مسخ و فقدان

معرفی و بررسی فیلم سینمایی «خاطرات قتل»، اثر «بونگ جون هو»مصطفی حبیبی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی مواد دانشگاه صنعتی شریفمهدی حکمتی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی مواد دانشگاه صنعتی شریفمعرفی«بونگ جون هو» کارگردان توانمند اهل کره‌ی جنوبی که به تازگی با فیلم «نگل» برنده‌ی نخل طلای بهترین فیلم جشنواره کن شد و با تحسین گسترده‌ی منتقدین و استقبال بسیار خوب مخاطبان روبه‌رو گشت. هدف ما از نگارش این نوشته، معرفی و بررسی فیلمی در ژانر درام جنایی، «خاطرات قتل»، اثر همین کارگردان است. اگر فقط بگوییم خاطرات قتل یکی از بهترین‌های این ژانر است به این فیلم کم‌لطفی کرده‌ایم؛ اطلاق صفات متفاوت و خاص به این فیلم مناسب‌تر است و اساساً این فیلم تعریف جدیدی از این ژانر ارائه می‌کند. فیلم در تمامی المان‌ها قدرتمند است، اما وجه تمایز این فیلم با دیگر فیلم‌های ژانر جنایی شخصیت‌پردازی متفاوت آن است که باعث ملموس‌ترشدن کاراکترهای این فیلم برای مخاطب می‌شود.خاطرات قتل برگرفته از تجاوزها و قتل‌هایی‌ست که بین سال‌های 1986 تا 1991 در شهری کوچک به نام «هواسئونگ» در ایالت «گیونگگی» کشور کره‌ی جنوبی رخ داده است. در این فیلم مأمورین و متخصصان اداره‌ی پلیس شهر، و در صدر آن‌ها کارآگاه «پارک» و «چو» هیچ شباهتی به شخصیت‌های معمول فیلم‌های سینمایی ندارند، آن‌ها پلیس‌هایی مبتدی‌اند، بارانی بلند و کت‌وشلوار نمی‌پوشند، با جدّیت به بررسی صحنه‌ی جرم نمی‌پردازند و با سهل‌انگاری اجازه می‌دهند تراکتوری صحنه‌ی جرم را خراب کند، از رمّال و فال‌گیر کمک می‌گیرند، استدلال‌ها و تحلیل‌هایشان در بسیاری از مواقع احمقانه است و به سراغ اولین مظنون می‌روند و سعی می‌کنند با مدرک‌سازی و ضرب‌وشتم از وی اعتراف بگیرند و پرونده را هرچه سریع‌تر مختومه کنند؛ همه‌ی این‌ها باعث می‌شود که در طول فیلم با طنز حاکم بر فضای فیلم آشنا شویم. ورود کارآگاه «سئو» به داستان است که رفته‌رفته لحن فیلم را کمی جدی‌تر می‌کند، سئو دقیق و منضبط است و با توجه به مدارک تصمیم می‌گیرد؛ همینطور سرگروهبان «شین» که سعی دارد صلح و انضباط را در روند بررسی پرونده ایجاد کند و مدام درحال جهت‌دادن به روند پرونده و هشداردادن به کارآگاهان پرونده برای درگیری‌هایشان است. روند داستان (فیلم) به گونه‌ایست که با گذشت زمان به جای حل‌شدن معماها و بازشدن گره‌ها، گره‌های جدیدی به پرونده افزوده می‌شود که پرونده را به مرور زمان پیچیده‌تر می‌کند و این روند تا پایان فیلم نیز ادامه دارد؛ در نتیجه شخصیت‌ها به آرامی شروع به خم‌شدن زیر بار تقدیر می‌کنند، آشفته و سردرگم می‌شوند و به هرچیزی چنگ می‌زنند تا خود را از این مهلکه نجات دهند؛ حتی زمانی نیز که به حقیقت نزدیک‌تر شده‌اند، اقبال با آن‌ها یار نیست؛ برای مثال زمانی که متوجه ارتباط بین موسیقی روزهای بارانی، که در حین وقوع جرم از رادیو پخش می‌شود، و قتل‌ها می‌شوند و حتی با وصل‌کردن سرنخ‌ها، خطر را نیز پیش‌بینی می‌کنند، تمام نیروهای پلیس درحال سرکوب اعتراضات ایالت هستند و درخواست نیروی پشتیبانی آن‌ها بی‌جواب می‌ماند. می‌توان گفت که نهایت هنر کارگردان در بیست دقیقه‌ی نهایی فیلم است، جایی که کارآگاه پارک و سیو با خود واقعی‌شان روبه‌رو می‌شوند، همان خودی که در بطن این جستجوی طاقت‌فرسا برای شکار قاتل شکل‌ گرفته و در نهایت منجر به فروپاشی باورها و شخصیتی که از خود می‌شناختند، می‌شود.