شیعیان غیرعَلی!

همه «شیعه»اند؛ «شیعه» یعنی «پیرو» و هر کسی پیرو شخص و آئینی است. امّا این همه اصرار و تأکید بر «پیروی از علی» به چه علّت است؟! مگر میان شیوه، منش و رویکرد علی با سایرین چه تفاوت‌های بزرگ و تعیین‌کننده‌ای بوده‌است؟! آیا اختلاف بر سر «نحوۀ وضوگرفتن»، «حالت دست در نماز»، «لزوم یا عدم‌لزوم سر گذاشتن روی مهر در هنگام سجده» و امثال آن است؟!خلاصۀ سخنرانی مجازی مسعود ادیب با عنوان «مکتب علی؛ مکتب آگاهی»، دانشگاه رازی، ۶ اسفند ۱۳۹۹ (شب میلاد امیرمؤمنان) - منتشر شده در نامۀ فرهنگ رازی۱. دو تغییر عمده در شیوۀ مدیریت نظام اسلامی پس از رحلت پیامبر۱-۱. «اتّکا بر قدرت» برای مدیریت و کشورگشاییتحرّکات برخی اشخاص و گروه‌ها جامعۀ اسلامی را با چالش‌هایی مواجه کرد، مانند رونق گرفتن بازار «مدّعیان نبوّت»، «مرتدان یا اهلّ ردّه»، «مسلمانان مخالف نظام سیاسی فراگیر و تعیین جانشین برای پیامبر»، «قبائل مخالف جانشینی شخص ابوبکر که اصرار داشتند جانشین پیامبر از آنها باشد»، «مانعین زکات» (گروه‌هایی که زکات و مالیات حکومت را پرداخت نمی‌کردند) و «گروه‌هایی که با پرداخت زکات مشکلی نداشتند، امّا با ارسال آن به مرکز خلافت مخالف بوده و می‌خواستند آن را به صلاح‌دید خودشان هزینه کنند». بیشتر این گروه‌ها حالا که جای شخصیت وحدت‌بخش پیامبر را خالی می‌دیدند، می‌خواستند قدرت‌شان را بسط داده و سایر مسلمانان را زیر سایۀ قدرت خود بکشانند.بنابراین، حکومت وقت مجبور بود و می‌بایست که به این اوضاع رسیدگی کند، امّا چگونه؟! عکس‌العمل حکومت به این شکل بود که انواع معترضان و مخالفان یعنی معترضان به دین، قدرت سیاسی، حاکم، ادای زکات و متمرکزبودن صدقات و زکوات را «مرتد» نامید و با همه جنگید. اصل مبنایی که اینجا شکل گرفت «اعتبار و کارسازی قدرت» بود؛ این مبنایی بود که دولت مسلمانان به کمک آن به جانشینی پیامبر پرداختند و جواب هم گرفتند؛ آنهایی که مخالفان جدی بودند، سرکوب شدند و بقیه هم تسلیم شدند. این دولت نوپای مسلمانی که بعد از پیامبر (ص) در مدینه شکل گرفته‌بود، مزۀ پیروزی را چشید و متوجه شد که با زور خیلی کارها را می‌توان انجام داد و لذا فتوحات را شروع کردند. «فتوحات و گسترش دین بر پایۀ شمشیر» میراثی بود که اوّلین دولت‌های پس‌ازپیامبر برجای ‌گذاشتند.۲-۱. تغییر نظام تقسیم بیت‌المال از «تساوی» به «سلسله‌مراتبی»اتفاق دومی که رخ داد و خیلی هم مهم بود این بود که نظام توزیع غنیمت یا درآمدهای عمومی که در زمان رسول‌خدا (ص)، ابوبکر و چند سال اول حکومت خود جناب عمر معمول بود، تغییر پیدا کرد و از «نظام تقسیم متساوی» به «نظام سهمیه‌بندی» تبدیل شد. یعنی، افراد مختلف براساس این که درچه زمانی مسلمان شده‌بودند، چه جایگاهی در قبیله قریش داشتند، چه نسبتی با پیغمبر (ص) داشتند، چقدر در جنگ‌ها شرکت کرده‌بودند، کی هجرت کردند و امثال اینها، غنیمت دریافت می‌کردند. ازاین‌رو، فهرستی از امتیازات تعریف کردند و براساس این نظام یک سیستم امتیازبندی ایجاد کردند؛ افراد را برحسب امتیازشان از خزانه برخوردار می‌کردند و بیت‌المال را برحسب امتیاز تقسیم می‌کردند که نظام بدعت‎آمیزی بود و آثار سوئی برجای گذاشت.