آیه ای که همیشه بد تفسیر شده است

شاید این آیه شریفه از سوره مبارکه بقره را بارها خوانده و از کنار آن با سادگی عبور کرده باشید:مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَکَهُمْ فِی ظُلُمَاتٍ لَا یُبْصِرُونَ ﴿۱۷﴾ترجمه: مثل آنان همچون مثل کسانى است که آتشى افروختند و چون پیرامون آنان را روشنایى داد خدا نورشان را برد و در میان تاریکیهایى که نمى ‏بینند رهایشان کرد (۱۷)تفاسیر رایج برای این آیه با برداشتی که به نظر من میرسد به کلی تفاوت دارند. بعنوان مثال علامه طباطبایی در تفسیر المیزان آورده:در آیه : (مثلهم کمثل الذى استوقد نارا) الخ ، با آوردن مثلى ، وضع منافقین را مجسم ساخته ، مى فرماید منافقین مثل کسى میمانند که در ظلمتى کور قرار گرفته ، بطوریکه خیر را از شر، و راه را از چاه و نافع را از مضر، تشخیص نمیدهد، و براى بر طرف شدن آن ظلمت ، دست باسباب روشنى مى زند، یا آتشى روشن کند، که با آن اطراف خود را ببیند، یا وسیله اى دیگر و چون آتش روشن میکند و پیرامونش روشن میشود خدا بوسیله اى از وسائل که دارد یا باد، یا باران ، یا امثال آن ، آتشش را خاموش کند، و دوباره بهمان ظلمت گرفتار شود، و بلکه این بار میان دو ظلمت قرار گیرد، یکى ظلمت تاریکى ، و یکى هم ظلمت حیرت ، و بى اثر شدن اسباب .در صورتی که در متن آیه هیچ اشاره ای به باد یا آب و غیرهم نشده و فقط از آتش روشن کردن در تاریکی صحبت شده است.مشابها، در تفسیر نمونه می خوانیم:بعد از بیان صفات و ویژگیهاى منافقان ، قرآن مجید، براى مجسم ساختن وضع آنها دو تشبیه گویا در آیات فوق بیان مى کند:1 در مثال اول مى گوید: آنها مانند کسى هستند که آتشى (در شب ظلمانى افروخته (تا در پرتو نور آن راه را از بیراهه بشناسد و به منزل مقصود برسد (مثلهم کمثل الذى استوقد نارا).ولى همین که این شعله آتش اطراف آنها را روشن ساخت ، خداوند آن را خاموش مى سازد، و در ظلمات رهاشان مى کند، به گونه اى که چیزى را نبینند (فلما اضائت ما حوله ذهب الله بنورهم و ترکهم فى ظلمات لا یبصرون ).آنها فکر مى کردند با این آتش مختصر و نور آن مى توانند با ظلمتها به پیکار برخیزند، اما ناگهان بادى سخت بر مى خیزد و یا باران درشتى فرو مى ریزد، و یا بر اثر پایان گرفتن مواد آتش افروز، آتش به سردى و خاموشى مى گراید و بار دیگر در تاریکى وحشتزا سرگردان مى شوند.باز میبینیم برای تفسیر آیه از مطالبی استفاده شده که در متن آیه نیامده است. قطعا متن آیه، و آیات قبلی و بعدی، کوچکترین اشاره ای به برخیزیدن بادی سخت یا فرو ریختن باران و یا اتمام سوخت نکرده است.باز به همین ترتیب تفسیر نور اینطور آورده:این آیه نیز در مقام تشبیهِ مجموعه ای از روحیّات و حالاتِ منافقان است.آنان،آتش می افروزند،ولی خداوند نورش را می برد و دود و خاکستر و تاریکی برای آنان باقی می گذارد.برخلاف تمام تفاسیر رایج، به عقیده بنده این آیه به مطلبی بسیار عمیقتر اشاره دارد که متاسفانه کمتر کسی به آن توجه داشته، یا شاید تا به حال کسی توجه نکرده است. بطور خلاصه، این آیه مثالی بسیار زیبا آورده که نشان می دهد گاهی اوقات علم و دانش موجب گمراهی و ناتوانی در تشخیص واقعیات می شود.