بند ناحق

مروری بر ماجرای دستگیری ناعادلانه دکتر سیروس عسگری در آمریکابرای خیلی از ما همه‌چیز با گزارش گاردین شروع شد؛ گزارشی از استادی ایرانی که در خاک آمریکا بازداشت است و بازداشتگاه او در شرایط عادی هم هیچ استاندارد بهداشتی را پاس نمی‌کند، چه برسد به الآن که کرونا دارد جهان را فتح می‌کند و کوچک‌ترین بی‌ملاحظگی بهداشتی عواقب جبران‌ناپذیر و خطرناکی به دنبال دارد. دکتر ظریف، وزیر امور خارجه هم با اشاره به این گزارش در توییتی اعتراض ایران به این موضوع را نشان داد و کم‌کم ماجرا ابعاد رسانه‌ای و سیاسی و دیپلماتیک جدیدی به خودش گرفت.دکتر سیروس عسگری، فارغ‌التحصیل دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی ارشد و دانشگاه درکسل در مقطع دکتراست که در دانشکده مهندسی و علم مواد شریف مشغول به تدریس و پژوهش است. او سال ۲۰۱۷ برای دیدن فرزندانش به آمریکا می‌رود ولی از آن روز به بعد بازداشت شده و اجازه بازگشت به ایران را پیدا نمی‌کند.برای پی بردن به چیستی و چرایی ماجرا و فهمیدن دقیق‌تر روایت استاد مواد شریف، سراغ دو دانشجوی سابق دکتر عسگری رفتیم که این روزها پویش Free Sirous Asgari را در شبکه‌های اجتماعی راه انداخته‌اند و به جد دنبال آزادی استاد سابق‌شان هستند؛ فرزاد حمدی و نیما ناظری.شاگردهای دیروز و دوستان امروزفرزاد حمدی، ورودی ۷۶ مواد شریف است. سال ۸۰ هم ارشدش را در شریف شروع می‌کند و ۸۳ هم دانشجوی دکترای مواد شریف می‌شود. سابقه آشنایی‌اش با دکتر عسگری به اواخر دوران کارشناسی برمی‌گردد، زمانی که دکتر تازه از آمریکا برگشته بود و مواد پیشرفته ارائه می‌داد. به قول حمدی دکتر عسگری علاقه به مواد را دوباره در دانشجوهای آن دوره زنده کرد. حمدی ارشد و دکترایش را با دکتر عسگری گذراند و نه سالی هر روز دکتر را می‌دید. این روزها هم حمدی از جمله دانشجوهایی‌ست که برای آزادی دکتر به این در و آن در می‌زند و پویش تشکیل می‌دهد و امضا جمع می‌کند.نیما ناظری سال ۸۵ مواد شریف قبول شد و در دوران کارشناسی دانشجوی دکتر عسگری بود. ناظری به واسطه اینکه خودش دبیر انجمن علمی مواد بود و دکتر هم معاون دانشجویی دانشکده، ارتباط نزدیکی با او داشت و در کنار حمدی با جمعی دیگر از دانشجوها و نزدیکان و آشنایان دکتر هرکاری که به ذهن‌شان می‌رسد و از دست‌شان برمی‌آید، برای آزادی دکتر عسگری انجام می‌دهند.یک فنی‌چی کلاسیکسیروس عسگری سال ۵۶ به عنوان دانشجوی کارشناسی وارد دانشگاه تهران می‌شود و کارشناسی و کارشناسی ارشدش را به صورت پیوسته در آنجا می‌گذارند. با توجه به انقلاب فرهنگی و بحبوحه جنگ و انقلاب، تحصیل او تا سال ۶۵ طول می‌کشد و در نهایت با رتبه اول فارغ‌التحصیل می‌شود. دوران دانشجویی دکتر عسگری در دانشگاه تهران با حجم عظیمی از فعالیت دانشجویی و غیردرسی شناخته می‌شود؛ از کمک و دستگیری به نیازمندان تا تدریس در مدارس فقیرنشین شهر و حتی کارهای اجرائی مربوط به ساخت ساختمان جدید دانشکده مهندسی متالورژی در پردیس فنی امیرآباد. عسگری مدتی نیز در جهاد سازندگی مشغول به کار می‌شود و به صورت مربی در دانشگاه تهران و مدارس پایین شهر تدریس نیز می‌کند؛ ترمودینامیک و شیمی‌فیزیک در دانشگاه و فیزیک در دبیرستان.