فمنيسم و فرهنگ بشری

ایوان پنجم/ زمستان 98/ سخن شناسی/ فاطمه رهایی ورودی 98 ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتیتاریخ ادبیات جهان را که مرور کنیم، سرتاسر مردانه بوده ‌است و زنان را با وجود بودنشان نمی‌دیدند. زن، ابزار تولید نسل بوده و تاریخ، این نقش را برای او تعریف کرده‌ است. به‌نوعی، بانوان دولت سایه را تشکیل می‌دادند؛ یا چیزی تولید می‌کردند و بیانش با مرد بود، یا بستری فراهم می‌کردند تا مردها با فراغ بال تولید اندیشه کنند.البته منظورمان، زن به عنوان سازندة ادبیات و علم و فلسفه است، نه این که زن حضوری در اثر نداشته ‌باشد.شاید مردها تصور می‌کردند هنگامی که زن باسواد و آگاه شود، دیگر نمی‌توانند او را منقاد امر خود کنند. می‌خواستند زن متعلق به مرد باشد؛ اما موجودی که فکر می‌کند، نمی‌تواند مایملک کسی باشد.اگر نگاهی به دو اثر «تاریخ مذکر» و «جنس دوم» بیندازیم، خواهیم دید که بدن ما سرنوشت ما را می‌سازد. زن به لحاظ قابلیت‌های جسمانی خود، بارداری‌های پیاپی و بیماری‌ها، از مشارکت در امر اجتماع باز مانده‌بود. علاوه بر آن، وضعیت نظام اقتصادی، سیاسی، بهداشتی و تغذیه‌ای نیز منجر به غیاب زن می‌شد. مرد در بیرون خانه به کشاورزی و شکار می‌پرداخت و زن در خانه می‌ماند و پرستاری از فرزندان، تولید صنایع دستی و کارهای منزل از وظایف او بود. زن، خود انتخاب کرد که با توجه به در کمین بودن خطرات، به شکار نرود و از جامعه دور بماند. البته هوش او به ضررش شد و مرد، در محیط رشد کرد.بزرگ‌ترین رسالت برای زن، زایش بوده ‌است. او در دوران بارداری و شیردهی برای پیدا کردن خوراک به مشکل می‌خورد و وابسته به مرد می‌شود. این موضوع در طول قرون سبب سلطة مردان شده‌است.طبق قانونی نانوشته، هر چیز که ادامه داشته ‌باشد، «طبیعی» جلوه می‌کند. اعتقاد بر این بود که زن نمی‌تواند به برخی مشاغل ورود پیدا کند.سیمون دوبوار نویسنده کتاب جنس دومکافی است این اندیشه تعمیم پیدا کند: هم‌چنان که زن نمی‌تواند به کشاورزی بپردازد، هم‌چنان که شکارگر خوبی نیست، نمی‌تواند در حوزة فلسفه و ادبیات و آفرینش ادبی و ... نیز کاری انجام دهد و شاعری و نویسندگی کند. [1] و [2]اما اینجا نقطة توقف نیست. فرد کلاسیک همه‌چیز را طبیعی می‌دانست؛ درحالی‌که انسان مدرن، می‌جنگد تا به چیزی برسد.این‌گونه است که رگ ‌و ریشه‌های فمنیسم، خود را نشان می‌دهند. در اروپا، از بطن عصر روشنگری و رنسانس، چیزی به نام انقلاب علمی و به دنبال آن، انقلاب صنعتی رخ می‌دهد. دانش‌های جدیدی با نام «دانش تجربی» شکل می‌گیرد. پیدایش تکنولوژی، ساخت ابزارها و افزایش قدرت تسلط انسان بر طبیعت، از اثرات این دانش‌ها هستند. کشتی‌های بخار راهی دریاها می‌شوند، قطارها به‌راه‌می‌افتند، ماشین‌ها ساخته‌ و معادن کشف می‌شوند. نهایتاً، کارخانه‌ها شکل می‌گیرند و کالاها را به شکل انبوه، تولید و عرضه می‌کنند. نظام اقتصادی جامعه از کشاورزی و دام‌داری به صنعت و تجارت، و نظام اجتماعی از روستانشینی به شهرنشینی تغییر می‌یابد. کارخانه‌های متعدد نیاز به نیروی کار داشت و نیروی مردان، دیگر کفاف این نیاز را نمی‌داد.