چپ و راست، چه بود و چه شد

بررسی اقتصاد سرمایه داری و سوسیالیستی در تاریخ معاصر و مدعیاناین که گفتی یعنی چه؟بسیاری از اصطلاحاتی که در جامعه گفته می‌شود، به خصوص در کشور ما، معنای واحدی در اذهان افراد متفاوت ندارد و برای همین مهم است که در قدم اوّل، دقیقاً دریابیم که سرمایه‌داری، کمونیسم، لیبرالیسم و مابقی اصطلاحات دقیقاً چه شرایطی را معنا می‌کنند؟ به ویژه اینکه این اصطلاحات به مرور زمان هم تفاوت پیدا کرده‌اند. برای مثال، سیاست‌گذاری لیبرال شاید برای خیلی از ماها این معنی را متبادر کند که دولت، کمتر در کارهای آحاد جامعه و بخش خصوصی دخالت می‌کند (بخش خصوصی، با توجه به معنای لغوی و آنچه در جامعه بحث می‌شود)؛ حال آنکه مفهوم لیبرالیسم در آمریکا، شرایطی است که دولت در اقتصاد، دخالت‌های خیلی جدی دارد! از بیمه‌ی بیکاری و حداقل دستمزد گرفته تا بسیاری شرایط حمایتی دیگر. ولی در بخش شخصی مانند دینداری، سقط جنین و روابط جنسی دست افراد را باز می‌گذارد. آن تصوّری که ما از لیبرالیسم داریم همان لیبرال‌ترین‌ها هستند. یا اینکه در کشور ما تصوّر از سرمایه‌داری خیلی وقت‌ها یکسان با اقتصاد «بازار آزاد» است؛ درحالی که این دو مفهوم جدا از هم هستند. همبستگی دارند ولی نه اینکه یکی باشند. مثلاً دخالت دولت آمریکا به شدّت بیشتر از دخالت‌های دولت ایران در اقتصاد است؛ ولی اقتصاد آنها سرمایه‌داری است. هم‌اکنون «بازار آزاد» در اقتصاد یک اقلیت شناخته می‌شود، که عمدتاً مکتب اقتصاد اتریش در اروپا و معادلش، اقتصاد ویرجینیا در آمریکا (نظیر دانشگاه جورج میسون) آن را رهبری می‌کنند.نه چپ چپ نه راست راستامروزه اقتصاد «سوسیالیستی» به آن مفهومی که مثلاً در کتب شهید مطهری یا شهید صدر (رحمهما الله) می‌خوانیم، وجود ندارد (البته نگارنده در جریان اقتصاد کره‌ی شمالی قرار ندارد، ولی اقتصاد چین اصلاً آن گونه نیست). البته این را هم به نظر خیلی باید مورد تاکید قرار داد که در حقیقت اقتصاد لیبرال هم به آن معنای اقتصاد «بازار آزاد» که شاید اوایل اقتصاد آمریکا - مثلاً حدود سال‌های ابتدایی قرن 19 - خیلی شبیه به آن بود هم دیگر وجود ندارد؛ به طوری که آمریکا زمانی حتی بانک مرکزی هم نداشت و بانک‌های خصوصی به طریقی چاپ پول را برعهده داشتند و الآن کار به جایی رسیده است که قوانین بانکداری و دخالت «فدرال رزرو» حدی برای خودش قائل نیست. همچنین وجود قوانین ضد«کارتل» و ضد انحصار یا قوانین نیروی کار - مانند بیمه‌ی بیکاری و یا بیمه‌ی سلامت آمریکا - برای افراد پیر (بالای ۶۵ سال سن) یا «Medicare» و بیمه‌ی سلامت برای فقرا و یا «Medicaid»؛ و شاید این فرق مهم بین این دو برنامه باشد که روش اوّل منعطف نبود و تغییر آن، باعث شکستش شد و دوّمی بیش از حد منعطف بود و بسیاری از اصولش را تغییر داد. با این همه، هنوز هم اقتصاد لیبرال خودش را موفّق عنوان می‌کند.