مصاحبه با دکتر محمدمهدی اسماعیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

نقش مردم در پیروزی انقلاب هااز آنجایی که جمهوری اسلامی مسیری غیر از مسیر برساخته غربی را پیش گرفته و ماهیتی ساختارشکن، نسبت به وضع موجود بین‌الملل برای جهانیان ارائه می‌دهد، صاحبان رسانه سعی دارند تا تصویری سیاه از چهره جمهوری اسلامی برای جهانیان مجسم سازند تا مبادا حرکت انقلاب اسلامی در جهت خلاف رودخانه جهانی، موجی علیه رودخانه نشوراند. در این راستا غالباً سعی بر آن است تا مفهوم دموکراسی و جمهوریت نظام اسلامی تیره شود. گویی که مردم هیچ نقشی در پیروزی انقلاب نداشته اند. سیمای ملی نیز با توجه به مدیریت ناکارآمد و همچنین فهم ناقص از رسانه، چندان در تبیین آرمان ها و حتی تاریخ انقلاب اسلامی موفق نبوده است.به نظر شما مردم در پیروزی انقلاب اسلامی و حاکمیت آن چه سهمی داشته اند و تا چه اندازه قابل مقایسه با سایر انقلاب های بزرگ می‌باشد؟اساسا مقایسه نقش حاکمیتی مردم در انقلاب ایران با سایر انقلاب ها، غیر ممکن است. انقلاب اسلامی ایران، در شکل گیری و تاسیس خود، متکی بر آراء بی نظیر و حضور بالای مردم بوده است. انقلاب اسلامی به واسطه حضور مردم، واجد مولفه ای شده است که امکان مقایسه آن را با هیچ انقلاب دیگری ممکن نمی‌سازد. انقلاب ایران تنها انقلابی است که همه اقشار در آن درگیر بوده اند؛ همه طبقات در آن درگیر بوده اند. ممکن است که در یک تقسیم بندی دقیق و ظریف، بخشی از طبقات نقش کمرنگی ایفا کرده باشند، اما زمانی که معدل عمومی را در نظر میگیریم، میبینیم که انقلاب اسلامی، به همان نسبتی که در مرکز تهران، در محدوده اصلی و روشنفکری آن و بدنه نخبگانی جامعه رسوخ کرده بود، در روستا های دور دست و مناطقی که دسترسی مردم به رسانه ها بسیار محدود بود، نیز به همان اندازه و بلکه بیشتر، رسوخ کرده بود.آیا مصادیق تاریخی برای اثبات این ادعا وجود دارد؟از مظاهری که میتوان برای اثبات نقش حاکمیتی مردم در انقلاب اسلامی به آن ارجاع داد، راهپیمایی تاسوعا و عاشورای تهران است که یک اجتماع بی نظیر چند میلیونی در ۱۹ و ۲۰ آذر ۵۷ را روایت میکند و تاریخ، چنین تجمعی را حداقل در کشورهایی که انقلاب رخ داده، تجربه نکرده بود. مظهر دیگر مردمی بودن انقلاب، استقبال عجیب و بی نظیر از امام خمینی در بازگشت به ایران است. این اتفاق به اندازه ای مستند و مهم است که پژوهشگران خارجی و حتی معاندان نظام، جرئت ارائه روایتی غیر از آن را ندارند. بسیار میشود که در مباحث تاریخی، روایت های متفاوتی درباره یک موضوع واحد ارائه میشود، اما در رابطه با عنصر مردمی بودن انقلاب اسلامی، حتی خانواده پهلوی نیز اذعان به حضور مردم در صحنه دارند. البته ممکن است تحلیل کنند که مردم به اشتباه حضور داشته اند و پشیمان هستند و امثال آن، اما به هیچ وجه وجود مردم را نمیتوانند منکر شوند. این امتیازی است که ما با افتخار آن را بیان میکنیم.آیا مشابه چنین اتفاقاتی که نقش مردم را به نمایش بگذارد، در انقلاب هایی مانند انقلاب فرانسه، روسیه و یا الجزایر رخ نداد؟شما الجزایر را نگاه کنید. در الجزایر انقلاب مطرح نبود. در آنجا حرکت استقلال طلبانه بزرگ رخ داد. در طبقه‌بندی پژوهشی، مسئله الجزایر، انقلاب تلقی نمیشود. این در حالی است که این حرکت استقلال طلبانه، حدود یک و نیم میلیون شهید هم داده است. در مسئله روسیه نیز اساسا مردم مطرح نبودند. با حرکت شبهه کودتایی بلشویک‌ها و منشویک‌ها، ارتش سرخ با ارتش سفید وارد منازعه شد و با همراهی بخشی از کارگران، یکسری اتفاقات دیگر در کنار هم قرار گرفتند و دولت کمونیستی در آن مستقر شد.