افیون توده‌ها یا ثمره‌ی عقلانیت؟

نگاهی بر اندیشه‌های پیرامون پیدایش دین پروین شکرانه/ دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته‌ی فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه خوارزمی یکی از مباحث چالش‌برانگیز معاصر، نحوه‌ی پیدایش دین در میان انسان‌ها‌‌ست. دلایل پیشنهاد‌شده به عنوان منشا دین در سه رویکرد الحادی، کارکرد دین و عقلانی و ماورایی بررسی می‌شوند. افراد دارای رویکرد الحادی هرگونه امر ماورایی را انکار کرده و منشأ دین را در نهایت انسان در نظر گرفته‌اند.رویکرد الحادیترس: ویل دورانت از قول لوکرتیوس، اولین کسی که میان آموزه‌های دینی و ترس پیوند برقرار کرده‌، نخستین مادر خدایان را ترس معرفی می‌کند. هیوم نیز با پذیرش اینکه سراسر طبیعت بر وجود پروردگار گواهی می‌دهد، بر این باور است که آنچه تحقق یافته‌، نه از خردمندی بلکه از نگرانی درباره‌ی رویدادهای زندگی و بیم‌ها و امیدهایی که اندیشه‌ی آدمی را به تکاپو می‌‌انگیزد، سرچشمه گرفته است. زیگموند فروید نیز می‌‌‌گوید انسان خدایان را ساخته است تا دلهره از طبیعت را کاهش دهد و رنج‌هایی را که زندگی به او تحمیل می‌‌‌کند، جبران کند. همانند کودکی که با تکیه بر پدر بر ناامنی‌‌ها غلبه می‌‌‌کند. راسل نیز مذهب را زاییده‌ی ترس آدمیان می‌‌‌خواند و خداوند را به‌ سان برادری بزرگتر می‌‌انگارد که در همه‌‌ی ناملایمات در کنار انسان خواهد ایستاد.جهل: پیوندزدن دین با نادانی، ابتکار جامعه‌‌شناس فرانسوی آگوست کنت است. تا جایی که سخنان او الهام‌‌بخش بسیاری از نظریه‌‌پردازان دیگر شده‌‌است. گرچه در کلمات اپیکور نیز رگه‌‌هایی از آن دیده می‌‌شود. او سه مرحله را برای تکامل بشرتبیین می‌‌‌کند:- (تا1300) مرحله‌ی ربانی/تخیلی: در این مرحله انسان‌ها به دنبال علت غایی پدیده‌‌ها هستند و وقوع آن‌ها را به نیروهای مرموز نسبت می‌‌دهند. این مرحله، خود شامل سه مرحله‌ی خرد شرک‌پرستی، بت‌‌پرستی و یکتا‌‌پرستی می‌‌‌شود. در مرحله‌ی اول خرد برای اشیای بی‌‌جان روح و جان قائل است و در برابر آن کرنش می‌‌‌کند و واکنش نشان می‌‌‌دهد. در این مرحله کاهنان و جادوگران رهبری جامعه را عهده‌دارند. ذهن، بسیار ساده و ابتدایی است. در مرحله‌ی دوم که با پرستش خدایان نامرئی همراه است، توجه آدمیان را به جای درون اشیاء به عوامل خارج از آن می‌کشاند. در مرحله‌ی سوم روحی عام و فراگیر تمامی پدیده‌‌ها را در برمی‌گیرد و با شکل‌‌گیری مفهوم خدای واحد ادیان توحیدی پدید می‌‌آیند. بر اساس این باور، طی فرآیند تکامل عقل، بشر از چند‌‌خدایی به سمت یکتا‌‌پرستی میل می‌‌‌کند. - (1300تا1800) مرحله‌ی فلسفی/تعقلی: در این مرحله ذهن رشد کرده و انتزاعی شده‌است اما هنوز به مرحله‌ی تجربی نرسیده‌است. بنابراین علت بروز پدیده‌‌ها را به موجودات انتزاعی یا مجرد نسبت می‌‌‌دهد. تعقل جای تخیل می‌‌‌نشیند ولی همچنان از چرایی پدیده‌ها پرسش می‌‌‌شود. حقوق‌دانان، مردان کلیسا و روحانیون راهبران انسان این دوره‌‌اند.