جوانان آمریکا: از پولدار ها بگیرید و به ما بدهیداین که چرا امروزه در آمریکا - به خصوص در قشر جوان - اقبال به سوسیالیسم وجود دارد هم سوال جذابی‌ست و من هم فقط نکاتی که به ذهنم می‌رسد را عنوان می‌کنم: اوّل اینکه باید گفت «برنی سندرز» «سوسیال دموکرات» است؛ و این با منش سوسیالیستی چین فرق جدی دارد. حتی منظور او از سوسیالیسم هم بیشتر منش سوسیالیسم اسکاندیناویایی است؛ با محوریت آموزش و بیمه‌ی سلامت رایگان برای همه. همین مسئله می‌تواند دلیل جذابیتش را توضیح دهد. نمودار زیر را ببینید:سهم خدمات سلامت از مصرف خانوار (personal consumption expenditure) به مرور آن قدر زیاد شده که با خرج خانه (اجاره یا اجاره‌ی انتزاعی برای مالکین) در حال رقابت است. این هزینه‌ها غیر از خرج دارو و مواد بهداشتی است که در کالاهای کم‌دوام دسته‌بندی می‌شوند، در حالی که سهم آنها هم در حال افزایش است. همچنین وام تحصیل دانشگاه، بعد از وام خرید منزل بزرگترین وام خانوارهاست که خیلی از جوان‌ها خودشان پرداخت می‌کنند. می‌توانید خرج تحصیل کارشناسی را چیزی نزدیک به ۱۵۰ هزار دلار تصور کنید! درحالی که حقوق میانگین فردی که با مدرک کارشناسی سر کار برود، چیزی در حدود ۵۰ هزار دلار است، که برای بازپرداخت وام تحصیلش خیلی مقدار کمی از آن باقی می‌ماند. برای همین عبارت «آموزش همگانی رایگان» و «بیمه‌ی سلامت رایگان» خیلی جذاب به نظر می‌رسد. مهدکودک و مراقبت از فرزندان به صورت رایگان هم برای زوج‌های جوان خیلی جذاب است؛ چون هزینه‌ی نگهداری از فرزند بسیار بالاست. در آمریکا بیش از هزار دلار در ماه خرج مهدکودک و مراقبت از کودکان است؛ اگر چه دولت حمایت‌های مالیاتی فدرال و ایالتی قابل توجهی از فرزند‌آوری می‌کند، ولی خرج‌ها به مراتب بیشتر است؛ امّا این‌ها که واقعاً رایگان نیستند، بلکه مستلزم افزایش نجومی مالیات در آمریکا می‌شوند، که جوانان کمتر به این مسئله توجه می‌کنند، مثلاً عنوان می‌کنند که روی هر دلار از ثروتمندان فقط ۴ سنت مالیات گرفته می‌شود امّا وقتی این مالیات جدید اعمال شود، بعضاً تا چند ده درصدِ ثروت خیلی از طبقات بالا کم می‌شود؛ این مسئله یک موضوع جنجالی است که آیا این باعث لطمه‌دیدن کارآفرینی می‌شود یا نه. مثلاً مقاله‌ی «پیکتی و سائز ۲۰۲۰» درباره این مسئله بحث کرده و گفته است باید مالیات بر ثروت اعمال شود؛ البته مقالات مخالف هم کم نیست؛ ولی نکته‌ی مهم‌تر آن بدهی عظیم دولت فدرال است که با این روند فعلی طبق پیش‌بینی‌های رسمی مرکز پژوهش‌های بودجه کنگره (congressional budget office) تا سال ۲۰۵۰ بدهی دولت آمریکا به بیش از یک و نیم برابر کل «GDP» آمریکا می‌رسد.