امکان رسیدن به قله‌ها؛ یک امر مسلّم!

بسم الله الرحمن الرحیمالحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا حبیب اله العالمین العبد الموید و الرسول المسدد ابوالقاسم مصطفی محمد صلی الله علیه و آله و سلمخداوند را شاکر هستیم که توفیق ذکر خودش و ذکر اولیاءش را به ما مرحمت کرده و از او خاشعانه و خاضعانه درخواست می‌کنیم که این توفیق را در نسل ما تا قیام قیامت باقی بگذارد به حرمت و برکت ‌صلوات بر محمد و آل محمد.اعتقاد به شدن و تغییر؛ لازمه‌ی رشدقرار هست ما چند جلسه‌ای در محضر امیر کلام و کلام امیر باشیم. در محضر این گنج ناشناخته‌ی پدری؛ نهج‌البلاغه‌ی عزیز. و نکاتی را در مورد رشد و افول تمدن‌ها و جوامع که بعضی‌ها راجع به فرد و بعضی هم راجع به اجتماع هست، خدمت عزیزان عرض کنیم.بایسته و شایسته‌ی مطالب این هست که با سیر منطقی شروع شود که به فراخور حال، چون که ما نمی‌توانیم کل بحث را در چهار جلسه تمام کنیم، به مهم‌ترین این نکات اشاره کنیم. بعضی از نکاتی که خدمت دوستان عرض می‌شود، نکات پایه و اساسی است که لازمه‌ی رشد و تغییر اعتقاد به این مسئله‌ها است و آن مسئله یکی امید و اعتقاد به «تغییر» و «شدن» هست. کسی که خودش را در جبر محیط، وراثت و تربیت ببیند، اصلا نمی‌تواند در مورد تغییر اندیشه و فکر کند و برنامه داشته باشد. پایه‌ی این بحث مسئله‌ی آزادی، اختیار و اراده هست. خواستن، توانستن و بیرون رفتن از محیط جبر. برای اینکه ما اعتقاد به این حرکت داشته باشیم خود نگاه به تاریخ خیلی مسئله‌ی مهمی هست. جلسه‌ی قبل من بدون ارجاع دادن مطالب را درمورد جامعه‌ی قبل از بعثت خدمت شما عزیزان عرض کردم. در این جلسه اشاره به خطبه آن دارم؛ خطبه ۲۶ سه قطعه دارد که قطعه اول که حدود پنج سطر هست در مورد جامعه‌ی قبل از بعثت، امیرالمومنین نکاتی را بیان می‌کنند.دیدن همین مسئله انسان را معتقد به تغییر می‌کند. که انسان ببیند جامعه‌ای آنچنانی بعد از گذر دو دهه به چه رشد و پویایی رسید و یکی از محصولات و خروجی‌های مکتب اسلام را امیرالمومنین در این نهجه‌ی شریف‌شان توصیف می‌کنند، خدمت عزیزان عرض کنیم که هم در آستانه‌ی ماه مبارک رمضان هستیم، نکات اخلاقی و تربیتی برای ما داشته باشد و هم ما را به این سمت و سو ببرد که «شدن» و تغییر در کف میدان رخ داده و چگونه ما این فرود و فراز را می‌بینیم.شرایط جامعۀ عرب قبل از بعثت نبی (ص)امیرالمومنین در خطبه ۲۶ نهج‌البلاغه در مورد عرب قبل از بعثت این چنین می‌فرماید : «إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله) نَذِيراً لِلْعَالَمِينَ وَ أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ». اولین نکته‌ای که این‌جا آقا امیرالمومنین به آن اشاره می‌کنند این هست که آقا رسول الله (ص) نذیر عالمیان بودند، آغاز حرکت تمدن آفرین ایشان از مکه هست، مخاطب اولیه اعراب هستند ولی ایشان نذیرا للعالمین، برای کل عالمیان هستند. «أَمِيناً عَلَى التَّنْزِيلِ»، دارای مقام عصمت هستند. از طرف خدا ملقب به «امین» شدند و «وَ أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ»، بدترین اعتقادات، بدترین جایگاه [را داشتید]. و شما در سخت‌ترین شرایط زندگی حتی از حیث منازل زندگی و سکونت، یک زندگی متمدنانه نداشتید و «حَيَّاتٍ صُمٍّ» بهداشت مناسبی نداشتید، «وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ» از حیث تغذیه آداب انسانی خوردن را