ماجرای یک استعفا

بررسی تاثیر تسخیر سفارت آمریکا بر استعفای دولت موقتسیزدهم آبان ماه 58 نقطۀ عطفی در تاریخ انقلاب اسلامی به حساب می‌آید. نقطۀ عطفی که امام خمینی به لحاظ اهمیت‌اش، از آن با ‌عنوان «انقلاب دوم» یاد کرد. تسخیر سفارت آمریکا گرچه یک‌روزه اتفاق افتاد، اما ریشۀ وقوع‌اش را باید در دو اتفاق جستجو کرد؛ سفر شاه معزول ایران به آمریکا و ملاقات مهندس بازرگان به‌عنوان رئیس دولت موقت با برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر.این دو حادثه در کنار بی‌اعتمادی مردم ایران به آمریکایی‌ها منجر به ایجاد نگرانی در جامعۀ انقلابی ایران نسبت به بروز خطرات احتمالی برای انقلاب اسلامی (خطراتی از جنس کودتای 28 مرداد) شد.تسخیر لانۀ جاسوسی آمریکا، علاوه بر آنکه در خط مشی انقلاب اسلامی برای ادامۀ مسیر، تأثیر به‌سزایی داشت، سرنوشت بازرگان و دولت موقت را نیز رقم زد. درست فردای تصرف سفارت جاسوسی ایالات متحده، مهندس بازرگان با تقدیم استعفای خود به امام خمینی (ره)، عملاً دولت موقت را منحل اعلام کرد. اما چرا عمر دولت موقتی که تنها نُه ماه از روی کار آمدنش می‌گذشت، با تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان پیرو خط امام، پایان یافت؟پاییز 1358 مهندس بازرگان در ادامۀ روابط دیپلماتیک دولت موقت با آمریکا، در سفری که به الجزایر داشت، به مدت دو ساعت پشت درهای بسته به گفتگو با برژینسكی نشست. در حالی كه نه امام خمینی (به‌ عنوان رهبر انقلاب) و نه شورای انقلاب، نه از اصل ملاقات و نه از محتوای آن، هیچ اطلاعی نداشتند. گرچه مهندس بازرگان مدعی است که از ابراهیم یزدی به ‌عنوان وزیر خارجه خواهش کرده است شب قبل از مسافرت به الجزایر خدمت امام رسیده و از ایشان سوال کند که روابط ما با آمریکا چگونه است و چگونه بهتر است باشد و ما چه نظری داریم یا ایشان چه فرمایشی دارند.همچنین ابراهیم یزدی می‌گوید: «از امام پرسیدم که آیا نظرشان بر قطع روابط با آمریکاست؟ ایشان جواب داد: «خیر، با آنها "کج دار و مریز" رفتار کنید.»اما مرحوم سید احمد خمینی ضمن تکذیب ادعای مهندس بازرگان و یزدی می‌گوید: «امام ابداً از ملاقات بازرگان با برژینسکی اطلاع نداشتند. حتی دکتر یزدی پس از مراجعت از سفر نیز جریان را به اطلاع امام نرساند. من در آن ملاقات حضور داشتم و فقط راجع به کسالت شاه مخلوع مطالبی معروض داشت و دربارۀ ملاقات بازرگان با برژینسکی صحبتی به میان نیامد.»همچنین حضرت آیت‌الله خامنه‌ای که در آن مقطع عضو شورای انقلاب بودند، دربارۀ ادعای دکتر یزدی مبنی بر اطلاع شورای انقلاب اظهار می‌دارند: «اولاً شورای انقلاب کِی و طی چه حکمی به آقای دکتر یزدی گفته بود که با آمریکا کج دار و مریز رفتار کند که ایشان این اظهار را کردند؟ من این را به‌ عنوان عضوی از شورای انقلاب تکذیب می‌کنم. هرگز شورای انقلاب چه مستقیم و چه غیر مستقیم، چه به دولت و چه به وزیر خارجه نگفته است که با آمریکا کج دار و مریز رفتار کند. اگر اینطور بوده و می‌توانند، باید ثابت کنند. دوم این که شورای انقلاب از این که قرار است هیئت ایرانی در الجزایر با برژینسکی ملاقات کند مطلقاً خبر نداشت.»البته باید گفت که ارتباط حسنۀ دولت موقت با دولت ایالات متحده صرفاً به ملاقات بازرگان با برژینسکی محدود نبود. یکی از عواملی که باعث شد تا همزمان با تصرف لانۀ جاسوسی، مهندس بازرگان به همراه کابینه‌اش استفعا دهد، این بود که وی با اتفاقی که روز سیزدهم آبان افتاد، رؤیایش که ارتباط و تعامل حسنه با آمریکایی‌ها بود را بربادرفته می‌دید. اصلاً همین روابط پشت پردۀ بازرگان با آمریکایی‌ها بود که کارتر را از عدم واکنش ایران به پذیرش محمدرضا پهلوی از سوی آمریکا مطمئن کرده بود.اوایل آبان ماه 58 «هنری پرشت» مدیر بخش ایران در وزارت خارجۀ آمریکا، وارد ایران شد تا اعلام کند آمریکا تصمیم گرفته است به دلايل بشردوستانه به شاه اجازۀ ورود به این کشور را بدهد. پرشت خواست تا دولت موقت، محافظت کافی را از تمامی پرسنل سفارت در قبال هرگونه اقدامی در مقابل انجام گروگان‌گیری فراهم آورد. به گفتۀ پرشت، بازرگان و یزدی قول دادند که موجبات حفاظت سفارتخانۀ آمریکا در ایران را فراهم آورند. کارتر نیز بعدها در اظهارات خود به عنوان دلیل موافقت با پذیرش شاه می گوید: «مسئولان امر در ایران قول داده‌اند از شهروندان ما در ایران حفاظت کنند.» (جیمز بیل، کتاب شیر و عقاب)مرحوم هاشمی رفسنجانی در یکی از نمازجمعه‌های تهران در سال 64، با اشاره به این ملاقات و قول مرحوم بازرگان و یزدی به پرشت، گفت: «همین امروز سندی خواندم که قدری غصه‌ام شد. که این‌ها (ليبرال‌ها) هم ارتباط قوی با آمریکا دارند، چون کارتر در کتابی که منتشر کرده، نوشته است که وقتی که ما می‌خواستیم شاه را به آمریکا ببریم، با رییس دولت ایران (مهندس بازرگان) صحبت کردیم و موافقت او را جلب کردیم و بعد به آمریکا بردیم. من که این را خواندم دود از کله‌ام بالا رفت که چطور می‌شود ما عضو شورای انقلاب بودیم، رهبر ما بالای سر همۀ ما بود و مسأله‌ای به این مهمی، در آن مقطع، بدون اطلاع ما انجام بشود.»با اینکه مهندس بازرگان در کتاب «انقلاب در دو حرکت» عنوان می‌کند که استعفای دولت موقت در روز چهاردهم آبان 58، ربطی به اقدام دانشجویان پیرو خط امام ندارد، باید گفت که بنا بر گواه تاریخ، تسخیر لانۀ جاسوسی آمریکا نقطۀ پایانی بود بر روابطی که دولت موقت با دولت کارتر دنبال می‌کرد. با تصرف سفارت آمریکا مهندس بازرگان به این واقعیت پی برد که دیگر رؤیای او و هم‌قطارانش، یعنی تعامل با ایالات متحده، دست‌نیافتنی‌تر از همیشه شده و ادامۀ فعالیت دولت موقت نیز بی‌فایده خواهد بود.از همین رو باید گفت تسخیر لانۀ جاسوسی آمریکا علاوه بر این که روابط ایران و آمریکا را وارد مرحلۀ تازه‌ای کرد، سقوط دولت موقت به ریاست مرحوم بازرگان را نیز رقم زد./ علی عوض‌خواه، کارشناسی ارشد علوم سیاسی