آبیاری ذهن‌های خشکیده!

دیشب بالاخره خواندن کتاب «ای کاش وقتی بیست ساله بودم می‌دانستم» را تمام کردم. راستش فکر نمی‌کردم هیچ وقت به جز منابع درسی که قرار است امتحانشان را بدهم، کتابی با چنین مضمونی بخوانم و از آن لذت هم ببرم! همیشه فکر می‌کردم کتاب‌هایی که در مورد کارآفرینی و موفقیت و از این مدل موضوعات نوشته شده‌اند، شعارهایی هستند برای فریب دادن مردم و پول درآوردن نویسنده و البته به همین دلیل هیچ وقت سراغ کتاب‌ها و همایش‌ها و کارگاه‌های این‌چنینی نرفته‌ام و این کتاب اولین تجربه‌ام بود.نویسنده‌ی کتاب، تینا سیلیگ (Tina Seelig)، استاد دانشگاه استنفورد است. ظاهرا استنفورد دانشکده‌ای دارد به اسم دانشکده‌ی طراحی (design) که احتمالا برای اشتباه گرفته نشدنش با دانشکده‌ی طراحی بخش هنری، به آن d.school می‌گویند. موضوع کلی کتاب حول نحوه‌ی نگاه کارآفرینان به دنیای اطراف و برخوردشان با مسائل و مشکلات می‌گردد ولی نکته‌ی قابل لمس آن برای من، بخش‌هایی بود که دکتر سیلیگ در مورد دروس ارائه شده در این دانشکده و تکالیفی که در این دروس برای دانشجویان در نظر گرفته می‌شود صحبت کرده بود. فصل اول کتاب با این جملات شروع می‌شود.تصور کنید به شما پنج دلار و دو ساعت زمان بدهند و بگویند در این مدت با همین پول اندک باید تا آن‌جا که می‌توانید پول بیش‌تری به دست آورید. این دقیقا همان تمرینی بود که در یکی از کلاس‌هایم در دانشگاه استنفورد به شاگردانم دادمبا خواندن همین پاراگراف ابتدایی چند لحظه تأمل کردم، اگر من جای آن‌ها بودم چه کار می‌کردم؟ جالب است بدانید تیم برنده توانسته بود بیش‌تر از 600 دلار سود کند! و در روشی که به کار برده بودند اصلا از 5 دلار استفاده نکرده بودند. تصور کنید چه روش‌های متفاوت و احتمالا "خلاقانه"ای برای حل این مسئله وجود دارد. فعالیتی که در بالا به آن اشاره شد، در واقع همان مسئله‌ی منابع محدود است که تقریبا در همه‌ی جنبه‌های زندگی درگیر آن هستیم و باید راه‌حلی برایش پیدا کنیم. در مثال دیگری از دانشجوها خواسته شده بود در گروه‌های خود، بهترین و بدترین ایده‌هایشان را برای حل یک مشکل مشخص بنویسند. دکتر سیلیگ بعد از این که همه‌ی گروه‌ها ایده‌هایشان را نوشتند، آن‌ها را جمع‌آوری کرده و بهترین ایده‌های هر گروه را پاره می‌کند! سپس بدترین ایده‌ها بین گروه‌ها پخش می‌شود و از آن‌ها خواسته می‌شود آن‌ ایده را به ایده‌ای محشر تبدیل کنند. اغلب آن‌ها بعد از گذشت مدتی به این نتیجه می‌رسند که آن ایده خیلی هم بد نیست و حتی شاید جالب است! در طول کتاب خانم سیلیگ مثال‌های بیش‌تری از این مدل فعالیت‌های کلاسی می‌زند و سپس سعی می‌کند نشان دهد چه‌طور این فعالیت‌ها نمونه‌های کوچک‌شده‌ای از آن‌چه در دنیای واقعی اتفاق می‌افتد هستند.هر چه بیش‌تر در این کتاب پیش می‌رفتم بیش‌تر به این فکر می‌افتادم چه‌طور خلاقیت و ذهن چارچوب‌شکن ما از سال‌های آخر دبیرستان شروع به خشک شدن کرد و هر چه جلوتر آمدیم بیش‌تر خودمان را مقید به چارچوب‌های مشخص و راه‌حل‌های آسان و آزموده شده کردیم.