زبان حادثه در کار است *

بررسی صنعت نشر شعر در سال ۱۳۹۴، انتشار بیش از ۳هزاروپانصد عنوان کتاب شعر در کمتر از ۹ ماهآنچه در پی می‌آید تصویری از وضعیت شعر امروز ایران است. هنگامی که بحران در وجهی از جامعه بروز می‌کند یکجا نمی‌نشیند و خاصیت ویروسی‌اش آن را سونامی‌وار به ارکان دیگر جامعه سرایت می‌دهد. نفس پرداخت به پدیده بحران، و تکرار زیر و بم‌ آسیب‌های آن، یک خطر مهم در پی دارد. قبح ‌فراگیری آن کم می‌شود و حضورش را به امری پذیرفته شده تبدیل می‌کند. زیرا هشدار درباره وجود بحران و به آگاهی رسیدن از آن حجتی بر ختمش نیست و هیچ بحرانی یک شبه نیامده است که یک شبه برود. با این حال به نظر می‌رسد اطلاع‌رسانی درباره وخامت برخی امور نجات‌بخش اگر نباشد دستِ کم از مهمل‌هایی که درباره گل و بلبل بودن اوضاعش بافته می‌شود کم می‌کند. شعر امروز ایران پاره‌ای از آن مقوله‌هاست.در این سال‌ها منتقدان به دلیل عدم دسترسی به جامعه آماری ناچار به ارائه تحلیل‌های انتزاعی و طرح فرضیه‌هایی بر پایه مشاهدات شخصی ‌شده‌اند و آن‌ها که از وخامت گل‌آلود اوضاع ماهی نصیب‌شان می‌شود آنی بر این فرضیه‌ها مهر رد ‌کوبیده‌اند. در حال حاضر راضیان معتقدند فضا برای ابراز طبع شاعرانه باز است و ناراضیان وضعیت را بحران‌زده توصیف می‌کنند. به اعتقاد دسته دوم از اوایل دهه هشتاد تا امروز جامعه شاعران به حدی رشد کرده‌‌ که جریان‌های مهم شعری این دوره زیر سایه آن‌ها به حاشیه رانده شده ‌است.روزی روزگاری بحرانپس از انقلاب به مرور زمان شعر نسبت به انواع نثر در مقام دوم قرار گرفت. از این روی سرایندگان این گونه ادبی تمام کوشش خود را کردند بلکه جایگاه‌شان را بازیابند. در ابتدا شاعران که در رقابت با نثرنویسان خود را یک شکست‌خورده می‌یافتند، برای حل معضلی که گریبانگیر شعر شده بود شروع به تکثیر آثارشان ‌کردند. از همانجا بود که نخستین بارقه‌های افزایش عرضه شعر رخ نشان داد. مشکل اما از جایی حاد شد که تقاضای شعر به نسبت عرضه آن بالا نرفت و مخاطبان جدی‌اش آثار تولیدی جدید را نپسندیدند و ناچار به غور در محفوظات تاریخی شعر شدند. در این بین دسته‌ای مخاطب تازه‌ که شعرخوان نبود و سلیقه تربیت‌شده‌ای نداشت جایگزین مخاطبان اسبق شد. از خصائص مخاطب تازه همین بس که به طور خودآموخته بر این باور است «شعر را باید مصرف کرد»، و روزانه در قالب پست‌های دست به دست چرخان چنین ‌می‌کند.طی دهه هفتاد و هشتاد شمسی، این عرضه زیاد و آن مخاطب حرفه‌ای کم، شعر را بدل به کالایی لوکس کرد و زمینه حذف ارزش‌گذاری روی خروجی آن چیده شد. آنچه که ارزش‌سنجی نشود، زنگ خطر بحران زیبایی‌شناختی‌اش را باید نواخته دانست. تحلیلگران زیبایی‌شناختی شعر خیلی زود متوجه شدند که افزایش کمی این گونه ادبی برآیند کیفی در پی نداشته و در این وضعیت هرگونه معیار و متری برای سنجش ارزش‌ها و بی‌ارزشی‌ها کارکرد خود را از دست داده است. امروز تولید و نشر کالای شعر (از کتاب‌ تا فضای مجازی) هر کدام به نوعی گواه وخامت مشروح هستند.