پله پله از ایده تا فیلم‌نامه

ایوان هفتم/ تابستان ۹۹/ هاجر خدایی ورودی ۹۷ علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه خوارزمیایده‌ای در تالار ذهنمان می‌رقصد و هر لحظه بیش از قبل، ما را مشتاق می‌کند که آن را تبدیل به اثری مکتوب کنیم. اگر از بین سبک‌های مختلف نگارش، فیلم‌نامه را انتخاب کنیم، باید بدانیم که راه پر پیچ و خمی در پیش داریم.در ابتدا باید ایدۀ خود را تبدیل به داستان کنیم.ترسیم نقشۀ ذهن در این مرحله بهتر است یک یا چند برگۀ کاغذ برداریم و به ایدۀ خود فکر کنیم و هرچه را که روی در و دیوار ذهنمان خودنمایی می‌کند، روی آن ثبت کنیم. با بررسی نقشۀ ذهن، متوجه می‌شویم که کدام ایده‌ها به داستانی که می‌خواهیم در قالب درام نمایش دهیم، تعلق دارند؛ و البته متوجه می‌شویم که کنش اصلی کجاست و چه مواردی در حاشیه هستند ولی بر کنش اصلی تاثیر می‌گذارند. درواقع با ترسیم نقشۀ ذهن، ایده‌ها را از انبار ذهن خود خارج می‌کنیم و روشن است که این‌گونه قابل مشاهده می‌شوند و مسیر تصمیم‌گیری را برای ما هموارتر می‌کنند.اهمیت بانک تصویر برای همۀ ما پیش آمده است که خوابی دیده‌ایم و ذهنمان را درگیر کرده است اما جزئیات آن را فراموش کرده‌ایم. اگر بعد از بیدارشدن از خواب، محتویات رویا یا کابوس خود را یادداشت کنیم، بدیهی است که احتمال فراموش کردن آن کم‌تر خواهد شد.همین نکته در طراحی داستان نیز مطرح می‌شود؛ وقتی به ایده‌ها و داستان خود فکر می‌‌کنیم، تصاویر مختلفی به اتاق ذهنمان سرک می‌کشند.به عنوان مثال: می‌خواهم فیلم‌نامه‌ای را راجع به وضعیت عده‌ای خاص از بیماران بنویسم. بهتر است که هر تصویری را که به ذهنم خطور می‌کند، در بانک و یا پوشۀ اطلاعاتی خود ذخیره کنم: بیمارستان، پزشک، پرستار، آمپول، خون و... .البته ذکر این نکته نیز لازم است که تمام این تصاویر، لزوما قرار نیست در فیلم‌نامه و بعد‌ها در فیلم ما استفاده شوند؛ اما بهتر است که همه را ثبت کنیم. اصلا ممکن است در فیلم‌نامه‌ای که می‌خواهم راجع به بیماران بنویسم، تصاویر بیمارستان و... جایی نداشته باشند و بخواهم درد کشیدن بیماران را در بستر تنهایی‌شان نشان دهم.چه خواهد شد اگر... ؟در این مرحله با گزینه‌ها بازی می‌کنیم و از بین آنها، گزینه‌ای را انتخاب می‌کنیم که باعث وقوع حادثه‌ای غیرعادی برای قهرمان داستان شود و در واقع نظم طبیعی موجود را برهم بزند و او را با چالشی روبه‌رو کند.اهمیت فهرست‌هادر این مرحله، جزئیات و رابطه‌ها را روی کاغذ می‌آوریم؛ رابطۀ هر یک از اجزاء با کل و رابطۀ کل با هریک از اجزاء. به بیان دیگر: نشان می‌دهیم که هر یک از اجزاء در این ساختار چه نقشی دارند و به چه سمتی می‌روند.این کار به ما کمک می‌کند که در ابتدا برای خودمان روشن کنیم چه کاری می‌خواهیم انجام دهیم و کمی بعدتر، بتوانیم برای سایر افراد نیز شرح بدهیم. اگر اهمیت فهرست را جدی بگیریم، می‌توانیم به فیلم‌نامه ای با ساختار صحیح برسیم.ویلیام گلدمن بیان می‌کند که فیلم نامه یعنی ساختار:«بله، گفت و‌گو‌های استادانه خیلی کمک می‌‌کند؛ مسلماً خیلی خوب است بتوانید به شخصیت‌های خود زندگی ببخشید؛ اما می‌توان شخصیت‌های فوق‌العاده‌ای آفرید که فقط با‌هم حرف می‌زنند،که اگر ساختار درست نباشد، بی‌فایده است». ]1[سیناپسسیناپس، همان خلاصۀ داستان است وکوتاه‌ترین نسخۀ فیلم‌نامه است. بهترین زمان برای نگارش سیناپس، بعد از پایان نوشتن فیلم‌نامه است؛ چون در این زمان، واقعا با تمام وجود می‌دانیم که داستان از چه قرار است و به کجا می‌رود.پیش‌نویس فیلم‌نامه و توضیح صحنه به صحنههنگام نوشتن پیش‌نویس1، باید به این نکته دقت کنیم که چارچوب کلی داستان را دقیق تعریف کنیم. پیش‌نویس خوب، باید مبنای محکمی داشته باشد. در توضیح صحنه به صحنه، همان‌طور که از عنوان آن مشخص است، در مقایسه با پیش‌نویس صحنه‌های بیش‌تری را شرح می‌دهیم اما بخش‌هایی از داستان، هم‌چنان به صورت کلی ذکر می‌شوند. وقتی از صحنۀ جدید صحبت می‌کنیم، در واقع به یک تغییر در زمان یا مکان یا هردو اشاره می‌کنیم.هر صحنه را حداکثر در سه یا چهار جمله توضیح می‌دهیم تا پیرنگ و شخصیت‌ها و نگرش عاطفی آن‌ها مشخص شود.پایان بندیبهتر است که از نوشتن پایان بندی تصنعی که توی ذوق می‌زند، پرهیز کنیم. پایان خوب به پایانی گفته می‌شود که نتیجۀ حوادث قبل از خود باشد و البته اصل خلاقیت را نیز فراموش نکنیم و دنبال تقلید و تکرار کارهای دیگران نباشیم.تا این‌جا اگر مراحل را به خوبی پیش رفته باشیم، تا حد زیادی به فیلم‌نامۀ کامل نزدیک شده‌ایم. حال باید به سراغ سایر موارد برویم؛ از جمله شماره‌گذاری صحنه‌ها و البته توجه به محدودیت‌ها و بررسی توضیحات تمام صحنه‌ها.فراموش نکنیم که توضیحات صحنه باید به قدری باشند تا به نقطۀ تعادل برسیم؛ یعنی نه آن‌قدر گنگ و کوتاه که معلوم نشود داستان از چه قرار است و نه آن‌قدر طولانی و مفصل که جزئیات بی‌مورد را هم ذکر کنیم.ـــــــــــــــــــــــــپاورقی:1. treatmentفهرست منابع:۱. ماجراها در حرفۀ سینما، ویلیام گلدمن۲. تکنیک‌های فیلم‌نامه نویسی، چارلی موریتس، مترجم: محمد گذرآبادی