آنچه پنهان است، موجد ایمان است!

تأملی در باب نسبت علم و ایماننگارندۀ حقیر این سطور، به هیچ‌وجه شایستگی سخن گفتن از مسألۀ عظیم «ایمان» را ندارد و چه بسا تا آخر عمرش نیز حائز چنین مقامی نگردد، هرچند هرگز از لطف و عنایت پروردگار خود نومید نیست. با این همه، از آنجا که فرصتی مهیا شده است، گفتن از ایمان هرچند از دهان کافری چون ما باشد، بهتر از سکوت کفرآمیز مسلمانان است. بر همین اساس، با استعانت از لطف خداوند سخن خود را آغاز می‌کنم.طرحی که ارائه می‌شود مبتنی بر جدال بی‌پایان «پنهان» و «آشکار» است. انسان ذاتاً به دنبال «آشکار» کردن چیزهاست، این میل سیری‌ناپذیر به آشکارگی، در دوران مدرن و با ظهور علم مدرن به اوج خود می‌رسد. علم و دانش اساساً چیزها را بر ما «آشکار» می‌کنند. با این حال نکته‌ای که همیشه مغفول واقع می‌شود، نقش اساسی «پنهان» یا «ناشناخته» است. ما بسیار بیش از آنچه گمان می‌کنیم به «پنهان» مدیون هستیم! به طور مثال، علم تنها با وجود امر پنهان است که ممکن می‌شود؛ زیرا «سوال» که نقطه‌ آغاز پژوهش علمی است، گواه وجود امری پنهان و ناشناخته است. ناشناخته‌ای که قرار است در فرآیند علمی بر پژوهشگر «آشکار» شود. بنابراین، اگر پنهانی نباشد، سوالی نخواهد بود و اگر سوالی نباشد، پژوهش علمی، نه تنها بی‌معنا، که اساساً ناممکن می‌شود. به همین صورت آرمان علمی که دانستن تمامی رازها و آشکار شدن تمام پنهان است، در واقع نقطۀ مرگ علم است! علم هرگاه که بخشی از «پنهان» را «آشکار» می‌کند، قدمی به مرگ نزدیک‌تر می‌شود و در واقع، علم قوت و حیات خود را از همان چیزی می‌گیرد که در هر پژوهش بخشی از آن را نابود می‌کند. پس علم تنها در میانۀ «پنهان و آشکار» است که معنا می‌یابد؛ یا به بیانی، علم تنها در «حجاب» ممکن است. چنین نکته‌ای، در خصوص بسیاری از مسائل صادق است؛ فهم ما از زیبایی نیز تنها در «حجاب» ممکن می‌شود. تاریخ نیز تنها با وجود «پنهان» و حفظ «حجاب» ممکن می‌شود و در واقع، آشکارگی تام موجب فروپاشیدن تاریخ خواهد شد. تاریخ به واسطۀ زمان، سیری است که هر آن، «بخشی» از پنهان را برای ما «آشکار» می‌کند. به همین سبب چون «حجاب» است که همه‌چیز را ممکن می‌کند، همیشه استوار خواهد ماند و هرگز دریده نخواهد شد؛ حتی اگر ضخامتش تنها دو قوس کمان یا کمتر باشد: «فکان قاب قوسین او أدنی!» زمانِ وجودیِ «آشکار»، «اکنون» است. به عبارتی، ما در حال و اکنون به «آشکار» دسترسی داریم(اصلا برای همین نامش آشکار است چون شناخته شده است و در اکنون موجود است). این در حالی است که زمانِ وجودیِ «پنهان» و هرآنچه مدعی پنهان باشد، «آینده» است. «پنهان» یا «ناشناخته» هنوز «آشکار» نشده است و «اکنون» در دسترس ما نیست بلکه در هر لحظه از زمان که بخشی از «آینده» تبدیل به «حال» می‌شود، بخشی از «پنهان» نیز بر ما «آشکار» می‌گردد.