دیگه تمومه ماجرا؟

نقد و بررسی عملکرد جبهه‌ی اصلاحات از آغاز تا سیزدهمین دوره‌ی انتخابات ریاست جمهوریمحمد امیدی خسروشاهی/ کارشناسی/ مهندسی و علم مواد, صنعتی شریفاین چند روز منتهی به اواخر خرداد 1400 یکمرتبه پیدایشان شد. از «سید نازنین اصلاحات» تا «شیخ شجاعش». از «چریک پیر» تا «آوانگارد جریان روشنفکری دینی». یکهویی تصمیم گرفتند یا اینکه از قبل برنامه غافلگیری داشتند را نمی‌دانم. روی ماه «سید» که چندسالی است در محاق افتاده و فقط در حوالی این کارناوالی که اسمش را گذاشته «انتخابات»، شب چهارده‌وار ظاهر می‌شود و به مشارکت دعوت می‌کند. «شیخ» که در حصر است. آن «چریک» چنان پیر و خمیده شده که در ورطه محافظه‌کاری محض افتاده و آقای «روشنفکر دینی» هم ظاهرا دیگر حوصله‌ش نمی‌کشد و صرفا کلمات را میان کاغذ تصادفی پخش می‌کند تا تکلیف خود را به نحوی انجام داده باشد. البته این آقایان که تنها نبودند. چند جین حزب و تشکل اصلاح طلب هم که قبلا در قالب یک جبهه از اعلام نامزد برای «انتخابات» خودداری کرده بودند، اندک اندک در طی مدت کوتاهی به «همت کنید» لبیک گفتند و به زعم خود وارد میدان شدند تا از «جمهور» دفاع کنند. تجربه ناآشنایی برای فضای سیاسی ایران نبود. چهار و شش سال پیش هم این تشکلات به «تکرار» لبیک گفته و نتیجه «انتخابات» را آن‌طور که مطلوب خود بود، رقم زده بودند. اما «انتخابات» 1400 و نتیجه‌اش حتی بدبین‌ترین فعالان سیاسی این طیف را هم شوکه کرد. کمتر تحلیل‌گری بود که از سردی فضای سیاسی اطلاع نداشته باشد اما رای ناچیز نامزد موردحمایت این جریان، به وضوح نفوذ «اصلاح طلبی» را زیرسوال برده است. تا جایی که عده‌ای، از مرگ این جریان صحبت به میان می‌آورند. نوشته‌ی پیش رو قصد دارد در این مورد بحث و در خلال کلمات، اهمیت مرگ یا زندگی «اصلاحات» را بررسی کند. آیا «اصلاح طلبی» آنطور که می‌گویند در روز 28ام خرداد 1400 دفن شد یا اینکه هنوز رمقی در تن نیمه جانش باقی مانده و تنها زمان است که دوباره بدان نفسی تازه می‌بخشد؟ زنده و مرده‌ی «اصلاحات» چه تاثیری در بازآرایی نیروهای سیاسی-اجتماعی خواهد داشت؟ارقام چه می‌گویند؟تا زمانی که ارقام به صورت خام ارائه می‌شوند، تقریبا همه می‌توانیم بر صدق آن‌ها توافق داشته باشیم. اما آنجایی که ارقام می‌خواهند سخن بگویند؛ این کار را به وسیله انسانی انجام می‌دهند که خروارخروار منافع، انگیزه، رانه، ارزش و... بر تفسیرش اثر می‌گذارند. از آنجا که مفهوم «جامعه مدنی» اهمیت اساسی برای نگارنده دارد، سعی خواهم کرد طبق اصل محافظه‌کاری بدبینانه‌ترین تفسیری که به ضرر جامعه مدنی خواهد انجامید را ارائه دهم. در این صورت این اجتماع مدنی، می‌تواند خود را در برابر بدترین سناریو قرار داده و برای آن آماده شود.اولیــن نکتــه‌ای کــه نتایــج نشــان میدهــد پایینتریــن نــرخ مشــارکت انتخابــات ریاســت جمهــوری در طــول تاریــخ نظــام جمهــوری اسـلامی اسـت. از هر صدنفر جمعیت بالای 18 سال در این کشور 52 نفر یا معتقدند صندوق رای تاثیری در روند زندگی آن‌ها نخواهد داشت یا از بنیاد نسبت به زندگی سیاسی بی‌تفاوت هستند. گروه دوم آفتی است برای حکومت مدرن، اما گروه اول یک نوع به خودآگاهی رسیدن برای کنش سیاسی است و در نهایت به تقویت نیروهایی منجر می‌شود که فضای سیاسی حاکم را اساسا اصلاح ناپذیر می‌دانند و به شیوه‌های غیرقانونی اعم از مصالحت آمیز یا غیر آن، برای تغییر اعتقاد دارند.