تعریف بهره وری چیست؟ عوامل اثرگذار در بهره وری کدامند؟

یکی از مواردی که همه سازمان ها و حتی انسان ها به آن توجه دارند، موضوع بهره وری است، اینکه سازمانشان و یا اصلاً خودشان بهره وری بالایی داشته باشند.اگر در تعریفی ساده بخواهیم بهره وری را در سازمانی توضیح دهیم، یعنی میزان خروجی و سود سازمان نسبت به هزینه ها.یعنی اگر سازمانی بتواند با ثابت نگهداشتن کیفیت، از میزان هزینه های سازمانی خود کم کند، می تواند بگوید بهره وری ایجاد کرده است. در استاندارد ایزو 9001 از بهره وری بسیار گفته شده است و یکی از اهداف استاندارد ایزو 9001:2015 بالا بردن بهره وری سازمان در حوزه سیستم مدیریت کیفیت است.اما تعریفی که استاندارد از بهره وری و عوامل کلیدی آن دارد، دو مقوله اثربخشی و کارایی است.اینجا تعریفی از کارایی و اثربخشی را خواهیم داشت.تعریف اثربخشی (effectiveness):میزانی كه فعالیت های برنامه ریزی شده تحقق یافته و نتایج برنامه ریزی شده بدست آمده است.منظور از عبارت بالا این است که هرگاه شاخص هایی مرتبط با برنامه ریزی و با محوریت زمان داشته باشیم، از اثربخشی صحبت کرده ایم.شاخص هایی مانند: مدت زمان تولید، تحویل به موقع ، برنامه ریزی، مدت زمان رسیدگی به شکایات مشتری و تعریف کارایی (efficiency):رابطه میان نتایج بدست آمده با منابع استفاده شده.منظور از عبارت بالا این است که هرگاه شاخص هایی مرتبط با کار و منابع تعریف کردیم، یا هرگاه صحبت از پول به میان آمد، از کارایی صحبت کرده ایم.بعنوان مثال: اتمام پروژه با بودجه مصوب، استفاده از حداقل نیروی انسانی، هزینه های تعمیرات و نگهداری و ....حال سازمانی را می توانیم بهره وری بنامیم که بتواند هر دو پارامتر اثربخشی و کارایی را داشته باشد.نمودار زیر راهنمای خوبی برای نشان دادن عوامل ایجاد بهره وری بر اساس اثربخشی و کارایی است.اما سوال اینجاست که کدام یک بهتر هستند، آیا باید بدنبال کارایی بود یا اثربخشی؟سازمان های پیشرو همواره توجه ویژه ای به هر دو شاخص اثربخشی و کارایی دارند و سعی می کنند در سازمان هر دو شاخص اندازه گیری شود. زمانی می توانیم بگوییم بهره وری سازمانی در حد مطلوبی است که هر دو شاخص اثربخشی و کارایی در حد مطلوب باشد.همانطور که در تعاریف عامیانه گفتیم زمانی کاری صحیح است که هم درست تعریف شود و هم درست انجام شود. شاید شما هم شنیده باشید که فردی که بصورت حرفه ای دزدی می کند کارایی بالایی دارد چرا که کارش را بدرستی انجام می دهد اما چون کار را بدرستی تعریف نکرده است اثربخشی مناسبی ندارد.یکی از ابزارها و استانداردهایی که می تواند در بهره وری سازمانی بسیار مفید و موثر باشد، اجرای الزامات استاندارد ایزو 9001 (ISO 9001:2015) می باشد که می تواند در صورت اجرای صحیح به بهره وری سازمان و بهبود روند کارهای سازمان اثر بگذارد.به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش های خبری ایرنا، در دنیـای کنونی رقابت در صحنه های جهانی، به ویژه در اقتصاد ابعاد تازه تری به خود گرفته و موفقیت در این رقابت ها نیازمند دست یابی به سـطح بالاتری از بهـره وری است.