حال با توجه به این نکات، به مسأله ایمان و علم پرداخته خواهد شد. «ایمان» نیز جز با وجود «پنهان» ممکن نیست. سورن کیرکگور، متأله مسیحی، در بیانی لطیف گفته بود اگر خداوند را می‌دیدیم دیگر نمی‌توانستیم به او ایمان بیاوریم و دقیقاً چون او را نمی‌بینیم، باید به او ایمان بیاوریم! البته طرح کیرکگور بر تضاد عقل و ایمان استوار است که در ادامه مشخص خواهد شد، نه در کنار طرح ما بلکه مقابلش می‌ایستد. با این حال، ما نیز معتقدیم نمی‌توان به آنچه به تمامی آشکار شده است، ایمان آورد. ایمان به گزارۀ «دو ضربدر دو، مساوی چهار است» ناممکن است؛ زیرا این گزاره فاقد امر پنهان است. البته با ملاحظاتی می‌توان به «علم» نیز ایمان آورد؛ اگر قانون علمی حاوی امری «پنهان» برای دانشمند باشد. آزمایشات خطرناکی که دانشمند، خود در آن شرکت می‌کند تا صحت یافته‌های خود را ثابت کند، نشانگر «ایمان» او به معادلاتش است. البته باید توجه داشت که ماهیت این ایمان با ایمان به ادیان متفاوت است، اما در هردو، جدالی کمابیش متفاوت، میان پنهان و آشکار دیده می‌شود. انسان، علم و «آشکار»، در «حال» زیست می‌کنند. انسان در حال چیزهایی می‌داند که بر او آشکار شده است، اما با این حال، به خوبی می‌داند که چیزهایی را نمی‌داند. به عبارتی، می‌داند چیزی «پنهان» است. در این میان، ادیان به عنوان «مدعیان پنهان» فرا می‌رسند. ادیان مدعی هستند که بخشی از «پنهان» را برای انسان به ارمغان می‌آورند. در این بیان، این نکته اهمیت دارد که ادیان نیز، هم‌چنان به طور کامل «پنهان» را «آشکار» نمی‌کنند، بلکه تنها از غلظت «حجاب» می‌کاهند(زیرا بدون «حجاب»، همه‌چیز از هم فرو می‌پاشد). تفسیر متن مقدس از همین راه است که ممکن می‌شود؛ زیرا همیشه معنایی در میان الفاظ «پنهان» شده است؛ معنایی که هرگز به تمامی آشکار نخواهد شد. از همین طریق می‌توان به معیاری برای خوانش‌هایی که از متن مقدس ارائه شده است، دست یافت: «کسانی که «پنهان» را انکار می‌کنند، در ظاهر الفاظ گرفتار می‌شوند و کسانی که «آشکار» را انکار می‌کنند، نمی‌دانند که جز از طریق تأمل در ظاهر آشکار نمی‌توان به باطن پنهان رسید!‌»در این میان، انسان خود را میان چندین «مدعی پنهان» می‌بیند؛ در اینکه به کدامین مدعی می‌بایست ایمان آورد، «عقل» نقش خاصی ایفا می‌کند. عقل که در «حال» است، ادعای «مدعی پنهان» (دین) را در خصوص «پنهان» و «آینده» بررسی می‌کند. به عبارت دیگر، دینی که هیچ سنخیتی با «حال» ندارد، پذیرفته نخواهد شد. اگر در حال حاضر، دینی به زمین‌مرکزی معتقد باشد هرگز پیروانی نخواهد داشت؛ زیرا اگر سخنان دین در خصوص «حال» غلط باشد، بسیار بیشتر محتمل است که نظراتش دربارۀ «آینده» (که مدعی آن است) اشتباه باشد. «ایمان» به هر کدام از این ادیان به عنوان مدعیان امر پنهان، همواره با یک اقرار آغاز می‌شود؛ اقرار به امکان یک جدال. جدالی میان آن دین (که در «آینده» زیست می‌کند) با علم (که در «حال» زیست می‌کند). این جدال بسیار محتمل است؛ زیرا ما از ابتدا پذیرفتیم که دین از «پنهان» خواهد گفت، از چیزی که اکنون بر ما «آشکار» نیست و بسیار محتمل است که آن چیزی که از ما پنهان است با آنچه آشکار است، در تضاد باشد! اشتباهی که می‌توان در این خصوص مرتکب شد، تفسیر دین با علم یا به عبارتی، تفسیر «پنهان» با «آشکار» است! این به نوعی نقض غرض است؛ زیرا ما از ابتدا به دین ایمان آوردیم تا از آنچه نمی‌دانستیم، مطلع شویم و حالا همان دینِ مدعی پنهان را با علم آشکار تفسیر می‌کنیم؟!