به دست‌بوسی بندگان جاه نرفت

انتقادی که به «فرهنگ والا» و «مبتذل» اعتقاد دارند، هیچ تعجب نمی‌کنند اگر «عامه» فلان رهبر ارکستر فلارمونیک یا نوازنده‌ی برجسته‌ی ارکستر سمفونیک را نشناسند. بالاخره عوام را چه کار با هنر فاخر؟ اما چه می‌شود که پدیده‌ای مثل «محمدرضا شجریان» را هم مسکوب بازار می‌شناسد و هم مطرب و مهندس و سیاستمدار؟پاسخ جایی است که او ایستاده. از فعل حال استفاده می‌کنم، چون به این زودی‌ها قرار نیست کسی جای او را بگیرد. اگر برای هنر کلاسیک و پاپ دو قله فرض کنیم، شجریان روی هردوی آن استوار ایستاده است. (متعصبان سنت‌گرا از به کار بردن واژه‌ی پاپ دلخور نشوند توضیح می‌دهم.)عکاس: نیما نجف‌زادهبر قله‌ی سنتشجریان هنرمندی است که از یک سو موسیقی را به معنی واقعی کلمه، کلاسیک می‌آموزد. یعنی از تقلید و تکرار صرف شروع می‌کند. از مکتب تلاوت قرآن پدر می‌بالد و گوش به رادیو می‌چسباند و پس از آشنایی با اخباری و ورزنده به محفل عبادی و مهرتاش راه پیدا می‌کند و از برومند و دوامی نکته‌ها می‌آموزد در آواز و تصنیف‌خوانی. در مرکز حفظ و اشاعه نیز با بهاری، صفوت، ذوالفنون، لطفی، موسوی و... آشنا می‌شود. در این دوران است که او رسم شاگردی را خوب به جا می‌آورد. اگر در جشن هنر شیراز شق و رق می‌ایستد و با بهاری و مجد سه‌گاه می‌خواند، سه‌گاهی است در همان حد و اندازه‌های ردیف که البته زیبایی‌های خودش را دارد؛ چون جوانی خوش صداست که ردیف را هم آموخته.معمولاً بسیاری از اهالی موسیقی در همین حد باقی می‌مانند. دِلی‌دِلی خود را با کلاس آموزش پیوند می‌زنند و روزگار می‌گذرانند. اما شجریان به همین‌جا بسته نمی‌کند. آشنایی او با فرامرز پایور و همچنین همنشینی با ابتهاج و مشیری به او دید عمیق‌تری از هنر می‌دهد. به‌ویژه اینکه همچنان خود را از مکتب آوازی طاهرزاده فارغ نمی‌بیند. صفحه‌های قمر، ظلی و اقبال‌آذر را مدام گوش می‌دهد و هر دو هفته‌ یکبار اصفهان می‌رود برای آموختن ساختن ساز. او عاشقانه هر آنچه که تا آن روز موسیقی ما دارد، جذب می‌کند و فارغ از تمام القابی که امروز به او می‌دهند، تبدیل می‌شود به «عصاره‌ی موسیقی پساقاجار ایران».اما همین موسیقی پساقاجاری که میراث خانواده‌ی فراهانی است، کاملاً رویکردی نخبه‌گرایانه دارد. جای آن در اندرونی است و لایق گوش بزرگان و درباریان. درست است که با گسترش گرامافون و رادیو و زحمات کسانی چون وزیری و خالقی تا حدی به میان مردم می‌آید،‌ ولی همچنان در عالم لاهوتی خود غوطه‌ور است. همچنان از هجران می‌گوید و از داغ دوری می‌سوزد. موسیقی این دوره‌ با تمام شاهکارهایش و با تمام زحماتی که پیرنیا برای «برنامه‌ی گل‌ها» می‌کشد، ولی همچنان بر برج عاج نشسته‌ است.ابتهاج که مسئول موسیقی رادیو می‌شود، ورق تا حدی بر می‌گردد. دید جامعه‌گرایانه‌ی کسانی چون او، محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان و حسین علیزاده در صدای محمدرضا شجریان متبلور می‌شود. به این ترتیب شجریان تبدیل می‌شود به صدای انقلابی که از اواسط دهه‌ی 50 شمسی در رادیو و کانون چاووش آغاز شده است.