مجازات یا حق؟

یکی از بزرگ‌ترین نشانه‌های تمدن بشری این است که در آن دادگاه وجود دارد. که مردم بتوانند داد خود را بستانند.قصاص از قَصَّ و به معنای پیگیری آمده است و با اعدام از عَدَمَ به معنای نیست کردن، متفاوت است. اعدام جزئی از کل قصاص است. حکم اعدام از دیرباز در جامعه بشری اجرا می‌شده و هم‌اکنون نیز اجرا می‌شود؛ اما چیزی که باعث شده این حکم مورد بحث و نقد قرار گیرد، سلب حق حیات است. حق حیات مهم‌ترین و باارزش‌ترین حق بشر بوده که تصمیم بر سلب آن، آن‌قدرها هم آسان نیست و همین آسان نبودن در سلب حق، باعث شده دو جبهه موافق و مخالف تشکیل شود.مطلوب است که نظر مکتب حقوق بشر (به‌عنوان مخالف) و مکتب اسلام (به‌عنوان موافق) را در این مورد شرح دهیم.دو مکتب چه می‌گویند؟در ابتدا مایل هستم که تفاوت این دو مکتب را در بنیان و نه در بحث اعدام بیان کنم. مکتب حقوق بشر، عقلِ انسان‌محور بوده و سلطه هر نوع قوم، مذهب و فرهنگ را بر انسان نفی می‌کند. در مکتب اسلام اما، وحیِ الهی محوریت داشته و مقدم بر عقل انسانی خوانده می‌شود. اما نه به این معنا که عقل ضایع است. خیر؛ بلکه عقل به‌عنوان نعمتی الهی خوانده شده که بتواند حقیقت را دریابد و تصمیم درست را بگیرد. گویا کودک نوپای عقل، دستگیری می‌خواهد تا او را در مسیر درستی قرار دهد. حال با این پیش‌زمینه به بررسی نظریات این دو مکتب می‌پردازیم.کرامت ذاتیتا تعاریف اولیه، این دو مکتب تقریباً سیر یکسانی را در پی گرفته‌اند و آن، تعیین برخورداری از حق حیات است و اینکه کسی اجازه سلب کردن آن را ندارد. مکتب حقوق بشر این عدم اجازه را مطلق دانسته و به‌هیچ‌عنوان، سلب را روا نمی‌دارد؛ چراکه معتقد بوده در این صورت کرامت ذاتی انسان از بین خواهد رفت. اما کرامت ذاتی در تفکر مکتب اسلامی قابل انزال بوده و آدمی می‌تواند تا مرحله‌ای پیش برود که دیگر کرامتی در ذات نداشته و سلب حق حیات از آن الزامی باشد. عقلانی‌تر همین است که کرامت ذاتی صلب نباشد و با اعمال انسان ترفیع یا تنزیل یابد. پس خدشه وارد شدن به کرامت ذاتی انسان، به دلیل عمل خود اوست و نه مجازات. البته مجازات هم حد داشته و نباید عدول از اعتدال صورت بگیرد. پس در بحث اعدام، مکتب اسلام هجمه‌ای به کرامت ذاتی انسان وارد نمی‌کند.اما توجه بنده در بحث اعدام این است که قصاص مجازات است یا حق؟ و اگر حق است، حق کیست؟حق قصاص بسیاری از استدلال‌های مخالفان اعدام این است که آن را مجازاتیغیرانسانی و خشن می‌خوانند و از حق (حق‌الناس) بودن آن چشم می‌پوشند و آن را از آن دولت می‌دانند. درحالی‌که چنین نیست و اعدام حق مردم است. به‌عنوان‌مثال در قصاص نفس، با گرفتن حق قصاص از اولیای دم و لغو اعدام توسط دولت، حس بی‌پناهی القا شده و این امر ممکن است منجر به این بشود که خود دست به گرفتن حق بزنند. اگر بتوانند که قتل دیگری رخ داده و اگر نتوانند، افسردگی عظیمی بر آن‌ها تحمیل می‌شود که در هر دو صورت مطلوب نیست. اعتدال این است که حق تعیین قصاص را به اولیای دم و حق اجرا مجازات را به دولت دهیم. در این صورت اولیای دم دولت را پناه خود دانسته و هیچ‌کدام از آن دو اتفاق نمی‌افتد. البته دو بحث در اینجا وارد است. یک این‌که افسردگی اولیا مقتول که درهرصورت باقی است و این امری طبیعی است پس نباید آن را ملاک قرار داد اما منظور از افسردگی که ذکر شد، افسردگی به دلیل عدم عدالت بود که افزون بر افسردگی قتل شده و غم سنگینی را به بار خواهد آورد. و دوم اینکه در هر دو صورت قتل دیگری انجام می‌شود پس با لغو اعدام دیگر قتل اضافی نخواهیم