به همین دلیل امروزه در همه کشورهای توسعه یافته و یـا در حـال توسـعه بـر اهمیـت بهـره وری به عنـوان یکـی از ضرورتهای توسعه اقتصادی و کسب برتری رقابتی در عرصه های بین المللـی تاکیـد می شود.به این ترتیب اغلـب کـشورهای در حـال توسـعه بـه منظور اشاعه نگرش بهره وری و تعمیم بکارگیری فنون و روش های بهبود آن، سرمایه گذاری های قابل توجهی را در این زمینه انجام داده و یا در حال انجام دارند . همچنین در بین کشورهایی کـه در چنـد دهـه اخیـر بـه پیشرفت های سریع اقتصادی نایل آمده اند نیز بهره وری طیف گسترده ای یافته است، طوریکـه شـاید بتـوان گفت که پایه توسعه اقتصادی و تکنولوژیکی آنها براساس توجه بـه مقولـه بهـره وری و اشـاعه آن در کلیـه سطوح و طبقات جامعه می باشد. ارتقاء بهره وری بر پدیده های اصلی اقتصادی، اجتماعی و سیاسـی جوامـع تاثیر دارد، مانند کاهش سطح تورم، افزایش سـطح رفـاه عمـومی، افـزایش سـطح اشـتغال و افـزایش تـوان رقابت اقتصادی.صاحبنظران بر این باورند که در کشور ما اهمیت و توجـه بـه مقولـه بهـره وری بـدلایل مختلـف، از جملـه حـاکم نبـودن فرهنگ و نگرش درست به بهره وری در جامعه، مورد غفلت واقع گردیده است و علیرغم برخـی اقـدامات انجام شده مانند تاسیس سازمان ملی بهره وری و برخی تاکیدات در برنامه سوم توسعه در ارتبـاط بـا ارتقـاء بهره وری، هنوز تا رسیدن به وضعیت مطلـوب فاصـله زیـادی بـاقی مانـده اسـت و بایـد قـدم های اساسـی و موثری در این زمینه برداشته شود. با این وصف، به نظر می رسـد نگـرش دقیـق تـر برنامـه چهـارم توسـعه بـه مقوله بهره وری می تواند گام مثبتی در این زمینه باشد. بهره وری چیست ؟بر اساس تعریفی که صاحبنظران اقتصادی و مدیریتی ارائه داده اند، بهره وری رابطـه بـین اسـتفاده از عوامـل تولیـد و محصول تولید شده را نشان می دهد. به همین خاطر بهره وری را ترکیبـی از کـارایی Efficiency و اثربخشی Effectiveness می دانند. کارایی به مفهوم صحیح انجام دادن کار است و بـا اسـتفاده مفیـد از منـابع ارتباط دارد، یعنی این که از حداقل نهاده ها حداکثر محصول برداشت شـود. اثربخـشی بـه مفهـوم کـار صـحیح است. یعنی ممکن است با مصرف کمتر نهاده هـا محـصول بیـشتری تولیـد کـرد ولـی ایـن محـصول کیفیـت مطلوب موردنظر مصرف کننده را نداشته باشد. طبق گفته کارشناسان، در این حالت کارایی واقع شده، اما چون محصول فاقـد کیفیـت لازم است، از این رو اثربخش نبوده و نمی تواند رضایت مصرف کننده را جلـب نمایـد. بـدیـن ترتیـب، برای تحقـق بهره وری هردو بخش کارایی و اثربخشی لازم است. بـه بیـان دیگـردر مقولـه بهـره وری اولاً کاری که انجام می شود باید کار درست و مفیدی باشد، ثانیاً این کار بـه بهتـرین نحـو انجـام شـود.