من، خیام و دایرۀ وجود

امروز 28 اردیبهشت، روز بزرگداشت حکیم عمر خیام است. به همین خاطر می‌خواهم به آشنایی خودم با خیام و تاثیری که روی من داشت بپردازم. من در سایتم مطلبی مفصل‌تر در ابداعات خیام در ریاضیات نوشته‌ام و اینجا می‌خواهم نگاهی به جنبه فلسفی رباعیات او آنگونه که فهم کرده‌ام، بیندازم.در مطلب دیگری، نوشتم که در کودکی در آن شب‌های تار ترکمن‌صحرا، قبل از خواب به یک بازی خیالی می‌پرداختم که بعدها اسم آن را بازی دایرۀ وجود گذاشتم. در این بازی، من دایره‌ای را در ذهنم فرض می‌کردم و به مرور تمام موجودات، حتی خدا، را در آن قرار می‌دادم و بعد می‌پرسیدم: همۀ آنچه داخل دایره است، یعنی تمام هستی و جهان و از جمله خالق آن، در کل چه معنایی دارد؟این بازی اولین کنکاش‌های فلسفی کودکانه من بود. بازی‌ای که اکنون در میانسالی نیز همچنان به آن مشغولم. در دوران نوجوانیِ من، در روستایی دورافتاده در ناحیه‌ای محروم در ترکمن‌صحرا، کتاب چیزی نبود که راحت در دسترس باشد. اما من از این لحاظ شاید کمی نسبت به بقیه دوستانم خوش شانس‌تر بودم.برادر بزرگتر من اول دانشجوی تربیت معلم و سپس در تهران دانشجوی روانشناسی بود. او کتابخانه‌ای در خانه درست کرده بود و این کتابخانه زمانی که او در دانشگاه بود، به طور کامل در دسترس من بود. اما آنجا بیشتر کتابهای تخصصی روانشناسی بود و برخی کتابهای متفرقه. من اما برایم فرقی نداشت. وقتی کوچکتر بودم بیشتر عکس کتابها را نگاه می‌کردم اما به مرور شروع به خواندن آنها کردم.یادم می‌آید یکی از کتابها مجموعه‌ای از سخنرانی‌های زیگموند فروید بود. من آن زمان نام او را فَرْوید می‌خواندم. من این کتاب را تقریبا به طور کامل خواندم هر چند که احتمالا چیزی از آن نفهمیدم. اما یک تاثیر کلی از آن گرفتم و آن حک شدن این پرسش در ذهنم بود که: من کیستم؟ کتابی که شاید اولین انگیزه‌های فلسفی و روانشناختی من برای خودشناسی را شکل داد.در این میان به کتابچه‌ای برخوردم که روی آن عنوان رباعیات حکیم عمر خیام به چشم می‌خورد. تمام رباعی‌ها را در یک نشست خواندم و دوباره خواندم و دوباره. بعدها آن کتاب را با خودم به دبیرستان شبانه‌روزی، دانشگاه، و خدمت سربازی بردم و رباعیات خیام همیشه با من بود. با اینکه بیشتر آنها را از حفظ بودم اما خود کتاب نیز همیشه با من بود و حالا هم همچنان با من است.اما چه چیزی این رباعیات را این قدر برای من جذاب ساخته بود؟ بعدها فهمیدم که پاسخ را باید در همان بازی دایرۀ وجود جستجو کنم. خیام دائما داشت همان پرسش بنیادی را می‌پرسید که این بازی زندگی، این آمدن و رفتن چه معنایی دارد؟ گویا او هم با قرار دادن تمام موجودات و هستی در داخل دایره‌ای فرضی، از معنای آن دایره می‌پرسید.در دایره‌ای که آمد و رفتن ماستاو را نه بدایت نه نهایت پیداستکس می‌نزند دمی در این معنی راستکاین آمدن از کجا و رفتن بکجاستکس مشکل اسرار اجل را نگشادکس یک قدم از دایره بیرون ننهادمن می‌نگرم ز مبتدی تا استادعجز است به دست هر که از مادر زادآنانکه محیط فضل و آداب شدنددر جمع کمال شمع اصحاب شدندره زین شب تاریک نبردند برونگفتند فسانه‌ای و در خواب شدنداز جمله رفتگان این راه درازباز آمده کیست تا بما گوید بازپس بر سر این دو راههٔ آز و نیازتا هیچ نمانی که نمی‌آیی بازیک چند به کودکی باستاد شدیمیک چند به استادی خود شاد شدیمپایان سخن شنو که ما را چه رسیداز خاک در آمدیم و بر باد شدیمدر پرده اسرار کسی را ره نیستزین تعبیه جان هیچکس آگه نیستجز در دل خاک هیچ منزلگه نیستمی خور که چنین فسانه‌ها کوته نیستبرداشت من این بود که خیام در آن معنایی نمی‌یافت و از این رو می‌گفت بیا همین دم را که تنها واقعیت نقد و حی و حاضر است، غنیمت شماریم.چون نیست حقیقت و یقین اندر دستنتوان به امید شک همه عمر نشستهان تا ننهیم جام می از کف دستدر بی خبری مرد چه هشیار و چه مستاز دی که گذشت هیچ ازو یاد مکنفردا که نیامده ست فریاد مکنبرنامده و گذشته بنیاد مکنحالی خوش باش و عمر بر باد مکنهمچنین من شیفتۀ صراحت خیام بودم. گویا او تمام مرزهای تعصبات خرد و کلان بشری را پشت سر نهاده بود. آن رهایی و آزادگی و آزاد فکری برایم جاذبه‌‌ای بی‌بدیل داشت.