پیوند حماسه و عرفان در شعر انقلاب اسلامی

يكي از ويژگی ­های برجسته شعر انقلاب اسلامی، تلاقی آن با دوران دفاع مقدس ملت ايران در برابر هجوم اهريمنانه دشمنان دين و ميهن به مرزهای جغرافيايی و اعتقادی ايران اسلامی است. اين هجوم گسترده كه قريب هشت سال دفاع مظلومانه و يكپارچه ملت را به دنبال داشت، در ادبيات و به ويژه در شعر اين دوران تأثير خاصی برجای گذاشت.بی ­شک عصر دفاع مقدس يكی از بر جسته ترين ادوار شعر انقلاب اسلامی است، شاعران اين دوره (كه اغلب آنان از رزمندگان خستگي ­ناپذير عرصه ­های نبرد نيز بودند) كوشيده­ اند آنچه را که در جبهه ­های نبرد به چشم خود دیده ­اند در قالب­ های مختلف با بيانی شاعرانه در معرض ديد همگان قرار دهند. البته شعر دفاع مقدس از لحاظ مضمون، جلوه ­های گوناگون دارد که علاوه بر ترسيم حوادث میادین نبرد؛ به مسائل پشت جبهه، ياد شهيدان و شرمساری از آنان، دعوت مردم به پايداری و استقامت و ... نیز پرداخته است. در این میان ياد شهيدان نمود بیشتری دارد:يادگار از تو همين سوخته جانی است مرا شعله از توست اگر گرم زبانی است مرابه تماشاي تن سوخته ات آمده ام مرگ من باد كه اينگونه توانی است مـرا«سلمان هراتي ـ از آسمان سبز»پيوندی كه ميان حماسه و عرفان در شعر دفاع مقدس شكل گرفته و از آغاز شكل­ گيری شعر انقلاب به ويژه در قالب غزل نشان داده شده است، خود ، جريانی را در شعر انقلاب پديد آورده است كه می توان آن را «غزل حماسی» ناميد. يعنی سرودن اشعاری در قالب غزل با صبغه حماسی و البته گاه عرفانی. نمونه شعر:شب شكن چشم بچرخان كه بچرخانيمان در شب معجزه مستانه برقصانيمانهله تا هلهله از اهل زمين برخيزد دهل آن گونه بزن تا يله گردانيمان« محمد رضا روزبه ـ سيری در غزل امروز»بهترین عنوانی که به ادبیات حوزۀ دفاع مقدس می­ توان داد، ادبیات پایداری است. واژۀ پایداری از یک جهت می ­تواند مفاهیم و معانی مشترک ایجاد نموده، رابط و پلی میان ادبیات ملت­ ها باشد. از جهت دیگر هم به عنوان راهبرد و قاعده، یک شاخص مثبت تلقی شود. دفاع مقدس هشت سالۀ ملت ایران از حیث ماهوی با تمام اشتراکی که در حوزۀ جنگ و نزاع با سایر جنگ­ ها دارد در حد ایده­ آل آن منجر به حماسه می­ شود، حال آنکه دفاع مقدس ما از بافت و ماهیت ویژه و شاخصی برخوردار است که می ­تواند از ادبیات سایر جنگ ها متمایز گردد.اساساً در ادبیات پایداری سایر ملت­ ها، مباحثی که مبنای حرکت و مولد انگیزه است و نهایتاً منجر به کامیابی­ ها و ناکامی­ ها می­ شود، فراتر از یک احساس ناسیونالیستی نیست. به عنوان مثال اشعاری که در ادبیات عرب به «ملحمه» معروف است، ناظر به نزاع میان دو قوم، قبیله یا فرهنگ است که کمتر خاستگاه تعالی ­جویی و اعتقادی دارد، با این همه در تفکرات تاریخی ملت­ ها به عنوان پایداری تلقی می ­شود. در طول تاریخ ایران و سایر ملل، اتفاقی سراغ نداریم که اینگونه عرفان و حماسه به پیوند و آشتی کنار هم قرار گیرند؛ دو مؤلفه ­ای که بظاهر متناقض و متعارض با هم هستند، بنابر این می ­توان گفت که در ادبیات دفاع مقدس دو نوع به ظاهر متناقض (حماسه و عرفان) کنار هم جمع می ­شوند با این توضیح که در اینجا عرفان دست حماسه را می­ گیرد.