او گرچه در این زمان پهلوانانه آواز می‌خواند و شاهکارهای صحنه‌ای چون «راست‌پنجگاه»، «نوا[چهره‌به‌چهره]» و «جانِ جان» را خلق می‌کند، ولی مولف اصلی همچنان آهنگسازان بزرگ کانون چاووش هستند. در واقع این افراد با هوشمندی مدرن خویش، در پی احیای سنت بودند. عصاره‌ی سنت آوازی ما در این زمان کیست؟ شجریان.مردم‌گرا نه عامه‌گرااما شجریان با یک شانس مواجه است. از آنجایی که اهل حزب، دسته یا گروهی نیست و در مکتب خانواده‌ی مذهبی خویش و استاد اخلاق‌مداری چون عبادی خوب آموخته که هر جایی پا نگذارد، پس از انقلاب به کار خود ادامه می‌دهد. آزارها و سوء‌تفاهم‌هایی سر آلبوم «بیداد» هست، ولی فضای هنری دهه‌ی 60 نمی‌تواند او را نادیده بگیرد؛ به‌ویژه اینکه به دلیل شرایط زمانه موسیقی سنتی در این دوره یکه‌تازی هم می‌کند. از اواخر همین دهه،‌ خود تبدیل به یک مولف تمام‌عیار در موسیقی ایران می‌شود. هم آهنگ می‌سازد و هم می‌خواند و هم خودش سرپرست گروهی است که نام نوه‌اش «آوا».از اینجاست که رندی‌های شجریان خودش را بیشتر نمایان می‌کند. به گفته‌ی خودش بخش مهمی از وقتش به انتخاب شعر می‌گذرد. بر اساس اتفاق‌های روز، شعر بر می‌گزیند و گرچه کنسرت‌هایش را به بیرون مرزهای ایران می‌برد، ولی پنجه‌ای که می‌زند، صدایش داخل مرزهای ایران پرطنین‌تر است. سال 69 مرغ سحر را در آمریکا به یاد مرتضی‌خان نی‌داوود تازه‌درگذشته می‌خواند ولی مخاطب دردش را با همین تصنیف فریاد می‌کند.او خوب می‌داند کی از صداوسیما بخواهد که «حق مولف» را رعایت کند و بدون اجازه‌ی او آثارش را پخش نکند. چون صداوسیما گرچه نوروز 73 او را به خانه‌ی خویش می‌خواند، ولی در عمل هنرش را قدر نمی‌شناسد. سازها پشت پرده می‌روند و اینجاست که شجریان روی صحنه می‌ایستد تا از کیان این هنر دفاع کند.او نبض اجتماع را در دست دارد. بلد است با چه کسانی دیدار کند و می‌داند که «به دست‌بوسی بندگان جاه» نباید رفت و در آغوش‌شان کشید. وقتی هم که ماجراهای «خس و خاشاک» پیش می‌آید می‌گوید:«من صدای همین خس و خاشاکم». حال، بسیاری از مردم او را بیشتر می‌شناسند (چه مخالفان چه موافقان) و اینک اوست که بر سر مواضع خویش می‌ایستد. دلخوری‌ها از او نزد مسئولان کم نیست ولی همچنان با گروه شهناز سفر می‌کند و به جهان می‌گوید که نماینده‌ی هنر ایران است.البته این رویکرد حتماً که تبعات ناخوشایندی برای او داشته است. کمترینش اینکه گروه‌های سیاسی با موضع‌گیری لَه یا علیه او، برای خود هویت می‌سازند و البته این جریان در این روزها بیشتر خودش را نشان می‌دهد و فعلاً ادامه خواهد داشت. ولی تاریخ قضاوتی متعادل‌تر درباره‌ی او می‌کند. اینکه سطح موسیقی دستگاهی ایران را بسیار ارتقا داد. به طرز شگفتی‌بر‌انگیزی به گوشه‌ها و ردیف تسلط داشت و سعی کرد با ساختِ سازهای جدید صداهای تازه‌ای به موسیقی ایران اضافه کند.آیندگان خواهند گفت که اگر خوانندگان قدیمی‌تر به مناسب‌خوانی برای محافل و بزم‌های خصوصی‌، شهرت داشتند، او نیز مناسب‌خوانی را خوب بلد بود؛ با این تفاوت که سفره‌ی بزمش اندازه‌ای داشت قدِ گستره‌ی فرهنگ موسیقایی ایران‌زمین.لینک مطلب در صفحه‌ی آخر روزنامه‌ی همشهری: https://bit.ly/33JfbFQ