خاستگاه هنر از منظر روانکاوی

هنر از مقولات بسیار مهم روانشناختی انسان خردمند است که ابزاری برای تسکین روان آدمی برای رهایی از اضطراب‌ها و تنش‌های لجام گیسخته است.سبحان خورشیدی/ کارشناسی / پژوهشگری اجتماعی/ آیت الله العظمی بروجردیمقدمهتراوش‌های ذهنی و نبوغ خلاقانه انسان‌ها جز ارزشمندترین توانایی انسان خردمند محسوب می‌شود که با زاویه دیدی متفاوت آثار هنری را خلق می‌کند. هنر به خودی خود پدیده‌ای مبهم و پیچیده‌ای است که منشا آن به گونه سازمان یافته نمی‌باشد بلکه چشم اندازی از بیان حالات و احوالات بین آفرینش‌گر و محیط می‌باشد، محیطی که پر از اتفاقات مشمئز کننده و گاهی مناظر زیبا را برای آفرینش فراهم کرده است.تاریخچه وجودی هنرقدمت وجود هنر را نمی‌توان به صورت دقیق مشخص نمود، زیرا هیچ نشانه و مدرکی دال بر تولد هنر در تاریخ معینی وجود ندارد. لذا قدمت هنر را باید با زمان زیست انسان بر روی کره زمین یکی دانست، زیرا هنر زاییده تخیلات و ابتکارات انسانی است. زمانی که انسان هموسپین توانست بر روی دوپای خود راه برود با هزاران خطر محیطی متفاوت دست و پنجه نرم می‌کرد، چه جانداران کشنده‌ای که بسیاری از انسان‌ها را به راحتی هر چه تمام‌تر از پای در می‌آوردند، چه خطراتی دیگری مانند زلزله، سیل‌های کشنده، رعدبرق‌های هراسناک و... که بلای جان و جسم انسان‌های خردمند بودند. همه این موارد در کنار جثه ضعیف انواع گونه های انسان خردمند مانند ناندرتال‌ها و انسان‌های دنی سوایی باعث می‌شد به راحتی از پای درآیند. هر چه زمان می‌گذشت انسان‌ها خردمند باید روان و ذهن خود را آرام می‌کرد و فرصتی برای آرامش ذهنی خود پیدا می‌کرد، روان انسان خردمند باید توجیه قانع کننده برایش پیدا می‌شد تا از اضطراب‌های لجام گسیخته و ترس‌آور نجات پیدا کند که وی توانست با قدرت تخیل خود روح بخشی را به تمامی اتفاقات طبیعت اطلاق نماید، وی توجیهات خود را برای رخداد‌های طبیعی روح پنداری و یا شعور پنداری در ذهن خود پرورش می‌داد، برای مثال رعد برق و یا خشک سالی را به منزله خشم خدایان می‌پنداشت و برای جلوگیری از رخدادهای هولناک طبیعت و ناکامی در رسیدن به نیازهای خود، به سروده‌ها، آوازه‌ها و رقص‌هایی برای خدایان موهوم که همگی زاییده ذهن وی بود، متوسل می‌شدند. در مواقعی نیز شکارچیان معتقد بودند که با نقاشی‌ روی دیوار غارها، می‌توان همزاد آن حیوان را گرفته و در امر شکار موفق شد. به همین خاطر بود که برای مقابله با دیگر تهدیدها در برابر حیوانات و هم نوعان خود ابزار سازی را شروع کرده و توانستند ابزارهایی برای شکار خلق کنند که همگی مانع ناکامی وی می‌شدند. لذا می‌توان تحلیل‌ها را این‌گونه استنباط نمود که انسان ناخوداگاه، برای رفع کمبودها و ناکامی‌هایش، دست به خلق آثار هنری می زد.