جهان نئوصنعتی

این تصویر را می بینید؟ حدود ابتدای امسال که با یکی از دوستان در خیابان های دیار زادگاه این راقم، بحث بر سر تغییرات ناگهانی شهر را مشغلهِ اوقات فراغت قرار داده بودیم که حسب به اتفاق، این منظره ما را به فکر فرو برد. تصویر سردر یک رستوران سنتی را نشان می دهد که توسط عوامل همان مجتمع تجاری که نام رفاه بر بلندای آن می درخشد ساخته شده است. حسب به اتفاق در کنار این دو، ساختمان حسینیه و آب انبار قجری نیز از گذشته های دور آن جا بوده است.این تصویر به بهترین صورت، گویای همه زوایای وضعیت کنونی کشور ما است. به راستی که صنعتی شدن به شکلی که جامعه ما آن را می طلبد، به این جا ختم خواهد شد. نظام سرمایه سالارانه به شکل ناخودآگاه از رهگذر بسط دیکتاتوری پول و اقتصاد در لایه های اجتماعی جامعه ایرانی از مغازه دارِ ساده گرفته تا نظام های کلانِ بانکی رسوب می کند و برای رسیدن به امر رفاهِ فردیِ افراد و زندگیِ رقابتی (چشم و هم چشمی) از هر مسئله ای به مثابه ابزار استفاده می کند. به عبارتی صنعتی شدن به آن معنایی که ضد گفتمان پیشرفت است، به ابزار اِنگاری ختم خواهد شد و نه تنها برای رفاه فردی، که حتی رفاه فردیِ افراد و این زندگی رقابتیِ خانواده محور را ابزاری برای نیل به پول قرار می دهد. پرواضح هست که ما در ابتدا وقتی سخن از هدف رفاه فردی گفته ایم بدین معنا است که بنا بر تصور عموم ظاهر الامر هدف خیر و به صلاحی است امّا با کمی تعمق متوجه می شویم که حتی رفاه فردی نیز ابزاری است، برای رسیدن به میزان همه ارزش ها یعنی پول. این بهره کشی ابزاری از انسان در این نظم صنعتی از رهگذر توسعه تولید و محتوای عرضه خدمات صورت می گیرد. و البته گاهی میل به رفاه نیز، محصول این مکانیسم پیچیده و گیج کننده صنعتی است. در واقع سیستم های تبلیغاتی آن ها هستند که تعیین می کنند شما به چه چیزی نیازی داشته باشید و رفاه فردی شما چه شاخص ها و مدل هایی دارد؟ و دیگر به انسان در این نظم به عنوان موجود صاحب اختیار و اراده نگاه نمی شود بلکه به مثابه ابزار مصرف است. چرا که این نظام صنعتی به تولید وابسته است و تولید نیز به مصرف. شکل دیگری از این ابزار اِنگاری در جهان نئوصنعتی این است که خدمات جایگزین کالا در تجارت قرار می گیرد. یا به عبارتی بهتر است به کالا انگاریِ خدمت؛ تعبیر کنیم. حال با این مبنا به این پرسش ها که چرا خدمات فرهنگی و توریستی را صنعت عنوان نهاده اند؟ و مگر مُوَلِد چه چیزی است؟ تأمل کنید. پاسخ کاملا روشن است علاوه بر این موارد مدتی می گذرد که پزشکی و خدمات آن نیز به صنایع خدماتی پیوسته است و با گردشگری سلامت این حوزه در حال توسعه می باشد. ممکن است اعتراض کنید که گردشگری سلامت دارای منافع عدیده ای است و فی المثل بگویید که این امر موجب افزایش منابع ارزی کشور و درآمد سرانه شود. بله، کسی منکر محاسن عدیده‌ی گردشگری سلامت نیست؛ لکن تحقیق ما در باب ماهیت صنعتی شدن خدمات پزشکی است. به قول آوینی «همه چیز در عالم، حتی