انسانها مهم اند

پیش درآمدذکر مناقب حقوق بشر در جهان سوم – دکتر محمد علی اسلامی ندوشندیروز، امروز، فردا – دکتر محمدعلی اسلامی ندوشندوستی برای آخر جهان بیاب – Seeking a friend for the end of the worldزمین از فضا، برنامه تلویزیونی با همکاری ناسا – Earth from spaceذکر مناقب حقوق بشر در جهان سوم کتابی از دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن است. این کتاب ابتدا در سال 1356 در مجله نگین منتشر شده و چاپ چهارم آن در سال 1372 بوده است. موسسه انتشارات آرمان و موسسه انتشارات یزد این کتاب را منتشر کرده اند. کل مقالات این کتاب قبل از انقلاب نوشته شده است گرچه مطالب آن هنوز تازه است. گرچه تمام کتابهای دکتر اسلامی ندوشن از یک آبشخور فکری تغذیه می کنند اما این کتاب و کتاب دیروز، امروز، فردا را میتوان به نوعی در یک راستا دانست و خواندن آن را به دنبال هم توصیه کرد. بخش هایی از این دو کتاب را مرور کنیم.فهرست مطالب کتاب اول از مردم پرورده جامعه بی حقوق شروع می شود. باید توجه کرد که وقتی از مردم پرورده جامعه بی حقوق صحبت می کنیم منظور مردمی است که خود باور دارند که جامعه به صورت معمول حقوقی برای اینان قائل نیست. پس از آن کتاب به این مساله می پردازد که انسان موجود زنده به اضافه حق زندگی، حق آزادی و حق جستجوی خوشبختی است. سپس از حقوق بشر یاد می کند و تعاریف انسان متجدد و عقب مانده را به چالش می کشد. تمام این مباحث به اندازه ای انسانی و جدا از حب و بغض بیان شده اند که توضیح آن در این مقاله کوچک نمی گنجد و این پاراگراف کوتاه تنها برای معرفی این کتاب ارزشمند است.کتاب دیروز، امروز، فردا نیز مجموعه ای از مقالات است که بین سال های 60 تا 80 نوشته شده اند. این کتاب به گذشته ایران اشاره می کند، اثر نفت را بررسی می کند و به زبان فارسی می پردازد. در آخر نیز در مورد ورود به عرصه فرهنگ جهانی صحبت می کند و پیام شاهنامه را بیان می دارد. جدا از همه آثار دکتر اسلامی ندوشن، این دو کتاب برای این روزهای ما هستند، جدا از زمانی که نوشته شده اند."دوستی برای آخر جهان بیاب" یک کمدی درام آمریکایی، ساخته لورن اسکافاریا، کارگردان آمریکایی است. داستان به انتهای جهان اشاره دارد که تاریخ آن مشخص شده و به علت یک حادثه فضایی به وجود می آید. فیلم برخورد آدمهای مختلف با این حادثه را بیان می کند: افسردگی، بی اعتنایی، خشم، انکار و ... دو بازیگر اصلی فیلم در فرصت باقیمانده طیف مختلفی از اتفاقات را در کنار هم تجربه می کنند که نیاز به تکرار جزئیات نیست و مثل بقیه فیلم های آمریکایی است. سرآخر هم فیلم بیان می کند که تنها عشق است که ارزشمند است. منتهی این جمله شعاری، چیزی است در حد چند ساعت در کنار هم بودن در انتهای جهان، چون هیچ جای فیلم عشق را برای زندگی نمی بینید. از پدر نقش اول فیلم تا همسرقبلی وی، هیچکدام پایبندی به اخلاقیات، به عشق و به خانواده ندارند و البته تمام این حوادث خیلی طبیعی روایت می شود. از نظر کارگردان تمام اینها روند طبیعی زندگی هستند.زمین از فضا یک برنامه تلویزیونی تقریباً دو ساعته است. میتوان از لینک زیر در یوتیوب به تماشای آن نشست.