روایت هزیمت (1): چرا تامل در دلایل شکست اصلاح‌طلبی مفید است؟

تابلویی با عنوان خزان مرداب که متاسفانه نتوانستم نام نقاش آن را پیدا کنم.تا چند روز دیگر حسن روحانی صندلی ریاست جمهوری را ترک و ابراهیم رئیسی جانشین او در این سمت خواهد شد. پایان رسمی دوران ریاست جمهوری حسن روحانی را می‌توان پایان رسمی یک دوران در حیات سیاسی ایران دانست. تحولاتی که در طول 4 سال دوم حسن روحانی رخ داد از اعتراضات بزرگ و خون‌بار خیابانی در دی 96 و آبان 98، تا رویگردانی شدید مردم از صندوق‌های رای در و در نهایت تصمیم قاطع حاکمیت برای یکدست کردن بلوک قدرت در انتخابات ریاست جمهوری اخیر، مدت‌هاست که از فرا رسیدن این دوران تازه خبر می‌دهند.آغاز این دوران تازه را می‌توان محصول دومین شکست بزرگ پروژه اصلاح‌طلبی دانست. در واقع اگر دوران اصلاحاتی که از دوم خرداد 1376 آغاز شده بود با به قدرت رسیدن محمود احمدی‌نژاد در سال 84 به شکست منجر شد، این بار اصلاح‌طلبان حتی قبل از فرا رسیدن موعد انتخابات ریاست جمهوری شکستی هولناک را تجربه کردند. آن‌ها قبل از آن که توسط حاکمیت از بلوک قدرت اخراج شوند؛ از دست دادن بدنه اجتماعی، فرسایش شدید سرمایه نمادین، ریزش کامل بدنه سیاسی و دوره‌ای طولانی از سردرگمی و تردید و بی‌تصمیمی و بی‌عملی را پشت سر گذاشتند و در نهایت با کمترین هزینه ممکن از بلوک قدرت اخراج شدند.وضعیت جریان اصلاح‌طلبی در 4 سال اخیر مانند مانند بوکسوری کتک خورده و از حال رفته روی رینگ بود؛ که تنها صدای شمارش داور مسابقه را می‌شنید و در انتظار ناک اوت شدن بود.چرا اصلاح‌طلبان این شکست هولناک را برای دومین بار تجربه کردند؟ چه عوامل داخلی و خارجی در شکل‌گیری این وضعیت فاجعه بار موثر بودند و اساسا این بن‌بست هولناک چرا برای بار دوم دامن جریانی را گرفت که چه در سال‌های میانی دهه هفتاد و چه در سال‌های ابتدایی دهه نود به نظر پیروز میدان سیاست در کشور بود و چشم به سنگرهای دیگر داشت؟ آیا این شکست گریز ناپذیر بود؟ آیا مجموعه موازنه قوای سیاسی و اجتماعی به نحوی بود که اصلاح‌طلبان امکانی برای هیچ تحرک سیاسی مفیدی نداشتند؟در طول 4 سال گذشته به عنوان یک روزنامه‌نگار و یک کنشگر سیاسی اصلاح‌طلب بارها و بارها به این سوال‌ها فکر کرده‌ام. پاسخم به سوال گریز ناپذیر بودن شکست اصلاحات منفی است. گمانم اصلاح‌طلبان امکان‌های مهمی برای تحرک سیاسی مفید داشتند که مغفول باقی ماند و شکستی که این روزها حاصل شده است، می‌توانست حداقل چنین فاجعه‌بار نباشد. اصلاح‌طلبان نه تنها شکست خوردند که در طول سال‌های گذشته بد و شاید بسیار بد بازی کردند. چنین قضاوتی البته به این معنا نیست که عوامل خارج از اراده اصلاح‌طلبان در این شکست بی‌تاثیر بودند، بر عکس این عوامل سهم مهمی در تحمیل شکست داشتند اما سوال مهم من دلیل ناتوانی اصلاح‌طلبان در نشان دادن کوچکترین واکنش مفید و موثر به این عوامل و متغیرهای قدرتمند است.اما چه اشتباهاتی رخ داد؟ چه امکاناتی مغفول باقی ماند؟ چه ذهنیت‌ها و تحلیل‌ها و استراتژی‌های خطایی وجود داشت؟ چه شبکه‌ای از روابط قدرت سیاسی و اقتصادی در درون جریان اصلاحات این مجموعه را فشل و فلج کرد؟پاسخ به این سوالات تنها از منظر سرنوشت یک جریان سیاسی اهمیت ندارد چراکه اصلاح‌طلبی در ایران در طول بیش از بیست سال گذشته مهم‌ترین پتانسیل‌های تحول‌خواهی جامعه ایرانی را در اختیار داشته و بارها و بارها گروه‌های مختلف اجتماعی سرمایه اعتماد خود را سخاوتمندانه در اختیار این جریان سیاسی قرار دادند. از این منظر نقد آن چه در سال‌های اخیر بر اصلاح‌طلبی رفته است، اهمیتی سرنوشت‌ساز برای همه کسانی دارد که وضع موجود را مطلوب نمی‌دانند و در جستجوی تغییرند.