** وضعیت ایران از نظر میزان بهره وریطبق دیدگاه کارشناسان، اقتصاد ایران علیرغم برخورداری از ذخایر عظیم نفتی و گاز هنوز نتوانسته است در سطح بین المللی به جایگاهی مطلوب از حیث رشد اقتصادی دست یابد و مولفه های بهره وری پایین عوامل تولید بی تردید در عدم تحقق این هدف تأثیرگذار بوده است. بررسی روند شاخص های بهره وری طی سال های بعد از انقلاب و به ویژه در حدود بیست سال اخیر نشان می دهد که اقتصاد کشور عمدتا بر پایه استفاده از منابع شکل گرفته و در زمینه استفاده بهینه از نیروی کار و سرمایه در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.برای نمونه یکی از آخرین گزارش های سالانه مجمع جهانی اقتصاد نشان می دهد که ایران در شاخص سرمایه انسانی جهانی در سال 2017 از 100 نمره (بهترین وضعیت) تنها 54.97 نمره کسب کرده و در میان 130 کشور جهان در جایگاه 104 قرار گرفته است.بهره وری؛ فراتر از تخصص و آموزشبطور کلی، در سنجش میزان بهره وری دو شاخص بهره وری نیروی کار یا نیروی انسانی و بهره وری میزان سرمایه از اهمیت زیادی برخوردار است. بهره وری نیروی کار رایج ترین مقیاسی است که در مورد یک اقتصاد، صنعت و یا یک واحد تولیدی بکار برده می شود. از دلایـل ایـن امـر مـی تـوان بـه سـهم نـسبتا " زیـاد هزینـه نیـروی کـار در ارزش بـسیاری از فرآورده ها و نیز موجود بودن اطلاعات مربوط به نهاده نیروی کار در مقایسه با آمار و اطلاعات موجود مربـوط به نهاده های دیگر مانند سرمایه اشاره نمود.تغییرات بهره وری نیروی کار به دلایل مختلفی نظیر تغییر سطح کیفـی نیـروی کـار بواسـطه آمـوزش، کسب تجربه و تخصص در کار، تغییر شرایط کار، مهارت در مدیریت و ... است. شناسـایی علـت یـا علـل غیر بهره وری نیروی کار از اهمیت خاصی برخوردار می باشد، زیرا از این طریق می توان روند تغییـر بهـره وری نیروی کار را در جهت دلخواه تغییر داد.کارشناسان بر این باورند که نیروی انسانی متخصص به دلیل برخورداری از دانش علمی، فنی و تخصصی می‌تواند از منابع، ماشین‌آلات و تجهیزات استفاده بهتری به عمل آورد و از طریق افزایش بهره‌وری، تولید بیشتری را ایجاد کند. در واقع فرد آموزش دیده به دلیل دارا بودن دانش و مهارت بیشتر از یک‌ سو قادر به اختراع و نوآوری می‌باشد و از سوی دیگر به واسطه تطبیق با تکنولوژی‌های جدید، سبب تسریع نشر تکنولوژی در اقتصاد می‌شود.اما نیروی انسانی در کنار آموزش و تخصص به ویژگی های دیگری نیز نیاز دارد. انسان به حکم انسان بودنش همواره در باره محیط اطراف خود از نگرش و دیدگاه خاصی برخوردار است که مبنای رفتار او را شکل می دهد. بنابر این باید برای ارتقای بهره وری نیروی کار بر تغییر نگرش نیروی انسانی به کار و محیط کار نیز تأکید شود. در محیط کارگاه ها و کارخانه ها افراد مختلف با نگرش های متفاوتی وارد می شوند اما لازم است که این نگرش ها در راستای بهبود وضعیت تولید و افزایش بهره وری در یک راستا هدایت شود. بدین ترتیب رفتار، سبک زندگی و فرهنگ نیروی انسانی در محیط کار از اهمیت شایانی برخوردار می شود. نگرش و دیگاه کار محور نیروی انسانی مواردی همچون، تعهد، نظم، احساس مسئولیت و هدفمندی که برای بهره وری ضروری هستند را در آنها درونی می کند. بهره وری سرمایه در سایه ثبات اقتصادیبهره وری سرمایه یکی دیگر از مهمترین شاخص های بهره وری است. طبق دیدگاه صاحبنظران، معمولادر محاسـبه ایـن شـاخص ابتـدا ارزش افـزوده و ارزش موجـودی سرمایه ثابت، از قیمت های جاری بـه قیمـت هـای ثابـت سـال پایـه تبـدیل و سـپس از تقـسیم ارزش افـزوده بـر موجودی سرمایه، بهره وری سرمایه به قیمت ثابت حاصل می گردد.