ادبیات جنسی در انحصار

نگاهی نقادانه به فرهنگ عرفی در به کارگیری کلمات کاف‌دار و بازخوانی هنجارهای مربوطهامیررضا شوبی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریفمقدمهدر روزهای گذشته شاهد گفتگوها و رفتارهایی از سوی عده‌ای از اطرفیان بودم که باعث شد، نوع نگاهم در شناخت و تقسیم‌بندی‌هایذهنی‌ای که انجام می‌دادم، شدیداً دچار تزلزل شود؛ و در کوتاه مدت به این واداشته شدم که نکند چنگ استدلال و استنتاجی که مدت‌هاست به ریسمان روزگار خود می‌زدم، کاملاً در این مورد ناتوان شده باشد؛ و نکند که متناقضاً پیش رفته و مغروق توهمات حقیر خود شده باشم؛ لکن در چنین اوضاع متشوش ذهنی‌، ناگزیر یافتم که دست به قلم رسانم و باری دیگر، تفکرات خود را اَلَک کنم. امیدم بر این بود که چند کلمه‌یپیش رو، نه آنکه توجیه باورهای فردی و تکرار زمزمه‌های کلیشه‌اینگارنده در بینش اجتماعی، بلکه بازتولید مفاهیمی آشکارتر و شفاف‌تر، به هدف بت‌شکنی هنجارهای نامستدل و خام جامعه‌ی معاصر باشد؛ بدیهی است که در آخر، تبر را بر دوش مردمان همین معاصریتبایستی قرار بدهم، چرا که مجرای خروش چنین تناقضاتی،بی‌بروبرگشت، ما بوده‌ایم و ما هستیم.لغاتی از نوع «کاف‌دار» که زیرمجموعه‌ی ادبیات جنسی هستند. کلماتی که اندک دختران و پسرانی هستند که در سنین بالاتر از بلوغ جنسی خود اصلا نشنیده باشند.طرح مسئلهبه عنوان یک پسر و هم‌نظر با بسیاری دیگر از نزدیکان هم‌سن و هم‌جنس خود، این را به وضوح می‌توانم ببینم که آن دسته از دایره‌ی لغاتی را که برای تعامل با انسان‌های دیگر به‌طور معمول‌ به‌کار می‌گیرم، نه اینکه از یک طیف باشد، بلکه دقیقاً در سبدهایی متفاوت و مجزا هستند؛ یعنی دایره‌ی لغات خاصی را برای ارتباط با اعضای خانواده، نوعی دیگر برای دوستان صمیمی (پسر)، و سبد دیگری برای ارتباطات رسمی (مثلاً با اساتید)برمی‌گزینیم، و حتی شاید انواع دیگری نیز موجود باشد که به‌میان نیاورده‌ام؛ اما آنچه که مشهود است حضور دسته‌ای دیگر از مکالمات، درمیان دوستان و آشنایانِ اندکی صمیمی و آمیخته از هر دوجنس است. به زبان ساده‌تر، شما نوع دقیقی از کلمات را که با دوستان هم‌جنس صمیمی خود بکار می‌گیرید، ناخودآگاه در میان جماعتی که خانم‌ها در میانشان هستند، کنار می‌گذارید. یک مرزکشی دقیقی را سعی می‌کنید رعایت کنید تا نکند با یک سوءبرداشت، این روابط را شل و کِرخت کنید. بی‌پرده‌تر، لغاتی از نوع «کاف‌دار» که زیرمجموعه‌ی ادبیات جنسی هستند. کلماتی که اندک دختران و پسرانی هستند که در سنین بالاتر از بلوغ جنسی خود اصلاً نشنیده باشند. اگر به کوچه و بازار و جاهایی که اکثر کاسبان آن مرد هستند بروید، به کرات اصواتی با این چنین محتوایی به گوشتان می‌خورد و اصلا هم تعجب نمی‌کنید، چرا که خواه‌ناخواه بایستی سهمی را برای این کلمات در ادبیات کوچه‌بازاری پارسی‌زبانان قائل شوید. اگر هم‌چنان به آمیختگی ادبیات عامیانه فارسی با کلمات کاف‌دار باور ندارید، به متون قدیمی فارسی مانند مثنوی و یا حکایات عبید زاکانی سری بزنید (مثلا دفتر سوم، چهارم و پنجم مثنوی معنوی، مولوی). با توجه به تطبیق مغز زن و مرد، آیا گذشت زمان و شباهت بیش‌تر ادراکات این دو جنس، نوع تکلم نزدیک‌تر آن‌ها را نیز ایجاب می‌کند؟