رعایت نمی‌کردید و «وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ» خون ریز بودید، خون خودتان را می‌ریختید، به فکر کشورگشایی و فتح کشورها و تمدن‌آفرینی نبودید. دائما جنگ داشتید ولی با خودی‌هایتان«وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ» عاطفه و احساس در وجود شما خشکیده‌بود. «الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌ» بت‌پرستی، چوب‌هایی را بر افراشته‌بودید و عبادت‌شان می‌کردید. قربانی برای‌شان می‌گرفتید، هدایا برایشان می‌فرستادید و گناهان سراسر وجود شما را گرفته‌بود. این تصویری است که امیرالمؤمنین از عرب قبل از بعثت بیان می‌کنند و تاکیدشان این است که شمایی که به این حسب و نسب خودتان افتخار می‌کنید، این‌طور زندگی می‌کردید. حالا با این روحیات و خشونت و غذا و «تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ» که آب گوارا هم نمی‌نوشیدید و بدترین و سخت ترین و قبیح‌ترین غذاها را شما داشتید، سوالی هست از بعضی از آن‌ها که وقتی اسلام آمد و حدود غذاها را معلوم کرد _از پرنده ها این، از ماهی ها آن و..._ و حدود طعام اسلامی و ماکولات را مشخص کرد، شما در زمان قبل از اسلام چه می‌خوردید؟ گفتند:«کل ما دب و درج» هرچه که در صحرا حرکت می‌کرد ما می‌خوردیم، یک استثنایی گفته می‌شود، ظاهرا جز «ام جبین» نوعی مارمولک سمی است؛ که تنها چیزی که نمی‌خوردند یک نوع از مارمولک صحرایی بوده! این داستان قبل از بعثت، با تعبیر «وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ » شامل می‌شود، قتل اولاد، خشونت ها، خون ریزی ها جنگ های واهی، گاهی به خاطر یک جر و بحث معمولی دعوایی قوت می‌گرفت و خونی ریخته می‌شد، دو قبیله صدها نفر از هم را به خاطر یک داستان سطحی و پیش پا افتاده می‌کشتند. این فضای قبل از بعثت بوده.توصیف رشدیافتگان مکتب نبوی از منظر علی (ع)حالا امیرالمومنین در کلمه دویست و هشتاد و نه نهج البلاغه شاگردان مکتب رسول الله را نام می‌برند و یکی از کسانی که رشد یافته همین فضاها بوده، در همین فضا نفس کشیده، در همان محیط بزرگ شده، ویژگی هایش را بیان می‌کنند. نزدیک یازده نکته. هر کلمه‌اش درس اخلاق و حرکتی به سوی رشد است و توصیف‌ها محرکی برای رشدکردن و آسمانی شدن هستند. کلام این چنین شروع می‌شود:«و قال علیه السلام كَانَ لِي فِيمَا مَضَى أَخٌ فِي اللَّهِ وَكَانَ يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ» یعنی آن عرب جاهلی که برای کوچک‌ترین مطامع دنیایی خون می‌ریخت برای آن‌که در شدت فقر نان خورش کم بشود فرزند خودش را می‌کشت؛ امیرالمؤمنین بعضی از نجات‌یافتگان از آن فضای ظلمانی را این چنین معرفی می‌کنند: «أَخٌ فِي اللَّهِ» به مقام اخوت با ولی الله رسیدند، از آن بستر رشد کردند «كَانَ يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ» علت این که او در نظر من بزرگ بود این است که دنیا در نظرش کوچک بود ما به این رشد می‌گوییم. کسی که به خاطر بی‌ارزش‌ترین مطامع دنیا خون می‌ریخت به جایی رسیده که کل دنیا در نظرش کوچک و خدا فقط در نظرش بزرگ است و «و كَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ» آن جاهلی که جز شهوت شکم اساسی نداشت و هر چه می‌دید می‌خورد، از سلطنت شکم خارج شده «وَ لَا يُكْثِرُ إِذَا وَجَدَ». احساس و عواطف و آمال خودش را مدیریت می‌کند، می‌بیند که چه می‌خواهد، می‌داند دنبال چه می‌گردد. «وَ كَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً» آن گویندگان پر حرف به انسان‌های اندیشمند متفکر تبدیل شدند. فضای رکودیافته و عقب‌افتاده، انسان‌هایی که با دست خودشان سنگی را بتراشند و آن را معبود خود قرار دهند به جایی برسند که در مورد افلاک و ایمان و زمین و خدا و هستی فکر کنند، بحث کنند، مطالعه کنند و سوال بپرسند و همه وجودشان درگیر معارف عالیه بشود، به مرحله «سکوت عاقلانه» برسند و یکی از چیزهایی که انسان را به ابتذال می‌کشاند پرحرفی است. گاهی اوقات شیطان با پرگویی ما را به نابود می‌کشاند. در کلام حضرت علی هست که «إذا تَمَّ العَقلُ نَقَصَ الكَلامُ» زمانی که حرف زدن زیاد شد، خطا هم زیاد می‌شود و می‌فرمایند از نشانه‌های عقل کم‌گویی است «وَمَنْ كَثُرَ كَلاَمُهُ كَثُرَ خَطَؤُهُ» بعد با یک سیر می‌رسانند به اینکه کسی که خطایش زیاد باشد حیایش کم است، کسی که حیایش کم باشد، قلبش می‌میرد و قلبش بمیرد وارد آتش می‌شود. «فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِينَ » این ره‌یافته به سکوت عارفانه اگر در جمعی هم حرف می‌زد بر همگان غلبه می‌کرد. حرف داشت برای زدن حرفش اما دنبال مخاطبش می‌گشت. در احوالات علامه طباطبایی نوشته‌اند که اگر دو نفر بحت میکردند ایشان به بحث ورود نمی‌کردند، تا از ایشان سوال نمی‌پرسیدند ورود نمی‌کردند، با این که به مسائل هم مشرف بودند. آن زمانی که برای آن جلسه‌ی خاص از قم به تهران تشریف می‌آوردند، در کل مسیری که سوار اتوبوس می‌شدند از قم تا تهران، کلمه‌ای با بغل‌دستی‌شان صحبت نمی‌کردند. «وَ كَانَ أَكْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً»توصیفی از نیروی مذهبی و انقلابیکوه علم، آن کوه معرفت، «فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِينَ» اما اگر موقع حرف زدن می‌شد، همه‌ی گویندگان‌ به بزرگی مقام او اعتراف می‌کردند «وَ نَقَعَ غَلِيلَ السَّائِلِينَ» و عطش پرسش‌گران را فرومی‌نشاند. «وَ كَانَ ضَعِيفاً مُسْتَضْعَفاً» این تقابل جامعه‌ی قبل از بعثت و بعد از بعثت را در این دو کلام علوی برای شما بیان می‌کنم؛ اوایل خطبه‌ی بیست‌وشش و کلمه‌ی دویست‌و‌هشتادونه، که امیرالمومنین علی علیه السلام این‌چنین توصیف می‌کنند رشدیافتگان در مکتب اسلام، مکتب نبوت، مکتب علوی را. بعد می‌فرمایند که در ظاهر که او را می‌دیدی، یک انسان ضعیف، یک انسانی که شاید فکر می‌کردی در تصور خودت، که با یک ضربه می‌توانی او را از پا دربیاوری ولی «فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَيْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ». اما اگر زمانش فرامی‌رسید، مانند شیر بیشه و افعی کویر محکم، گزنده، فعال. ترسیمی از یک نیروی انقلابی و مذهبی؛ نیرویی که می‌خواهد برای این مکتب کاری انجام بدهد، آن‌قدر توانایی داشته باشد که اگر زمانش رسید بتواند خدمتی به اسلام و به مکتب بکند. شیر بیشه‌زار و افعی بیابان‌های خشک! تعبیرها، تعبیرهای خیلی رسایی ست برارای اینکه مرد میدان هستند. ولی مرد ریا و تزویر و به رخ کشیدن و خودنمایی نیستند. تا میدان خودش را نشان ندهد، این‌ها هم خودشان را نشان نمی‌دهند. دنبال این نیستند که لباس‌های تنگ بپوشند که دور بازوی‌شان را کسی ببیند! فضا فضای خودنمایی نیست!