سوت بزن! کارآمد در عین سادگی...

برنامه‌های صدا و سیما در شب یلدایی که گذشت را به خاطر بیاورید؛ دستکاری دلال‌های میوه و تره‌بار در قیمت میوه و نقشه‌های شومشان برای چاپیدن ملت که به لطف نظارت‌های دقیق سازمان تعزیرات نقش بر آب می‌شود! دوربینی می‌آید و مسئولی که حجره به حجره سر می‌زند و قیمت‌ها را چک می‌کند؛ و اگر تخلفی رخ داده باشد برخورد می‌کند. مسئول راضی و خبرنگار راضی و بینندگان برنامه هم کمی تا قسمتی راضی! اما سوالاتی بی‌پاسخ می‌ماند؛ آیا اگر دوربینی در کار نبود باز هم همین‌قدر عزم مبارزه با فساد وجود داشت؟ مگر مسئول و بازرس مربوطه چند حجره را میتواند چک کند؟ آیا وقتی خبر حضور بازرس‌ها می‌رسد دلال‌ها نمی‌توانند به سرعت کاری کنند تا مدرکی علیه‌شان نباشد؟ بر فرض لو رفتن فساد و تخلف، آیا رشوه‌دادن به یک بازرس ساده کار خیلی سختی است؟ برای نظارت بر حسن انجام وظیفه بازرس‌ها چه باید کرد، بازرسی از بازرس‌ها؟ برای نظارت بر کار بازرسان بازرس‌ها چطور؟ چند صنف و اداره دولتی یا غیر دولتی را میتوان با همین شیوه نظارت کرد؟ این همه صرف بودجه برای نظارت و بازرسی منطقی است؟ نوشته‌ی علی پرویزی، ورودی 94 مهندسی مکانیک با نیم نگاهی به آمارهای کشف فساد در اقصی نقاط جهان، می‌توان فهمید که روش‌ها و ایده‌های ما برای کشف فساد تا چه حد عقب‌مانده و قرون وسطایی است! مثال میوه یا آجیل شب یلدا یک مثال بسیار دم‌دستی و ساده است که نهایتا رد پای تخلف چند دلال خرده‌پا -که به امید کمی سود بیشتر، سفره‌ی مردم را کوچکتر کرده‌اند- در آن دیده می‌شود. نه خبری از مافیای قدرت هست و نه از مسئولین رده بالای فاسد. اساسا در شرایط فعلی جهان پدیده‌ی فساد و روشهای دور زدن قانون، آنقدر پیچیده و پیشرفته شده است که دیگر روش‌های کلاسیکی مانند نظارت سازمان‌ها و تعقیب و پیگیری پلیس کارآیی خود را از دست داده و روش‌های ساده‌تر، ولی در عین حال پیشرفته‌تری، ‌جایگزین آن‌ها شده است. مطابق آمار‌های انجمن بازرسان تخلف ،کارآمدترین روش کشف فساد، احتمالا ساده‌ترین آنهاست: گزارش‌گران مردمی یا اصطلاحا «سوت‌زن‌ها».سوت‌زن کیست؟اصطلاح سوت زنی از رفتار ماموران پلیس اخذ شده است؛ زمانی که بعد از مشاهده خلافی مثل دعوا یا دزدی در خیابان، در سوت خود می‌دمیدند تا همه مردم خبردار شوند. طبق تعاریف رایج «سوت‌زن» در اصطلاح به کسی اطلاق می‌شود که در یک سازمان کار می‌کند و خلافکاری‌های آن را افشا می‌سازد. این خلافکاری‌ها می‌تواند شامل انواع حرکت‌های غیر اخلاقی سازمان و مدیران آن، از قبیل تقلب، احتکار، تثبیت قیمت، رشوه، تولید محصول غیر ایمن و نقض قوانین یا مقررات باشد. (مرجع : دیده‌بان شفافیت و عدالت)چگونه مردم سوت زن می‌شوند؟برای استفاده از این روش نسبتا نوین مبارزه با فساد به دو دسته قانون نیاز داریم : 1- قوانین حمایتی 2- قوانین تشویقی قوانین حمایتی شامل آن دسته ای از قوانین می‌شود که امنیت گزارش‌دهنده‌ی فساد را در مقابل عواقب کار تضمین می‌کند. این عواقب می‌تواند شامل ازدست‌دادن شغل یا به‌خطرافتادن امنیت جانی گزارش‌دهنده و خانواده او باشد.