کتاب خوراک های هفتگانه

کتاب خوراک های هفتگانهباید دانست که خوردنی‌ها برای صحت و سلامت بدن است، نه برای شهوت و لذت[1]، تمام خوراکی‌ها به وجود آمده‌اند و آماده‌شده‌اند برای صحت بدن ما تا ماده حیات و زندگانی برای ما باشند. غذاها همانند داروها می‌باشند که به وسیله آن‌ها سلامتی حفظ می‌شود. پس همان‌طور که داروها را کسی برای لذت بردن استفاده نمی‌کند و بیش‌ازحد لازم مصرف نمی‌کند، خوردنی‌ها را نیز مناسب است فقط برای حفظ صحت و سلامت بدن تناول نمود.[2] هر چند غذا برای هضم نیز لازم است لذیذ هم باشد.رازی رحمه الله علیه بیان می‌کند که غذا باید لذیذ و اشتهاآور باشد تا مورد توجه هاضمه واقع شود و جذب بدن شود و در غیر این صورت مورد توجه طبیعت بدن قرار نمی‌گیرد و بدن از آن استفاده نمی‌کند. 120خوراک دهانی بحثی است گسترده که در طب سنتی و حدیث کتاب‌های مستقل و مفصل درباره آن نگاشته شده است. در این بخش به ‌اجمال به این بحث می پرداریم.غذابحث غذا از مهم‌ترین و پرکاربردترین بحث‌های طب سنتی است که از قواعد کلی و جزئی برخوردار است. در اینجا به‌طور گذرا به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.محل تولید اخلاط چهارگانه در بدن، کبد است. ماده اولیه برای تشکیل اخلاط، غذایی است که هضم معده را پشت سر گذاشته، وارد روده‌‌ها شده و از طریق عروق به کبد راه یافته است. اگر مواد اولیه‌‌ای که تحت عنوان غذا به کبد می‌‌رسند، کیفیت مناسب را داشته باشند و کبد هم سالم باشد و بتواند عملکرد خود را به خوبی انجام دهد؛ اخلاط مناسبی در بدن تولید می‌‌شوند. اگر هم مواد اولیه‌‌ای که به کبد می‌‌رسند، کیفیت مناسب را نداشته باشند؛ اخلاط نامناسبی در کبد تولید می‌‌گردند. نامناسب بودن اخلاط می‌‌تواند به معنی کیفیت نامطلوب اخلاط و یا غیرطبیعی بودن در مقدار آن‌‌ها باشد؛ یعنی ممکن است اخلاط بیش‌‌تر و یا کم‌‌تر از نیاز بدن تولید شوند. همچنین ممکن است اخلاط سوخته و یا منجمد شوند و یا از حد طبیعی غلیظ‌‌تر و یا رقیق‌‌تر گردند.با توجه به این‌‌که اخلاط، بافت‌‌های بدن را می‌‌سازند و آن‌‌ها را در وضعیت سلامت نگه ‌‌می‌‌دارند؛ اگر اخلاط کافی و سالمی به بافت‌‌های بدن برسد و البته سایر امور مربوط به حفظ سلامتی مانند خواب کافی و صحیح، ورزش مناسب و غیره صورت بگیرد؛ بدن در سلامت کامل به سر می‌‌برد؛ اما اگر این اخلاط، مقدار و یا کیفیت نامناسبی پیدا کنند؛ سلامتی دچار اختلال شده و بیماری در هر یک از بافت‌‌های بدن امکان بروز پیدا می‌‌کند.برای این که مواد اولیه‌‌ای که وارد کبد می‌‌شوند، سالم باشند؛ باید محصول هضم نهایی معده سالم باشد. سلامت محصول هضم نهایی معده در گرو دو امر است.اول این‌‌که لازم است مواد غذایی که مصرف شده و وارد معده می‌‌گردند، کیفیت مناسب داشته و سالم باشند؛و دوم این‌‌ که قوانین و آداب صحیح خوردن و آشامیدن رعایت شده باشد. هر کدام از این دو مورد، خود شامل دستورات متنوع و زیادی است که دانستن آن‌‌ها برای سالم ماندن، لازم و ضروری است. 84 در صفحات بعدی به تعدادی از مهم ترین این دستورات اشاره می نماییم.