زمهریر، برزخ، دوزخ: زمین را چه می‌شود؟

احتمالاً این گزاره که «زمین ما در منطقهٔ بسیار باریکی به نام کمربند حیات به دور خورشید می‌چرخد.» و اینکه «اگر اندکی از خورشید دورتر یا نزدیک‌تر می‌بود، دمای زمین یا بیش از حد سرد یا بیش از حد گرم می‌شد.» را شنیده یا خوانده‌اید. گرچه شرایط سیارهٔ زمین به خوبی و با دقت برای پشتیبانی حیات تنظیم شده؛ اما این گزاره‌ها کاملاً درست نیستند.بوی حیات از کدام صخره می‌آید؟برای اینکه سیاره‌ای از حیات پشتیبانی کند، نیاز به شرایط ویژه‌ای دارد. بیایید خودمان را جای خداوند فرض کنیم و سیاره‌ای دارای حیات بیافرینیم. مثل ساخت یک بنا، قدم اول پیدا کردن یک تکه زمین در محله‌ای مناسب است. به کیهان نگاه کنید:تصویر فراژرف هابل - ناسا/اسا، تلسکوپ فضایی هابلهر کدام از این کهکشان‌ها، میلیاردها ستاره را در خود جای داده است. اما همهٔ این کهکشان‌ها برای سیارهٔ ما مناسب نیستند. کهکشان‌های پیر محل مناسبی برای حیات نیستند؛ چون این کهکشان‌ها زمانی بوجود آمدند که مقدار عناصر سنگین‌تر از هیدروژن و هلیوم بسیار ناچیز بود. ما به عناصر سنگین‌تر مثل آهن، کلسیم، کربن، اکسیژن و… به عنوان مصالح سیاره و مواد مورد نیاز برای حیات نیاز داریم و پیدا کردن این عناصر در کهکشان‌های پیر کار سختی است. بهترین جای کیهان برای حیات، در صفحهٔ کهکشان‌های مارپیچی است؛ جایی که می‌توان به راحتی ستاره‌های جوان دارای ترکیبات سنگین پیدا کرد. اما همه جای این صفحه مناسب حیات نیست. اگرچه میزان عناصر سنگین در نزدیکی مرکز کهکشان بالا است؛ اما آن منطقه بسیار شلوغ و خطرناک است. از طرفی اگر زیاد از مرکز دور شویم، جایی در حاشیهٔ کهکشان نمی‌توان مصالح کافی پیدا کرد. خیالتان را راحت کنم: در راه شیری، تنها ۲۰٪ از ستارگان، در منطقهٔ مسکونی کهکشان قرار دارند.در منطقهٔ مسکونی کهکشان باید به دنبال یک ستارهٔ دلخواه باشیم. اگر حدس می‌زنید که مناسب‌ترین ستاره باید چیزی شبیه به خورشید باشد، حدستان درست است. ستاره‌های سرد و کوچک، کمربند حیات باریک‌تری دارند و ما تسامحاً از قرار دادن سیاره در این کمربند باریک صرف نظر می‌کنیم. از آن سو، ستاره‌های درخشان و بزرگ، اگرچه کمربند حیات پهن‌تری دارند، اما به خاطر ابعاد بزرگ‌شان، نمی‌توان از آن‌ها توقع داشت که عمر زیادی داشته باشند. باید به حیات فرصت تکامل داد.اما خود سیاره هم در وهلهٔ اول باید مثل زمین، زهره و مریخ، دارای سطح جامد باشد تا حیات بتواند در سطح آن بقا یابد. دومین ویژگی ذاتی که سیارهٔ ما باید داشته باشد، میدان مغناطیسی است که برای محافظت در برابر بادهای ستاره‌ای و پرتوهای کیهانی شدت کافی داشته باشد. محض احتیاط و جهت حفاظت بیشتر، یکی دو تا سیارهٔ پرجرم مثل مشتری هم در سیستم تعبیه می‌کنیم تا سپر بلا شوند.حال که سیاره را آفریدیم، رهایش می‌کنیم تا حیات بوجود آید. تا آن زمان بیایید گپی بزنیم و چای بنوشیم!داستان کمربند حیاتکمربندحیات، فاصله‌ای است که دمای سیاره بین نقطهٔ انجماد و جوش آب باشد. ساده است، اما نه به همین سادگی! بیایید یک سیارهٔ دیگر به عنوان مدل بسازیم. سیارهٔ مدل ما، کاملاً سیاه است تا همهٔ نور تابیده را جذب کند (و گرم شود.) و به سرعت به دور خودش بچرخد (تا دمای شب و روزش تفاوت زیادی نداشته باشد.). برای این سیاره در مدار خورشید، کمربند حیات فاصله‌ای بین ۰/۵۶ تا ۱/۰۴ برابر فاصلهٔ زمین تا خورشید است. حال عوامل مؤثر دیگر مثل رنگ سیاره یا ترکیبات جوی‌اش را به مدل اضافه کنید. پس کمربند حیات می‌تواند خیلی وسیع‌تر باشد. چه بسا که با شرایط همین مدل هم یک سیارهٔ دیگر منظومهٔ شمسی در کمربند حیات قرار دارد.خواهر سیاه‌بخت زمینناهید یا زهره با فاصلهٔ ۰/۷ برابر فاصلهٔ زمین تا خورشید در کمربند حیات خورشید پرسه می‌زند. اگرچه ناهید از لحاظ فاصله با خورشید، بعد از عُطارد در رتبهٔ دوم است؛ ولی با وجود جو گلخانه‌ای و غلیظش، گرم‌ترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی است. با دمای سطحی بیش از ۴۰۰ درجهٔ سلسیوس، جای شکی باقی نمی‌ماند که ناهید یک دوزخ واقعی است.