تولید ثروت سبز

در متنی با عنوان "توسعه‌ی پایدار در برابر توهّم توسعه" مفهومِ توسعه‌ی پایدار، اهداف هفده‌گانه‌ی آن و توضیحاتی درباره جنبه‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی آن بیان کردم. این متن را در اینجا مطالعه کنید. چنانکه گفته شد توسعه‌ی پایدار آرمان‌شهری را برای کشورها ترسیم می‌کند که رسیدن به آن متضمّنِ رشد و توسعه‌ی اقتصادی، حراست از منابع طبیعی و محیط زیست و نیز عدالت اجتماعی است. در این متن نیز از دیدگاه وظایف دولت به مسأله‌ی توسعه‌ی پایدار نگاه می‌کنم و فرصت‌هایی را معرفی می‌کنم که نگاه توسعه‌ی پایدار می‌تواند پیش پای بخش‌های اقتصادی کشور بگذارد.تصور کنید در منطقه‌ای از کشور، جنگلی حفاظت‌نشده وجود داشته و کاربری فعلی آن تنها تفرجگاه و منازل شخصی افراد بومی باشد. کم‌کم افراد دیگری با این منطقه آشنا شده و در آن اقدام به ساخت ویلا می‌کنند. این کار البته چرخه‌ی پول را در اقتصاد محلی به گردش در می‌آورد: خریدِ تجهیزات و مصالح ساختمانی از فروشندگان محلی، و تأمینِ نیروی کار از نزدیکترین شهرها و روستاهای اطراف برای خود سازنده به‌صرفه‌تر است. با ایجادِ این ویلاها و –مثلاً- اجاره‌ی فصلی آنها به گردشگران، نگاهِ مردم به این منطقه به عنوانِ مقصد توریستی گردش پیدا کرده و باز هم مردم محلی از فروش محصولات خود به گردشگران منتفع می‌شوند. ساخت هر ویلا –فرضاً- دو سه درخت را از بین می‌برد، اما در برابر انبوه درختان این جنگل مسأله خاصی به نظر نمی‌رسد. سکونت در هر ویلا نیز اندکی زباله، فاضلاب و آلودگی تولید می‌کند که لابد جنگل توان هضم آن را دارد.یک مشکل نگاه سنتی به محیط زیست و منابع طبیعی همین است؛ تنها تأثیر یک اقدام بر محیط زیست با کلّ یک منطقه مقایسه می‌شود. یک باغبان تنها یک چاه در نزدیکی دریاچه ارومیه حفر می‌کند و حجم آبی که برداشت می‌کند در برابر این دریاچه‌ی بزرگ هیچ است. اما دریغ که این نگاه تداوم روندِ سرمایه‌گذاری را مشاهده نمی‌کند. وقتی سرمایه‌گذاری‌ای برای یک نفر جذاب شد برای بقیه هم می‌شود. یک ویلا می‌شود دو ویلا، دو ویلا می‌شود دویست ویلا، و بعد از مدتی آنقدر ویلاها زیاد می‌شود که برای دسترسی مناسب‌تر به آنها راه آسفالتی کشیده می‌شود. یک چاه می‌شود هزار چاه، ده هزار چاه، دو سد می‌شود دویست سد، و می‌شود آنچه شده‌است. اصلی‌ترین انتقاد به انتقال آب از دریاچه خزر به کویر مرکزی ایران همین است: وقتی چرخه‌ی اقتصادی با آسیبِ –ولو اندک- به محیط زیست به حرکت درآمد، این قطرات جمع می‌شوند و دریا می‌سازند.کم‌کم سرمایه‌گذاران تصمیم می‌گیرند در این منطقه‌ی جنگلی هتل بسازند. سرمایه‌گذارانِ دیگری تصمیم می‌گیرند از منابعِ چوب این جنگل استفاده کرده و مبلمان و لوازم دیگر تولید کنند. در مناطقی که جنگل درختان خود را از دست داده حالا دامپروری توجیه پیدا می‌کند؛ چون مراتعِ سرسبز بوجود آمده‌است. کم‌کم ‌سرمایه‌گذارانِ چند ده میلیونی جای خود را به سرمایه‌گذارانِ چند ده میلیاردی می‌دهند. تمام این سرمایه‌گذاری‌ها اشتغال ایجاد می‌کند، تمام این سرمایه‌گذاری‌ها دارای آثار و