چهارشنبه‌ سوری و واکاوی ریشه‌های آن

نویسنده فرسته: حدیث کرندی کرمانشاهیدر باب خاستگاه «چهارشنبه‌ سوری» اندیشه‌های فراوانی وجود دارد، اما همه‌ی تفسیرها و اندیشه‌ها حول یک محور است؛ محوری که همواره بین شکل‌های مختلف بازنمایی این آیین، پیوند ایجاد می‌کند و به آن تداوم می‌بخشد.در گاهشماری ایرانیان، سال به دوازده ماهِ سی‌روزه تقسیم و هر روز آن به نام ایزدی نامگذاری شده است. برای این که سال، ۳۶۵ روزه شود پنج روز باقی‌مانده را تحت عنوان‌ «پنجه‌‌ وه» (پنجه‌ی دزدیده یا اندرگاه) به آخر سال افزوده‌اند.نام‌های این پنج‌ روز: اهنودگاه، اشتودگاه، سپنتمدگاه، وهوخشترگاه و وهیشتوعش‌گاه، برگرفته از گات‌های اوستا، هم‌ریشه است با عناصر و نیروهای جهان مینوی که از پایه‌ی نخست آفرینش جهان در اندیشه‌ی ایرانیان است.از وهله‌های سازنده‌ی جهان مینوی، «بهمن» از ریشه‌ی «من» به معنی خرد هم‌راستا با واژه‌ی «اهنود»؛ «اردیبهشت»، نیروی محرک جان و زندگی، هم‌راستا با واژه‌ی «اشتود»؛ «سپندارمز»، نماد گسترش جان هم‌راستا با «سپندمدگاه»؛ «شهریور» هم‌راستا با «وهوخشترگاه» و «اردیبهشت» هم‌راستا با واژه‌ی «وهیشتوعش‌گاه» نشان از پیوند معنایی یا نمادین پنجه وه با عناصر سازنده‌ی جهان مینوی دارد.دلیل این پیوستگی، زمانی ایجاد می‌شود که پنجه وه با «گاهنبار ششم» تلاقی پیدا می‌کند.گاهنبار از ریشه‌ی گاه یا گاس اشاره به‌ وهله‌های آفرینش جهان گیتی دارد که پایه‌‌ی دوم آفرینش جهان در اندیشه‌ی ایرانیان است.به عقیده‌ی مزدیسنا جهان در شش گاهنبار به پایان رسیده است.در گاهنبار نخست، آفرینش اسمان؛ گاهنبار دوم آفرینش آب؛ گاهنبار سوم، آفرینش زمین؛ گاهنبار چهارم، آفرینش نباتات و درختان؛ گاهنبار پنجم آفرینش بهایم و گاهنبار ششم، آفرینش انسان است.در گاهنبار ششم ، «گاهنبار همسپدمدم»، که آخرین گاهنبار است و آفرینش جهان در این مرحله تکمیل می‌شود، زمان نزول فروهر‌هاست. (البته نزول فروهر‌ها همیشگی است اما در این روز فزونی می‌باید.)«فروهر»، وجودی است در گیتی که به واسطه‌ی عالم مینوی، هستی می‌یابد و با مرگ موجودیتی در جهان گیتی، به هستی خویش ادامه می‌دهد‌.در اندیشه‌ی ایرانیان اگر یاری فروهرها نباشد، گیتی انسان و سُتور هیچ‌یک پایدار نمی‌ماند؛ نظم جهان گیتی، سلامت کودک در رحم مادر، پیروزی در جنگ‌ها،سرسبزی دشت‌ها و... همگی به یاری فروهرهاست.اینجاست که فروهر‌ها پیوند‌ جهان مینوی و گیتی، و دلیل تلاقی پنجه وه با گاهنبار ششم را روشن می‌کنند.جشن فروردگان، پنجه وه و گاهنبار ششم حول محور نزول فروهرهای پاک، عناصر سازنده‌ای دارد که پایه‌های چهارشنبه‌ سوری می‌شود.از رسوم این جشن، این است که نخست در بعد از ظهر آخرین روز پنجه یک‌دسته خار یا تیغ بالای پشت بام (بلند ترین جای خانه) گذاشته می‌شود و سپس صبح زود، قبل از سپیده دم، خارها را آتش می‌زنند و با کلام اوستا، فروهرِ درگذشتگان را بدرقه می‌کنند.