چشم در راه بهاری نيست... (1)

بررسی اتفاقات پس و پیش کودتای 28 مردادسجاد بهرامی پاکرو، کارشناسی، مهندسی دریا، دانشگاه صنعتی شریفاهمیت بررسی وقایع 28 مرداد سال 1332 بر کسی پوشیده نیست. آبراهامیان می‌گوید که می‌توان گفت ریشه‌ی انقلاب 1357 به سال 1332 باز می‌گردد و بشیریه معتقد است اگر کودتا رخ نمی‌داد، دموکراسی در ایران راهی شبیه به هند را طی می‌کرد. اتفاقاتی که در آن شک، شبهه و اختلاف نظر فراوان است و نقاط مجهول بسیار دارد. عده‌ای دکتر مصدق را یک ناجی و قهرمان ملی می‌دانند و طیفی دیگر نیز با زبانی تند و نقادانه از او صحبت می‌کنند. عده‌ای وقایع آن دوره را یک خیزش مردمی می‌نامند و گروهی دیگر نامش را کودتا می‌گذارند. برخی مصدق را یک جمهوری خواه و برخی دیگر او را یک مشروطه خواه معرفی می‌کنند. گروهی مصدق را فردی ضد استعمار، یک آزادی خواه و ضد انگلستان می‌نامند، طیفی دیگر ادعا می‌کند که مصدق قصد داشت «امپریالیسم نوپای آمریکا» را به جای «استعمار فرتوت انگلستان» بر منابع نفتی ایران مسلط کند و دسته‌ی دیگری نیز او را با توده‌ای‌ها در یک کاسه قرار می‌دادند. تمام این اختلاف نظرها شکاف‌هایی را ایجاد می‌کند که محل بحث و منازعه می‌شود. از این رو برای باز کردن شکاف‌های موجود و بررسی اتفاقات قبل و بعد 28 مرداد سال 1332 و تاثیرات آن مصاحبه‌ای را با جناب آقای علی آردم ترتیب دادیم. آقای دکترعلی آردم داروسازی است که به حوزه‌ی علوم سیاسی مهاجرت کرده و در حال تحصیل رشته‌ی علوم سیاسی دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی ارشد می‌باشد. همچنین وی یک فعال رسانه‌ای در بستر فضای مجازی است که با تولید محتوای الکترونیک سعی در بالا بردن آگاهی عمومی دارد. ایشان صاحب امتیاز و گرداننده‌ی پادکست نقال باشی می‌باشد. در پادکست نقال باشی، تاریخ خوانی می‌شود و از مراجع متعددی مثل کتاب «نگاهی به شاه» دکتر عباس میلانی استفاده شده و از وقایع دوره‌ی پهلوی سخن می‌گوید. لازم به ذکر است که از قسمت چهل‌و‌ششم به بعد این پادکست به موضوع ملی شدن صنعت نفت، مصدق و کودتای 28 مرداد اختصاص داده شده است. در گفت‌و‌گویی که می‌خوانید، جناب آقای علی آردم، فعال رسانه‌ای و دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران، تحلیل و روایتی خواندنی و مستند از شکاف‌های یاد شده، نقاط مجهول وقایع 28 مرداد و مصدق به دست داده است. (2)آبراهامیان می‌گوید که می‌توان گفت ریشه‌ی انقلاب 1357 به سال 1332 باز می‌گردد و بشیریه معتقد است اگر کودتا رخ نمی‌داد، دموکراسی در ایران راهی شبیه به هند را طی می‌کرد.جناب آقای علی آردم، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تهران، فعال رسانه‌ای و گرداننده‌ی پادکست نقال باشیپادکست نقال باشیآیا اتفاقی که در 28 مرداد سال 1332 افتاد کودتا بود؟ با توجه به اینکه سه روز قبل از 28 مرداد کودتای برنامه‌ریزی‌شده‌ی ارتش برای کنار زدن مصدق با شکست مواجه شده بود و در 28 مرداد همراه با خیزش بخشی از مردم، این جابجایی قدرت صورت گرفت.من به شخصه این اتفاق را کودتا می‌دانم. متاسفانه کسانی وجود دارند که دوست دارند اتفاقات آن روز را به شکل خیزش مردمی، قیام مردمی یا اتفاقات خودجوش نشان دهند. سعی می‌کنند داستان‌هایی را مطرح کنند که مورد علاقه‌ی حاکمیت آن موقع یعنی پهلوی پس از 1332 بوده است. ما مشاهده می‌کنیم که تا سال 1357 با گذشت 25 سال از این واقعه، دولت پهلوی اجازه‌ای در رابطه با بررسی و پرداختن به وقایع آن دوره نمی‌دهد برای آن که به همه بقبولاند، این اتفاق خودجوش بوده است. اما زمانی که بین 25 مرداد و 28 مرداد را بررسی کنیم، خواهیم دید همچنین اتفاقی نیفتاده است. تمام وقایع 28 مرداد برنامه‌ریزی‌شده است. برای 25 مرداد برنامه ریزی‌ای کاملا نظامی انجام شده بود که طبق برنامه ریزی مشخص، یک گروهی می‌رود رادیو، یک گروه خانه‌ی دکتر مصدق و گروهی دیگر افرادی مانند حق‌شناس و فاطمی را می‌گیرند. این برنامه کاملا مشخص شده بوده ولی شکست می‌خورد. برای 28 مرداد به این نتیجه می‌رسند که یک برنامه‌ی کاملا شناور داشته باشند. برنامه‌ی کودتا در حقیقت از عصر سه شنبه 27 مرداد شروع می‌شود. یک گروه نظامی وابسته به کودتاچیان به خیابان می‌ریزد و گروه‌های مخالف را می‌زنند که اکثرا توده‌ای می‌باشند و به خانه‌هایشان فرستاده می‌شوند. سپس گروه‌هایی با لباس‌های توده‌ای‌ها وارد خیابان می‌شوند و شروع به ایجاد اغتشاش به اسم حزب توده برای الغای ناامنی از سوی حزب توده می‌کنند که همگی از طرف گروه‌های نظامی پول دریافته کرده بودند. برای درک بیشتر کمی به عقب‌تر برویم؛ عصر روز 26 مرداد، گروهی در سفارت امریکا جمع می‌شود و یک کابینه‌ی جنگ ایجاد می‌کند که اردشیر زاهدی، فضل الله زاهدی، کرمیت روزولت، فرزانگان و دو نفر دیگر که همگی نظامی بودند، اعضای آن را تشکیل می‌دادند. تمام برنامه‌ها در آن روز تعیین می‌شود. به این شکل نبود که اتفاقات خودش جوش رخ دهد بلکه آن گروه نظامی و کابینه‌ی نظامی برنامه‌ریزی را به این شکل انجام می‌دهد که کودتا در چند مرحله انجام شود. صبح روز 28 مرداد 1332، اول لمپن‌ها، لوطی‌ها، الواط و چاقوکشان به سمت بهارستان حرکت می‌کنند. کم کم نیروهای نظامی به آن‌ها اضافه می‌شود و در حقیقت صحنه سازی‌ای می‌شود به این مفهوم که یک حرکت مردمی در حال شکل‌گیری است. سپس نیروهای ارتشی جاهایی را تسخیر می‌کنند که کمتر مورد حفاظت بوده. بعد گروه‌هایی هماهنگ شده به صورت دسته‌های مختلف همراه با چهار گروه تانک وارد می‌شوند. در مراحل بعدی به رادیو و منزل دکتر مصدق حمله می‌کنند. از این رو اصلا به این شکل نبوده که اتفاق به صورت خودجوش صورت گرفته باشد بلکه در کابینه‌ی جنگ و اتاق جنگی برنامه‌ریزی شده بود که متشکل از گروه‌های انگلیسی، امریکایی و ایرانی است. چون انگلیسی‌ها نبودند، برادران رشیدیان نماینده‌های آنان بودند. بنابراین ما واقعا با یک کودتا رو به رو هستیم؛ کاملا فرآیند نظامی بوده و کاملا از پیش تنظیم شده بوده ولی با توجه به شکستی که در 25 مرداد اتفاق افتاد، مسیر را عوض کرده بودند.