براندازی روابط جاهلانه

ازدواج یا به عبارتى پیوند میان زن و شوهر، خانواده را مى‌آفریند و سپس از تجمع سازمان یافته‌ی خانواده هاست که یک جامعه شکل می‌یابد. در این متن می‌خواهیم به توصیف انواع ازدواج و طلاق در عصر جاهلی بپردازیم، تا آن انقلاب فرهنگی را که با بعثت پیامبر(ص) آغار شد، کمی بیشتر بشناسیم.1by jose remirezانواع ازدواج در زمان جاهلیت:1- نكاح ضيزن (نكاح مقت، نكاح وراثتى)عرب در دوران جاهليت، خود را به نكاح با مادر نمی‌آلود، اما او خويشتن را براى ازدواج با زنان دیگر پدر سزاوار می‌دانست. لذا همين كه مرد(پدر) از دنيا می‌رفت و زنى از او باز می‌ماند، پسر يا نزدیکان آن متوفا، نسبت به زن بازمانده، صاحب امتياز بودند. آينده‌ی چنين زنى به خواسته‌ی پسر و در صورت تعدّد فرزندان، پسر بزرگتر و سپس به نزدیکان متوفا بستگی داشت،که به نكاح خويشتن در می‌آورَد و يا آن كه مُهر «عضل»یا منع بر او می‌نهد كه در اين صورت، آن زنِ بیوه اجازه نداشت با ديگری ازدواج کند.هم‌چنين ممكن بود كه پسر يا يكى از نزدیکان كه وارث نكاح اين زن به شمار می‌آمدند، با اخذ مالى، زن را آزاد بگذارند تا به اختيار خود با مردى ديگر ازدواج نمايد. هم چنین اين احتمال نيز وجود داشت كه وارث، عفو و گذشت كند و بدون گرفتن مالى، زن را به تزويج ديگرى درآورد!با ظهور اسلام، اين نكاح تحريم شد و مسلمانان بنا به نص قرآن كريم، از نكاح با زنان پدران خود منع شدند تا آن‌جا كه اين نكاح به «فاحشه»، «مقت» و «شيوه‌اى ناپسند» معروف شد.2ـ جمع بين الاختين: عرب در جاهليت، به طور همزمان با دو خواهر ازدواج می‌کرد که در زبان عربی به آن «جمع بین الاُختین» گفته می‌شد.ظاهراً در بيش‌تر موارد، اين دو خواهر در دو نكاح جداگانه و يكى پس از ديگرى بدون آنكه اولى مطلّقه يا متوفا شود، به ازدواج با يك مرد در می‌آمدند. اما گاهى نيز دور نبود كه يك مرد به شكل هم زمان با تعداد بيشترى از چند خواهر ازدواج كند! پس از ظهور اسلام، این نکاح بنا به نص قرآن کریم و به دستور خداوند نفی شد.3-نکاح شغاردر اين نكاح، مرد عرب دختر يا خواهرش را به ازدواج با مرد ديگری در می‌آورد و در برابر، آن ديگرى نيز دختر يا خواهرش را به تزويج او در می‌آورد. بر اين اساس، مهريه‌اى در بين نبود و هر زن، مهريه‌ی زن ديگر محسوب می‌شد. در این نكاح، زن از مهریه محروم بود و به همین دلیل به آن شغار می‌گفتند.این نوع ازدواج را «مقايضه» به معناى معاوضه يك شخص با شخص ديگر نیز می‌نامند چرا که در چنين نكاحى، رسم بر اين بود كه هر طرف با زوجه خويش، از نظر اكرام يا اهانت، همچون طرف مقابل رفتار كند.گفتنى است این نکاح در مناطقى چون استرالیا، گینه نو، سوماترا و نیز نواحى بسیارى از هند، سیبرى، ترکستان و آفریقا شایع است. تحلیل‌گران علت انجام چنین نکاحى را، فقر و ناتوانى مالى در پرداختن مهریه به شمار می‌آورند.4-نکاح بدلدر نكاح بدل، مردى به مرد ديگر می‌گفت: تو براى من دست از همسرت بردار! و من نيز براى تو دست از همسرم برمی‌دارم. پس اگر آن مردِ مخاطب اين تقاضا را اجابت می‌كرد، آن گاه اين خود مبادله‌اى در ازدواج به شمار می‌آمد. به جز انگيزه‌ی جنسى، گاهى در ميان برخى قبايل باديه نشين، اين باور و خرافه وجود داشت كه تبادل زنان باعث مصونيت از پليدى‌ها و امراض مى‌شود.5-نکاح استبضاعمرد عرب، هرگاه مى‌خواست فرزندى نجيب يا شجاع و يا باكرامت و... داشته باشد، از همسرش مى‌خواست نزد كسى كه چنان صفات برجسته‌اى را دارد برود و از او بخواهد كه با او نزديكى كند. هنگامى كه همسر وى نزد ديگرى مى‌رفت، زوج اصلى از مجامعت با آن زن دورى مى‌كرد تا زن از آن مرد باردار شود و سپس وقتى بچه به دنيا مى‌آمد، به همان شوهر اصلى منتسب مى‌شد.