زمین از فضا این فیلم، تقریباً یک فیلم تبلیغاتی است. در تمام فیلم با انیمیشن و تصاویر ماهواره ای و توضیحات دانشمندان این رشته، شما در می یابید که با اطلاعاتی که ماهواره ها از سطح زمین به صورت بیست و چهار ساعته مخابره می کنند چه درک یکپارچه ای از کره زمین به دست می آید. زمین همچون یک موجود زنده هماهنگ، در همه ابعاد به هم متصل است. گرد و خاک صحرای عربستان و یخ های قطب جنوب و باران های موسمی آمازون همه در یک مجموعه منسجم به هم پیوسته اند.وضعیت زمین چیزی است همانند وضعیت بدن انسان، به همان یکپارچگی و به همان هماهنگی. بدن انسان تا زمانی در حال رشد است. اگر در این میانه آسیبی ببیند قادر است خود را ترمیم کند. پس از گذشت زمان و رسیدن به بلوغ رشد، بدن از رشد باز می ایستد و در مقابله با آسیب ها به ذخیره خود روی می آورد. اگر در این زمان تلاشی برای نگهداری بدن به صورت پویا صورت نگیرد توانایی جسم روی به کاهش می گذارد. اگر آسیب به بدن وارد شود، که میزانی از آسیب خود بخشی از روند طبیعی زندگی است، بدن از اندوخته ها مصرف می کند. تا زمانی می رسد که اندوخته ها پایان می پذیرد و بدن و وضعیت روزانه با یکدیگر هماورد می شوند. دیگر آسیب ها به صورت درد، رنج، سختی و ناراحتی از سوی بدن پاسخ داده می شوند و باید به درمان روی آورد و پیشگیری دیگر جایی ندارد.همین رخداد را ما در برخورد با طبیعت می بینیم. طبیعت جایی برای اندوخته و بازسازی دارد، اما این توانایی بی نهایت نیست. در ده دقیقه آخر فیلم می بینید که کارهای بی پروای بشر چگونه تعادل طبیعت را به هم زده، اندوخته آن را به یغما برده و توانایی بازسازی را برباد داده است. هیچ اراده حقیقی نیز برای بازگردانی آن وجود ندارد. معاهداتی مثل معاهده پاریس هم در مقابل فاجعه رخ داده چون یک شوخی و یا بزک کردن بیماری هستند که در حال مرگ است که با چهره ای زیبا بمیرد نه کریه.انسان ها مهم اند. وقتی از عاملی شکست می خوریم باید بفهمیم که از نقاط مثبت آن شکست خورده ایم نه از نقاط منفی و نقاط ضعفش. وقتی از هژمونی جهانی صحبت می کنیم، وقتی عوارض این تسلط را بر می شمریم و وقتی یادآور می شویم که جهان و انسان با این روش به طرف انقراض می روند باید بفهمیم که همچون تعریف این واژه، هژمونی با زور صرفی که در گذشته اعمال می شد متفاوت است و میزانی از رضایت طبقه فرودست فراهم شده است. با فحاشی و تکرار این که مردم چیزی نمی فهمند و بقال و راننده چه می فهمند که بتوانند اظهار نظر کنند چیزی درست نمی شود. چون انسان ها مهم اند.بیش از یک هزار و چهارصد سال از انقراض سلسله ساسانی گذشته است. نگاهی به تاریخ درسهایی را به ما می آموزد تا از تکرار زیانبار تاریخ جلوگیری کنیم. از آنجا که تاریخ را فاتحان می نویسند در راس علل سقوط خسروپرویز جنگ های زیانبار داخلی و خارجی را می بینیم که از اهمیت آنها نمی توان غافل بود. همین است که وقتی می بینیم کسانی در لوای وطن پرستی مهر خائن به هر کسی می زنند و تنها بر طبل خود می کوبند و جز به حرف خود اعتنایی ندارند و با نظراتشان کشور باید در لبه جنگ داخلی و خارجی نگه داشته شود و با یک دیکتاتوری عجیب یک دست کننده یکپارچه گردد تعجب می کنیم. و این نه تنها تعجب است که شک است به نیت نیک آنها برابر با این گفتار قرآن: شیطان کارهایشان را برایشان بیاراسته اما آنها جز فساد در زمین کار دیگری ندارند.