- (1800 تا معاصر) مرحله‌ی اثباتی/ تحصلی: از این مرحله با نام‌های علمی، تحقیقی و تجربی نیز یاد می‌‌‌کنند. ذهن به مرحله‌ی تجربه رسیده، پیچیده‌تر شده و رشد کرده است. در این مرحله انسان بر خلاف مراحل قبل به دنبال کشف روابط پایدار بین پدیده‌‌هاست چرا که می‌‌‌داند هر پدیده‌‌ای علتی دارد. به جای چرایی از چگونگی سخن می‌‌‌گوید. بر اساس این دیدگاه، هرگاه علم یک گام به پیش می‌‌آید، خدا یک گام از زندگی انسان‌ها پا پس می‌‌‌کشد. عقده‌‌های روانی: این نظریه را زیگموند فروید، در علم روانکاوی مطرح کرده است. او باور به خدا را یک ناهنجاری روانی می‌‌‌داند و این دیدگاه را از شباهت بین روان‌نژندها و دین‌داران نتیجه می‌‌‌گیرد. از دیگر دلایل او، نظریه‌ی عقده‌‌های جنسی است که از ابداعات خود فروید است. او با بررسی آثار کهن ادبی و داستان‌های کتب مقدس تشریح می‌‌‌کند که بین پیدایش دین و این داستان‌ها ارتباط روانی وجود دارد. عقده ادیپ (شکل پسرانه) و الکترا (شکل دخترانه) رقابت جنسی بین پسر و پدر را به دوگونه ترس پسر از پدر که به نفرت و حمایت پدر از پسر که به عشق می‌‌‌‌‌انجامد، ترسیم می‌‌‌کند. این احساس دوگانه در ضمیر انسان جای می‌‌‌گیرد و زمینه‌‌ساز باور به خدا می‌‌‌شود. خدایی که از سویی شایسته‌ی ستایش است و از سوی دیگر ترسناک. منجی‌‌گرایی، پدرکشی و گناه نخستین از قراینی است که فروید را رهنمون این نظریه کرده است. او معتقد است در واقع صفاتی که آدمی به خدایان می‌‌‌دهد ساخته و پرداخته‌ی خود اوست و ناخودآگاه به صورت خدا فرافکنی می‌‌‌شود. او در ادامه می‌‌‌گوید امیال سرکوب‌‌شده‌ی انسان به نحوی والایش وتصعید برون‌‌ریز می‌‌‌شود و در قالب فعالیت‌ها‌‌ی هنری یا اعتقاد به خدا ظهور پیدا می‌‌‌کند. ترس، جهل و عقده‌‌های روانی از عواملی هستند که در دسته‌‌بندی رویکرد الحادی قرار می‌‌‌‌گیرند. از‌‌خود‌‌بیگانگی و تمایل به حفظ انسجام اجتماعی در زیر‌‌مجموعه‌ی رویکرد کارکردی جای دارند و وحی و عقل و فطرت جزء رویکرد سوم هستند.رویکرد کارکردیاز‌‌خود‌‌بیگانگی: لودویگ فویر باخ معتقد است آدمی صفات خیر و کمال را که در خود اوست‌‌، به دیگری انتقال می‌‌‌دهد و فرافکنی می‌‌‌کند و در برابر آن کرنش می‌‌‌کند. اریک فروم هم در تحلیل مشابه می‌‌‌گوید: آدمی هر آنچه را که خود داشته به خدا داده است و حالا می‌‌‌خواهد آنچه را که اساساً مال اوست را به خود بازگرداند. و اما پرچم‌دار این نظریه کارل مارکس است. او ضمن