درخت خشکیده

سلطنت قاجار‌ چگونه در نهم آبان ۱۳۰۴، پس از ۱۳۰ سال منحل شد؟انحلال قاجاریه و اعلام سلطنت پهلوی، آغاز دوره جدیدی در داستان کشور ماست؛ اما فروپاشی سلطنت قاجار در یک روز انجام نشد. به قول انوار اردکانی، از نمایندگان موافق انحلال قاجاریه، سلطنت قاجاریان درختی خشکی بود که باید نهال جوان و برومندی به‌جای آن کاشته شود.بحران سیاسی پانزده سال پایانی این حکومت یعنی از مشروطه تا کودتای ۱۲۹۹، کار را به جایی رساند که ۵۱ کابینه بر سرکار آمدند. بحران اقتصادی باعث شد که دولت برای امورات روزانه‌اش از قدرت‌های خارجی استقراض کند، درحالی‌که هر سال تراز مالی افت می‌کرد. در چنین وضعیت پرآشوبی در داخل، فرصتی برای فهم مشکلات وجود نداشت، تجربه‌ای انباشته نمی‌شد، ثروتی تولید نمی‌شد و حتی امکان برنامه‌ریزی برای برون‌رفت از چنین وضعیتی وجود داشت.در کشور، چهار نیروی نظامی مستقل از هم وجود داشتند که مستقیماً یا تحت‌نظر کشورهای بیگانه هستند: ۱. بریگارد قزاق تحت کنترل افسران روسی؛ ۲. ژاندارمری تحت مدیریت افسران سوئدی؛ ۳. بریگارد مرکزی تحت‌نظر افسران سوئدی و لهستانی، و ۴. پلیس جنوب که برای حفاظت از منافع دولت انگلیس در کشور تشکیل شده و مستقیماً توسط آن‌ها اداره می‌شود.شکست‌های خارجی منجر به تشدید بحران‌های داخلی می‌شدند و تشدید بحران‌های داخلی زمینه‌ساز شکست‌های خارجی بودند.ایران دو تکه می‌شوددر چنین اوضاعی است که در سال ۱۹۰۷ کشور رسماً بین امپراتوری‌های انگلیس و روسیه، به دو حوزه نفوذ تقسیم می‌شود، طبیعتاً بدون اطلاع دولت ایران! در چنین اوضاعی است که تبریز و مشهد در سال ۱۹۱۱ اشغال می‌شوند، آن‌هم به علت بی‌اطلاعی امپراتوری روسیه نسبت به استخدام یک مستشار خارجی.کشور بسیار ضعیف و بی‌ثبات شده، اما جغرافیای سیاسی و منابع نفتی موجب اهمیت راهبردی ایران می‌شود و علی‌رغم حاکم شدن بی‌ثباتی و آشفتگی بر کشور و اعلام بی‌طرفی رسمی در جنگ جهانی اول، در سال ۱۹۱۴ قوای روسیه، انگلیس و عثمانی، از شمال، جنوب و غرب به کشور هجوم می‌آورند. قحطی ایجاد شده در این جنگ، باعث ازبین‌رفتن نیمی از جمعیت مردم ما می‌شود.فقط کودتا را کم داشتیمجنگ جهانی اول اثرات بسیار عمیقی بر کشور ما و دنیا گذاشت. در طی این جنگ با انقلاب ۱۷ اکتبر، امپراتوری روسیه از بین رفت، امپراتوری عثمانی شکست خورد و دنیای جدیدی به محوریت دولت‌های پیروز شکل گرفت که در رأس آنها انگلستان قرار داشت. این مسئله باعث موجب حذف دو نیروی خارجی اصلی از صحنه سیاست کشور گشت و به‌این‌ترتیب انگلستان تنها قدرت اثرگذار خارجی در سیاست رسمی ایران شد. باتوجه‌به اهمیت ایران و شکل‌گیری نظم جدید جهانی، ثبات کشور تبدیل به هدف سیاست خارجی انگلیس در ایران شد. اما چه کسی قرار بود هزینه باثباتی ایران را پرداخت کند؟ جواب اولیه انگلیسی‌ها قرارداد ۱۹۱۹ بود که سعی داشتند با در دست‌گرفتن دیوان‌سالاری دولتی در کشور ثبات را برقرار کنند که تقریباً وضعیت ایران را به وضعیتی مشابه یک مستعمره برای انگلستان تبدیل می‌کرد. با شکست طرح تصویب این قرارداد، انگلیسی‌ها سراغ طرح جایگزین رفتند: کودتا!در ساعات اولیه روز سوم اسفند ۱۲۹۹، قزاق‌ها وارد شهر می‌شوند، بدون واکنش از سمت نیروهای ژاندارمری که در تهران مستقر بودند. به‌این‌ترتیب کودتا تقریباً بدون درگیری به پیروزی می‌رسد.اما کابینه کودتا هم ماندنی نشد و بعد از دقیقاً سه ماه سقوط کرد. آمدوشد کابینه‌ها و نخست‌وزیرها کماکان ادامه داشت و در عمل شاهد تغییری در اوضاع کشور نبودیم به جز یک مورد. کابینه‌ها اکنون یک چهره ثابت و مهم داشتند.رضاخان وارد می‌شود.فارغ از اینکه چه کسی نخست‌وزیر بود، رضاخان به چهره اصلی همه کابینه‌ها تبدیل شده بود. ارتش تحت فرمان رضاخان، در ولایات مختلف پیشروی کرده و با سرکوب نیروهای محلی، قدرت سیاسی را در تهران متمرکز می‌کند.در شرایطی که اصلاح از طریق مشروطه به بن‌بست در تهران منجر شده، وجهه سیاسی رضاخان به‌سرعت ارتقا پیدا می‌کند و علی‌رغم عمر کوتاه فعالیت سیاسی او، در آبان‌ماه ۱۳۰۲، احمدشاه حکم آخرین نخست‌وزیر خود را برای رضاخان امضا کرده و عازم دیار فرنگ می‌شود.اکنون از سلطنت قاجار، تنها اسمی باقی‌مانده که آن اسم هم در فرانسه است. نفوذ سیاسی و نظامی رضاخان در زیر چتر حمایت انگلستان هر روز افزایش می‌یابد تا دو سال بعد، در آبان ۱۳۰۴ ماه با رأی مجلس مؤسسان، سلسله قاجار منحل می‌شود یا به‌عبارت‌دیگر، مجلس ترحیم این سلسله فخیمه برگزار می‌شود و ۸۰ نفر از ۸۵ عضو حاضر در جلسه رأی موافق به این طرح می‌دهند.مصدق مخالف استدکتر مصدق جزء ۵ مخالف انحلال سلسله قاجار در جلسه است و در نطق مخالفت وی در آن جلسه آمده که:در مملکت مشروطه رئیس‌الوزرا مهم است نه پادشاه [..]اگر ما قائل شویم که آقای رئیس‌الوزرا پادشاه شوند آن وقت در کارهای مملکت هم دخالت کنند و همین آثاری که امروز از ایشان ترشح می‌کند در زمان سلطنت هم ترشح خواهد کرد. شاه هستند، رئیس‌الوزرا هستند، فرمانده کل قوا هستند. بنده اگر سرم را ببرند و تکه‌تکه‌ام بکنند [..]آقای سید یعقوب! شما مشروطه‌طلب بودید، شما آزادی‌خواه بودید [..] حالا عقیدۀ شما این است که یک کسی در مملکت باشد که هم شاه باشد و هم رئیس‌الوزرا و هم حاکم؟ [..]پس خون شهدا راه آزادی را بی‌خود ریختید؟