یادم می‌آید در دوران راهنمایی، بیش‌تر فعالیت‌های مدرسه‌مان از جنس فعالیت‌های گفته شده در این کتاب بود. امروز چند شماره از نشریه‌ی آفتاب، که نشریه‌ی مدرسه‌ی دوران راهنمایی‌ام بود را ورق می‌زدم. سال دوم راهنمایی کارسوقی تحت عنوان کارسوق بانک داشتیم. هر کلاس باید سعی می‌کرد فعالیت‌های بانکی را شبیه‌سازی کند و از سرمایه‌ی اولیه‌ای که برای کار گذاشته بود، ارزش افزوده‌ای به دست آورد. کلاس‌ها برای خودشان واحد پول داشتند، حساب باز می‌کردند، اعتبار می‌دادند و صنایع دستی و غذا می‌فروختند. یکی از کلاس‌ها برای دکوراسیون بانکش حسابی خرج کرده بود؛ دستمال گردن‌های یک رنگ، ماکت‌های یونولیتی برای دکوراسیون و ATM و غیره و خلاصه این که حسابی توی چشم می‌زد. کلاس ما از این خرج‌ها نکرده بود. برای ساخت ATM یادم می‌آید یکی دو روز قبل از کارسوق، متوجه شدم یکی از همسایه‌ها یخچال خریده و کارتنش را دور انداخته است، عجب فرصتی! کارتن را برداشتم و پنجره‌ای روی یک از دیوارهایش بریدم. از یکی از بچه‌های کلاس هم که برنامه نویسی اش ‌اش خوب بود، خواستیم برنامه‌ی ساده‌ای برای کارهای بانکی مختلف بنویسد. روز کارسوق او و لپتاپش داخل کارتن یخچال قرار گرفتند و نقش ATM را بازی کردند و اتفاقا مشتریانمان هم بسیار راضی بودند!مسابقه‌ی دیگری که باز هم در یکی از شماره‌های نشریه چشمم به آن خورد، مسابقه‌ی ساخت شمع بود. مسابقه چند مرحله داشت و در هر مرحله نتیجه‌ی خاصی مورد نظر بود؛ چه طور شمع بدون اشک بسازیم؟ چه طور با وسایل محدودی که اجازه استفاده از آن‌ها را داریم زیباترین شمع را بسازیم؟ چه طور یک اجاق گاز شمعی بسازیم که غذایمان روی آن هم خوب بپزد و هم نسوزد؟ و چند فعالیت دیگر با شمع. همه‌ی این مراحل ذهن بچه‌ها را روزها به خود درگیر می‌کرد و نحوه‌ی پاسخ بچه‌ها به آن‌ها هم فوق‌العاده جالب بود.فکر می‌کنم آن زمان اطرافیانمان فکر می‌کردند این‌ها هنوز کوچکند، "بگذار بچگی‌شان را بکنند!". اما از سال‌های آخر دبیرستان به بعد دیگر بزرگ شده بودیم، دیگر باید زندگی را جدی می‌گرفتیم. دیگر این بچه‌بازی‌ها حواسمان را از اصل زندگی پرت می‌کرد. از آن‌جا به بعد دیگر مسئله‌های امتحانی یک جواب مشخص داشتند، برای حل یک مشکل چند راه معلوم وجود داشت و موفقیت یک تعریف مشخص داشت.هر چه بیش‌تر در کتاب پیش می‌رفتم بیش‌تر به این فکر می‌کردم که چرا ما در دانشگاه و دانشکده‌مان از این مدل فعالیت‌ها نداریم؟ شاید ما هم فکر کردیم که این کارها دیگر بچه‌بازی است. دکتر سیلیگ در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه افرادی که جامعه آن‌ها را موفق نامیده است، توانسته‌اند با متفاوت دیدن دنیای اطرافشان و ارائه‌ی راه‌حل‌های خلاقانه زمینه‌ی پیشرفت خودشان را فراهم کنند. چرا سعی نکنیم به جای خشکاندن خلاقیت و محدود کردن خود در چارچوب‌هایی که دیگران از ما انتظار دارند، روش‌هایی برای رشد خلاقیت و باز کردن چشمانمان به میلیون‌ها فرصتی که در اطرافمان وجود دارد به وجود نیاوریم.مطمئنم که فعالیت‌هایی از همان جنس که در d.school استنفورد صورت می‌گیرد، در همه‌ی جای دنیا قابل اجراست و صرفا نیاز است مسئولان اداره کننده‌ی آن ارگان از محدوده‌ی امن خود بیرون بیایند و فکرشان را برای بیشتر به کار انداختن فکر اعضا، به کار بیندازند. احتمالا هرکدام از ما عضو جوامعی هستیم که می‌توانیم به نحوی این هدف را در آن‌ها پیاده‌سازی کنیم و این تمرینی است که اخیرا من به خودم داده‌ام، چه طور خلاقیت خوابیده‌ی خود و اطرافیانم را بیدار کنم؟