کارشناسان معتقدند که تغییرات بهره وری سرمایه می تواند به دلایل مختلفی نظیر پیشرفت فنی از طریق معرفی ماشین آلات جدید و با کارایی بالاتر، فناوری های نوین و... صورت گیرد. وجود زیرساخت‌های قوی فناوری اطلاعات و ارتباطات در هر کشور و بکارگیری سرریزهای حاصل از این زیرساخت‌ها، منجر به بهبود فرآیند تولید، پیشرفت فناوری و بهبود کیفیت نیروی کار می‌شود. البته چنین امری در سایه تحقیق و توسعه امکان پذیرتر است. به اعتقاد پژوهشگران، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه از طریق اصلاح فرآیندهای تولید، بهبود کیفیت محصولات، تولید کالاهای جدید و استفاده کاراتر از سرمایه‌های فیزیکی و انسانی به بهبود بهره‌وری می‌انجامد.بایستی یادآوری کرد که همه موارد یاد شده در یک بستر سیاسی و اقتصادی با ثبات امکان پذیر است. درواقع وجود نیروی کار متخصص و دارای نگرش و دیدگاه کار محور و همچنین وجود سرمایه کافی تنها در صورتی مفید خواهد بود و به افزایش بهره وری منجر خواهد شد که شرایط اقتصادی و سیاسی کشور برای فعالیت های اقتصادی، به ویژه فعالیت های بلندمدت فراهم باشد. از این رو افزایش بهره وری وابسته به تغییرات در سایر بخش های اقتصادی و حتی سیاسی و اجتماعی-فرهنگی است.برای مثال متخصصان معتقدند در شرایطی که اقتصاد جهان بر اساس الگوی اقتصاد دانش محور است، الگوی اقتصاد منبع محور و متکی به درآمدهای نفتی، بدون توجه به تولید و بهره وری نمی تواند مشکل اقتصاد کشور را حل کند. جمعیت فزاینده کشور و نیازهای رو به رشد آنها از یک سو و غیر قابل اتکا بودن درآمدهای نفتی و محدودیت منابع موجود جهت برآورده ساختن این نیازهای فزاینده از سو ی دیگر این مهم را آشکار می کند که در صورت ارتقاء بهره وری می توانیم با ساتفاده از منابع و امکانات موجود به صورت کاراتر عمل کنیم و ثروت ملی خود را افزایش دهیم.بهره‌وری (به انگلیسی: Productivity) از مفاهیم علم اقتصاد و مدیریت است که چنین تعریف می‌شود: «مقدار کالا یا خدمات تولید شده در مقایسه با هر واحد از انرژی یا کار هزینه شده بدون کاهش کیفیت یا به این شکل: اثربخشی به همراه کارایی». به دیگر سخن، بهره‌وری، عبارتست از، بدست آوردن حداکثر سود ممکن، با بهره‌گیری و استفاده بهینه از نیروی کار، توان، استعداد و مهارت نیروی انسانی، زمین، تجهیزات، زمان، مکان و…به منظور ارتقای رفاه جامعه. بهره‌وری به نسبت کار انجام شده به کاری که باید انجام می‌شده اطلاق می‌شود.