تاملی درباره‌ی جنبش مشروطیت

سفارت مآبا!وسعت ملک فرنگستان چقدر است؟ فرنگستان عبارت از چند ایل‌نشین یا چادرنشین است؟ خوانین و سرکردگان ایشان کیان‌اند؟ آیا فرانسه هم یکی از ایلات فرنگ است؟ بناپارت نام، کافری که خود را پادشاه فرانسه می‌داند کیست و چکاره است؟ اینکه می‌گویند مردم انگلیس در جزیره‌ای ساکنند و ییلاق و قشلاق ندارند راست است یا نه؟ آیا لندن جزئی از انگلستان است یا انگلستان جزئی از لندن؟ احسن طرق (بهترین راه) برای هدایت فرنگیان گمراه به شاهراه اسلام و بازداشتن ایشان از اکل میت و لحم خنزیر (خوردن گوشت ذبح نکرده و گوشت خوک) کدام است؟این سخن فتحلیشاه قاجار در نامه‌ای به سفیرش در استانبول، بی‌خبری سلاطین قاجار از تحولات عظیم فرنگستان (غرب) در اواسط قرن نوزدهم را نشان می‌دهد.در همان زمان و در بحبوحه‌ی جنگ‌های ایران و روس در حدود دویست سال پیش که ۱۷ شهر قفقاز و نیز برخی شهرهای شمال شرقی از ایران جدا و ضمیمه‌ی خاک روسیه شدند، عباس‌میرزای ناامید و پریشان در اردوی سپاه ایران به فرستاده‌ی ناپلئون اینطور می‌گوید:مردم به کارهای من افتخار می‌کنند ولی چون من، از ضعیفی من اطلاع ندارند. چه کرده‌ام که قدر و قیمت جنگجویان مغرب‌زمین را داشته باشم؟ یا چه شهری را تسخیر کرده‌ام و چه انتقامی توانسته‌ام از تاراج ایالات خود بکشم؟ از شهرت و فتوحات قشون فرانسه دانستم که رشادت قشون روسیه در برابر آنان هیچ است، مع‌الوصف تمام قوای مرا یک مشت اروپایی سرگرم داشته، مانع پیشرفت کار من می‌شوند. نمی‌دانم این قدرتی که شما اروپایی‌ها را بر ما مسلط کرده چیست و موجب ضعف ما و ترقی شما چه؟ شما در جنگیدن و فتح کردن و به کار بردن تمام قوای عقلیه متبحرید و حال آنکه ما در جهل و شغب غوطه‌ور و به ندرت آتیه را در نظر می‌گیریم. مگر جمعیت و حاصلخیزی و ثروت مشرق زمین از اروپا کمتر است؟ یا آفتاب که قبل از رسیدن به شما به ما می‌تابد تاثیرات مفیدش در سر ما کمتر از سر شماست؟ یا خدایی که مراحمش بر جمیع ذرات عالم یکسان است خواسته‌ی شما را بر ما برتری می‌دهد؟ گمان نمی‌کنم. اجنبی حرف بزن! بگو من چه باید بکنم که ایرانیان را هشیار نمایم؟این پرسش عباس میرزا در اثر تلاش‌های قائم مقام فراهانی، امیرکبیر، میرزا ملکم خان و سید جمال الدین اسدآبادی به مساله‌ی طبقه‌ی نوین روشنفکر مبدل می‌شود و نخستین مشارکت اجتماعی-سیاسی ایرانیان که به اصلاح رویه‌های حکومتی می‌انجامد، در واقع نخستین حرکت اصلاح طلبانه‌ی ایرانی‌ها را در نهضت تنباکو و پس از آن در مشروطیت به ثمر می‌رساند.نکته‌ی مهم مشروطیت و برخی جنبش‌های سیاسی-اجتماعی دوران قاجار این است که ایرانی‌ها مهمترین مساله‌ی خود را در «قانون» می‌دیدند. مشکل اصلی در ایران نبود قانون بود.گاسپار دروویل که در عهد فتحلیشاه می‌زیست می‌نویسد:اراده‌ی شاه به منزله‌ی قانون بود. مردم ایران جملگی رعایای شاه محسوب می‌شدند و شاه با آنها به هر وضعی که می‌خواست رفتار می‌کرد. عنوان قلی (بنده و غلام) ضمیمه‌ی نام بسیاری از اشراف و درباریان بود و هنگامیکه شاه فرمانی به عنوان قانون صادر می‌کرد، وزراء آن را مستقیما به حکام ولایات ابلاغ می‌کردند در حالیکه روح مردم از این قانون‌گذاری بی‌خبر بود.