هویت شناسی فلسفه مطابق اندیشه آیت الله مصباح یزدی

نویسنده: علیرضا زارعیتعریف و تحدید مفهوم یک علم پیش از هر مسئله درون علمی، از اهمیت بالایی برخوردار است؛ چرا که با تحدید آن علم، توسعه مسائل آن، از معیارهای اصلی علم برخوردار است و آن تعیین کردن غایت، موضوع آن علم، روش آن علم، سنخ بندی مفاهیم آن علم می باشد، به همین جهت تلقی اندیشمندان از مفهوم فلسفه بسیار ارزشمند است، چرا که تفاوت های معرفت شناسانه با وجود شناسانه، قطعی انگاری وجود یا خود یا مشکوک انگاری، روش صدق گزینی یا حقیقت گزینی، پدیدار شناسی هرمنوتیک یا رویکرد متافیزیکی، میتواند تفاوتی اساسی در نحوه ورود به علم اجتماعی و در نهایت ظهوری متفاوت از زندگی اجتماعی را به وجود آورد. حکیمان مسلمان واژه فلسفه را از فلاسفه یونان باستان دریافت نموده و با بهره‌گیری از کاربرد عام و خاص آن از ارسطو پیروی کرده‌اند. به‌همین دلیل بیشتر فیلسوفان مسلمان معنای عام فلسفه یعنی تمام دانش‌های حقیقی به علم به حقائق اشیاء کلی و جزئی را پذیرفته‌اند و آن را به حکمت نظری و عملی تقسیم کرده‌اند و حکمت نظری را به حکمت الهی، حکمت ریاضی و حکمت طبیعی و حکمت عملی را به اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن منشعب ساخته‌اند.[1]فلاسفه مسلمان، معنای خاص فلسفه را با عناوینی چون مابعدالطبیعه، ماقبل الطبیعه، متافیزیک، علم الهی، علم کلی، علم اعلی و فلسفه‌ی اولی معرفی کرده اما در چیستی آن به یکسان سخن نگفته‌اند. گرچه آن را دانش عقلی و کلی تلقی می‌کردند؛ لیکن در قلمرو آن اختلاف داشتند. گاهی آن را به علم ربوبی، منحصر می‌نمودند و زمانی توسعه داده و امور عامه و الهیات بالمعنی الاعم را از آن مندرج می‌کردند.[2]تلقی نخست از آن شامل همه علوم حقیقی و تلقی دوم آن شامل همه علوم حقیقی و علوم قراردادی می‌شود. و در سومین تلقی فلسفه به معرفت‌های غیر تجربی اختصاص دارد و دربردارنده منطق معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، خداشناسی، روان‌شناسی نظری و غیر تجربی، زیباشناسی اخلاق و سیاست است.واژه فلسفه در اصل از فیلسوفان یونان گرفته شده آنجا که سقراط در برابر سوفیست ها آن را برای به عنوان صفتی برای خود برگزید؛ سپس با تلاش افلاطون و ارسطو به اوج شکوفایی خود رسید. ولی پس‌از چندی از رونق افتاد. با ظهور اسلام، مشعل علم و حکمت در خاورمیانه روشن گردید و مسلمانان به فراگیری علوم و فنون جهانیان همت گماشتند. نخستین نظام فلسفی در عصر اسلامی به وسیله فارابی، پیگیری و به وسیله ابن‌سینا، بارور شد. این نظام فلسفی که بیشتر ارسطوئی بود؛ از طرفی به وسیله غزالی و دیگر منتقدان و از طرفی به وسیله سهروردی، بنیان‌گذار مکتب اشراقی، مورد نقادی قرار گرفت. مهم‌ترین نظام فلسفی در عصر اسلامی به دست صدرالمتألهین شیرازی به وجود آمد که جامع عناصری از فلسفه مشائی و فلسفه اشراقی و آراء عرفا و متألهین بود و به نام حکمت متعالیه نامیده شد[3].[4]معنای عرفی فلسفه، بحث از چرایی یک مطلب یا گزاره است. مثلاً می‌گویند: فلسفه این قانون یا حکم چیست؟ اما فلسفه در اصطلاح علمی، معنای بسیاری در طول تاریخ فلسفه یافته‌است و به‌لحاظ تعاریف گوناگون قلمرو آن، سعه و ضیق و یا معانی مباین با معنای پیشین پیدا کرده‌است.فلسفه در قرون وسطا معنای گسترده‌تری پیدا کرد و حتی ادبیات و علوم اعتباری و قراردادی هم شامل شد. اصطلاحphd و دکترای فلسفه به‌همین‌جهت بر همه رشته‌های علمی اطلاق می‌شد.کاربرد دیگر فلسفه در مقابل علم به‌معنای دانشی که قابلیت ‌اثبات تجربی نداشته باشد، بکار می‌رود. این معنا با گرایش پوزیتیویستی در مغرب‌زمین رواج یافت.اصطلاح دیگر فلسفه به عنوان مبادی و مقدمات علوم مطرح می‌شود. مانند فلسفه‌ء فیزیک، فلسفه‌ جامعه‌شناسی و فلسفه روان‌شناسی. این‌گونه مبادی تصوری و تصدیقی علوم در گذشته با عنوان رئوس ثمانیه امروزه به‌عنوان فلسفه‌های مضاف شناخته می‌شوند. بنابراین با توجه به کاربردهای متفاوت فلسفه نمی‌توان تعریف واحدی برای آن ارائه کرد.