منشا هنرهم‌چنان که به ماهیت رفتار آدمیان فکر می‌کنیم و علامت سوال‌های زیادی برایمان ایجاد می‌شود، پدیده‌ای ناشناخته به نام عواطف انسانی فرتاش می‌شود، پدیده‌ای که منشا بسیاری از تغییرات رفتاری و واکنش‌های انسانی است. عاطفه و احساس فرآیندی پیچیده دارد که رفتار ما را غیر ارادی کنترل می‌کند. عواطف در لایه‌های عمیق ناخودآگاه‌مان پنهان شده و به صورت مرموزی سائق‌هایی بر روی روان‌مان ارتعاش می‌کنند و انرژی روانی را کاهش و یا افزایش می‌دهند.اگر هنر را قرارداد بین عواطف و محرک‌های محیطی و زبان عواطف‌مان بدانیم، باید با کاوش‌های تحلیلی بر سطح تاریک ناخودگاه‌مان منشا هنر را پیدا کنیم که با مدد دستاورد‌های ارزشمند علم روانکاوی پاره‌ای از محصولات هنری آشکار شده‌اند.هنر با تمامی ظرافت‌های خود تعریف‌های گوناگونی را در ذهن اندیشمندان فلاسفه انگیخته است، که از نظر کانت و بوکر هنر نوعی بازی است که وجه مشترک آن با کار رفع نیاز می‌باشد، لذا کانت هنر را نوعی بازی می‌داند که علتی خارجی ندارد بلکه منشا آن درون خودش پنهان شده است.از نظر داروین هنر زاییده نیازهای جنسی است که فرد برای ارضا نیاز جنسی دست به هنر می‌زند وی برای توجیه نظر خود طاووس را عنوان می‌کند که برای جلب نظر جفت ماده، دم‌های خود را به صورت هنرمندانه‌ای تکان می‌دهد. دسته‌ای دیگر از اندیشمندان علوم اجتماعی، منشا هنر را کنش اجتماعی می‌دانند که باعث انتقال شیوه زندگی مشترک به نسل‌های متمادی می‌شود. هنر باعث نظم درون ساختار اجتماعی به جهت انسجام درونی،فکری و عقیدتی می‌شود و برخی آن را تکامل فرهنگ پنداشت می‌کنند. برای مثال نوعی سروده‌ها، اشعار و نمایشنامه‌هایی وجود دارد که نشان‌هایی از هویت اجتماعی یک ملت می‌دهند.خاستگاه هنر نزد روانکاویانسان‌ها موجوداتی نیازمند هستند و همیشه و در همه حال مبنای زیست آنان بر اساس رفع احتیاجات است که به گونه نامحدود وی را تحت کنترل قرار داده‌اند. بشر به میزان اندوخته‌های خود به نسبت به احتیاجات، پاره قلیلی از نیازمندی‌های خود را به وسیله تمدن و علم ارضا نموده است اما قادر به همه درخواست‌های لجام گسیخته و گرسنه نهاد (در علم روانکاوی از نظر فروید تمامی تمایلات و میل انسانی که منشا آن ضمیر ناخوداگاه است) را نتوانسته فراهم کند.همگی انسان‌ها سلسله مراتبی برای نیازهای اساسی خود دارند که از واجبات برای ارضا هستند. و حال اگر این نیازها ارضا نشوند، بر اساس مدل تحلیلی روانکاوی نیازهای واپس‌زده شده لقب می‌گیرند. فروید اذعان دارد نیازهای واپس‌زده شده هیچ‌گاه از بین نمی‌روند بلکه تنها از هوشیار به ناهوشیار انتقال پیدا می‌کنند و در آینده به صورت وحشتناکی به هوشیار حمله‌ور شده، رفتار فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد. برای مثال فردی که رابطه خوبی با والدین خود ندارد و خشم و کینه خود را از پدر سرکوب می‌کند در آینده فردی پرخاشگر می‌شود که برای تخلیه بار روانی خود دست به نزاع می‌زند.