علاوه بر آن برای شادی روان درگذشتگان‌شان یا فروهر‌هایی که نزول می‌کند آتش را در آتشدان روشن و بوی خوش روی آن می‌گذارند یا ظرف‌هایی از غذا برای آنان در پشت بام قرار می‌دهند.اما با ورود اسلام به ایران آیین‌های کهن ایرانیان محدود و در عین حفظ عناصر پایه‌ای خود، به شکل دیگری بازنمایی می‌شود.چهارشنبه‌سوری برساخته‌ای از جشن فروردیگان یا گاهنبار همسپدمدم است.آیین‌های چهارشنبه‌ سوری از جمله افروختن آتش است که در بلند‌ترین جای خانه و نزدیک‌ترین فاصله‌ی زمین با آسمان و نزول فروهر درگذشتگان آتش روشن می‌کنند.«آتش» بعد از زمان ساسانیان دیگر نماینده‌ی فروغ ایزدی نبوده است و پریدن از روی آتش به معنای سپردن بلا و بیماری به آتش و در عوض، گرفتن روشنی، پاکی و سلامتی بوده است؛ خواندن «سرخی تو از من ، زردی من از تو» پیرو همین اندیشه‌ است؛ البته هنوز تفکرات وابسته به معنای پیشین آتش، پریدن از روی آتش را به خاطر تقدس آن امری نکوهیده می‌داند.از رسوم دیگر آن، چیدن سفره‌ای رنگین در خانه و گذاشتن باقی مانده‌ی آن در پشت بام یا سپردن آن به آب است، به گونه‌ای که به فروهر درگذشتگان برسد.پس از آن دو عنصر پررنگ آب و سبزه در این آیین است که در شهرهای متفاوت به گونه‌ی دگرگونی اجرا می‌شود.آب را در جهت بدرقه‌ی فروهر درگذشتگان‌شان، در پشت بام یا در چهارگوش خانه می‌ریزند و سبزه را بر سر درِ خانه می‌گذارند تا فروهرهای درگذشتگان به خانه برکت ببخشد.آب و سبزه از عناصر جهان گیتی، گاهنبار دوم و چهارم نیز نقشی نمادین دارد.از رسوم دیگر آن، آجیل چهارشنبه‌ سوری است. این آجیل متشکل از هفت نوع خشکبار است که آن را «لُرک» می‌نامند.این آجیل باید خام باشد و کشت آن به سبب برخورداری از فروهر‌ها موجب افزایش نیروی کشاورزی می‌شود و خوردن آن برکت‌بخشی در زندگی و بالندگی در روان باشندگان را در پی دارد .از رسوم دیگر، تفأل‌زدن است که همچنان حول محور فروهر‌ها و پیرو اندیشه‌ی برکت‌خواهی است.در این روز مردمان با انواع فال به‌سان شکستن کوزه، قاشق‌زنی، شال‌اندازی، فال‌گوش ایستادن و... همواره در پی دریافت فروهر‌ها‌ی نیک هستند.به طور مثال، نخست نیت می‌کنند و پس از آن فال‌گوش می‌ایستند و سخنِ شنیده‌شده را متناسب با نیت‌شان به فال نیک یا بد می‌گیرند.چنان که از آن سخن رفت، چهارشنبه‌ سوری بازمانده‌ای از آیین‌های کهنی‌ است که با ورود اسلام محدود شده و یا از بین رفته است و حتی انتخاب نام چهارشنبه را برخی پیرو اندیشه‌ی اعراب، مبنی بر نحس‌بودن آن روز می‌گذارند.بنابراین شایسته است که ما نیز به عنوان فرزندان ایران در حفظ این آیین بکوشیم و از نابودی آیین‌هایی که بن‌مایه‌های فرهنگ ما را در پی دارند جلوگیری کنیم.به راستی که حفظ آیین‌های کهن ایرانی، حفظ همان فروهرهایی است که حتی اگر ما نباشیم، ما را جاودانه می‌سازند.