ویژگی‌هایی ضروری برای اعضای یک جامعهحالا ببینید این توصیفات برای هزار و چهارصدسال پیش است. کسی که هزاروچهارصدسال پیش در آن بستر زندگی می‌کرده، و معصوم هم نیست. تعریف معصوم نمی‌کنند. امام حسن و امام حسین را تعریف نمی‌کنند. «لَا يُدْلِي بِحُجَّةٍ حَتَّى يَأْتِيَ قَاضِياً» اهل پرگویی و بیهوده‌گویی نبود. می‌خواست علیه کسی صحبت بکند، در فضای لجن‌پراکنی ورود نمی‌کرد. تا به محضر قاضی نمی‌رسید ادله‌اش را رو نمی‌کرد. اهل آبروی کسی را بردن نبود. به تعبیر امروزی‌ها تقوای رسانه داشت! دستش می‌رسید اما آبروریزی نمی‌کرد. «لَا يُدْلِي بِحُجَّةٍ حَتَّى يَأْتِيَ قَاضِياً» اگر قرار بود حقی را استیفا بکند، تقوا هم کنار این اقامه‌ می‌شد. خدا را می‌دید. برای گرفتن یک حق خودش، تمام خاندان یک نفر را با خاک یکسان نمی‌کرد! «وَ كَانَ لَا يَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا يَجِدُ الْعُذْرَ فِي مِثْلِهِ» به تعبیر امروزی‌ها، اهل قضاوت‌کردن دیگران نبود. اهل این نبود که دیگران را ملامت و سرزنش کند. شما حساب کنید اگر تک‌تک افراد یک جامعه این ویژگی‌ها را داشته باشند! آن جامعه چه‌ جامعه‌ای خواهد بود؟ اصلا اهل سرزنش و ملامت کسی نبود، مادامی که برای آن کاری که سرزده بود، عذری می‌توانست بیاورد! به بهترین وجه کارهای دیگران را حمل بر صحت می‌کرد. اگر احتمال می‌داد این کارِ به ظاهر اشتباه، محملی دارد، اول طرف کننده‌ی آن و فاعل آن کار می‌رفت و از خودش توضیح می‌خواست. یکی از نیازهای امروزی ما و یکی از شاخصه‌های جوامع پیشرفته، همین فراز هست! بگذارید مردم حق دفاع از خودشان را داشته باشند چه سیاسی چه مذهبی، چه در سطح جامعه چه در سطح خانواده. با برادرت مشکل پیدا کردی اول با خودش صحبت کن. با پدرت مشکل پیدا کردی اول از خودش بشنو. با همکلاسیت بحثی داری اول با خودش جلسه بگذار قبل از اینکه پیش حراست بروی، پیش انتظامات بروی و پیش قاضی بروی. «كَانَ لَا يَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا يَجِدُ الْعُذْرَ فِي مِثْلِهِ حَتَّى يَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ» دلیل او را می‌شنوید.رشد معجزه‌آسا، نتیجۀ سیره و منش پیامبر (ص)ببینید ما این مسائل را داریم الآن می‌شنویم در مورد خیلی از رجال معروف‌مان هم نمی‌توانیم تطبیق کنیم. در حالی که این‌ها شاگردان مکتب رسول الله (ص) هستند؛ کسانی که در آن مکتب رشد کردند، جوانی خودشان را میان‌سالی خودشان را در آن فضای سفک دما، در آن فضای خشک که عاطفه اصلا وجود ندارد، در آن فضایی که احساسات مرده، به جایی رسیده‌اند که این‌چنین امیرالمومنین (ع) از آن‌ها تعریف می‌کند.«وَ كَانَ لَا يَشْكُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ». انسان‌های ضعیفی که همیشه خودشان را به نداری بزنند و از نداشته‌ها حرف بزنند و از ضعف‌ها و نداری‌ها حرف بزنند. به تعبیر امروزی‌ها همیشه نیمه‌ی خالی لیوان را ببینند؛ این‌گونه هم نبود.در مورد مشکلات شخصی خودش و هم‌چنین بیماری‌های خودش هم اهل شکایت نبود. عزت نفس، «كَانَ يَقُولُ مَا يَفْعَلُ وَ لَا يَقُولُ مَا لَا يَفْعَلُ». عمل گرا و اهل عمل. در خطبه ۱۷۵ نهج البلاغه، امیرالمومنین، علی (ع) با قسم جلاله این نکته را می‌فرمایند که اگر من شما را دعوت به طاعتی کردم: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلَّا وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا، وَ لَا أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا.وَ لا اَنْهاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ اِلاّ وَ اَتَناهى قَبْلَكُمْ عَنْه» قسم به الله می‌خورم که هر طاعتی را که هر امر معروف و پسندیده‌ای را که شما را تشویق به او کردم، خودم آن را عمل کردم و زودتر از شما به سمت آن رفتم. «لَا أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا» و هر امر معصیت و زشت و ناپسندی که شما را از آن بازداشتم، قبل از شما خودم از آن کار کناره‌گیری داشتم. همین ویژگی امیرالمومنین (ع) همین ویژگی رسول الله (ص)، در صحابه هم تسری یافت. «كَانَ يَقُولُ مَا يَفْعَل» اگر امر و نهی‌ای داشت خودش آن را عمل می‌کرد. «لَا يَقُولُ مَا لَا يَفْعَلُ». نکاتی که در قرآن شریف هست، حداقل دو آیه از قرآن به صورت صریح، به خصوصیت شاگردان مکتب رسول الله (ص) و رشدیافتگان و تغییریافتگان در مکتب نبوی اشاره می‌کند. در سوره مبارکه بقره هست. «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُم» آیا امر به نیکی می‌کنید و خودتان فراموش می‌کنید؟ در سوره ای دیگر، «لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ.» حالا شما ببینید چه آشفته‌بازاری در فضای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی جوامع وجود دارد؛ در مورد مسئولین و آن‌هایی که باید پاسخگو باشند در مورد عمل نکردن به این فراز.«كَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَى الْكَلامِ لَمْ يُغْلَبْ عَلَى السُّكُوت» دنبال خودنمایی و پرگویی‌های بی‌فایده نبوده. امروز در آستانه انتخابات، ما این پرگویی‌های بی‌فایده را زیاد می‌بینیم و می‌شنویم...چشم انداز جامعۀ ایده‌آل«كَانَ عَلَى مَا يَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَى أَنْ يَتَكَلَّمَ» شیفته دانش. علم او و خروجی علم او در شبه جزیره عربستان هفده نفر بودند که بتوانند بخوانند و بنویسند! ایشان با مکتبی کار را آغاز می‌کنند که طلب العلم، فریضه می‌شود و بر همه‌ی آحاد اهل آن مکتب، واجب می‌شود و این ره‌یافتگان به مرحله رشد در جامعه نبوی، حالا حریص شدند بر طلب علم و شنیدن... یک نکته‌ای در مورد حقیقت جان آدمی‌ست که انسان با شنیدن و با دریافت رشد می‌کند. «آدمی از گوش فربه می‌شود». بدن ما و جسم ما از طریق خوردن رشد می‌کند و فربه می‌شود. جان ما از طریق دریافت‌های صمعی و بصری، که تعبیر همین علم آموزی باشد، «آدمی از گوش فربه می‌شود» یعنی همین مسئله‌ی علم آموزی.«وَ كَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ يَنْظُرُ أَيُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الْهَوَى، فَيُخَالِفُهُ». این همان چشم‌اندازی است که ما برای جامعه و آحاد جامعه می‌خواهیم ببینیم. هوا پرستی و خود پرستی و منیّت، باید کنار گذاشته بشود و از بین برود و این شخصی که امیرالمومنین او را توصیف می‌کنند، می‌فرمایند هر زمان که دو مسئله برایش پیش می‌آمد؛ دو پیشنهاد کاری داشت؛ دو ماموریت برایش مهیا می‌شد؛ می‌آمد نگاه می‌کرد که کدام یک از این ماموریت‌ها اقرب به هوای نفسش است، نفس‌اش بیشتر کدام را می‌طلبد، با همان مخالفت می‌کرد! در هیأت دو کار به او می‌دهند؛ انتظامات و جفت‌کردن کفش‌ها. او نگاه می‌کند کدام یک آقاییِ ظاهری دارد؟ کدامش مخالفت با هوای نفس دارد؟ کدامش میل به نفس دارد و نزدیک به هوای نفس است؟ خود ندیدن و دیگری و دیگران را دیدن و خدا را دیدن...