دین، انسان، هستی

عارف بزرگ آقای سعادت پرور در کتاب قرآن و فطرت این پرسش را طرح می‌کند که آیا می‌توان بدهی‌ها(جنگ‌ها، کینه‌ها، حسد‌ها....) را به خداوند نسبت داد؟ ایشان پاسخ می‌دهد خیر این بدی‌ها در عالم سجن انجام می‌گیرد و این به این دلیل است که انسان خودش را مستقل می‌بیند. و این نگاه استقلالی خودش موجب خطا‌ و لغزش است. و فلسفه‌ی ارسال پیامبران و ائمه‌‌ی هدی باز داشتن از نگاه استقلالی به این عالم است. یک پرسش می‌توان مطرح کرد که چرا عالم دنیا جایگاهی است که بدی می‌تواند در آن رخ دهد؟ نظر علامه‌ی طباطبایی در رساله‌ی الولایه : علیت طولی (تشکیک از کمال به نقص) هر معلولى نسبت به علت خود مانند سايه نسبت به صاحب سايه است.و همچنين نقص‌ها و كاستى‌ها از لوازم مرتبۀ معلوليت است، و اين عالم دنيا از نظر وجودى مسبوق به عوالم ديگرى است كه ارتباطش با آن عوالم به نحو عليت و معلوليت بوده تا اينكه سلسلۀ موجودات به حقّ‌ اول و خداوند سبحان منتهى گردد. از اين بيان نتيجه گرفته مى‌شود كه تمامى كمالات موجود در اين نشئه به نحو اعلى و اشرف در مرتبه و نشئۀ مافوق وجود دارد و نواقص و كمبودهايى كه مختص به اين نشئۀ ماده و طبيعت است،در عوالم بالاتر راه ندارد.(الولایه.ص37) آمیختگی با ماده(پایین‌ترین درجه‌ی هستی) ريشه و خاستگاه تمامى اين كاستى‌ها و دردها همچون نواقص خلقت،يا به طور مستقيم يا غير مستقيم،تنها ماده است و آنجا كه ماده‌اى نيست هيچ‌يك از اين نواقص و مصائب و آلام مربوط‍‌ به آن نيز در ميان نيست.پس اين نواقص و كاستى‌ها مربوط‍‌ به اين نشئۀ دنيا است. مراد ما از ماده،همانا جوهرى است كه نامحسوس است و قبول انفعال و اثرپذيرى مى‌كند،و صورتى است كه ماده ندارد،نه اينكه مقصود ما از ماده جسميت باشد.(الولایه.ص۳۸)پرسش دوم اینکه نگاه استقلالی چیست؟ وچگونه نگاه استقلالی شکل می‌گیرد که به تبع آن گناه و لغزش رخ می‌دهد؟ نگاه استقلالی یعنی عالم ماده و طبیعت را مستقل از خداوند دیدن و برای آن ذاتی قائل شدن. علامه نحوه‌ی شکل گیری نگاه استقلالی را اینگونه توضیح می‌دهد:اعتماد کردن به دنیا و گرايش نفس به دنيا و اعتماد او به مقاصد و اهداف دنيوى موجب حصول صورت دنيادوستى و دنياپرستى در نفس مى‌گردد،چون كه دنيا بر نفس احاطه دارد،لذا نفس هم ميل و گرايش بدان دارد،پس هر لحظه صورتى را از نفس مى‌زدايد و صورتى را جايگزين آن مى‌سازد و صورت ديگرى را بيرون مى‌راند و دم به دم چنين است و اين خود موجب ضعف صورت اين حقايق و معارف حقيقى در نفس مى‌شود و در اين هنگام،تأثير صورت‌هاى حقايق و معارف،از نظر پديد آوردن لوازم و آثار خود در نفس رو به ضعف مى‌گذارد،و اين است كه گفته شده دوستى دنيا سر تمامى گناهان است؛ حبّ‌ الدّنيا رأس كلّ‌ خطيئة.( الولایه .ص۴۴) پیامبران و ائمه با دعوت به چه چیزی ما را از نگاه استقلالی به عالم باز داشته‌اند؟هنگامى كه ما در خصوصيات شريعت اسلامى بلكه تمامى اديان الهى تدبر مى‌كنيم،درمى‌يابيم كه تنها هدف اين شرايع آسمانى همانا توجه دادن انسان به ماوراى اين عالم طبيعت است و اين هدفى است كه اديان،با بصيرت و آگاهى، انسان‌ها را به آن دعوت و در جميع جهات و تعاليم و آموزش‌هاى خود،مردمان را به اين هدف فرا مى‌خوانند و به هر راهى كه ممكن باشد به آن مى‌پردازند و همواره به دور اين مقصود طواف و گردش مى‌كنند.