هر گردي گردو نيست

ایوان پنجم/ زمستان 98/ سخن شناسی/ اصول داستان/ هاجر خدایی ورودی 97 علم اطلاعات و دانش‌شناسی شاید برایتان پیش‌آمده است که حال و هوای نوشتن به سرتان زده و قلم را برداشته‌اید تا داستانی خلق کنید. می‌‌‌‌‌‌‌نویسید و می-نویسید و همین‌که به انتها رسید، قند در دلتان آب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و برای دوست یا استادی که اهل مطالعۀ ادبی است، می‌‌‌‌‌‌‌فرستید تا نظرش را بپرسید؛ اما ناگهان بازخوردی می‌گیرید که تمام تصورات شما را به هم می‌‌‌‌‌‌‌ریزد و حتی ممکن است ناراحت شوید و تا مدتی نامعلوم با قلم و نوشتن قهر کنید! و مدام با خودتان می‌‌‌‌‌‌‌گویید: «من که داستان نوشتم... پس چرا گفت این نوشته داستان نیست؟!»اما این مشکل از کجا آب می‌‌‌‌‌‌‌خورد؟ واقعیت این است که توجه به ویژگی‌های داستان، آن‌قدر مهم است که اگر آن را نادیده بگیرید، هر گردی را گردو خواهید دید!ابراهیم یونسی در کتاب خود با نام «هنر داستان‌نویسی» می‌‌‌‌‌‌‌گوید: «بعضی از نویسندگان، اصطلاحات «قصه» و «داستان کوتاه» را مترادف می‌‌‌‌‌‌‌دانند، اما این‌طور نیست. قصه روایت ساده و بدون طرحی است که اتکای آن به‌طور عمده بر حوادث و کاراکتریزاسیون است و خواننده یا شنونده هنگامی‌که آن را می‌‌‌‌‌‌‌خواند یا بدان گوش فرا می‌‌‌‌‌‌‌دهد، به «پیچیدگی خاص و غافلگیری و اوج و فرود مشخصی» برنمی‌‌‌‌‌‌‌خورد.»«سامرست موآم1» معتقد است که داستان کوتاه باید آن‌چنان چیزی باشد که بتوان آن را در سر میز شام یا برای دوستان تعریف کرد؛ قصه‌‌‌‌‌‌‌ای باشد که در پیرامون حادثه‌‌‌‌‌‌‌ای مادی یا معنوی دور بزند.در قسمت دیگری از کتاب «هنر داستان‌نویسی» ابراهیم یونسی می‌‌‌‌‌‌‌خوانیم: «حادثه‌‌‌‌‌‌‌ی ضمنی یا اپیزود، داستان کوتاه نیست. اپیزود را می‌‌‌‌‌‌‌توان در داستان بزرگ‌تری گنجانید؛ زیرا خود بالاستقلال، ساختمان معین و مشخصی ندارد و فاقد پایان منطقی است، حال آن‌که داستان کوتاه اثر کاملی است و می‌‌‌‌‌‌‌تواند بالاستقلال زندگی کند و لذا نمی‌‌‌‌‌‌‌توان آن را به‌عنوان جزءکلام یا جزءمکمل در قطعۀ بزرگ‌تری جای داد.»اگر تا این قسمت نوشته‌‌‌‌‌‌‌ام را با حوصله و دقت خوانده باشید، متوجه شده‌اید که برای کسی که می‌‌‌‌‌‌‌خواهد بنویسد، توجه به تفاوت قالب‌‌‌‌‌‌‌های نوشتن بسیار مهم است. یادتان نرود که هر وقت نوشتۀ شما به بدترین شکل نقد شد، نا امید نشوید و بگردید و اشکالات آن را پیدا کنید.هر یک از ما داستان‌های تلخ و شیرین زیادی را در مسیر زندگی خود تجربه کرده‌ایم و طبیعی است که بعضی یا بسیاری از ما بخواهیم داستان خود را خلق کنیم؛ اما اگر به ویژگی‌های داستان توجه نکنیم، نتیجه این می‌‌‌‌‌‌‌شود که با هدف نوشتن داستان، قلم مبارک را روی کاغذ فشار می‌‌‌‌‌‌‌دهیم و با نتیجۀ نوشتۀ «غیرداستانی» قلم را از روی کاغذ برمی‌داریم!ابراهیم یونسی دربارۀ مشخصات داستان کوتاه می‌نویسد: «داستان کوتاه، اثر کوتاهی است که در آن نویسنده به مدد یک طرح منظم، یک پرسناژ اصلی را در یک حادثۀ اصلی نشان می‌دهد و این اثر، من‌حیث‌المجموع تاثیر واحدی را القاء می‌کند.»