تقابل چهل ساله‌ی خودی-غیرخودی

آرایش نیروهای سیاسی در طی تاریخ جمهوری اسلامی محمد امیدی خسروشاهی/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی و علم‌مواد دانشگاه صنعتی شریف مرزبندی‌­های سیاسی در طی چهاردهه گذشته، در جمهوری اسلامی همواره با ابهام روبرو بوده­‌است. عدم وجود گردش اطلاعات آزاد و امکان گفتگوی آزادانه دلیلی شده­‌است تا عقاید و اهداف گروه‌­های سیاسی همواره در سایه­‌ای از پرسش‌­های اساسی گم شوند. ادبیات خودی-غیرخودی یا انقلابی-ضدانقلابی که در طی چهل سال گذشته از سوی حاکمیت مطرح شده، کار را دشوارتر نیز می­‌کند. از طرفی احزاب، همچنان نتوانسته‌­اند جایگاه اصلی خود را در عرصه سیاست پیدا کنند که بدون شک وجود نظارت استصوابی از دلایل اصلی آن بوده­‌است. دلایل مذکور، عاملی شده­‌است که نتوان به درستی، جامعه‌­شناسی سیاسی ایران را تحلیل کرد.با این­‌وجود، در تمام دوران جمهوری اسلامی می­‌توان یک سری مرزبندی­‌های شفاف سیاسی را مشاهده کرد. مرزهایی که با توجه به شرایط هر دوره تغییرات معناداری پیدا کرده­‌است:از تعیین دولت موقت تا خرداد شصتدر داستان انقلاب، در دو مساله اساسی نمی­‌توان شک کرد؛ اول اینکه همه آمده­‌بودند، از چَپِ­‌چَپِ مارکسیست گرفته تا اسلام­‌گرایان و لیبرال­‌های ناسیونالیست. مساله­‌ی دوم و مهم‌تر اما، پایگاه عظیم اجتماعی طیف مذهبی و اسلام‌گرا در بین مردم بود. وجود رهبری­ روحانی و رای‌­آوردن «جمهوری اسلامی» در همه­‌پرسی موید این نکته است. لذا شاید در روزهای ابتدایی انقلاب، اکثر جریانات سیاسی نقشی تاثیرگذار در تصمیم­‌گیری­‌ها داشتند اما رفته‌­رفته حاکمیت یک تقسیم‌­بندی اساسی را مطرح می‌­کند؛ جریانات اسلام‌گرا در مقابل غیرمذهبی­ها. حسین­ بشیریه با تقسیم نیروهای انقلابی به چهار بلوک سیاسی«احزاب غیرلیبرال و بنیادگرای متعلق به طبقه روحانیت سیاسی»، «احزاب و گروه‌های سکولاریست و لیبرال متعلق به طبقه متوسط جدید»، «گروه های اسلام‌گرای رادیکال متعلق به بخشی از طبقه روشنفکران و تحصیلکردگان» و «احزاب هوادار سوسیالیسم»، گروه اول را در زمره اسلام گرایان قرار داده و سه گروه دیگر یعنی لیبرال ها، اسلام‌گرایان رادیکال و سوسیالیست ها را در زمره غیراسلامی ها.گروه­‌های لیبرال که شامل احزاب جبهه­‌ملی، نهضت­‌آزادی و... می­‌شد؛ فقط مدت زمان اندکی در دولت­‌موقت توانستند تاثیرگذار باشند که پس از اشغال سفارت و همچنین تجمعات جبهه­‌ملی، کم­‌کم از عرصه سیاسی کنار گذاشته‌­شدند. اسلام‌گرایان رادیکال هم که می­‌توان آنان را با مجاهدین­‌خلق شناخت، پس از انقلاب به دنبال استفاده از ترور و خشونت، پایگاه خود را هم در حکومت و هم در بین مردم از دست داد. و در نهایت احزابی چون حزب توده با وجود گفتمان و سازمان نظام‌­یافته خود، نتوانست همچون سابق در میان مردم طرفدارانی پیداکند و با فشار طبقه حاکم، تقریبا کنار رفت. شاید حوادث خونین خردادماه سال شصت، تیرخلاصی بود بر پیکره ته­‌مانده­‌های غیراسلامی درون حاکمیت.سال­‌های جنگ و رهبری آیت‌الله خمینیدهه­‌ی­ شصت، دیگر حاکمیت یک­‌دست شده‌­است. نه از آزادی­‌خواهی ملی-­مذهبیون خبری هست و نه از خشونت مجاهدین­‌خلق. در فاصله­‌ی سال‌های پنجاه‌وهفت تا شصت، به دلیل جو انقلابی شاید مرزبندی­‌های درون حاکمیت بر سر اختلافات سیاسی بود، اما پس از این دوران که حکومت در دست اسلام‌گرایان بود، شکاف در دیدگاه­‌های اقتصادی، خود را نشان‌داد. شکافی بین مذهبیون نزدیک به بازار که با نام «راست سنتی» می­‌شناسیم و جناح «چپ» که به بزرگ‌­شدن دولت و اقتصاد دولتی اعتقاد داشت. گروه اول را مهدوی­‌کنی در جامعه روحانیت‌­مبارز رهبری می‌­کرد. گروه