نقد فیلم مغز های زنگ زده با رویکرد جامعه شناختی

شناسنامه اثر:کارگردان:هومن سیدیسال تولید:1396ژانر: خانوادگی-اجتماعیموضوع: مواد مخدر و زندگی حاشیه نشیننگاه کلی به فیلم:فیلم مغز های کوچک زنگ زده که به کارگردانی هومن سیدی بر روی پرده سینما رفت و مخاطبان زیادی را جذب خود کرد، نمایی از زندگی در حاشیه شهر را به رخ مخاطبی کشید که تا بحال تجربه زندگی در آن مکان را نداشته است.اما تا چه حد این فیلم توانسته است صادقانه مردمان و زندگی در حاشیه را به جامعه ای نشان دهد که تنها می خواهند بر روی صندلی های سینما بنشینند و نظاره گر این مردمان باشند؟ آیا فیلم مغزهای کوچک زنگ زده، توانسته است روابط اجتماعی در جامعه حاشیه نشین را به درستی نشان دهد؟ و در مقابل، مخاطب این فیلم با دیدن آن، انتظار دیدن چه صحنه هایی را دارد؟فیلم که بر محوریت خشونت در مناطق حاشیه نشین ساخته شده است،انسان هایی را نشان می دهد که اگرچه در حاشیه زندگی می کنند اما "مغز کوچکی " دارند و بدون فکر دست به هر عملی میزنند تا جایی که فیلم با مونولوگ "میگن اگه چوپون نباشه، گوسفندا تلف میشن،یا گرگ می شن و یا گرگ بهشون میزنه،یا از گرسنگی میمرن،چون مغز ندارن، هرکه مغز نداره به چوپون نیاز داره و..." شروع می شود و با همین دیالوگ به پایان می رسد تا مخاطب مطمِئن شود،شخصیت هایی که در فیلم می بیند بدون مغز و فکر هستند و از انسان هایی که در نزدیکی خود می بیند و به ظاهر افراد روشن فکر هستند فرسخ ها فاصله دارد.در واقع، این فیلم، مانند فیلم ابد و یک روز، افراد حاشیه نشین را انسان های شرور و با مغز های کوچک نشان می دهد که خودشان مسبب تمام بلایایی هستند که بر سرشان آمده و کارگردان، با همین استدلال بار مسئولیت اتفاقاتی که در مناطق حاشیه نشین می افتد را از دوش مخاطب و جامعه برداشته و با مقصر نشان دادن افرادی که در حاشیه زندگی می کنند،از عذاب وجدان مخاطبان فیلم می کاهد اما چرا در جامعه ای که نظام حاکم بر آن خود را حامی مستضعفین می داند و حتی رهبر آن"کوخ نشینان را ارجح بر کاخ نشینان" می داند، فیلمی ساخته می شود که نه مستضعفین را به عنوان انسان های درستکار و قانع، بلکه به عنوان انسان هایی شرور نشان میدهد؟ برای پاسخ به این سوال شاید بهتر باشد تا نگاه جامعه ایران به فقر را در بعد از انقلاب اسلامی بررسی قرار دهیم.در سال 1357 با انقلاب مردم و روی کار آمدن حکومت جمهوری اسلامی، مبانی نظام سیاسی و اجتماعی جامعه بر پایه فقر و مستضعفین ریخته شد، به طوریکه فقر نه تنها اتفاق ناخوشایند، بلکه اتفاقی مثبت و معنوی بود.و این دیدگاه با شروع جنگ ایران و عراق و با کم شدن اختلاف طبقاتی در بین مردم، پررنگ تر از قبل در جامعه مورد حمایت قرار گرفت.اما با پایان یافتن جنگ و اجرای طرح های خصوصی سازی و رونق اقتصادی کشور،و شروع سرمایه داری در ایران که منجر به گسست طبقاتی شد ما شاهد آنیم که دیگر فقیر بودن و کوخ نشینی برای فرد امتیازی ندارد و با گذشت زمان نه تنها سرمایه داری و فقیر بودن نشانه سلطنتی بودن و دارای بار منفی نیست، بلکه پول و سرمایه به افراد جامعه هویت می دهد. در نتیجه اگر در دهه50 و60 نیاز بود تا افراد برای پذیرش در جامعه، خود را فقیر و حامی فقرا نشان دهند، حالا باید نقش انسان های مصرف گرا و سرمایه دار را بازی کنند و در مقابل افراد فقیر بایستند تا با نفی آنها، هویت جدید خود را تثبیت کنند. و در این میان شاید هنر بتواند به مدد آنها بیاید.