ما واقعا با یک کودتا رو به رو هستیم؛ کاملا فرآیند نظامی بوده و کاملا از پیش تنظیم شده بوده ولی با توجه به شکستی که در 25 مرداد اتفاق افتاد، مسیر را عوض کرده بودند.سوالی در این میان بوجود می‌آید که چه اسنادی در تایید این گزاره‌ی شما موجود است که افرادی اجیر شده در لباس توده‌ای‌ها برای به آشوب کشیدن جمعیت وجود داشتند تا تظاهر‌کنندگان آن روز را باعث ناامنی جلوه دهند؟دو تا کار بسیار مهم در این زمینه انجام شده است. یکی پشت پرده‌ی کودتای آقای رهنما و دیگری جمع‌آوری اسناد سیا درباره‌ی 28 مرداد، که هردوی این‌ها نشان می‌دهند، گروه‌های اوباشی وجود داشتند که برادران رشدیان، برادران بوسکویی، ایت الله بهبهانی، آیت الله کاشانی و مظفر بقایی و چند تن دیگر آنان را تحریک و اجیر کرده بودند که این کار را انجام دهند. تمامی اسناد، نامه‌نگاری‌ها و برنامه‌های ریخته‌شده توسط کابینه‌ی جنگ وجود دارند، این افرادی که وارد شدند پول گرفته بودند و اوباش بوده‌اند. حتی از اتفاقات عقب‌تر به شما بگویم، برنامه‌ی ریخته‌شده برای کودتا در قبرس و در تیرماه چیده شده بود. ام آی سیکس آمریکا در قبرس یک جلسه‌ای می‌گذارد و برنامه بسته می‌شود و مجددا به آمریکا برای تایید فرستاده می‌شود و برمی‌گردد. این مرحله‌ی کلی حتی شامل این بوده است که اگر مرحله اول شکست خورد حالا چه کاری انجام دهند و تمامی این‌ها در برنامه وجود دارد. حتی پیش از فاصله‌ی 25 و 28 مرداد برنامه‌ی ایجاد ناامنی و این حس که توده‌ای‌ها در حال تسخیر کشور هستند ریخته شده بود و اسنادشان چاپ شده و موجود است.کتاب پشت پرده‌ی کودتا، علی رهنما، نشر نیچه میزان در وقایع 28 مرداد نیروهای خارجی تاثیر داشتند؟ اگر آنها وجود نداشتند آیا باز ما شاهد چرخش سیاسی بودیم؟ نقش نیروهای داخلی مخالف به چه میزان بوده است؟بنده به ضرس قاطع می‌گویم اگر نیروهای خارجی نبودند، چنین اتفاقی رخ نمی‌داد. درست است که نیروهای مخالف بسیار زیادی وجود داشته که در حال فعالیت علیه مصدق بودند اما سازمان‌دهی‌شان خارج از کشور انجام می‌شد. علاوه بر این محمد‌رضا شاه پهلوی به دلایل مختلف که یکی از مهم‌ترین‌هایش سقوط دوره‌ی حکومت پهلوی بود، حاضر به همکاری با کودتاچیان نبوده است. هنگامی که نیروهای مخالف داخلی مانند زاهدی و بقایی برای صحبت با او می‌رفتند و حتی کاشانی به او پیغام فرستاده بود، محمد‌رضا پهلوی حاضر نبود که حکم خلع مصدق را امضا کند. در چند مرحله این اتفاق افتاد. اول اینکه شوراتسکف، یکی از رهبران نظامی آمریکایی در زمان پدر محمد‌رضا پهلوی، با او صحبت می‌کند و قوت قلب می‌دهد؛ همچنین انگلیسی‌ها با اشرف پهلوی صحبت می‌کنند که برود محمدرضا پهلوی را راضی و قانع کند چراکه می‌دانستند اشرف پهلوی بر روی برادرش تاثیر بسیار دارد. در مرحله‌ی سوم خود کرمیت روزولت به دیدار شاه می‌رود و در آخرین دیدار خود شاه را قاطعانه تهدید می‌کند که اگر حاضر به همکاری و خلع مصدق نباشد، آن‌ها کار را انجام خواهند داد ولی با این تفاوت که دیگر بقای حکومت شاهنشاهی پهلوی را تضمینی نیست. بنابراین اگر نیروهای خارجی نبودند، شاه حاضر نمی‌شد که مصدق را عزل کند. طبعا اگر شاه قبول نمی‌کرد، دخالت نیروهای نظامی نیز منتفی می‌شد. مسئله بعد اینکه کرمیت روزولت، برادران بوسکویی و برادران رشیدی، نمایندگان انگلستان در ایران، تمامی برنامه‌ریزی‌ها را انجام می‌دهند؛ جلسات متعددی می‌گذارند و مخالفان مصدق را پیدا کرده و بهم متصلشان می‌کند. نکته‌ی بعد مسئله‌ی تامین مالی این کار توسط آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها است. ما پولی را در داخل نمی‌بینیم خرج شود مگر اینکه کار بسیار بالا بگیرد که برادران رشیدی حاضر می‌شوند از جیب خود خرج کنند. البته لازم به ذکر است که انگلیسی‌ها از قبل پول‌هایی نیز به این افراد پرداخته بودند و برادران رشیدی از ذخایر پول‌های گرفته‌شده‌ی خود خرج می‌کردند. با توجه به سه موضوع قانع کردن، برنامه‌ریزی و تامین مالی توسط خارجی‌ها، اگر آن‌ها نبودند؛ محال بود چنین اتفاقی رخ بدهد.کرمیت روزولت در آخرین دیدار خود شاه را قاطعانه تهدید می‌کند که اگر حاضر به همکاری و خلع مصدق نباشد؛ آن‌ها کار را انجام خواهند داد ولی با این تفاوت که دیگر بقای حکومت شاهنشاهی پهلوی را تضمینی نیست. بنابراین اگر نیروهای خارجی نبودند، شاه حاضر نمی‌شد که مصدق را عزل کند.در میان صحبت‌های شما به غیر از شوروی همه‌ی ابرقدرت‌ها حضور داشتند. نقش شوروی در این میان به چه میزان بود و اگر نقش پررنگی نداشت، دلیل نبود این حضور فعال چه چیزی بوده است؟ آیا دولت مصدق به نفع شوروی بود؟