پادشاهی طهمورث دیوبند: بخش 18 شاهنامه فردوسی (جلد اول)

جنگ طهمورث با دیوها و شکست آن‌هاسلام ... من سارا هستم ... علاقه‌مند به تاریخ و ادبیات و هنر ... چند وقتیه که شاهنامه می‌خونم و از اونجایی که برای پیدا کردن معنی کلمات و ابیات دچار مشکل میشم، می‌خوام هرچی پیدا می‌کنم رو اینجا برای شما بنویسم. فقط این رو بگم که من هیچ تخصصی ندارم و تازه‌کار هستم. لطفا اگر نکات بیشتری می‌دونستید یا اشتباهی توی متن‌هام بود، برام بنویسید تا اصلاح کنم.برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (بنیاد نهادن جشن سده، بخش دوم)، اینجا کلیک کنید.نکته: فایل صوتی که در بالای صفحه هست، از این صفحه وب‌سایت گنجور (خوانش فرید حامد) برداشته شده است.مثل همیشه اول کل شعر رو می‌گذارم تا با فایل صوتی بالا، بخونید و لذت ببرید:پسر بد مر او را یکی هوشمند ... گرانمایه طهمورث دیو بندبیامد به تخت پدر بر نشست ... به شاهی کمر بر میان بر ببستهمه موبدان را ز لشکر بخواند ... به خوبی چه مایه سخن‌ها براندچنین گفت کامروز تخت و کلاه ... مرا زیبد این تاج و گنج و سپاهجهان از بدی‌ها بشویم به رای ... پس آنگه کنم درگهی گرد پایز هر جای کوته کنم دست دیو ... که من بود خواهم جهان را خدیوهر آن چیز کاندر جهان سودمند ... کنم آشکارا گشایم ز بندپس از پشت میش و بره پشم و موی ... برید و به رشتن نهادند رویبه کوشش از او کرد پوشش به رای ... به گستردنی بد هم او رهنمایز پویندگان هر چه بد تیز رو ... خورش کردشان سبزه و کاه و جورمنده ددان را همه بنگرید ... سیه گوش و یوز از میان برگزیدبه چاره بیاوردش از دشت و کوه ... به بند آمدند آن که بد زان گروهز مرغان مر آن را که بد نیک تاز ... چو باز و چو شاهین گردن فرازبیاورد و آموختن‌شان گرفت ... جهانی بدو مانده اندر شگفتچو این کرده شد ماکیان و خروس ... کجا بر خروشد گه زخم کوسبیاورد و یک‌سر به مردم کشید ... نهفته همه سودمندش گزیدبفرمودشان تا نوازند گرم ... نخوانندشان جز به آواز نرمچنین گفت کاین را ستایش کنید ... جهان آفرین را نیایش کنیدکه او دادمان بر ددان دستگاه ... ستایش مر او را که بنمود راهمر او را یکی پاک دستور بود ... که رایش ز کردار بد دور بودخنیده به هر جای شهرسپ نام ... نزد جز به نیکی به هر جای گامهمه روزه بسته ز خوردن دو لب ... به پیش جهاندار بر پای شبچنان بر دل هر کسی بود دوست ... نماز شب و روزه آیین اوستسر مایه بد اختر شاه را ... در بسته بد جان بدخواه راهمه راه نیکی نمودی به شاه ... همه راستی خواستی پایگاهچنان شاه پالوده گشت از بدی ... که تابید ازو فرّهٔ ایزدیبرفت اهرمن را به افسون ببست ... چو بر تیز رو بارگی بر نشستزمان تا زمان زینش بر ساختی ... همی گرد گیتی‌ش بر تاختیچو دیوان بدیدند کردار او ... کشیدند گردن ز گفتار اوشدند انجمن دیو بسیار مر ... که پردخته مانند از او تاج و فرّچو طهمورث آگه شد از کارشان ... بر آشفت و بشکست بازارشانبه فرّ جهاندار بستش میان ... به گردن بر آورد گرز گرانهمه نرّه دیوان و افسونگران ... برفتند جادو سپاهی گراندمنده سیه دیوشان پیش‌رو ... همی بآسمان برکشیدند غوجهاندار طهمورث بافرین ... بیامد کمربستهٔ جنگ و کینیکایک بیاراست با دیو جنگ ... نبد جنگشان را فراوان درنگاز ایشان دو بهره به افسون ببست ... دگرشان به گرز گران کرد پستکشیدندشان