می خوردن و شاد بودن آیین منستفارغ بودن ز کفر و دین دین منستگفتم به عروس دهر کابین تو چیستگفتا دل خرم تو کابین منستگویند بهشت و حورعین خواهد بودآنجا می و شیر و انگبین خواهد بودگر ما می و معشوق گزیدیم چه باکچون عاقبت کار چنین خواهد بودگاویست در آسمان و نامش پروینیک گاو دگر نهفته در زیر زمینچشم خردت باز کن از روی یقینزیر و زبر دو گاو مشتی خر بینگویا او بیرون بازی زندگی ایستاده بود و چون غولی فلسفی بازی کودکانۀ بشریت را با طعن و بدبینی تماشا می‌کرد. آن بازی سیاست و ریاست شاهان و وزیران در نظر او معنایی بیش از بازی بچه‌ها نداشت.آن قصر که با چرخ همیزد پهلوبر درگه آن شهان نهادندی رودیدیم که بر کنگره‌اش فاخته‌ایبنشسته همی گفت که کوکوکوکوخاکی که به زیر پای هر نادانی استکفّ صنمیّ و چهرهٔ جانانی استهر خشت که بر کنگرهٔ ایوانی استانگشت وزیر یا سر سلطانی استآن قصر که جمشید در او جام گرفتآهو بچه کرد و روبه آرام گرفتبهرام که گور می‌گرفتی همه عمردیدی که چگونه گور بهرام گرفتخیام را بسیار عمیق می‌یافتم. گویا او ورای تمام پیش فرض‌ها می‌اندیشید. تفکری محض که گویی از دام تمام تعلقات و مرام‌های فکری و فرهنگی رها شده بود. فیلسوفی به تمام معنا که به هیچ حقیقتی دلخوش نبود و به تمام مدعیان به دیده تردید می‌نگریست.آنانکه محیط فضل و آداب شدنددر جمع کمال شمع اصحاب شدندره زین شب تاریک نبردند برونگفتند فسانه‌ای و در خواب شدندخیام به هیچ یافتۀ بشری دل خوش نمی‌کند. او با واقع‌بینی بودا، بدبینی شوپنهاور و بصیرت نیچه به جهان می‌نگرد. او همواره خیره به مرگ می‌نگرد و هرگز به وعده‌های آن جهانی دلخوش نیست. در نهایت آنچه جنبۀ ایجابی فلسفۀ اوست همان قدر دم را دانستن است اما با منطق و بصیرتی فلسفی و نه توصیه به لذت‌گرایی مبتذل. خیام فرض را بر این می‌گذارد که ما نبودیم، چند صباحی هستیم و دوباره نخواهیم بود. پس منطقی است که این بودن را که تنها حقیقت نقد است با تمام وجود زندگی کنیم که خود زندگی با تمام وجود تنها در همان اکنون و دم ممکن است.خیام اگر ز باده مستی خوش باشبا ماهرخی اگر نشستی خوش باشچون عاقبت کار جهان نیستی استانگار که نیستی چو هستی خوش باشایدل همه اسباب جهان خواسته گیرباغ طربت به سبزه آراسته گیرو آنگاه بر آن سبزه شبی چون شبنمبنشسته و بامداد برخاسته گیرتا چند اسیر عقل هر روزه شویمدر دهر چه صد ساله چه یکروزه شویمدر ده تو بکاسه می از آن پیش که مادر کارگه کوزه‌گران کوزه شویمای بس که نباشیم و جهان خواهد بودنی نام زما و نی‌نشان خواهد بودزین پیش نبودیم و نبد هیچ خللزین پس چو نباشیم همان خواهد بودچون نیست ز هر چه هست جز باد به دستچون هست به هر چه هست نقصان و شکستانگار که هر چه هست در عالم نیستپندار که هر چه نیست در عالم هستاما چیزی بی‌بدیل در خیام هست که در بودا و شوپنهاور و نیچه نیست و آن، زیباشناسی منحصربفردی است که خیام دارد. خیام تمام معانی متافیزکی را رد می‌کند. به وعده مذاهب خوشبین نیست. ادعاهای کشف حقیقت را افسانۀ کودکانه‌ای می‌داند. اما با دعوت به خیره نگریستن همزمان به زندگی اکنون و مرگ، زیبایی ناب پیش پای هر کسی را به او نشان می‌دهد.ابر آمد و باز بر سر سبزه گریستبی بادهٔ گلرنگ نمی‌باید زیستاین سبزه که امروز تماشاگه ماستتا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیستهر سبزه که برکنار جویی رسته استگویی ز لب فرشته‌خویی رسته استپا بر سر سبزه تا به خواری ننهیکان سبزه ز خاک لاله رویی رسته استباری این سخن را پایانی نیست. برگردم به حکایت آن دفتر رباعیات نوجوانی. پس از اولین بار که آن را خواندم، شیفته خیام شدم و در آن شور و شر نوجوانی به تقلید از او سعی کردم مدحی برای او بسرایم که چنین بود:به خیام:ای گوهرْ سخن، ای باده به دست نیشابوریکه هماره ز می و مستی و کاسۀ بشکسته سرودیعابد و زاهد هر چه گویند، به یک جرعه نیرزدمدحت بسرایم که تنها زاهد می‌پرست وجودیمی‌دانم که هر کسی از ظن خود یار خیام شده است. در این نوشته من نیز چنین کردم و نه بیش.