داشت. اما توجه شود که یک قتل و یک مرگ رخ داده و نه دو قتل. مجازات به دلیل ارتکاب جرم قتل نیست. اجرای عدالت است. هم‌چنین پیش‌فرض قرار دادن ملایمت تنبیه و یادآوری حق حیات انسانی به این منظور که مجرم اصلاح شود و به جامعه بازگردد باعث می‌شود سلب حق حیات در نگاه مجرم کم‌ارزش به نظر رسیده و آن را حقیر شمارد و همین است که قرآن کشتن به‌ناحق یک انسان را برابر با کشتن نوع انسان دانسته و در قصاص، حیات می‌بیند؛ اگر تفکر کنیم (آیات ۱۷۸ و ۱۷۹ سوره بقره). پس حکم اعدام قتل را افزایش نداده بلکه کاهش می‌دهد.چند نکته دیگربحث دیگر این است که چون حکم اعدام قابل بازگشت نیست، نباید آن را اجرا کرد تا از وقوع اشتباه جلوگیری شود. اما صورت‌مسئله نباید پاک شود و اگر ترس از وقوع اشتباه است باید زمینه وقوع آن را از بین برد نه اینکه حکم را ملغی کرد؛ مثلاً چون احتمال خطای پزشک جراح وجود دارد، پس حکم دهیم که دیگر جراحی صورت نگیرد تا از بروز خطا جلوگیری کنیم! خیر؛ بهتر آن است که مهارت پزشک را بالا برده و دامنه بروز مشکل را تنگ‌تر کنیم.هم‌چنین گفته می‌شود جایگزینی اعدام با بقیه مجازات‌ها باعث کاهش جرم شده و ابقا اعدام تأثیری بر آن ندارد. اما بررسی تأثیر فقط یک جنبه نداشته و فاکتورهای دیگری را نیز شامل می‌شود؛ مثلاً تربیت درست، از بین بردن فاصله اجتماعی، بالا بردن فرهنگ و ... همه فاکتور هستند. آن‌ها را نیز برای کاهش جرم باید در دستور کار قرار داد. حق قصاص را رعایت کنیم و در راستای کاهش جرم تمام تلاش خود را بکنیم.عفو بهتر است یا اعدام؟با همه این احوال، نظر اسلام بر ابقاء حکم اعدام است. اما توجه آن به عفو بیشتر است! پاداش‌های اخروی زیادی نیز برای آن قائل شده. بحث همان اعتدال است. یعنی حق قصاص را به اولیای دم داده و حق اجرای مجازات را گرفته و بر عفو تأکید می‌کند. ... أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا قَدِیرًا (سوره مائده آیه ۱۴۹). اگر عفو کنید مورد عفو خداوند قرار می‌گیرید. امیرالمؤمنین علی (ع) نیز عفو را برمی‌گزیند؛ بااین‌وجود که قاتل حضرت صرفاً با کینه و به‌ناحق به او ضربت زد. یادآوری عفو نیز بسیار مهم است. تا آنجایی که حکم بدون یادآوری عفو، حکمی شتاب‌زده و با غرض خوانده می‌شود.اعدام در بقیه کشورهابا استناد به آمار عفو بین‌الملل، حدود ۳۳ کشور دنیا در سال‌های اخیر حداقل یک نفر را اعدام کرده و حدود ۱۴۲ کشور مجازات اعدام را کنار گذاشته‌اند. در بین این کشورها چهار کشور عربستان سعودی، پاکستان، عراق و ایران بیشترین آمار را به خود اختصاص می‌دهند (البته کشورهای عضو سازمان ملل منظور است).روش‌های اعدام نیز متفاوت است. به دار آویختن، بریدن سر، اتاق گاز، تزریق داروی کشنده و صندلی الکتریکی از انواع آن هستند. البته جز اعدام اسلامی نیستند. در قرآن حکم‌هایی چون سنگسار، پرتاب از بلندی، به صلیب بستن و آتش زدن ذکر شده است.نتیجهقصاص (پیگیری جرم) به‌اتفاق همه امری ضروری برای بشر است و لازمه عدالت. اعدام نیز در مکتب اسلام جزء قصاص محسوب می‌شود که یعنی اعدام لازمه عدالت است؛ اما باید ذکر شود که عدالت نیز لازمه اعدام است. اگر عدالت در اعدام باشد، اعدام نیز در راستای عدالت اجرا شده. نظر به ابقاء اعدام در اسلام نظری سنجیده بوده اما مخالفان به بخشی از آن توجه نکرده‌اند. ... فَمَنِ اعتَدی بَعدَ ذلِکَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِیم (سوره بقره آیه ۱۷۸).برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام «مکتوبات هیأت ‌الزهرا (س) دانشگاه شریف» کلیک کنید.