قصد دارم در سلسله یادداشت‌هایی درک و دریافتم از علل و دلایل شکست اصلاح‌طلبی در بازه زمانی 1396 تا 1400 را بازگو نمایم. ممکن است این سوال مطرح شود که در حالی که جریان اصلاح‌طلبی تقریبا به بن‌بستی کامل رسیده است، چنین کاری چه لزومی دارد؟ از آن مهم‌تر در شرایط بحرانی کشور و در روزهایی که تحریم و تورم و بی‌آبی و سرکوب خیابان و اینترنت ذهن و ضمیر همه ما را از تشویش سرشار کرده است، این رجوع به گذشته چه لزومی دارد و چه گره‌ای خواهد گشود؟3 پاسخ برای این سوال دارم، نخست آن که اگرچه اصلاح‌طلبان به عنوان یک جریان سیاسی و اصلاح‌طلبی صندوق محور دوم خردادی به بن بستی تقریبا کامل رسیده‌اند، اما مشی اصلاح‌طلبانه یعنی تاکید بر تغییرات مسالمت‌آمیز و استقبال از تغییرات تدریجی همچنان ممکن است بتواند به حیات سیاسی خود ادامه دهد. این کار البته که در گرو تغییراتی مهم در ذهنیت، تحلیل، استراتژی، صورت‌بندی نیروهای سیاسی مدافع اصلاح‌طلبی و تحول معنای آن از «رفورمیسم در درون ساختار» به یک «تحول ساختاری» است. از قضا در این سلسله یادداشت‌ها در پی بحث در مورد همین الزامات تغییر هستم.دوم آن که اگرچه در حال حاضر همه مسیرهای تغییر کم‌هزینه و دموکراتیک به نظر مسدود می‌رسد، اما ماهیت همه مسائل اجتماعی و اقتصادی و سیاسی تغییر است. فرصت‌ها برای تغییر دیر یا زود دوباره فراهم می‌شود. ممکن است که این فرصت‌ها در کنش خلاقانه سیاسی ساخته شوند یا آن که تغییرات کلان اجتماعی و اقتصادی فرصت تغییر سیاسی را پیش بیاورند و یا حتی سلسله حوادث مولد امکان‌های تغییر شوند. اما در هر لحظه‌ای در آینده که فرصتی برای تحول سیاسی مثبتی پیش آید، باید با انباشتی از نقد خطاهای گذشته، از تکرار تسلسل‌وار آن خطاها جلوگیری کرد تا شاید بتوانیم اندکی از نفرین این تاریخ طولانی بیاساییم. گذشته همواره خود را به حال و آینده تحمیل می‌کند و شاید تنها راه رهایی از این تحمیل، دقیق و خیره نگریستن در چشمان گذشته است.سوم آن که سال‌های پیش‌رو به احتمال زیاد سال‌های طولانی از مشقت و رنج خواهد بود. به جد امیدوارم که این پیش‌بینی خطا باشد اما اگر درست از کار درآید، آن گاه آیندگان بارها و بارها از ما خواهند پرسید که در طول چند سال گذشته چه فرصت‌هایی را از دست دادیم و چرا این خطاها را مرتکب شدیم. روزنامه‌نگاری نوشتن نخستین سطرهای تاریخ است و این سطرها شاید به آیندگان در جستجوی دلایل خطاها و ناکامی‌های ما یاری رساند.در این سلسله یادداشت‌ها نگاهی موضوع محور دارم و سعی خواهم کرد در هر یادداشت یک موضوع مغفول مانده، یک خطای تحلیلی یا راهبردی یا یک نقص سازمانی و تشکیلاتی را مورد مداقه قرار دهم. طرح کامل و دقیقی از آن چه در پی خواهد آمد ندارم، اما امیدوارم که راه نقد، هر چند سنگلاخ و طولانی خودش را به تدریج هویدا سازد.این یادداشت‌ها نه تاریخ‌نگاری است، نه مقاله علمی و پژوهشی و نه خاطره‌نگاری. هر چند به تناسب خواهم کوشید تا به وقایع تاریخی، چارچوب‌های تئوریک و البته تجربه زیسته‌ام در جریان اصلاحات در طول‌ سال‌های گذشته ارجاع دهم. این نوشته‌ها تنها کوششی است برای آن که « از آن چیزهایی که در بندمان کشیده استسخن بگوییم!»**احمد شاملو