گاهی سرکوب‌ها برای تخلیه به صورت‌های مخربی در فرد بروز نمی‌کند بلکه فرد می‌تواند از سرکوب‌های خود فرصت بسازد؛ به این معنی که سرکوب‌ها را می‌تواند برتر سازی کند و به صورت مثبت و خلاقی تبدیل به هنر شود. مکانیزم برتر سازی امیال سرکوب شده‌ای را که از نظر اجتماع محکوم است به صورت جامعه پسندانه تبدیل می‌کند که با عنوان هنر شاخته شده است. فرد با استفاده از این مکانیزم میل‌ها و نیازهای سرکوب شده خود را به سمت اهداف متعالی سوق می‌دهد. برای مثال یک فرد که نیاز جنسی خود را سرکوب کرده، با مکانیزم برتر سازی، تبدیل به یک خواننده یا شاعر تبدیل می‌شود و حول موضوعاتی کار می‌کند که محور اصلی آن عشق است. فردی که میل به ثروت را سرکوب نموده، با تلاش و پشتکار فراوان و با به دست آوردن جایگاه علمی یا ورزشی این عقده را برتر سازی می‌کند. پس در نتیجه می‌توانیم منشا هنر را از ناکامی‌های انسانی بدانیم که از لایه‌های تاریک ذهن انسان‌ها برخاسته می‌شود و پرورش هنر را مرهون عقده‌ها و حقارت‌ها باید دانست که به صورت پالایش شده و یا تصعید شده ای آشکار می‌شوند.فروید اذعان دارد نیازهای واپس‌زده هیچگاه از بین نمی‌روند بلکه تنها از هوشیار به ناهوشیار انتقال پیدا می‌کنند و در آینده به صورت وحشتناکی به هوشیار حمله‌ور می‌شود رفتار فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد.هنر و آزادیبسیاری از انسان‌ها با تمام محدودیت‌ها رشد کرده‌اند و توانسته‌اند عقده‌های خود را تبدیل به فرصت کنند، اما در بستر آزادی هنر به هدف تعالی می‌رسد و بستری مناسب برای پرورش آثار هنری را فراهم می‌کند. همگی چه آفریننده‌ هنر و چه هنردوست درصدد برترسازی و خاموشی عقده و سرکوب‌های خود می‌باشند. هنرمند با عقده‌ها و سرکوب‌ آن، هنر را خلق می‌کند و هنر دوست با همزاد پنداری از آثار وی سعی در والایش و برتر سازی عقده‌ها و نیازهای واپس‌زده خود است. برای روشن ساختن مسئله نگاهی به رفتار فردی که دچار شکست عشقی شده است می‌اندازیم که با گوش دادن به موسیقی‌های غمگین در جهت تخلیه بار روانی و یا نیاز واپس زده خود تلاش می‌کند. آزادی ارتباط مستقیمی با برتر سازی عقده‌ها دارد به همین منوال اگر کشوری برای هنر ارزش بسیار قائل شود با استفاده از این مکانیزم می‌تواند عقده‌های بسیاری را درمان کند و مانعی باشد برای ارضا نیاز واپس‌زده شده‌ای که به صورت‌های ناپسند از نظر اجتماع هستند. زمانی که هر نوع حکومتی، هنر را سرکوب کند و شرایطی برای پرورش هنر را به وجود نیاورد جامعه و مردمانی که نیازهای خود را سرکوب کرده‌اند چاره‌ای جز ارضای نیاز به بدترین شکل ممکن را ندارند که در برگیرنده انواع آسیب‌های روانی و اجتماعی است.منابع:انسان خردمند، یوال نوح هراری، فرهنگ نشر نوآینده یک توهم، زیگموند فروید، انتشارات آسیامکانیزم های دفاعی روانی، زیگموند فروید، انتشارات رادمهرقلمرو هنر و دانش روانکاوی، فرشیدی کریمی، مقالهبرای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام ماه‌نامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.