استدلال ربایشی:‌ قطعه پازل گم شده هوش مصنوعی (۱)

۱۲ مرد خشمگینبراحتی می توان گفت یکی از زیبا ترین فیلم های کلاسیک سینما «دوازده مرد خشمگین» اثر سیدنی لومت (sidney lumet) است. بر خلاف فیلم های پر زرق و برق امروزی که با استفاده از حقه ی جلوه های ویژه سعی در نگه داشتن مخاطب دارند، «دوازده مرد خشمگین» یک فیلم سیاه و سفید مربوط به سال ۱۹۵۷ است که در آن دوازده مرد خشمگین در یک اتاق فقط با هم بحث و مجادله می کنند و با این حال یک ساعت و نیم مخاطب را میخکوب می کند! اما راز زیبایی این فیلم در چیست؟من فیلم شناس یا منتقد سینما نیستم اما می توانم بگویم این فیلم یکی از اساسی ترین نیروهای درونی ما یعنی قدرت استدلال و مباحثه را به چالش کشیده و آن را به کار می اندازد. این موضوع برخلاف رویه فیلم های امروزی هالیود است که تنها بر جنبه های بصری تاکید دارند! بیایید قدری ریزتر شویم و ببینیم چه چیزی در این فیلم اینقدر جذاب است پاسخ به این پرسش به طرح پرسش های اساسی تری در فلسفه و روانشناسی و در نهایت هوش مصنوعی هم می انجامد. (هشدار لو رفتن داستان در ادامه)داستان با یک مورد جنایی شروع می شود: یک قتل! پسری که ظاهرا پدرش را به قتل رسانده است و اکنون توسط پلیس به عنوان مظنون اصلی دستگیر شده است. پرونده به ۱۲ داور داده می شود تا بررسی شود. ظاهرا تمام شواهد علیه پسرک است. ابتدا هر کدام از داوران «شواهدی» که وجود دارند را بررسی می کنند و هر کدام جداگانه به این نتیجه می رسند که پسرک قاتل اصلی است. شواهد همه در یک داستان درست و سازگار کنار هم قرار میگیرند و همین مجرم بودن پسر را بسیار محتمل می کند. به طور مثال چند ساعت قبل از قتل همسایه ها شنیده بودند که پسرک بر سر پدرش فریاد می زند که تو را می کشم! از طرفی ادعای پسر مبنی بر اینکه در زمان قتل در سینما بوده است درست نبود چون کسی او را در سینما ندیده است و غیره و غیره!! این در حالی است که یکی از داوران شواهد را در یک داستان دیگر قابل تفسیر می داند و در آن داستان پسر مجرم نیست. آن داور به زیبایی و دقت فراوان تک تک استدلال های هیئت داوران را خنثی می کند و در نهایت همه را متقاعد می کند که چرا پسر با همان شواهد بی گناه است.چیزی که جالب است این است که شما با فیلم همراه می شوید به این معنی که ابتدا استدلال های هیئت داوران «منطقی» به نظر می رسد اما بعد از ورود داور آخر نظرتان عوض می شود!! چطور چنین چیزی ممکن است؟ در زندگی روزمره وقتی می گوییم کسی «منطقی» حرف می زند منظورمان چیست؟ آیا منظورمان این است که آن شخص از قوانین منطق یا به طور مشخص تر منطقِ ریاضی یا علمی پیروی می کند؟ از یک دیدگاه شخصی، برای من که با حوزه منطق از طریق کتاب های منطقِ ریاضی و فلسفه علم آشنا شده بودم همواره استفاده از کلمه «منطقی» در مکالمه های روزانه غیر دقیق، نادرست و حتی آزار دهنده بود! بسیاری از استدلالات روزانه ما از دید منطق سفسطه و در بهترین حالت «نادرست» محسوب می شوند. مثلا وقتی صبح از خواب بیدار می شوید و متوجه تکه های ریخته شده نان و در نیمه باز مربا روی کانتر‌ آشپزخانه می شوید حدس می زنید که هم خانه ایتان احتمالا دیشب زمانی که شما خواب بودید گرسنه بوده و نان و مربا خورده و بعد با عجله آشپزخانه را ترک کرده! اما از کجا می دانید که دزدی به خانه شما نیامده و این آثار کار او نیست؟ به عبارتی شما نمی توانید از نتیجه به مقدم برسید در حالی که این کار را کردید. این یک سفسطه در منطق است!پس بیایید نگاهی به منطق بیندازیم. منطق علمی دو شاخه اصلی دارد: منطقِ استنتاجی (deductive logic) و منطقِ استقرایی (inductive logic). منطق استنتاجی یا منطق ارسطویی نوعی از منطق است که اگر در آن مقدمات استدلال درست باشد نتیجه همواره درست است. مثلامقدمه ۱: ارسطو انسان استمقدمه ۲: انسان ها فانی هستندنتیجه: ارسطو فانی است.این استدلال به شرط درست بودن مقدمات آن همیشه درست است. از طرفی ما استدلال استقرایی داریم که موتور محرکه علم است. در استدلال استقرایی ما از تعداد زیادی آزمایش به یک نتیجه گیری می رسیم. مثلا:مقدمه: شی ۱ و ۲ و ۳ و … ۱۰۰۰ را وقتی رها می کنیم بر زمین سقوط می کنند.نتیجه: هر شی ای را وقتی رها می کنیم بر زمین سقوط می کند.این نحوه ی استدلال از تعدادی زیادی از مقدمات صحیح به نتیجه ممکن است همواره صحیح نباشد. یعنی بر خلاف استدلال استنتاجی این نوع استقرا ممکن است غلط باشد اما در روش علمی اگر تعداد آزمایش ها به اندازه کافی زیاد باشد، ما به نتیجه گیری اعتماد می کنیم.در مورد این دو شیوه ی اساسی استدلال کتاب ها و مقالات زیادی نگاشته شده است. آنقدر زیاد که حتی اشاره به آن ها از حوصله این متن خارج است. اما گویی جایگاهی برای استدلال نوع اول قایل نیستیم چرا که اصلا آن را استدلال به حساب نمی آوریم. اما واقعیت زندگی روزمره چیز دیگری را به ما نشان می دهد: ما بسیار از نوع استدلال اول استفاده می کنیم و به طرز جالبی خیلی هم خوب جواب می دهد! سیستم قضایی و حتی علم ما تا حد زیادی متکی به استدلال نوع اول است که تا می توان گفت «حدسی» است. استدلال نوع اول به نام استدلال ربایشی (abductive reasoning) شناخته می شود. به طور سنتی ریاضیدانان، منطقدانان و فلاسفه و دانشمندان علاقه ی چندانی به این نوع استدلال نشان نمی دادند به خاطر اینکه در میان سه نوع استدلال گفته شده، از همه ضعیف تر است در حالی که علم باید یک حوزه دقیق باشد. اما روند فلسفه علم و پیشرفت آن و هوش مصنوعی کم کم اهمیت این نوع استدلال را بیشتر و بیشتر روشن کرد. نوع استدلالی که برای مدت زمان بسیار زیادی از آن غافل بودیم و مورد بی مهری دانشمندان قرار گرفت اما اکنون ممکن است کلید حل بسیاری از مسائل اساسی علم در قرن جدید باشد. در قسمت بعدی به ویژگی ها و اصول این منطق می پردازیم.