انسانها مهم اند. در همان زمان انسانها به هیچ انگاشته شدند، اموالشان به مالیات های سنگین رفت، اعتقاداتشان پای روحانیون درباری فاسد به حراج گذاشته شد، دین زرتشت به بهدینی بدل شد و از بن مایه خود تهی گشت، انسانها به طبقاتی تقسیم شدند که حتی توانایی جابجایی بین طبقات را هم نداشتند. این مدل دیکتاتوری یکپارچه، مثل یک روح خاکستری دودآلود، قبل از حمله اعراب کشور را به فنا داده بود و حمله اعراب جز نسیمی کوتاه نبود. در آخر شاهنامه می توان نامه سردار ایرانی را خواند و فهمید که نتیجه این فشار چه بوده است. انسانها مهم اند.انسانها مهم اند. قرون وسطی مسیحی فاجعه ای بشری بود. همه چیز، حتی فکر و احساس و زندگی روزمره معمول انسانها در دستان کلیسا بود، یک مجموعه ای که اخلاقیات بنای کارش نبود، خداپرست نبود و بر مبنای سود و زیان می زیست، مجموعه ای که بهشت و جهنم را می فروخت. مجموعه ای به نام دین اما کاملاً مادی و دنیاپرست. مجموعه ای که در طول زمان، خودش را در بن مایه هم تغییر داد، فرشتگان را اضافه کرد، رهبانیت و تجرد را مدون کرد و قدرت خودش را در هیات حاکمه گسترش داد. این سازمان هنوز هم تغییر نکرده و برای ماندن در صحنه ازدواج همجنسگرایان و سقط جنین را مجاز اعلام کرد. با چه استدلالی؟ هیچ. تا بماند. اگر دیکتاتوری یکپارچه مسلط قرار بود بماند و پایداری و ایستایی داشته باشد به نظر هیچ دیکتاتوری ای به پای کلیسا نرسیده و نخواهد رسید. اما عملاً فروشکست و منقرض شد.انسانها مهم اند. این خلاً عظیم ناشی از کم ارزش دانستن انسان و قربانی کردن او در پای یک ایدئولوژی، توسط سیستم سرمایه داری، نظم نوین جهانی و علم و تکنولوژی به درستی تشخیص داده شد. تمامی علوم نوین انسانی بر پایه آن بنا شد و در طول زمان آن چه که ارضا کننده این خلا نبود به آهستگی پالایش شد و کنار گذاشته شد. اگر به درستی بنگریم می بینیم که در علوم روانشناختی تنها کتابهایی جهانی اند، به همه زبانها ترجمه شده اند و تبلیغات فراوان دارند که بر مبنای اومانیسم بنا شده اند. البته معنای فلسفی عمیقی ندارد و همه جنبه های فلسفی آن جز توجه به علایق طبیعت آدمی و در شاخص اصلی آن غرایز، به کناری نهاده شده اند. اما انسانها مهم اند. هیچ شاکله فکری با نفی انسان، چه در جنبه غریزی و چه در جنبه معنوی به نتیجه نمی رسد. نقطه ضعف اصلی این آبشخور فکری نیز عدم توجه به جنبه های غیر غریزی انسان است. اما در مقابل آن، نمیتوان با نفی علایق طبیعی آدمی به چنین طرز تفکری فائق آمد. اگر طرز فکری انسانها را جمعی بی شعور و گوسفند صفت می خواند که نیاز به چوپان دارند، قبل از سربلند کردن، یک شکست حتمی خواهد خورد، چرا که انسانها مهم اند. از همه مهم تر آن که هیچ دیکتاتوری ای نمی تواند به انسانیت انسان زور بگوید. انسان در بودن انسانی خود آزاد است و مهم نیست که چهره خارجی خود را به چه صفاتی می آراید که خوشایند زورگو باشد. او در نفس و بودن خود انتخابی دیگر دارد و اتصال همین شکافهای عمیق است که جوامع را در نهایت پاره پاره می کند. همین است که در تمامی قرآن به پیامبر یادآوری می شود که او تنها تذکر دهنده و