برشی از سازوکار انتشار کتاب شعر در ایراندر سال‌های اخیر میزان انتشار کتاب شعر افزایش چشمگیری پیدا کرده است. طبق آمار رسمی‌ «خانه کتاب» از ابتدای سال ۱۳۹۴ تا ۱۴ آبان همین سال تعداد «۷۹۳ ناشر» در گروه سنی بزرگسال و «۱۶۳ ناشر» در گروه سنی کودک نسبت به انتشار کتاب شعر اقدام کرده‌اند و در این فاصله زمانی «۲۹۰۴ عنوان» کتاب شعر (شامل «۲۱۷۵ عنوان» کتاب شعر گروه سنی بزرگسال و «۷۲۹ عنوان» کتاب شعر گروه سنی کودک و نوجوان) منتشر شده است. سید محمد طباطبایی، مدیر روابط عمومی خانه کتاب، درباره این آمار چنین توضیح می‌دهد: از این تعداد «۱۷۴۸ عنوان» چاپ اول و «۴۲۷ عنوان» چاپ مجدد کتاب‌های گروه سنی بزرگسال (۱۶ عنوان ترجمه و ۲۱۵۹ عنوان تالیف) و «۳۴۳ عنوان» چاپ اول و «۳۸۶ عنوان» چاپ مجدد کتاب‎های گروه سنی کودک و نوجوان (۲۳ عنوان ترجمه و ۷۰۶ عنوان تالیف) را شامل می‌شود.آمار فوق بر این قول صحه می‌گذارد که همچنان چاپ کتاب شعر از سوی ناشر اصلی‌ترین و جدی‌ترین شیوه انتشار شعر در ایران است. چاپ کتاب شعر این روزها در سه مدل‌ متحقق می‌شود که هر مدل بازار خاص خود را دارد. طبق روش اول ناشر در ازای فروش کتاب شعر حق‌التألیف پرداخت می‌کند، در روش دوم ناشر در قبال چاپ کتاب شعر ریالی به شاعر نمی‌دهد و در روش سوم ناشر در ازای چاپ کتاب شعر از شاعر پول طلب می‌کند.شاید در نگاه نخست به نظر برسد رفتار ناشر نقشی در رکود بازار شعر ایران ندارد، چراکه سال‌هاستاین سه رویکرد را اعمال می‌کند. اما با نگاهی ریزبینانه‌تر به عملکرد دسته سوم در چند سال‌ گذشته متوجه خواهید شد که روال کار با سابق فرق کرده است.در سال‌های اخیر بر شمار کتاب‌اولی‌ها (یعنی کسانی که قصد چاپ اولین کتاب شعر خود را دارند) افزوده شده است. صرف نظر از سازوکار زیبایی‌شناسی‌ شعر امروز ایران، به نظر می‌رسد یکی از مهمترن دلایل این امر راهکارهای اختصاصی ناشران برای گرفتن مجوز باشد. در این مقال از پرداخت به آن چشم‌پوشی می‌شود، چراکه محتمل است خشک و تر با هم بسوزند. سهولت در دریافت مجوز به خودی خود اتفاق مبارکی به شمار می‌رود و گاه منجر به چاپ آثار باارزشی می‌شود که پیشتر به دلیل دشواری‌های دریافت مجوز در کشوی میز شاعران‌شان خاک می‌خوردند.طبق منطق بازار، ریزش مخاطب یعنی کاهش سود. به منظور حل این مسئله، برخی ناشران به تولید انبوه با تیراژ کم و حداقل هزینه روی آوردند و گزینه دریافت پول از مولف را روی میز گذاشتند. بحران از جایی بحرانی‌تر ‌شد که این ناشران طمع برشان ‌داشت و برای کسب پول بیشتر بدون نظارت بر کیفیت هر شعری را کتاب کردند. به طور معمول امروزه بین یک‌ونیم تا پنج میلیون تومان برای چاپ کتاب شعر از مولف پول دریافت می‌شود. این رقم بسته به روابط مولف با افراد سرشناس در حوزه ادبیات و میزان شناس یا ناشناس بودن او متغیر است. پس از آنکه قراردادی با تیراژ ۹۰۰ نسخه امضا ‌شد، پخش حدود چهارصد نسخه به مولف سپرده می‌شود. این ناشران در ذهن شاعران این‌گونه تصویر می‌کنند که پانصد نسخه دیگر را چاپ و در بازار پخش خواهند کرد. اما چاپ و پخش آن پانصد نسخه محل تردید است. چراکه در کتابفروشی‌ها کمتر یافت می‌شوند و تنها در ایام نمایشگاه کتاب در غرفه مربوطه موجود هستند. برخی از این شاعران تصور می‌کنند اوضاع پخش کتاب خوب نیست و برخی دیگر بر این باورند که ناشر آن پانصد نسخه را چاپ نکرده است.