بعد از چند سال برای ادامه تحصیل به دانشگاه درکسل آمریکا می‌رود و در سال ۱۹۹۲ میلادی دوره دکترای خودش را در آنجا شروع می‌کند. البته طبیعت پرانرژی و ناآرام او باعث می‌شود در دوره دکترا برای آشنایی با جنبه‌های مختلف علم مواد و مباحثه با چهره‌های سرشناس این حوزه‌ها، رفت‌و‌آمدی به دانشگاه‌های لیهای و پنسیلوانیا هم داشته باشد. عسگری دکترایش را در درکسل و زیر نظر راجر دوهرتی که از چهره‌های شناخته‌شده در علم مواد در جهان است می‌گیرد و سپس مدتی به عنوان محقق فوق دکترا در همسایگی همان دانشگاه، یعنی دانشگاه پنسیلوانیا مشغول به کار می‌شود و در سال ۱۹۹۷ پس از اتمام فوق‌دکترایش به ایران برمی‌گردد.بعد از بازگشت به ایران عسگری به دانشگاه تهران و پس از مدتی به شریف می‌آید و در شریف طی همکاری تنگاتنگ با سایر استادان جوان دانشکده باعث تبدیل دانشکده مهندسی متالورژی به مهندسی و علم مواد می‌شود. به گفته دانشجوهای آن دوران حضور دکتر عسگری و دیگر استادان جوانی که آن سال‌ها وارد دانشکده شدند، باعث تحول قابل توجهی در دروس مواد می‌شود و شور و شوق تازه‌ای در بین دانشجوهای این دانشکده برای ادامه تحصیل ایجاد می‌کند. دکتر در ابتدای بازگشت به ایران یکی دو ترمی به دانشکده فنی می‌رود ولی از خوش‌اقبالی شریفی‌ها به خاطر وجود میکروسکوپ الکترونی عبوری پایش به شریف باز می‌شود، وگرنه عسگری یک فنی‌چی کلاسیک بود که فنی را به راحتی خاطر شریف رها نمی‌کرد. موضوعی که مثل نقل و انتقالات فوتبالی هنوز برای بعضی فنی‌چی‌ها واکنش برانگیز است!بازداشت در سفر خانوادگیدکتر سال ۲۰۱۲ به اولین فرصت مطالعاتی‌اش در آمریکا و به دانشگاه کیس وسترن رزرو می‌رود. جرقه این فرصت مطالعاتی در بازدید دکتر پیروز پیروز از شریف زده می‌شود. دکتر پیروز از چهره‌های سرشناس در میکروسکوپ الکترونی‌ نیمه‌هادی‌هاست که در دانشگاه کیس وسترن رزرو کار می‌کرد و زمینه مطالعاتی‌اش شبیه به کار دکتر عسگری بود. البته عسگری در کیس وسترن با پیروز همکاری نمی‌کند ولی شروع ارتباط از طریق آشنایی با پیروز است. پروژه‌ای که عسگری در آنجا روی آن کار می‌کند، مربوط به شناسایی مکانیزم یک رفتار عجیب در فولادهای ضدزنگ است؛ رفتاری که از شناخته‌شدن آن سی سالی می‌گذرد ولی هنوز کسی مکانیزمش را نمی‌داند: سخت‌کاری سطحی فولاد ضدزنگ در دمای پایین. دکتر مدتی روی این پروژه کار می‌کند و بعد به ایران بازمی‌گردد و مجددا در سال ۲۰۱۷ تصمیم می‌گیرد برای سرزدن به فرزندانش که در آمریکا مشغول به تحصیل هستند به این کشور برود.به محض ورود به خاک آمریکا دکتر را دستگیر می‌کنند و به ایالت اوهایو می‌فرستند، یعنی همان جایی که دانشگاه کیس وسترن قرار دارد. در واقع این‌بار سفر دکتر یک سفر خانوادگی‌ست و ویزای ایالات متحده تنها با هدف دستگیری وی صادر شده که از نظر رویه صدور ویزا کاری خلاف عرف محسوب می‌شود.