بشارت دهنده است و ایمان آوردن به هیچ عنوان زور نیست و حساب همه با خداست. به پیامبری که بابت ایمان نیاوردن مردم رنج می کشید نه آن که دنبال سود خود باشد. چرا که انسانها مخلوق خدا و مهم اند. انسان با تمامی غرایز و مطالباتش توسط خدا آفریده شده است و هیچ بخش وی پاک کردنی نیست همانطور که هیچ بخش وجود وی بی اهمیت نیست. آن چه که خدا برای وی می خواهد تعادل بین تمام ابعاد وجودی اش است نه نفی قسمتی از آن. انسانها مهم اند.تردیدی نیست که بشر در دنباله روی اومانیسم به شکل کنونی، به پوسیدگی رسیده و عاقبت وی و سیر زندگی تکنولوژیک و فردگرایش را در آن فیلم می توان بخوبی دید. این جنبه فلسفی و غیر مادی وی است و در بعد مادی اش هم رفتار وی با طبیعت است که باعث شده ریشه انسان، طبیعت سخاوتمند بخشنده، به دشمن انسان تبدیل شود. در هر دو بعد، هنوز جنگ شروع نشده بشر باخته است. شاید ده سال پیش این حرفها به گونه ای پیشگویی بود اما اکنون، سیل یک قدمی خانه همه ماست. اما این مساله مهم نیست. مهم نحوه برخورد ماست.اول آن که باید بدانیم اتفاق رخ داده، بخشی از تاریخ بشر است. بخشی از سیر خلقت، خالقی که آفریده، توانایی مخلوقش را می شناسد، آینده اش را می داند و این روزها را هم دیده است. پس، وقت و انرژی خودمان را به لعن و نفرین هدر ندهیم. در کنار آن، از همه بلندگوهایی که لعن ونفرین یا مدح و ثنا دارند دوری کنیم. انرژی ما در حال معمول هم بی نهایت نیست چه برسد به اکنون که توانایی ما بسیار محدود است و باید با تنگ نگری خرج کنیم. انرژی ما باید صرف اندیشیدن و فهمیدن سازوکار شود، سازوکاری که در نهایت آن، ما به این روز رسیده ایم. تا سازوکار را نفهمیم و آن را به اجزای خود تقسیم نکنیم و هر قسمت را به درستی ارزیابی نکنیم قدمی به جلو نخواهیم نهاد. حال این سازوکار هژمونی جهانی است، وضعیت منطقه ای است، وضعیت حکومت است، وضعیت فرهنگی اخلاقی است و قس علیهذا. باید این را درک کرد که شرایط، جمع آدمها و روند زندگی برای خرج احساسات نیستند، آنها خوب یا بد نیستند، آنها صرفاً وجود دارند در یک هویتی که با قوانین از پیش تعیین شده به راه خود می رود. چیزی مانند قوانین فیزیک و شیمی. مثالی بزنیم. وقتی جمعی ثروتی دارند که زیر پایشان است و برای آن زحمتی نکشیده اند زحمت کشیدن را فراموش می کنند، این طبیعت بشری است. در همان زمان، نسبت به حمله خارجی هم آسیب پذیر می شوند چون مال بادآورده در معرض طمع همگان است. این حقایق معمولی، جایی برای غم و غصه یا شادی و خوشحالی ندارند، صرفاً هستند. باید آنها را واکاوید و فهمید و پژوهید تا جاهایی از آن که تاثیرپذیرند آشکار شود. اگر این کار را نکنیم به راحتی فریب خواهیم خورد، به گونه ای که وقتی مشکل ما نداشتن اقتدار است ما را به دیکتاتوری کروکور وعده می دهند که این راه نجات است. چیزی که نه تنها اقتدار را به وجود نمی آورد بلکه به مثابه حمله موریانه ها، تمامی پایه ها را هم از بست می خورد.