از جمله موارد دیگری که بر طمع ناشران صحه می‌گذارد گزارش‌هایی است که در سال‌های اخیر درباره سایر عملکردهای آن‌ها داده می‌شود. ناشرانی که در تهران پایگاهی ندارند، عموما کتاب‌‌ها را با اتوبوس به تهران ارسال می‌کنند و هزینه این حمل و نقل را بر گردن شاعر می‌اندازند. برخی از ناشران نیز برای جشن رونمایی کتاب حدود سیصدهزار تومان بابت هزینه چای و شیرینی از شاعر پول دریافت می‌کنند. افزایش شاعران و تمنای داشتن کتاب شعر یک بحران است. بحرانی برگرفته از بحران زیبایی‌شناختی شعر که به طور متقابل به آن دامن می‌زند.نمی‌توان مدعی شد که تمام ناشران با نیت سودجویی اقدام به چاپ کتاب شعر می‌کنند. یکی از نکات جالب توجه درباره آمار ارائه شده از سوی «خانه کتاب» آن است که از بین «۷۹۳ ناشر» گروه سنی بزرگسال، «۴۰۹ ناشر» یک کتاب شعر، «۱۳۷ ناشر» دو کتاب شعر، «۶۲ ناشر» سه کتاب شعر و «۳۲ ناشر» چهار کتاب شعر در کارنامه خود دارند.ممکن است که این تصور پیش آید که ناشران مذکور به دلیل وسواس یا وخامت بازار فروش کتاب شعر سالانه اقدام به چاپ یکی یا دو کتاب آن هم به صورت گزینشی می‌کنند، اما فرض دیگری هم وجود دارد: هر نشری موظف است سالانه چهار عنوان کتاب منتشر کند. به دلیل تعدد شاعرانی که حاضر به پرداخت پول در ازای چاپ کتاب‌ هستند، برای ناشران چاپ کردن کتاب شعر آسان‌ترین گزینه به نظر می‌رسد. طبق ماده ۲۰ «شیوه‌نامه اجرایی صدور پروانه نشر»، هر ناشر مکلف است به طور میانگین سالانه چهار عنوان کتاب (با اولویت تالیف، ترجمه و تصحیح؛ ترجیحا چاپ اول) منتشر کند. در غیر این صورت هیات بررسی و صدور نشر می‌تواند پروانه نشر را باطل کند. فرض دور از ذهنی نیست اگر بگوییم بسیاری از ناشران کتاب شعر چاپ می‌کنند تا پروانه نشرشان باطل نشود....اما آمار ده ناشری که رکورد بیشترین عنوان کتاب شعر گروه سنی بزرگسال را از ابتدای امسال داشتند نیز به نوبه خود جالب است. هیچ کدام از این ناشران در سال ۹۴ ترجمه شعر منتشر نکرده‌اند و تمامی عنوان‌ها مربوط به کتب تالیفی می‌شود.رتبه اول) نشر نسل پنجم در صدر پرکارترین‌ها در حوزه بزرگسال قرار دارد. این نشر به سرپرستی پرویز بیگی‌ حبیب‌آبادی از شهریور۱۳۸۷ فعالیت خود را آغاز کرده و خود را به عنوان اولین ناشر تخصصی شعر در ایران معرفی و مطرح می‌کند. نسل پنجم از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۸۷ عنوان کتاب شعر کرده ، که ۵۳ عنوان چاپ اول و ۳۴ عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه دوم) نشر مایا، به سرپرستی جواد