تمرکزگرایی در جامعه‌ی ایران

ایران از دوران باستان یک جامعه‌ی تمرکز گرا بوده به این معنی که در زمان‌هایی که قدرت مرکزی همه‌ی اختیارات حکومتی را در دست می‌گرفت، در نظر نخبگان و مردم، دوران اوج جامعه و رفاه و آسایش و امنیت تلقی می‌گردیده است. و اگر قدرت متمرکز نبود یا قدرت مرکزی دچار زوال میشد، یعنی یک طرف پادشاه بود و هر گوشه‌ای از کشور در دست یکی بود و از طرفی تمامیت ارضی ایران توسط قدرت‌هایی مثل عثمانی و روس و یا صحرانوردان ترکمن آسیای مرکزی تهدید میشد، این زمان‌ها در نظر مردم و نخبگان نوعی هرج و مرج و آشوب بود. در واقع دوران اوج زمان‌هایی بود که قدرت به سمت پادشاه و در دستان یک نفر متمرکز باشد و زمان‌های انحطاط دوره‌هایی بود که قدرت نظیر نظام فئودالیسم اروپا میان اشراف و شاهان توزیع شده باشد.جامعه‌ی ایران یک جامعه‌ی تاریخمند و دارای آگاهی تاریخی است. یک شاهد این قضیه ادبیات پربار فارسی است که تا پیش از آمدن انگلیسی‌ها در سراسر آسیا و بخش‌هایی از اروپا و آفریقا رواج داشته و فهمیده میشده و برای مردمان تمام این نواحی منشاء معنویات و فرهنگ بوده. همین الان در زبان‌هایشان اگر مطالعه کنیم ریشه‌ی خیلی از کلمات را می‌بینیم که فارسی است. یعنی مردم آنجا در سطوح پایین فرهنگی قرار داشتند و به واسطه‌ی واژگان فارسی می‌توانستند به آگاهی برسند و فرهنگشان را تعالی بخشند. مثل این است که اگر ما هیچ کلمه‌ای برای نامیدن «درخت» نداشته باشیم آنوقت توان فکر کردن به مفهوم درخت را هم نخواهیم داشت. و فارسی از این نظر به این مردمان کمک می‌کرده تا آگاهی و فرهنگ خود را توسعه دهند و بتوانند به مسائل پیچیده‌تر انسانی و اجتماعی فکر کنند. همانطور که اینجا نوشتم، به گفته‌ی هگل، با ایران است که ما وارد دوره‌ی تاریخی می‌شویم. تاریخ نه به معنی مجموعه اتفاقات، بلکه به معنی آگاهی از تاریخ. این شاید یکی از تفاوت‌های مهم انسان دو هزار سال اخیر با انسان ۵ هزار سال پیش باشد.به همین نسبت بسیاری از مسائلی که در جامعه‌ی ما وجود دارد در ادبیات گذشتگان نیز وجود داشته. یعنی کمتر پیش می‌آید که ما به چیزی فکر کنیم که گذشتگان ما در ایران به آن فکر نکرده باشند. از جمله دو واژه‌ی «جمعیت» و «پریشانی» در سخن حافظ است که اولی مربوط به دوره‌های اوج، یعنی دوره‌های تمرکز قدرت، و دومی مربوط به دوران زوال و انحطاط است. همچنین از منظر عرفانی، واژه‌ی اول به معنی وحدت و دومی به معنی کثرت است. حافظ با نگرشی الهی و عرفانی، این مساله‌ی اجتماعی را به شکلی درونی در می‌آورد و با طنز به خصوصی که دارد آن را در قالب وحدت و کثرت منعکس می‌سازد، یعنی از رابطه‌ی شاه و کشور به رابطه‌ی خدا و هستی پلی می‌زند، و بعد پندی می‌دهد که در زندگی، به خصوص در زمان‌های آشوب و هرج و مرج به کارمان می‌آید. یعنی می‌گوید اگر هیچ چیزی مطابق میل تو نباشد، در همان آشوب است که می‌توانی به آرامش برسی:در خلاف آمد عادت بطلب کام که من / کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردمتا همین صد سال پیش حکومت مرکزی تنها در تهران صاحب اختیار بود و هر گوشه‌ای از کشور زیر نظر یک نفر بود. سپهسالار در تنکابن، دولت سوسیالیست میرزاکوچک خان در رشت، شیخ خزعل در نواحی عرب نشین خوزستان، صولت الدوله قشقایی در مناطق غیرشهری فارس و بخش‌هایی از بوشهر و اصفهان و کهگیلویه و بویراحمد فعلی، خوانین هفت لنگ در چهارمحال و بختیاری و بخشهای لرنشین خوزستان، مرکزی و اصفهان فعلی، علیمردان خان بیرانوند در لرستان و بخش‌هایی از کرمانشاه و ایلام، محمد