دوم آن که گذشته، چراغ راه آینده ماست. هر روز، زمانی مشخص، حتی اندک را به مطالعه گذشته، درک گذشته و سیر گذشته بپردازیم و در این راه به گفته یک فرد اعتماد نکنیم. هیچ راهی به درد هیچ فردی نمیخورد تا خود را نشناسد، هیچ معادله ای حل نمی شود تا صورت مساله درست نوشته نشود و هیچ مقصدی بدون ارزیابی داشته های کنونی به دست نخواهد آمد. حقیقت قضیه آن است که هر دستاورد انسانی، اعم از دستاوردهای علمی یا اخلاقی یا علوم انسانی متعلق به کل بشریت اند. شاید برای ما خیلی مهم نباشد که رصدخانه مراغه زودتر ساخته شده یا در ونیز زودتر عدسی و تلسکوپ ساخته اند. اما برای کسانی که بسیار وقیحانه، عجیب وقیحانه، سعی می کنند سند هر چیز را به نام خود بزنند حتماً گفتن چنین دروغ هایی اهمیت دارد. تا آنجایی که به طور کلی فهمیده می شود این سند زدن ها جهت تحقیر دیگر ملتهاست تا تن به هژمونی جهانی بدهند و خود را درجه دوم محسوب کنند، نوعی از جنگ روانی. که باید صادقانه اعتراف کرد این جنگ تن به تن را در بسیاری از جاها برده اند. به هرحال، اگر گذشته مان را درست بشناسیم حداقل میراث دار مشکلات وارداتی نخواهیم بود، این اعجوبه عصر ما. مثالی بزنیم. قیمت خودرو شخصی، برای همگان الان یک حسرت و اندوه است و برای آن فغان ها و ناله ها سر داده اند. در حالی که مشکل ما این نیست، مشکل ما نبود وسایل حمل و نقل عمومی کافی، با پوشش گسترده، امکانات وسیع و ارزان است. اما به گونه ای مضحک، بسیاری چمبره غم زده اند که قیمت کم ارزش ترین خودرو سر به فلک کشیده است و همزمان هیچ مطالبه ای بابت حمل و نقل عمومی ندارند. مثل همین است واژه چندش آور نژادپرستی. برای مردمی که حتی نمی توانند نژادپرستی را به درستی تعریف کنند و بدرفتاری با کارگر و فقیر و زیردست را نژادپرستی می نامند. ما جدا از مشکلات خودمان، باید با مشکلاتی که وارداتی اند، همراه با راه حل های وارداتی هم سرو کله بزنیم.سوم آن که هر روز چشمهایمان را بشوییم. ما هر روز صورتمان را می شوییم، هر چند روز یک بار حمام می رویم، به نظافت بدن خود توجه می کنیم اما به چشمهایی که هر روز توسط بنگاه های بی امان خبری آلوده می شوند توجه نداریم. هر روز در فواصلی منظم، ذهنمان را خالی کنیم، خالی خالی. با هر نوع تمرکز که برایمان راحت تر است. این به ما کمک می کند تا خود اصیلمان را پیدا کنیم و راه خوشبختی را در این میانه پرهیاهوی عجیب به دست آوریم و گم نکنیم. زمانه ما، زمانه تغییرات سریع است، بسیار سریع. و آن جور که می بینیم این تغییرات سر به راحتی ندارند. پس باید آماده باشیم تا از هر روزنه باز شده، بازسازی را آغاز کنیم، بازسازی خودمان و ریشه مان که طبیعت باشد. تمام این ها نقاط اتکای محکمی را برای ما خواهد ساخت که در طوفانها ما را سرپا نگه خواهد داشت.و سر آخر، تمام آن ها که توانمندترند آماده باشند که باید دست هر افتاده ای را بگیرند. این افتادگان، مسکین های به خاک نشین نیستند که نیاز مالی داشته باشند. آنها اندوه زدگانی اند که در کینه و خشمشان غرق شده اند. تنها محبت، عشق انسانی و دلسوزی است که می تواند آنها را نجات دهد و تنها گرمای وجود فهم و درک متقابل است که به آنها کمک می کند. ما به تنهایی به هیچ جا نخواهیم رسید و تنها جمع خوشبخت است که به ما خوشبختی کامل را اعطا خواهد کرد. و فراموش نکنیم، دست خدا با جمعی است که شکیبا هستند، خداپرست اند، عنادورز نیستند و پرهیزگاری پیشه می کنند. و چه پشتوانه ای قوی تر از دست پروردگار است؟