اگر فلسفه را مساوی با فلسفه اولی یا متافیزیک و موضوع آن را موجود مطلق نه مطلق موجود بدانیم، می‌توانیم آن را چنین تعریف کنیم: علمی که از احوال موجود مطلق بحث می‌کند یا علمی که از احوال کلی وجود گفت‌وگو می‌کندیا مجموعه قضایا و مسائلی که پیرامون موجود بما هو موجود مطرح می‌شود. روش اثبات مسائل آن، روش تعقلی است برخلاف علوم تجربی و علوم نقلی؛ ولی این روش در علوم عقلی دیگر مانند ریاضیات نیز بکار گرفته می‌شود.فلسفه بدین‌معنا، متکفل اثبات مبادی تصدیقی سایر علوم است و ازاین‌رو مادر علوم نامیده می‌شود و هدف اصلی فلسفه، شناخت امور حقیقی و تمیز آن از وهمیات و اعتباریات است. ویژگی مفاهیم فلسفی این است که از راه حس و تجربه به دست نمی‌آید. مانند مفاهیم علت و معلول، واجب و ممکن، مادی و مجرد؛ این مفاهیم اصطلاحاً معقولات ثانیه فلسفی نامیده می‌شوند[5]بنابراین اگر فلسفه را تنها دانشی بدانیم که از احوال کلی بحث می‌کند، در آن صورت جمیع علوم را باید فلسفه دانست؛ زیرا همه آن‌ها از احکام کلی بحث می‌کنم، مگر پاره‌ای از علوم مانند تاریخ و علم‌رجال که امور جزئی و شخصی را متکفل اند. پس کلیتی که به مسائل فلسفی اختصاص دارد، باید به لحاظ عدم اختصاص نوع معینی از موجودات باشد. برای اینکه مفاهیم فلسفی از قبیل معقولات ثانوی فلسفی است که احوال ماهیت خاصی در آن معتبر نیست[6].استاد مصباح علاوه‌بر پذیرش تعریف پیش‌گفته، تعریف دیگری را اخیراً پذیرفته‌است و آن عبارت است از فعالیت فکری و ذهنی در زمینه موضوعات که با روش تجربی و نقلی اثبات نمی‌شود و تابع قرارداد و اعتبار هم نیست و روشی اش تعقلی است. فلسفه تلاش برای حل مسائل مربوط به حقایق موجودات با برهان عقلی استبنابراین موضوعات علوم دیگر مانند عدد درصورتی‌که با روش تعقلی دنبال شود مسائل فلسفی خواهد شد مثلاً حقیقت عدد آیا امری حقیقی و در خارج موجود است یا اعتباری و فقط در ذهن موجود است.نکته قابل‌توجه این است که فلسفه با روش تعقلی آن بر دوگونه است: یکی فلسفه قبل العلم و دیگری فلسفه بعدالعلم، مثلاً انرژی در فیزیک جدید مطرح می‌شود و مسائل فلسفی را به‌عنوان فلسفه بعد العلم پدید می‌آورد. فلسفه‌های بعد العلم همان فلسفه‌های مضاف به علوم اند که با روش تعقلی مدلل می‌گرداند.خلاصه سخن آنکه فلسفه به‌معنای عام‌تر بر همه علوم حقیقی و اعتباری مانند حکمت نظری همچون علوم ریاضی و طبیعی و حکمت عملی همچون سیاست مدن و تدبیر منزل و علوم قراردادی همچون ادبیات و معانی‌و بیان اطلاق می شود. نیز به‌معنای عام بر حکمت نظری و عملی و به‌معنای علوم غیر تجربی و به‌معنای فلسفه اولی و به‌معنای فلسفه‌های مضاف و به‌معنای فلسفه علمی بکار می‌رودوی در کتاب‌های دروس فلسفه و نهایه الحکمه تصریح دارد که: منظور از احکام کلی همان امور عامه و معقولات ثانیه فلسفی است. استاد، فلسفه را در معنای عام دیگری عبارت دانسته از فعالیت‌های ذهنی در زمینه مسائلی که با روش تجربی و نقلی اثبات نمی‌شوند و تنها با روش تعقلی اثبات می‌گردند این اصطلاح عام شامل علومی مانند منطق معرفت‌شناسی و حتی ریاضیات هم می‌شود البته ریاضیات هم مباحثی دارد که بدون بهره‌گیری از روش تجربی به‌جایی نمی‌رسد و هم دارای مسائلی است که صرفاً فعالیت‌های ذهنی هستند که در صورت دوم جزء فلسفه بشمار می‌آیند [7][1] مقاله مناسبات حکمت متعالیه و علم اجتماعی، نصر الله آقاجانی، ص156[2] کتاب فلسفه فلسفه اسلامی، عبدالحسین خسروپناه، ص 146[3] فلسفه فلسفه اسلامی ص 243- آموزش فلسفه ص68- مفاهیم وجودی در نگاه علامه طباطبایی، ابراهیم شیر علی نیا، نشریه معرفت، ج140، ص6 به بعد[4] خاور شناسی و فلسفه اسلامی، روش و نگرش،محمد عابد الجابری، ج85، صفحه 1 به بعد[5] فلسفه فلسفه اسلامی، ص 235- آموزش فلسفه، ص 90[6] شرح نهایه الحکمه، محمد تقی مصباح، ص43[7] فلسفه فلسفه اسلامی، ص 237- منطق فهم دین، 331 - شرح الهیات شفاء، ج1، ص234- شرح برهان شفا، ص 143