امامت و رهبری شهید مطهری 34

امامت از دیدگاه ائمه اطهاربحث امروز ما آخرین بحث ماست درباره مسائل کلی امامت. از این پس اگر بحث هایی بخواهیم بکنیم همه آنها جنبه نقلی خواهد داشت، مثل اینکه احادیثی را که پیغمبر اکرم راجع به امیر المؤمنین رسیده است یا امیرالمؤمنین درباره امامت بعد از خودشان و همچنین حضرت رسول درباره آن امامت فرموده اند و اینکه هر امامی چگونه بر امام بعد از خودش تصریح کرده است، یک یک بررسی کنیم که اینها بیشتر جنبه نقلی و تعیینی و تنصیصی پیدا می کند.بحث امروز ما بحثی است که یک مقدارش را شاید در لابلای عرایض جلسات پیش هم گفته ایم ولی چون مربوط به روح مسئله امامت است، من امروز با استناد به گفتار ائمه علیهم السلام در این زمینه بحث می کنم و قسمتی از کتابُ الحجّه کافی را برای شما می خوانم.مکرر عرض کردم که مسئله امامت به آن معنی که در میان شیعه یا لااقل از زبان ائمه شیعه مطرح است، غیر از امامت به معنایی است که در زبان اهل تسنن مطرح است، و غیر از مسئله حکومت است که در عصر ما زیاد مطرح است. مسئله امامت اساساً مسئله مسئله ای است تالی تِلوِ نبوت ولی نه به این معنی که مقامش از هر نبوتی پایین تر است، بلکه مقصود این است که چیزی است شبیه نبوت که انبیای بزرگ این را هم داشته اند یعنی نبوت را با امامت توأم داشته اند؛ یک چنین حالت معنوی است. تکیه گاه سخن ائمه در این زمینه مسئله انسان است به طور کلی. ما اول باید درباره تصور خودمان درباره انسان تجدید نظری بکنیم تا این مطلب روشن شود.انسان چگونه موجودی است؟ می دانید درباره انسان که اساساً انسان چگونه موجودی است، دو نوع نظر است؛ یکی اینکه انسان نیز مانند همه جانداران دیگر یک موجود صد در دصد- به اصطلاح - خاکی است یعنی مادی است ولی موجود مادی ای که در مسیر تحولات مادی، آن حداکثری که یک ماده می توانسته است متکامل شود، تکامل پیدا کرده است. حیات، چه در گیاهان و چه در درجه علیترش حیوانات و چه در درجه عالیتر از آن انسان ها، خود یک تجلی و پرتوی است از تکاملاتی که ماده در مسیر خودش تدریجاً پیدا کرده است؛ یعنی عنصر دیگری غیر از عناصر مادی در بافتمان وجود این موجود دخالت ندارد.( اینکه ((عنصر)) می گوییم، به خاطر این است که تعبیر دیگری نداریم. ) هر شگفتی که در این موجود هست، از همین بافت مادی او سرچشمه می گیرد. قهراً روی این حساب باید اولین انسان و اولین انسان هایی که در دنیا آمده اند، پایین ترین انسان ها باشند و هر چه که انسان رو به جلو آمده است متکاملتر شده باشد، خواه اولین انسان را به شکل تصور قدما در نظر بگریم که مستقیماً از خاک آفریده شد، یا به شکلی که بعضی از آقایان امروز پیش کشیده اند - و خودش یک فرضیه ای است و از نظر فرضیه بودن قابل توجه است - که انسان، انتخاب شده از یک موجودات پست تر از خودش و تحول یافته طبقه پایین تری است و ریشه اش به خاک منتهی می شود نه اینکه اولین انسان مستقیماً از خاک آفریده شده.اولین انسان در قرآناز نظر معتقدات اسلامی و قرآنی و بلکه همه مذاهب، آن اولین انسان موجودی است که از بسیاری از انسان های بعد از خودش حتی از انسان های امروز کامل تر است یعنی از اوّلی که این انسان پا به عرصه عالم گذاشته است، به عنوان خلیفةالله و به عبارت دیگر در حد یک پیغمبر به وجود آمده و این در منطق دین نکته قابل توجهی است که چرا اولین انسانی که در دنیا به وجود آمد، به صورت یک حجت خدا و پیغمبر به وجود آمد در صورتی که به نظر می رسد که روی مسیر عادی تکاملی باید انسان ها بیایند و پس از آنکه به مراحل عالی ترقی نائل شدند، یکی از آنها به مرحله نبوت و پیغمبری برسد نه اینکه اولین انسان خودش پیغمبر باشد.وَ اِذ قالَ رَبُّکَ لِلمَلائِکَةِ اِنّی جاعِلٌ فِی الاَرضِ خَلیفَةً قالوا اَتَجعَلُ فیها مَن یُفسِدُ فیها وَ یُسفِکُ الدِّماءَ وَ نَحنُ نُسَبِّحُ بِحَمدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ اِنّی اَعلَمُ ما ال تَعلَمونَ. وَ عَلَّمَ ادَمَ الاَسماءَ کُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُم عَلَی المَلائِکَةِ فَقالَ اَنبِئونی بِاَسماءِ هؤُلاءِ(1)خلاصه، اولین انسانی که به وجود می آید فرشتگان را به شگفت وا می دارد. چه سرّی و چه رازی در کار است؟ درباره اولین انسان تعبیر ((وَ نَفَختُ فیهِمِن روحی))(2) به کار رفته (از روح خودم چیزی در او دمیدم ). این نشان می دهد که در بافتمان وجود این غیر از عناصر مادی یک عنصر عِلوی دخالت دارد که با تعبیر ((دمیدم از روح خودم))بیان شده است یعنی یک چسز اختصاصی مِن عنداللهی دارد: اِنّی جاعِلُ فِی الاَرضِ خَلیفَةً خلیفه برای خودم.بنابراین در قرآن یک چنین برداشت عظیمی برای انسان هست که اولین انسانی که پا در این عالم می گذارد، به عنوان حجت خدا، پیغمبر خدا و موجودی که با عالم غیب پیوستگی و ارتباط دارد پا می گذارد. تکیه گاه کلام ائمه ما روی همین اصالت انسان است به این معنا که اولین انسانی که روی زمین آمده است، از آن سنخ بوده وآخرین انسانی هم که روی زمین باشد از همین تیپ خواهد بود و هیچ گاه جهان انسانیت از موجودی که حامل روحِ اِنّی جاعِلٌ فِی الاَرضِ خَلیفَةً باشد خالی نیست.(اصلاً محور مسئله این است.) سایر انسان ها کأنه موجوداتی هستند فرع بر وجود چنین انسانی، و اگر چنین انسانی نباشد انسان های دیگر هم هرگز نخواهند بود. اینچنین انسانی را ((حجت خدا)) تعبیر می کنند: اَلّهُمَّ بَلی لاتَخلُو الاَرضُ مِن قائِمٍ لِلهِ بِحُجَّةٍ. این جمله در نهج البلاغه است(3) و در کتب زیادی نقل شده است.1 .بقره / 30 و 312 .حجر / 293 .حکمت 139