هدف از ملي شدن صنعت نفت چه بود؟

نگاهي گذرا با تأثيرات ملي شدن صنعت نفت در ايراندر قرن بیستم سه تحرک عمده انقلابی در ایران رخ داد: انقلاب مشروطه، ملی شدن صنعت نفت، انقلاب اسلامی. از اقدامات ملی شدن صنعت نفت و انقلاب مشروطه به عنوان دو تحرک عقیم و ناکام و شکست خورده یاد می‌شود. داستان ملی شدن صنعت نفت با سرگذشت مصدق، سخت در هم تنیده شده و از او چهره‌ای اسطوره‌ای ساخته و باعث شده خیلی‌ها، هواداران او باشند و او را مقدس بدانند و خیلی های دیگر هم او را به چشم سیاستمداری ناکارآمد ببینند.اصل ملی کردن صنعت نفت و قانون اجرایی آن دو هدف مهم را در نظر داشت، یکی خلاص شدن از بند امتیازنامه و دیگری تحصیل اختیار تولید و استحصال نفت و برخورداری از فروش آن. هدف نخست به‌طور کل حاصل شد، البته در مقابل تعهد پرداخت غرامت که بحث بر سر مقدار و طرز پرداخت آن همچنان ادامه داشت اما به هرحال اصل ملی شدن به رسمیت شناخته شد و اسلحه امتیازنامه را در دست دشمن از کار انداخت؛ اما هدف دوم حاصل نشد یا کامل حاصل نشد و دولت مصدّق بر سر آن رفت. ترتیب‌دهندگان کودتا برآن بودند که این هدف، یعنی به دست آوردن اختیار و کنترل نفت، یکسره از ذهن ایرانیان و دیگر ملت‌های صاحب نفت زدوده شود و فراموش شود اما چنان نشد و هدف همچنان زنده ماند، هرچند که حصول آن در عهده تعویق افتاد. مدت زمانی در حدود بیست سال لازم بود تا تحقق چنین هدفی امکان‌پذیر شود و بیست سال از نظر تاریخ، یک چشم برهم زدنی بیش نیست. فعالیت‌های نفتی پس از کودتا ازسر گرفته شد؛ مصدق را هم گرفتند، محکوم و محاکمه کردند و او را از صحنه سیاست بیرون راندند اما طنین هیمنه و صلابتش در فضای نفت ماندگار شد.تاثیرات ملی شدن صنعت نفت را در چهار حوزه می‌توان بررسی کرد:1- ایران: در نهم اردیبهشت ۱۳۳۰ همراه با قانون اجراییِ ملی شدن صنعت نفت، شرکت ملی نفت ایران تاسیس شد که همه تأسیسات و دارایی‌های ملی شده به او واگذار شد. در واقع نفت ایران از آن پس دو جنبه پیدا کرد: جنبه حاکمیتی که به دولت ارتباط دارد و جنبه مالکیت که به شرکت ملی نفت ایران تفویض شد. قرارداد کنسرسیوم هم که از راه رسید، ناچار بود وجود این شرکت را تحمل کند. به موجب ماده ۱۷ قرارداد، عملیات غیر فنی در حوزه عملیات به این شرکت سپرده شد و عملیات فنی را کنسرسیوم به عاملیّت یعنی نمایندگی از شرکت ملی نفت ایران متصدی شد. در خارج از حوزه قرارداد کنسرسیوم هم شرکت ملی نفت ایران اختیار کامل داشت که بر وفق اساسنامه قانونی خود عمل کند. مشکل در زمینه همکاری با شرکت‌های نفتیِ خارجی بود که به لحاظ سرمایه و فناوری باید از آن‌ها استفاده شود و راه اعطای امتیاز پس از ملی شدن نفت بسته بود. لاجرم طرح مشارکت و طرح قرارداد خدمت در این زمینه مورد نظر قرار گرفت و برای اجرای آن راهکارهای مناسب تدوین شد. بدین قرار ایران نخستین کشوری بود از کشورهای نفت‌خیز که شرکت ملی خاص خود را ایجاد کرد و قانون نفت نوشت و قرارداد مشارکت و خدمت در زمینۀ نفت ابداع کرد و دیگر کشورهای صاحب نفت در تاریخ‌های مؤخر به اقتفای ایران عمل کردند.2- منطقه: تأثیر ملی شدن صنعت نفت ایران در منطقه یعنی حوزه خلیج فارس، خیلی بارز بود. توضیح آن که شرکت‌های نفتی برای تأمین کمبود حاصل از قطع نفت ایران برنامه‌های اکتشاف و استخراج را در مناطق همجوار ایران توسعه دادند و این موضوع افزون بر افزایش خیره‌کننده تولید در عربستان و عراق، مناطقی چون کویت و قطر و ابوظبی را در سلک تولیدکنندگان نفت درآورد و این مناطق که در آن ایام، مجموع جمعیت‌شان به اندازه یک محله از محلات تهران نمی‌شد، در سایه درآمد نفت صاحب اسم و رسم شدند و کشورهای نو ظهوری در نقشه جغرافیاییِ سواحل خلیج فارس سر درآوردند.3- جهان: ملی شدن نفت ایران الهام‌بخش ملت‌های دیگر بود که حس مقاومت را در برابر تسلط خارجیان تقویت کرد و سطح مطالبات را بالا برد. تنها پنج شش سال پس از کودتا و رجزخوانی‌های کنسرسیوم بود که شرکت‌های نفتی درصدد برآمدند، قیمت نفت را که اختیار تعیین آن را داشتند، چند سنت تقلیل دهند. این موضوع اعتراض کشورهای صاحب نفت را در پی داشت که به تشکیل اوپک (سازمان کشورهای صادرکننده نفت) انجامید. کشورها از ماجرای ملی شدن در ایران درس آموخته بودند و می‌دانستند که منافع مشترک صاحبان امتیازات خیلی قوی‌تر از رقابت‌های تجاری آنان است و هیچ کشوری به تنهایی نمی‌تواند در برابر آنان مقاومت کند. اوپک برای این منظور تأسیس شد که در برابر جبهه واحد شرکت‌های خارجی جبهه واحدی از صاحبان نفت ایجاد شود و در نخستین قطعنامه‌های آن سازمان، اعلام شد که نخواهند گذاشت شرکت‌ها به قصد تنبیه کشوری که با آن اختلاف دارند تولید آن کشور را پایین بیاورند و کمبود آن را از کشور دیگری تأمین کنند. خواسته کشورها در آغاز تأسیس اوپک بیش از این نبود که تقلیل قیمت نفت بدون مشورت پیشین با آن‌ها انجام نشود. هرچه زمان گذشت سطح انتظارها و درخواست‌ها بالاتر رفت. در مراحل بعدی، اوپک بر آن شد که تعیین قیمت اعلان شده نفت که تا آن زمان منحصرا در اختیار شرکت‌ها بود، به مشارکت با دولت‌ها انجام شود؛ و باز در مراحل پیشرفته‌تر، دولت‌ها تصمیم گرفتند که اختیار تعیین قیمت را به‌طور مستقل در دست گیرند.4- سیاست: پیش از ملی شدن نفت، آمریکایی‌ها بسیار کوشیده بودند که جای پایی در نفت ایران داشته باشند و بریتانیا سخت کوشیده بود که چنین چیزی تحقق نپذیرد. اختلاف ایران و بریتانیا بر سر ملی شدن نفت بدون مداخله آمریکا امکان‌پذیر شد. طرح کودتا هم که توسط بریتانیا ریخته شده بود شانس موفقیت پیدا نکرد تا آنگاه که اجرای طرح به کل به‌دست آمریکا سپرده شد. پس از کودتا چهل درصد سهام کنسرسیوم به آمریکایی‌ها رسید و زمام کار عملیات و تصمیم‌گیری به دست آنان افتاد و راه شرکت‌های مستقل نفتیِ آمریکا که سهمی در کنسرسیوم نداشتند نیز باز شد. امیرمحمد حیدری | کارشناسی مکانیک بیوسیستم