59.فایدون (Phaidon)، جاودانی روح، قسمت دوم

این پست ادامه پست شماره 58 است:پنج: روح بعد از مرگ از میان می‌رود؟آخرین مکالمه سقراط در مورد مرگ است و از آنجا که کمی دیگر به دیدار مرگ خواهد رفت، حال و هوای خودش و اطرافیانش نیز بسیار با این موضوع هماهنگ است.در این آخرین ساعات، این جمعِ دوستدار دانایی بر سر این بحث می‌کنند که آیا با مرگ نیست می‌شویم یا نه؟در این راه سقراط باز هم مثل همیشه ابتدا اصولی را به عنوان مبنای فکری بیان می‌کند و بعد از توافق همه بر سر آن اصول، بر مبنای آنها شروع به استدلال می‌کند و باز هم من با این مبناها! مشکل دارم.سقراط ابتدا به این توافق می‌رسد که هر چیز از ضد خود به وجود می‌آید مثل شب از روز و روز از شب. آیا این حرف درستی است؟ هر چیز از ضد خود به وجود می‌آید؟ اصلاً آیا همه چیز ضد دارند؟ مثلاً ضد هوا چیست؟ یا ضد آب؟ نمی‌دانم!در راه توافق بعدی سقراط به این نکته می‌پردازد که چون هر چیز از ضد خود پدید می‌آید پس همانطور که از زنده مرده پدید می‌آید از مرده هم زنده به وجود می‌آید... این چه استدلالی است؟ من اصلاً نمی‌توانم حتی در کلام هم بپذیرمش.کم‌کم برای من مشخص می‌شود که سقراط بیشتر به مبحث کلام مسلط بود تا اندیشه. درست است که زبان و اندیشه چنان در هم تنیده‌اند که جدایی و مرزبندی آنها گاهی بعید به نظر می‌رسد ولی اینجا کاملاً برای من واضح است که سقراط با استفاده از استدلالهای کلامی در پی یافتن نتایج معقول است که این همیشه میسر نیست چرا که تفکر از زبان جلوتر است (این نظر من است).البته یک نکته به یادم آمد... من در حال خواندن ترجمه متون افلاطون هستم و یونانی نمی‌دانم شاید در ترجمه از تعابیری استفاده شده است که باعث این برداشت من شده است. یعنی شاید اگر من یونانی می‌دانستم و این مکالمه سقراط را به یونانی می‌خواندم برداشتم چیز دیگری بود؛ چون علاوه بر اینکه زبان نمی‌تواند دقیقاً آنچه را تفکر قصد بیانش را دارد، بیان کند، زبانهای مختلف هم ظرفیتهای مختلفی برای بیان دقیق موضوع دارند.حتماً شنیده‌اید که مثلاً ترک زبانها می‌گویند که این عبارت در ترکی معنایی دارد که نمی‌توانم آن را با عبارات فارسی به شما منتقل کنم.به هر حال من همچنان با نگاه سقراط موافق نیستم. تا انتهای این رساله قصد دارد به جاودان بودن روح برسد و در این راه، هم به روح قبل از تولد ما اشاره می‌کند و هم به روح بعد از تولد که من در همه موارد با مبنای فکری او موافق نیستم. اما در این میان دوستان سقراط دو نقد به استدلالش وارد می‌کنند که هم نقدها و هم پاسخ سقراط بسیار برایم جالب بودند. در ادامه اشاره کوتاهی به این دو نقد یا تردید می‌کنم.شش، نقد اول: اگر نسبت روح به تن مانند نسبت نغمه چنگ به چنگ باشد، چگونه با نبودن چنگ، نغمه خواهد ماند؟سقراط ابتدا با روی باز از نقد استقبال می‌کند سپس فرصتی برای تفکر می‌طلبد و قبل از پاسخ نیز به دوستانش یادآوری می‌کند که از استدلال و تفکر منطقی مایوس نشوید و همیشه با این روش در پی رفع تردیدهای خود باشید.در پاسخ به این پرسش به مواردی که قبلاً به توافق رسیده بودند رجوع می‌کند و می‌گوید ما پذیرفتیم که روح قبل از تولد بوده ولی آیا نغمه چنگ قبل از چنگ بوده است؟ و با توضیح در این مورد و نیز کمی توضیح بیشتر در باب هماهنگی اجزا و عوامل، این دو مثال را شبیه نمی‌داند و تردید دوستش را رفع می‌کند.هفت، نقد دوم: اگر نسبت روح به تن مانند نسبت انسان به پیراهن‌هایش باشد، چگونه می‌توان گفت بالاخره روزی نخواهد رسید که پیراهن می‌ماند ولی انسان می‌میرد؟در برابر این تردید هم سقراط باز به مواردی که از پیش توافق کرده‌اند برمی‌گردد. یادآوری و استدلال می‌کند که در عین حالی که هر چیز از ضد خود پدید می‌آید ضد خود را نمی‌پذیرد، مثل همان روز و شب. روز نمی‌توان شب هم باشد. بنابراین روح که عامل زنده بودن تن است نمی‌تواند مرگ را که عامل مرده بودن است بپذیرد.من نمی‌توانم باز نگویم که این پایه‌های استدلال بدون توافق من است و اگر من در این ساعات با سقراط بودم یا خودم را به کشتن می‌دادم یا سقراط را از بحث ناامید می‌کردم! بگذریم.هشت: تصوراتی درباره کیهانسقراط برخی تصورات خود از کیهان را بیان می‌کند که جالب است مثلاًزمین گرد است و در توازنی در آسمان قرار دارد که نیاز به تکیه‌گاه ندارد.زمین بسیار بزرگ است و ما در گوشه کوچکی از آن هستیم.ما در زیر آسمان مانند موجودات دریا زیر آب هستیم، تنها اگر این فضا دور شویم می‌توانیم آسمان واقعی را ببنیم.این تصورات برای آن زمان بسیار جالب است. شاید اگر سقراط به دنبال طبیعیات می‌رفت -البته که گفت رفته‌ام و پشیمان شده‌ام- جهان علم چندین سال جلوتر افتاده بود.نه: خوردن جام شوکرانسقراط بعد از بحث و قبل از مرگ شستشوی خود را لازم می‌داند که خیلی زیبا بود. من انسانهای تمیز را بسیار دوست دارم. و در زمان خوردن جام شوکران هم بدون ترس و بسیار موقر رفتار کرد. به راحتی نوشید و به راحتی مرد.جمله آخر این رساله این است:این سرانجام مردی بود که از همه مردمانی که دیدیم و آزمودیم؛ هیچکس در خردمندی و عدالت به پایش نمی‌رسید.