تفسیر دین به نفع علم، در واقع دین را از موضع «آینده» خارج می‌کند و به «حال» می‌آورد. دقیقاً همان کاری که کلیسای کاتولیک مسیحی انجام داد. با پیشرفت علم و فروپاشی نظام بطلمیوسی، تضادهای میان دین و علم در مسیحیت بروز یافت. در اینجا بود که لزوم تفاسیری از دین که با علم جدید سازگار باشد، احساس شد. به این صورت، دین دیگر مدعی پنهان نبود، بلکه به امری پوچ که نگاهش به زبان «حال» است تا هرآنچه گفت تأیید کند، استحاله یافت. خارج شدن دین از موضع «آینده» و قدم گذاشتن به «حال»، لحظۀ دفن دین است! در این صورت، دین فلسفۀ وجودی خود را از دست می‌دهد و چون همیشه با «حال» مطابق است، چنان سیال می‌شود که خروج از آن عملاً ناممکن می‌شود. به این صورت هر نوع نقص و تناقضی میان دین و علم، هرچند بسیار اساسی باشد، به شبهات فروکاسته می‌شود و مفسران تمام تلاششان را می‌کنند تا آن تناقض را با استحالۀ آموزۀ دین به نفع علم برطرف سازند. در تجربۀ مسیحیت، چنین تلاشی به خوبی قابل مشاهده است.دین برای آن که حقیقتاً دین باشد، می‌بایست همیشه در موضع «آینده» باقی بماند. بدین ترتیب، هر دین، گزاره‌های مشخصی دارد که می‌توان آن‌ها را با عقل و «حال» بررسی کرد، بی‌آنکه یکی را به نفع دیگری ذبح نمود. در این طرح، تضادها و تناقض‌های موجود میان علم و دینی که به آن ایمان می‌آوریم، نباید موجب تفسیر گزاره‌های دینی به نفع علم شود، بلکه باید به بازبینی تمام «مدعیان پنهان» بینجامد. به عبارت دیگر، نباید به هر نحو ممکن، در ذیل پیروان یک دین باقی ماند که اگر اینطور باشد، مسیحی تا ابد مسیحی و یهودی تا ابد یهودی است و بدین نحو، راه حقیقت‌جویی بر پیروان دین بسته می‌شود؛ زیرا دین به موجب خروج از موضع «آینده»، هر دم خود را با علم کنونی تطبیق می‌دهد و چنان سیال می‌شود که خروج از آن بسیار مشکل و چه بسا ناممکن می‌شود. اینجاست که طرح ما کاملاً در مقابل طرح سورن کیرکگور که بر ضدعقلانی بودن ایمان تأکید می‌ورزید، می‌ایستد. کیرکگور، خود نیز بنیان ایمان را مشخص نمی‌کند، بلکه استلزامات ایمان آوردن را شرح می‌دهد. به بیان دیگر، نمی‌گوید که چرا باید به مسیحیت ایمان بیاوریم و نه مثلاً یهودیت، بلکه تنها روشن می‌کند که ایمان به مسیحیت چه استلزاماتی را به همراه خواهد داشت.از طرف دیگر، طرح ما مخالف طرح آگوسیتن است. آگوستین در رساله‌ای در باب اثبات تثلیث پس از تلاش بسیار، سرانجام به مخاطب گوشزد می‌کند که راه فهم تثلیث، ایمان است و به عبارتی :«ایمان بیاور تا بفهمی!». هرچند حقیر نیز به جدّ، بر تحول فهم در سایۀ ایمان معتقد هستم، ولی مسأله این است که اساساً، به کدام یک از مدعیان می‌بایست ایمان آورد؟ طرح‌هایی که مثل کیرکگور علم و دین را کاملاً در تضاد می‌بینند یا مثل آگوستین هر اشکال منطقی را به ایمان حواله می‌دهند، هر دو در تضادی آشکار با سخنان ما در خصوص سرشت «دین» به سر می‌برند. / امیرحسین کاشانی نیا، کارشناسی علوم سیاسی