چراغ فروزان نهج البلاغه در اصفهان

برگرفته از کتاب «حکمت و حدید» که زندگی نامه مرحوم استاد محمد فولادگر است و به قلم محمود فروزبخش نوشته شده و در سال 1398 توسط نشر آرما منتشر شده است.. در قدیم چنین تصوری نبود که نهج البلاغه کتابی باشد که قابل بحث و تدریس باشد. شاید بتوان گفت برای اولین بار در حوزه های علمیه شیعه این حرکت در اصفهان دنبال شد و به نوعی بنده هم ادامه همین جریان محسوب می شود.در دوران معاصر اولین کسی که اهتمام به تدریس نهج البلاغه به صورت جدی کرد، جهانگیرخان قشقایی بود. به فرموده حاج آقا رحیم ارباب: «درس نهج البلاغه جهانگير خان، درس فلسفه بود كه در كمال اتقان بيان مي­شد و مسائل اخلاقي و حكمي نهج البلاغه با موضوعات فلسفي، تجزيه و تحليل مي­گرديد. چون خود خان تجسمي از نهج البلاغه بود، بهتر از هر كس، نهج البلاغه را تفسير مي نمود»مرحوم آیت الله ارباب که اصلش روحانی بود اما مانند استادش، جهانگیرخان کلاه پوستی سرش می گذاشت، بسیاری از خطبه های نهج البلاغه را از حفظ بود و تسلط خوبی بر روی نهج البلاغه داشت. آیت الله ارباب نمازجمعه را واجب می دانست و خود امامت جمعه را بر عهده می گرفت و ده ها سال، نماز جمعه در اصفهان برقرار کرد و از این حیث نیز ایشان شهرت داشتند. مضاف بر این که سال های فراوانی ایشان شاگرد تربیت کردند و از آخرین ذخایر حکمت اسلامی در اصفهان بودند.شهید سید حسن مدرس در جوانییکی دیگر از شاگردان حکمت و فلسفه جهانگیرخان قشقایی، شهید سید حسن مدرس بود که اصل لقب «مدرس» به خاطر این بود که در حوزه اصفهان، مدرس بود و تدریس می کرد. مدرس تا قبل از آن که به تهران برود و آن وقایع و مخالفت ها با رضاخان پدید آید، پنج شنبه ها درس نهج البلاغه می داد. یعنی اصل این که در حوزه ها کسی بتواند به طور رسمی درس نهج البلاغه بدهد را باید از شهید مدرس دانست. همان مرد فقیر و ساده زیستی که شاه مملکت از او می ترسید، درس سیاستش را از نهج البلاغه آموخته بود. شما دقت کنید که مرحوم امام خمینی هم در سیاست تا چه اندازه مدرس را دوست داشتند و همواره به اقدامات او اشاره داشتند.شاید بتوان گفت که میرزاعلی آقای شیرازی هم پای همین درس ها بود که با نهج البلاغه آشنا شد. میرزا علی آقای شیرازی کسی است که شهید مطهری در کتاب «سیری در نهج البلاغه» از او یاد می کند و می گوید:«دریغ است از آن بزرگمردی که مرا اولین بار با نهج البلاغه آشنا ساخت و درک محضر او را همواره یکی از «ذخائر» گرانبهای عمر خودم- که حاضر نیستم با هیچ چیز معاوضه کنم- می شمارم و شب و روزی نیست که خاطره اش در نظرم مجسم نگردد، یادی نکنم و نامی نبرم و ذکر خیری ننمایم.به خود جرأت می دهم و می گویم او به حقیقت یک «عالم ربانی» بود، اما چنین جرأتی ندارم که بگویم من «مُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاة» بودم. یادم هست که در برخورد با او همواره این بیت سعدی در ذهنم جان می گرفت:عابد و زاهد و صوفی همه طفلان رهند مرد اگر هست به جز «عالم ربانی» نیستاو، هم فقیه بود و هم حكیم و هم ادیب و هم طبیب. فقه و فلسفه و ادبیات عربى و فارسى و طب قدیم را كاملًا مى‏شناخت و در برخى متخصص درجه اول به شمار مى‏رفت. قانون بوعلى را كه اكنون مدرس ندارد، او به خوبى تدریس مى‏كرد و فضلا در حوزه درسش شركت مى‏كردند. اما هرگز نمى‏شد او را در بند یك تدریس مقید ساخت. قید و بند به هر شكل با روح او ناسازگار بود. یگانه تدریسى كه با علاقه مى‏نشست نهج البلاغه بود. نهج البلاغه به او حال مى‏داد و روى بال و پر خود مى‏نشاند و در عوالمى كه ما نمى‏توانستیم درست درك كنیم سیر مى‏داد.»