۲. «روش شیخین» چه بود که علی نپذیرفت؟!در شورای تعیین جانشین برای خلیفۀ دوّم که خودش تعیین کرده‌بود، عبدالرّحمن به امیرمؤمنان گفت با تو بیعت می‌کنم و تو خلیفه می‌شوی به این شرط که «روش شیخین را ادامه دهی». علی در جواب می‌گوید که «من به کتاب خدا و سنت پیغمبر (ص) و نظر خودم عمل می‌کنم». از این پاسخ معلوم می‌شود که «روش شیخین» چیزی غیر از نظر خدا و سنت پیامبر (ص) است، چون در این دو قسمت اختلافی وجود نداشت و همه آن را قبول داشتند.البته موضوع «روش شیخین» می‌تواند مصداق‌های متعددی داشته‌باشد، ولی به‌نظر می‌رسد که از این میان، دو عنصر خیلی مهم بودند: ۱- عنصر اتکاء به قدرت و ۲- عنصر تمایز طبقاتی یا به عبارتی، نظام سلسله‌مراتبی طبقاتی.عثمان شرط را قبول کرد و همان روش شیخین را هم بد اجرا کرد؛ ریخت‌وپاش کرد و به اطرافیان خودش رسیدگی کرد تا این که کار به شورش عمومی رسید و درنهایت خلیفه به دست شورشیان کشته شد.مردم به سراغ علی آمدند و با اصرار او را راضی کردند. بیعت، بی‌قیدوشرط بود ولی توقع همه آن شروط وجود داشت؛ هنوز هم اکثریت کسانی که بیعت کرده‌بودند مخصوصاً آن چهرها و شخصیت‌های بارز توقع داشتند که علی نیز فتوحات را ادامه دهد، غنائم را بر اساس «نظام سلسله‌مراتبی» تقسیم کند و مکتب قدرت را پیش ببرد اما او چنین نکرد.علی از فردای استقرار حکومتش، رویه را تغییر داد. ایشان روز جمعه هجدم ذی‌الحجه سال ۳۶ به قدرت رسید و به «عبیدالله‌بن‌ ابی رافع» دستور داد که روز شنبه بیت‌المال براساس «نظام مساوی» تقسیم شود. همچنین، در حکومت علی و بر خلاف روال گذشته، افراد براساس دانش، صلاحیت، کارآمدی و سلامت‌شان به‌کار گرفته‌می‌شدند و نه براساس قدرت و ثروتشان. به همین دلایل، کم‌کم اوقات همین کسانی که رأی داده‌بودند تلخ شد و جنگ‌های داخلی پیش آمد.۳. روش علی چگونه بود؟در نامۀ ۳۱ نهج‌البلاغه، علی به فرزندش حسن (و در واقع به تمام جوانان) توصیه می‌کند که «اگر می‌خواهی به‌دنبال حقیقت بگردی و واقعیت‌های عالم را بفهمی، به پیامبر (ص)، اولیای خدا و بزرگانی که پیش از تو بوده‌اند تمسک کن و از آن‌ها بیاموز». بعد می‌فرماید «اگر نفست با این مسئله کنار نیامد و اصرار داشتی که خودت بفهمی ...»، نمی‌گوید «نه! اجازه نداری!» بلکه می‌فرماید «اگر خودت می‌خواهی بفهمی، بفهم، امّا توجه داشته‌باش که واقعاً به‌دنبال فهمیدن و آموختن باشی نه فقط به‌دنبال بحث و جدل و کلنجاررفتن با موضوعات و ...». بنابراین، در گام اوّل و در مقام معرفت دین، آنچه به نسل جوان و فرزندان مسلمان می‌آموزد این است که شما حق دارید سؤال و جستجو کنید، البته خالصانه، صادقانه، حق‌طلبانه و به‌منظور آموختن این کار را انجام دهید.طلحه و زبیر که علی بر خلاف درخواست‌شان، آنها را حاکم بصره و کوفه نکرده‌بود و از این مسئله ناراحت بودند، آمدند و گفتند ما می‌خواهیم برویم عمره به‌جا آوریم و علی گفت بفرمایید. برخی آمدند و به حضرت گفتند اینها دارند می‌روند توطئه کنند و عمره بهانه است. علی گفت می‌دانم. از او خواستند که جلوی آنها را بگیرد، گفت نمی‌توانم قصاص قبل از جنایت کنم؛ آنها آزادند و حق دارند هر کجا خواستند سفر کنند، نمی‌توانم آنها را حبس کنم.