خسته و بسته خوار ... به جان خواستند آن زمان زینهارکه ما را مکش تا یکی نو هنر ... بیاموزی از ما که‌ت آید به برکی نامور دادشان زینهار ... بدان تا نهانی کنند آشکارچو آزاد گشتند از بند او ... بجستند ناچار پیوند اونبشتن به خسرو بیاموختند ... دلش را به دانش برافروختندنبشتن یکی نه، که نزدیک سی ... چه رومی، چه تازی و چه پارسیچه سغدی، چه چینی و چه پهلوی ... ز هر گونه‌ای کان همی بشنویجهاندار سی سال از این بیشتر ... چه گونه پدید آوریدی هنربرفت و سر آمد بر او روزگار ... همه رنج او ماند از او یادگارکمی درباره‌ی طَهْمورَثطهمورث (تهمورث) چهارمین شخصیت‌های اساطیری ایرانی در شاهنامه و سومین پادشاه سلسله‌ی پیشدادی است. او پسر هوشنگ است و بعد از مرگش بر تخت پادشاهی می‌نشیند. تهمورث وزیری صالح و زیرک به نام شهراسپ (سحرسپ) نیز دارد که او را راهنمایی می‌کند.این چنین است که او، پس از بر تخت نشستن، موبدان را دعوت کرده و به آن‌ها وعده می‌دهد که جهان را پر از نیکی کند (که همین کار را هم می‌کند). او مانند پدرش، از حیوانات بهره می‌برد، نخ‌ریسی می‌آموزد و پارچه و لباس می‌سازد. حتی برخی از پرندگان را هم دست‌آموز می‌کند. در شاهنامه می‌خوانیم که گروهی از دیوان، علیه او قیام می‌کنند و طهمورث در نبردی آن‌ها را شکست می‌دهد. دیوان امان می‌خواهند و می‌گویند که در ازای جانشان، 30 خط دنیا (نوشتن و خواندن 30 زبان) را به طهمورث یاد خواهند داد. معنی ابیات و لغات شعر طهمورث در شاهنامهپسر بُد مر او را یکی هوشمند ... گرانمایهْ طهمورثِ دیو بندهوشنگ، پسر دانایی به نام طهمورث دارد. طهمورثی که دیوان را شکست می‌داد!بیامدْ به تخت پدر بر نشست ... به شاهی کمر بر میان بَر ببستپس از مرگ پدر، مسئولیت پادشاهی را قبول کرد تا آن را به بهترین شکل انجام دهد و در راستای پادشاهی تلاش کند.همه موبدان را ز لشکر بخواند ... به خوبی چه مایه سخن‌ها براندروحانیون را فراخواند و سخن‌های خوبی به آن‌ها گفتچنین گفت کامروز تخت و کلاه ... مرا زیبد این تاج و گنج و سپاهگفت امروز به پادشاهی می‌رسم و تمام تلاشم را می‌کنم تا شایسته‌ی این مقام باشمجهان از بدی‌ها بشویم به رای ... پس آنگه کنم درگهی گرد پایتلاش می‌کنم تا با خردمندی خود، نیکی را در جهان پراکنده کنم و با بدی‌ها می‌جنگم و آن‌ها را شکست می‌دهم. و بعد به اوضاع ممکلت سروسامان می‌دهم و آن‌وقت است که می‌توانم راحت و آسوده روی تخت پادشاهی بنشینم.پای گرد کردن: کنایه از آسوده گرفتن (به نقل از میرجلال‌الدین کزازی) - معنی دیگرش، چهارزانو نشستن استز هر جایْ کوته کنم دستِ دیو ... که من بود، خواهم جهان را خدیوبه عنوان پادشاه جهان، دیو‌ها را شکست می‌دهم.هر آن چیز کاندر جهان سودمند ... کنم آشکارا، گشایم ز بندمن، خوبی‌ها و سودمندی‌ها را گسترده می‌کنمپس از پشتِ میش و بره پشم و موی ... برید و به رشتن نهادند رویبعد پشم گوسفند و میش و بره را چید و آن‌ها را ریسید.به کوشش از او کرد، پوشش به رای ... به گستردنی بُد هم او رهنمایاینگونه بود که با خرد و تلاشش، پارچه بافت. و مردم را راهنمایی کرد که فرش و گلیم ببافند.ز پویندگان هر چه بُد تیزرو ... خورش کردشان سبزه و کاه و جوجانوران تیزرو (مانند اسب) را گرداوری کرد و به آن‌ها غذا داد (از آن‌ها نگهداری می‌کرد تا به عنوان مرکب از آن‌ها استفاده کنند.)