میرزا علی آقا شیرازیاستاد مطهری همچنین آشنایی اش با نهج البلاغه را از اصفهان و از همین جریان می داند:«در تابستان سال بیست و سال بیست و یك، من از قم به اصفهان رفتم و براى اولین بار در اصفهان با آن مرد بزرگوار آشنا شدم و از محضرش استفاده كردم. البته این آشنایى، بعد تبدیل به ارادت شدید از طرف من و محبت و لطف استادانه و پدرانه‏ از طرف آن مرد بزرگ شد بطورى كه بعدها ایشان به قم آمدند و در حجره ما بودند و آقایان علماء بزرگ حوزه علمیّه كه همه به ایشان ارادت مى‏ورزیدند در آنجا از ایشان دیدن مى‏كردند.در سال بیست كه براى اولین بار به اصفهان رفتم، هم مباحثه گرامیم كه اهل اصفهان بود و یازده سال تمام با هم هم مباحثه بودیم و اكنون از مدرّسین و مجتهدین بزرگ حوزه علمیه قم است به من پیشنهاد كرد كه در مدرسه صدر، عالم بزرگى است نهج البلاغه تدریس مى‏كند، بیا برویم به درس او. این پیشنهاد براى من سنگین بود؛ طلبه‏اى كه «كفایة الاصول» مى‏خواند، چه حاجت دارد كه به پاى تدریس نهج البلاغه برود؟! نهج البلاغه را خودش مطالعه مى‏كند و با نیروى اصل برائت و استصحاب مشكلاتش را حل مى‏نماید!چون ایام تعطیل بود و كارى نداشتم و به علاوه پیشنهاد از طرف هم مباحثه‏ام بود پذیرفتم؛ رفتم اما زود به اشتباه بزرگ خودم پى‏بردم، دانستم كه نهج البلاغه را من نمى‏شناخته‏ام و نه تنها نیازمندم به فرا گرفتن از استاد، بلكه باید اعتراف كنم كه نهج البلاغه، استاد درست و حسابى ندارد. به علاوه دیدم با مردى از اهل تقوا و معنویّت روبرو هستم كه به قول ما طلّاب ممّن ینبغى ان یشدّ الیه الرّحال «از كسانى است كه شایسته است از راههاى دور بار سفر ببندیم و فیض محضرش را دریابیم.»«او خودش یك نهج البلاغه «مجسّم» بود، مواعظ نهج البلاغه در اعماق جانش فرو رفته بود. براى من محسوس بود كه روح این مرد با روح امیر المؤمنین (ع) پیوند خورده و متصل شده است. راستى من هر وقت حساب مى‏كنم، بزرگترین ذخیره روحى خودم را درك صحبت این مرد بزرگ مى‏دانم؛ رضوان اللّه تعالى علیه و حشره مع اولیائه الطّاهرین و الائمّة الطیّبین.»از پای درس میرزا علی آقای شیرازی کسانی بلند شدند که بعدها درس نهج البلاغه گذاشتند و راه را به قدر وسع خود ادامه دادند. دکتر سید محمدباقر کتابی استاد دانشگاه صنعتی و دانشگاه اصفهان از شاگردان میرزا علی آقا شیرازی و همچنین از شاگردان حاج آقا رحیم ارباب بودند که کارهای خوبی در زمینه نهج البلاغه و بیان آن انجام دادند. همچنین مرحوم حسین شفیعی نیز از شاگردان آقای ارباب و میرزا علی آقای شیرازی بود که شرح ایشان بر برخی قسم های نهج البلاغه در کتابی با عنوان سخن آشنا تهیه شده است.پس می توان گفت جریان نهج البلاغه خوانی و توجه به آن از جهانگیرخان قشقایی شروع و توسط شاگردان او یعنی حاج آقارحیم ارباب و سید حسن مدرس دنبال شده است و با میرزا علی آقای شیرازی به اوج خود رسیده که در این مرحله بر شخصیت هایی مانند شهید مطهری نیز تاثیر گذاشته است.