سهم ما از مبارزه با کرونا، آموزه هایی از ارتباطات بحران و سوادرسانه ای

ارتباطات بحران، نام عرصه‌ای از علوم ارتباطات اجتماعی است که به نقش‌آفرینی رسانه‌ها در هنگام بروز بحران‌ها و مخاطرات در جامعه می‌پردازد. کارکرد نهاد ارتباطات، در مدیریت شرایط بحرانی، نقش رسانه‌ها و الگوی هنجاری و بایدها و نبایدهای آنان در گزینش و پوشش اطلاعات و اطلاع رسانی به اقشار گوناگون، از عموم مردم تا متصدیان مدیریت بحران، بخشی از عناوینی است که زیر سایه ارتباطات بحران مطرح می‌شود. چیزی که بحرانِ شیوع کرونا، فقدان آن را در کشور به خوبی برجسته ساخته‌است.(خانیکی, 1387)ارتباطات بحران، تنها درباره چگونگی مدیریت رسانه‌ها در قبال یک بحران بحث نمی‌کند، بخشی از توصیه‌ها و آراء دانشمندان این حوزه، در رابطه با جایگاه و نقش تعیین‌کننده‌ای است که بازیگران و تماشاچیان بحران بر عهده دارند. یعنی مردم. مردمی که بحران زده‌اند یا بحران را به نظاره‌ نشسته‌اند. جامعه باید دارای چه مهارت‌ها، چه دانش‌ها و چه دسترسی‌هایی باشد، تا بتواند به وظایف خود در بحران عمل کند و برای رسیدن به وضعیت پایدار و غیر بحرانی، سهم خود را بپردازد؟ مردم چگونه خود بخشی از مدیریت بحران خواهند بود و چگونه بر دامنه بحران می‌افزایند؟ نظام اطلاع‌رسانی و رسانه‌ها، قطعاً تعیین کننده بخش مهمی از پاسخ این سوالات است.زندگی روزمره ما در ایام تعطیلات کرونایی، مملو است از دریافت و ارسال اخبار کرونایی، گفتگو درباره آنچه از کرونا می‌دانیم و نمی‌دانیم و تصمیم‌گیری بر اساس شنیده ها و خوانده ها. تنوع رسانه‌ها، هم از حیث تکنولوژی و هم از حیث رویکردهای سیاسی – اجتماعی به قصه کرونا، علاوه بر سردرگمی و ابهامی که برای همه به ارمغان آورده است، خلأ دانش و مهارت‌ِ لازم برای برخورد با رسانه‌ها را برجسته کرده است. گزینش اخبار، مدیریت اطلاعاتِ دریافتی و اعتبارسنجی آنان و نیز عملکردی هم‌راستا با مدیریتِ بحران، مسائلی ایست که جایشان در تعاملمان با رسانه ها خالی است.رسانه‌ها و رسالت دیدبانینسلِ نخست اندیشمندانی که عملکرد و تاثیر رسانه‌ها در جامعه مدرن را زیر ذره‌بین خود برده بودند، یکی از مهمترین وظایف و آثار آنها را "دیدبانیِ سیاسی و اطلاع رسانیِ اجتماعی" بر می‌شمردند. هارولد لَسول[1]، از جمله نظریه پردازان شهیر ارتباطات و رسانه بود که نقش مهم رسانه ها در جامعه را، آگاهی مردم از پشت پرده‌های سیاست و جامعه می‌دانست. رسانه‌ها در این دیدگاه، نقش دیدبان‌های مردم را دارند که بر عملکرد سیاست‌پیشگان، بر ابعاد پوشیده اقتصاد، فرهنگ و جامعه سرک کشیده و مردم را مطلع می‌کنند.(مک‌کوایل, 1388؛ 111)ژودیت لازار[2]، در اثر مشهور خود، "افکار عمومی"، درباره جریان نخستین نسل از عالمانِ علمِ رسانه توضیح می‌دهد که آنها، چگونه به روشنگر بودنِ رسانه ها و یاری رساندن آن برای "کشف حقیقت" امیدوار بودند. اما او در ادامه شرح می‌دهد که در همان سالها، گروه دیگری از اندیشمندان، به دیده شک به رسانه ها و این کاردشان در جامعه می نگریستند. شکی که با رسیدن به عصر رسانه های متکثر، تعاملی و غیر مرکزی، به ویژه اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، امیدِ آگاهی‌بخش بودن رسانه‌ها را کمسوتر کرد. همانطور که لازار اشاره می‌کند، شاید