سیاست های اقتصادی امام علی(ع)

حسین زارعیموضوعی که در این بخش امده بحثی کوتاه در مورد اندیشه امام علی(ع) در مورد اقتصاد و شاخه های اقتصادی حکومت امام علی (ع)است.مفهموم اقتصاد و فعالیت اقتصادی رسیدگی به امور دنیایی و مادی جهت برآورده کردن نیازهای خود ودیگران موضوعی که همواره از گذشته تا کنون دچار افراط و تفریط بوده است.از تفکراتی که شالوده فکری خود را دوری و بریدن از دنیا ومادیات بنیان کرده اند تا کسانی که سعادت و ترقی جامعه را روی آوردن به مادیات میدانسته اند ..بخاطر همین بررسی ومطالعه شیوه شخصیتی امام علی (ع)که زاهدانه ترین زندگی را از خود به یادگار گذاشته ودرپرورش فعال ترین افراد در عرصه فعالیت های اقتصادی است در حل این موضوع بسیار راهگشا خواهد بود.پس ابتدا با نگرش امیرالمومنین با اقتصاد آشنا میشویم و بحث را با تمرکز بیشتر روی عدالت ادامه میدهیمدیدگاه امام به اقتصادديدگاه امام به اقتصاد سوداگرايانه نيست تا فقط در پي سود مادی باشد، و راهبانه و تارکانه هم نيست تا به کلّي آن را ناپسند شمارد؛ بلکه با رعايت حدود و معيارهايي، هميشه مردم را به کار و فعّاليّت در عرصه زندگي تشويق مي کند و مي فرمايد:چنان دنبال کار و تحصیل معاش باش که انگار براي هميشه در دنيا هستي و چنان به فکر آخرت باش که گویا در آستانه مرگ قرار داری.نگاه امام علي عليه السلام به اقتصاد و امور مادّي و دنيايي که از معرفت شناسي او تأثير مي پذيرد، از افق ديد مکاتب مادّي فراتر است که تنگ نظرانه خواسته اند همه چيز را در جهان مادّي خلاصه کنند. اعتقاد به آخرت و برخورداري از فلسفه زندگي مانند آن چه قرآن براي انسان تصوير و تبيين مي کند، با ديگر مکاتب مادّي در عمل و رفتار تفاوت هاي فاحشي مي يابد که بررسي همه جانبه آن ها فرصتي بيش تر از اين نوشتار را مي طلبد.اگر از ديدگاه مکاتب منفعت گر، رسيدن به سود هدف است و براي رسيدن به آن بايد از هر راهي اقدام کرد، از ديدگاه امام علي، اوّلاً هدف، رسيدن به منافع مادّي نيست و ثانيا براي رسيدن به هدف گرچه مقدّس هم باشد از هر وسيله اي نمي توان کمک گرفت که به طور نمونه مي توان به نبستن آب بر روي لشکر معاويه (به رغم اين که آنان با لشکر حضرت چنين کرده بودند) يا پذيرش حکميّت در جنگ صفيّن و دستور عقب نشيني به مالک در چند قدمي پيروزي اشاره کرد.برنامه هاي اقتصادي امام علي عليه السلامگسترش عدالتیکی از مؤلفه های بارز اقتصادی حکومت علوی، "عدالت محوری" است. سخن از عدالت محوری جز با شناخت "عدالت" پیش نمی رود. بر این اساس و به ناگزیر تعریف عدالت از دیدگاه امام علی(ع) در پیش می اید. امام(ع) "عدالت" را به معنای قراردادن هر چیزی در جای خودو دادن هر حقی به صاحبش به کار می برد.به علاوه در برخی موارد نیز عدالت را این گونه فرض نمود که هر چه برای خود می پسندی برای دیگران هم بپسند.حال در جامعه ای که اوضاع نابسامان اقتصادی و تبعیض و بی عدالتی و چپاول بیت المال توسط نزدیکان خلیفه فراگیر است با اعلام برنامه های امام علی (ع) جامعه جان تازه ای گرفت .امام علی که درد گرسنگی را عادت خود ساخته و از دنیا به قرص نان ونمکی بسنده کرده است میداند که نیاز محرومان ومظلومان چیست.بنابراین نخستین اقدامش مبارزه با چپاولگران است که حق مردم مستضعف را خوردند.