نعمتی، خود را پنجره شعر ایران معرفی می‌کند. این نشر از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۶۴ عنوان کتاب شعر کرده ، که ۶۳ عنوان چاپ اول و یک عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه سوم) نشر شانی، به سرپرستی منوچهر صالحی، خود را ناشر تخصصی شعر معرفی می‌کند. این نشر از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۴۷ عنوان کتاب شعر کرده ، که ۴۱ عنوان چاپ اول و ۶ عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه چهارم) نشر نیماژ، به سرپرستی سیداحمد حسینی، که خود نیز دستی در حوزه تألیف شعر دارد از ابتدای سال ۹۲ فعالیت خود را آغاز کرده است. این نشر از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۶۴ عنوان کتاب شعر کرده، که ۲۸ عنوان چاپ اول و ۱۸ عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه پنجم) نشر نگاه، به سرپرستی علیرضا رئیس‌دانا، از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۳۸ عنوان کتاب شعر کرده، که ۲۳ عنوان چاپ اول و ۱۵ عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه ششم) نشر چشمه، به سرپرستی حسن کیائیان، از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۳۵ عنوان کتاب شعر کرده، که ۱۷ عنوان چاپ اول و ۱۸ عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه هفتم) نشر بوتیمار، به سرپرستی حسین فاضلی، از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۳۴ عنوان کتاب شعر کرده، که ۳۳ عنوان چاپ اول و یک عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه هشتم) نشر سخن، به سرپرستی علی‌اصغر علمی، از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۳۲ عنوان کتاب شعر کرده، که ۱۱ عنوان چاپ اول و ۲۱ عنوان تجدید چاپ بوده است.رتبه نهم) نشر نصیرا به سرپرستی بابک اباذری مدیریت می‌شد. او سال گذشته در دریای خزر غرق شد. با وجود این نصیرا از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۳۱ عنوان کتاب شعر کرده، که هر 31 عنوان چاپ اول بوده است.رتبه دهم) نشر سوره مهر، به‌ عنوان متولی انتشارات حوزه هنری و محل بروز آثار تولیدی حوزه هنری ناشر آثاری در حوزه اندیشه و هنر اسلامی است. این نشر از ابتدای سال ۹۴ تا کنون اقدام به چاپ ۲۷ عنوان کتاب شعر کرده، که ۱۵ عنوان چاپ اول و ۱۲ عنوان تجدید چاپ بوده است.با توجه به فهرست فوق به نظر می‌رسد تجدید چاپ در اولویت‌ برخی ناشران قرار ندارد. چاپ مجدد کتاب شعر برای ناشر کمتر از چاپ اول سودآور است و آن‌ها را موظف به پرداخت حق‌التأیف می‌کند. این رویه یکی دیگر از نکات یکبار مصرف کردن شعر به شمار می‌رود.اگر شاعر ناشناخته کتاب اولی نخواهد برای چاپ کتابش هزینه کند باید برود سراغ گزینه‌های دیگر، از چاپ زیرزمینی و ناشر-مؤلف گرفته تا انتشار شعرها در فضای مجازی، که هر کدام مصائب و دشواری‌های خود را دارد.از اسماعیل شاهرودی*منتشر شده در ماهنامه‌ی جامعه‌ی پویا - ۱۳۹۴