نقطه‌ی عطف مسأله‌ آنجایی است که در ایران، نه آنکه از بروز چنین ادبیاتی در کنار کودکان خودداری کنند، بلکه در کنار خانم‌ها نیز از بروز آن احساس شرم می‌کنند. تمامی اعضای جمع، در صورت تراوش چنین کلماتی، حس هنجارشکنی و نابه‌جابودن آن را پیدا می‌کنند و یک بازدارندگی جدی (درونی)، نسبت به آن از خود نشان می‌دهند؛ این درحالی است که زنان و مردان در مجامع تفکیک جنسی شده‌شان، ابداًچنین عکس‌العمل‌هایی را بروز نمی‌دهند (با فرض صمیمی بودن اعضا با یکدیگر، به هر دلیلی). یعنی حدود شصت میلیون ایرانی بالغ از محتوای این دسته از کلمات آگاه هستند، اما از اشاعه‌ی سخن‌گفتن از بعضیکلمات در بین سی میلیون جلوگیری می‌کنند و تنها با سی میلیون دیگر، امکان استفاده از این ادبیات را معقول و بلامنازع می‌دانند. این درحالی است که در بسیاری از کشورهای دیگر، که سکنه‌ی آن‌ها انسان‌هایی با همین میزان برخورداری از عقل و شعورند، چنین موضوعی را هنجار نمی‌دانند. یعنی با حفظ خطوط قرمز -که اصلی‌ترین آن کودکان‌اند- به کارگیری ادبیات جنسی را جزئی از ادبیات غیررسمیِ روزمره‌ی هر مرد و زنی می‌انگارند، و با توجه به ریزش معنایی کلمات (یعنی به هنگام به کاربردن آن، منظورْ عمل و تصویرسازی دقیق آن لغت نیست)، به عنوانجزء لاینفک گفت‌وگوهای دوستانه و صمیمی خود، آن را به کار می‌گیرند.ادب و این ادبیاتدر چنین شرایطی، بعضاً شاید به این پرسش بازگردیم که آیا به کارنگرفتن این لغات کاف‌دار، نشان‌دهنده‌ی ادب و اعتلای فرهنگی، و حتیاصالت فردی است؟ یعنی می‌شود که رابطه‌ای الزامی بین سطح ادب فرد و مقدار به کارگیری این واژگان پیدا کرد؟ به نظر می‌رسد آنچه که بدیهی است، تأدیب درونی جهت عدم استفاده از این دایره‌ی کلمات در جلسات رسمی و اداری است. همچنین هر آن ‌جا که مخاطب آشکارا سعی بر حفظ حدود و حرمت دارد، به دور از نزاکت است که مصرّ این نوع خاص از تکلم باشیم؛ اما طبق صورت مسأله‌ی مزبور، مناقشه‌ بر سر آن است که چگونه یک «نباید» فرهنگی به آئین گفتمان ایرانی از گذشته تا کنون اضافه شده و آیا استدلال استواری در پس این هنجار قد علم کرده است که با گذر از مدرنیته هم‌چنان به آن پایبند باشیم؟ اشاره به مدرنیته و نگرش متجددین بهاین دلیل ارزشمند است که در یک سده‌ی پیشین، تغییراتی اساسی،مدنیت مردمان جهان و به موازات آن ایران را دست‌خوش تغییرهای کلانکرده است و بسیاری از دغدغه‌ها و هنجارها (جدای بحث مطروحه) رخت بربسته‌اند. لاجرم پذیرفتنی است که از سنت‌های پیشین گذر کرده و با عینکی دیگر، اجتماع و جریاناتش را نظاره کنیم. در عین حال پذیرش این سطوح از تغییرات به معنای برهم‌زدن تمام داشته‌ها و سنن قدیمی نیست و هر آن چه را که بتوان در چهارچوب شعور و ادراک بشری توجیه ساخت، نه تنها دلیلی بر حذف آن نیست، بلکه بایستی به دنبال راه‌حلی برای حفظ ماهیت آن در هیئت جامعه‌ی کنونی بود.چرا در تربیت زنان و دخترانی که اینقدر صلب و درخود فروریخته به چنین هنجارهایی تن می‌دهند، خوب عمل کرده‌ایم؟