بحث بر سر یک دوگانه (متن دوم)

به پیشنهاد نشریه «میدان انقلاب» دو نشریه ی «داد» و «میدان انقلاب» طی یک همکاری قصد دارند دو دیدگاه متفاوت پیرامون دوگانه ی مذاکره و مقاومت ارائه دهند. در اینجا نوشته ی یکی از اعضای نشریه‌ی «داد» در دفاع از مذاکره قرار می گیرد.تردید در منطقِ پرهیزچرا پافشاری به عدم مذاکره با دولت آمریکا منطقی نیست؟سخن‌راندن پیرامون مسئله‌ی تعامل یا پرهیز از ارتباط با ایالات متحد آمریکا هم آسان است و هم دشوار. می‌تواند آسان باشد اگر بخواهیم خود را به دست عواطف شکل‌گرفته‌مان در این دو سویه دهیم بنابراین از نخست، پایان سخن را می‌دانیم که «کدام طرف مناقشه به نادرست رفته است و کدام طرف بی‌تقصیر بوده است». اما در همین جمله‌ی به ظاهر ساده‌ی اخیر پیچیدگی‌هایی نهفته است که هر فرد منصف و جویای دقت در پدیده‌ها به آسودگی نمی‌تواند از آن بگذرد. بگذارید پیش از آن که به واکاوی آن جمله بپردازم تا حد توان زمینه‌ای را برای قضاوت در این باره آماده سازم.منظور ما از سازش چیست؟ من تعریف خویش را از سازش بیان می‌کنم و پیش از ارائه از خواننده پوزش می‌خواهم که شاید نتوانم دقت کافی‌ای در بیان تعریف داشته باشم و به دام ابهام بیافتم. از نظر من سازش در روابط یک کشور، اعم از روابط سیاسی، اقتصادی، امنیتی، نظامی، آموزشی و فرهنگی، با کشور دیگر آن است که کشور طرف نخست پیمان‌هایی را بپذیرد که عملاً دستیابی ملت خود به منافع ملی را برای همیشه مخدوش سازد. منافع ملی در این جا به معنای دستاوردهایی عینی، ممکن و مورد اجماع برای ملت مدنظر است که تا حد قابل درکی دستیابی به آن ضرری برای دیگر ملت‌ها به همراه ندارد.برای آن که مقصودم از تعریف سازش روشن‌تر شود، می‌خواهم به یک نمونه از پرسش‌هایی که با خواندن این تعریف به سراغ ذهن خواننده می‌آید، بپردازم. این که چرا قید «همیشه» در تعریف سازش آورده شده است؟ و من می‌گویم: «در روابط میان کشورها، دستیابی به منافع ملی خود نیازمند تغییر آرایش مؤلفه‌های مؤثر در راستای فراهم‌آوری شرایط برای دستیابی به آن منفعت است. و انجام این تغییر نیازمند راهبردهای هوشمندانه‌یِ مطابق با واقعیتِ پیچیده‌یِ میان کشورهاست. و تدوین و اجرایی‌نمودن چنین راهبردهایی لااقل نیازمند به زمان زیادیست». از این رو آوردن قید همیشه از این بابت است که بگوید ممکن است یک ملت در زمان کوتاهی و یا درازی به منفعت مدنظر خود که وابسته به کنش‌های عرصه‌ی بین‌المللیست، دست نیابد چون دستیابی به منفعت یک ملت در حضور رقبای پرشمار و چه بسا قدرتمندتر و هوشمندتر کار آسانی نیست و نمی‌شود درنگی پس از طرح خواسته‌ی خود انتظار دستیابی به آن را داشت.اما این که انتظار برود ملتی برای همیشه از منفعت خود چشم بپوشد امریست نپذیرفتنی خصوصاً هنگامی که دیگر ملت‌هایی باشند که به آن منفعت دست یافته‌اند و اگر سران آن کشور به این چشم‌پوشی تن دهند، بر پایه‌ی تعریف، آن ملت و حکومت به سازش دچار شده‌اند.تا این جا کوشیده‌ام تعریفی از سازش ارائه دهم. اکنون باری دیگر به آغاز نوشتار باز می‌گردم. همان جمله را دگر بار با بیانی دقیق‌تر مطرح می‌کنم. کدام طرف ارتباط مقصر است و کدام بی‌تقصیر؟ دو سوی ارتباط چه کسانی‌اند؟ دو ملت و حکومت‌هایی برآمده از دو ملت که می‌شوند ایران و ایالات متحد آمریکا. آیا اهمیت دارد که کدام طرف مقصر است و کدام بی‌تقصیر؟ در ادامه چند پرسش را مطرح می‌کنم و پاسخ به این پرسش‌ها را تا حدی به خواننده واگذار می‌کنم و در عین حال برخی دیدگاه‌ها و تردیدهای خویش را در کنار آن می‌گویم. چون از نظرم مسئله‌ای پیچیده در جریان است و پاسخ به یک پرسش شاید نیازمند پاسخ به هزاران پرسش دیگر باشد که برداشت از هر کدام از آن پاسخ‌ها می‌تواند راهکاری ناهمسو با دیگری به ما ارائه دهد؛ به بیانی دیگر این که ممکن است از یک پاسخ برداشت نمائیم که ما باید با کشور مقصود ارتباط داشته باشیم و از دیگری خلاف آن را.