تقی خان پسیان در مشهد، راهزن‌های نایبان کاشی در نواحی کویر مرکزی، و همینطور در نواحی دیگر مثل بلوچستان و مناطق کُردنشین آذربایجان، حکومت‌هایی کاملا مستقل و خودمختار داشتند که دولت مرکزی حتی توان گرفتن مالیات از آنها را هم نداشت. این زمان که آخرین دوران انحطاط تاریخی بود پیش از آنکه به تجزیه‌ی کامل ایران منجر شود نهایتا با اعمال قدرت نظامی رضاشاه و سرکوب شدید دموکراسی و آزادی بیانی که در اثر انقلاب مشروطه پدیده آمده بود، و سرکوب طبقه‌ی سنتی اشراف زمیندار و روحانیون، مجددا به حاکمیت یک قدرت متمرکز و البته این بار ملی منتهی شد.در نظام اسطوره‌شناسی ایرانی، کیومرث هم نخستین انسان بود و هم نخستین پادشاه، که در سایه‌ی فره اهورامزدا و به همراه جانشینش هوشنگ نیروهای اهریمنی را شکست می‌دهد و آن موقع است که نظامات اجتماعی و دینی در جامعه‌ی ایرانی شکل می‌گیرد. این صعود اجتماعی در زمان جمشید به اوج خودش می‌رسد اما با غرور و غفلت جمشید دوران انحطاط آغاز می‌شود. جمشید ادعای خدایی می‌کند و فره ایزدی از او رویگردان می‌شود. پس مغلوب ضحاک می‌شود. بعد از آن به مدت هزارسال جامعه دچار هرج و مرج و بی‌نظمی می‌شود که در نگرش ایرانی، همان مفهوم اهریمن را می‌رساند. بعد از آنکه فریدون ضحاک را شکست می‌دهد مجددا فر ایزدی به جای اهریمن پشتیبان ایران می‌شود و عدالت (یعنی هر چیزی سر جای خودش باشد) جایگزین بی‌نظمی و آشوب می‌شود.اگر در این اسطوره‌ها و محتوای شاهنامه و اوستا دقت کنیم می‌بینیم که شکل اجتماعی کارکرد اهورامزدا چیزی نیست جز تمرکز قدرت آن هم فقط برای ایران که نظم را در جامعه حاکم می‌کند، و اهریمن هر چیزی است که این تمرکز قدرت را تهدید می‌کند از قبیل بی‌نظمی و آشوب (دوران ضحاک) یا همسایگانی که غیر ایرانی هستند و تهدیدکننده‌ی حاکمیت ایران به شمار می‌آیند (توران). در واقع فر ایزدی یک نظم کیهانی است که پادشاه آن نظم را در جامعه‌ی خود انعکاس می‌دهد و به این واسطه از پشتیبانی نیروی اهورایی برخوردار می‌شود. و از دست دادن این نظم به معنی غلبه‌ی نیروهای اهریمنی است.در آگاهی تاریخی مردم ایران، حمله‌ی اسکندر مقدونی که منجر به فروپاشی نظام شاهنشاهی هخامنشی شد، یک عامل زوال و انحطاط جامعه‌ی ایرانی قلمداد می‌شود. زیرا این واقعه سبب از بین رفتن موقعیت نخبگان و طبقات اجتماعی و نیز غلبه‌ی انیران (غیر ایرانی) بر ایران گردید. جنبش‌های اجتماعی معارض با نظام حکومتی ساسانی نظیر قیام مانی و مزدک نیز برهم‌زننده‌ی نظم کیهانی و موجب بروز هرج و مرج و زوال نظم اجتماعی-سیاسی دانسته شده است. با حمله‌ی اعراب اما اگرچه ایران ظاهرا وارد انحطاط شد اما مجددا و به واسطه‌ی تداوم نظام دیوانسالاری ساسانی که همچنان در سیستم خلافت تداوم پیدا کرد، آگاهی تاریخی مردم ایران آن را یک واقعه‌ی شوم به حساب نیاورده است. اصول نظام شاهنشاهی ایرانی همچنان بعد از اسلام نیز تا پیش از ظهور پهلوی پابرجا ماند که محتوای آن را می‌توان در کتب مختلف شاهنامه (معروف‌ترینش متعلق به فردوسی است)، اندرزنامه‌ها (مانند باب اول گلستان سعدی) و سیاست‌نامه‌ها مشاهده کرد.اما تناقض ماجرا در اینجاست که در نگرش نخبگان جامعه در دوره‌ی جدید، پس از مشاهده‌ی پیشرفت‌های اروپا، جای دوران اوج و انحطاط عوض شد. یعنی در نگاه نخبگان و همینطور آگاهی تاریخی مردم ایران، هر چه قدرت متمرکزتر باشد، به انحطاط نزدیک‌تر و هر چه نامتمرکزتر باشد به اوج نزدیک‌تر شده‌ایم.منبع: رویکردهای تاریخی به مسأله انحطاط و عقب‌ماندگی ایران نوشته‌ی ناصر صدقی