امکان رسیدن به قله‌ها؛ یک امر مسلّماین جلسه فقط فضا را می‌خواهم به این سمت‌وسو ببرم که این، «امکان» دارد. یکی از چیز‌هایی که در جوامع توسط مخالفین و دشمنان دائما تلقین می‌شود برای جامعه‌ای که در حال حرکت است، این است که «آن قله‌ای که رهبران شما و بزرگان شما و اولیای دین شما برای شما ترسیم کرده‌اند؛ دست نایافتنی است، خودتان را به زحمت نیندازید! این «شدن» امکان ندارد. با این مردم نمی‌شود به جایی رسید و جایی را فتح کرد. با این مسئولین نمی‌شود کاری کرد....» مکتب اسلام نشان داد اگر اراده‌ها شکل بگیرد؛ اگر علت‌هایی که یک تمدن نیاز دارد، در کنار هم قرار بگیرد؛ از آن فضا و از آن محیط این چنین مجاهدانی رحمانی و ربانی خلق می‌شود. این یک درس است. فضای ماه رمضان هم فضای مجاهده و ریاضت با مباحث مطعم و مشرب و خوراکی‌ها و هوای نفس است دیگر...! عمده‌ی داستان روزه، مخالفت با هوای نفس است.آب دریا را اگر نتوان کشید ...«فَعَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْخَلَائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِيهَا». امیرالمومنین می‌فرمایند اگر قرار بر مسابقه است، اگر قرار بر منافسه است، اگر قرار هست برای چیزی نفس‌نفس بزنید و دنبال چیزی بدوید، دنبال این نکات باشید، دنبال رسیدن به این فضایل باشید. «فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوهَا، فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِيلِ خَيْرٌ مِنْ تَرْكِ الْكَثِير. »من حدود یازده خصوصیت را در این کلام نورانی بیان کردم، امیرالمومنین در آخر می‌فرمایند اگر نمی‌توانید همه این‌ها را در خودتان شکل دهید، بدانید هر مقداری را هم که داشته باشید باز هم خوب است. «أَخْذَ الْقَلِيلِ خَيْرٌ مِنْ تَرْكِ الْكَثِير» آب دریا را اگر نتوان کشید ... اگر به همه‌ آن نمی‌توانی برسی، به اندازه‌ی رفع تشنگی می‌شود در این فضا قدم برداشت. یکی از نکاتی که دائما رهبر فرزانه انقلاب به آن اشاره می‌کنند، «امیدبخشی نسبت به آینده» است بارها و بارها شما در کلمات ایشان دیدید و شنیدید و خواندید که آینده‌ی این مردم، آینده‌ی این انقلاب، آینده‌ی این حرکت را ایشان رو به خیر و سعادت و رفاه و امنیت و آزادی برای همه بیان می‌کنند. این همان نیاز اولیه‌ی حرکت است که انسان بداند و یقین کند که در این مسیر، «شدن» اتفاق می‌افتد و هیچ چیز نمی‌تواند مانع رسیدن به این قله‌ها شود، اگر انسان خود اراده کند، اگر آن نکات مطلوب کنار هم جمع شده باشد.خدا را شاکر هستیم که توفیق ذکر خودش و اولیاءش را و در محضر نهج‌البلاغه بودن را به ما مرحمت کرد.این کلمه‌ی ۲۸۹ که اگر انسان در خلوت خودش گاهی بنشیند و تطبیق دهد و تطبیقی روی خودش پیاده کند، هر کدام از قسمت‌های آن می‌تواند یک بعد از ابعاد وجودی ما را به کمال برساند. ابتدای مسئله، نگاه به هستی و نگاه به کائنات و نگاه به خداوند متعال و نگاه به دنیا و آخرت، تصحیح نگاه به کائنات و نگاه به افلاک، نگاه به خود باعث می‌شود انسان در چشم ولی خدا، در چشم خدا بزرگ بیایید. «كَانَ يُعْظِمُهُ فِي عَيْنِي صِغَرُ الدُّنْيَا فِي عَيْنِهِ». آن چیزی که در چشم من او را بزرگ کرده بود، این بود که طالب دنیا نبود، خدابین بود، خداخواه بود.ان‌شاءالله خداوند متعال به آبروی حضرت امیرالمومنین علی علیه السلام، توفیق حرکت در مسیر رشد و پویایی به همه ما مرحمت کند و ما را از پیروان واقعی آقا امیرالمومنین مقدر کند به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.