ما باید این نکته‌ی مهم را در نظر بگیریم که 16 اسفند1331 استالین می‌میرد. یکی از دلایلی که اصلا این اتفاقات افتاد شاید عدم حضور شوروی در ایران باشد و می‌بینیم که افراد حزب توده به جز 25 تا 27 مرداد که داخل خیابان‌ها می‌آیند و شعار می‌دهند و مجسمه ها را می‌شکنند، خیلی سردرگم عمل می‌کنند. به نظر می‌رسد شوروی بیشتر نقش سلبی داشته است. هرچند که ما باید این را بدانیم که شوروی خیلی از مصدق خوشش نمی‌آمده چراکه بسیاری از بدهی‌هایش را به ایران پرداخت نکرد و به محض اینکه حکومت زاهدی سر کار می‌آید، بدهی‌هایش را پس می‌دهد. بسیاری معتقد هستند که اگر آن بدهی‌ها پرداخت می‌شد وضعیت اقتصادی کشور به گونه‌ای رقم می‌خورد که خیلی‌ها حاضر می‌شدند با حکومت مصدق کار کنند. تا جایی که ما می‌دانیم، شوروی نقش مستقیمی در این برنامه نداشت و دلیل اصلی آن هم درگیری‌های داخلی خودشان پس از مرگ استالین است.ما باید این نکته‌ی مهم را در نظر بگیریم که 16 اسفند1331 استالین می‌میرد. یکی از دلایلی که اصلا این اتفاقات افتاد شاید عدم حضور شوروی در ایران باشد.به نظر می‌رسد شوروی بیشتر نقش سلبی داشته است.بگذارید در اصل سوال تشکیک کنم. آیا واقعا مردم از مصدق بریده بودند؟ پاسخ من خیر است. اولین کاری که انجام می‌دهم گریزی به مطالعات انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بر روی جامعه ایران است که نشان می‌دهد هنوز اکثریت جامعه نزدیک به هفتاد درصد آن از دولت سقوط کرده‌ی مصدق حمایت می‌کنند و ما هیچ منبع معتبر دیگری غیر از این مطالعات انجام‌شده نداریم که بفهمیم مردم نگرششان به حکومت مصدق در پایان دوره‌اش چه چیزی بوده است. این نشان می‌دهد که مصدق اتفاقا محبوب بوده است اما بین اتفاق 30 تیر تا 28 مرداد چه اتفاقی می‌افتاد؟ هیچ اتفاق عجیب غریبی نمی‌افتد. ما می‌بینیم بین 25 تا 27 مرداد مردم در خیابان‌ها بودند؛ اصلا کسی کوتاه نیامده بوده و عملا به نظر می‌رسید که برنامه‌ی کودتا شکست خورده است اما چندتا اتفاق می‌افتد و باعث می‌شود که در حقیقت افراد طرفدار مصدق چه حالا ملی‌گرایان و چه توده‌ای‌ها از صحنه خارج بشوند. یکی از کارهای بسیار مهمی که هندرسون، سفیر آمریکا در ایران انجام می‌دهد این است که روز 27 مرداد با مصدق صحبت می‌کند. یک صحبت بسیار مفصلی که کاری به آن نداریم، به جز یک تیکه که هندرسون در همان پازل کودتا به مصدق می‌گوید که اگر این ناآرامی‌ها از داخل خیابان جمع نشود و در این بین یک آمریکایی بمیرد؛ مصدق و دولتش باید پاسخگو باشد. مصدق خیلی می‌ترسد از اینکه در این وضعیت گروهی خودسرانه به آمریکایی‌ها حمله کنند و این ناآرامی به نفع دولت مصدق نباشد و در همان موقع دستور می‌دهند که مردم به خانه‌هایشان برگردند. یعنی 28 مرداد اتفاقی که می‌افتد این است که مردم به دستور خود مصدق و توده‌ای‌ها به خانه‌هایشان بازمی‌گردند. این تصویری که ما درست بکنیم، مردم از مصدق در این مدت بریده بودند اشتباه است. و این برنامه‌ای هم که اتفاق می‌افتد برنامه‌ی بسیار پیچیده‌ای است که اگر برنامه‌ی کودتا را خیلی دقیق بررسی کنیم می‌توانیم بفهمیم چه اتفاقی افتاده است. مثلا در بازار دو بخش شمالی و جنوبی وجود داشت. بخش شمالی بازار همه طرفدار مصدق بودند و بخش جنوبی بازار چون به لحاظ مالی ضعیف‌تر بودند، خیلی راحت با پول خریداری می‌شدند و بنابر این دلایل، این افراد در روز کودتا صبح زود شروع به حرکت می‌کنند. هشت صبح روز کودتا، وقتی که صدیقی، وزیر کشور، در حال رفتن به دفتر کارش است؛ می‌گوید که خیابان‌ها و مرکز شهر را در همان حوالی دیده است و هیچ خبری از تجمع مردم نبوده. دلیل این امر آن است که گروه اوباش از جنوب تهران و مولوی راه افتاده بودند و کسی این را نمی‌دید که دارند چه کاری انجام می‌دهند. طرفداران مصدق عملا غافلگیر می‌شوند. بیاییم به آن دوره نگاه کنیم؛ سال 1332 اینگونه نبود که تلفن هوشمند در دست مردم باشد و سریع افراد خود را سازمان‌دهی کنند. از طرفی کودتاچیان داخل سیستم نظامی بودند. کودتاچیان تا ساعت یازده صبح عملا مصدق و صدیقی را فریب می‌دهند که شهر کاملا در کنترل و امنیت برقرار است. وقتی افراد ذکر شده به ساختمان‌های اداری و دولتی می‌رسند؛ دولت مصدق متوجه می‌شود که اوضاع چه قدر بد است. حتی دولت مصدق چندبار گروه‌های نظامی را برای بررسی می‌فرستند اما آن‌ها گزارش خلاف واقع می‌دهند که گروهی کوچک تجمع یافتند و شعارهایی پوچ و توخالی می‌دهند و اوضاع در کنترل است. بنابراین مردم اینطور نبود که به دلیل فشارهای اقتصادی بریده باشند و اگر مصدق فرمان‌های 27 مرداد را نمی‌داد عملا مردم در خیابان بودند. مطالعات انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بر روی جامعه ایران نشان می‌دهد که هنوز اکثریت جامعه یعنی نزدیک به هفتاد درصد آن از دولت سقوط کرده‌ی مصدق حمایت می‌کنند. هندرسون در همان پازل کودتا به مصدق می‌گوید که اگر این ناآرامی‌ها از داخل خیابان جمع نشود و در این بین یک آمریکایی بمیرد؛ مصدق و دولتش باید پاسخگو باشد. کتاب کودتا، یرواند آبراهامیان، ترجمه‌ی محمد ابراهیم فتاحی، نشر نینقش نیروهای مذهبی و میزان نفوذ آن‌ها در بین مردم به چه میزان بود؟ کاشانی و بهبهانی چه نقشی را ایفا کردند؟ در زمانی که همسایگان ایران با رسیدن به جمهوری به حاکمیتی سکولار می‌رسیدند به نظر می‌رسید که اسلام‌گرایان بقای خود را در قدرت با بازگشت شاه میسر می‌دیدند؛ تا چه اندازه این گزاره صحیح است؟