احقاق حقوق مردم عدالت را از خانه و خاندان خود تا سطح جامعه گسترش داد و با هر چه بی عدالتی هست مبارزه کرد(نمونه فرق نگذاشتن بین عجم و عرب در تقسیم بیت المال)کوشش براي بهبود وضع مردمحضرت، يکي از وظايف مهمّ حاکم را بسترسازي مناسب جهت آسايش مردم و تأمين رفاه آنان مي داند و در دستوري به مالک اشتر مي فرمايد:وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ بِأَدْعَي إِلَي حُسْنِ ظَنِّ رَاعٍ بِرَعِيَّتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ وَ تَخْفِيفِهِ الْمَؤونَاتِ عَلَيْهِمْوي آسان سازي هزينه زندگي مردم به وسيله حاکم را از مصاديق حُسن ظنّ حاکم بر مردم مي داند که به طور مسلّم در اجتماع آثار روحي و رواني خواهد داشتامروزه در بعضي نظام هاي اقتصادي، شاهد أخذ ماليات به هر شکل ممکن هستيم که خود موجب بروز تنش و فاصله گرفتن مردم از حکومت و نيز پيدايش اقتصاد زيرزميني و حيله هاي ديگر جهت فرار از پرداخت ماليات مي شود. اين مسأله به واسطه نبود روح «عدالت» در برنامه هاي اقتصادي است؛ البتّه نبايد فراموش کرد که ممکن است افرادي به رغم داشتن امکانات، باز هم از پرداخت خراج و ماليات طفره روند که بي عدالتي و ستمي بزرگ بر اجتماع است و بايد با آن مبارزه شود؛ ولي اين مطلب را نبايد از نظر دور داشت که در طّراحي نظام مالياتي بايد مصالح ماليات دهندگان لحاظ، و در مسير آباداني و سازندگي ايشان (اجتماع) صرف شود؛ماليات در نظام اسلامي براي بهبود اوضاع و آباداني و سازندگي کشور صرف مي شود و هر گاه مردم از سنگيني ماليات و نداشتن توان پرداخت آن به واسطه آفت زدگي يا ديگر عوامل طبيعي نظير خشکسالي و سيل، شِکْوه داشتند، حاکميّت و دولت هر قدر که مي تواند بايد به آن ها تخفيف دهد و به قول امام، «نبايد اين تخفيف بر آنان گران آيد»مبارزه با مفاسد اقتصاديدر حوزه اداري، مفاسد اخلاقي گوناگوني متصوّر است که هر گاه شخصي از نظام ارزشي الهي دورافتاد، ممکن است به آن دچار شود. بهره برداري شخصي از امکانات دولتي (بيت المال)، قائل شدن «حق» براي «خود» فراتر از حقوق يکسان با ديگران، خود را در حاشيه امنيتي قرار دادن و اسراف و تبذير، نمونه هايي از اين مفاسد است. فزون طلبي و رانت خواري اطرافيان مسؤول و سوءاستفاده هاي ديگر شغلي که امروزه بدبختانه رو به افزايش است، همگي از کم رنگ شدن باورهاي ديني و کم شدن پايبندي چنين افرادي به ارزش هاي ديني شکايت دارد و خود، عاملي ديگر براي نابسامان تر شدن اوضاع اقتصادي است و موجب پيدايش بسياري از تنگناها و مشکلات اقتصادي مي شود؛ از اين رو در سيره امام علي عليه السلام به مواردي برخورد مي شود که چنين آفات و آسيب هاي اقتصادي را براي نظام به ياد مي آورد و به ويژه در زمينه مبارزه جدّي و عملي با آن ها تلاشي فراگير را مي طلبد.حضرت پس از خلافت عثمان، زمام امور مسلمانان را به عهده گرفت و مردم از نزديک شاهد ناهنجاري هاي اخلاقي و مالي اطرافيان خليفه (بني اميّه) بودند؛ بدين سبب، نخستين اقدام خود را برکناري تمامی کارگزاران فاسد عثماني از امور ممکلتي اعلام کرد و حاضر نبود کساني را که به تعبير او چون شتران گرسنه در سبزه زار طبيعت بهاري، به جان بيت المال مسلمان افتاده بودند، براي يک لحظه هم در نظام (امور) مملکتي تحمّل کند و هنگامي که با مخالفت دوستان و مشاوران خويش روبه رو شد که صلاح و مصلحت فعلي حکومت او را در ابقاي چنين افرادي نظير معاويه مي دانستند، فرمود:امّا اين که گفتي لازم است آنان را در مقام خود ابقا کنم، به خدا سوگند! خود يقين دارم که اين کار براي اصلاح وضع دنياي من مفيد است؛ ولي با شناختي که از کارگزاران عثمان دارم، حق اقتضا مي کند که هرگز هيچ يک از ايشان را به ولايت نگمارم. اگر اين را بپذيرند، برايشان خوب تر است و اگر نپذيرند، شمشير را به ايشان ارمغان خواهم داد.نتیجه گیریحال باید افراد جامعه با الگو گیری از اندیشه و اعمال امام علی (ع) در زمینه اقتصاد و جامعه در راستای اصلاح جامعه تلاش کنند تا شکاف طبقاتی میان اقشار جامعه کاهش پیداکند و طبقات محروم اوضاع رفاهی بهتری پیدا کنند .عدالت در سراسر جامعه برقرار شود در چنین جامعه ای است که افراد میتوانند رشد و تکامل پیدا کنند و به سعادت اخروی برسند