باغبان و نجار

تفاوت بزرگی بین تصویری که ما از تحقیقات علمی می‌گیریم و دیدگاه فرهنگی غالب در مورد رابطه فرزندان و والدین وجود دارد. واژه "تربیت فرزند" تنها از دهه 1960 وارد زبان انگلیسی شد ولی استفاده از آن از دهه 1970 ناگهان رشد چشمگیری داشت. البته که کلمات پدر و مادر و والدین همیشه وجود داشتند اما اصطلاح "تربیت فرزندان" بسیار اخیر است؛ این تصور که والد بودن چیزی است مانند نجّاری؛ اگر از تکنیک و کنترل کافی برخوردار باشید و توجه کافی به ماده اولیه خود بکنید می‌توانید کودک را به هر شکلی که می‌خواهید درآورید، شاد، موفق، و باهوش، و اینها تعیین کننده زندگی آینده او خواهند بود. و امروز یک صنعت میلیارد دلاری هم حول این ایده‌ها بوجود آمده تا به نیاز والدین برای رسیدن به آن اهداف کمک کند. اما چرا این ایده تنها در اواخر قرن بیستم پدید آمد؟ در بیشتر تاریخ بشر بدلیل ساختار زندگی گروهی، افراد مختلفی از کودکان مراقبت می‌کردند و همه در دوران زندگی خود تجربیاتی از نگهداری از سایر کودکان مثل برادر و خواهر و بچه‌های اقوام داشتند، بنابراین فرصت کافی هم برای یادگیری قبل از صاحب فرزند شدن وجود داشت. اما در قرن بیستم برای اولین بار افرادی صاحب فرزند می‌شدند که هیچ تجربه قبلی از اینکار نداشتند، افرادی که تا سن 30 یا 40 سالگی تمام عمر خود را در مدرسه و محل کار سپری کرده بودند. بنابراین آنها تلاش کردند این مهارت را هم مانند یک شغل از کتاب و کلاس بیاموزند. و این تبدیل به تصویر غالب امروز از رابطه فرزند و والدین گردید.اما از نظر تجربی هیچ شواهدی وجود ندارد که تفاوت‌های کوچک روش‌های تربیت فرزند در دراز مدت هیچ تاثیری روی کودکان داشته باشند. البته این موضوع منکر اهمیت محبت از سمت والدین نیست، اما هرچند خود والدین مهم هستند، ولی روش‌های تربیت فرزند نه. بنظر من روش خیلی بهتر برای فکر کردن به این موضوع تشبیه کار والدین به باغبانی است. باغبانی یک کار سخت است که در نهایت نتیجه هیچوقت چیزی نیست که انتظار دارید. کار شما بعنوان یک باغبان ایجاد یک اکوسیستم است، خاکی غنی و فضایی حفاظت شده که به گیاهان مختلف امکان رشد بدهد. کار باغبان ساختن بزرگترین سیب زمینی یا گل ارکیده نیست، بلکه فضایی که در آن چیزهای خیلی زیادی بالقوه ممکن باشند. و علم زیست شناسی هم بما نشان می‌دهد که چنین سیستمی در برابر تغییرات به مراتب مقاوم‌تر و قوی‌تر است. از نظر تکاملی، هدف دوران کودکی هم دقیقا همین است.یک تفاوت بسیار مهم انسان با سایر حیوانات دوره بسیار طولانی کودکی است. حتی وقتی به نزدیک‌ترین قوم و خویش خود در دنیای حیوانات نگاه کنیم، کودکان شامپانزه تا سن هفت سالگی همانقدر که غذا مصرف می‌نمایند تولید نیز می‌کنند. اما این موضوع برای کودکان انسان حتی در قبایل شکارچی-جمع کننده نیز تا سن پانزده سالگی روی نمی‌دهد.حال اگر از دید تکاملی به آن نگاه کنیم شاید کمی خودمتناقض بنظر برسد. چرا کودکان باید تا این حد ضعیف، شکننده، و نیازمند این مقدار سرمایه‌گذاری برای این چنین مدت طولانی باشند؟ اما وقتی به سایر گونه‌های جانوری نظر کنیم به رابطه بین طول دوران کودکی و میزان هوش پی‌میبریم؛ هوش به معنی میزان انعطاف و توانایی یادگیری. کلاغ‌ها بعنوان نمونه بسیار باهوش هستند، حتی باهوش‌تر از شامپانزه‌ها، و می‌توانند دست به ساخت و استفاده از ابزار بزنند. از طرف دیگر اما مرغ‌های خانگی فوق‌العاده ابله هستند. هرچند آنها توانایی فوق‌العاده‌ای در نوک‌زدن و خوردن دانه‌ها دارند، که در واقع عمل بسیار مشکلی است، اما در عوض تقریبا هیج توانایی یادگیری ندارند. مرغ‌های خانگی از زمان تولد تمام آنچه را که باید بدانند با خود دارند و در عرض چند هفته به بلوغ میرسند. اما این دوره برای کلاغ‌ها بین یک تا دو سال طول می‌کشد که زمان بسیار طولانی در طول عمر یک پرنده است.