تمدن کاریز در ایران

پیدایش تمدن های باستانی ایران مانند سیلک در کاشان ، حصار در دامغان ، شهر سوخته زابل و خبیص (شهداد) کرمان در سرزمین های خشک و حتی تمدن های کنار رود ها مانند سوزیانا (شوش) هلیل رود جیرفت ، گیان نهاوند و... که از قدیم ترین سکونت گاه های بشری محسوب می شوند و یا ظهور تمدن مادها و هخامنشیان در همدان ، شیراز و شوش به همراه رونق کشاورزی شهر نشینی و ساخت و ساز شکل گیری شهرهای دوران اسلامی مانند تبریز، ری،نیشاپور،قزوین ،اصفهان و..... گواهی می دهد بر آمیختگی شکوهمندی از تکوین حیات تمدنی ایرانیان با شرایط اقلیمی پیرامون آنها به ویژه بهره برداری از منابع سطحی و زیرزمینی .نگاه به تاریخ گذشته ایران بیانگر آن است که جهانیان ، ایرانیان و اقوام ایرانی را به مردمانی که صاحب دانش های تاثیر گذار در زمینه های مختلف عملی برای تکوین تمدن بودند می شناختند ،سرزمینی هم طراز با امپراتوری چین و هند و روم باستان و ساکنان آن از آیین ها ، ادبیات و معماری غنی برخوردار بوده و از گذشته های بسیار دور تکنولوژی استفاده از آب های زیرزمینی را می دانستند در آن زمان ها نام ایران و قنات در کنار هم آورده می شد تا آن جا که به محدوده وسیعی از ایران و قنات در کنار هم آورده می شد تا آنجا که به محدوده وسیعی از ایران آن روزگار تمدن کاریزی می گفتند.بر این اساس قنات همزاد واقعی مدنیت گروه های اجتماعی است که در گوشه و کنار سرزمین ایران حیات فرهنگی و تمدنی خود را رقم زده اند به همین دلیل نیز متناسب با شرایط اقلیمی و تحولات سیاسی – اجتماعی در روند تکاملی جامعه اثر گذار بوده است .قنات که هم یک شیوه استخراج آب های زیرزمینی است و هم فرهنگ استفاده از آب را در تمامی ابعاد محیطی اجتماعی و اقتصادی در بر می گیرد در ایران باستان و ایران اسلامی مصرف فراروانی داشته واکنون بیش از نیم قرن است که در ایران کم تر مورد استفاده قرار می گیرد در نیم قرن گذشته حتی یک قنات شامل مجموعه چاه های عمودی وافقی در محدوده جغرافیایی کشور ساخته نشده و بسیاری دیگر بر اثر عدم مراقبت ویران شده اند.در این نیم قرن برای تامین آب مورد نیاز جمعیت رو به رشد کشور راه حل هایی همچون احداث سدهای بزرگ بر روی رودخانه های دائمی کشور انتخاب شده است و در نواحی مختلف کشور نیز تعداد زیادی چاه های عمیق و نیم عمیق در داخل زمین در کنا رمیله ها و حریم قنات ها حفر شده اما همچنان ایرانیان با خشکسالی های جدی و طولانی دست و پنجه نرم می کنند و در مقیاس محلی و جهانی نیز ایران جزء کشورهای پیشرفته به حساب نمی آید.بر این اساس می توان در یافتن پاسخ به پرسشی که در درآمد این فصل ارائه شده دو پدیده را مطرح کرد :1 ) رها کردن قنات و«شیوه تفکر کاریزی » که نقش تامین آب و سلامتی محیط زیست را در بر دارد .2 ) پذیرش تداوم خشکسالی در مناطق مختلف کش.ر و پذیرش هم زمامی آن با جاری شدن سیل های مخرب و پذیرش عواقب آنها .بررسی تاریخی ایران نشان می دهد که شیوه تفکر کاریزی در پیوند ناگسستنی با سیر تمدن این سرزمین بوده و پویایی تمدن را باعث شده است.ایرانیان از همان زمان که یک جانشینی را آغاز کردند از شیوه های حفر قنات و بهربهرداری از آب های زیرزمینی برای شکل دادن تمدن های پراکنده بهره جستند.قنات برخوردار از گونه ای نظامی مهندسی دیر پا و تکوین یافته در طی سده های طولانی است که مطابق با آن با مشارکت جمعی و استفاده از دانش بومی هرمنطقه قطره قطره آب های پراکنده در درون خاک را از عمق زمین استخراج می کند و آنها را به هم پیوند می دهد و همانند رودخانه ای جاری در زیر زمین آب را به روی زمین می آورد در این نظام مهندسی تعداد چاه عمودی به نام میله حفر می شود با عمق و فاصله محاسبه شده در مکان مسیر و شیب محاسبه شده میله ها از زیر توسط یک چاه افقی کخ کوزه نام دارد و از شیبی اندک برخوردار است به یکدیگر وصل می شوند محاسبات آنقدر دقیق است که به تدریج پس از طی مسافتی در درون میله افقی کوره آب از مظهر قنات و جاری می شود بدین سان این آب بر اساس محسبات در مکان مورد نظر از زیر زمین بیرون می آید .