در فرانسه نیز یک اعتراض طبقه ضعیف بود اما با این حال، مسئله ای همگانی نبود؛ هرچند با عنوان انقلاب برای آزادی خوانده میشود اما شما به نقش مردم در این انقلاب نگاه کنید. در اینجا یک جابه جایی قدرت بین حاکمان صورت گرفته است. درست است که اسناد جدیدی به لحاظ تحول مفاهیم در آنجا شکل گرفت اما عنصر مردم در آن نقشی نداشته اند؛ مردم به معنای همه بخش های جامعه.در تعیین نظام سیاسی و تدوین قوانین اساسی، مردم چه نقشی ایفا می‌کردند؟از دیگر تحولات در ایران بعد از انقلاب اسلامی، تفویض اختیار انتخاب نوع نظام سیاسی به مردم است. در هیچ یک از انقلاب های مذکور، این تجربه وجود نداشته است. گاهاً میگویند از آنجایی که شئون دیگر حکومت مطرح نشده است، مردم گزینه دیگری برای رای دادن نداشتند. اما چطور میشود که مردم، رای نه به جمهوری اسلامی داده باشند، در حالی که بیش از 98 درصد واجدین شرایط، به جمهوری اسلامی رای آری داده اند! تحول مهم بعدی، در رابطه با تدوین قانون اساسی است. در اکثریت قریب به اتفاق انقلاب ها، قانون اساسی توسط رهبران انقلاب تدوین میشود و در نهایت، به رفراندوم گذاشته میشود. این درحالی است که در انقلاب ایران اتفاق متفاوتی رخ داد. در اینجا، منتخبین مردم، بدون هیچ اعمال سلیقه‌ای و با هر نوع تفکری مانند توده ای ها، سازمان مجاهدین خلق، گروه های چپ، راست و هر نوع تفکر دیگری، همه با هم مشارکت کردند و در یک انتخابات سراسری، به صورت حوزه‌های انتخاباتی استانی، در استان های مختلف نفرات خود را انتخاب کردند. در نهایت، ۷۵ نفر از نمایندگان منتخب مردم، اولین دوره مجلس خبرگان قانون اساسی را تشکیل دادند. این افراد، قانون اساسی را تدوین کردند و این قانون نیز، علاوه بر آنکه یک بار به صورت غیرمستقیم و از طریق نماینده منتخب مردم، تدوین و تصویب شده بود، به همه‌پرسی گذاشته شد و این بار، مردم به صورت مستقیم رای خود را نسبت به قانون اساسی جمهوری اسلامی اعلام داشتند. بنابراین، انقلابیون متن آماده ای از قبل از انقلاب به عنوان قانون اساسی تدوین نکرده بودند؟پیش‌نویس قانون اساسی، از همان زمان حضور امام در نوفل لوشاتو تدوین شده بود و بسیاری از آقایان نهضت آزادی و حتی آقای هاشمی رفسنجانی اصرار داشتند که آن پیش نویس تصویب شده و تبدیل به قانون اساسی جمهوری اسلامی گردد. اما امام قاطعانه در برابر این تصمیم ایستاد و نقش مردم در تدوین قانون اساسی را ارجح دانست. بدین ترتیب، امام دستور انتشار پیش نویس قانون اساسی را دادند و گفتند که هر کسی هر نقدی نسبت به آن دارد، اعلام کند. بسیاری از مردم و گروه های مختلف و حتی امثال شهید صدر، بیش از دویست اصل را اصلاح، باز نویسی، حذف یا اضافه کردند و آن را نقد کردند. در نهایت، در مجلس خبرگان با توجه به گرایش های مردم، که از رای آنها به نمایندگانشان قابل تشخیص بود، قانونی طراحی شد و بعد از همه پرسی، به تصویب رسید. انقلاب اسلامی سال اول خود را تمام نکرده بود که همه ارکان نظام، بر اساس این قانون اساسی انتخاب شدند و سیستم و ساختار سیاسی حاکمیت پیدا کرد.نقش مردم در روند قانون‌گذاری انقلاب های فرانسه، روسیه و الجزایر به چه شکل بوده است؟امروز در جمهوری پنجم فرانسه هستیم. اگر همان اوایل پیروزی را نگاه کنیم، میبینیم که تقریبا هر سه سال یک بار قدرت عوض شده و بعد از حدود پانزده سال از انقلاب فرانسه، دیکتاتوری ناپلئون بناپارت ظهور پیدا کرده است. روسیه نیز، در تمام طول دوره حاکمیت کمونیست‌ها یک نوع استبداد سیاه و تاریک استالینی تجربه کرده است. چندین میلیون نفر در اردوگاه های کار سیبری جان خود را از دست دادند و مردم جرئت اعتراض به خود نمیدادند. در فرانسه نیز که مسئله گیوتین شهرت یافت و گردن زدن مخالفین، معمول شد. به نحوی که گیوتین ثابت بود و مخالفین جا به جا میشدند. با توجه به همین اتفاقات فرانسه بود که جمله "انقلاب فرزندان خود را می بلعد" بر زبان‌ها افتاد. در الجزایر نیز به همین شکل. در طول مدت بعد از استقلال(اواسط قرن بیستم)، دولت های وابسته یا حکومت های شبه دیکتاتور حکمرانی کرده اند. تا جایی که حتی زمانی که انتخابات به صورت مردمی انجام گرفت و جبهه نجات اسلامی پیروز انتخابات گردید، انتخابات را باطل کردند، کودتا کردند و افرادی مانند عباس مدنی که پیروز انتخابات بودند را زندانی کردند.