وقت آن رسیده ‌بود که از نیروی مغفول‌مانده در تولید استفاده‌شود. زنان در روستا اشتغالات گوناگون داشتند اما در شهرنشینی، با اوقات فراغت مواجه بودند؛ که البته کار در کارخانه‌ها این فراغت را برای بانوان پر کرد.تا این‌جا، تاریخ‌واره‌ای از نقش زنان بازگو شد. حال به صورت علمی‌تر به پیدایش گام اول نهضت فمنیسم می‌پردازیم:این جنبش بنا بر دو اثر «انقیاد زنان» و «احقاق حقوق زنان» پایه‌ریزی شد و دو موضوع مهم را در نظر داشت:۱. نظام یا فرهنگ مردسالار که آمیخته با باورهای دینی مسیحیت بود، باید می‌پذیرفت که زن می‌تواند پابه‌پای مرد کار کند.۲. زن طبق اعتقادات پیشین، نیرویی مخرّب نیست و عنصر شیطانی را در خود نهفته ندارد؛ چرا که باور بر این بود که زن با حضور در اجتماع، نیروی خود را به کار می‌گیرد و به تخریب می‌پردازد.زنان در جنگ جهانی، هم در پشت جبهه بودند و هم در کارخانه‌ها حضور فعال داشتند؛ ولی آنان اهل نظریه‌پردازی و ایده‌پردازی نبودند و به لحاظ نظری، چندان کاری برای آنان نمی‌شود. [3] و [4]سال ۱۹۲۵، نقطة عطفی در جنبش فمنیسم است. ویرجینیا وولف در سخنرانی خود که منجر به تألیف کتاب «اتاقی از آنِ خود» شد، به بررسی علل غیاب زنان در فرهنگ انگلستان می‌پردازد، که البته قابل تعمیم به جهان است. می‌توان گفت تاریخ آن‌ها از زمان شکسپیر، یعنی قرن ۱۶، آغاز می‌شود و تا پیش از آن مظاهر درخشانی ندارند. او می‌گوید به ۲ دلیل، در این ۴۰۰ سال خبری از حضور بانوان در فرهنگ نیست:۱. آن‌ها استقلال مالی نداشتند. در دورة تجرد، وابستگی به پدر، و در ازدواج، وابستگی به همسر دارند. مردی جای مردی دیگر را می‌گیرد و عدم استقلال باقی می‌ماند. اما ورود به عرصه‌های فرهنگی، مستلزم آموزش‌های هزینه‌بر است.۲. زن در خانة پدر، با خواهر و برادرها بوده و در خانة همسر، استقرارش در آشپزخانه و بستر خواب است؛ اتاقی برای خود و حریمی خصوصی که بتواند در آرامش فکر کند و به تولید اثر ادبی بپردازد، نداشته ‌است. [5]وولف با انتشار این کتاب پایه‌گذار جنبش فمنیسم می‌شود و گام اول را بنیان می‌نهد. این دوره، زمان تمهید یا آمادگی برای ورود به نهضت فمنیسم است.ویرجینیا وولف نویسنده کتاب اتاقی از آن خودگام اول چند ایده یا هدف را دنبال می‌کند:۱. ایجاد فرصت‌های شغلی برابر:یعنی معیار جنسیتی برای تعیین شغل‌ها وجود نداشته ‌باشد و مرد و زن بتوانند قابلیت‌های خود را در گرفتن مشاغل ابراز کنند.۲. استفاده از فرصت‌های آموزشی برابر:یعنی مرد و زن بتوانند از دورة خردسالی تا بزرگ‌سالی تحت تعلیم قرار گیرند.