بنابراین روشن می‌شود که چرا اولین شعارهای رهبران و روشنفکران جنبش مشروطیت، حکومت قانون و محدود و مشروط کردن اختیارات شاه بود. محدودیت شاه در اینجا به معنی باز گذاشتن مسیر توسعه‌ی قانون بود.تا پیش از مشروطیت، نهادهای سیاسی و اجتماعی ایران در دست خاندان سلطنتی، اشراف و روحانیون بود. اما با شکست ایران از روس، برای اولین بار گروهی از ایرانیان وطن‌دوست متوجه شدند که برخلاف اعتقاد برخی از روحانیون که حکومت را به جنگ با روس تشویق می‌کردند، با آیه و استخاره و دعا و روزه و روضه نمی‌توان به جنگ توپ و تفنگ‌های کفار رفت. جامعه و خصوصا روشنفکران ایران، عامل اصلی این دو شکست اسارت‌بار را که منجر به عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای شد، هم در حکومت مطلقه‌ی ایلی و بی‌تدبیری سیاسی قاجارها می‌دانستند و هم در سلطه‌ی بلامنازع علمای مذهبی که به طور سنتی پشتیبان حکومت بودند و با هرگونه نوآوری و نوسازی اجتماعی-سیاسی مخالفت می‌کردند.بنابراین نهضت مشروطیت اساسا تداوم حکومت ایلی و استبدادی در ایران و مظهر عینی و ذهنی آن (یعنی قدرت مطلقه‌ی سلطان و سلطه‌ی بلامنازع علمای مذهبی) را مورد هجوم قرار داده بود.جنبش مشروطیت ایران در حقیقت تبلور اجتماعی مقابله‌ی بدعت (تجدد) با سنت (شریعت) بود. متفکران مشروطه برای اولین بار کوشیدند تا «رعیت» را به «ملت» و هویت ملی را جایگزین هویت اسلامی نمایند. از این دوران است که ما از یک «جامعه‌ی ایلی» به یک «جامعه‌ی ملی» متحول شدیم.روشنفکران عصر مشروطه با وجود ضعف‌ها و محدودیت‌های تاریخی و تعداد اندک‌شان، نقشی کارساز در ارتقاء آگاهی و پیشبرد شعارهای اساسی جنبش داشتند. نگاهی به روزنامه‌ها و نشریات و شعارها و اعلامیه‌های دوران مشروطیت نشان می‌دهد که فضای عمومی جنبش مشروطیت غالبا غیرمذهبی و سکولار بود. انزوای مشروعه‌خواهان (به رهبری فقیه معروف و برجسته شیخ فضل‌الله نوری) آنچنان بود که چاپخانه‌های تهران و دیگر شهرهای بزرگ از چاپ اعلامیه‌هایشان خودداری می‌کردند.جالب است که برخلاف انقلاب ۵۷، هیچیک از روحانیون و رهبران بزرگ مذهبی، خواستار استقرار «حکومت اسلامی» نبودند. تلاش روحانیون بزرگی همچون بهبهانی، طباطبایی، نایینی و آخوند خراسانی در بسیج مردم، هرچند بسیار مهم و کارساز بود اما در اثر تندروی‌های روشنفکران و آزادیخواهان بعد از قدرت‌گیری مجلس و طرح قوانین غیراسلامی، آنان به تدریج از جنبش دلسرد شدند. سخن آیت‌الله طباطبایی در این باره که می‌گفت: «سرکه ریختیم شراب شد» بسیار پرمعناست.نکته‌ی مهم دیگر این است که مبارزان عصر مشروطیت عموما اصلاح‌طلب بودند نه انقلابی. اکثر این متفکران تحول جامعه‌ی ایران را به صورت گام به گام و خصوصا از طریق مشروط کردن قدرت پادشاه، استقرار قانون و گسترش آموزش و پرورش نوین مد نظر داشتند. آنان اساسا در پی سرنگون کردن حکومت و کسب قدرت سیاسی نبودند. بدین‌جهت مشروطیت هم به لحاظ شعارها و خواست‌ها و هم به لحاظ پایگاه و گستره‌ی اجتماعی، انقلاب به معنای تعریف شده و شناخته شده‌ی کلمه نبود.