در مقابل، از هر 100 نفر 48 نفرشان لااقل به این اعتقاد دارند که رای ایشان تاثیری در سرنوشتشان دارد. می‌توان این تعداد را به چهار گروه تقسیم‌بندی کرد. دو گروه اول، افرادی هستند که در پی یک تصمیم جمعی در سطح احزاب و جبهه رای داده‌اند. یکی از آن‌ها موسوم به جبهه انقلاب است که نامزد موردنظر وی توانسته نظر 30 نفر از 100 نفر واجدین شرایط را جلب کند. نکته مهم این است که نامزد موردنظر در انتخابات قبلی نیز در همین حدود رای داشته و عملا سبد رای وی تغییر چندانی نکرده است. لذا عملا جبهه انقلاب نتوانسته نفوذی در این چهار سال پیدا کند. دیگر گروهی که بحث پیش روی ماست جبهه اصلاحات است که تنها 4 درصد واجدین شرایط بدان اقبال نشان داده است. در حالی که این رقم برای گزینه‌ی موردنظر این جبهه در انتخابات پیشین 41 بوده است. در ادامه بیشتر در این مورد صحبت خواهیم کرد.دو گروه دیگر در میان رای‌دهندگان یکی افرادی هستند که به رای دادن جبهه‌ای علاقه یا آگاهی ندارند و به غیر از دو نامزد جبهه‌ای رای داده‌اند. طبیعتا این گروه نمی‌تواند تاثیر خاصی در صف‌آرایی نیروهای سیاسی بگذارد. و در نهایت یکی از شگفت‌انگیزترین اتفاقات این انتخابات، تعداد آرای باطله است که به طور میانگین تنها یک یا دو نفر از صدنفر واجدین شرایط بوده اما این دوره به 6 نفر رسیده است. افزایش چشم‌گیر این نوع رای در درجه اول مواضع نیروهای آشتی‌ناپذیر با نظام را تقویت می‌کند، و در درجه‌ی دوم مواضع جناح رادیکال تشکیلات اصلاح‌طلب را.حال که یک توصیف کلی -هر چند تا اندازه‌ای مبهم- از وزنه‌ی سیاسی سه گروه عمده‌ی سپهر سیاسی ایران در این روزها سخن به میان آمد، با توجه به تاریخ گذشته، بازیگران صحنه سیاست، ساختار محاط بر صحنه و... سعی خواهیم کرد نبض یکی از این سه گروه (اصلاح طلبان) را با دقت گوش دهیم.کدام اصلاحات؟آنچه از «اصلاحات» در نوشته‌ی حاضر مدنظر است، سه پروژه‌ با ماهیت اصلاحی است که در بستر تاریخی خود شکل گرفته و نقطه تلاقی آن‌ها، دوم خرداد 76 است. لذا در مورد مفهوم انتزاعی «اصلاحات» سخن نمی‌گوییم. آنچه مورد عنایت است یک جریان با گفتمان مشخص، با تشکلات سازمان‌یافته‌ی قانونی مشخص، با رهبران حقوقی و معنوی مشخص و در نهایت با تئورسین‌های مشخص است که گرچه رَحِم زمانه، همه‌ی آنان را باردار بود اما دوم خرداد 76 روز نمادین تولد کل این جریان به حساب می‌آید. جریانی که به دنبال سه برنامه اصلاحی بود. اول اصلاحات دینی ذیل برنامه روشنفکری دینی که بیشتر رویکرد تحلیلی و معرفت‌شناسانه داشته است. دوم اصلاحات اقتصادی که تحت تاثیر سیاست‌های بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول بوده است. و در نهایت اصلاحات سیاسی تحت عنوان توسعه سیاسی و دموکراتیزاسیون ایران که متاثر از موج سوم دموکراتیزاسیون بعد از فروپاشی شوروی و روند دموکراتیک‌شدن پاره‌ای از کشورهای حاشیه اروپا و آمریکای لاتین بود.آنچه از «اصلاحات» در نوشته‌ی حاضر مدنظر است، سه پروژه‌ با ماهیت اصلاحی است که در بستر تاریخی خود شکل گرفته و نقطه تلاقی آن‌ها، دوم خرداد 76 است.لذا منظور از «اصلاحات» بیان و آنچه که می‌خواست نیز، به طور کلی مطرح شد. اما اصلاحات صرفا «خواسته‌هایش» نبود و نیست. بلکه راهکارها و استراتژی‌ها و نتایج آن نیز باید مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود چرا 24 سال پس از آن روز تاریخی، عده‌ای که رای باطله دادند بر آن دسته که ترجیح دادند نام نامزد مورد حمایت این جریان را در برگه رای بنویسند، فزونی یافته است؟ پس از آن، می‌توان در هیبت پزشک قانونی، در مورد حیات و ممات این جسد مشکوکِ روی‌زرد حکم کرد.«زنده باد اصلاحات!»در حال حاضر در این مملکت دیواری کوتاه‌تر از دیوار اصلاح طلبان پیدا نمی‌کنید. نه قدرت دارد نه پشتوانه مردمی. اصلاح‌طلبان هم موی دماغ جبهه‌ی انقلاب هستند در مسیر یکدستی حاکمیت و هم مزاحمی برای شیوه‌های متفاوت تغییر در بین اندیشه‌های براندازانه. هر دو گروه مذکور، مدفون‌شدن اصلاح‌طلبی را به نفع خود می‌دانند. لذا می‌توان به راحتی آنها را مزدور، خائن، سوپاپ اطمینان، غرب زده و... خطاب کرد و هیچ هزینه‌ای بابتش نداد. می‌توان اصلاحات را یک به‌واقع فلجی تصور کرد که وقتی تمام‌قد وارد میدان می‌شود حداکثر 4نفر از هر 100 نفر را می‌تواند با خود همراه کند. اما آیا واقعا شواهد به اندازه‌ای است که کار اصلاح‌طلبی را یکسره بدانیم؟ فکر نمی‌کنم دادن چنین حکمی، به سادگی امکان‌پذیر باشد. دلایل خود را شرح می‌دهم:- با اینکه حاکمیت (کاملا حقوقی و قانونی توسط شورای محترم نگهبان) تقریبا توانسته اصلاح‌طلبان را از قدرت سیاسی محروم کند اما آن‌ها تنها طیف خارج از حاکمیت هستند که دارای حزب و تشکل قانونی برای فعالیت سیاسی هستند. «یکی مرد جنگی به از صدهزار». تاریخ بارها نشان داده است که گروه‌های مردمی سازمان‌یافته چگونه توانسته‌اند توده‌ی عظیمی از مردم غیرسازمان‌یافته را در راستای منافع خود به حرکت درآورد. اصلاح طلبان دارای رسانه‌های متعدد و جورواجور رسمی در کشور هستند و توانایی بالقوه جهت‌دهی افکار عمومی را دارند.چون این طیف در میانه‌ی انقلابی‌گری محض و براندازی محض قرار گرفته است؛ اولین جایگزین برای هر یک از اندیشه‌های موردنظر است. اگر حاکمیت روزی در تنگنا قرار گرفت و مجبور به باز کردن فضای سیاسی شد؛ اولین گروهی که اجازه ورود به قدرت را دارند، اصلاح‌طلبان هستند. از طرفی اگر در آینده تحرک و تحولی از سوی اندیشه‌های براندازانه صورت نگیرد، طرفدارانِ تغییر، به شیوه‌های اصلاح طلبانه متمایل خواهند شد.عنوان «زنده باد اصلاحات» که برای این بخش انتخاب شده، عنوان مقاله‌ای است [1] از تئوریسین معروف این جریان در سال 85. مقاله‌ی یادشده یک سال پس از اقبال کم مردم به این طیف در جریان انتخابات ریاست جمهوری 84 نوشته شده است، در فضای ناامیدی از دولت اصلاحات. در آن سال هم بسیاری مرگ اصلاحات را اعلام کردند. حتی خود نظریه‌پرداز موردنظر به مرگ بخش اعظمی از برنامه‌های اصلاح طلبی اعتراف می‌کند. او علنی و با قطعیت عنوان می‌کند «اصلاح قانون انتخابات»، «قرائتی از اصلاحات که به دنبال تغییر قانون اساسی و رفراندوم است»، «گونه‌ای از اصلاحات که به دنبال نافرمانی مدنی و انقلاب‌های رنگی است» و «قرائت‌های انحلال‌طلبانه‌ای معتقد به خروج از حاکمیت» سرابی بیش نیست و اصلاح طلبان نه تنها نمی‌توانند بلکه حتی نباید در پی این موارد بروند. اما به رغم همه‌ی این‌ها قبول نمی‌کند که اصلاح طلبی به اتمام رسیده است. بلکه استراتژی تلاش مستمر برای نفوذ به قدرت سیاسی برای بازتولید حاکمیت دوگانه را در پی می‌گیرد. او نوشت «زنده باد اصلاحات» و تاریخ، هفت سال بعد از این نوشته نشان داد که استراتژی مذکور چگونه مورد اقبال مردم قرار گرفت. سپس همان استراتژی در انتخابات مجلس 94 و ریاست جمهوری 96 تکرار شد.