در آموزه ­های اعتقادی و دینی اسلام؛ عرفان را رابطه ­ای فردی میان «عبد» و «رب» یا «معبود» و «بنده» می یابیم که ظاهراً نمی­ تواند یک خاستگاه اجتماعی و حتی فراتر از آن (نظامی) داشته باشد، اما دفاع هشت سالۀ ما نشان داد که یک موضوع کاملاً فردی می­ تواند در گسترۀ اجتماعی هم مطرح باشد اگرچه متعلق به جنبه ­های شخصیتی یک رزمنده باشد. در ادبیات سایر ملل «سنگر» را به عنوان مکانی که رزم و نبرد در آن اتفاق می­ افتد معرفی می­ کنند، دفاع مقدس این تصور به هم می ­ریزد و «سنگر» نقش «محراب» را ایفا می­ کند. جایی که بارانی از توپ و کاتیوشا و خمپاره بر سر این آدم­ها می­ بارد، همانجا محل شب زنده داری و نیایش و بندگی است. این پیوند زیبا و مبارک که از تلاقی عرفان و حماسه آفریده می ­شود، به تحقیق در دفاع هشت سالۀ به اوج خود م ی­رسد. از این جهت می ­توان گفت که مؤلفه­ های ادبیات پایداری در سطح کلان است اما شاخصه ­های ادبیات دفاع مقدس اخص و جزیی است و ضمن اینکه شانه به شانه ادبیات پایداری پیش می­ رود در بعضی جاها بدان برتری دارد. نگاهی می­ اندازیم به نخستین شعر سروده شده برای دفاع مقدس توسط محمد علی محمدی از فرزندان خرمشهر قهرمان:هان ای بلال وقت اذان است !هان ای بلال !حنجره ات گرمبالاترین بلندی تصمیمدستان پرگرفتۀ خود رازیر دو پای ماافراشته استوقت اذان استخون، چشم­ های چون شفقت راپرکرده استبرخاک مردخیز من ایراناکنون تو نیز غبطه خوران چشم دوختیخاکی به وجد آمده چونان ابرهنگام بارش بارانچونان دو گوش منتظرت، آنگاهکز گوشۀ لبان محمد(ص)فرمان به نام پاک تو و عشقابلاغ می شود ؛هان ای بلال ! وقت اذان استهان ای بلال ! یاور سلمان !رنگ اذان تورنگ بلور شبنم صبح استصبح ستیزناکرنگ نگاه اسبانرنگ چکامه های دلیرانرنگ دویدن خونبر گونه های تازه عروسانرنگ خروش متحد مردموین صخرۀ بلند به خون آذینزیر دو پای مرتعش توبا خاک بدر و کوفهچه هم رنگ استدیروز، کوچۀ مادر شهر خون گرفتۀ خرمشهرپر بود از بلور و از آئینهآیینه های سرخدیروز در کنار بهمنشیربا هُرم آبی دل شط آمیختخون­ های داغ مردم آباداندزفول، دانیال نبی را همشاهد گرفته بودتا هرچه داشت، هرچه که داردفرزند، زن، برادر ، خواهرقربانی خدا، منا سازدوالصبح را نخوانده برادرهادر شهر، حجله حجله خون بستنداهواز را به خون سحر شستنددیروز ، روز هلهله هافرزندچشمان مادرش راآرام و رام کردنارنج را گذاشتنارنجکی زسینی برداشتبر تانک های دشمنچون رعد ،حمله کردهان ای بلال! هلهله را بشنوبوشهر ، خون فشان شده ، می کوبدبر طبل های وحشی عشق و شورو آنجادر امتداد دست من و تو خورشیدبر منارۀ مسجدهادر قدسبا سنج های دماماز آب­های وحشی دریاخواهم گذشتوقت اذان است! ...