در مواجهه با آزارجنسی هر فرد می‌تواند یک رسانه باشد؛ گفت‌و‌گو با «سمانه علویان» مشاور خانواده و زوج درمانگر پیرامون پرونده‌ی آزارجنسی

درباره آزارجنسی صحبت‌های زیادی شده، بیشتر این صحبت‌ها با اطرافیان خودمان بوده و فرصت صحبت با یک متخصص کمتر ایجاد شده است. به بهانه پروندۀ آزار جنسی در راهرو، تصمیم گرفتیم در این باره با یک مشاور خبره گفت‌وگویی داشته باشیم. خانم سمانه علویان که گواهینامه بین‌المللی زوج درمانی از موسسه ویلیام گلسر آمریکا را دارند و سال‌هاست به عنوان مشاور خانواده و زوج‌درمانگر مشغول به فعالیت تخصصی‌اند، در این پرونده همراه ما هستند تا در پاسخ به پرسش‌های پیرامون موضوع آزارجنسی به ما مشاوره بدهند.سمانه علویان، مشاور خانواده و زوج درمانگر خانم علویان عزیز، ممنون از اینکه در این پروژه همراه ما هستید. هدف ما از این گفت و گو ایجاد راهکارهایی در ذهن مخاطبان است تا در مواجهه با آزارجنسی آگاهی بیشتری داشته باشند و بتوانند واکنش مناسبی را، چه در جایگاه قربانی و چه درجایگاه شاهد، انجام دهند. به عنوان نخستین سوال، در سطح فردی چه عواملی باعث می‌شود افراد به آزار جنسی اقدام کنند؟ممنونم از شما که این فرصت را ایجاد کردید تا در مورد چنین موضوع همه‌گیر و در عین حال در کمون مانده به گفتگو بپردازیم و به اندازه قدمی کوچک به افزایش آگاهی جمعی در این زمینه بپردازیم.آزار جنسی طیف وسیعی از رفتارها را شامل می‌شود و می‌تواند اشکال متنوعی به خود بگیرد. هر نوع نگاه، لفظ و تقاضای ایجاد رابطه که به نوعی مضمون جنسی داشته باشد و بدون رضایت فرد بر او تحمیل گردد و او را در وضعیت حقارت، مرعوب شدن، تهدید، آزار و شیءوارگی قرار دهد می‌تواند آزار جنسی تلقی شود. از منظر آسیب شناسی آزارگر بودن در واقع ریشه در دوران کودکی و رابطه‌ای که فرد با مراقبان اصلی‌اش داشته و دارد و در اکثر موارد آزارگر خودش مورد آزار قرار گرفته است؛ اما نمی توانیم بگوییم همه‌ی افرادی که مورد آزار و سوءاستفاده‌ی جنسی قرار می‌گیرند حتما در بزرگسالی آزارگر خواهند شد. علاوه بر این می‌توان به دلایل دیگری همچون جنبه ارثی سادیسم جنسی، اختلالات هورمونی، روابط بیمارگونه‌ای که کودک از سرآغاز زندگی درگیر آن‌ها بوده است و یا وجود سایر اختلالات روانی اشاره کرد.به نظر شما نقش جامعه در بروز آزار جنسی چیست؟ چه باورها یا عقایدی بستر را برای آزارگران جنسی فراهم می‌کند؟به نظر من نقش جامعه از دو بعد حائز اهمیت است. یکی از منظر نوع نگاه اجتماعی به این پدیده؛ به عنوان مثال وقتی دیدگاه غالب اجتماعی این باشد که اشکالی در قربانیان جنسی وجود داشته وگرنه مورد آزار قرار نمی‌گرفتند. این پدیده پیوسته در کمون خواهد ماند و ممکن است قربانیان از ترس مورد قضاوت قرار گرفتن یا به خاطر احساس گناه و شرم از اعتراض یا عنوان کردن این مسأله بپرهیزند.از منظر دیگر با توجه به اینکه آزار جنسی علاوه بر اینکه یک اختلال روانی به حساب می‌آید در تمام جوامع یک جرم هم شناخته می‌شود، نوع برخورد قانونی هر جامعه با این پدیده حائز اهمیت است. در هر دو بعد اگر نگاه منفی نسبت به قربانی وجود داشته باشد یا قوانین سفت و سختی در این زمینه اعمال نگردد، نتیجه جری‌تر شدن آزارگران جنسی است و در نهایت ادامه‌ی این چرخه‌ی معیوبِ تبدیل شدن قربانی به آزارگر. همچنین مشکلات روحی که برای قربانیان به وجود می‌آید مانند افسـردگی، اختــلالات خـواب، خـود آزاری، اعتمـاد بـه نفـس پـایین، اضطـراب، انــزوای اجتماعی و ... می‌تواند بر سلامت روان جمعی تأثیر سوء داشته باشد.