نقدی کوتاه بر ترجمه فیلم «Conjuring 3»؛ اشتباه پشت اشتباه!

امروز تصمیم گرفتم که نقدی کوتاه در مورد برگردان فارسی قسمت سوم فیلم «کانجرینگ» (The Conjuring: The Devil Made Me Do It) بنویسم. اگر شما طرفدار فیلم‌های ترسناک باشید، احتمالاً نام این سری فیلم‌ها را هم شنیده‌اید. نسخه باکیفیت قسمت اخیر این فیلم، چندی پیش منتشر شد و همزمان با دیدن فیلم، بعضی از نکاتی که به چشمم خورد را هم برداشتم تا در قالب یک نقد کوتاه بنویسم.نقد ترجمه هم مانند انواع دیگر نقد (نظیر نقد ادبی، نقد فیلم و ...) نیازمند یک چارچوب نظری است تا با استناد به این چارچوب، از قضاوت‌های ذهنیت‌گرا و به‌اصطلاح سابجکتیو پرهیز شود. مدل نقدی که در ارتباط با این فیلم استفاده می‌کنم مدل کیفیت‌سنجی ترجمه جولیان هاوس است.پیش از اینکه کار اصلی را شروع کنم، توضیح مختصری از مدل هاوس به شما ارائه می‌کنم تا در ادامه گمراه و سرگردان در متنی که نوشتم دنبال وصل‌کردن تکه‌های پازل نباشید.جولیان هاوس در مدلی برای کیفیت‌سنجی خود، دو عامل ژانر و سیاق متن را مورد توجه قرار می‌دهد. سیاق من در واقع زمینه، عاملان و شیوه گفتمانی است که در یک متن وجود دارد؛ به‌عبارت دیگر، سیاق به ما می‌گوید که رابطه میان عاملان گفتمان چگونه است، آنها در چه سطحی با یکدیگر صحبت می‌کنند و بستر این ارتباط چگونه اتس.هاوس معتقد است که ژانر یک متن به منتقد کمک می‌کند تا بتواند متن موردنظر را در یک گروه خاصی از متون طبقه‌بندی کند. شایان ذکر است که ژانر از رابطهٔ بین متن و ماکروکانتکست (کلان‌بافتار) حاصل می‌شود.در ادامه با تحلیل ژانر و سیاق متن، می‌توان به این سؤال پاسخ داد که آیا یک ترجمه کارکرد خود را در متن مقصد حفظ کرده است یا نه.در ادامه اصطلاحاتی نظیر «زمینه گفتمان»، «عاملان گفتمان» و «شیوه گفتمان» را به کار می‌برم که دانستن مفهوم آنها ضروری است.زمینه گفتمان در واقع همان رویداد کلی است که متن در حال ایفای نقش است. موضوع گفتمان را می‌توان در این دسته‌بندی جای داد.شیوه گفتمان در واقع کارکرد متن در یک رویداد است. مثلاً یک متن ممکن است آموزشی باشد، صرف کنایه بیان شده باشد یا کارکردی برای همدلی داشته باشد.عاملان گفتمان به ارتباط میان افراد حاضر در یک متن اشاره دارد. روابط اجتماعی، جایگاه و فرهنگ‌های میان آنها در انتخاب واژگان نقش دارند و همین مسئله در معنا نیز تأثیرگذار خواهد بود.داده‌هاخب برویم سر اصل مطلب:دوست دارم کار را با یکی از جملات ابتدایی فیلم آغاز کنم:Nor for the pestilencethat walketh in darkness.نه از وبایی که در تاریکی می‌خرامدNor for the destructionthat wasteth at noonday.و نه از طاعونی که وقت ظهر فساد می‌کندمترجم از عبارت «خرامیدن» برای توصیف وضعیت وبا یاد می‌کند. جمله بالا یک متن مذهبی است و همان طور که مشخص است، مترجم از بافت آن آگاهی چندانی ندارد. نکته جالب این ترجمه این است که مترجم همان رویکرد را در این باره به کار گرفته است که برای دیگر بخش‌های متنش استفاده کرده است. مشخصاً مترجم از اهمیت کارکرد این متن اطلاعی نداشته و تنها سعی کرده است که شکل‌وشمایلی ادبی به متنی که نوشته است بدهد؛ او برای این کار از فعل «خرامیدن» استفاده کرده است که به‌معنی «آهسته و با ناز راه رفتن» است!در بخش دوم، مترجم روشنی روز را به ظهر تغییر داده است که در نگاه اول یک تغییر ساده در سطح کلمه است؛ اما نکته اصلی اینجاست که در متن مذهبی آنچنان این عبارت‌ها اهمیت پیدا می‌کنند که تفسیر مترجم می‌تواند بهای گرانی بری او به همراه داشته باشد.مترجم در جملات بعدی که از انجیل و متون مذهبی انتخاب شده است، رویکردی مشابه داشته و می‌توان گفت که متن مبدأ کارکرد خود را در متن مقصد به کل از دست داده است.آرنی. کی میخوای از خواهرمخواستگاری بکنی؟Arne. When are you gonnaask my sister to marry you?