اتهام خند‌ه‌دار ولی پردردسراز قرار معلوم در مدتی که دکتر در آمریکا نبوده FBI پرونده‌ای برای او تشکیل داده و در سال ۲۰۱۶ دکتر عسگری دردادگاهی به طور غیابی و بدون اطلاع و امکان دفاع محکوم شده است. او فرصت مطالعاتی قبلی با شرکتی به نام سوج‌لاک کار کرده که در زمینه اتصالات مورد نیاز مهندسی شیمی مشغول است و کار دکتر مطالعه مکانیزم سخت‌کاری سطحی فولاد ضدزنگ برای این شرکت بوده است ولی FBI او را متهم به سرقت اسرار تجاری این شرکت می‌کند. جالب آنجاست که این شکایت و اتهام از طرف شرکت مطرح نشده و خود دولت آمریکا تحقیقات را انجام داده است. آن‌طور که افراد نزدیک به دکتر می‌گویند، دو مأمور پلیس FBI شهر کوچک کلیولند برای خودنمایی و ترقی رتبه این پرونده را علیه دکتر تشکیل می‌دهند و محتویات آن به اندازه‌ای پوچ و تهی از مدرک است که هم در حکم اولیه و هم در حکم تجدیدنظر نهایی که به درخواست دادستان بازبینی می‌شود، نه تنها دکتر تبرئه شده بلکه دو مأمور FBI هم تخطئه می‌شوند که بر اساس حدس و گمان و ملیت متهم پرونده‌سازی کرده‌اید. تنها مدرک پرونده ارسال یک آنالیز کریستالوگرافی از سطح نمونه یکی از دانشجویان ایرانی همکار این پروژه بوده است.در واقع این آنالیز را هرکسی می‌تواند انجام دهد: صرفا لازم است یک‌سر به خیابان سعدی بزنید و محصولات این شرکت یا مشابه آن را تهیه کنید و در هر آزمایشگاه شیمی، مواد یا فیزیک کشور این تست را انجام دهید! این را هم در نظر بگیرید که این تست در قالب قرارداد انجام شده است. مابقی پرونده داستان‌سرایی و تئوری توطئه بود: آنها دکتر را متهم کرده بودند که شما در یک موسسه‌ دولتی که دانشکده مهندسی دریا دارد، در حال کار هستید، شواهد نشان می‌دهد در آن دانشکده پروژه ساخت زیردریایی درحال انجام است که برای ارتش ایران کاربرد دارد و این اسرار را برای این کار دزدیده‌اید. از این هم بگذریم که هر دانشجوی ترم دوم مواد هم می‌داند که فولاد ضدزنگ را در آب دریا نمی‌توان استفاده کرد.مبرا از همه اتهاماتدکتر خرداد ۹۶ به آمریکا می‌رود و قرار بوده شهریور آن سال به ایران بازگردد تا مراسم ازدواج دخترش در ایران برگزار شود ولی بعد از ورود به آمریکا ناگهان همه ارتباطاتش با آشنایان و نزدیکان قطع می‌شود و هیچ‌کس از دانشجویان و همکاران اطلاعی از موضوع ندارد. دانشجوها و نزدیکان دکتر ارتباطی با خانواده او هم نداشتند و بعد از حدود یک ماه از این اتفاق شروع می‌کنند به جست‌وجو در اینترنت و پرسش از افراد مختلف تا در نهایت یک تصویر ماگ‌‌شات از دکتر پیدا می‌کنند؛ همان تصویرهایی که هنگام دستگیری یک فرد از او می‌گیرند.بعد از دیدن این تصویر دانشجویان رودربایستی را کنار گذاشته و خانواده دکتر را پیدا می‌کنند و پیگیر حالش می‌شوند ولی خانواده دکتر به آنها می‌گویند که سوءتفاهمی شده و ما مشغول تلاش برای آزادی دکتر هستیم. پس از تلاش‌های اولیه وکلا و خانواده، حکم غیابی ملغی و دکتر با وثیقه آزاد می‌شود و منتظر دادگاه جدید می‌ماند. در همین زمان با آشنایان و نزدیکانش هم تماس می‌گیرد و موضوع شکایت و پرونده‌سازی را شرح می‌دهد. یک‌سال می‌گذرد تا نوبت به دادگاه برسد و فروردین ۹۷ حکم دادگاه به نفع دکتر صادر می‌شود اما دادستان پرونده با وجود حکم قاطع و صریح قاضی بی‌خیال ماجرا نشده و جفت پاهایش را در یک کفش می‌کند و درخواست تجدیدنظر می‌دهد. طبق قانون آمریکا حکم نهایی تجدیدنظر را هم باید همان قاضی اولیه بدهد و با توجه به حکم اولیه معلوم است که نتیجه چه خواهد بود.دادرسی دوم زمان زیادی طول می‌کشد تا نهایتا در آبان‌ماه سال ۹۸ حکم نهایی دکتر صادر می‌شود و این حکم به قدری از نظر قاضی معلوم و بدیهی بوده که برخلاف رویه به هیئت ژوری هم ارجاع نمی‌دهد و پرونده را مطابق حکم اولیه مختومه اعلام و دکتر عسگری را از تمام اتهامات تبرئه می‌کند.