در مورد بخش دوم سوالتان شایع‌ترین باور در این زمینه همان است که توضیح دادم. من بارها در جلسات مشاوره شاهد افرادی بوده‌ام که در کودکی مورد آزار جنسی قرار گرفته‌اند اما پس از عنوان کردن این مسأله به والدین مورد شماتت و سرزنش قرار گرفته‌اند یا حتی تنبیه بدنی شده‌اند. از دیگر باورهای رایج اما آسیب‌زننده ترس خانواده‌ها از عدم پذیرش اجتماعی دخترانشان است. با توجه به اهمیت بکارت دختران در باورهای مذهبی و سنتی جامعه ایران خانواده‌ها به شدت نگران مورد قضاوت قرار گرفتن یا طرد اجتماعی دخترانشان هستند پس ترجیح می‌دهند این گونه موارد را مخفی نگه دارند و برای حفظ آبرو هیچ گونه اقدام قانونی نکنند. با توجه به اینکه در بسیاری از موارد آزارگران جنسی از میان آشنایان، اقوام و حتی محارم هستند این موضوع بیشتر خودش را نشان می‌دهد و معمولا تا همیشه سربسته می‌ماند.بسیاری از اوقات، فرد آسیب دیده به دلایلی مختلف از جمله پوشش یا رفتار نامناسب به عنوان متهم شناخته می‌شه، آیا این اتهام از منظر روانشناسی دلیل بروز ازار جنسی است؟خیر به هیچ وجه، دلایل بروز آزار جنسی ریشه در خود فرد آزارگر دارد. ما پیوسته شاهد قربانیانی هستیم که بسیار محجوب بوده‌اند و یا ظاهری بسیار ساده داشته‌اند. جالب است بدانید گروهی از منحرفین جنسی از آزار رساندن به دختران و زنان محجوب لذت می‌برند. بنابراین این مسأله تنها یک باور غلط آموخته شده‌است که ریشه‌ی علمی ندارد.براساس تئوری انتخاب، هر فرد مسئول احساسات و رفتارهای خودش است، با در نظر گرفتن این مورد، نقش هر فرد برای محافظت از خود در برابر آزار جنسی را چه می‌دانید؟تئوری انتخاب می‌گوید ما یک سری نیازهای روانشناختی داریم مانند امنیت که به نیاز بقا مربوط است. هیچ‌کس غیر خودمان مسئول تامین نیازهای ما نیست.ما برای برآورده ساختن نیازهای‌مان دست به انتخاب رفتار می‌زنیم. در این تئوری سلامت روان با مفهوم مسؤلیت پذیری رابطه‌ی مستقیم دارد. و از طرفی تأکید می‌شود که تنها چیزی که بر آن کنترل داریم رفتار کلی است یعنی فکر، عمل، احساس و حالت بدنی‌مان. پس ما نمی‌توانیم تضمینی بدهیم که آزارگران جنسی را کنترل خواهیم کرد یا تجربه‌ی مورد آزار قرار گرفتن هیچ وقت برای ما پیش نیاید. اما می‌توانیم با توجه به نیازمان که امنیت است هنگام مواجهه با آزار جنسی درست‌ترین و کارآمدترین رفتار را انتخاب کنیم. طبیعتا رفتار درست در چنین موقعیتی رفتاری جرأت‌مندانه است که نیاز به تمرین و یادگیری دارد. توانایی «نه» گفتن، مقتدر بودن و حفاظت از بدن خود مهارت‌هایی است که ما باید در کودکی آموخته باشیم.اما تئوری انتخاب می‌گوید اگر کم و کاستی‌ای در تربیت تو وجود داشته است، تو قربانی گذشته‌ی خود نیستی. این‌ها مهارت‌هایی است که می‌توانی یادشان بگیری و در خودت ایجاد کنی. به قول معروف حادثه خبر نمی‌کند. نمی‌توان نشست و دست روی دست گذاشت تا اگر خدایی نکرده برای من مشکلی پیش آمد فکری برایش بکنم. من باید به خودارزیابی بپردازم و چنانچه خودم را در موقعیت‌های مشابه اجتماعی ضعیف ارزیابی می‌کنم یا توانایی نه گفتن را در جایی که لازم است و حق من ضایع می‌شود، ندارم حتما با کمک گرفتن از متخصص این کمبودها را در خودم رفع کنم و مهارت های لازم را بیاموزم. همچنین تک تک ما وظیفه داریم بهای امنیت خود را با مطالعه و افزایش آگاهی خود نسبت به این گونه آسیب‌ها و بیماری‌ها بپردازیم.