قاب بندی سکانس گفت‌وگوی پلیس‌ها در کلاب که به‌کارگیری مجموعه‌ای از تکنیک‌های ensemble staging است.تحلیل روایتقهرمان داستان کارآگاهی به نام پارک است، همراه با دستیار خام و مجنونش که مظنونین را وحشیانه مورد ضرب‌وشتم قرار می‌دهد، در پیِ حل معمای قتل دختر جوانی می‌باشند که مورد تجاوز قرار گرفته و جسدش در کانال آبی در یک جاده خاکی رها شده و حتی مدارک جرم نیز بازیچه‌ی دست کودکان روستا گردیده است. سپس قتل دوم اتفاق می‌افتد و پس از مواجهه ما با صحنه‌ی جنایت دوم است که پیرنگ اصلی فیلم ریخته می‌شود، مأمورین محلی با سهل‌انگاری‌های اغراق‌شده در مقابل دوربین ظاهر می‌شوند. پارک و دومان خوره‌ی فیلم‌های ژانر کارآگاهی‌اند و در آن دنیا زندگی می‌کنند. آن‌ها برای حل مسئله‌ی قتل‌ها، از شیوه‌های کلیشه‌ای این ژانر استفاده می‌کنند، و حتی به مواردی مانند توسل به غریزه‌ی خود و خرافه نیز اعتقاد دارند. با ورود کارآگاه سئو از سئول برای کمک در حل معما، قاب‌های بونگ پهن‌تر شده و تأثیر عمق میدان افزایش می‌یابد، قاب زنده و درگیرکننده‌ای که اجزای آن رابطه‌ای ارگانیک با کل صحنه دارند. سون، در لایه‌ای دور از قاب قرار می‌گیرد طوری که عملاً کنشی را به ما تحمیل نمی‌کند. رفته‌رفته، سئو در قاب جا می‌افتد و با کشف قتلی که مدت‌ها پیش رخ داده است و اتصال آن به قتل‌های اخیر، وارد هجویه‌ی بونگ جون هو می‌شود. با این تفاوت که نسبت به دو همکار دیگرش، بیشتر پایبند به قوانین اداره‌ی پلیس است تا خرافات و داده‌های تلویزیون. اگر این برداشت وحید مرتضوی1 را عاریه بگیریم، شلختگی و به‌هم‌ریختگی شخصیت‌ها و فضاها، در پی تحریف ژانر پلیسی نیست، بلکه درصدد نمایش نبود آن در جغرافیایی‌ست که چنین ژانری در آن تعریف‌نشده مانده است. شخصیت‌های فیلم همانطور که در فیلم نقش‌های خود را رهبری می‌کنند، در پی نمایش فقدان کاراکترهای این ژانر جنایی در کره نیز هستند. (کره‌ای که عملاً سینمای کلاسیک برایش تعریف نشده.) این شناخت شخصیت‌ها از خود و ژانری که در آن حضور دارند، رفته‌رفته دچار تحریف و تغییر می‌شود و صورتی جدید از خود و ژانر ارائه می‌کند.وجه تمایز این فیلم با دیگر فیلم‌های ژانر جنایی شخصیت‌پردازی متفاوت آن است که باعث ملموس‌ترشدن شخصیت‌های این فیلم برای مخاطب می‌شود.به سکانس ورودی تونل قطار می‌رسیم که فیلم با پختگی، هَم‌ و غم خود را بر ناتوانی این دو کارآگاه سوار می‌کند. در جدال آنها بر سر حل معما، قطاری قاب را قطع و ما را رهنمون فضای استعاری تونل می‌کند؛ تونلی بی‌نهایت و نامعلوم که همچون قتل‌گاهی برای امیدِ حل معماست. سیاهی تونل چهره‌ها را در خود غرق می‌کند و ماجرا را بی‌پایان و سرگردان باقی می‌گذارد؛ شاید اگر بونگ چون هو یک کارگردان آمریکایی بود از این عاقبت نامعلوم سوءاستفاده می‌کرد و فیلم را همانجا به پایان می‌برد تا برداشتی صرفاً فلسفی و محافظه‌کارانه را به مخاطب تحمیل کند.در نمای بسته‌ی پایانی فیلم، کارآگاه پارک، دیوار چهارم را می‌شکند و به دوربین (تماشاگر) خیره می‌شود.