داستان مهاجرت ارامنه به مرزهای ایران امروزی

سلام به همه ی خوانندگان عزیز ویرگولاین اولین پست من در ویرگول هست، در این پست سعی دارم تا شرحی مختصری از داستان مهاجرت ارامنه عزیز از سرزمینی که امروز به ارمنستان شهرت داره رو روایت کنم، و منبع این پست هم کتاب " سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران" ، صفحات ۹۵ الی ۹۹ ، مقدمه داستان زندگی آقای " لئون آهارونیان " هست.امیدوارم برای شما جالب توجه باشه:اقلیت های دینی مسیحی از زمان شاه عباس صفوی، یکی از گروه های گروه های موثر تجاری-صنعتی در فعالیت های اقتصادی ایران به شمار می رود. موقعیت آنان طی 400 سال فراز و فرود هایی داشته است. برخی از حکومت ها نگاه مثبتی به آنان داشته اند. همین امر باعث شد که حضور آنان در فعالیت اقتصادی ایران برجسته تر شود و در تجارت خارجی و صنعتی ایران نقش بیشتری داشته باشند. شاه عباس اول در سال 1013 ق/ 903 خ (1614 م) با سردار عثمانی ، سنان پاشا (معروف به چغال اغلی) در منطقه ارمنستان و آذربایجان درگیر جنگ شد. وی برای محروم کردن این سردار، از آذوقه، سیاست سرزمین سوخته را در پیش گرفت. به این ترتیب که فرمان داد شهرها و روستاهای مسیر او را در طی دو روز تخلیه کنند و ارامنه ایروان و مناطق اطراف را به گیلان، اصفهان و مناطق مرکزی ایران کوچ دهند. سپس اقدام به تخریب و از بین بردن خانه ها، چاه ها، انبارها و مواد غذایی نمایند. پس از اینکه ارامنه به ایران کوچانده شدند فرمان بردگی آنان لغو شد و عاملان آن مجازات گردیدند. سپس آنان را در اداره امور داخلی، تعیین کدخدا، حاکم و قاضی آزاد گذاشتند. این مهاجرت، آغاز کوچ اجباری بخش قابل توجهی از ارامنه ( در چهار قرن پیش) به ایران بود. آنان در یکی از مناطق اطراف زاینده رود، محلی به نام جلفا ( نام محل سکونت قبلی خود) ، ساختند که جمعیت آن چهار هزار نفر بود. تا آن زمان تجارت ابریشم در اختیار شاه عباس بود پس از آن به دستور وی، بازرگانان ارمنی، ابریشم را به هندوستان و اروپا صادر کردند. همچنین تعدادی ارمنی را به عنوان مترجم در دربارش به خدمت گرفت.موقعیت ارامنه جلفا در زمان شاه سلطان حسین تضعیف شد. اما آنان در دوره نادر شاه ( مانند زمان شاه عباس ) از پرداخت حق گمرکی، معاف شدند. با وجود این نادر نیز بخشی از ارامنه را به خراسان کوچ داد. وی هنگام تاج گذاری در دشت مغان، ابراهام جاثلیق ( خلیفه بزرگ ارمنستان ) را به دشت مغان دعوت کرد و چادری را برای اسکان به وی اختصاص داد.ابراهام گورگینیان و ابراهام هانانیان روی سنگ قبرهای ارامنه ای که در طی سال های 1600 تا 1950 م در جلفا، فریدن و اصفهان ساکن بودند مطالعه ای انجام دادند و پی بردند 49 حرفه در بین آنها رواج داشته است. علاقه آنان به یادگیری مهارت ها و حرفه های مختلف، نسبت به جمعیت شان قابل توجه می باشد. در هزار سیصد و پنجاه، ارامنه در تهران، تبریز، مشهد و رشت 22 سینما داشتند.