البته این تحقیق مربوط به سال ۲۰۱۸ بوده و ترامپ با صدور معافیت‌های مالیاتی موجب بدتر شدن این قضیه هم شده است. این بدهی بزرگ هم تا ابد نمی‌تواند ادامه پیدا کند. از یک جایی به بعد مردم اوراق قرضه‌ی دولت را با این نرخ کم نخواهند خرید و مانند ایران سود سپرده‌های بالا خواهند خواست؛ آنجاست که دولت مجبور می‌شود حقوق بازنشستگی و بیمه سلامت را کلاً قطع کند. به خصوص اینکه عمده‌ی مخارج دولت آمریکا هم سلامت و تامین اجتماعی است.شاید تعجب کنید که مگر آمریکا بیمه‌ی دولتی دارد که این میزان پول خرج سلامت می‌کند؟ دو برنامه‌‌ی «Medicaid» و «Medicare» هر ساله خرج بسیار بالایی روی دست دولت فدرال می‌گذارند. جالب آنکه این غیر از بیمه‌های دولتی ایالتی‌ست. در برخی ایالت‌ها اقشار کم‌درآمد بیمه‌ی تقریباً رایگان دریافت می‌کنند؛ ولی با این همه هنوز ۱۱ میلیون مهاجر غیرقانونی (همین افرادی که عمدتاً از مرز مکزیک وارد می‌شوند) هستند که طبیعتاً هیچ بیمه‌ای ندارند. همچنین خیلی از ایالت‌های جمهوری‌خواه حمایت بیمه‌ای کمی می‌کنند، و اینکه بیمه‌های دولتی بعضاً حمایت‌های ضعیف‌تری می‌کنند و حرف «سندرز» این است که «همه» بیمه‌ی رایگان دولتی با پوشش «همه چیز» دریافت کنند. همین مسئله خرج را نجومی بالا برده و بدهی دولت را بسیار زیاد می‌کند و از آن طرف هم می‌تواند کیفیت سلامت را - مانند کشور انگلیس (از نظر برخی افراد) - پایین بیاورد؛ برای مثال صف خیلی طولانی برای دریافت خدمات سلامت یا پایین آمدن آمار موفقیت در درمان سرطان که در آمریکا بالاست.مالیات سنگین هم می‌تواند بر انگیزه‌ی کارآفرینی اثرگذار باشد. اگر روی آن هم اثری نداشته باشد، بر فرار ثروت‌ها بسیار موثر است؛ آن هم بسیار سریع. همین حالا هم بسیاری از شرکت‌های آمریکایی برای انگیزه‌های مالیاتی بسیاری از مراکز خود را در کشورهایی مثل ایرلند، هلند یا برمودا تاسیس می‌کنند. اگر شما کمی مالیات بر ثروت را بالا ببرید و طرف آمریکایی بتواند ثروت خارج آمریکای خود را از دولت مخفی کند (که با احتمال خوبی می‌تواند!)، ثروتش را به لوکزامبورگ یا خارج از آمریکا می‌برد؛ در نتیجه باعث می‌شود که خیلی‌ها با سندرز مخالفت کنند و یا او را خارج از سیستم حساب کنند. یک اثر مهم هم اثر رسانه‌هاست. در ایران رسانه‌ها عمدتاً دست ارگان‌ها هستند در حالی که در آمریکا رسانه‌ها بیشتر دست ثروتمندان‌اند. اثر رسانه‌ها بسیار جدی است؛ برای مثال تا همین چند روز قبل که «مایکل بلومبرگ» هنوز کاندید بود، همه‌ی رسانه‌های آمریکایی برای او تبلیغ می‌کردند. خلاصه آنکه آنها پول زیادی دارند و به راحتی در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های خودشان جو سنگینی علیه سندرز به راه می‌اندازند. ضمناً سندرز هم نهایتاً یک آمریکایی‌ست که خیلی راحت می‌گوید به حقوق برابر فلسطینی و اسرائیلی اعتقادی ندارد. حامی شرکت‌های تسلیحاتی است و بسیاری موارد دیگر؛ وگرنه تا همین جا هم پیش نمی‌آمد. این را هم باید اضافه کرد که سیاست‌مداران آمریکایی جدا از مردم آمریکا نیستند. گمان نکنیم مردم آمریکا حامی سیاست‌های کثیف سیاست‌مداران خود نیستند.