اگر تا به حال تجربه گذراندن شبی تاریک را در دل صحرا یا بیابان داشته باشید، قطعا متوجه شده اید که در ظلمت و تاریکی انسان قادر است نورهای ضعیفی را که در دوردست کورسو میزنند ببیند. اگر چه ظلمت و تاریکی باعث می شود اطراف خود را به درستی نبینیم، اما برد دید در تاریکی بیشتر است. دقیقا به همین دلیل هم هست که ستاره های آسمان که میلیونها سال نوری با ما فاصله دارند در هنگام شب قابل رویت هستند، اما در روشنایی روز ناپدید می شوند.اما همان موقع که در بیابان تاریک به سر می بریم، به محض اینکه آتشی برافروزیم، نور آتش اطراف ما را روشن می کند و ما می توانیم اطراف خود را با وضوح و جزئیات بیشتری مشاهده کنیم. اما همین نور باعث ناتوانی ما در مشاهده دوردست ها می شود و دیگر نمی توانیم آنچه در تاریکی قابل رویت بود را ببینیم. پس مشاهده جزئیات بیشتر در برد نزدیک و کوتاه به قیمت از دست دادن دید در برد بلند و دوردست ها است.دقیقا همین مطلب در مورد علم و دانش هم صدق می کند. گاهی اوقات در موضوعی بخصوص اطلاعاتی به دست می آوریم، اما از آنجا که در موضوعات دیگر اطلاعات کافی نداریم، اطلاعات بیشتر در آن موضوع بخصوص موجب گمراهی ما می شود. مثال های بی شماری در این مورد می توان آورد. پروفسور ریچارد لوینز (Richard Levins) یکی از برجسته ترین دانشمندان آمریکایی است که در حوزه علم زیست شناسی فعالیت کرده است. لوینز در مقاله ای با عنوان "ده گزاره درباره علم و ضدعلم" اینطور آورده است:اینکه بگوییم مطلبی "علمی" است به این معنا نیست که حتما درست است. در طول حیات من بسیاری ادعاهای علمی همچون [...] انتظاراتی که برای خروجی طولانی مدت معادلات دیفرانسیل وجود داشت، یا نظریه های ثبات اکولوژیک همگی با کشفیات جدید و از طریق دیدگاه های برآمده از این کشفیات رد شده اند. و تلاشهای فنی عمده ای که بر پایه اصول علمی بوده اند به نتایج فاجعه باری انجامیده اند: آفت کش ها موجب افزایش آفت ها می شوند؛ بیمارستان ها مراکز انتقال بیماری شده اند؛ آنتی بیوتیک ها موجب بروز عوامل عفونی جدیدی شده اند؛ سیستم های کنترل سیل موجب افزایش خسارات سیل شده اند؛ و توسعه اقتصادی موجب گسترش فقر شده است. همچنین نمی توانیم فرض کنیم که اشتباهات علمی متعلق به گذشته بوده اند و حالا حقایق را به درستی فهمیده ایم - یعنی نوعی دکترین "پایان تاریخ" برای علم. زمان حال هیچ موقعیت معرفت شناختی بخصوصی ندارد - تنها تفاوتش این است که زمانی است که ما در آن زندگی می کنیم.https://www.jstor.org/stable/466847?seq=1توجه داشته باشید که مطالب بالا از زبان یکی از برجسته ترین دانشمندان غربی است که اتفاقا لامذهب هم هست. (ریچارد لوینز از مارکسیست های مشهور هم بود و همکاری نزدیکی با ریچارد لِوُنتین داشت)یک مثال ساده و عامه فهم در مورد خواص خوردن تخم مرغ است. یافته های علمی دلالت بر این مطلب دارند که زرده تخم مرغ حاوی ماده