همچنین تعدادی از آنها، تهیه کننده فیلم، کارگردان، بازیگر، دوبلور، سازنده موسیقی متن فیلم و بسیاری دیگر در زمینه تجهیزات مربوط به فیلم در سینمای ایران فعال بودند. با وجود آن که، کم تر از نیم در صد جمعیت ایران را تشکیل میدادند، 4.4% تهیه کنندگان و کارگردان های سینمای ایران تا سال 1357 ارامنه بودند.شهر رشت و بندر انزلی از جمله مراکز تجمع ارامنه تا سال های 1335 بود. برخی ارامنه گیلان درمشروطه خواهی ایرانیان و ارامنه تبریز در حمایت از قیام ستارخان نقشی فعال داشتند. پس از آن نیز برای حل مشکلات منطقه ای و توسعه نهاد های جدید در رشت، همکاری کردند. تعدادی از آن ها نیز با میرزا کوچک خان تا سال 1300 همکاری و همسویی داشتند.بیشتر ارامنه در رشت فعالیت اقتصادی مستقل داشتند. تجارت خانه در سرکیسیان برنج و ماهی، صادر می کرد. ظریفیان به تجارت ابریشم مشغول بود. آقاول هوسپیان و سیمونیان از اروپا، پارچه، چرم و مصنوعات کارخانه را وارد کشور می کردند. دکتر استپان هاراتونیان معروف به حکیم فانوس در گیلان علاوه بر پزشکی باغ وسیعی، روبروی سرچشمه زرجوب رشت داشت که می کوشید بذر توتون را در ناحیه فومن، جانشین زراعت تنباکوی قلیانی کند. همچنین میکائیل شاهوردیان در رودبار، کارخانه زیتون احداث کرده بود. تعداد ارامنه شاغل در رشته های داروسازی، پزشکی، دندانپزشکی و ... در رشت و انزلی از انقلاب مشروطه تا سال 1335 به 52 نفر می رسید.ارامنه در گسترش برخی صنایع بر سایر گروه های ایرانی، حق تقدم دارند. صنعت چاپ در جلفا با چاپ کتاب ساقموس، نوشته خاچاطور گیساراتسی (وارطاپت) و کتاب هارانتس وارکس (سرگذشت پدران روحانی) ، در کلیسای وانک شروع شد. ( سال 1638 م.) حدود 180 سال بعد از اختراع دستگاه چاپ ، توسط گوتنبرگ، ارامنه، آن را به ایران آوردند. به روایت نویسنده در همین زمان، تنها دو رساله در آمریکا منتشر شده بود.کلیسا، تا سال 1642، چهار کتاب را در مورد مذهب به زبان ارمنی، منتشر کرده بود؛ اما این رویداد، پژواکی در میای روحانیون ایران نداشت. به نظر می رسد نا آگاهی و بی توجهی حکومت صفوی و ایرانیان صاحب قدرت نسبت به تحولات فنی، منجر به عدم استفاده آنها از صنعت چاپ گردید. علمای بزرگ دربار صفویه، مثل شیخ بهایی، میرداماد، علامه مجلسی و ... در زمینه تالیف و گردآوری مجموعه عظیمی از کتاب های حدیثی، فقهی و فلسفی بسیار کوشا بودند و با دربار، پیوند محکمی داشتند؛ ضمن اینکه از حمایت های دستگاه مهم برخوردار بودندّ؛ ولی عدم شناخت و ناآگاهی ایرانیان از اهمیت این تکنولوژی، سبب شد بیش از 200 سال در استفاده از آن، تاخیر نمایند. معتمد خان گرجی (معتمد الدوله)، نخستین دستگاه چاچ را وارد ایران کرد و رساله فتح نامه ( در باب جنگ های ایران و روسیه) در سال 1813 م، (حدود 170 سال بعد از ارامنه) در تبریز به چاپ رسید.