برکات کوتاه‌مدت و میان‌مدت برای مردم منطقه هستند. اگر بعد از یک دهه یا دو دهه مشکلات زیست محیطی شروع به نمایان‌شدن کنند، حتّی مردم به یاد نمی‌آورند که این مشکلات چرا شروع شد. حتماً مسئولی که الآن بر سر کار است بی‌عرضه است. حتماً او اشکالی در مدیریتش هست. وقتی شیرابه‌های پسماندهای منطقه باعثِ نابودی اکوسیستم آن شد، وقتی خاکِ منطقه ثبات و پایداری خود را از دست داد، وقتی گردوغبار و ریزگردها آمدند، وقتی با اولین بارانِ نسبتاً سنگین سیلاب در منطقه به راه افتاد، کسی به یاد نمی‌آورد اولین ویلا را چه کسی ساخت، یا مجوز ساخت اولین ویلا را که داد، یا در اولین ویلا چه کسی اقامت گزید.کار به همین جا ختم نمی‌شود؛ چون وقتی مردم در منطقه‌ی جنگلی، یا در حاشیه‌ی رودخانه ویلاها ساختند، وقتی کشاورزان در کنار دریاچه ارومیه درختان کاشتند، دیگر نمی‌شود از آنها خواست منطقه را ترک کنند. دیگر اکوسیستم به تعادل قبلی برنمی‌گردد. چه می‌کنیم؟ وقتی سیلاب ایجاد شد، سیل‌بند احداث می‌کنیم. وقتی دریاچه خشک شد، از جای دیگری به آن آب انتقال می‌دهیم. تمام مشکلات را با درست‌کردنِ مشکلات دیگری حل می‌کنیم. دردناک آن است که هر کدام از این راه‌حل‌ها خودشان اتفاقاً باز باعث منافع اقتصادی –حداقل برای گروهایی خاص- هستند، باز اشتغال ایجاد می‌کنند، و باز باعث رونق کسب‌و‌کارهای محلی، صنعت، کشاورزی و گردشگری می‌شوند؛ یعنی تولید ثروت در جامعه می‌کنند. تولید بیشتر یعنی رشد اقتصادی؛ و آن ظاهراً یعنی توسعه. به همین دلیل (و دلایل مشابه) است که می‌گویند تولید ناخالص داخلی (GDP) و رشد اقتصادی معیارهای ناقصی برای توسعه به شمار می‌روند. شما می‌توانید در کشور دیگری جنگ ایجاد کنید و به طرفین درگیری سلاح بفروشید و رشد اقتصادی ایجاد کنید. که می‌کنند.آنچه تحت عنوان اهداف توسعه پایدار عنوان می‌شود، به همین دلیل هم جنبه‌های اقتصادی توسعه را دیده است، هم زیست‌محیطی و هم اجتماعی. (در همین لحظه برق منزل ما رفت و اتفاقاً شارژ لپتاپم هم رو به پایان است) و بی‌جهت نیست که صلح جهانی را ضامن چنین توسعه‌ای می‌داند؛ و البته پرداختن به محیط زیست. (برق پس از نیم ساعت آمد). در مثال‌هایی که زدم، مفهوم کلیدیِ "شکست بازار" مشهود است. مکانیزم بازار در این موارد به‌خوبی عمل کرده و سودآوریِ چندین بنگاه اقتصادی و نیز خانوارها را افزایش داده است؛ اما و هزار اما... . و چنانکه مستحضرید، مفهومِ شکست بازار نیاز به مداخه دولت را توضیح می‌دهد. دولت‌ها قواعد بازی را تعیین کرده و بر اجرای این قواعد نظارت می‌کنند. اما اگر دولت اجازه‌ی بهره‌برداری از جنگل‌ها را به کلی منع کند، و حفر چاه و احداث سد را نیز، اینجا حراست از محیط زیست چوب لای چرخ اقتصاد است. چگونه می‌شود دولت راه سوّمی انتخاب کند؟