مهمان جدید ما

مهمان جدیدمان چند روزی‌ست که آمده به کارگاه ساختمانی قم. از همان اول صبح که دیدمش داشت تمام کارگاه را تمیز می‌کرد. هیچ‌کس در کارگاه مراقب کار کردنش نبود. خودش بیل می‌زد و نخاله‌های سنگین را برمی‌داشت و جوری زیبا کار می‌کرد که این محوطه‌ی خاکی درندشت، انگار بخشی از اتاق خواب یا هال خانه‌اش است. بین‌روز هم چندباری سرک کشیدم ببینم چه می‌کند، دیدم انگار خستگی نمی‌شناسد. گویی لبخند هم می‌زند وقتی عرق می‌ریزد. مرا یاد اگزوپری در کتاب «زمین انسان‌ها» انداخت که پیرمردی باغبان را این‌طور شکوهمند وصف کرده بود:«قطعه‌زمینی را آباد می‌کرد چنانچه سیاره‌ای را. او با تمام مزرعه‌ها و درخت‌های روی زمین به پیوندِ عشق وابسته بود. او کریم و شریف و جوانمرد بود، زیرا به نام آدم‌ها علیه مرگ می‌جنگید.»این‌نوع از آدم‌ها برای من عصاره‌ی زندگی هستند. لازم است بدانم چنین آدم‌هایی وجود دارند تا با زندگی دوست باشم و با مرگ دشمن. دم‌ظهر داشت ظرف‌هایش را در حیاط می‌شست کنار هم پای شیرآب نشستیم. ازو نامش را پرسیدم. گفت: «پیرمحمد» گفتم: «یعنی اسمت پیرمحمده؟» گفت: «آره» به صورت سیاهش نگاه کردم و لبخندِ پُرپیمانه‌اش، و دیدم که موهای کوتاه سرش سفید شد؛ در دم سفید. ذهنم آشوب شد. کسی درون مغزم حرف می‌زد: «چه‌طور ممکنه اسم یه نوزاد رو بذارن پیرمحمد؟» «اگه اسم نوزاد رو پیرمحمد بذاریم، موهاش چه سریع سفید میشه...» «خب وقتی هرکسی هر روز چندبار آدم رو پیرمحمد صدا کنه، آدم پیر هم که نباشه، پیر میشه...» به صورت مصمم و خندانش زل زدم. «چند ساله‌ست؟ شاید حدودای چهل سال داشته باشه اما شکسته شده، پیر شده...» «پس چرا این‌قدر می‌خنده؟ پس چرا مثل یک جوون قوی بیل می‌زنه؟» داشت با ظرف‌هایش بازی می‌کرد تا دست و صورتم را بشویم و نوبت او بشود. بین هر فکر نگاهش می‌کردم، دوباره رو می‌گرفتم سمت شیر آب و باز سر می‌چرخاندم: «خونه‌ت کجاست پیرمحمد؟» گفت: «افغانستان.» منظورم این نبود. می‌خواستم بپرسم الان کجا ساکنی، اما او جواب درستی داده بود، خانه‌اش افغانستان بود. خانه؟ چه کلمه‌ی عجیبی. خانه‌ی من کجاست؟ خودم هم نمی‌دانم. خانه‌ی من توی راه است. خوب است که او خانه‌ای دارد، و خوب است وقتی از آدم می‌پرسند خانه‌ات کجاست، بتواند به‌سرعت در یک کلمه یا یک جمله جواب بدهد، نه‌اینکه مثل من مِن‌مِن کند. صورتم را آب کشیدم و دست کشیدم روی ریش‌هایم. پرسیدم: «از ایرانیا راضی‌ای؟» جواب داد: «آدم اگه خودش خوب باشه، بقیه باهاش خوبن.» کمی با هم شوخی کردیم و خندیدیم و بلند شدم و رفتم در دفترم نشستم. روزهای اول، کارگاه برق نداشت. گرم هم بود و آب سرد نداشتیم. آمدم دم‌در دیدم چیزی از پنجره‌ی اتاق پیرمحمد آویزان است. رفتم جلو دیدم یک بطری آب را گونی‌پیچ کرده، عایقش کرده با گونی کهنه و گونی را خیسانده و با سیم جلوی پنجره‌اش آویزان کرده. روز بعد که به کارگاه آمدم دیدم از ضایعات لوله‌ها و شیرهای بی‌مصرف کارگاه برای خودش چیزی شبیه حمام صحرایی درست کرده. به خودم گفتم اگر پیرمحمد با تمام مشقت‌ها دارد برای زندگی می‌جنگد، من باید خیلی نامرد باشم اگر بگذارم ناامیدی قلمم را سست کند. شاید رسالتم این است که قصه‌ی تمام پیرمحمدها را برای نسل روشنفکر بنویسم که از غصه و غم به انفعال رسیده‌اند. شاید در آینده کسانی یادداشت‌های مرا بخوانند و ببینند با تمام نکبت‌هایی که در زندگی گذشتگان‌شان وجود داشته، پیرمحمدهایی را هم کنار خودشان داشته‌اند که درس‌های بزرگی بهشان بدهد. دوست دارم بعد از پانزده سال دوباره کتاب زمین انسان‌های اگزوپری را پیدا کنم و بخوانم. آن‌جایی که او آخرین دیالوگ‌ها را از زبان باغبانِ پیر در حالِ مرگ نوشته است:«می‌دانید... گاه هنگام بیل‌زدن عرق می‌ریختم. درد روماتیسم پایم را می‌آزرد و به این زندگیِ بردگی ناسزا می‌گفتم. اما امروز دلم می‌خواهد بیل بزنم! تمام زمین را برگردانم. بیل زدن چه زیباست. انسان هنگام بیل زدن چه آزاد است! وانگهی چه کسی درخت‌هایم را هرس خواهد کرد؟»بیست و چهارم شهریور هزار و سیصد و نود و نهاسماعیل سالاری