این جمله را یک پسر بچه که به ظاهر حال و روز خوشی هم ندارد بیان می‌کند. عاملان گفتمان یک پسربچه و یک مرد جوان هستند و ارتباط میان آن دو در متن مشخص است. مترجم بدون اطلاع از این مسئله مفهوم «خواستگاری» را به کار برده است که یک المان فرهنگی است. استفاده از چنین المان‌هایی باید با آگاهی کامل انجام شود که بار دیگر، مترجم آگاهی چندانی از این موضوع نداشته است و یک المان فرهنگی را برای توصیف یک مسئله عادی به کار برده است.come onبیخیالاین جمله پس از آن توسط همان پسر بچه ادا می‌شود که مرد جوان از پسر بچه می‌پرسد که منظورش از این صحبت‌ها را نمی‌فهمد. در واقع منظور پسر بچه از استفاده از «come on» این است که مرد جوان سماجت به خرج ندهد. اما آیا صرف کلمه «بیخیال» چنین کارکردی در زبان فارسی دارد؟I just got off the phone with ahomicide detective in Danvers,همین الان با یک کاراگاه قتل عمدتوی دنورز صحبت کردمسؤال اصلی اینجاست که مگر قتل‌ها از اول مشخص هستند که عمدی و غیرعمدی‌اند که کارگاه مخصوصی برایشان باشد؟ عاملان گفتگو دو همکارند و مکالمه تلفنی است. مترجم فضای مکالمه قبلی را به کل حذف کرده است که از نظر من به توصیف فضا لطمه وارد می‌کند؛ اما کارکرد تو متن همچنان یکسان است.شیوه گفتمان در این مثال، یک تصویر است. کارکرد متن اطلاع‌رسانی به مخاطب است که فردی گم‌شده است. مترجم از این موضوع آگاه بوده اما در انتقال کارکرد اندکی دچار تناقض شده است. از اینکه مترجم از تفاوت معنایی «مفقودشدن» و «گم‌شدن» آگاه بوده یا نه اطلاعی ندارم؛ اما استفاده از مفقودشدن، تا حدی بر کارکرد موضوع و تأثیر آن بر ذهن مخاطب تأثیرگذار بوده است.نکته جالبی که به آن برخوردم، استفاده از ماه «مه» به جای «می» که فرمی رایج‌تر در فارسی است. مترجم تا حدی نقش خودش را پررنگ‌تر نشان داده است و خواسته تا از هنجارهای جامعه فارسی فاصله بگیرد. احتمالاً اینطور تصور کرده که با این کار شکل‌وشمایلی حرفه‌ای‌تر به متن می‌دهد. ناتوانی در درک مطلب اصلی، عاملان گفتگو و کارکرد متن و صد البته ژانر، مترجم را در چنین شرایطی قرار داده که اشتباهی عجیب و غریب انجام دهد. چرا این کشیش چنین حرفی چنین حرفی می‌زند؟ جمله فارسی این را به مخاطب القا می‌کند که موضوع محاکمه در دادگاه، اما کارکرد اصلی متن مبدأ با چیزی که در فارسی می‌بینیم متفاوت است.جمله در زبان فارسی آنچنان غریبه است که انگار یک دانشجوی بیگانه زبان فارسی آن را نوشته است. این همان مسئله‌ای که در مطلب قبلی خودم به‌عنوان ترجمه آشکار از آن نام بردم. در این مورد، اشکال اینجاست که مترجم در برخورد با این جمله، یک ثانیه هم برای تحلیل آن وقت نگذاشته شده است و با یک نگاه سعی در انتقال معنی و فقط معنی داشته است. فیلم که در اینجا یک متن کلی است، در ارتباط با جن‌گیری، جادوگیری و سحر و این جور چیزهاست. در این موارد استفاده از موارد جزئی اهمیت دارند و نمی‌توان به همین سادگی‌ها یک مفهوم کلی (در مقصد) را برای یک مفهوم جزئی (در مبدأ) جایگزین کرد. همان طور که در این جمله می‌بینید، مترجم به دلیل نبود معادل در فارسی،‌ ساده‌ترین کار را انتخاب کرده و از سوپراوردینیت برای مفهوم فارسی استفاده کرده است. این در حالی است که کار درست‌تری هم می‌شد انجام داد.اینکه مترجم می‌دانسته در همان زندان با یکدیگر عروسی کرده‌اند یا نه را نمی‌دانم، اما اضافه‌کردن یک «همان» در جمله، تمرکز را روی همین مسئله برده و این در حالی است که در متن مبدأ، کارکرد متن چیز دیگری است و تمرکز آن روی ازدواج این دو است و نه محل ازدواج آنها.کارکرد متن اصلی در این مورد، تأکید روی مسئله ازدواج آنها است که بسیار اهمیت دارد. مترجم از عبارت «با یکدیگر هستند» استفاده کرده است که از لحاظ بار فرهنگی و کارکرد فرهنگی، متفاوت است.در اینجا مترجم باعث ایجاد یک شوک منطقی می‌شود؛ به «عینه دیده» اما در صورتی است که او «شنیده»! در صورتی که اهمیت مسئله در شنیدن و دیدن نبود، استفاده از این دو مفهوم هیچ اشکالی نداشت، ولی در این مثال خاص باعث ایجاد یک شوک منطقی می‌شود.جمع‌بندیبرای جمع‌بندی این مطلب، باید بگویم مترجم بدون توجه به جنبه‌های فیلم، همان رفتاری را انجام داده است که در چند صد فیلم قبلی خود در پیش گرفته بود. دوست دارم این نوع فنساب‌ها را «وابسته به دیکشنری» بخوانم. مترجم بدون دیکشنری خود هیچ است و صد البته ارزش خود را هم با همان دیکشنری می‌سنجد. ترجمه در یک کلام «پیش پا افتاده» بود؛ مترجم اطلاعی از جنبه‌های مختلف کاری که می‌کرده، نداشته است.