چناچه در بیشتر فیلم های اخیری که در مورد فقرا در ایران ساخته شده است، شاهد آنیم که اگرچه به ظاهر زندگی سخت فقرا و حاشیه نشینی را نشان می دهد اما هنگامی که عمیق تر می شویم، متوجه آن می شویم که فیلمساز،آنطور که مخاطبانش دوست دارند زندگی فقرا و دلیل فقر در جامعه را به تصویر کشیده است، نه آنطور که در واقعیت است . و با اینکار در پی تبیت و تکریم انسان های مرفه و حکومت و حذف انسان های فقیر و حاشیه نشین در جامعه است.در فیلم مغزهای کوچک زنگ زده که مورد بحث ما می باشد،کارگردان به دوطریق سعی در حذف و توجیح وجود جامعه حاشیه نشینی دارد::1-لوکیشن های فیلم ،مکانی را نشان می دهند که بسیار با مکان زندگی مخاطبان فیلم فاصله دارد و در واقع این مکان ناکجا آباد، این حس را به بیننده می دهد که فیلم در دنیای دیگر و جای دیگری ساخته شده است و داستان مختص انسان های دیگر است، پس به صورت ناخوداگاه مخاطب از آن فضا ناشناس فاصله میگیرد و تنها به عنوان نظاره گر از بیرون، داستان را دنبال می کند و با اینکار، زندگی افراد حاشیه نشین را جدا از زندگی جامعه خود می کند2- وجود اسطوره پلیس در فیلم: پلیس نقش اساسی را در حذف حاشیه نشینان و انسان های شرور بازی می کند و مانند فرشته نجات برای جامعه عمل می کند، در واقع پلیس هست که در مقابل موتور سوارانی که با گاز دادن سعی در تهدید دارند، عاقلانه برخورد می کند و حتی هنگامی که آشپزخانه را محاصره می کنند، تا زمانی که از آشپزخانه تیراندازی نشود،سعی می کند با صحبت اعضای آشپزخانه را به بیرون هدایت کند، همچنین این پلیس هست که به فریاد کودکان داخل یتیم خانه می رسد و زندگی آنها را نجات می دهدبرخورد پلیس با افراد حاشیه نشین مانند ، نبرد دو قطب مثبت و منفی است که در آن انسان حاشیه نشین بر قطب منفی نشسته است و پلیس که می تواند نماد حکومت باشد، به عنوان قهرمان و نجات دهنده جامعه بر قطب مثبت داستان قرار گرفته است، و در نهایت فیلم که با دستگیری کلیه افراد ساکن حاشیه نشین به پایان می رسد، پیروزی پلیس را به ما نوید می دهد و به مخاطب اطمینان می دهد که حکومت و پلیس در مقابل حاشیه نشینان که اتفاقا انسان های شرور و بدون تفکر هستند، هشیار است و توانسته است به کلی فقر و حاشیه نشینی را از میان بردارد تا جایی که در اواخر فیلم، تراکتور هایی را می بینیم که در حال تخریب و از بین بردن منطقه حاشیه نشین هستند.نقش زنان در فیلم:اگرچه موضوع محوری فیلم مواد مخدر بود اما در بستر این فیلم زنانی را می بینیم که حتی در حاشیه هم حاشیه هستند، در بیشتر سکانس ها زن ها در محاصره خانه هستند و آزادی ندارند، حتی هنگامی که برادران شهره، فکر میکنند، شهره کشته شده است، قصد دارند تا جنازه ی او را در خانه به خاک بسپارند. همچنین در سکانسی دیگر از فیلم شاهین را به همراه دوستش می بینیم که بیرون ماندن دختران بالای شهر را موضوعی وحشتناک می بینند و به همین دلیل به آنها حمله می کنند. زن در این فیلم اسطوره ای نشان داده می شود که باید کاملا خطاناپذیر و مطیع باشد، چرا که اگر غیر از این باشد، جزا سنگینی می دهند تا جایی که در فیلم می بینیم، به خاطر خطای کوچکی که شهره انجام داده است، برادر کوچکترش( شهروز) به خود حق می دهد تا خواهر خود را بکشد.