شریرترین شرها، دارای وجه خیری است که اگر از آن وجه بنگریم، ممکن است اصلاً ماهیت آن را انکار کنیم.» ما هرگز در مقام رد و انکار ضرورت چنین امری نیستیم چه آنکه از عرصه های مهم دفاع در جنگ های بیولوژیکی می تواند باشد امّا اهمیت و ضرورت آن دلیلی بر نادیده گرفتن ماهیت واقعی آن و توجیهی بر سوق دادن آن به سمت تجاری سازیِ بدون حد و مرز آن نیست. علاوه بر پزشکی، اگر نظام‌ آموزشی و خدمات آموزشی را نیز در نظر بگیرید، اندیشه و مدرک تحصیلی ارزشی فراتر از یک کالای تجاری ندارد. در حقیقت انسان ها در این سیستم کارخانه ای در حکم همان بردگان روم باستان هستند که نظم اقتصاد جهانی بدون آن ها به عنوان نیروی کار ممکن نیست. تنها تفاوت در این است که آن روزگار بازو را محرک تولید قرار دادند و امروز مصرف و تحریک بزاق مصرف کننده را! این تجاری سازی در عرصه روان درمانی و روانشناسی هم به وضوح دیده می شود. در واقع جریان روانشناسی زرد از آن جهت که متکی بر سود است و منبع تولیدِ خدمات آن عواطف و روان انسان است، ابزار انگاری و نگرش ابزاری نسبت به رفاه روحی انسان دارد. با این حال همه این ها حرف و سخن جدیدی نیست امّا هشدار درباره این روند فزاینده در آینده است. به تدریج شاهد پدیده هایی خواهیم شد که دیگر به سنت و دین نیز رحم نمی کند و آن ها را نیز به کالا تبدیل می کند. ما در آینده با توسعه پدیده بومگردی در شهرهای کوچک تر مواجه هستیم. نکته جالب این جا است به خلاف شهرهای بزرگی چون تهران و مشهد که تقریبا شروع آن از چیزی غیر از مذهب و سنت بود و یا دست کم ارتباط کم رنگی با مذهب داشت در شهر های کوچک تر آن چیزی که بیشتر جلوه می کند کالایی شدن و شیء انگاری سنت و مذهب است. در عرصه چاپ کتاب طراحی جلدهای لاکچری کتاب ها نیز ما رابه سمت کالایی شدن ارزش کتاب سوق پیدا کرده است و حتی اخیراً بیشتر به سراغ قرآن و نهج البلاغه و کتب مأثوره نیز رفته است. وقتی در جامعه ایرانی، پول مبدا همه ارزش ها است و مبنای ارزش گذاری با پول سنجیده می شود پرواضح است که ارزش اندیشه و تعقل، و حتی روی آوردن به احیای سنت های زیبای گذشته نیز بخاطر پول است و یا پول است که قداست پیدا می کند و یا مورد توجه قرار می گیرد. مثلاً وقتی راننده های تاکسی می فهمد دانشجو هستیم و رشته مان را می پرسند می گویند پولی هم داره؟ چه شغلی داره؟ در نهایت آخرین مرحله ای که رخ می دهد به قول آلبر کامو فحشای کلمات است. یعنی هیچ کلمه ای در جایگاه حقیقی خودش قرار ندارد و مفاهیمی چون نوع دوستی، اصالت معنا، معنویت، خدمت و مذهب به محاق خواهد رفت و کاملا از معنا و اصالت قبلی خود تهی می شود. شاید به همین دلیل است که آن معنویت و حس با صفایی که در اماکن مذهبی و یا بازمانده شهرهای قدیمی می بینیم و همچنین زیبایی های دانشجویی و اندیشه، دیگر در خانه های بازسازی شده بومگردی، مساجد لاکچری و در تحصیل و پژوهش درک نمی گردد و شاهد موجی از انسان های افسرده و مغموم با زنجیری بر پای اراده ها خواهیم بود.