بهانه، بهانه و بهانه و جانی که در خطر استکمی به عقب برگردیم؛ دکتر به محضی که پایش را در فرودگاه آمریکا می‌گذارد و قبل از اینکه ورودش ثبت شود و پاسپورتش مهر بخورد، بازداشت می‌شود. دکتر با ویزای توریستی و برای مدت زمان محدود به آمریکا رفته و در مدت دادرسی ویزایش هم تمام می‌شود، لذا بلافاصله بعد از صدور حکم نهایی تبرئه در دادگاه در آبان ۹۸، مجددا به جرم حضور غیرقانونی در خاک ایالات متحده دستگیر می‌شود و به بازداشتگاه مهاجرتی انتقال پیدا می‌کند.ارتباط دوستان دکتر مجددا با او قطع می‌شود تا حدود دو هفته پیش که دوباره می‌توانند با خانواده او تماس بگیرند. این‌بار اخبار خوشایند نیست. بوی آزار و اذیت به مشام می‌رسد. آن‌طور که خانواده دکتر می‌گویند در این مدت ۱۱ بار برای دی‌پورت کردن، عسگری را با پابند سوار هواپیما می‌کنند و در چهار بازداشتگاه مختلف می‌چرخانند ولی او را به ایران نمی‌فرستند. از همه ناراحت کننده‌تر اینکه از روز ده مارس به بعد دکتر در زندان مهاجرتی لوییزیانا نگه می‌دارند که از لحاظ وضعیت نابه‌سامانش زبان‌زد است.این زندان یک بازداشتگاه موقت است و قانونا فقط سه روز می‌توانند هرکسی را در آن نگه دارند ولی دکتر عسگری از ده مارس آنجاست. این بازداشتگاه به هیچ‌وجه شرایط مناسبی ندارد، برای تمام افراد فقط دو دوش حمام و توالت در دسترس است، هیچ امکانات شست‌وشوی لباسی نیست، امکانات بهداشتی وجود ندارد و حتی به دکتر عسگری در ابتدا اجازه نمی‌دادند از ماسک شخصی‌اش استفاده کند. زندانیان مختلف می‌آیند و می‌روند ولی عسگری را به بهانه اینکه به خاطر شیوع کرونا پروازی به ایران وجود ندارد، نگه می‌دارند. گفتیم کرونا، طی این مدت سه مورد تأییدشده کرونا در ساختمان محل نگهداری دکتر عسگری گزارش شده و این در حالی است که هیچ نوع استاندارد بهداشتی و فاصله‌گذاری فیزیکی در این بازداشتگاه شرجی وجود ندارد.طبق بررسی‌های دانشجویان و خانواده‌ی دکتر طی این مدت پروازهای زیادی از مسیر پاریس، رم و فرانکفورت به ایران انجام شده است. حتی نزدیکان و خانواده دکتر حاضرند هزینه‌های پرواز را بپردازند ولی دولت آمریکا هنوز قبول نکرده است.طبق قانون و روال مرسوم، عملیات دی‌پورت باید ظرف دو هفته انجام شود. دکتر عسگری شب قبل از اعلام حکم دادگاه تجدیدنظر به دانشجویانش می‌گوید که ممکن است به مدت دو هفته او را به بازداشتگاه انتقال دهند و بعد به ایران بفرستند. حتی دکتر از تلاش وکلایش خبر می‌دهد که همین دو هفته بازداشت را هم لغو کنند ولی در نهایت این بازداشت خیلی بیشتر از دو هفته طول می‌کشد.در هر صورت فعلا جان یک انسان در خطر است. در شرایط همه‌گیری ویروس کرونا ابتدایی‌ترین نکات بهداشتی در بازداشتگاه رعایت نمی‌شود، نه فواصل ایمنی، نه امکانات اولیه نظافتی و نه اقدامات پیشگیری‌کننده مثل استفاده از ماسک و دستکش. همه اینها در حالی‌ست که دکتر عسگری سابقه‌ی عفونت‌های ریوی شدیدی دارد و این شرایط برای او بسیار خطرناک است. دختر دکتر در این ایام روزی یک‌بار با زندان تماس می‌گیرد و با او حرف می‌زند و از وضعش جویا می‌شود.