رمنده ددان را همه بنگرید ... سیه گوش و یوز از میان برگزیدبه چاره بیاوردش از دشت و کوه ... به بند آمدند آن که بُد زان گروهپستانداران وحشی را زیر نظر گرفت و از میان آن‌ها گربه سیاه گوش و یوزپلنگ را انتخاب کرد. این حیوان‌ها را در قفس انداخت و به محل پادشاهی خودش و در میان مردم آورد. (احتمالا به این دلیل که در جنگ از آن‌ها استفاده کند)ز مرغان مر آن را که بد نیک تاز ... چو باز و چو شاهینِ گردن فرازبیاورد و آموختن‌شان گرفت ... جهانی بدو مانده اندر شگفتپرندگان شکاری و سریع مانند باز و شاهین را تربیت کرد. هیچ‌کس باورش نمی‌شد که بشود این پرندگان را دست‌آموز کرد.چو این کرده شد، ماکیان و خروس ... کجا بر خروشد گهِ زخمِ کوسبیاورد و یک‌سر به مردم کشید ... نهفته همه سودمندش گزیدسپس مرغ و خروس را آورد، آن‌ها را اهلی کرد و به مردم گفت این خروس در بامداد (زمان نیایش خدا)، می‌خواند. به مردم کشید: اهلی کردگه زخم کوس: کنایه از بامداد که نخستین کوس (طبل) را می‌زدند.خروس در اینجا نشانه‌ی سحرخیزی و نیایش خدا در صبح‌گاه دارد و به همین دلیل، حیوانی مقدس شمرده می‌شود.بفرمودشان تا نوازند گرم ... نخوانندشان جز به آواز نرماز مردم خواست تا این حیوانات اهلی (مرغ و خروس) را دوست داشته باشند و با آن‌ها مهربان باشند.چنین گفت کاین را ستایش کنید ... جهان آفرین را نیایش کنیدکه او دادمان بر دَدان دستگاه ... ستایش مَر او را که بِنمود راهبه مردم دستور داد که خدای یکتا را ستایش کنند؛ چرا که این خداوند بوده که راه را به ما نشان داده و کاری کرده که بر حیوانات چیره شویم و از آن‌ها استفاده کنیم.مَر او را یکی پاک دستور بود ... که رایش ز کردار بد دور بودطهمورث، وزیر نیک و صالحی داشت که کردارش همیشه نیک بودخَنیده به هر جای شَهْرَسْپْ نام ... نزد جز به نیکی به هر جای گامنامش شهرسپ بود. همه او را می‌شناختند (مشهور بود). بسیار نیک بود و همیشه بر اساس نیکی عمل می‌کرد.خنیده: مشهور - معروفهمه روزه بسته ز خوردن دو لب ... به پیش جهاندار بر پای شبدر طول روز هیچ نمی‌خورد (روزه می‌گرفت) و تمام شب هم با خدا راز و نیاز می‌کرد. چنان بر دل هر کسی بود دوست ... نماز شب و روزه آیین اوستهمه او را دوست داشتند. او تمام آیین‌های دینی را به درستی انجام میداد و یک دین‌دار کامل بود.سَرِ مایه بُد اخترِ شاه را ... درِ بسته بد جان بدخواه راهمه راه نیکی نمودی به شاه ... همه راستی خواستی پایگاهاو همیشه فرمان خدا را اطاعت می‌کرد و هیچ‌گاه هم به خطا نمی‌رفت. و او بود که همیشه راه درست را به پادشاه نشان می‌داد.چنان شاه پالوده گشت از بدی ... که تابید ازو فرّهٔ ایزدیطهمورث (به خاطر وزیرش) آنقدر از بدی دور ماند که فره ایزدی به دست‌ آورد. فرّ یا فَرَّه مفهومی در اساطیر ایرانی است. این یک موهبت یا فروغی ایزدی است که شخص با انجام کارهای نیک و رسیدن به درجات بالای کمال به دست می‌آورد. این فره تنها به افراد پاکی که از هرگونه بدی (و صفات بد) دور بودند، تعلق می‌گرفت. و شاهان ایرانی نیز با داشتن فره شاهی یا فره ایزدی به مشروعیت می‌رسیدند. و شاهی که فره خود را از دست می‌داد، از چشم ایزد و مردمش، می‌افتاد.برفت اهرمن را به افسون ببست ... چو بر تیز رو بارگی بر نشستزمان تا زمان زینش بر ساختی ... همی گرد گیتی‌ش بر تاختیهمین فر ایزدی باعث شد که دیو اهرمن را شکست بدهد و او را به اسارت بگیرد. آهرمن مانند اسبی تیزرو بود و طهمورث گاهی بر او زین می‌بست و سوارش می‌شد و گرد جهان می‌گشت.