1- با این توجیه که منابع طبیعی یک کشور برای همه مردم آن کشور است، دولت قواعد روشنی برای منعِ ویلاسازی در جنگل‌ها و حریم رودخانه‌ها وضع کند و بر اجرای این قوانین مُصِر باشد، با متخلفان در هر لباس و طبقه‌ای مقابله کند و هیچ نهادی رانتِ ویژه‌ای برای دور زدنِ قانون نداشته باشد (هدف شانزدهم توسعه پایدار: صلح، عدالت و نهادسازی قدرتمند). بدیهی است که در اینجا منظور از دولت کلیه ارکان و قوای حکومت است.2- دولت اجازه‌ی بهره‌برداری از منابع جنگلی و آبی را تنها در صورتی صادر کند که برای جایگزین‌کردنِ هر درخت و هر قطره آب برنامه مشخصی داشته باشد. به این ترتیب هم می‌توان از این منابع بهره‌ی اقتصادی برد و هم این بهره را به معنای دقیق کلمه "پایدار" کرد. در خصوص جنگل، قطع درختانِ پیر و کاشتن درختان جوان به جای آنها اتفاقاً به تواناییِ جذب بیشترِ دی‌اکسید کربن کمک می‌کند. در مورد منابع آبی، سطوح مشخصی برای بهره‌برداری تعریف می‌شود که نباید از آن تجاوز کرد؛ مثلاً سفره‌های آبِ زیرزمینی تا میزانی تجدیدپذیر هستند به این صورت که هرساله بارشِ باران و نفوذ آب به داخل خاک و همچنین طرح‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها می‌تواند این سطح را ثابت نگه دارد. اما چنانکه می‌دانید در کشور ما این سطوح به بهانه‌های مختلف زیرِ پا گذاشته شده است. همچنین سدسازی برای ذخیره‌ی آب به دلیل حجم بالایی که در این روش تبخیر می‌شود باعث تلفاتِ منابع آبی می‌شود و توصیه شده که وظیفه‌ی ذخیره‌ی آب به مخازن زیرزمینی سپرده شود. البته سدها اهداف دیگری نظیر کنترل سیلاب و تأمین برق نیز به عهده دارند و شکر خدا علوم مربوطه در کشور ما در سطوح بالا تدریس و تحقیق می‌شود؛ اما اجرا نه.3- برنامه‌ریزی برای توسعه‌ی مناطق مختلف برحسبِ توانِ طبیعیِ اکولوژیکی و زیست‌محیطی آنها صورت گیرد؛ نه فقط آرمان‌های اقتصادی. در طول تاریخ بشر، هر جا آب و خاک مناسب داشته بشر جمع شده است. چرا ظرفِ چند ده سال روندِ به اصطلاح توسعه در کشور، اول بشر در مناطقی جمع شده و سپس برای بحران‌های زیست‌محیطیِ به‌وجودآمده برنامه‌ریزی شده‌است؟ در کشورِ ما معادنِ عظیمِ سنگِ‌آهن در دل کویر -خصوصاً یزد و کرمان- مانند گنج‌های نهان هستند. همزمان این مناطق جزو دشت‌های بی‌آب و با‌ وضعیتِ قرمز محسوب می‌شوند. آیا مدیران ما نمی‌توانند قبل از توسعه‌ی زنجیره‌ی تأمین صنایع آهن و فولاد و قبل از آنکه بحران بوقوع بپیوندد برای توسعه‌ی پایدارِ این مناطق برنامه‌ریزی نموده، قوانین و مقررات مربوطه را وضع کرده و اجرا کنند؟آنچه زمین را -و خصوصاً این تنها تکه زمینی که مال ماست را- حفظ می‌کند و همزمان مردمانش را سعادتمند، آگاهی است و اینکه نگاهمان قدری فراتر از امروز و فردا باشد. مخاطب این متن گرچه ظاهراً دولت‌مردان هستند، اما وسعتِ صدایش در حدّ چند شمای خواننده‌ی محترم است. نویسنده همچنین خود را متخصص در تمامیِ شئون و علومِ محیط زیست نمی‌داند که بخواهد نظریه‌های آن‌چنانی برای اداره کشور صادر کند. هدفِ این متن و متن‌های مشابه این است که اولاً هر کدام از ما هر چه می‌دانیم و هر چه یاد می‌گیریم و هر جور که فکر می‌کنیم آن را به اطلاع همدیگر برسانیم، تا خود اصلاح‌کننده‌ی آرای خویش باشیم؛ و اینکه بدانیم از حکومت‌ها و دولت‌ها چه بخواهیم.این متن تقدیم می‌شود به حرکتِ ارزشمندِ سایت ویرگول و بانک ایران‌زمین برای پاسداشت زمین:#پیک_زمیناقتصاد سبز، توسعه پایدار