برای اینکه به این سوال پاسخ دهیم باید بدانیم که چه کسانی رهبران گروه‌های مذهبی مخالف بودند. دو فرد خیلی مهم وجود دارد: یکی محمد بهبهانی، فرزند ایت‌الله عبدالله بهبهانی که جزو رهبران مشروطه بود، و دیگری کاشانی. بهبهانی مشخصا از اولش یک آخوند درباری بود. برخلاف پدرش که یک مقدار از دربار دور می‌شود؛ بهبهانی اخوند متصل به دربار بود. بهبهانی فقط آخوند درباری نبود بلکه آخوندی انگلیسی هم بود. در این حد که حتی محمدرضا شاه عملا مدیون این شخص بوده، بعدها درباره‌اش می‌گوید که بهبهانی از سر تا پا انگلیسی بود. این فرد از ابتدا مخالف مصدق بود و در فرآیند نه اسفند، روزی که بلوای نه اسفند اتفاق می‌افتد، بهبهانی جزو کسانی بوده که اوباش و طرفداران خودش رو علیه مصدق بسیج کرد. این بسیج کاملا متشکل از کسانی بودند که از قبل با مصدق مشکل داشتند. اما دومین رهبر مذهبی مخالف مصدق کاشانی است. کاشانی به نظر من بازنده‌ی اصلی 28 مرداد بوده، نه مصدق. مصدق تا پایان رهبر ملی‌گرایان و محبوب باقی ماند اما کاشانی در حقیقت اعتبار خودش را از دست داد. چرا این حرف را می‌گویم؟ به دلیل اینکه بهبهانی از اول مشخص بود یک اخوند درباری است پس با دربار همکاری می‌کرد و دو همه می‌دانستند که انگلیسی است. حتی اصطلاحی به اسم دلارهای بهبهانی وجود داشت؛ به این معنا که این شخص از خارج پول می‌گیرد و پخش می‌کند. اما کاشانی برعکس بهبهانی بود؛ هم مخالف شاه بود، هم توسط شاه تبعید شده بود و معروف بود که در ترورش نقش داشته است و هم اینکه این فرد سال‌ها با انگلستان نه فقط در ایران بلکه در عراق هم جنگیده بود. در حقیقت بعد از 30 تیر 1331 که اوج همکاری مصدق و کاشانی بود؛ کاشانی کم کم از مصدق دور می‌شود. به دلیل آنکه نیازهایی که به قدرت داشته و دستوراتی را که می‌داده، مصدق اجرایی نمی‌کرد و زیر بار حرف‌های کاشانی نمی‌رفت. حال به سمتی دیگر برویم؛ ما در آن زمان یک شبکه‌ی رسانه‌ای آمریکایی داشتیم. این شبکه توسط آمریکایی‌ها از اواسط دهه‌ی بیست تشکیل شده بود و عملا سال 1330 به اوج خودش رسید. این شبکه کارش جنگ با گروه‌های چپ داخل ایران به وسیله‌ی رسانه، روزنامه، نشریات و دروغ‌ساختن بود. قصد این را ندارم که بگویم چپ‌ها خیلی خوب بودند ولی این‌ها وظیفه‌شان دروغ‌سازی علیه چپ‌ها و حزب توده بود. این شبکه در اواسط سال 1331 با کاشانی مرتبط می‌شود و مصدق را با حزب توده در نشریاتشان ادغام می‌کنند. یعنی تصویری ایجاد می‌کنند که مصدق و توده‌ای‌ها باهم هستند و در حال نابودسازی کشور می‌باشند. حقیقت این است که نه کاشانی و نه بهبهانی دلگیری و دلخوری‌هایشان از مصدق بحث‌های مذهبی نبوده است. ما می‌دانیم بخش بزرگی از کارهایی که مصدق انجام داد به نفع این رهبران مذهبی بوده. برای فهم بهتر باید به این موضوع توجه کرد که تا پایان دوره‌ی مصدق آیت‌الله بروجردی که مرجع عالی شیعیان بود، حاضر نشد علیه مصدق اقدامی بکند. با وجود آن که هم کاشانی و هم بهبهانی تلاش بسیار زیادی می‌کنند که نظرش را برگردانند. اگر بروجردی فتوایی علیه مصدق می‌داد، ما می‌دیدیم که گروه‌های مذهبی علیه مصدق شروع به فعالیت آشکار می‌کردند. بنابراین آن شکلی نیست که ما فکر می‌کردیم گروه‌های مذهبی درگیر بودند. اما رهبران مذهبی‌ها یعنی آقای کاشانی و آقای بهبهانی به صورت فعالیت‌های پنهانی علیه مصدق فعالیت کردند. همچنین ما در 28 مرداد نمی‌بینیم که گروه‌های مذهبی وارد خیابان شده باشند یا گروه‌هایی با فتواهای مذهبی یا شعارهای مذهبی به خیابان بریزند. شاید بتوان گفت نقش سلبی داشتند؛ اگر کاشانی در کنارشان می‌ماند و دستور می‌داد که نیروهای مذهبی وارد خیابان‌ها بشوند، شاید نتایج عوض می‌شد. اگر کاشانی با یک فتوای آشکار یا دستوری آشکار نیروهای مخلص خودش را وارد خیابان می‌کرد، می‌توانستیم بگوییم که بله 28 مرداد در طی یک فرآیند مذهبی رخ داده است ولی چنین چیزی رخ نداد. خصوصا ایت الله بروجردی به هیچ وجه زیر بار این نرفت که علیه مصدق حرفی بزند. بروجردی تا آخرین روزها هم از مصدق دفاع کرد؛ با وجود آن که کسانی در لباس توده‌ای‌ها نامه‌هایی که اسناد آن موجود است به ایشان می‌فرستند. با این مضمون که جمهوری خلق ایران در حال شکل‌گیری است و شما را با عمامه‌هایتان در منازل‌تان دار خواهیم زد. نامه‌هایی به این شکل حتی برای آیت الله طالقانی هم نوشته می‌شود که در خاطرات ایشان موجود است. این کارها را برای ترساندن انجام می‌دهند ولی با این وجود آیت الله بروجردی مایل نمی‌شود که علیه مصدق، دولتش و ملی‌شدن صنعت نفت فتوایی صادر کند. بهبهانی مشخصا از اولش یک آخوند درباری بود. برخلاف پدرش که یک مقدار از دربار دور می‌شود؛ بهبهانی اخوند متصل به دربار بود. بهبهانی فقط آخوند درباری نبود بلکه آخوندی انگلیسی هم بود.کاشانی به نظر من بازنده‌ی اصلی 28 مرداد بوده، نه مصدق.اگر نسل اول روشنفکران معاصر ایران را روشنفکران انقلاب مشروطه بدانیم که ارزش‌هایی سکولار و لیبرال داشتند و آرمان‌های مدرنیته در سر می‌پروراندند، به نظر می‌رسد نسل دوم آن‌ها به خصوص روشنفکران دهه‌های سی تا پنجاه از مدرنیته روی‌برگردانده و نوعی ایدئولوژی غرب‌ستیزانه و ناسیونالیسم اسلامی را دنبال می‌کردند. آیا این گزاره صحیح است و در صورت صحیح بودن علت این دگرگونی چیست؟