و هم‌چنین ابراهیم یونسی می‌‌‌‌‌‌‌نویسد: «بیشتر داستان‌‌‌‌‌‌‌های کوتاه با حادثۀ واحدی که در زندگی یک یا دو شخص اتفاق افتاده است سروکار دارند.»طبق زنجیر جملاتی که تا این نقطه دنبال کردید، توجه نکردن به ویژگی‌‌‌‌‌‌‌های داستان کوتاه ما را به مسیری سوق می‌‌‌‌‌‌‌دهد که مرزهای باریک میان قالب‌‌‌‌‌‌‌های متعدد نوشته را نادیده بگیریم و این خود می‌‌‌‌‌‌‌تواند زنگ خطری باشد و ایده و استعداد ما به هدر رود. در موارد بسیاری، ایدۀ داستانی که در ذهن ما جولان می‌‌‌‌‌‌‌دهد و ما را برای نوشتن وسوسه می‌‌‌‌‌‌‌کند، خوب و حتی ناب است؛ اما همین‌که قلم‌به ‌دست می‌‌‌‌‌‌‌گیریم، به جزئیات و ویژگی‌های یک داستان خوب توجه نمی‌‌‌‌‌‌‌کنیم و نتیجه چه می‌‌‌‌‌‌‌شود؟ همانی که نباید!ابراهیم یونسی دربارۀ اشتباهات رایج نویسندگان تازه‌‌‌‌‌‌‌کار این‌گونه می‌‌‌‌‌‌‌نویسد: نویسندۀ تازه‌‌‌‌‌‌‌کار اغلب دو اشتباه می‌‌‌‌‌‌‌کند:۱-طرح پیچیده‌‌‌‌‌‌‌ای را اساس کار خود قرار می‌‌‌‌‌‌‌دهد که بسط آن با محدودیت‌‌‌‌‌‌‌های زمانی و مکانی داستان کوتاه سازگاری ندارد.۲‌‌‌‌‌‌‌-داستان خود را به قسمت‌‌‌‌‌‌‌های متعدد و با فواصل زمانی طولانی تقسیم می‌‌‌‌‌‌‌کند. شاید این امر در مواردی جایز باشد، اما به‌هرحال بر مشکلات کار نویسنده اضافه می‌‌‌‌‌‌‌کند و به تبحر و مهارت کافی احتیاج دارد. تقسیم داستان به قسمت‌‌‌‌‌‌‌های جزء گاهی ممکن است لازم باشد و درواقع گاهی ضرورت ایجاب می‌‌‌‌‌‌‌کند که داستان به قسمت‌‌‌‌‌‌‌هایی تقسیم شود ولی در این تقسیم‌بندی نباید زیاده‌‌‌‌‌‌‌روی کرد.داستان کوتاه خوب را با خصوصیات زیر می‌‌‌‌‌‌‌توان بازشناخت:۱- اختصار ۲- ابتکار ۳- روشنی ۴- تازگی طرح کارتا این جای کار ، امیدوارم مطالب خوبی یادگرفته باشید و البته نسبت به نوشتن، عاشق‌تر از قبل شده باشید.حادثه و نقطۀ عطف، نقش مهمی در شکل‌گیری و نگارش هرچه بهتر و کامل‌تر داستان دارد؛ چه داستان کوتاه باشد چه بلند.برای نوشتن یک داستان، بگردید دنبال حادثه و چیزی که نظم طبیعی قبلی را از بین برده است و زندگی را وارد برهۀ جدیدی کرده باشد. در این مسیر علاوه بر مطالعه و تمرین مستمر، باید به ویژگی‌‌‌‌‌‌‌های داستان توجه کنید و از همه مهم‌تر، طرح داستان را به‌درستی مهندسی کنید. ابراهیم یونسی در توضیح «طرح داستان» می‌‌‌‌‌‌‌نویسد: نقشۀ کار و یا رئوس مطالب و یا چهارچوب داستان را طرح داستان می-گویند. داستان کوتاهی را بخوانید و سپس، خلاصۀ فشرده‌‌‌‌‌‌‌ای را که فقط متضمن نکات عمده و اساسی داستان باشد، از آن تهیه کنید. این خود، طرح داستان است.طرح داستان باید ریشۀ وقایع به هم وابسته‌‌‌‌‌‌‌ای باشد و به نتیجۀ معینی بپیوندد. هر یک از این وقایع را بحران داستان می‌‌‌‌‌‌‌گویند. بحران‌‌‌‌‌‌‌ها نقاط تغییر مشخصی هستند؛ هر یک به دیگری گره‌خورده است و همه با هم، داستان را به ‌سوی بحران عمده یا اوج داستان هدایت می‌‌‌‌‌‌‌کنند.پاورقی:1. William Somerset Maugham، نویسندۀ انگلیسی.منبع:هنر داستان‌نویسی، ابراهیم یونسی