می‌توان گفت برای نخستین بار لغت «بهره‌وری» توسط فردی به نام «کوئیزنی» در سال ۱۷۷۶ (میلادی) بکار برده شد. بیش از یک قرن بعد یعنی در سال ۱۸۳۳ (میلادی) فردی به اسم «لیترِ» بهره‌وری را «قدرت و توانایی تولید کردن» تعریف کرد. بایستی توجه داشت که واژه بهره‌وری با گسترش انقلاب صنعتی و جهت افزایش سودمندی حاصل از نیروی کار، سرمایه و مواردی از این دست گسترش یافت ولی اصطلاح بهره‌وری آب در چند ساله اخیر و به دلیل کمبود این ماده ارزشمند گسترش یافته‌است.ولی به نظر من به دست آوردن حداکثر سود ممکن واستفاده از نیروی بهینهکاربردهابر خلاف پندار برخی افراد بهره‌وری فقط برای صنایع نیست بلکه بهره‌وری سطوح مختلفی دارد و همه افراد در همه سطوح نقش دارند یعنی اینکه افراد می‌توانند با تفکر، ابداعات و نوآوری‌های خود عملاً در چند سطح گوناگون مؤثر واقع گردند، سطوح مختلف بهره‌وری عبارتند از:سطح فردسطح گروه آموزشیسطح گروه کاریسطح سازمانیسطح رشته‌های تجاری، خدماتی، صنعتی و کشاورزیسطح بخش‌های اقتصادیسطح ملی و کشوریسطح جهانیدر سطوح فردی به دنبال تدابیری برای افزایش بهره‌وری فردی هستیم؛ و در سطح گروه نیز به دنبال افزایش بهره‌وری گروه کاری هستیم. بدیهی است که موضوع بهره‌وری بیشتر در سطوح سازمانی و رشته‌ها مطرح می‌شود و بیشترین ضوابط و شرایط مربوط به بهره‌وری را می‌توان در آن‌ها مشاهده کرد. چه بسا برخی مشاغل و حتی برخی دستگاه‌ها به دلیل انجام فعالیت‌های موازی و تکراری بودن وظایف سازمانی در یکدیگر ادغام شده و برخی از آن‌ها حذف شده‌اند. بهره‌وری ملی که مهم‌ترین عنصر بهره‌وری است از ارتباط بین دولت، اقتصاد، جغرافیا، جمعیت و فرهنگ بدست می‌آید که عموماً به زبان ریاضیات ترجمه می‌شود و سپس نقطه بهینه آن بدست می‌آید.مولفه‌های بهره‌ورینقشه جهانیبهره‌وری به عنوان یکی از معیارهای سنجش فعالیت‌ها، با در نظر گرفتن هدف و مقصد مد نظر از دو زاویه مجزا قابل بررسی است. از یک سو، نقش مفید و مؤثر بودن فعالیت در دستیابی به هدف ترسیمی مورد ارزیابی قرار گرفته و از سوی دیگر بازده فعالیت مطرح می‌شود. بر این اساس می‌توان بهره‌وری را به دو مؤلفه تجزیه کرد: بر اساس تعاریف استانداردهای مدیریت کیفیت (تعاریف برگرفته از ISO9000:2005)اثربخشی: میزانی که فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده تحقق یافته و نتایج برنامه‌ریزی شده به دست آمده‌است. (کار درست کردن).کارایی: رابطه بین نتیجه بدست آمده و منابع استفاده شده .(درست کار کردن).کارایی نشان می‌دهد که یک سازمان تا چه میزان از نهاده‌ها به‌طور بهینه در جهت تولید ستاده‌ها استفاده کرده‌است و بعبارتی نشاندهنده «صحیح انجام دادن کار» است. به این معنی که از حداقل نهاده‌ها حداکثر محصول برداشت شود.بهره‌وری ترکیبی از کارایی و اثر بخشی می‌باشد. به عبارت دیگر عملکرد سازمان در صورتی بهره‌ور خواهد بود که کارا و اثر بخش باشد و هر کدام به تنهایی نشان دهنده افزایش بهره‌وری نیست. پس در مقوله بهره‌وری اولاً کاری که انجام می‌شود باید کار درست و مفیدی باشد ثانیاً این کار به بهترین نحو انجام پذیرد و در راستای اهداف باشد.