شخصیت های اصلی داستان:شخصیت های اصلی داستان خانواده شکور هستند که می توان هرکدام از آنها را نماد بخشی از جامعه حاشیه نشین دید:1-شکور: شکور که در فیلم رهبر و به اصطلاح خود افراد آشپزخانه "چوپون" گروه هست، از تمامی افراد منطقه شرور تر و بی رحم تر هست. و همین موضوع باعث شده است که او به عنوان رهبر شناخته شود، گویی قانون بقا در جامعه حاشیه نشین به شرارت افراد وابسته است2-شاهین: شاهین که سعی بر این دارد که خود را شرور نشان دهد ولی در بسیاری مواقع نمی تواند و همین موضوع باعث می شود تا خیلی در جامعه نقش پررنگی نداشته باشد.تا جایی که درسکانسی شاهین را می بینیم که در پله ای نشسته است و با مادرش بر سر اینکه بی خاصیت و ترسو است مشاجره می کند. شاهین نقش مردی را بازی می کند که هنوز کمی انسانیت و وجدان در آن وجود دارد ولی شرم از این دارد که دیگران متوجه بیدار بودن وجدانش شوند، به طوریکه در سکانسی که شهروز شهره را می خواهد خفه کند،شاهین را می بینیم که بر خود می پیچد ولی به خاطر اینکه جامعه و خانواده او را به عنوان مرد بپذیرد سعی می کند تا سکوت کند.همچنین هنگامی که وارد یتیم خانه می شود و کودکی را می بیند که به خاطر بی توجهی های شکور در حال دست و پنجه نرم کردن با مرگ هست، به صورت پنهانی کودک را از یتیم خانه بیرون میاورد و خارج از دید مردم، از او مراقبت می کند اما زمانی که متوجه زنده بودن شهره می شود، اگرچه سعی می کند خود را خشن و بی رحم نشان دهد ولی زمانیکه شهره شروع به صحبت کردن می کند و از روزگار شکایت می کند،شاهین دیگر توان نقش بازی کردن مرد شرور را ندارد و به شهره کمک می کند تا از دایره ی حاشیه نشینی بیرون بیاید.در واقع از نظر نویسنده فیلم، شاهین ها در جامعه حاشیه نشین موجودات وابسته و شکست خورده ای هستند که به تنهایی نمی توانند گلیم خود را از آب بکشند تا جایی که اگر پولی را هم به دست آورند توانایی نگهداری از آن ندارند( شاهین نتوانست از پول هایی که از مخفیگاه شکور بیرون آورده بود، مراقبت کند و در نتیجه پول ها از دست او خارج شدند)3-شهره: دختری که سعی می کند تا از دایره تقدیر خود را بیرون بیاندازد و از طرز زندگی حاشیه نشینی خارج شود.اگرچه شهره به آرایشگاه می رود و سعی می کند تا زندگی دیگری برای خود رقم بزند اما نبرد با تقدیر کار چندان آسانی نیست.داستان شهره از آنجایی شروع می شود که خاستگاری برای او آمده است اما خانواده داماد روز حاستگاری متوجه فیلمی می شوند که از شهره پخش شده است، این فیلم که توسط مردی ظاهرا مرفه گرفته شده است، موهای شهره را نشان می دهد که هفت رنگ هست، و همین موضوع باعث می شود که خاستگار به خانه ی شهره نیاید. اما موضوع به اینجا ختم نمی شود، هنگامی که برادران شهره از ماجرای این فیلم باخبر می شوند، آنقدر موضوع را ننگ می بینند که برادر کوچکتر (شهروز) قصد جان خواهرش را می کند، این درحالیست که اعضای خانواده در آن لحظه که شهروز قصد خفه کردن شهره را دارد، در خانه حضور دارند و با وجو اینکه راضی به این امر نیستند، سکوت می کنند تا این ننگ از خانواده پاک شود.اما در اینجا نیز پلیس به صورت غیر مستقیم در نجات دادن شهره نقش دارد زیرا هنگامی که شهروز می خواهد خواهرش را در باغچه خانه به خاک بسپارد، متوجه آمدن پلیس ها می شود و شهره را رها می کند تا به آشپزخانه برود. در ادامه فیلم متوجه می شویم که پدر خانواده از نبود پسرانش استفاده می کند و شهره را از مرگ نجات داده و او را در انباری مخفی می کند. اما پس از چندروز شاهین که حالا متوجه شده است پسر این خانواده نیست و به همین دلیل دچار جنون و خشم زیاد شده است، از مخفیگاه شهره با خبر می شود و قصد دارد تا شهره و خانواده اش را آزار دهد اما به دلیل خصوصیت اخلاقی شاهین، که تنها در ظاهر سعی می