خداحافظی با اصلاحاتنتیجه‌ها شاید یکسان باشد اما تاریخ هیچ‌گاه به یک شکل تکرار نمی‌شود. بیایید مرور دقیق‌تری به فراز و نشیب اقبال مردم نسبت به گفتمان اصلاحات داشته باشیم. نزدیک بیست سال از انقلاب اسلامی گذشته است و به ناگاه درصد قابل‌توجهی از مردم، حاکمیت را غافلگیر کرده و به استقبال گفتمانی می‌روند که سه رویکرد اصلاحی دینی، اقتصادی و سیاسی را در خود جای داده است. به اعتراف خودشان، اصلاحات دینی در حد محفلی باقی ماند و هیچ پروژه‌ای برای اجتماعی‌کردن آن تعریف نشد. در اقتصاد با توجه به داده‌ها، با اینکه بهترین دوران اقتصادی کشور در دو دولت اصلاحات بود؛ اما همچنان اصلاحات وعده داده شده به واقعیت چندان نزدیک نشد. در سیاست نیز وضعیت به همین منوال است. شاید دولت اصلاحات تلاش ثمربخشی در توسعه سیاسی داشته یا نداشته اما می‌توان مطمئن بود که هیچ قدم ملموسی در مسیر دموکراتیزاسیون ایران برداشته نشد. لذا هواداران این طیف سرخورده اما زعمای جریان در عین اعتراف به شکست، استراتژی توسعه‌ی کند و حلزون‌وار را مطرح می‌کنند. رفتار رادیکال طیف اصلاح طلب در سال 88 از طرفی آبروی جدیدی برایشان نزد هواداران اصلاحات می‌خرد و از طرفی خاموشی سریع این رفتارها تحت‌ها عوامل بیرونی، عده‌ای را به این باور می‌رساند که شاید رادیکالیسم بهترین راهکار نباشد و در نهایت استراتژی تلاش برای نفوذ در قدرت در سال 92 پیروز می‌شود.پس از این مرور خلاصه، صورت مساله شفاف‌تر می‌شود. «نه به اصلاحات» 1400 با «نه به اصلاحات» 84 متفاوت است. این «نه»، نفی استراتژی حداقلی اصلاح طلبان است. در واقع اصلاحات شانس دوباره خود را هم این بار با استراتژی دیگر امتحان کرد ولی در نهایت مورد اقبال مردم قرار نگرفت. این اولین میخ بر تابوت اصلاحات بود.اصلاح طلبان تاکید خاصی بر ماهیت حاکمیت دوگانه جمهوری اسلامی دارند. در نظر آن‌ها برای مثال وجود تعارض در قانون اساسی بین حاکمیت الهی و حاکمیت مردم، فرصت را برای نفوذ نیروهای آنان در قدرت را فراهم می‌کند. اما (خوشبختانه این‌بار با درایت شورای نگهبان و نیروهای امنیتی در عملی ساختن حاکمیت یکدست الهی) حتی اجازه ورود به رقابت قدرت برای کسانی که مشکوک به رفاقت با اصلاح‌طلبان بوده‌اند هم داده نشده است. با توجه به شناختی که از ساختار قدرت داریم، بعید است که تا مدت‌ها اصلاح طلبان سهمی حتی ناچیز در قدرت داشته باشند. این دومین میخ بر تابوت اصلاحات بود.اصلاح طلبان پس از گذشت 24 سال هنوز نمی‌دانند می‌خواهند چه چیز را اصلاح کنند. یا می‌دانند ولی اختلاف دیدگاه اساسی با یکدیگر دارند. این پراکندگی، مجموعه اصلاح طلب را دچار فرسایش درونی کرده است. اصلاحات سیاسی در گفتمان خود دچار بحران بوده و هست. به گونه‌ای که اصلاح طلبی معانی متعددی یافته و می‌تواند از اقتدارگراهای افراطی تا جمهوری خواهان رادیکال را در خود جای دهد. عدم وجود گفتمان مشخص در اصلاحات سیاسی، خط قرمزها را برای این طیف منعطف ساخته ولی در عین حال از آن اعتبارزدایی کرده است. این سومین میخ بر تابوت اصلاحات بود.اصلاح طلبان پس از گذشت 24 سال هنوز نمی‌دانند می‌خواهند چه چیز را اصلاح کنند.