اما آن‌چه ما از جامعة خودمان سراغ داریم، این است که زنان را به شکل جادوگر در نظر می‌گرفتند. تصور می‌شد اگر زن به آگاهی برسد، از این فهم در جهات منفی استفاده می‌کند و دیگر نمی‌شود رویش کنترلی داشت.حتی تا همین دوران متأخر، واقعاً تنها در دو دسته از خانواده‌ها، زنان می‌توانستند سواد داشته ‌باشند (آن هم فقط در حد خواندن و نوشتن و نه فراتر از آن):کی خانواده‌های اشراف که ریشه‌های وزارتی داشتند یا عمّال حکومتی بودند؛ یکی هم خاندان‌های مذهبی که بنیان دینی قوی داشتند و از سلالة عالمان بودند.تا آن زمان، حتی این‌که زن در حضور زن سواد بیاموزد، به نوعی «تابو» بوده؛ چه برسد به این‌که زنان در مکانی هم‌چون دانشگاه، در کنار مردان به تعلیم مشغول شوند.این آموزشِ برابر زن و مرد، حتی در اروپا نیز خیلی زمان برده‌است. در حال حاضر در جامعه مناقشه‌ای بر سر این موضوع نداریم. بخش عمده‌ای از نهاد آموزش ‌و پرورش، تعداد کثیری از کارمندان، پرستاران بیمارستان‌ها و فعالان آموزش عالی را بانوان تشکیل می‌دهند.۳. دستمزد برابر در ازای کار مساوی:این موضوع هنوز در اروپا لاینحل باقی مانده ‌است. اغلب فعالیت‌های اقتصادی-اجتماعی و اداری آن‌ جوامع، مربوط به بخش خصوصی است و به دنبال نیروی کاری می‌گردد که کارها را عرضه کند اما در مقابل، پول کمی دریافت کند.در ایران این‌گونه نیست و بیشتر مشاغل ما دولتی هستند. البته بخش خصوصی در ایران هم وضعی مشابه اروپا دارد.۴. حق سقط جنین:این موضوع هنوز مناقشاتی بسیار جدی به همراه دارد و اغلب در مناظرات انتخاباتی خود را نشان می‌دهد. زنان باید حق داشته باشند اگر ناخواسته و یا حتی خواسته، باردار شدند، جلوی تولد کودک خود را بگیرند. این مسئله برای انسان اروپایی خیلی اهمیت داشته ‌است. به دنبال بحث‌های فروید در باب تبعات سرکوب غریزة جنسی، انقلاب جنسی اتفاق افتاد و منجر به زایش کودکان نامشروع شد.۵. حق رأی برای زنان و حق انتخاب شدن در مناصب سیاسی- اجتماعی:در انگلستان، از همان سال ۱۹۲۵ حق رأی زنان به رسمیت شناخته ‌شد؛ البته بدین معنا که زنان، خود حقشان را گرفتند و نه اینکه مسئولیت را تقدیم آنان کنند!۶. برخورداری از حقوق مدنی برابر:زنان بتوانند هر طور می‌خواهند لباس بپوشند، به هر کجا که تمایل دارند بروند، به هر ورزش و سرگرمی‌ای بپردازند و در کل، هر فعالیت مدنی که برای مردان صادق است برای آن‌ها هم صادق باشد.داستانِ موج اول در اینجا به پایان می‌رسد. آیا گام دومی در راه خواهدبود؟در شمارة بعد به ذکر آن خواهیم‌پرداخت.منابع:1. براهنی، رضا. تاریخ مذکر. نگاه2. دو بووار، سیمون. جنس دوم. ترجمة صنعوی، قاسم. توس3. جان میل، استوارت. انقیاد زنان. ترجمة طباطبایی، علاءالدین. هرمس4. Wollstonecraft, Mary. A Vindication Of The Rights Of Woman. Dover-Thrift5. ویرجینیا وولف، آدلاین. اتاقی از آن خود. ترجمة نوربخش، صفورا. نیلوفر