چو دیوان بدیدند کردار او ... کشیدند گردن ز گفتار اودیوها که این حرکت طهمورث را دیدند، عصبانی شدند و سر نافرمانی گذاشتند.شدند انجمن دیوْ بسیار مَر ... که پردخته مانند از او تاج و فرّدیوهای بسیاری گرد هم آمدند تا چاره‌ای پیدا کنند و پادشاهی و شکوه طهمورث را از او بگیرند.پردخته ماندن: تهی ماندنچو طهمورث آگه شد از کارشان ... بر آشفت و بشکست بازارشانطهمورث که از این کار دیو‌ها آگاه شد، عصبانی شد و تصمیم گرفت به جنگ آن‌ها برود و آن‌ها را از میان بردارد.به فرّ جهاندار بستش میان ... به گردن بر آورد گرز گرانبه فره ایزدی کمر ببست و گرز بزرگ و سنگینش را برداشت.همه نرّه دیوان و افسونگران ... برفتند جادو سپاهی گراندمنده سیه دیوشان پیش‌رو ... همی بآسمان برکشیدند غودر سپاه عظیمِ مقابلش، دیوان نر بودند و جادوگران. دیو سیاه هم لشکرشان را رهبری می‌کرد. دو سپاه که به هم رسیدند، فریاد دیو‌ها به هوا خاست (فریاد زدن دیوها، احتمالا نشانه‌ای برای شروع جنگ و برای ایجاد ترس و دلهره در لشکر حریف باشد).جهاندار طهمورث بافرین ... بیامد کمربستهٔ جنگ و کینیکایک بیاراست با دیو جنگ ... نبد جنگشان را فراوان درنگطهمورث که لایق ستایش و آفرین است، به میدان آمد و با دیو درگیر شد. از ایشان دو بهره به افسون ببست ... دگرشان به گرز گران کرد پستطهمورث دو سوم از دیو‌ها را به جادو و افسون اسیر کرد و یک سوم را کشت.کشیدندشان خسته و بسته خوار ... به جان خواستند آن زمان زینهاردیو‌ها را اسیر کرد. دست‌هایشان را بست و آن‌ها را به دنبال سپاه خود می‌کشید. و آن‌وقت بود که دیوها امان خواستند.که ما را مکش تا یکی نو هنر ... بیاموزی از ما که‌ت آید به برگفتند اگر ما را نکشی، هنری به تو آموزش می‌دهیم که در همه حال به کارت می‌آید.کی نامورْ دادشان زینهار ... بدانْ تا نهانی کنند آشکارپادشاه راضی شد تا در ازای جانشان، راز نهانی را برای او آشکار کنند.این سیاست که از اسیران جنگی در راه آبادانی کشور بهره برده شود، برای اولین بار، در این بخش از شاهنامه مطرح شده و از زمان طهمورث مرسوم می‌شود.چو آزاد گشتند از بند او ... بجستند ناچار پیوند اودیوها که از بند آزاد شدند، به ناچار، قولشان را عملی کردند.نبشتن به خسرو بیاموختند ... دلش را به دانش برافروختندآن‌ها دانشِ خواندن و نوشتن را به پادشاه یاد دادند.از اینجا می‌فهمیم که دیوها در تمدن و هنر و دانش، از آدمیان برتر بوده‌اند.نبشتن یکی نه، که نزدیک سی ... چه رومی، چه تازی و چه پارسیچه سُغْدی، چه چینی و چه پهلوی ... ز هر گونه‌ای کان همی بشنوینه یک زبان، بلکه نزدیک به 30 زبان را به طهمورث آموزش دادند. هرچه زبان می‌شناسی (مانند زبان رومی، عربی، فارسی، زبان سرزمین سغذ، پهلوی و غیره) را شامل می‌شد.جهاندار سی سالْ از این بیشتر ... چه گونه پدید آوریدی هنرطهمورث، 30 سال بعد از شکست دیوها زندگی کرد و هنر را در نزد ایرانیان پرورش داد.برفت و سر آمد بر او روزگار ... همه رنج او ماندْ از او یادگارتا آنکه از دنیا رفت. آنچه از طهمورث به یادگار مانده، رنج و تلاشی است که در راستای آبادانی ایران کرد.برای مشاهده بخش بعدی شاهنامه (پادشاهی جمشید)، اینجا کلیک کنید.