به خاطر استادجمعی از دانشجوهای سابق و نزدیکان و آشنایان دکتر در حال حاضر مشغول فعالیت و تشکیل پویش برای آزادی او هستند. کار اصلی‌شان فعلا فعالیت در شبکه‌های اجتماعی مثل فیسبوک و اینستاگرام و توییتر برای تأثیر گذاشتن روی افکار عمومی‌ست. البته وزارت خارجه هم در سطح دیپلماتیک تلاش‌هایش را انجام می‌دهد و دکتر ظریف و آقای عراقچی و دکتر غلامی به عنوان وزیر علوم در حال پیگیری هستند.تعدادی از بچه‌های این پویش که در آمریکا حضور دارند، تماس‌هایی با سناتورهای آمریکایی می‌گیرند تا ماجرا را برایشان شرح دهند و مقدمات آزادی دکتر را فراهم کنند. البته فعالیت رسانه‌ای این گروه فعلا محدود بوده و منتظر چراغ سبز از سوی خانواده دکتر و مسئولان کشور هستند که نمود رسانه‌ای بیشتر به فعالیت‌هایشان بدهند، چرا که ممکن است سروصدای بیش از حد پرونده را از مسیر عادی‌اش خارج کند و باعث دردسر بیشتر برای دکتر شود. تلاش این پویش اقناع افکار عمومی‌ست. کانال‌های ارتباطی مختلفی در حالت آماده‌باش هستند تا با چراغ سبز خانواده دکتر و مسئولان فعالیت‌های رسانه‌ای و تأثیرگذاری روی افکاری عمومی را پیش ببرند.از ابتدا تصمیم دکتر این‌طور بود که زیر بار سیاسی بودن این پرونده نرود. قطعا این پرونده سیاسی است و بر اساس ملیت صادر شده ولی دکتر قصد داشت از طریق فنی و علمی تبرئه خودش را بگیرد، به خاطر همین هیچ اقدام سیاسی تا قبل از صدور حکم انجام نشده است. تلاش نزدیکان و آشنایان دکتر هم آگاه‌سازی افکار عمومی نسبت به واقعیت این پرونده است، چرا که موضوع سرقت اسرار تجاری مسخره و مضحک به نظر می‌رسد. این فرایند، یک فرایند کاملا شناخته شده است ولی مکانیزم آن را کسی نمی‌داند و اصلا چیزی برای دزدیدن وجود ندارد. مهم‌ترین کاربرد این فناوری در حال حاضر ساخت تیغ ریش‌تراشی است، یعنی اصلا تکنولوژی سطح بالایی وجود ندارد.یک معلم واقعیفرزاد حمدی در لابه‌لای صحبت‌هایش گریزی هم به خاطرات خوب و خوشش از هم‌نشینی با دکتر عسگری زد:وقتی من فارغ‌التحصیل شدم، دکتر ۵۰ سالش بود ولی جوری والیبال و فوتبال بازی می‌کرد که کسی به گرد پایش نمی‌رسید. بهترین عبارت در توصیف او همان شعر معروف است که «موجیم که آسودگی ما عدم ماست»دکتر محبوبیت خاصی بین دانشجوها داشت و همین هم باعث شد که در طول مدت کوتاهی افراد زیادی به این پویش بپیوندند و صفحه اینستاگرام آن را دنبال کنند. سبک رفتاری و تحولی که در دانشکده مواد ایجاد کرد، محبوبیت او را به همراه داشت. با بچه‌های دانشکده والیبال بازی می‌کرد، پسرها را به ویلایی که در طالقان داشت، دعوت می‌کرد و به آنها مشورت و راهنمایی می‌داد و تأثیر زیادی روی دانشجوهایش داشت.دکتر عسگری هم معلم بود، هم محقق اما جنبه معلمی دکتر خیلی پررنگ‌تر است و این موضوع هم به تسلط و دانش او برمی‌گردد و هم به مهارت‌هایی که به دانشجوهایش یاد می‌داد؛ مهارت‌هایی مثل کار گروهی و تعامل با دیگران و همکاران. دکتر به دانشجوهایش یاد می‌داد که نه تنها یک مهندس خوب باشند، بلکه یک انسان حرفه‌ای و درست‌کار هم باشند.در کلاس‌هایش به دانشجوهایش یاد می‌داد که چطور استدلال کنند. بعضی وقت‌ها دانشجوها را سر کلاس چند دسته می‌کرد و از هر دسته می‌خواست در یک موضوع که چند دیدگاه و نظریه وجود داشت، طرفدار یک نظریه شوند و از آن در مقابل نظریه‌های دیگر دفاع کنند، با یکدیگر بحث کنند و همدیگر را قانع کنند.