من معتقد به نظریه‌ی دوری در فرآیندهای اسلامی هستم. یعنی معتقدم که گروه‌های اسلام گرا در برابر رقیب‌هایشان همیشه در حالت بالا و پایین شدن قدرتشان بوده‌اند و هر وقت گروه‌های رقیب قدرتشان کم شده است، گروه‌های اسلام‌گرا توانسته‌اند قدرتشان را تثبیت کنند و بالاتر ببرند. به این معنی من می‌توانم بگویم که همیشه این گروه‌های اسلام‌گرا وجود داشته‌اند ولی زمانی می‌توانستند حضور پیدا بکنند و مردم را جذب خود کنند که رقبایشان تضعیف شده باشند. ببینید ما در دوره‌ی مشروطه نیز این اتفاقات را مشاهده می‌کنیم. یعنی ما می‌بینیم که قدرت‌های مذهبی، قدرت می‌گیرند و بعد گروه‌های ضد‌مذهبی قدرت می‌گیرند و دوباره قدرت آن‌ها افول می‌کند و گروه‌های مذهبی بالاتر می‌آیند و در دوره‌ی مصدق هم شاهد این اتفاق هستیم، مردم به یک نقطه می‌رسند که ملی‌گرایان غربگرا نمی‌توانند مشکلاتشان را حل کنند بلکه مشکل بر مشکل می‌افزایند. بنابراین این گروه‌های اسلام گرا قدرتشان زیاد می‌شود و از طرفی بعد از کودتای 28 مرداد گروه‌های ملی گرا به شدت به محاق می‌روند و توسط دولت پلیسی‌ای که زاهدی و بختیار راه‌اندازی می‌کند، این گروه‌ها قدرت خودشان را از دست می‌دهند. علاوه بر این گروه‌های چپ‌گرا هم قدرت خودشان را از دست می‌دهند و به مرور زمان حزب توده که حتی قبل‌تر بعد از ترور شاه غیرقانونی اعلام شده بود در این دوران خیلی محکم با آن‌ها برخورد می‌شود و عملا دیگر از آن‌ها حضوری نمی‌بینیم. با متلاشی‌شدن شبکه‌ی نظامی‌شان هم قدرتشان را در جامعه از دست می‌دهند. بنابراین در غیاب دو گروه مخالف اصلی اسلام‌گرایان یعنی چپ‌ها و ناسیونالیسم، گروهی که قدرت خودش را همچنان حفظ می‌کند گروه‌های مذهبی بودند که این‌ها دلایل خاص خودشان را دارند. یکی اینکه شبکه‌ی بسیار وسیعی داشتند و دو اینکه شاه نمی‌خواسته با گروه‌های مذهبی برخورد کند چراکه بخش اعظم گروه‌های مذهبی در ارتباط تنگاتنگی با دربار بودند. از طرفی دیگر گروه‌های پلیسی هم ترجیح می‌دادند که از گروه‌های مذهبی به عنوان ابزاری علیه گروه چپ‌گرا استفاده بکنند.گروه‌های اسلام گرا در برابر رقیب‌هایشان همواره در حالت بالا و پایین شدن قدرتشان بوده‌اند و هر وقت گروه‌های رقیب قدرتشان کم شده است، گروه‌های اسلام‌گرا توانسته‌اند قدرتشان را تثبیت کنند و بالاتر ببرند.گروه‌های پلیسی هم ترجیح می‌دادند که از گروه‌های مذهبی به عنوان ابزاری علیه گروه چپ‌گرا استفاده بکنند.حال به دسته‌ی دیگری از سوالات ‌رسیدیم. وقتی وقایع دهه‌ی 1320 و 1330 تا کودتا 28 مرداد را بررسی می‌کنیم؛ در می‌یابیم که پارلمان اصلی‌ترین نقش را در سازمان‌دهی نیروهای سیاسی و نحوه‌ی سیاست‌گذاری بازی می‌کند. سیری از تحولات سیاسی و پارلمانی آن موقع را اگر می‌شود ارائه بدهید.این مسئله در حقیقت به دوران پهلوی اول باز می‌گردد. ما می‌دانیم که رضاشاه تمام تلاشش را کرد که مجلس را به یک مجلس فرمایشی تبدیل کند اما با سقوط رضا شاه و به قدرت‌رسیدن شاهی جوان که دارای اعتماد به نفس، توان و قدرت کافی برای سرکوب گروه‌های مخالف نیست، مجلس دوباره به قدرت خودش برمی‌گردد. از سال 1320 یعنی 35 سال بعد از فرمان مشروطه سخن می‌گویم، یعنی بسیاری از کسانی که در جنبش مشروطه حضور داشتند، هنوز زنده هستند. تمام وقایع را به خاطر دارند و جزو مبارزان مشروطه بودند و شروع به احیای مجلس می‌کنند. در واقع مجلس در غیاب قدرت شاه دوباره می‌تواند به عرصه‌ی سیاسی برگردد ولی می‌بینیم که بعد از کودتای 28 مرداد مجلس ضعیف و ضعیف‌تر می‌شود و در نهایت تبدیل به یک مجلس فرمایشی می‌شود. مهم‌ترین درخواست برای فعالین سیاسی آن دوره احیای دوباره‌‌ی مشروطه است. یعنی شاه باید سلطنت بکند و نه حکومت. در راس این‌ها دو نفر از بزرگان مشروطه‌خواهان، قوام السلطنه و مصدق بودند. مصدق با توجه به قدرت بالایی که داشت می‌توانست از قدرت شاه بکاهد و با کاهش قدرت شاه طبیعتا مجلس و دولت نقش بیشتری را پیدا می‌کنند.مجلس در غیاب قدرت شاه دوباره می‌تواند به عرصه‌ی سیاسی برگردد ولی می‌بینیم که بعد از کودتای 28 مرداد مجلس ضعیف و ضعیف‌تر می‌شود و در نهایت تبدیل به یک مجلس فرمایشی می‌شود.حال که تحلیلی از دلیل پر‌رنگ شدن پارلمان مطرح کردید. گریزی به سمت نیروهای سیاسی موجود در مجلس آن دوره بزنیم. چه نیروهای سیاسی‌ای در مجلس دوره‌ی مصدق فعالیت می‌کردند؟ببینید ما در آن دوره گروهی را داریم که همگی به جبهه‌ی ملی می‌شناسند. جبهه‌ی ملی تشکیل شده از چند حزب است. بعضی از این احزاب مانند حزب زحمت کشان بقایی بعدا جدا می‌شوند. احزابی مانند نیروی سوم خلیل ملکی، حزب ایران و حزب ملت ایران بسیار قدرتمند بودند؛ احزابی که جزو گروه‌های ملی‌گرا و طرفدار مشروطه محسوب می‌شوند. گروه دیگری نیز وجود دارد که گروه‌های ملی‌گرای مخالف مشروطه می‌باشند. این گروه‌ها طرفدار سلطنت بودند و در اقلیت به سر می‌بردند که متشکل از گروه‌هایی مثل ذوالفقار، گروه‌های نظامی و سومکا بودند. قدرت اصلی را گروه‌های ملی مشروطه‌خواه داشتند. گروه‌های چپ‌گرا نیز از دیگر نیروهای سیاسی موجود در مجلس آن دوره بودند. قابل توجه است که عده‌ی خوبی از این گروه‌های چپ‌گرا عضو حزب توده نبودند ولی گرایش‌های چپ‌گرایانه داشتند. این گروه‌های چپ‌گرا به جبهه‌ی ملی نزدیکتر بودند، به این دلیل که جبهه‌ی ملی با انگلستان، امپریالیست آن زمان، می‌جنگید. چند گروه مستقل نیز حضور داشتند که چندان اهمیتی نداشتند. بنابراین فضای مجلس در همچنین حالتی است.اکثریت کرسی‌های مجلس در این میان در دست چه کسانی بود ویا بین چه کسانی می‌چرخید؟ همچنین رابطه‌ی مصدق با این مجلس‌ها در دوره‌های متفاوت چگونه بود؟به نظر می‌رسید که مخالفین مصدق قدرت بیشری را داشته باشند. این چیزی بود که کاشانی، رییس مجلس، هم به آن فکر می‌کرد و نتیجه می‌گرفت که قدرت بسیار زیادی دارد. ولی وقتی که مصدق خواست استعفا بدهد؛ دوباره توانست از این مجلس رای اعتماد بگیرد. بنابراین می‌توانیم بفهمیم که مجلس حداقل تا اواخر سال 1331 اکثریت طرفدار مصدق است و در سال 1332 هست که اتفاقات برعکس می‌شود. در واقع انگلستان شروع به خریدن نمایندگان ‌می‌کند که اسناد آن موجود می‌باشد. در این اسناد ذکر شده که انگلستان ادعا کرده اگر انگلستان بتواند 30 تا از نماینده‌های مصدق را بخرد، خواهد توانست دولت مصدق را کنار بزند. این مسئله در واقع چیزی است که در تحلیل‌ها گفته نمی‌شود و تنها این بیان می‌شود که مصدق مجلس را دائما تعلیق می‌کرد و دیکتاتور بود. کسی نمی‌گوید آن مجلس، مجلسی بود که 30 نفر از اعضایش را انگلستان خریده بود، برای اینکه بتواند دولت مصدق را ساقط کند. عملا ما در سال 1332 این اتفاقات را می‌بینیم؛ بنابراین می‌توانیم ادعا کنیم که تا اواخر سال 1331 مجلس به نفع مصدق است. ولی در سال 1332 مجلس کم کم از مصدق دور می‌شود و این هم به دلیل پول‌هایی است که انگلیسی‌ها خرج کردند.انگلستان ادعا کرده اگر انگلستان بتواند 30 تا از نماینده‌های مصدق رو بخرد، خواهد توانست که دولت مصدق را کنار بزند.هنگامی که بخواهیم رابطه‌ی دکتر مصدق با محمدرضا پهلوی را بررسی کنیم چه افت و خیزهایی را شاهد خواهیم بود؟رابطه‌ی مصدق با محمدرضا پهلوی، رابطه‌ی خوبی بود. در خاطراتی که افراد مختلف از مصدق تعریف می‌کنند و حتی خاطرات خود مصدق ذکر شده که مصدق به شاه احترام می‌گذارد. حتی مصدق در مجلس قسم می‌خورد که من علیه پادشاهی مشروطه فعالیتی نخواهم کرد. همچنین به خود محمدرضا پهلوی می‌گوید که من علیه پدرت صحبت کردم، به پهلوی هم رای ندادم و قسم هم نخوردم بنابراین مخالف پدرت بودم؛ اما من در مجلس به اسم تو قسم خورده‌ام و پای قسم خود خواهم ایستاد. در کاخ پادشاهی محمدرضا پهلوی اتوموبیل می‌بایست با فاصله‌ای از کاخ متوقف می‌شد و هر فردی مسیر طولانی‌ای را طی می‌کرد. مصدق با وجود آن که پیر و فرتوت بود؛ هر وقت که وارد کاخ می‌شد به او می‌گفتند چون تو ناخوش احوال هستی ماشین‌ات را نزدیک‌تر ببر اما مصدق این را هم قبول نمی‌کند و می‌گفت که باید احترام جایگاه شاه حفظ شود. بنابراین مصدق رابطه‌ی بدی با شاه نداشته است ولی دائما یک مسئله را به شاه خاطرنشان می‌کرد که شاه باید سلطنت کند و پادشاه مشروطه باشد و حکومت‌داری برعهده‌ی دولت است. به این دلیل رابطه‌ی او با شاه بد نبود تا وقتی که شاه قبول می‌کرد که یک پادشاه مشروطه باشد. این رابطه‌ی افتان و خیزان تا بهمن 1331 پیش می‌رود. در بهمن سال 1331 تحرکات دربار علیه مصدق بسیار زیاد می‌شود تا جایی که دیده می‌شود در شورش عشایری 25 مرداد بسیاری از سلاح‌های ارتش در دست این شورشیان وجود دارد. در همین احوال است که مصدق با محمدرضا پهلوی وارد کش‌وقوس می‌شود. مصدق از کارشکنی‌های پیش‌آمده ناراحت است و به شاه می‌گوید که اگر این کارشکنی‌ها ادامه پیدا کند، استعفا خواهد داد. شاه در همین دوره احتمال استعفای مصدق را می‌داد و در فکر جایگزینی او با گزینه‌هایی همچون زاهدی و سید ضیا بود اما مصدق استعفا نمی‌دهد ولی به شاه می‌گوید تو این کارها را باید بکنی و شاه از این تنش بالاگرفته بین خودش و مصدق آزرده‌خاطر می‌شود و می‌گوید حال که مصدق اینگونه فکر می‌کند او از کشور خارج خواهد شد. در همین هنگام است که داستان نه اسفند پیش می‌آید. مخالفین مصدق که در راس‌شان کاشانی و بهبهانی هستند، برنامه‌ای را ترتیب می‌دهند که حوالی کاخ شلوغ شود و اعلام کنند که شاه نباید از کشور خارج شود. حتی برنامه داشتند که مصدق را به قتل برسانند که مصدق فرار می‌کند. به نظر می‌رسد که در وقایع نه اسفند شاه هیچ نقشی نداشته است بلکه اطرافیانش هستند که این کارها را انجام می‌دهند. این وقایع باعث می‌شود که مصدق با شاه عملا قهر کند و دیگر به دربار نرود. یعنی از نه اسفند تا بیست‌و‌هشتم مرداد که سقوط می‌کند، شاه را اصلا نمی‌بیند. حتی شاه یکبار پیغام می‌فرستد که اگر مصدق فکر می‌کند در آنجا جانش در خطر است، خود به ملاقات او در خانه‌ی مصدق برود ولی مصدق لج می‌کند و می‌گوید که در شان شاه نیست که به منزل من بیاید. بنابراین رابطه‌ی مصدق با محمدرضا پهلوی برخلاف چیزی که گفته می‌شود، رابطه‌ی بدی نبوده است. بلکه رابطه‌ای بر پایه‌ی احترام است. تنها درخواست مصدق از وی این بوده که یک پادشاه مشروطه باشد اما پس از وقایع نه اسفند دیگر رابطه‌اش با شاه قطع می‌شود.رابطه‌ی مصدق با محمدرضا پهلوی برخلاف چیزی که گفته می‌شود؛ رابطه‌ی بدی نبوده است. بلکه رابطه‌ای بر پایه‌ی احترام است. دائما یک مسئله را به شاه خاطر نشان می‌کرد که شاه باید سلطنت کند و پادشاه مشروطه باشد و حکومت داری برعهده‌ی دولت است.کتاب خاطرات و تالمات مصدق، به قلم دکترمحمد مصدق و به کوشش ایرج افشار، انتشارات علمیچرا مصدق وزارت جنگ را می‌خواست؟ آیا نمی‌توانست در مقام مشاور شاه باشد و بر شاه اعمال قدرت کند که خواسته‌ی مصدق را به نتیجه برساند؟ دلیل این همه پافشاری چه بوده است؟