[3]حکیم گیلانی در «سته ضروریه» می‌نویسد:باید دانست که بدن آدمی به واسطه حرکت و حرارت خارج و داخل، همیشه در تحلیل و کاهش است، پس اگر بدل آنچه که از بدن دائم می‌کاهد از خارج بر بدن نیفزاید، هرآینه به اندک فرصتی از ترکیب آدمی چیزی نماند، پس آدمی محتاج است به طعام. 74غذاها از دیدگاه حکما علاوه بر اینکه «بدل ما یتحلل» می‌گردند و انرژی لازم برای حرکت و سوخت‌وساز و ترمیم بافت‌ها را تأمین می‌نمایند، بر کل بدن آثار مثبت یا منفی گذاشته و جسم و روان فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهند. طب سنتی ایران حفظ سلامتی (بهداشت و پیشگیری) و درمان بیماری‌ها را به طور عمده در یک عبارت خلاصه نموده است «تنظیم روش زندگی مطابق با مزاج و خصوصیات ذاتی هر فرد». 121هر طعامی که بر بدن آدمی وارد شود، بعد از آنکه متأثر شود از حرارت بدنی، تأثیری در بدن می‌نماید.ابوزید محمد بلخی استاد رازی در کتاب مصالح‌الابدان و الانفس در بحث حفظ‌الصحه می‌نویسد:اولین چیزی که باید نهایت توجه و اهتمام به آن صورت بگیرد و بهترین تدبیر برای آن انجام شود غذا است. 123محمد زکریای رازی می‌نویسد:«تا می‌توانی از غذا در درمان استفاده کن».[4]یعنی تا جایی که امکان دارد به جای مصرف داروها، بیماری را با غذا درمان کن.سید اسماعیل جرجانی نیز اعتقاد داشت:« طبیب تا تواند که علاج به غذا کند، به دارو مشغول نباید بود و تا تواند که به داروی بسیط یعنی ناآمیخته علاج کند، داروی آمیخته نباید داد » 55صاحب قرابادین کبیر [5] غذاها را به چند دسته تقسیم می‌‌نماید:غذای مطلق:صرفاً خاصیت غذایی دارد و هیچ خاصیت دارویی ندارد و مزاج بدن را سردتر یا گرم‌‌تر از آنچه هست نمی‌‌کند مانند گوشت بره و نان گندم.غذای دوایی:هم خاصیت غذایی دارد و هم خاصیت دارویی و خاصیت غذایی آن بیشتر است؛ مانند کاهو و ماءالشعیر و خیار و کدو و هندوانه و انگور، خرفه، بابونه، چغندر، شلغم، ماش، نخود، لوبیا.دوای غذایی:هم خاصیت دوایی دارد و هم خاصیت غذایی و خاصیت دارویی آن بیشتر است مانند نعنا، برگ کاسنی، سیر، پیاز، آلو و اکثر میوه‌ها و بزور مانند بزر خیار، خربزه.[6][1] . شروط لذت‌های مادی: الف: فراگیر باشد. مادی و معنوی را در برداشته باشد. ب: توازن. افراط‌ و تفریط نداشته باشد. ج: نداشتن پیامد منفی.[2]. «ادب المطاعم، فیفهم اولا انها انما تراد للصحه لا للذه و ان الاغذیه کلها انما خلقت و اعدت لنا لتصح بها ابداننا و تصیرماده لحیاتنا...». ابن مِسکویه، تهذیب الاخلاق، ص 71.[3] . عوارض زیاده روی در غذاها.[4] . «مهما امکن ان تعالج بالاغذیه فلا تعالج بالادویه و مهما قدرت ان تعالج بالادویه المفرده فلا تعالج بالادویه المرکبه». منافع الاغذیه و دفع مضارها.[5]. محمدحسین عقیلی،1198 هجری قمری.[6]. قرابادین کبیر. واژه «قرابادین به معنی داروسازی است».