پس از بردن اصالت ادب به زمین عقل بشری و نه سنتِ خامِ دست‌به‌دست‌شده، به بررسی شأن به کارگیری این دایره‌ی لغات در مجامع صمیمی مختلط می‌شود پرداخت؛ یعنی حالا که لزوم بالذات کراهت و ناهنجاری به کارگیری ادبیات کوچه‌بازاری (و کلمات کاف‌دار در پیرو آن) تا حدودی فروریخته و مورد شک اکید است، بایستی با نگاهی واقع‌گرایانه به این ابعاد این مسئله نگریست. اگر بتوان به استقرا و تمثیلی درپیوند با وضعیت معاصر، به بررسی امکان قبح‌زدایی این موضوع پرداخت، همین به خودی خود برای تکیه‌ی عقلی کافی است و لاجرم بایستی کلیشه‌ها و هنجارهای پذیرفته‌شده را زدود. برای شروع می‎توان سطح و نوع کلمات معمول و نه چندان پیچیده‌ای را درنظر گرفت که زنان و مردان در محافل (بی‌تکلف) تفکیک جنسی‌شده‌شان به کار می‌گیرند. بعضی از این لغات را بدیهتاً می‌توان در رسته‌ی همان لغات هنجارشکن جای داد. اگر از فردی که این واژگان را اختیار کرده است، و همچنین اطرافیان او راجع به منظور دقیق و تصور عینی‌ای که همه‌ی مستمعین از این لغت دارند سؤال کنیم، آیا پاسخ آنان همین‌قدر هنجارشکنانه خواهد بود؟ آن‌چه که شاید گام‌های نخستین درفرو‌ریختن قبح چنین موضوعی در چنین محافلی شده است، اساساً آگاهی افراد از میزان درک متقابل آن‌هاست و با برداشته‌شدن همین سد، کمتردلیلی هم برای دلخوری و خطاب به بی‌ادبی افراد جمع پیدا نمی‌شود؛ باری، این نکته نیز شایان ذکر است که با توجه به امکان فساد از طریق افراط (همانند هر چیز دیگر)، رعایت میانه‌روی و اعتدال در این مورد نیز عاقلانه به نظر می‌رسد؛ هر چند ظرفیت‌‌ها متفاوت و امکان سرریز شدن در هر جمعی یکتا و متمایز است.نگاهی کلان به مسئلهآنچه را که برای شرایط محافل تفکیک‌شده عرض کردم، حال برای جمع‌های مختلط در نظر بگیرید. چه چیزی عوض می‌شود؟ آیا جز وارد شدن تفکرات سنتی‌ای که دال بر نامناسب‌بودن این الفاظ در برابر زنان است، چیزی تغییر می‌کند؟ آیا در آگاهی و یا عدم آگاهی تک‌تک افراد جمع نسبت به کلمات کاف‌دار تحولی حس می‌شود؟ چرا کسی نمی‌گوید این الفاظ را در برابر مردان نباید به‌کار گرفت؟ چرا در تربیت زنان و دخترانی که اینقدر صلب و درخود فروریخته به چنین هنجارهایی تن می‌دهند، خوب عمل کرده‌ایم؟ به باور من، یکی از علل اصلی این نگاه‌ها را می‌توان در سبک خانواده‌های مردسالار و مردمِحور سنن قدیم یافت؛ اما با این که دیگر آن ادوار را پشت سر گذاشته‌ایم، اما هم‌چنان آثاری از این نوع سبک زندگی و تعامل دیده می‌شود. با این که استفاده از کلمات مذکور در بین محافل زنانه (هر چند کمتر) هم به کار گرفته می‌شود، اما با توجه به فاصله‌ی جنسی‌ای که حاصل همان فرهنگ کهنه به علاوه‌ی پیمایش‌های پساانقلابی است، به ‌کارگیری آن نوعی بی‌ادبی انگاشته می‌شود.پیمایش‌هایی که در ابتدا با شدیت و عصبیت بیشتری بنیان گذاشته شد و سپس پیگیری شد؛ مثلا پالایش صداوسیمای بعد از انقلاب، از هرگونه ادبیات کاف‌دار با هدف متوهم اعتلای فرهنگ و ادب، از جمله‌ی این دیوارکشی‌های میان‌جنسی است (اینکه هیچ‌گاه آماری دال بر تعالی در این مسیر داده نشده، موجب شده که آن را متوهم خطاب کنم). دیوارکشی‌هایی که به مرور زمان، درونی شدند و دیگر به صورت خودگردان از نظارت اجتماعی به نظارت خانوادگی تبدیل گردیدند. زمان، کرسی این نظارت را از افراطیون انقلابی به پدران و مادران که دیگر برنمی‌تابیدند که فرزندانشان در نوعی متفاوت با خودشان سخن بگویند، اهدا کرد. این یعنی، حتی ممکن است که با افزایش سن و تجربه‌ی فرد به این نتیجه برسد که مثلاً اگر نوع کلام جنسی مرز کشی نشود و آزادانه در مجالس جاری شود، ضرر و خطر عجیبی به همراه نداشته باشد؛ اما و صد افسوس که چون خودش هیچ‌وقت چنین اجازه‌ای نداشته و سخنانش مکرراً مقطوع شده است، فرزندانی را تربیت کند، که آنان هم در برابر دیو هنجار جامعه مدهوش شوند و سر تعظیم فرود آورند (اشاره به مفهوم عقده!)سبک زندگی بعضی از اصحاب صداوسیما، همان رسانه‌ای که فرهنگ و ادبیات معاصر ایرانی را به نفع صاحبان قدرت مصادره می کند. به راستی چگونه این حجم از تناقض، در پس این انتشار غیراصیل فرهنگ، دیده نمی شود؟سبک زندگی بعضی از اصحاب صداوسیما، همان رسانه‌ای که فرهنگ و ادبیات معاصر ایرانی را به نفع صاحبان قدرت مصادره می کند. به راستی چگونه این حجم از تناقض، در پس این انتشار غیراصیل فرهنگ، دیده نمی شود؟اما در همین حال نیز آثار تمایل به شکستن چنین هنجارهایی هم یافت می‌شود، که البته از دلایل من برای مطرح‌کردن چنین محتوای انتقادی‌ای بوده است؛ مثلاً بسیار دیده می‌شود که مجریان و سخنورانی جذاب و پرمخاطب (البته در محتوای طنز) باشند که بتوانند به زیرکی به موضوعات جنسی اشاره کنند. آنوقت چنان قندی در دل تماشاگران آب می‌شود و آن‌چنان قهقهه‌ای سرمی‌دهند که گویی این مجری (یا استندآپ کمدین) به چه اشاره کرده است! چه بسا پردرآمدترین‌های آنان، بهترین‌شان در کنایه‌های جنسی باشند. مورد دیگر را می‌توانید در تقابل و تفاوت سطحممانعت از نمود ادبیات کوچه‌بازاری و توهین‌ در سینما، و صداوسیمابیابید. هر چه سطح فحش‌ها در یک فیلم سینمایی بالاتر روند و به اشارات جنسی نزدیک‌تر شوند، آشکارا مخاطب احساس نزدیکی بیشتری به فیلم پیدا می‌کند، چرا که تبلور بهتری از جامعه را به نمایش می‌گذارد و از جو کلیشه‌ای و خام حاضر در صداوسیما گذر کرده است. جامعه‌ی ما خوب یا بد، بی‌ادب یا باادب، خوش‌لفظ یا بدلفظ؛ سینمای ما -به عنوان یکی از اصلی‌ترین منابع فرهنگ- اما هرگز نتوانسته است تصویر درستی از آن ارائه دهد و همیشه با حفظ یک پرده‌ی مجهول (برای گرفتن مجوز از وزارت ارشاد)، سعی داشته تا جامعه‌ی دیگری را از لحاظ ادبی و ادبیاتی ارائه دهد. خیلی ساده است، از خود بپرسید آیا واقعا این سینما و چندین قدم عقب‌تر از آن صداوسیما، توانسته‌اند در بهبود کلام و ادبیات ما گام بردارند؟ اگر نه، پس این لفافه‌ی مضحک دیگر برای چیست؟جامعه‌ی ما خوب یا بد، بی‌ادب یا باادب، خوش‌لفظ یا بدلفظ؛ سینمای ما اما هرگز نتواسنته تصویر درستی از آن ارائه دهد و همیشه با حفظ یک پرده‌ی مجهول، سعی داشته تا جامعه‌ی دیگری را از لحاظ ادبی و ادبیاتی ارائه دهد.نتیجهدر طول این مقاله، سعی شده تا مواجهه‌ای مستقیم و بی‌واسطه‌ با موضوع ادبیات جنسی انجام شود و جدای سوگیری‌های اعتقادی، یک توصیف بی‌طرفانه‌ای از آنچه که به واقع می‌تواند صورت گیرد و آنچه که پنداشته می‌شود که ممکن است صورت گیرد، انجام شود. از سینما در کنار صداوسیما به عنوان یکی از بازوهای فرهنگی و اجرایی حاکمیت یاد شد تا جلوه‌ی دیگری از نتایج مخرب دست‌درازی و دخالت آن را در عرصه‌ی فرهنگ و رسانه (همانند بسیاری از عرصه‌های نابجای دیگر) به تصویر کشیده شود. آزادی کلام، پیش از آزادی بیان، یکی از موضوعاتی است که به نظر نگارنده لازم به پرداختن می‌بود. چرا که آن هم از جمله نتایج برخوردهای سلیقه‌ای و جانب‌دارانه، در عین عاری‌بودن از منطق، به عنوان یکی از معضلات دردآور بوده که دست برقضا، درونی شده و لازم دانسته شد تا نوعی تلنگر به آنچه که ثمره‌ی فرهنگ تحمیلی بوده است، زده شود.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.