هم چنین رسم برده‌داران بر این بود كه كنيزان خود را به استبضاع با جوانان زيبارو يا زورمند وا مى‌داشتند تا فرزندانى به همان شكل برايشان بزايند و در نهايت، سود بيش‌ترى به ايشان برسانند.6-نکاح مضامدهمضامده، عبارت از معاشرت زن با مرد اجنبى (غير از همسر) است. در جاهليت، مضامده در ايام قحطى و فقر اتفاق مى‌افتاد. در آن زمان، مرد فقير، همسر خود را به بازارى مخصوص مى‌آورد تا يك مرد غنى او را برگزيند. آن گاه زن در اختيار آن مرد قرار مى‌گرفت و از اين طريق، هم خود زن از شرّ گرسنگى و تنگ دستى نجات می‌یافت و هم آن كه پس از مدتى با مال و طعام به خانه‌ی شوهر برمى‌گشت. گفتنى است كه در مدت مضامده يك زن، او فقط در اختيار همان مرد مضامده كننده قرار داشت. به طورى كه از شوهرش دور مى‌ماند و نيز در يك زمان، به مضامده‌هاى متعدد (با چند مرد) نمى‌پرداخت. البته عرب آن را كارى ناپسند مى‌دانست و از روى ناچارى به آن تن مى‌داد.7-نکاح مخادنهمخادنه در لغت به معناى «مصاحبه» و «دوستى داشتن» است. يعنى زنى براى خود مردى را، و مرد براى خود زنى را به دوستى برمى‌گزيد و آن دو دوست با هم رفت و آمد و نزديكى مى‌كردند. اگر فرزندى متولد مى‌شد، زن اعلام مى‌كرد كه آن فرزند براى فلان كس است و سپس مرد، همان زن را به ازدواج خود در می‌آورد.8-نکاح رهطدر ازدواج رهط، گروهى از مردان (رهط) كه كمتر از ده نفر بودند، همگى با يك زن آميزش مى‌كردند كه اين عمل براساس رضايت آن زن و توافق اين گروه از مردان بود. پس هرگاه زن باردار مى‌شد و وضع حمل مى‌كرد، همه‌ی آن مردان را فرامى‌خواند كه همگى بايد حاضر مى‌شدند. سپس زن يكى از مردان را معين مى‌كرد و با اشاره به فرزند، خطاب به او مى‌گفت: «اى فلان كس! اين پسر توست، هر اسمى كه دوست دارى روى او بگذار». به این ترتیب زن مولودش را به يكى از افرادِ رهط منتسب مى‌كرد كه شخص مخاطب نيز حق انكار نداشت. البته اين در صورتى بود كه مولود پسر باشد، امّا اگر دختر بود؛ زن چنين کاری نمى‌كرد. زيرا عرب از فرزند دختر كراهت داشت و حتى احتمال قتل او درميان بود!9-ازدواح با امه(کنیز)در عصر جاهلى، نكاح با كنيزان و زنان اسير شده در جنگ‌ها -چه كنيز خود و چه كنيز ديگران- امرى جايز و رايج بود. در اسلام نيز اين گونه نكاح اجمالا با مقررات و شرايط خاصى تجويز شد كه در منابع فقه اسلامى، احكام آن در «كتاب النكاح» آمده‌است. گاهى مردى پس از نزديكى كردن با کنیز شخص ديگر، فرزند او را مى‌خريد و او را «فرزند خوانده» (دعىّ) قرار مى‌داد. گاهی کنیز را نيز خريدارى مى‌كرد و «همسر» خويش قرار مى‌داد.حال به طلاق در عصر جاهلیت می‌پردازیم.معنای طلاق: واژه‌ی طلاق اگرچه عربي است، اما وارد زبان فارسي شده و به معناي بيزاري و جدايي كامل زن و مرد است و در اصطلاح به معناي كناره‌گيري مرد از زن و از تمام حقوقي است كه از او بهره‌مند است.1.طلاق صريحمرد در اين نوع از طلاق، جملاتي را به صورت صريح به زبان مي‌آورد و بدين ترتيب، زن را طلاق مي‌داد. از جمله الفاظي كه مرد در اين نوع طلاق به كار مي‌برد، عبارت‌اند از:حَبلُك علي غارِ بِكِ؛ ريسمانت بر گردن خودت است.خَلّيتُ سبيلَكِ فَاذَهَبي حَيثُ شِئتِ؛ راه تو را باز گذاشتم، هر جا می‌خواهی برو.2.