آب بدست آمده از نظام مهندسی چاه های عمودی وافقی معمولا ثابت است و خطر خشکسالی را از بهره وران پایین دست مظهر قنات دور نگه می دارد بدین گونه می توانند ثابت پویای خود را تدوام بخشند .در بسیاری از مناطق ایران و جهان اگر نظام مهندسی قنات نبود تمدن روستا و شهر پدید نمی آمدند .طبق نظر هانری گوبلر قنات در حدودسده هشتم قبل از میلاد در شمال غربی ایران در مرز کنونی ترکیه توسط معدن کاران برای استخراج آب معادن حفر گردید در مورد درستی یا نادرستی این نظر گفت گو های فراوان وجود دارد، مهم این ست که این شیوه از دست یافتن به آب به تدریج مورد استفاده کشاورزان واقع شده و به سراسر فلات ایران گسترش یافت .در دوره هخامنشیان این شیوه توسط ایرانیان به مناطق خشک در سواحل جنوبی دریای پارس عمان و عربستان کنونی منتقل شد حدود 500ق . م در طی لشکر کشی های ایرانیان این فن در مصر رواج یافت با گسترش اسلام ساکنان شکال افریقا با قنات آشنا شدند و قنات یا فوگا در حدود 750م میلادی توسط مسلمانان در شهر مادرید پایتخت اسپانیا دایر گردید در سال 1520 م اسپانیایی ها حفر قنات را در مکزیک آغاز کردند و از آنجا این نظام مهندسی تامین طبیعی آب به لوس آنجلس برده شد در سال 1540 م شهر پیکا در شیلی صاحب قنات گردید.در شرق ایران وجود قنات در چین از حدود 120ق.م گزارش شده اما گسترش قنات در ترکستان به ویژه در تورفان جدید است و در حدود 1780م مقنی های خراسانی شروع به احداث قنات در این قسمت از آسیا کردند قنات های ژاپن حدود 280رشته که غالبا در ناحیه نارا پایتخت قدیم ژاپن بودند به نام منبو یا مانبو می شوند و قدمتی سیصد ساله دارند واژه مانبو می تواند ریشه در واژه منبع آب داشته باشد .پاپلی یزدی اعتقاد دارد که اگر چه قنات در بیش تر مناطق خشک و نیمه خشک جهان پراکنده است، اما گاه در مناطق پر بارانی چون منطقه نارا با باران سالیانه بیش از یک متر و بیسست سانتی متر هم قنات ها دایر شده اند.پاپلی یزدی نتیجه می گیرد که قنات متعلق به همه مناطقی است که انسان باهوش وجود داشته و دارد مهم آن است که بدون دست یابی به نظام مهندسی قنات به احتمال زیاد انسان نمی توانست در قسمت عمده ای از مناطق کره زمین حداقل در ووسعتی حدود بیست میلیون کیلومتر مربع اسکان یابد و زندگی روستایی و شهری بادوامی را بنیان نهد اگر قنات نبود شهرهای قدیمی مهمی چون ری نیشابور ، یزد، کاشان سبزوار کاشمر مشهد فردوس گناباد و.... که همگی در حوزه تمدنی کم باران ایران هستند به وجود نمی آمدند و یا حداقل بخش مهمی از توسعه آنها مختل می شد.تا حدود سال 1340 تمام یا قسمت اعظم آب شهرهای مذکور از طریق قنات تامین می شد و هم اکنون نیز قنات تامین کننده بخشی از آب شهرها و روستاهای کشور است . بنابراین قنات یک پدیده روستایی و کشاورزی نیست بلکه نقشی بنیادی در تاسیس و گسترش شهرها داشته است، بدین سان اگرچه در بسیاری از بخش های ایران استفاده از قنات و دایر کردن و حفاظت از آن رو به فراموشی سپرده شده است اما همچنان ایران در زمره مهمترین کشورهای صاحب تمدن کاریزی و گویا مهمترین آنان است مختصر آنکه ایرانیان در تکوین این تمدن این گونه کوشیدند.برای آن که آب پر ارزش را از گزند تبخیر در برابر خورشید نگاه دارند یا آنکه آن را از فرورفتن به زمین مصون دارند یک روش بسیار خوب در ساختمان مجراهای زیرزمینی ابداع کرده اند، در مغرب ایران این مجراها را قنات و در مشرق ایران آنها را کاریز می کویند .