کلسترول است که برای قلب مضر است. با دانستن این مطلب، قاعدتا افراد از خوردن زرده تخم مرغ جدا خودداری می کنند. اما پس از مدتی مشخص شد افرادی که رژیم غذایی سنتی دارند کمتر از افرادی که رژیم غذایی مدرن دارند دچار امراض و عارضه های قلبی می شوند. کاشف به عمل آمد که زرده تخم مرغ همچنین حاوی ویتامین K2 است که نقش اساسی در جلوگیری از عوارض قلبی دارد. پس، از آنجا که علم را کرانه ای نیست، استنتاجات عقلی برآمده از دانش محدود علمی می تواند انسان را گمراه سازد.مولانا در داستان کنیزکی که بیمار شده بود و پزشکان ادعا می کردند قادر به علاج وی هستند اینطور سروده:جمله گفتندش که جانبازی کنیمفهم گرد آریم و انبازی کنیمهر یکی از ما مسیح عالمیستهر الم را در کف ما مرهمیستگر خدا خواهد نگفتند از بطرپس خدا بنمودشان عجز بشرترک استثنا مرادم قسوتیستنه همین گفتن که عارض حالتیستای بسا ناورده استثنا بگفتجان او با جان استثناست جفتهرچه کردند از علاج و از دواگشت رنج افزون و حاجت نارواآن کنیزک از مرض چون موی شدچشم شه از اشک خون چون جوی شداز قضا سرکنگبین صفرا فزودروغن بادام خشکی می‌نموداز هلیله قبض شد اطلاق رفتآب آتش را مدد شد همچو نفتشاهد دیگر این تفسیر از این آیه، مطلبی است که پیشتر در آیات یازدهم تا سیزدهم آمده است:وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ ﴿۱۱﴾ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَکِنْ لَا یَشْعُرُونَ ﴿۱۲﴾ وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ کَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَکِنْ لَا یَعْلَمُونَ ﴿۱۳﴾و چون به آنان گفته شود در زمین فساد مکنید مى‏ گویند ما خود اصلاحگریم (۱۱) بهوش باشید که آنان فسادگرانند لیکن نمى‏ فهمند (۱۲) و چون به آنان گفته شود همان گونه که مردم ایمان آوردند شما هم ایمان بیاورید مى‏ گویند آیا همان گونه که کم خردان ایمان آورده‏ اند ایمان بیاوریم هشدار که آنان همان کم‏خردانند ولى نمى‏ دانند (۱۳)مشاهده می کنید که متن این آیات حکایت از مناظره های پیغمبر (ص) با اهل کتاب (یهود و نصارا) دارد که خود را عالم می دانستند. آنها با تکیه بر دانش محدود خود حجت ها و براهین الهی را مردود می دانستند، لیکن این آیات گوشزد می کنند که آنها مبتلا به خرد ناقص و گمراه کننده بوده اند.شاید این مطلب هیچوقت در طول تاریخ به اندازه امروز کاربردی نبوده است. با پدید آمدن وسایل ارتباط جمعی، آموزش همگانی، و فضای مجازی، توهم دانش و آگاهی و قدرت تشخیص مستقلانه تبدیل به مرضی همگانی شده که از پاندمی کورونا هم مهلکتر و خطرناکتر است. اگر کورونا افراد را از پا در می آورد، مرض "خود عالِم بینی" تمدنها را از پا در می آورد.یادش گرامی، دانشمند ارجمند ایرانی، حکیم ابن سینا، در یک بیت همین مطلب را چنین خلاصه نمود:تا بدانجا رسید دانش منکه بدانم همی که نادانم https://virgool.io/@sepehr.samii/%D8%AA%D9%88%D9%87%D9%85-%D8%B9%D9%82%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-va8zt5eoclhd