نخبه‌گرایی و نگاه به بالا، بند ناف اصلاح طلبان را از توده مردم برید. گفت‌وگوها و چانه‌زنی‌های اصلاح‌طلبان در ساختار قدرت، از طرفی لزوما برآیند مطالبات طرافداران اصلاحات نبود و از طرف دیگر این طرفداران را نسبت به اصلاح‌طلبان بدگمان ساخت. این چهارمین میخ بر تابوت اصلاحات بود.در حالی که تشکلات اصلاح طلب ادعا می‌کنند کم‌هزینه‌ترین و بهینه‌ترین مسیر را برای رسیدن به دموکراسی را فقط آن‌ها می‌دانند؛ خود این تشکلات در یک وضعیت غیرشفاف گروهک سالاری(1) قرار دارند. فرآیندهای دموکراتیکی در خود ساختار این احزاب و تشکلات دیده نمی‌شود. الیگارشی حاکم به جای تلاش برای سهیم‌کردن بدنه جوان در تصمیم گیری‌ها سعی در ترویج رابطه مرید-مرادی دارند. تهی شدن تشکل‌های اصلاحات از نیروی انسانی موثر و عدم توجه به تربیت کادر سازمانی، پنجمین میخ بر تابوت اصلاحات بود.حال که اصلاح طلبان پس از 24 سال دست خود را از قدرت کوتاه می‌بینند، شروع به آسیب شناسی خواهند کرد. جناح محافظه کار تقصیرات را بر گردن جناح رادیکال خواهد انداخت که این جناح اصلاح طلبان، باعث کنار گذاشته شدن کل جریان از قدرت شده است. در مقابل رادیکال‌ها گناه از دست دادن پشتیبانی مردمی را به خاطر اعمال محافظه کاران خواهند دانست. در نهایت اختلافاتی که به ضرورت در 24 سال گذشته خاموش بود به ناگاه زبانه خواهد کشید. حتی اگر بر اثر این اختلافات تجزیه‌ای اساسی در کل جریان صورت نگیرد، می‌توان با اطمینان گفت که بالاخره عده‌ای از محافظه کاران در حاکمیت محلول خواهند شد و تعدادی از رادیکال‌ها در اندیشه‌های آشتی ناپذیر با حاکمیت. این آخرین میخ بر تابوت اصلاحات خواهد بود.گویا رابطه 'اصلاحات و حاکمیت' پس از طی ماه ‌عسل هشت ساله و پس از آن شانزده سال زندگی مشترک پر از تنش و کشاکش، بالاخره به اتمام رسیده‌است.بعد از اصلاحاتمجالی دیگر می‌خواهد. اما به طور خلاصه ارقام را دوباره مرور کنیم. بین آن حداکثر 30 درصد خودی با یک تعدادی از آن 52 درصد غیرخودی در حالی کشمکش صورت خواهد گرفت که دیگر هیچ نیروی متعادل‌کننده‌ای بین آن‌ها نیست. بررسی سناریوهای محتمل، صفحات دیگری می‌خواهد؛ اما می‌توان به دو مسئله اطمینان داشت: اول آنکه دردناکی یا بالعکس آن برای مخاطب سناریوها صریح‌تر از تجربه‌های سیاسی قبلی احساس خواهد شد و دوم آنکه «یک جریان با گفتمان مشخص، با تشکلات سازمان‌یافته‌ی قانونی مشخص، با رهبران حقوقی و معنوی مشخص و در نهایت با تئورسین‌های مشخص» به نام اصلاحات که مولود دوم خرداد بود؛ حداکثر نقش یک جسد تاریخی را در این سناریوها بازی خواهد کرد.«یک جریان با گفتمان مشخص، با تشکلات سازمان یافته‌ی قانونی مشخص، با رهبران حقوقی و معنوی مشخص و در نهایت با تئورسین‌های مشخص» به نام اصلاحات که مولود دوم خرداد بود؛ حداکثر نقش یک جسد تاریخی را در سناریوهای آینده بازی خواهد کرد.برخی می‌گویند که واقعیت سیاسی را فریادهای کف خیابان مشخص نمی‌کند. شاید حق با آنان باشد. اما چند سال پیش که برای خرید کتاب به خیابان انقلاب رفته بودم، جمعیتی را دیدم که کنار هم مخاطبانی را ندا می‌دادند و فریاد می‌زدند: «دیگه تمومه ماجرا». احتمالا فریادهای کف خیابان حداقل می‌تواند نصفی از واقعیت را نشان دهد!پاورقی ها:1)الیگارشیکمراجع:[1]: زنده باد اصلاحات، سعید حجاریان، مجله‌ی آیین آیین مهر، 1385 شماره‌ی چهاربرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام ماه‌نامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.