تا سال ۱۹۷۸ میلادی (یعنی آخرین سال از زمان شاه)، اطلاعات ما از سطح ناهید اندک بود. ۱۹۷۸ (۱۳۵۶ ه.ش) سالی بود که کاوشگر پایونیر ونوس روی سطح ناهید فرود آمد. با داده‌های این کاوشگر فهمیدیم که ناهید، سوزان‌ترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی، روزگاری سرزمیندریاهای عمیقی از آب مایع بوده است. دربارهٔ این دریاها، سه گمانه‌زنی داریم:اقیانوس بزرگی با میانگین عمق ۳۱۰ متراقیانوس بزرگی با میانگین ۱۰ متررطوبت بسیار زیادی که در خاک به دام افتادهبا این حال دمای سطحی ناهید چیزی میان ۲۰ تا ۵۰ درجهٔ سلسیوس بوده است.احتمالاً بلافاصله پس از شکل‌گیری ناهید در ۴/۲ میلیارد سال پیش، این سیاره به سرعت شروع به سرد شدن کرد و صاحب جوی با نسبت بالای کربن دی‌اکسید شد. اگر ناهید هم مسیر تکاملی مشابه با تکامل زمین را طی کرده باشد، می‌توان حدس زد که این کربن دی‌اکسید، به آرامی با سنگ‌های سیلیکات سطح ترکیب شد و طی سه میلیارد سال در آن‌ها به دام افتاد. تقریباً هفتصد میلیون سال پیش، آب و هوای ناهید بسیار شبیه به این روزهای زمین بود.اتفاقی باعث شد که مقدار عظیمی از کربن دی‌اکسید دوباره در جو ناهید آزاد شود. این مقدار عظیم برای سنگ‌ها غیرقابل هضم بود. از آن پس ناهید تبدیل به چیزی شد که اکنون است.مریخیناهید و زمین تنها سیاره‌هایی نیستند که روزگاری آب مایع در آن‌ها جریان داشت. مریخ‌نورد استقامت که به تازگی به بهرام رسیده، در دهانهٔ برخوردی یِزِرو (Jezero) فرود آمد. دلیل انتخاب این محل برای استقامت این بود که در روزگاری دور، این دهانهٔ برخوردی از آب مایع پر شده بود. در عکس زیر می‌توانید آثار رودخانه‌های باستانی روی بهرام را تشخیص دهید.یزرو در لغت به معنی دریاچه است. Jezero یک واژه از زبان‌های اسلاوی است. ناساگذر سالیان برای بهرام به گونهٔ دیگری رقم خورد و این جسم سنگی را برای پشتیبانی آب مایع و حیات نامناسب ساخت.طبیعت را شکست دادن!سیاره‌ای که چند سطر بالاتر ساختیم را خاطرتان هست؟ بعد از چهار پنج میلیارد سال، ماجرای حیات این سیاره به جایی می‌رسد که در آن موجوداتی که به خود هوشمند می‌گویند و موجوداتی که از آن‌ها هم هوشمندتر هستند. ما آدم‌ها هم به خود هوشمند می‌گوییم ولی رفتار و وجنات ما گویای روی دیگری از حقیقت است. در یک مثال، ما آدم‌ها همان کاری را با زمین می‌کنیم که طاعون، آبله و کووید-۱۹ با ما می‌کند و توقع می‌رود که طبیعت هم پاسخ درخوری به ما بدهد، همانطور که ما برای این بلایا واکسن و درمان ساختیم. در عوض از یک موجود واقعاً هوشمند توقع می‌رود تا مثل سرماخوردگی عمل کند، بدون کشت و کشتار و با حداقل حرص و طمع! توجه کنیم که هیچ‌کس برای سرماخوردگی، واکسن نساخته است.سبک زندگی انسان امروز سرنوشت زمین را تعیین می‌کند. با این حجم از دی‌اکسید کربن، که برای ارضای ما وارد هواکرهٔ زمین می‌شود، دیری نمی‌پاید که کار حیات و ما به عنوان گونه‌ای از حیات سخت و دشوار می‌شود. دی‌اکسید کربن، همان گازی که ناهید را چنان سوزان کرد، حالا در راه فتح زمین است.تنها تو را دارم!تا کنون سیارهٔ مناسبی برای نقل مکان پیدا نکرده‌ایم. و اگر هم پیدا کنیم، بسیار بعید است که بتوانیم راهی برای مهاجرت به آن‌جا پیدا کنیم. سفرهای فضایی شدیداً گران و سخت هستند و ارسال هزاران نفر انسان (اگر نگوییم میلیون‌ها و میلیاردها) به خارج از منظومهٔ شمسی تقریباً غیرممکن است.شاید بتوان بهرام را برای سکونت انسان دستکاری کرد، اما هم باید هزینهٔ نامعقولی را متحمل شویم و هم تخریب بهرام ممکن است ارزش سکونت را نداشته باشد. به هر روی، شرایط مریخ دقیقاً با زمین یکسان نیست و شرایط سخت و خطرناک زیادی بر آن‌جا حاکم است.در یک کلام بهتر است هوای زمین خودمان را داشته باشیم و با آن مهربان باشیم؛ چون تنها همین یک جزیره را داریم!