این مجراها یا جوی های زیرزمینی از روزگار باستان ساخته می شد پلیپ یا پلیبیوس از وجود آنها به فراوانی در ماد خبر می دهد .... بعضی از آنها چندین میل تا سرچشمه خود فاصله دارند ساختمان و تعمیر این قنات ها خود شاهکار مهندسی است و نیازمند اشخاص کاردان وماهر است.انواع قنات اگر قنات همانند یک مثلث فرو رفته در زمین در نظر گرفته شود که در یک ضلع آن چاه و در ضلع دیگر آن کوره و ضلع بزرگتر آن روی زمین – در حد و فاصل دهنه مادر چاه تا مظهر – قارا دارد می توان به هریک از اضلاع مثلث فرضی قنات های ایران را به سه گروه دسته بندی کرد :تقسیم بندی قنات بر حسب طولتقسیم بندی قنات بر حسب عمقتقسیم بندی قنات بر حسب آبدهیدر دسته بندی قنات بر حسب طول دو نوع قنات طویل و کوتاه وجود دارد هرچه باران سالیانه بیشتر باشد طول قنات کمتر و عمق مادر چاه آنها نیز کم تر است و برعکس هرچه باران مناطق سایانه کمتر باشد طول قنات بیش تر و عمق مادر چاه بیش تر است ،دلیل این امر این است که در نقاط پر باران آب های زیر زمینی در عمق کمتری قرار دارند و در نقاط کم باران آب های زیر زمینی را باید در عمق بیشتری را جستجو کرد برای نمونه باران سالیانه تهران نسبت به یزد بیشتر است و بر همین اساس طول متوسط قنات های تهران نسبت به یزد به مراتب کوتاه تر و عمق مادر چاه آنها نیز کم تر است.در تقسیم بندی قنات ها بر حسب عمق نیز میتوان دو نوع قنات را تعریف کرد قنات عمیق و مقنات سطحی به قنات هایی که برای دست یافتن به آب می بایست به بیش از سی متری زمین فرو روند و گاه عمق را تا صد متر و بیش از آن ادامه دهند قنات عمیق می گویند اکثر این نوع قنات ها در نواحی ممرکز ایران جنوب و جنوب شرقی استان های یزد و کرمان واقع اند.در بعضی مناطق لایه قابل نفوذ در سطح زمین کم است احداث قنات در این مناطق نیازمند عمق زاد مادر چاه و میله ها نیست در روستاهای مناطق بیابانی شرق کاشان به مادر چاه هایی که عمق آنها از سی متر کمتر است پوست آب می گویند.در دسته بندی قنات ها بر حسب آبدهی نیز دو گروه قنات جای دارند :قنات هایی که آبدهی آنها در طول سال ثابت و همیشگی است و قناتهایی که آبدهی آنها در طول سال بر حسب میزان بارندگی و خشکسالی تغییر می کند به این نوع قنات ها در اصطلاح قناتی فصل یا هواببین می گویند.اگر چه شیوه احداث قنات از نظر کلی یک روش مشخص دارد و آن عبات است از یک تونل سرتاسری افقی کم شیب با دها چاه عمود بر آن برای هوادهی و تسهیل عملیات خاک برداری لایروبی و اکثریت قنات های موجود در کشور به همین شکل ساخته شده اند اما همین قنات ها را از نظر ساختمان و فرم می توان به سه دسته تقسیم کرد:1 ) قنات های ساده 2 ) قنات های دو طبقه 3 ) قنات های منشعب از رودخانهمراد از قنات های ساده همان تونل های زیر زمینی با تعداد چاه عمودی است اما در قنات های دو طبقه به جای تونل سراسری دو تونل افقی وجود دارد که یکی از آنها با فاصله در بالای آن قرار دارد و از مبدا تا مظهر دارای دو طبقه زیر و روست تا کنون تانها یک قنات دو طبقه شناخته شده و آن قنات مون در اردستان است که ب یک طبقه در طبقه دیگر نفوذ نمی کند قنات های منشعب از رودخانه بر خلاف قنات های ساده آب را از کوهستان نمی گیرند بلکه از رودخانه به زمین های زراعتی منتقل می کنند و نمونه های بسیاری از آنها دیده شده و در گذشته نیز مورد استفاده بوده است ناصر خسرو در سفرنامه اش این نوع قنات را در طارم گزارش کرده و یعقوبی در البلدان به قناتی اشاره می کند که از رودخانه های منشعب از دجله و فرات آب را به داخل شهر بغداد منتقل می کرده اند در شرق ایران در خبیص جایی که نخستین نمونه قنات ها را می توان دید نیز یکی از قنات های منشعب از رودخانه وجود دارد و هم چنین در رامهرمز این نوع قنات از قدیم وجود داشته است.برگرفته از کتاب قنات در ایران " آقای حائری " سایت : onlinebookingiran.com