برجسته ترین فردی که رسانه ها را نه به عنوان عامل آگاهی، بلکه به عنوان ابزار سردرگمیِ هرچه بیشتر مردم و در نتیجه، پوشیده‌تر شدن حقایق سیاسی - اجتماعی بر می‌شمارد، والتر لیپمن[3] باشد. لیپمن معتقد بود که " شناخت درست رخدادهای سیاسی و اجتماعی برای شهروندان معمولی میسر نیست. بلکه عالَم سیاست، دست نیافتنی، روئیت ناپذیر و دور از فکر می‌شود". (لازار, 1396؛ 75) لیپمن نه تنها رسانه ها را آگاهی بخش نمی دانست، بلکه دموکراسی را به علت جانبدارانه بودن عملکرد رسانه ها، وابسته بودنشان به احزاب و گروه های سیاسی و اثرشان در هدایت افکار عمومی، در خطر می دید. (پیشین)این اندیشه‌ی لیپمن، همزمان و هم فضا با آراء اندیشمندان مکتب فرانکفورت در اروپا مطرح می‌شد و شاید الهام گرفته از بزرگان این مکتب، همچون تئودور آدورنو[4] بود که رسانه های توده ای را بخشی از ابزارِطبقه قدرتمند در جامعه می دانست. ابزاری که وظیفه اش ایجاد فرهنگی مصرفی، فراغتی و سرگرم‌کننده برای جلوگیری از دسترسی مردم به آگاهی سیاسی – اجتماعی بود. در نگاه آدورنو و همکارانش، رسانه ها، به خصوص در نسل‌های متکثرشان، تنها مردم را بیشتر تخدیر می کنند و واقعیت‌های سیاسی اجتماعی را هرچه بیشتر از نظرگاه آنان به دور می‌دارند. در نتیجه فعالیت رسانه هاست که جامعه ای منفعل، سرگرم و توده واره، مناسب با سلیقه سرمایه دارانِ در قدرت به دست می آید.(بنت, 1393؛ 23)ظهور رسانه های تکثرگرا و افزایش ابهام درباره نقش آگاهی بخشیِ آنانالبته باید در نظر داشت که همه آنچه فرانکورتی‌ها ادعا می‌کردند مطابق واقع نبود. جامعه، یک توده‌واره‌ی منفعل نبوده و نیست و هیچگاه رسانه ها، مخاطب را از وضعیت تفسیرگری و فعالیت در برابر پیام‌ها خلع نکرده‌اند. پژوهش‌های اجتماعی گسترده ای که توسط نسل‌های بعدیِ فراکفورتی ها و دیگر دانشمندان حوزه فرهنگ و رسانه انجام شد، به خوبی، دریافت های گوناگونِ مخاطبین از پیام های رسانه ای، تفسیرهای متنوعِ آنها و عاملیت و فعالیت آنها در برابر رسانه ها (مبتنی بر تجربه زیسته، زمینه اجتماعی و باورداشت ها و ارزش‌ها و عقایدشان) را نشان می‌داد. (پیشین؛ 87). اما یافته‌های لیپمن، مکتب فراکفورت و همه آنانی که رسانه ها را به چشم عامل آگاهی نمی نگریستند بلکه مایه دور شدن مردم از واقعیت های اجتماعی می دانستند، با ظهور رسانه های متکثر و تعاملی، تا حد زیادی قوت گرفته و تثبیت شد. این را می‌توان در نحوه رجوع مردم به اخبار و گوناگونی تفاسیر آنان از امور و حوادث اجتماعی در جامعه ای مثل ایران، به خوبی لمس کرد. هزاران تفسیر، هزاران رویکرد و دنیایی از اخبار ضد و نقیض که عمر بسیاری از آنان با تکذیب زودهنگام در کمتر از چند دقیقه سرمی آید، ابهام، و نه آگاهی را برایمان به ارمغان می آورد.شبکه های اجتماعی که همانند نسلِ نخستِ رسانه ها، بسیاری امید به آگاهی بخش بودنِ آنها و شکست دادنِ حصر اطلاعاتیِ رسانه های رسمی توسط آنها داشتند، در ذات تکنلوژیک و در سازوکار‌های اقتصادی خود، بیش از آگاهی، آگاهی کاذب به ارمغان آوردند. از جمله ویژگی های اساسی آنان قراردادن میکروفون جامعه در برابر همگان است. همگانی متخصص و غیر متخصص، آگاه و ناآگاه، با نیت هایی خوب و بد.