با توجه به شرایط امروز جامعه ایران، هر فرد از جامعه چطور می‌تواند قدمی در راستای کاهش آزار جنسی بردارد؟خب طبیعتا هر قدمی که برداشته می‌شود در راستای یک چیز است و آن هم «افزایش آگاهی» است. هرکس در هر جایگاهی که هست می‌تواند کمک کننده باشد. مهم‌ترین نقش به نظر من به عهده‌ی والدین است و بعد از آن معلمان و مسئولان تربیتی جامعه. متاسفانه در این زمینه عقب هستیم اما خوشبختانه به عنوان کسی که در حوزه آموزش و درمان مشغول فعالیت هستم می‌بینم که در چند سال اخیر حرکت‌های مثبت و خوبی در میان روانشناسان و متخصصان این حوزه اتفاق افتاده است. پیش از این پروتکل‌های درمانی و آموزشی دقیق علمی کم‌تر یافت می‌شد و خب البته تأثیر آموزه‌های دینی و سنتی تا حدی مشهود بود.سایر افراد جامعه هم به نوبه‌ی خود مؤثر هستند. موضوع آزار جنسی برای اهالی هنر می‌تواند موضوع خوبی برای نوشتن، عکاسی کردن یا فیلم ساختن باشد.علاوه بر آن هر فرد می‌تواند یک رسانه باشد. اینکه ما قربانی آزار جنسی باشیم یک حرف است و اینکه ما به عنوان یک مشاهده‌گر آزار جنسی چه واکنشی داریم، موضوع دیگری است. ما باید بیاموزیم که در چنین مواقعی سکوت نکنیم. شاید بتوانیم با رفتارهای حمایت گرانه و قاطعانه‌مان این چرخه معیوب را متوقف کنیم. درست است که آزارگر جنسی یک بیمار است و نیاز به درک، پذیرش و درمان دارد اما چنانچه قوانین اجتماعی برخورد قاطعانه‌تری با این پدیده داشته باشد، چه بسا عامل بازدارنده‌ی مؤثری برای این افراد باشد و آنان را به پیگیری روند درمان ترغیب کند. یادمان باشد آزارگران جنسی خودشان قربانیان آزار، طرد و محیط ناامن کودکی بوده‌اند. پس از وقوع آزار جنسی، قربانی چطور می‌تواند روند بهبود را از نظر روانی طی کند؟چنانچه فردی مورد آزار جنسی قرار بگیرد، در هر سن و جنسی که باشد حتما باید روند درمانی را تحت نظر یک متخصص بگذراند. این دردی نیست که به خودی خود درمان شود. ضمن اینکه فردی که ابیوز می‌شود در اکثر موارد دچار PTSD یا اختلال اضطراب پس از حادثه می‌شود و یا ممکن است علائم افسردگی یا اختلالات خواب را همزمان تجربه کند و این‌ها نیازمند پیگیری و درمان است.در مورد کودکان این موضوع از این منظر جدی است که معمولا آنها به دلیل ترس سکوت می کنند و والدین باید حتما مفاهیم تربیت جنسی را بلد باشند و از آموزش مستقیم مسائل جنسی که گاها آسیب زننده هم هست بپرهیزند. تربیت جنسی از قبل از تولد کودک شروع می شود و با میزان آگاهی و سلامت خود والدین رابطه مستقیم دارد.خانم علویان عزیز، ممنون از اینکه در این پرونده همراه ما بودید.به امید آگاهی و با تشکر از شما بابت پرداختن به این موضوع مهم و ضروری.هدف راهرو در پرونده آزار جنسی، آگاهی بخشی درباره موضوعی‌ست که به قدر کافی به آن پرداخته نشده است. چیزی که به انتشار این آگاهی کمک می‌کند، همراهی شما و گفتن از قصه‌هایتان است. پیشنهاد می‌کنیم برای اینکه تمام قصه‌ها انسجام مکانی داشته باشند، روایت‌های خود را در ویرگول منتشر کنید. با این حال اگر ساختن اکانت برایتان سخت است در همان اکانت شخصی اینستاگرام یا توییتر با هشتگ #راهرو و #داستانهای_گمشده روایتگر باشید. رسالت این پرونده‌ی راهرو، گفتن، شنیدن، و سکوت نکردن است.برای خواندن مطالب بیشتر در حوزه مهارت‌های نرم، مجله آنلاین راهرو را دنبال کنید.