قوانین تشویقی شامل آن دسته‌ا‌‌‌ی از قوانین است که موجب ایجاد انگیزه در فرد برای لودادن فساد صورت گرفته می‌شود. معمولا این تشویق با در نظر گرفتن درصدی از مبلغ بازگشته به وسیله کشف فساد، به عنوان جایزه است. به عنوان مثال، ایالات متحده با تصویب قانون داد-فرانک در سال 2010 میزان جایزه افشاگری را بین 10 تا 30 درصد مبلغ بازگشته تعیین کرد.Source: 2012 Global Fraud Study, ACFE.1سوت‌زنی چگونه فساد را ریشه کن می‌کند؟سوت‌زنی بیش از آن که به عنوان یک روش برای مبارزه با فساد مطرح باشد به عنوان یک قاعده‌ی فوق‌العاده بازدارنده و پیشگیری‌کننده مطرح است. وقتی برای کشف فساد جایزه داده می‌شود، تک‌تک کارگران و کارمندان هر سازمان خصوصی یا دولتی به عنوان بازرس بر اجرای درست قوانین و عدم تخلف نظارت می‌کنند. کارمندی را که می‌داند با افشای یک فساد چندهزارمیلیاردی، چندصدمیلیارد جایزه می‌گیرد، دیگر نمی‌توان با یک چک هشت-نه رقمی خرید! وکیلی که به خاطر چندرقاز درآمد باید روی فسادهای کلان مالی موکلش سرپوش می‌گذاشت، حالا خودش به بزرگترین تهدید برای موکلش تبدیل می‌شود! همه و همه‌ی اینها در کنار هم، فضای کاری مفسدین اقتصادی را به بهترین نحو ممکن ناامن می‌کند؛ و به جای پیگیری‌های کورکورانه -که حتی در صورت به نتیجه رسیدن هم ممکن است کاملا خسارات را جبران نکند- قبل از وقوع جرم معادلات را در جهت نابودی فساد تغییر می‌دهد. علاوه بر این، مزیت دیگر این شیوه عدم احتیاج به سرمایه‌گذاری برای ایجاد و بقای سازمان‌های نظارتی پرخرج و کم‌بهره است. تجربیات جهانی در رابطه با این روش بسیار است و طیف وسیعی از کشورهایی که قوانینی برای تشویق و حمایت از سوت‌زن‌ها دارند پیش روی ماست. کشورهایی از قبیل : ایالات متحده آمریکا، کانادا، جامائیکا، لیبریا، اوگاندا، غنا، زامبیا، افغانستان، آفریقای جنوبی، هند، استرالیا، کره جنوبی و ...وکیلی که به خاطر چندرقاز درآمد باید روی فسادهای کلان مالی موکلش سرپوش می‌گذاشت، حالا خودش به بزرگترین تهدید برای موکلش تبدیل می‌شود!و اما اصل داستان :شفافیت آرای نمایندگان لیست‌کردن تعداد زیادی از قوانین کارآمد -که امتحان‌شان را در دیگر کشورها پس داده‌اند- شاید برای یک عده پژوهشگر و محقق که به صورت محض روی مسائل کار می‌کنند، جذاب باشد ولی توجه‌نکردن به این که «آیا این قوانین امکان بررسی و تصویب را دارند یا نه» موجب می‌شود که در نهایت نتوان انتظار هیچ نتیجه‌ی محسوسی را داشت. قانون «سوت‌زن‌ها» هم مثل بسیاری از قوانین مفید دیگر تا به امروز پشت درهای مجلس به انتظار تصویب نشسته است. انتظاری که بعید است بدون اینکه «شفافیت آرای نمایندگان» تصویب شود به پایان برسد. شرح ارتباط بین این دو مفصل است و به امید خدا در متنی دیگر به آن خواهیم پرداخت .ادامه دارد اگر خدا بخواهد ... این نوشتار، در شماره‌ی پنجاه و هفتم نشریه‌ی دانشجویی «میدان انقلاب» منتشر شده است. برای مطالعه‌ی کامل مطالب این نشریه، می‌توانید به کانال بسیج دانشجویی دانشگاه شریف مراجعه کنید. http://t.me/Basij_Sharif مطالب مرتبط با این نوشته:نماینده‌ی محترم مجلس، چرا رأیت را نمی‌گویی؟