(عاملی, 1397)این عملکرد، در هنگام بحران‌ها بیشتر خود را ظاهر می‌کند. همانند این روزهای کرونایی، که مردم در جستجوی اخبار و اطلاعات‌اند و با بی اعتمادیِ حاصل از عملکرد رسانه‌های رسمی، دل به شبکه های اجتماعی سپرده اند و در دریای خروشان نقل قول‌ها، فایل‌های صوتی ناشناس، اخبارِ بدون منبع و تحلیل‌هایی فاقد ارزش علمی غوطه‌ور می‌شوند. آنها هزار خبر درباره راه های پیشگیری و درمان کرونا می خوانند که نیمی از آنان به ظهر نرسیده تکذیب می شوند و با اخباری درباره مرگ یا ابتلای اشخاص مشهور به کرونا روبه رو می شوند که صحت ندارند اما هراس اجتماعی را افزایش می دهند.ماهیت محتوا در شبکه های اجتماعیکوچکترین آگاهی از ساختار عملکردِ کانال ها و صفحاتِ شبکه‌های اجتماعی و پیامرسان‌ها، مردم را از مراجعه به آنان به عنوان منبع اخبار، بازخواهد داشت. از جمله آنها، چهار ملاحظه ای است که در ادامه به آن پرداخته شده است:نخست آنکه کانال‌هایی که ما در پیامرسان‌های مشهور پیگیری می‌کنیم، برای آنکه در صدر لیستِ پیشخوانِ مخاطبین خود بمانند، باید اطلاعاتی درباره سرتیترِ موضوعات پر گفتگو، یعنی تِرِندها منتشر کنند. آنهم نه یکبار که هر روز و هر ساعت، و این یعنی آنان محتاج تولیدِ محتوا برای حفظ جایگاهشان هستند. بنابراین، حجم قابل توجهی از اخبار و اطلاعات کرونایی، توسط کانال‌هایی که لزوماً ارتباطی به موضوع ندارند، از منبعی نا‌معین، منتشر خواهد شد. این محتوا، صرفاً محتوایی درباره کروناست. تکرار آموزه های رسمی و یا اخبار حاشیه ای و تایید نشده و یا حتی اخبارِ غیر واقعی، هراس آور یا امید بخش که تنها هدفشان نگاه داشتن جایگاهشان در صفحه نخست بازدید مخاطب، حتی در روزهای بحرانی است.دومین مسئله، آن است که شبکه های اجتماعی و ذات تکنولوژیک آنها، امکان همرسانی (فوروارد) فوق‌العاده‌ای را فراهم می‌کند. وایرال شدن پیام‌ها با یک مدیریت ساده، می‌تواند اخبارِ نه لزوماً کاذب، بلکه صرفاً جلب توجه کننده را برای جذب مردم به کانال یا صفحه‌ی انتشار دهنده، ابزار قدرتمندی برای کسب مخاطب بیشتر است و چه کسی است که نداند کسب مخاطب بیشتر، به معنیِ تاثیرگذاری بیشتر اقتصادی، سیاسی یا اجتماعی است. پس باز هم تولید محتوای کرونایی در روزهایی که همه از کرونا می پرسند، می تواند ابزاری برای جذب مخاطب باشد. این محتوا نه لزوماً دروغ است و نه لزوماً حقیقت. بلکه صرفاً هست. هست تا در کارزار بحرانی رسانه ها، این رسانه از میدان توجه مخاطبین به در نشود.مسئله سوم درباره عملکرد شبکه های اجتماعی، ماجرای اولویتِ اخبارِ تعجب آور نسبت به اخبار آگاهی بخشانه است. صنعت تولید محتوا، به کارآموزان خود آموزش می‌دهد که محتوا، باید "تعجب برانگیز"، "پر اهمیت" و "مرتبط با همه" باشد تا بتواند توجه مخاطبین را به خود معطوف کرده و نیز آنها را برای همرسانی پیام، مجاب کند. در این میان عنصر دیگری هم هست که یک محتوا را برجسته می کند و آن "منفی " بودن یا "تاسف برانگیز" بودنِ آن است. یک محتوا هرچقدر تعجب آورتر، هرچقدر عمومی‌تر و هرچقدر تاسف بار‌تر باشد، بیشتر به اشتراک گذاشته می‌شود، بیشتر پیش می‌رود و بیشتر به دست همگان می‌رسد. حتما تجربه کرده اید که دیدن فیلم دوربین مدار بسته ای که لحظه حساس یک تصادف مرگبار را ثبت کرده، چقدر جذاب است و چقدر دیدنی برای همه. یا خبر یک انفجار مهیب یا خبری از منبعی غیر رسمی که تعداد قربانیان کرونا را "فاجعه بار" توصیف می کند.