سپس بايد دانست كه مردم از نظر درجۀ انقطاع به سوى خدا و اعراض از اين عالم مادى بر سه دسته‌اند: دستۀ اول:انسان‌هاى تامّ‌ الاستعدادى هستند كه مى‌توانند انقطاع قلبى از اين نشئه بيابند و با يقين تمام به معارف الهى روى آورند و به خداوند سبحان توجه كنند و اينچنين انسانى است كه مى‌تواند به مقام مشاهدۀ ماوراى عالم ماده و شهود انوار الهى نائل شود؛مانند پيامبران عليهم السّلام،و اين طبقه،مقربانند. دستۀ دوم:انسان‌هاى تامّ‌ الايقانى هستند كه كاملا از عالم ماده و تعلقات آن دل نبريده‌اند،زيرا آلودگى‌هاى مادى و برخى انديشه‌هاى نادرست،ايشان را از اعتراف به اينكه امكان دل بريدن از اينجا و رهايى و رسيدن به عالم ماوراى ماده وجود دارد،ناتوان و نوميد ساخته است.اين دسته خدا را آن‌گونه مى‌پرستند كه گويى او را مى‌بينند.اينان خدا را از روى صدق و بدون بازيگرى پرستش مى‌كنند،ولى از وراى حجاب و تنها از روى ايمان به غيب خدا را مى‌پرستند.دستۀ سوم:كسانى هستند كه نه جزء دستۀ اولند و نه از دستۀ دوم،و آنان ساير مردم و عموم آنان هستند.و اين دسته،به استثناى معاندان و منكران و نيرنگ‌بازان،گروهى هستند كه مى‌توانند عقايد درست و برحق در خصوص مبدأ و معاد را دريابند و بدان باور آورند و فى الجمله-نه بالجمله-بر طبق آن عقايد عمل كنند.و جهت اين مطلب آن است كه اين دستۀ اخير به زمين چسبيده و خاك‌نشين شده و به پيروى هوى و خواهش دل و دوستى دنيا پرداخته‌اند، زيرا دوستى دنيا و كالاى آنمايۀ سرگرمى بدان مى‌شود و موجب مى‌گردد كه هدف همۀ حركات و سكنات آدمى،فقط‍‌ توجه به دنيا باشد و اين نيز به نوبۀ خود موجب آن مى‌شود كه نفس تنها به دنيا و كالاى آن بينديشد و همۀ توان خود را صرف آن كند و از ماوراى دنيا غفلت بورزد و از آن احوال و اعمالى كه در اثر اعتقادات درست پديد مى‌آيد غافل و بى‌نصيب گردد.(الولایه.ص۴۲_۴۳) براى همين است كه ما در شريعت مقدس اسلام مى‌بينيم كه يك سلسله احكام نظرى و عملى عمومى وجود دارد كه شامل واجبات و محرمات است و اهمال و فروگذارى آن براى هيچ دسته و گروهى روا نيست.و در عين حال احكامى مخصوص ذوق و پسند دستۀ سوم نيز وجود دارد كه متعلق به جميع امور از جزئى و كلى بوده،شامل مستحب و مكروه و مباح است.و اين احكام با وعده و وعيد نسبت به بهشت و دوزخ در دل اين گروه جاى گرفته است و با خو گرفتن به امر به معروف و نهى از منكر و تكرار اين عمل،باور قلبى ايشان گشته است و بر جاى مى‌ماند،زيرا تكرار و عادت نزد عوام مردم خود قوى‌ترين برهان است.و احكامى نيز مخصوص طبقۀ دوم هست كه نسبت به دستۀ سوم داراى افزايش‌ها و فزونى‌هايى است.و عمدۀ فرق بين دستۀ دوم و دستۀ سوم،چنان‌كه پيش‌تر دانستيم در قدرت و ضعف علمى و تأثير آن نهفته است. و اما نسبت به دستۀ اول،احكام دقيق‌ترى در شريعت اسلام به چشم مى‌خورد؛ چه‌بسا امرى كه نسبت به دستۀ دوم و سوم مباح يا مستحب يا مكروه است اما همان امر براى دستۀ اول واجب يا حرام باشد،زيرا آنچه براى نيكان نيكى و كمال شمرده مى‌شود نسبت به مقرّبان بدى و نقص به شمار مى‌آيد كه: حسنات الأبرار سيّئات المقرّبين و اين البته تنها در مورد دستۀ اول است و شامل غير آنان نمى‌شود.و اين دستۀ اول احكام و امورى مخصوص به خود دارند كه در دستۀ دوم و سوم يافت نمى‌شود و غير اين دسته هرگز به آن امور كه مختص به ايشان است پى‌نبرده و راهى به فراگيرى آن نيز ندارند. (الولایه. ص۴۴_۴۵)