کند خود را شرور نشان دهد ولی در باطن نمی تواند اینگونه باشد، به شهره کمک می کند تا قبل از آزادی شهروز، از تهران خارج شود، چرا که اگر شهروز از زنده بودن خواهرش با خبر شود مجددا قصد کشتن او را می کندنکته ای که در اینجا حائز اهمیت است، نقش تقدیر در زندگی شهره است که شهره سعی دارد به جنگ با آن برود ولی در نهایت با وجود اینکه موفق می شود خود را از زندگی حاشیه نشین رهایی ببخشد و با مردی ازدواج کند که پسر یک پزشک است( اگرچه آن پسر نیز در کودکی دزدیده شده است و تا بزرگسالی در حاشیه زندگی کرده است)، باز سایه تعقیب شهروز بر سرش سنگینی میکند، گویی شهره نماد حاشیه نشینانی هست که راهی جز پذیرش تقدیر ندارد و به همین دلیل باید زندگی در آن خشونت را بپذیرند.4- افسر: مادر خانواده که مانند دیگر اعضای خانواده نقشی پررنگ ندارد ولی در بسیاری از موارد رفتار متفاوت از مادران عادی جامعه دارددر جامعه عادی، مادران فرزندان را دعوت به دوستی و دوری از شرارت و کارهای اشتباه می کنند ولی در اینجا ما با مادری روبرو هستیم که شاهین را به خاطر روحیه ای که دارد و عدم تمایلش به شرارت ، سرزنش می کند، تا جایی که هنگامی که متوجه می شود شاهین توسط پلیس دستگیر نشده است، بسیار ناراحت می شودافسر با آنکه در بسیاری از موارد از دخترش(شهره) حمایت می کند اما هنگامی که شهروز می خواهد او را خفه کند، برخلاف احساسات مادرانه سکوت می کند، گویی کارگردان بار دیگر به ما یاداوری میکند که در زندگی حاشیه نشینی زن در برابر اقدام مرد محکوم به سکوت است.5-امیر: دوست صمیمی شاهین و از افراد آشپزخانه است که می خواهد گذشته خود را بداند. گویی امین در رویایش این آرزو را دارد که اگر خانواده اش را پیدا کند می تواند مانند دوستش مسعود از زندگی حاشیه نشینی جدا شود و وارد دنیای جدیدی شود ولی از طرفی می ترسد که بداند از کجا آمده است و در نهایت هنگامی که متوجه می شود خانواده اش نیز مانند او حاشیه نشین و فقیر هستند، میخواهد از تقدیرش فرار کند و حقیقت را نپذیرد اما دیگر دیر شده است و امین که فکر میکرد می تواند با پیدا کردن خانواده اش از چرخه فقر و حاشیه نشینی رهایی یابد، دست تقدیر دوباره او را وارد این چرخه میکندامیر نماد انسان های حاشیه نشین و فقیر هست که هرچه تلاش می کنند وارد جامعه دیگر شوند، دوباره به همان نقطه ای که بوده اند باز میگردنند و به ناچار باید در مقابل زندگی در حاشیه تسیم شوندنتیجه گیری:در پایان می توان فیلم مغز های کوچک زنگ زده را بدین گونه تعریف کرد که اگرچه به ظاهر این فیلم در حال نشان دادن زندگی حاشیه نشینی و مشکلات درون آن هست ولی با نشان دادن افراد حاشیه نشین به عنوان شخصیت های شرور، بدون فکر و انسان هایی که چاره ای جز پذیرفتن سرنوشت و تقدیر ندارند، پیام هاییی را به صورت غیر مستقیم به مخاطب و افراد مورد تایید جامعه می دهد:1-هیچکس مسبب ایجاد فقر و حاشیه نشینی در جامعه نیست مگر خود فقرا، پس هر بلایی برسرشان بیاید حق است و کس دیگری جز خودشان مقصر نیست 2- به دلیل اینکه انسان های حاشیه نشین بدون مغز هستند، نیاز دارند تا کس دیگری رهبریشان را برعهده بگیرد و به جای آنها تصمیم بگیرد، پس این جمعیت باید در حاشیه و زیر دست قرار بگیرند 3- انسان های حاشیه نشین به دلیل اینکه برای جامعه مشکل میافرنند و باعث ایجاد اختلال در امنیت جامعه می شوند باید به گونه ای پاکسازی شوند 4- پلیس و نظام حکومتی مانند یک ابر قهرمان از خودگذشته، در مقابل این نیروهای شرور می ایستد