این موارد نشان عجیب نیستند. توهم توطئه هم نیستند. منطق عملکرد شبکه های اجتماعی "اقتصاد توجه" است و این یعنی اخبار، اطلاعات، آمار و تمام محتوا، از جنبه ای پشتیبان تجمیع محتوا در کانال ها و صفحات می باشند. لزومی ندارد که این اخبار دروغ باشند یا فرستنده آنان فرد منفعت طلبی باشد. اما در هر صورت، اخباری که می خوانید، چیز بیشتری از حقیقت، بیش از آنچه از رسانه های رسمی و رسانه های گروه های متخصص دریافت کرده اید برایتان به ارمغان نخواهد آورد. تنها شاید تکرار. تکرار، کمی هراس و گاهی ابهام که حاصلش نابسامانی روانی و اطلاعاتی در مخاطبین است.به این موارد، باید مسئله چهارمی را افزود و آن تخصّص تولیدکنندگان پیام است. مدیر یک اورژانس تا چه میزان از فراگیری بیماری در جامعه می‌تواند مطلع باشد یا پرستاری که در بخش سردخانه یک بیمارستان مشغول به کار است، تا چه حد از نرخِ مرگ و میر بیماری کرونا مطلع است؟ اما در ایام کرونایی، همه ما دریافت کننده پیام هایی از همه نوع فرستنده بوده و هستیم. از فرستندگانی ناشناس، تا پزشکان و پرستاران و حتی شاید محتکرانی که لوازم بهداشتی، اقلامی از میوه یا داروها را انبار کرده‌اند و شبکه های اجتماعی و ماهیت تکنلوژیک آن را برای انتشار پیامی "بی‌طرفانه" و افزایش تقاضای مصرف یک کالا، مناسب می‌بینند.سواد رسانه ای و نقش آفرینی آن در ارتباطات بحراناینها تنها گوشه‌ای است از ویژگی هایی که شبکه های اجتماعی دارند و می تواند مارا مجاب کند که آنها رسانه‌هایی آگاهی بخش نیستند. بلکه پر مخاطره، نامطمئن و بی اعتبار هستند. زمانی که تفسیرهای متکثر و متنوع موجود در شبکه های اجتماعی درباره منشاء کرونا و ابعاد اقتصادی سیاسی آن را هم به موارد یاد شده بیافزاییم و به یادآوریم که در ماجرای سقوط هواپیمای اوکراینی توسط پدافند دفاعِ موشکیِ ایران، در ماجرای حمله موشکی به پایگاه نظامیان آمریکا در عراق، چه مقدار تفاسیر و اخبار ضد و نقیض از علل و عوامل آن حادثه دریافت می‌کردیم، ممکن است کمی با لیپمن و دوستان او هم فضا شویم و باور کنیم که این‌بار هم شبکه‌های اجتماعی، تا حدی زیادی به ابهام و آگاهی های کاذب می افزایند.آنچه باید بدانیم و عمل کنیم.آن بخشی از سواد‌رسانه ای که در ارتباطات بحران، سهم مردم از مدیریت شرایط تا رسیدن به وضعیت پایدار دانسته می‌شود، ما را از همرسانیِ (فوروارد) بی‌مهابای پیام‌ها در میان دوستان و آشنایانمان بر حذر می دارد. ما را مسئول تک تک اخبار و اطلاعاتی که ارسال می کنیم معرفی‌می کند و به ما خاطر نشان می‌کند که در عصر سرریز اطلاعات[5]، چقدر نیازمند مهارت هایی برای یافتن منابع معتبر و اخبار موثقیم و باید در ارسال اخبار برای دیگران محتاط باشیم.