در هنگام بروز هر یک از انقلاب های ایران، روسیه، فرانسه و الجزایر، و همچنین در بعد از پیروزی انقلاب‌ها، سیاست قدرت های جهانی نسبت به انقلاب چه بوده است؟ بعد از استقرار جمهوری اسلامی و در یک بررسی چهل و دو ساله، ما میبینیم که روزی نبوده که جمهوری اسلامی، فارغ از توطئه‌ها و کارشکنی های دشمنان و قدرت های خارجی باشد. جمهوری اسلامی در سال اول پیروزی تا آستانه جنگ تحمیلی، همه نوع توطئه‌ها را تجربه کرد. برای مثال، توطئه تجزیه طلبی که بخش های مختلف کشور را با حمایت قدرت های خارجی به ویژه دولت های آمریکا و شوروی فعال میکردند. همچنین، برای جلوگیری از صدور انقلاب اسلامی، حامیان منطقه ای نیز داشتند. مسئله تحریم نیز مطرح بود. کودتا را شاهد بودیم. اقدام نظامی را در طبس شاهد بودیم. بعد از این مسائل، می‌رسیم به جنگ تحمیلی هشت ساله. که در این جنگ هشت‌ ساله، ایران از هجده کشور، فقط اسیر نظامی داشت. تمامی قدرت های بزرگ آن روز، به مانند شوروی اساساً از هم‌پیمانان اصلی رژیم عراق تلقی میشدند. عراق، تمام سیستم نظامی‌اش وابسته به شوروی بود. آمریکا نیز که با رژیم بعثی سازش و همراهی نداشت، بعد از جنگ ایران و عراق، روابط خود را با دولت عراق ارتقا داد و با ایجاد سفارتخانه در عراق، روابط رسمی ایجاد شد. آمریکا تقریبا از سال سوم چهارم جنگ، کاملاً به نفع عراق وارد جنگ شد. حتی در سال ۶۷ رسما با ایران در خلیج فارس و در قضیه بازپس‌گیری فاو توسط دشمن بعثی، کاملاً همکاری داشت. ما با مشاهده مصادیقی مانند حمله به محل های استخراج نفت ایران، منفجر کردن هواپیمای مسافربری ایرانی در خلیج فارس، و در طول همه این سالها، جنگ اقتصادی علیه ایران، متوجه خواهیم شد که از بعد از جنگ دوم جهانی که نظام جدید بین المللی ترسیم شده است، ما شاهد چنین تحریم های ویران کننده ای و دشمنی های همه جانبه ای نبوده ایم. در مقابل، شما نگاه کنید که انقلاب روسیه، شاید در روز های اول، انگلیس و کشورهای اروپایی به دنبال سقوط و ناکامی انقلاب روسیه بوده‌اند، اما بعد ها به واسطه فضایی که ایجاد شد و روسیه به دلیل وسعت سرزمینی و تضاد منافعی که با نازی ها پیدا کردند، به متحد اینها در جنگ دوم تبدیل شدند و بر اثر ویرانی‌ها و اتفاقاتی که در اروپا و مناطق دیگر رخ داد و قدرت ایدئولوژیک کمونیستی که پیدا کرده بود، در واقع یک دوره طولانی بعد از جنگ جهانی دوم به عنوان یک ابر قدرت در کنار آمریکا به اداره دنیا پرداختند. در فرانسه نیز شما می‌بینید اساسا چیزی به عنوان تهدید بیرونی وجود ندارد. چرا که در انقلاب معضل اصلی، جنگ خودی ها با خودی ها بود و هر بار یکی از گروه ها بر دیگری حاکم میشدند. مسئله الجزایر نیز به همین ترتیب. در الجزایر بعد از پیروزی غرور آفرینی که مردم مسلمان الجزایر به دست آوردند، کشور یک شرایط کاملا خنثی ای را در سیاست خارجه در پیش گرفت؛ بنابراین، مورد تعرض هیچ یک از قدرت های جهانی قرار نگرفته بود.عظمت انقلاب اسلامی در ماندگاری، چیزی شبیه به معجزه است؛ علی رغم همه این توطئه ها و تلاش هایی که اتفاق افتاده و زخم هایی که بر پیکر جمهوری اسلامی نقش بسته، به دلیل حضور عنصر مردمی و عنصر ایمان، انقلاب اسلامی همچنان پا بر جاست.