شورش بزرگی به راه افتاد و حضرت می‌بایست نیرو جمع کرده و شورش را بخواباند، به اهل کوفه نامه نوشت که به کمک بیایید. حاکم کوفه «ابوموسی اشعری» مردم را به کناره‌گیری از این مسئله توصیه کرد و سپاهی شکل نگرفت.در گذشته و حال دنیا چگونه بوده‌است؟! حاکمان برای مقابله با دشمنان و شورشیان چگونه سپاه تشکیل می‌دهند؟! آیا «با اتّکا بر زور این کار را می‌کنند» یا «با استدلال و توصیه»؟! در طول تاریخ و در هیچ‌کجای دنیا، وقتی جنگی برپا می‌شود و کشور از وضعیت عادی خارج می‌شود سربازگیری اختیاری نیست، اگرچه در خیلی از کشورها در حالت عادی هم سربازگیری اختیاری نیست.علی به مردم کوفه نامه نوشت (نامۀ ۵۷ نهج‌البلاغه) و به آنها گفت: «مسئولیت‌گریز و راحت‌طلب نباشید؛ بیایید بررسی کنید، اگر من درستکار هستم، کمکم کنید و اگر خطاکار هستم، مؤاخذه‌ام کنید». سه‌بار به کوفه پیک و گروه اعزام کرد تا در نهایت موفق شد مردم را متقاعد و بسیج کند.بحث این نیست که فقط به من مشورت بدهید؛ اجازه دارید به من انتقاد کنید. گاهی می‌گویند «انتقاد آزاد است امّا شروطی دارد: باید سازنده باشد، سالم باشد و غیره» و نهایتاً جای هیچ انتقادی باقی نمی‌ماند! نه! علی این گونه نبود، بلکه فرمود «اگر مرا خطاکار تشخیص دادید، مؤاخذه‌ام کنید».علی که طی چهارسال‌واندی سه جنگ بزرگ را تجربه کرد، حتی یک نفر را هم به‌اجبار به جبهه جنگ نبرد، بلکه خطبه می‌خواند، صحبت می‌کردند و توضیح می‌داد که چرا باید بجنگند. یک عده آمدند به حضرت گفتند که «انگار حواستان نیست؛ این‌طوری که کار جلو نمی‌رود، سر کسیه را شل کن، به سران قبایل چیزی بده، آن‌ها خودشان با پس‌گردنی کل قبیله را می‌آورند». حضرت فرمود که «به من مشورت می‌دهی که با «ستم بر زیردستان» به پیروزی برسم؟! تا شب‌زنده‌داری هست و ستاره‌ای در آسمان در پی ستاره دیگر روان است، چنین نخواهم کرد». این دفعه گفتند «لااقل سهم سران قبایل را زیاد کن». حضرت در جواب می‌فرمایند «اگر مال خودم هم بود من این را مساوی تقسیم می‌کردم درحالی‌که بیت‌المال، مال من نیست، مال خداست». آن‌ها در جواب گفتند «نتیجه این کارها این است که کسی نمی‌آید». حضرت نیز می‌فرمایند «نیایند! میدان امتحان است، تو حق را بگو اگر آمدند اهلا و سهلا، اگر نیامدند، تو وظیفه‌ات را انجام داده‌ای». پس معیار این است که این مسئولیت با آگاهی به‌فعلیت برسد و این آگاهی با تحقیق آزادانه فرد به فعلیت می‌رسد.عمربن‌عبدالعزیز (که در میان خلفای بنی‌امیّه آدم خوبی بود) در پاسخ به توصیه‌های نسبتاً مشابه اطرافیانش گفت «خدا محمد (ص) را به پیغامبری فرستاده است و نه به خراج‌ستانی». این چیزی بود که او خوب فهمیده بود ولی خیلی کسان دیگر یا نفهمیدند یا نخواستند که بفهمند.