اگر دقت کنیم، همه ما در همان روزهای نخست شیوع ویروس کرونا، بایدها و نبایدهای بهداشتی را دریافتیم. وظیفه خود در قبال دیگران، استفاده از لوازم بهداشتی همچون دستکش، علایمی که در صورت بروز آنها باید به درمانگاه ها مراجعه کنیم، راه‌های انتقال ویروس کرونا و راه های پیشگیری و مراقبت. خبرگزاری‌های رسمی داخلی و خارجی، اطلاعیه‌ها و رسانه های وزارت بهداشت، سازمان بهداشت جهانی، صدا و سیمای رسمی (در هر کشوری) و سامانه های رسمی مراقبت و پایش، همانند سامانه 4030 در ایران، بهترین منابع ما برای کسب این اطلاعات و نیز آگاهی از محدودیت های سفر و جابجایی در داخل و بین شهرها بودند. نهایتاً و در شرایط خاص، پزشکان نزدیک و معتمد خودمان بودند که با مراجعه حضوری یا تلفنی، داده‌های دارویی یا مراقبتی خاص‌تری را از آنها جویا شدیم. در این میان سهم شبکه های اجتماعی در بهترین حالت "تکرار" و البته نگاهداشت ما به عنوان مخاطب در شبکه ها، کانال ها و صفحات مورد استفاده مان بوده است.شبکه های اجتماعی دیو های سیاه زندگی ما نیستند. آنها کاربرد و کارکرد های خاص خود در حفظ تعاملات، فراهم آوردن ابزارهای ارتباطی و رسانه ای برای عموم مردم و نیز گاهی سرگرمی و کسب اطلاعات عمومی از جامعه را دارا هستند. حفاظت از آزادی آنان و آزادی دسترسی به آنها، به عنوان ابزار های ارتباطات اجتماعی و ابزارهای اطلاعاتی ثانویه، لازم و ضروری است. اما استفاده از آنها به عنوان منبعی از اخبار، تنها در صورتی منطقی می نمایاند که مهارت ها و دانش هایی کافی برای مواجهه با محتوای تولید شده در این شبکه ها را بیشتر مورد توجه داشته باشیم.رژیم مصرف رسانه‌ای به کاربران رسانه‌ها آموزش می‌دهد که نباید تمام طول روز خود را در جستجوی اخبار کرونا و نقل و ارسال آنان برای دیگران بگذرانند. وجهی از مسئولیت اجتماعی، ایجاب می‌کند که روزهای تعطیلات کرونایی را تعطیلات عادی نبینند، بلکه "روزهای کار در شرایط خاص" در نظر بگیرند و امکانات رسانه ها را برای زنده نگاه داشتن کسب و کار و فعالیت های خود و نیز حفظ ارتباطات خود با خانواده و دوستان به خدمت گیرند. در ساعاتی محدود و با هدف دستیابی به توصیه هایی که باید در قبال کرونا به انجام برساند، به مطالعه اخبار بپردازند، آنهم در منابع رسمی، رسانه‌های گروه های متخصص و نه برای کنجکاوی و جستجویی در اخبار، آن هم در انواع کانال‌های مرتبط و نامرتبط در شبکه‌های اجتماعی و پیامرسان‌ها. (باکینگهام, 1389)ارتباطات بحران خاطر نشان می‌کند که اطلاع رسانی به مردم، نقش بزرگی در مدیریت وضعیت بحرانی در جامعه بر عهده دارد و سهم مردم از سلامتِ اطلاع رسانی، داشتن مهارت و دانش کافی برای مواجهه با اخبار است. بهداشت‌روان جامعه، سلامت و ایمنی محیط خانواده و استفاده از تعطیلات برای جبرانِ خسارت‌های ناشی از تعطیلات اقتصادی و آموزشی، در گرو این مهارت‌ها و دانش‌هاست که جایشان در آموزش رسمی ما خالی است. شاید هم با بسته‌های آموزشی غیر تخصصی و "سواد‌رسانه‌‌ای‌"های جایگزین، جایشان پر شده است.منابع و ارجاعات· باکینگهام, د. (1389). آموزش رسانه ای (ح. سرفراز, مترجم). دانشگاه امام صادق.· بنت, ا. (1393). فرهنگ و زندگی روزمره (ح. چاووشیان & ل. جوافشانی, مترجمین). نشر اختران.· خانیکی, ه. (1387). ارتباطات مخاطره، ارتباطات بحران: زمینه ها، مفاهیم و نظریه ها. رسانه, 74(19), 81–106.· عاملی, س. س. (1397). فلسفه فضای مجازی. امیرکبیر.· لازار, ژ. (1396). افکار عمومی (م. کتبی, مترجم). نشر نی.· مک‌کوایل, د. (1388). نظریه ارتباطات جمعی (پ. اجلالی, مترجم). دفتر مطالعات و توسعه رسانه ها.[1] Harold Lasswell[2] Judith Lazar[3] Walter Lippmann[4] Theodor W. Adorno[5] Information overload