نخستین گزاره‌ای که به ذهن می‌آید و در قالب پرسش است، آن است که آیا ما به ارتباط با آمریکا نیازمندیم؟ این پرسش پاسخ‌های فراوانی در زمینه‌های گوناگون دارد. یک پاسخ فراگیر آن است که آمریکا بزرگترین قدرت اقتصادی جهان است و تقریباً همه‌ی کشورهای توسعه‌یافته‌ی اقتصادی پیوند تجاری استواری با این کشور دارند. گواه این سخن می‌تواند این باشد که آمریکا تا به امروز بزرگترین بازار مصرف را در میان کشورها داراست. همچنین باید بدانیم که پیوندهای اقتصادی این کشور با دیگر کشورها سبب می‌شود که این کشور بر ارتباط اقتصادی ما با دیگر کشورها اثر گذارد. نمونه‌ی خوبی از این اثرگذاری همان تحریم‌هاییست که پس از پیروزی انقلاب پنجاه‌وهفت به کشور اعمال شده است؛ این که تعاملات کلان اقتصادی ما با دیگر کشورها همواره متأثر از ارتباط اقتصادی نداشته و ناچیزمان با کشور ایالات متحد آمریکاست. از همین پاسخ فراگیر به پرسش‌های دیگری خواهیم رسید. یک پرسش آن است که ناشی از تنش در روابطمان با کشور یادشده، از حجم اقتصاد ما چه قدر کاسته شده است؟ بعید بدانم که پاسخ این باشد که نه تنها کاسته نشده بلکه افزوده شده است. و اگر همان پاسخ محتمل را بگوییم که کاسته شده است، این پرسش مطرح می‌شود که چرا ما باید این کاهش، یک ازدست‌رفتن منفعت ملی، را تحمل کنیم؟ بخواهیم یا نخواهیم دستیابی به هر دستاوردی در سطح کلان برای یک کشور مطمئناً نیازمند منابع مادیست. این قاعده حتی برای اجرایی‌نمودن آسمانی‌ترین اهداف هم صدق می‌کند. و این گمان مطرح می‌شود که آیا راهی نیست که برای دستیابی به منابع مادی بیشتر برای پیاده‌سازی اهداف ملی و آسمانی‌مان بر این عامل کاستن از حجم اقتصادمان فائق آییم؟ کسی نمی‌تواند به این پرسش پاسخ قطعی «نه» دهد؛ زیرا با سرشت جست‌وجوگر انسانی در تضاد است. حتی قاطع‌ترین پشتیبانان عدم مذاکره در اقداماتشان به دنبال راه‌هایی برای عبور از این تنگنای قدیمی‌اند زیرا می‌دانند که ناامیدی از گشایشی در این بن‌بست به معنای چشم‌پوشی از توان آزاد‌نشده‌ی کشورمان برای داشتن ثروتی بیش‌تر است. آنان که حتی از گفتن لفظ «مذاکره» پرهیز می‌کنند، باید بدانند که در گروه دیگر نیز کوشش برای اهداف یکسانی در جریان است.تجربه‌ی تاریخی به ما نشان داده است که ما در مذاکره منفعتی ملی را برای همیشه از دست نداده‌ایم حتی اگر چیزی را به دست نیاورده باشیم. کابوس آن بود که یکی از دو طرف توافق برآمده از مذاکره به آن پشتِ پا بزند و در پایان تعهدی لغو شود و ما همان را در لغو یک‌طرفه‌ی برجام از سوی آمریکا نیز تجربه کرده‌ایم و سیاه‌ترین تصور نیز برایمان اکنون قابل درک است و اگر واقع‌نگر باشیم می‌توان گره این مسئله را نیز باز نمود. با هیچ برآوردی هزینه‌های ناشی از مذاکره برای برداشتن بن‌بست ارتباط، با ازدست‌رفتن درازمدت فرصت‌های اقتصادی ناشی از نداشتن ارتباط برابری نمی‌کند. ما چهل سال از مذاکره‌ای که دربرگیرنده‌ی همه‌ی موضوعات اختلافی باشد تا ارتباط دو طرف را به سوی عادی‌سازی بَرَد، چشم پوشیده‌ایم و چه کسی می‌تواند بگوید که برهه‌ای مذاکره که نمی‌توان دستیابی به توافق برای آن را ناشدنی ارزیابی کرد، ضرری به ما خواهد زد که این چهل سال نداشتن مذاکره و انفعال در کوشیدن برای حل اختلاف به ما نزده است؟به همان پرسش نخستین نوشتار باز می‌گردم. در ارتباط پرتنش این چهار دهه میان دو کشور، کدام یک بیش از دیگری مقصر بوده است؟ شاید اگر به پرسش از نیازمندی کشورمان به ارتباط با آمریکا بخواهیم بازگردیم و پاسخ‌های دیگری از جنبه‌های گوناگون بدهیم و گوشه‌چشمی به تعریف گفته‌شده از سازش داشته باشیم، اهمیت مؤلفه‌ی تقصیرکاری چندان همان اهمیت را به هنگام خوانش نخستین جملات نوشته نداشته باشد.