اما ریشه این رابطه هوش و طول دوران کودکی چیست؟یکی از کارهای فوق‌العاده شگفت‌انگیزی که کلاغ نیوکالدونیا انجام می‌دهد این است که برگ درخت کاج پیچی را گرفته، آنرا بریده، و بشکل گیره مانندی درمی‌آورد. سپس آن را داخل سوراخ موریانه‌ها کرده، چرخانده، و به این شکل موریانه‌های گیرکرده به لبه های گیره مانند برگ را بیرون کشیده و می‌خورند. حال اگر این بچه کلاغ‌ها را در دوران کودکی‌شان تماشا کنید، در واقع بیشتر آن دو سال صرف آزمون و خطا برای یادگیری این مهارت می‌گردد. البته همه ما می‌دانیم که راه یادگیری از مسیر شکست می‌گذرد که استراتژی خوبی برای غلبه بر چالش‌های یک محیط جدید است، اما مشکل اینجاست که در طول دوره یادگیری، کودک کاملا وابسته به والدین می‌باشد. در عمل کودکان در این دوره توسط والدین محافظت می‌شوند تا بتوانند چیزهای مختلف را تجربه کرده و زندگی در محیط جدید را یاد بگیرند. این تصویر تکاملی یعنی نیاز به سرمایه‌گذاری بزرگتر از سمت والدین.وقتی به انسان ها نگاه می‌کنیم، نه تنها دوران کودکی فرزندان ما از همه موجودات طولانی‌تر است، بلکه در هر بار حاملگی فقط یک بچه بدنیا می‌آوریم. همچنین افراد درگیر در بزرگ کردن یک کودک نیز خیلی بیشتر از سایر گونه‌ها بوده و شامل کسانی غیر از والدین کودکان نیز می‌شود. ما تصور می‌کنیم که خیلی طبیعی است مثلا وقتی کودکی را در خیابان می‌بینیم لبخند می‌زنیم و او را نوازش می‌کنیم. اما حتی در مقایسه با نزدیک‌ترین خویشاوندمان، فرزندان شامپانزه نه تنها فقط توسط مادرشان مراقبت می‌شوند، بلکه حتی شامپانزه‌ها به کودکان سایرین حمله کرده و آنها را می‌کشند. این درحالیست که یک تحقیق از قبایل شکارچی-جمع کننده نشان می‌دهد نوزادان انسان بطور متوسط در طول یک هفته توسط چهار زن متفاوت شیر داده می‌شوند. از طرف دیگر اینکه ما انسان‌ها روابط عاطفی برقرار می‌کنیم و مردان هم در نگهداری از بچه ها دخیل هستند؛ امری نادر در دنیای حیوانات که به تنها 5% پستانداران محدود می‌شود. موضوع بسیار جالب دیگر اینکه ما تنها گونه‌ای هستیم که در آن مادربزرگ وجود دارد، یعنی وجود ماده‌هایی که حتی وقتی دیگر قادر به حاملگی نیستند همچنان به زندگی خود ادامه می‌دهند. این موضوع از نظر تکاملی عجیب بنظر میرسد، اما "فرضیه مادربزرگ" با بررسی شواهد از قبایل اولیه استدلال می‌کنند که در عمل سرمایه‌گذاری و نگهداری مادربزرگ‌ها است که آن دوران طولانی کودکی را برای انسان‌ها ممکن میکرد. از طرف دیگر وقتی به رشد مغز نگاه کنیم هم تصویری مشابه را می‌بینیم. تا سن پنج سالگی حجم بسیار عظیمی از اتصالات سیناپسی در مغز انسان شکل می‌گیرند. سپس آن اتصالاتی که مدام مورد استفاده قرار گرفته‌اند تقویت شده و بقیه ناپدید می‌گردند. این یعنی مغز اولیه بسیار منعطف و قوی در انجام چیزهای جدید است اما شاید نچندان قوی در انجام درست و کامل یک هدف. اما با رسیدن به پنج سالگی مغز قادر است کارها را بسیار بهتر و موثرتر انجام دهد، اما دیگر آن انعطاف و توانایی اولیه برای تغییر را ندارد. این یعنی دوران کودکی زمانیست که ما مغزی با توانایی بسیار بالای یادگیری داریم، اما نچندان قوی در برنامه‌ریزی، تمرکز، و عمل.آلیسون گوپنیک نویسنده کتاب باغبان و نجاراما چه چیزی منجر به رسیدن به چنین مغزی شد؟ یک تئوری کم و بیش بحث برانگیز بر اهمیت شرایط اقلیمی تاکید دارد. نه اینکه تکامل بشر نیازمند شرایط دمایی و اقلیمی بخصوصی بوده باشد، بلکه برعکس، تکامل بشر بسمت گونه امروزی خود همزمان با افزایش نوسانات دمایی و غیرقابل پیش‌بینی بودن آب و هوا اتفاق افتاد. راه مقابله و سازگاری با محیط غیرقابل پیش‌بینی این است که ذهن موجودات باید دارای انعطاف و توانایی هماهنگی با تغییرات باشد. در همین راستا ما انسان‌ها از منشا خود یعنی صحرای آفریقا مهاجرت کرده و به محیط‌های جدیدتر رفتیم. این یعنی ما گونه‌ای هستیم که نیاز داشته‌ایم با بیشترین نوسانات و عدم قطعیت دست و پنجه نرم کنیم و دوران کودکی طولانی‌مدت و مغز منعطف ما برای یادگیری در محیط جدید در واقع نوعی سازگاری است که آن را ممکن کرد. کودکان انسان دارای توانایی فوق‌العاده یادگیری و انجام آنالیز آماری پیچیده و آزمون‌های سیستماتیک هستند. مانند روش بیزی، آنها می‌توانند دانش پیشین خود را با ورود اطلاعات جدید تغییر داده و تنظیم کنند. جالب اینکه در تحقیقات حتی گاهی کودکان بهتر از افراد بالغ عمل می‌کنند زیرا بزرگسالان معمولا فرضیه‌های ذهنی خود را تغییر نمی‌دهند ولی کودکان در پیدا کردن پاسخ‌های عجیب و غیرمعمول بهتر هستند، هرچند این توانایی در حدود سن بلوغ افت میکند.به عنوان نمونه در یک سری آزمون‌ها یک محقق یک اسباب بازی موزیکال به کودک نشان میدهد و میگوید "من نمی‌دانم این چطور کار میکند" و سپس چند قسمت بخصوص اسباب بازی را فشار داده و ناگهان صدای موسیقی از آن بلند می‌شود. وقتی اسباب‌بازی به کودک داده شد او ضمن فشار دادن آن راه سریع‌تر و هوشمندانه‌تری برای درآوردن صدای موسیقی پیدا می‌کند. در آزمایش دیگری دقیقا مشابه قبلی، این بار محقق به کودک می‌گوید "این اسباب بازی من است و من به تو نشان می‌دهم چطوری کار میکند". این بار هم مانند قبل آزمایشگر چند قسمت بخصوص اسباب بازی را فشار داده و صدای موسیقی از آن بلند می‌شود. اما این بار دیگر کودک تلاشی برای پیدا کردن راه حل‌های سریعتر و هوشمندانه‌تر نمیکند و فقط تقلید می‌نماید. اگر شما کودک باشید این احتمالا منطقی است زیرا پیش خود فکر می‌کنید که شخص بالغ بهتر می‌داند کار درست چیست. این یعنی آن مفاهیم تربیت کودک امروزی دقیقا در تقابل با مفهوم کودکی یعنی کاوش چیزهای جدید هستند. آموزش دادن به کودکان به شکلی که روش‌های تربیت فرزند امروزی می‌گویند در واقع باعث محدود شدن دید کودکان میگردند.افزایش اپیدمی ADHD (اختلال کم‌توجهی - بیش‌فعالی) نمونه خوبی از تنش بین فرهنگ تربیت کودک و دیدگاه تکاملی است. تکامل می‌خواهد که کودکان تنوع توجهی بزرگی داشته باشند و بعدا شروع به کوچک کردن این دایره و افزایش تمرکز کند. اما در یکصدسال اخیر ما در محیط عجیب و جدیدی زندگی کرده‌ایم که قبل از اختراع مدرسه وجود نداشت. امروزه تمرکز فوق‌العاده تبدیل به امری مطلوب و ضروری شده. این یعنی حالا آن تنوع و دایره باز تمرکزی را بعنوان یک بیماری نامگذاری می‌کنیم و کودکانی که را که بواسطه طبیعت کودکی تمایل به کاوش دارند بیمار می‌نامیم؛ چنانکه داده‌های خوبی وجود دارند که نشان می‌دهند افزایش برگزاری امتحانات استاندارد همبستگی قوی با افزایش موارد ADHD داشته‌اند. هدف از وجود والدین این است که از کودکان محافظت کنند تا آنها امکان داشته باشند یاد بگیرند. نقش والدین شکل دادن به کودکان نیست. بلکه زنده نگه داشتن آنها و دادن امکان کاوش و یادگیری است.آلیسون گوپنیک – استاد روانشناسی و فلسفه دانشگاه برکلی کالیفرنیامنبع: https://bit.ly/3mR6MGU