حرف مصدق این بود که من به نیروهای نظامی نیاز دارم و بدون آن نمی‌توانم کاری را از پیش ببرم. از طرفی ما باید زندگی خود مصدق را نیز نگاهی بیاندازیم و مصدق چندبار فرماندار ایالت‌های مختلف بوده و در تمامی این موقعیت‌ها زمانی توانسته کارش را پیش ببرد به ویژه در فارس و تبریز که اختیار نیروهای نظامی در دست وی بوده است. وقتی که در تبریز قدرت نظامی را از او می‌گیرند، سریع استعفا می‌دهد. او می‌دانست که بدون قوای نظامی نمی‌تواند کاری را از پیش ببرد. از طرفی می‌بیند ارتش علیه‌اش در حال فعالیت است و گروه‌هایی هستند که علیه‌اش خرابکاری می‌کنند. همچنین عملا هم می‌بینیم که شاه قبول نمی‌کند؛ چراکه می‌ترسیده همان اتفاقی که پدرش بر سر قاجارها آورده بود بر سرش بیاید. وگرنه حتی از نظر قانونی هم منعی بر این وجود نداشت. وزرا هم باید به نخست وزیر پاسخ می‌دادند و نه پادشاه. عملا مصدق درخواست غیرقانونی‌ای هم نمی‌کرد و به نظر می‌رسد که حتی بخشی از پروژه‌ی خودش برای کاهش اختیارات شاه و تبدیل کردنش به یک پادشاه مشروطه باشد. به نظر نمی‌رسد که بتوان به او ایراد زیادی گرفت که چرا این درخواست را داشته است.چرا مصدق همانند قوام نتوانست تشکیلات منسجمی را داشته باشد و از سمت دربار مورد وثوق قرار نگرفت و نتوانست از جبهه‌ی ملی نهایت استفاده را کند؟می‌دانیم که قوام بعد از سال 1326 که قدرت را تحویل می‌دهد از کشور خارج می‌شود. اما اگر بخواهیم دوران اوج قوام را با دوران کاری مصدق مقایسه کنیم می‌توان گفت که قوام ذاتا فردی جاه‌طلب، سیاست‌مدار و اهل زد‌و‌بند بود. می‌توانست نیروهای مختلف را حول خود جمع‌آوری کند و کادر بسازد. برخلاف او مصدق فردی بسیار تک‌رو و یک‌دنده بوده است. به نظر می‌رسد مصدق فردی درونگرا بوده که اهل هیچ‌گونه زد‌و‌بندی نیست و سلامت کار برایش بسیار مهم‌تر است. بنابراین مصدق را بیشتر به عنوان یک شخص اخلاق‌مدار می‌شناختند. قوام فردی بود که به هر ترتیبی به اهداف خود می‌رسید اما مصدق اینگونه نبود. جبهه‌ی ملی سال 1329 توسط مصدق شکل می‌گیرد و می‌تواند بسیج بسیار خوبی از نیروهای سیاسی باشد. این جبهه بسیار قدرتمند عمل می‌کند چراکه می‌تواند در برابر رزم‌آرا قرار بگیرد و به عبارتی او را فلج کند؛ همچنین در ملی‌شدن صنعت نفت در تصویب قانون و اجرایی کردن آن نقش زیادی را بازی می‌کند. لازم به ذکر است که این جبهه در مبارزه با انگلیسی‌ها نیز عملکردی بسیار قدرتمند از خود نشان داده. در واقع مشاهده می‌شود که سنجابی، صدیقی، مکی، حائری و بقایی، همه‌ی کسانی که عضو جبهه‌ی ملی بودند در کنار مصدق هستند تا دولت مصدق بتواند در دادگاه لاهه پیروز شود. سهم‌خواهی‌های گروه‌های مختلف باعث می‌شود که گروه‌های نام‌برده‌شده از مصدق دور شوند و به نظر می‌رسد مصدق نیز در نحوه‌ی تعامل با این افراد زیاد توانمند نیست. به عنوان نمونه یک شخصی مثل مکی که چند سال با مصدق دوست بوده و به وی ارادت خاصی داشته است، در یک جایی می‌بیند که تیم حقوقی مصدق به آمریکا می‌روند و مکی جزو آن تیم نیست. بابت این اتفاق به شدت برمی‌آشفتد؛ مشغول به کار خویش می‌شود و علیه مصدق سخن می‌گوید. در حالی که قوام نقطه‌ی مقابل همچین رویکردی است. قوام کسی است که می‌داند چگونه باید با افراد مختلف برخورد کند و چگونه از آن‌ها امتیاز بگیرد و چگونه امتیاز بدهد. مجددا باید توجه کنیم که قوام در این دوره در ایران نیست و قوام همان زمانی که در 1326 خلع می‌شود از ایران می‌رود و اگر اشتباه نکنم سال 1327 یک نامه‌ای را به شاه می‌نویسد که با این تغییرات قانون اساسی کشور از بین خواهد رفت و بر اساس همان یک نامه‌ای هم شاه در پاسخ به وی می‌دهد که شما را از حضرت اشرفی خلع می‌کنیم. سال 1331 دوباره برمی‌گردد و در آن فاصله‌ی کوتاهی که مصدق استعفا داده، قوام نخست وزیر می‌شود و دوباره سقوط می‌کند. قوام نه به کمک شاه و نه به کمک نخبگان سیاسی بلکه به کمک انگلیسی‌ها انتخاب می‌شود. انگلیسی‌ها به شاه فشار می‌آورند که او را به مجلس معرفی کند چراکه قوام به آن‌ها قول‌هایی از جنس حل مشکل صنعت نفت و ملی‌شدن صنعت نفت را داده بود. در نهایت مجددا وارد کشور می‌شود و آن اتفاقات منجر به 30 تیر می‌شود. در آخر می‌شود گفت که قوام در اوج دوران کاری خود در دهه‌ی بیست می‌تواند کادر‌سازی کند و می‌تواند حزب دموکرات ایران را راه بیندازد و با توده‌ای‌ها ائتلاف کند و کارهایی از این دست را در دستور کار خود قرار دهد ولی مصدق نه علاقه‌ای به این کارها دارد و نه می‌توانست که انجام دهد. قوام ذاتا فردی جاه طلب، سیاست‌مدار و اهل زد‌و‌بند بود. می‌توانست نیروهای مختلف را حول خود جمع‌آوری کند و کادر بسازد.مصدق فردی درونگرا بوده که اهل هیچ‌گونه زد‌و‌بندی نیست و سلامت کار برایش بسیار مهم‌تر است. بنابراین مصدق را بیشتر به عنوان یک شخص اخلاق‌مدار می‌شناختند.در صحبت‌هایتان از ویژگی‌های رفتاری مصدق کمی صحبت کردید؛ اگر می‌شود تحلیلی هم از ویژگی‌های شخصیتی مصدق ارائه دهید و اینکه مصدق به دنبال چه چیزی بود و چه اهدافی را دنبال می‌کرد؟ چرا مصدق اذعان داشته که استعفایش قبل 30 تیر بدترین کار او بوده؟