با وجود اینکه ، ساخت حکومت قاجار، مبتنی بر نظام ایلی بود، اما به دلیل کمبود نیروی انسانی ماهر، این امکان برای ارامنه فراهم شد که به برخی مقام های عالی برسند. سرتیپ داوید خان ساکینیان، فرمانده قشون ایران در استان های اصفهان و شیراز در دوره فتح علیشاه بود. در زمان ناصرالدین شاه، میرزا ملکم خان ارمنی، سفیر ایران در انگلستان (سال های ۱۸۷۴-۱۸۸۹) و سفیر ایران در ایتالیا (سالهای ۱۸۸۹- ۱۹۰۹) بود؛ ضمن آنکه وی انتشار روزنامه قانون را نیز به عهده داشت. همچنین آوانس خان مساعد السلطنه در سال ۱۹۰۳ م، سفیر ایران در برلین و بعد ها لندن و توکیو بود. ( تا سال ۱۹۳۲م ) یپرم خان ارمنی، رئیس شهربانی ایران، پس از مشروطه بود. وی در راه دفاع از مشروطه و مبارزه با سالارالدوله در ۲۹ اردیبهشت سال ۱۲۹۱ /( ۱۹ مه ۱۹۱۲) در نزدیمی قلعه شورجه کنگاور کشته شد. با پیروزی مجدد مشروطه خواهان، ارامنه، مثل زرتشتی ها و یهودی ها در مجلس دوم شورای ملی، دارای نماینده شدند. در میان فعالان اقتصادی ایران نیز، اقلیت های مذهبی ۰ به ویژه تا سال ۱۳۵۷ – حضوری پررنگ داشتند.ارامنه به مشاغلی روی می آوردند، که کمتر ایرانیان به آنها توجه داشتند. برخی از درباریان و اشراف قاجار به لباس های سبک اروپایی علاقه داشتند؛ از این رو، تعدادی از ارمنیان، خیاطی اروپایی را پیشه خود کردند و از این راه به شهرت و ثروت رسیدند. مارتینو توتوانیان (اهل تبریز) از ۹ سالگی برای آموزش خیاطی و زرد دوزی در سن بیست سالگی (سال ۱۲۶۸ ه.ق/ ۱۲۳۱ خ/ ۱۸۵۲ م) به آذربایجان بازگشت. در تبریز خیاط مظفرالدین شاه و در تهران خیاط ناصری بود. او مدتی مقاطعه کار دوختن لباس قشون بود و از این راه ثروتی به دست آورد. ناصرالدین شاه، نشان شیر و خورشید را به او اهدا کرد.از دیگر مشاغل مورد توجه آنان، عکاسی و فیلم سازی بود. ژوزف پاپازاریان در سال ۱۲۹۹ ه ق/ ۱۲۶۱ خ (۱۸۸۲ م ) عکاس خانه ای در تهران دایر کرد. همچنین آمتوان سوروگیان از ۱۲۹۷ ه ق / ۱۲۵۹ خ (۱۸۸۰ م ) به مدت ۵۰ سال به عکاسی در ایران پرداخت؛ او عکاس دربار قاجار و مورد توجه ناصرالدین شاه بود. خاورشناسان، سیاحان و نویسندگان اروپایی از عکس های او استفاده بسیار کرده اند.روایت تاج پور از اشتغال ارامنه در آذربایجان و گیلان، نشانگر آن است که حدود ۵۰٪ شاغلان به گونه ای، مالک واحد تولیدی خود بوده و تا سال ۱۳۴۲، تنها ۳۰٪ آن ها فقیر بوده اند. به نظر لئون آهارونیان، شمار بیکاران ارمنی، نسبت به سایر قومیت ها کم تر و شمار قشر متوسطه ارامنه از میانگین جامعه ایران بیشتر بوده است. حضور ارامنه در عرصه اقتصادی ایران، نسبت به جمعیتشان، قابل توجه می باشد. دیگر کارآفرینان ارمنی ایران، داوید مارک، صاحب کارخانه یخ سازی و کارخانه برق خرمشهر هاروطونیان، صاحب کارخانه برق قوچان طاوتانجیان،صاحب کارخانه صابون سازی اراک، طاطائوس، صاحب کارخانه الوار و یخ بندر انزلی (تاسیس ۱۳۱۱)، دانیل ساهاکیان، صاحب کارخانه ساسان، گورگین مارکاری سرکیسیان، صاحب کارخانه آبجو سازی شمس مارکاری آودایسیان، صاحب شرکت آرزوماندر (تاسیس ۱۳۵۵) بوده اند. آنان در کنار سایر اقلیت های زرتشتی و یهودی به فعالیت تجاری و صنعتی روی آوردند.منبع: کتاب "سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران" ، به کوشش فریدون شیرین کام، ایمان فرجام نیا، نشر فرهنگ صبا، صفحات ۹۵ الی ۹۹ ، داستان زندگی آقای لئون آهارونیانپی نوشت: در پست بعد سعی قصد دارم داستان زندگی آقای لئون آهارونیان رو از کتاب مذکور روایت کنم. ممنون از توجه و حمایت شما