[خطر لورفتن داستان] سکانس بعد کارآگاه پارک را پیر و سالخورده در کنار خانواده‌اش، در حین یک زندگی آرام می‎بینیم، کابوس قتل‌ها به اتمام رسیده و سال‌ها از ماجرا می‌گذرد. پارک درحین گذر از همان مزرعه‌ای که همه‌ی اتفاقات فیلم از آنجا اغاز شده است به سرش می‌زند که نگاهی به کانال آبی که اولین جنازه را در آن پیدا کرده‌اند بیندازد؛ در همین حین دختر بچه‌ای از آنجا عبور می‌کند و از دیدن پارک تعجب می‌کند و چرایی کارش را از وی می‌پرسد. گفت‌وگویی بین آنها شکل می‌گیرد که آتش تمام آن درد و رنج را در وجود پارک روشن می‌کند و تمام خاطرات تلخ گذشته ظرف چند ثانیه به ذهنش هجوم می‌آورد. کارآگاه پارک مستأصل و درمانده، پر از سؤالات بی‌پاسخ دیوار چهارم را می‌شکند و به ما خیره می‌شود، گویی پاسخ سؤالاتش را از شمایی می‌خواهد که به عنوان ناظر خارجی شاهد تمام اتفاقات بودید. بدین ترتیب مظنون و معمایی که در تونل محو شده بود، در کلوزآپ پایانی فیلم و از طریق چهره‌ی درهم پارک، خود را به صحنه فیلم و واقعیت بازمی‌گرداند.شخصیت‌های فیلم همانطور که در فیلم نقش‌های خود را رهبری می‌کنند، در پی نمایش فقدان کاراکترهای این ژانر جنایی در کر‌ه‌ی جنوبی نیز هستند.قاب‌بندی زنده۲خیلی از کارگردان‌ها در حال حاضر برای تأکید، از کات از یک کلوزآپ به کلوزآپ دیگر استفاده می‌کنند، اما بونگ جون هو در این فیلم چند کاراکتر را در یک قاب قرار می‌دهد، به عبارتی از «ensemble staging» استفاده می‌کند. در این روش از تکنیک‌های مختلفی استفاده می‌شود؛ مثلاً بیننده معمولاً به کاراکتری که صحبت می‌کند و کاراکتری که مخاطب قرار می‌گیرد توجه می‌کند و با قراردادن چند کاراکتر در یک قاب و گفت‌وگوی چند نفر از این جمع توجه مخاطب به طرفین مکالمه جذب می‌شود. این تکنیک معمولاً با تکنیک دومی نیز ترکیب می‌شود: اگر کاراکتری مهم‌تر باشد، به نور یا لنز دوربین نزدیک‌تر قرار داده می‌شود و اگر می‌خواهد کاراکتری کمتر مورد توجه قرار بگیرد دور از لنز یا خارج از فوکوس دوربین قرار می‌گیرد؛ البته این توجه نسبی است و می‌توان با حرکت‌دادن شخص یا یک شیء، توجه تماشاگر را به سمت فرد معطوف کرد، حتی اگر خارج از فوکوس دوربین یا دور از لنز باشد. همچنین می‌توان توجه تماشاگر را با قراردادن چیزی نزدیک به مرکز قاب به آن جلب کرد. در واقع یکی از جوک‌های رایج فیلم این است که کارآگاه چو در مرکز قاب مظنونین را مورد ضرب و شتم قرار می‌دهد. حال به سراغ مهم‌ترین تکنیک می‌‌‌‌رویم: حالت بدن بازیگران در یک قاب. انتخاب‌های مختلفی برای زاویه‌ی بدن و صورت کاراکتر نسبت به دوربین موجود است، مثلاً تمام رخ، نیم‌رخ یا پشت به دوربین. زمانی که تعداد کاراکترها در یک قاب زیاد هستند می‌توان برای تنوع از تمام این گزینه‌ها استفاده کرد؛ مثلا اگر بیننده نیاز ندارد به یک کاراکتر نگاه کند، این کاراکتر پشت به دوربین قرار می‌گیرد. در سکانس گفت‌وگوی پلیس‌ها بعد از آزادشدن اولین متهم، سه پلیس به یکدیگر نگاه می‌کنند و کارآگاه سیو به سمت مخالف نگاه می‌کند و در نتیجه کنتراست ایجاد می‌شود. در واقع این کاری است که بونگ جون هو در نیم ساعت اول فیلم انجام می‌دهد و دائم کارآگاه سیو از گروه اصلی جدا است و در حال نگاه‌کردن به مدارکی است که بقیه نادیده گرفته‌اند. در سکانس بحث کارآگاهان درمورد رخ‌دادن یا ندادن قتل سوم، شاهد استفاده