طلاق کنایی در برخي از قبايل و نواحي، براي طلاق لفظي به كار نمي‌رفت و اقداماتي نظير قهر يا سفر كردن مرد و يا جدا كردن خيمه‌اش دليل و كنايه از آن بود كه با زنش متاركه كرده‌است و با كمك قراين حالي ديگر، اين نوع اعمال طلاق به زن تفهيم مي‌شد و زن موظف بود پس از اين اعمال، منزل شوهر را ترك كند.انواع طلاق صریح در جاهلیت:1-اظهار: یكي از انواع طلاق‌هاي صريح در جاهليت اظهار بود. اين طلاق شديدترين نوع آن بود، چون در صورت وقوع آن، زن و شوهر تا ابد به هم حرام مي‌شدند لغت «ظهر» معاني مختلفي دارد كه از جمله آن‌ها «پشت» است. «ظَهرُك عليّ ظَهرِ اُمّي» کنايه از اينكه تو به جاي مادر و خواهر هستي و نه همسر، پس زناشويي با تو حرام است. پس از اداي اين بيان، زن و شوهر از هم جدا مي‌شدند.2-ایلاء: در لغت به معناي «سوگند خوردن و ميثاق مؤكد» به كار مي‌رود. یكي ديگر از راه‌هايي كه مرد پيوند زناشويي را مي‌گسست اين بود كه شوهر سوگند ياد مي‌كرد كه با زنش همبستر نشود و مدتي كه در سوگند مشخص مي‌كرد گاهي تا دو سال بود. در اين صورت، زن بلا تكليف مي‌ماند؛ نه مطلقه بود و نه شوهردار. اين كار را مردان اغلب براي مخالفت با همسرانشان انجام مي‌دادند.3-طلاق خُلع: طلاق خلع يكي از انواع رايج طلاق در جاهليت بود كه براساس آن، زن يا بستگان او در قبال مهري كه مرد به او داده بود، مالي را به او مي‌دادند و موافقت وي را براي طلاق كسب مي‌كردند.4-طلاق بائن: شایع‌ترین طلاق بین مردم جزیرةالعرب، «طلاق بائن» بود. گاه مردی زن خود را طلاق می‌داد و بعد از مدتی، به سوی او بازمی‌گشت و باز بعد از مدتی او را طلاق می‌داد و دوباره رجوع می‌کرد؛ تا اینکه تعداد آن‌ها به سه طلاق می‌رسید. در این صورت، مرد حق رجوع و ازدواج با زن را نداشت و تنها راه‌حل برای ازدواج دوباره‌ی مرد با آن زن، این بود که آن زن با مرد دیگری ازدواج کند و از او جدا شود. در این صورت، شوهر اول حق داشت با عقد جدید او را به همسری برگزیند. رجوع بعد از ازدواج مجدد زن، حلالی مذموم و شاذ در بین اهل جاهلیت بود. در جاهلیت گاه سه طلاقه کردن با طلاق بائن یکی شمرده می‌شد؛ یعنی در یک مجلس سه بار صیغه‌ی طلاق یا الفاظ طلاق جاری می‌شد و هیچ رجوعی هم وجود نداشت.5-طلاق رجعی: طلاق رجعي يكي ديگر از انواع طلاق‌های رايج در آن زمان بود و چنان‌كه از نامش پيداست در اين نوع طلاق امكان رجوع مرد به زن در زمان عده وجود داشت. در اين قسم از طلاق، مرد جمله‌‌هايي را به صورت صريح به زبان مي‌آورد و بدين ترتيب، زن را طلاق مي‌داد و مي‌توانست تا پايان زمان عده بدون انجام عقد نكاح به زن رجوع كند و این متارکه و رجوع بارها انجام می‌شد. زن در این موارد مطلقه نبود بلکه معلقه باقی می‌ماند و حق ازدواج نداشت که نوعی اذیت و آزار برای زن محسوب می‌شد. گاهی مردی همسرش را سیزده بار یا بیشتر طلاق می‌داد و در هر بار هم بعد از اتمام عده رجوع می‌کرد. آن‌ها حد معینی برای این رجوع و طلاق قائل نبودند. حتی آورده‌اند که مردی زنش را 100 بار به این صورت طلاق داد!!با ظهور اسلام، مردان از معلق نگه داشتن زنان نهی شده و طلاق نیز مانند ازدواج سامان یافت تا از ظلمی که در جاهلیت به زن وارد می‌شد، جلوگیری به عمل آید. اما امروزه و در عصر جدید شاهد هم‌زیستی‌هایی هستیم که بی‌شباهت به ازدواج‌های جاهلی نیست با این تفاوت که بشر امروزی این هم‌باشی‌ها را نشانه‌ی پیشرفت، آزادی و تمدن قلمداد می‌کند!1-ensani.ir و tarikh.nashriat.irفاطمه خاوری/ 99 ارشد ریاضی