ببینید، مصدق چندتا ویژگی اخلاقی مشخص داشت؛ اولی لج بازی و یکدندگی او بود. تقریبا می‌توانم بگویم که هر فردی که مصدق را می‌شناخت؛ چه موافق و چه مخالف در این مسئله اتفاق نظر داشتند. دومین مسئله نگاه مصدق به بحث‌های سیاست خارجی ایران است؛ مصدق به شدت ضد استعمار بود و اهداف ضد استعماری خویش را دنبال می‌کرد. هدف دیگر او اصلاح نظام انتخاباتی بود که هیچ وقت نتوانست کاری برای آن انجام دهد. بنابراین این دو، اهداف اصلی مصدق بودند؛ یک خارج کردن استعمار از ایران و دیگری تصحیح نظام انتخاباتی. مصدق یک مشروطه‌خواه قدیمی بود و به همین علت معتقد بود که نظام سیاسی صحیح، نظام سیاسی پادشاهی مشروطه است. برخلاف چیزی که گفته می‌شود ما هیچ وقت شاهد آن نبودیم که کلمه‌ی جمهوری از دهان مصدق شنیده شود. ایشان یکی از طرفدارن نظام سیاسی پادشاهی مشروطه بود. نکته‌ی دیگری که وجود دارد درباره‌ی استعفاهای متعدد او است. مصدق در واقع متوجه می‌شود با هربار استعفایی که می‌دهد در حال هزینه از خودش است و پیش خود فکر می‌کند که اگر می‌توانست از این هزینه‌‌های گزاف و اضافی جلوگیری بکند؛ بسیار بهتر خواهد بود. ایشان همچنین معتقد است، استعفایی را که قبل 30 تیر داد کار بسیار اشتباهی بوده و دیگر آن کار را تکرار نمی‌کند. حتی دربرابر حکم عزل خویش نیز مقاومت می‌کند. مصدق کسی بود که پشت کارش ایستاد و در آن دوره و حتی می‌توانیم بگوییم در تمامی دوره‌های سیاسی که ما می‌شناسیم فردی به شدت پاکدست بود. هرچند این موضوع کفایت نمی‌کند ولی همین باعث شده بود که حمایت مردم را کسب کند و بتواند بحث ملی‌شدن صنعت نفت را به سرانجام برساند. مصدق چندتا ویژگی اخلاقی مشخص داشت؛ اولی لج بازی و یکدندگی او بود. تقریبا می‌توانم بگویم که هر آن کسی که مصدق را می‌شناخت؛ چه موافق و چه مخالف در این مسئله اتفاق نظر داشتند.آبراهامیان می‌گوید که می‌توان گفت ریشه‌ی انقلاب 57 به سال 32 باز می‌گردد و بشیریه معتقد است اگر کودتا رخ نمی‌داد، دموکراسی در ایران راهی شبیه به هند را طی می‌کرد. پرسش آخر من این است که تا چه حد می‌توان وقوع کودتا را در انقلاب 15 سال بعد از آن صاحب نقش دانست؟ و در کل این کودتا چه اثرهایی روی مسیر دموکراسی‌خواهی و همچنین توسعه‌ی ایران گذاشت؟ببینید بحث تاریخ جایگزین را اگر بخواهیم در نظر بگیریم با پرسش بسیار سختی رو به رو هستیم. آیا اگر کودتای 28 مرداد انجام نمی‌شد، چپ‌ها قدرت تبدیل کردن کشور به یک کشور کمونیستی را داشتند؟ آیا سلطنت دوباره احیا می‌شد ویا دموکراسی‌ای کاملا لیبرال شکل می‌گرفت؟ آیا نیروهی مذهبی در صورت شکست کودتا می‌توانستند در همان برهه قدرت را در دست بگیرند؟ این پرسش‌ها، پرسش‌هایی بسیار سخت هستند. اگر بخواهیم روند تاریخی را نگاه کنیم به نظر می‌رسد که ما در سال 1285 یک انقلاب مشروطه داشتیم و نظام سیاسی کشور یک شبه دموکراسی یا در حقیقت مشارکت بیشتر مردم در تصمیم‌گیری‌های سیاسی را تجربه کرده است. این تغییر ساختارها منجر به آشوب در کشور می‌شود. این آشوب‌ها پایانش ایجاد دیکتاتوری کاملی توسط رضا شاه است ولی دوباره نظام دیکتاتوری سقوط می‌کند و ما دوباره شاهد یک تجربه‌ی شبه دموکراتیک هستیم. قدرت شاه به مرور کم می‌شود و ما انتظار داریم که در سال 1332 یک کشور شبه دموکراتیک ایجاد بشود. ممکن بود واقعا یک کشور شبه دموکراتیک شکل می‌گرفت اما پیش‌بینی تاثیر باقی وقایع بر روی این مسئله و سرنوشتش بسیار دشوار است. آیا با ایجاد دولت دموکراتیک قدرت نیروهای اسلام‌گرا همان موقع بیشتر نمی‌شد؟ مثل اتفاقاتی که در بهار عربی در مصر افتاد یا شاهد آشوبی دیگر بودیم که باعث بر روی کار آمدن دیکتاتوی دیگر می‌شد یا منجر به قدرت گرفتن نیروهای چپ و تبدیل شدن به یک کشور کمونیستی بشود. اما اینکه ریشه‌ی وقایع 57 در سال 1332 است هیچ شکی نیست. در سال 1332 یک اتفاق مهمی افتاد و آن هم خروج نیروهای پیشرو بود. منظور از نیروهای پیشرو، نیروهای چپ‌گرا و لیبرال دموکرات است. شاه تمام توانش را به کار برد که این نیروهای پیشرو را کنترل کند و حتی آن‌ها را از عرصه‌ی رقابت و قدرت خارج کند. در این میان تنها گروهی که باقی ماند، نیروهای واپسگرا بودند. در نهایت این نیروهای واپسگرا توانستند در سال 57 قدرت را بدست بگیرند.بسیار سپاسگزارم از همکاری و اطلاعات مفیدی که در اختیار ما گذاشتید. در انتها منابعی را که در ضمن صحبت‌هایتان استفاده کردید، ممنون میشوم ارائه کنید تا خوانندگان ما بتوانند چراغی راهی برای شروع ماجراجویی در این زمینه داشته باشند و همچنین ادعاهای مطرح شده و تحلیل‌های ارائه شده را صحبت سنجی کنند.خواهش می‌کنم. در صفحه‌ی نقال باشی اینستاگرام من بخشی به نام ملی شدن صنعت نفت وجود دارد که منابع استفاده‌شده‌ در آن موجود می‌باشند. به طور مختصر بخواهم منابع و مستندات استفاده شده در صحبت‌هایم را نام ببرم بدین شرح می‌باشند: کتاب «کودتا»، «ایران بین دو انقلاب» و «مردم در سیاست ایران» از یرواند آبراهامیان، کتاب پشت پرده‌ی کودتای علی رهنما، کتاب اسناد سازمان سیا و خاطرات کرمیت روزولت در کودتای 28 مرداد، کتاب روابط ایران و آمریکا از گارون سارکسیان، کتاب پاسخ به تاریخ نوشته‌ی محمدرضا پهلوی و کتاب خاطرات و تألمات مصدق به نوشته‌ی خود او و همچنین از پروژه‌ی تاریخ شفاهی ایران به کوشش حبیب لاجوردی نیز استفاده شده است.اسناد سازمان سیا، غلامرضا وطن دوست، نشر رسا ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، ترجمه‌ی محمد ابراهیم فتاحی و احمد گل‌محمدی، نشر نیپاورقی‌ها:(1): برگرفته شده از شعر باغ من، دفتر زمستان اخوان ثالث(2): نسخه‌ی کامل این مصاحبه به صورت پادکست منتشر خواهد شد.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام ماه‌نامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.