از تکنیک حرکت ناگهانی دوربین از چهره‌ی یکی از طرفین بحث به طرف دیگر و بازگشت به چهره‌ی طرف برنده و ثابت‌ماندن و زوم دوربین بر چهره‌ی وی هستیم، و یا در سکانس ضبط اعتراف ساختگی از متهم اول در جنگل، شاهد حرکت ناگهانی و زوم دوربین از چهار کاراکتر به سه، حذف کاراکتر سوم توسط کاراکتر دیگر و رسیدن به دو کاراکتر در قاب هستیم. فراموش نکنید ما انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستیم و به عنوان بیننده به جایی نگاه می‌کنیم که بقیه در حال نگاه به آن هستند. با در نظرگرفتن تمامی این تکنیک‌ها این سؤال پیش می‌آید که چرا بونگ جون هو یک قاب را به صورت جمعی نشان می‌دهد؟این شیوه‌ی کارگردانی امروزه به طرز باورنکردنی‌ای کمیاب است و ارزش ensemble staging نسبت به کات از یک کلوزاپ به کلوزاپ دیگر را نشان می‌دهد.سکانس گفت‌وگوی پلیس‌ها در کلاب به‌کارگیری تمام این تکنیک‌ها است: ابتدا به نظر می‌رسد که ما شاهد یک گفت‌وگوی ساده بین کارآگاه پارک و سیو هستیم، تا اینکه متوجه می‌شویم در مرکز قاب کارآگاه چو هم‌آغوش با میزبان است و دو واقعه در حال رخ‌دادن در پیش‌زمینه و پس‌زمینه است. بونگ جون هو این دو را در یک قاب قرار می‌دهد تا بین جدیت و حماقت کنتراست ایجاد کند و در حین پرداخت این سکانس به آرامی دوربین را به جلو حرکت می‌دهد که دو زن دیگر را از قاب خارج می‌کند و توجه ما را بر روی شخصیت‌های اصلی متمرکز می‌کند و اجازه می‌دهد شخصیت‌ها ازدست‌هایشان برای بازی استفاده کنند؛ مخصوصاً وقتی بحث آن‌ها به نقطه‌ی شکننده و بحرانی می‌رسد، ناگهان رئیس پلیس وارد صحنه می‌شود و این دقیقاً همان لحظه‌ای است که نمایش گروهی پرداخت می‌شود. در واقع ما شاهد یک داستان غیرمنتظره‎ی سوم هستیم که دو داستان دیگر را به وسیله‌ی یک رفتار فکاهی مختل می‌کند و از اینجا به بعد ما شاهد داستان سوم هستیم و رئیس پلیس طرح کلی خود را برای دستگیری قاتل سریالی با بقیه در میان می‌گذارد. حال چرا کارگردان تمام این‌ها را در یک قاب انجام می‌دهد؟ به نظر می‌رسد دلیل وی تأکید بر موضوع است، داستان اول بحث دو کارآگاه و داستان دوم شهوت است و در واقع هیچ کدام از این پلیس‌ها در حال انجام وظیفه‌ی خود نیستند، تا شروع داستان سوم، و دقیقاً بعد از آن است که به متهمان و قربانیان فکر می‌کنند و اگر بونگ این سکانس را با شیوه‌ی معمول کارگردانی می‌کرد ما متوجه‌ی ارتباط بین سه داستان نمی‌شدیم. این شیوه‌ی کارگردانی امروزه به طرز باورنکردنی‌ای کمیاب است و ارزش ensemble staging نسبت به کات از یک کلوزاپ به کلوزاپ دیگر را نشان می‌دهد.در پرونده‌ی اصلی چه می‌گذرد؟در پایان بد نیست به این نکته اشاره کنیم که به گزارش هالیوود ریپوتر پلیس کره‌ جنوبی بر این باور است که بعد از گذشت سی سال موفق به حل پرونده‌ی اولین قاتل سریالی این کشور شده و قاتل این پرونده را به وسیله‌ی تست دی‌ان‌ای پیدا کرده است. وی از سال 1994 به جرم تجاوز و قتل خواهر زن خود در زندان به سر می‌برد.پا‌ورقی:1. فیلم‌خانه هفتم؛ حتی بهتر از آمریکایی‌ها، وحید مرتضوی2. این قسمت متن، ترجمه ویدئوی کانالی به نام everyframe is a painting است که به بررسی ترکیب‌بندی چند لایه و زنده‌ی قاب‌های این فیلم می‌پردازد.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.