حضرت می‌فرماید بر حکمران حقی است که اگر به موفقیت‌هایی رسید، موضع خودش را تقویت نکند، زور نگوید، بالادست را نگیرد؛ این‌گونه نباشد که تا وقتی که رأی نیاورده است یا تا وقتی که تازه‌کار و ضعیف است، از عدالت و حقوق متقابل حرف بزند، ولی به‌محض ‌اینکه میخش را کوبید، دیگر جواب کسی را ندهد. نه! حق این است که هرچه توفیقش بیشتر می‌شود، به بندگان خدا نزدیکتر شود. بعد می‌فرماید که حق شما بر من این است که هیچ چیزی را به‌جز نقشه‌های جنگی از شما پنهان نکنم. چون در همه عالم کسی نقشه جنگی را به مشارکت عمومی نمی‌گذارد. اما مواردی را از این نوع که «الان در چه وضعیتی هستیم؟، در بلند مدت برنامه‌مان چیست؟ چقدر موفق بودیم؟ و چقدر شکست خوردیم؟» با اصحابش مطرح می‌کرد و امور را با آنان درمیان می‌گذاشت. چرا حضرت این کار را می‌کرد؟ مگر نمی‌دانست با این رفتاری که می‌کند نمی‌شود معاویه را شکست داد؟! بله! می‌دانست. علی به‌درستی فهمیده بود باید بین دو گزینه یکی را انتخاب کند.پس از اینکه مردم نظر او را مبنی بر «مشاوربودنش» نپذیرفتند و با اصرار خلیفه‌اش کردند، متوجه بود که باید یکی از دو کاری را که با هم قابل جمع نیستند انجام دهد: یا باید از تمام امکانات و ظرفیت‌های موجود اعم از درست‌وغلط، بجاونابجا، دینی‌وغیردینی و اسلامی‌وغیراسلامی برای سرکوب مخالفانی مثل معاویه، برای راضی‌کردن دل طماعانی مثل طلحه و زبیر و برای گسترش و بسط قلمرو، ثروت و قدرت بیشتر استفاده کند و اگر چنین می‌کرد به جای ۴ سال، ۴۰ سال حکومت می‌کرد و سلسله‌اش پایدار می‌شد، یا اینکه در این فرصت کوتاه -که عمر دنیا اصولاً کوتاه است- به آن وظیفه‌ای که به‌عنوان وصی و جانشین پیامبر و امام بر عهده دارد عمل کند و نشان دهد که اگر قرار باشد یک مرد الهی حکومت را در دست بگیرد، باید براساس چه معیارهایی و در چارچوب چه ضوابطی عمل کند. اگر به این معیارها عمل کنید ممکن است قدرت از دست برود؛ خوب برود. مگر اصلِ حفظ قدرت مهم نیست؟! بله مهم است، ولی حذف قدرت از حفظ اصول و مبانی‌ای که این قدرت قرار است خادم آن‌ها باشد که مهم‌تر نیست!بنابراین، تاریخ و توصیه‌های علی به‌وضوح نشان می‌دهند که ایشان به‌جای ابتنای دینداری، جامعه‌داری و حکومت‌داری بر قدرت، همه این‌ها را بر معرفت، دانش، آگاهی و قبول منطقی داوطلبانه مبتنی کرده‌است. علی فراتر از «کسب، حفظ و گسترش قدرت» بود. او طی چهار سال، نقشه‌راهِ توحید و عبودیت را و این را که چگونه می‌توان در عرصه قدرت هم بنده خدا، جست‌و‌جوگر حقیقت و پایبند به معیارهای اخلاقی بود، به بشریت یاد داد و رفت.۴. کلام آخرما قدرت‌مدار هستیم یا معرفت‌مدار؟! ما شیعه علی هستیم که مکتب او مکتب آگاهی و عدالت است یا شیعه کسانی هستیم که مکتب‌شان، مکتب قدرت است و بیت‌المال را «سلسله‌مراتبی» تقسیم می‌کنند؟!ای بسا دیگرانی که نام علی را هم نشنیده‌باشند یا نامش را شنیده‌اند و نمی‌دانند که بوده‌است، اما از روح، نور و معنویت او نصیب‌ها برده‌باشند و ما محروم بمانیم.متن و صوت کامل سخنرانی بالا از طریق نامۀ فرهنگ رازی قابل دسترسی است.سایر یادداشت‌هایم را می‌توانید از طریق لینک‌های زیر ببینید:کانال وحید احسانی در تلگرامصفحه‌ام در اینستاگرامصفحه‌ام در ریسرچ‌گیت