صحه‌‌گذاشتن بر این نظر می‌‌‌گوید‌‌: «در مسیحیت خداوند انسان را به صورت خویش آفریده است حال آنکه این آدمیانند که به صفات خود ماهیت الهی بخشیده‌‌اند...». مارکس اقتصاد را زیر‌‌بنای یک جامعه می‌‌‌داند و اموری مانند سیاست‌‌، فلسفه‌‌، هنر و دین را روبنا می‌‌‌شمارد. دسته‌ی دوم را ابزاری در دست قدرتمندان می‌‌‌داند که در توجیه وضع موجود به کار می‌‌‌بندند و دین همچون افیونی است که دردهای جانکاه فرودستان را قابل تحمل می‌‌‌کند. او بر این باور است که هر‌‌گونه تغییر در زیربنا‌‌، دسته‌ی دوم را تحت‌‌تأثیر قرار خواهد داد و این مهم در تحقق نظام‌ها‌‌ی کمونیستی میسر است.تمایل به حفظ انسجام اجتماعی: امیل دورکیم باور دارد برای شناخت عناصر اصلی دین و خاستگاهش‌‌، باید جوامع توسعه‌‌نیافته را بررسی کرد. لذا پژوهش‌ها‌‌یی را در قبایل بومی استرالیا انجام داد. در این پژوهش مشاهده شده است که هر یک از قبایل چند طایفه را در خود جای داده است که هر کدام، توتمی را مقدس شمرده و نماد خود می‌‌‌شمارند. هر توتم یا تابو با محرماتی همراه است که برای حفظ حرمت توتم پایه‌‌گذاری شده است. به گفته‌‌ی دورکیم توتمیسم نه پرستش حیوان یا گیاه بلکه کرنش در برابر نیروی غیر‌‌شخصی و انتزاعی (خدا) است. بنابراین توتم از یک سو نماد نیروی غیرشخصی است و از سوی دیگر نماد جامعه است. در نتیجه خدا چیزی جز همان جامعه نیست. دین‌داران با انجام مناسک مذهبی، ناخودآگاه به تحکیم پیوندهای اجتماعی می‌‌‌پردازند و بر اصالت جامعه و تقدم منافع جمعی تأکید می‌‌‌ورزند.رویکرد عقلانی و ماوراییوحی: گفتگویی از طرف نیرویی ماورایی (خدا) با موجودی زمینی و البته برگزیده می‌‌‌باشد که یک تجربه‌ی شخصی‌‌ است. دین‌داران باور دارند که این گفتگوها را پیامبران‌شان در اختیارشان قرار می‌‌‌دهند و به عنوان یکی از خاستگاه‌ها‌‌ی دین پذیرفته‌‌اند.فطرت: خاستگاه دین در دو معنا بررسی می‌‌‌شود که باید از درآمیختگی آن‌ها‌‌ پرهیز کرد: علت پیدایش دین، راز گرایش به آن. فطرت از سنخ گرایش به دین است. دین‌‌داران بر این باورند که تمامی کسانی که به دنبال خاستگاه دین بوده‌‌اند به بیراهه رفته‌‌اند چرا که راز گرایش به دین را خداوند در نهاد هر انسانی کاشته است. خدایی که انسان را خلق کرده است او را بی‌‌رهنمون به حال خویش رها نمی‌‌‌کند و این فطرت خداجو چراغی است که راه بازگشت به خودش را روشن می‌‌‌کند.عقل: خداباوران گرایش به دین را ثمره‌ی عقلانیت می‌‌‌دانند. هرگاه آدمی درباره‌‌ی هستی به تفکر می‌‌‌پردازد نشانه‌‌های آفریدگار را در درون و بیرون خود می‌‌‌بیند. براهین عقلانی که درباب اثبات وجود خدا اقامه شده است از ادله‌ی این گروه است.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.