بنابراین (بهره‌وری = اثربخشی × کارایی) به عبارت دیگر بهره‌وری عبارت است از تحقق هم‌زمان اثربخشی و کارایی برای مثال وقتی تنها نیمی از اهداف یک فعالیت (اثربخشی پنجاه درصد) با دوبرابر منابع لازم (کارایی پنجاه درصد) محقق شود بهره‌وری بدست آمده بیست و پنج درصد خواهد بود، دکتر جوران در هندبوک خویش درست انجام دادن کار درست را بهره‌وری قلمداد می‌کند.بر اساس مباحثی که گذشت در یک سازمان تعدادی ورودی برای تولید تعدادی خروجی به کار می‌روند که خروجی‌ها می‌بایست در راستای اهداف سازمانی قرار بگیرند. این موضوع در شکل زیر نشان داده شده‌است در یک سازمان اگر میزان استفاده مطلوب از ورودی‌ها را در جهت تولید خروجی‌ها بسنجیم در واقع میزان کارایی را سنجیده‌ایم. اگر میزان تحقق اهداف را از خروجی‌های تولید شده بسنجیم در واقع میزان اثربخشی را سنجیده‌ایم و از ترکیب این دو می‌توان مفهوم بهره‌وری را به این صورت استخراج کرد که به چه میزان اهداف سازمان با استفاده از ورودی‌ها تحقق یافته‌است.عوامل مؤثر بر افزایش بهره‌وریبطور کلی عوامل مؤثر برای افزایش سطح بهره‌وری را می‌توان چنین برشمرد:بهبود کیفی عامل کار، با توجه به اینکه نیروی انسانی مهم‌ترین عامل در بهبودی بهره‌وری می‌باشد لذا می‌توانند با بکارگیری نکات ذیل موجبات ارتقای بهره‌وری را فراهم نمایند.بهبود روابط حاکم بین مدیر و کارکنانبهبود در بکارگیری رهاوردهای فناورانهتوجه و اصلاح عوامل محیطینوآوری و خلاقیت و امکان بروز آن توسط کارکناننقشه راه بلوغ (MRM)[ویرایش] یکی از روش‌های مدیریتی برای توسعه و تحقق بهره‌وری است. اساس این روش متکی به نگاه علت و معلولی به پدیده‌های طبیعت است. این مبحث مانند (PDCA)ارائه می‌دهد متکی بر سه عنصر برنامه‌ریزی، اجرا و اصلاح. توضیحات کاملتر این مبحث در کتابی با همین عنوان در دسترس استچرخه مدیریت بهره‌وری (PMC)چرخه مدیریت بهره‌وری فرآیندی است که طی آن بین مجموعه عوامل تولید بهترین ترکیب حاصل و متناسب با شرایط درون و برون سازمانی در بهره‌وری تغییراتی حاصل می‌گردد. چرخه مدیریت بهره‌وری، یک رویکرد و چارچوب عمومی متداول و مقبول جهانی است که در راستای مدیریت بهره‌وری در سازمان صورت می‌پذیرد. منظور از مدیریت بهره‌وری، اداره کردن مجموعه فعالیت‌هایی است که به منظور ارتقای بهره‌وری انجام می‌گیرد. این فعالیت‌ها شامل برنامه‌ریزی، اجرا، هدایت و هماهنگی برنامه‌های بهبود بهره‌وری در سازمان است. مدیریت بهره‌وری یک فرایند مستمر و مداوم است[انجمن بهره‌وری ایران].سازمان ملی بهره‌وری ایرانسازمان ملی بهره‌وری ایران به عنوان یک نهاد حاکمیتی، مسئول برنامه‌ریزی، سیاستگذاری، راهبری، پایش و ارزیابی بهره‌وری همه فعالان اقتصادی و عوامل تولید از جمله نیروی کار، سرمایه، انرژی، آب و خاک و تهیه و تدوین شاخص‌های استاندارد بهره‌وری به ویژه بهره‌وری سبز، ارتقای بهره‌وری در تمامی بخش‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، دولتی و غیردولتی در چارچوب قوانین، سیاست‌ها و اسناد بالادستی است.