دوم زیر بیرق مجمع روحانیون‌­مبارز، که مهدی‌­کروبی و موسوی­خوئینی­‌ها از اعضای اصلی آن بودند، گردهم آمده‌­بودند. همانطور که ذکر شد این دو گروه در مسائل سیاسی و دینی و... اختلاف نظری با یکدیگر نداشتند. در این دوران مانند دوره قبلی، کسی نظریه ولایت­‌فقیه را به چالش نکشید، بلکه عمده اختلافات بر سر عقاید اقتصادی بوده­‌است. راست ­سنتی به مالکیت ­خصوصی و تجارت ­آزاد بین‌­المللی عقیده داشت. از طرفی چپ­‌ها بیشتر به اقتصاد دولتی و مفاهیم از جمله ضدامپریالیسم و... علاقه نشان می­‌دادند. وجود جنگ، خود یکی از دلایلی بود که باعث شده‌­بود عمده مردم و از جمله سیاست‌مداران، زیاد به اختلافات سیاسی تن درندهند و در اتحادی مثال­‌زدنی گردهم‌آیند. اتحادی که بی­‌تردید بدون اقتدار آیت‌الله خمینی امکان­‌پذیر نبود.عدم وجود گردش اطلاعات آزاد و امکان گفتگوی آزادانه دلیلی شده‌­است تا عقاید و اهداف گروه­‌های سیاسی همواره در سایه­‌ای از پرسش­‌های اساسی گم شوند. ادبیات خودی-غیرخودی یا انقلابی-ضدانقلابی که در طی چهل سال گذشته از سوی حاکمیت مطرح شده، کار را دشوارتر نیز می­‌کند. دوران سازندگی و بازیابی مفهوم اشرافیتدیگر جنگ به اتمام­ رسیده و تفکرات انقلابی دهه ­پنجاه هم از جامعه ایران پر­کشیده‌­است. آیت‌الله خامنه‌­ای در مسند رهبری و هاشمی سکان دولتی را بر عهده دارد که در بازبینی قانون ­اساسی، اختیارات نخست­‌وزیر به ریاست­‌جمهور تفویض شده‌­است. کشور نیازمند ترمیم زیرساخت­‌های آسیب­‌دیده از جنگ و پیشرفت اقتصادی در کمال آسایش است. در این دوران است که «راست ­مدرن» ظهور پیدا می­‌کند. جریانی با دیدگاه­‌های لیبرال در اقتصاد که برای اولین­‌بار بعد از انقلاب، تجمل­‌گرایی را وارد زندگی مردم می­‌کند. جدا از خوب­‌وبد بودن این عمل، باید گفت که ضرورتی بود که باید انجام می­‌شد و اگر این جریان در دولت نبود، مسلما خود مردم به این سمت حرکت می­‌کردند. هاشمی که همواره خود را شخصیت فراجناحی معرفی می­‌کرد، در دولت اول خود سعی بر آن داشت که پوزیشن‌های توسعه سیاسی و فرهنگی خود را به چپ­‌ها(محمد خاتمی، عبدالله نوری و...) و مسئولیت های اقتصادی و دیپلماتیک را بین راست سنتی و مدرن تقسیم کند. اما در دولت دوم سازندگی، فشارهایی از سمت جریان راست سنتی بالاخره باعث حذف رقیب شد. بعد از فوت بنیان­گذار انقلاب، حاکمیت روی خوش زیادی به این جریان نشان نداد. افراد زیادی از این طیف در انتخابات مجلس، ردصلاحیت شدند و دستشان از نهاد های انتصابی نیز کوتاه ماند. لذا اکثر آنان به مرکز مطالعات استراتژیک ریاست­‌جمهوری که بعدها زیرنظر مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار گرفت رهسپار شدند. گویا حضور چندساله جریان چپ در این مرکزمطالعات، باعث ایجاد نوعی اندیشه تحول­‌خواهی ­سیاسی در میان اعضای این جریان شد. اندیشه­‌ای که خود را در طوفان «دوم ­خرداد» نشان‌داد.دوم ­خردادچپ‌ها که در نوع نگاه و نگرششان تغییر ایجاد شده بود، یاران جدیدی را نیز به خود دیدند؛ راست های مدرن که در دولت هاشمی فرصت خوبی برای اندوختن تجارب مدیریتی یافتند. حزب شاخص این جریان کارگزاران سازندگی بود که در کنار احزاب چپگرایی مانند سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و مجمع روحانیون مبارز و همراه با چهره‌های سرشناس این جریان مانند مهندس میرحسین‌موسوی در هفتمین انتخابات ریاست جمهوری از سیدمحمد‌خاتمی حمایت کردند و بعد از پیروزی نیز در ائتلافی هجده‌گانه نام جبهه دوم خرداد را بر خود نهادند.در مقابل نیز، گروه های همسو قرارداشتند که کاندیدایشان ناطق نوری بود و از آنجا که طرفدار حفظ وضعیت موجود بودند محافظه‌کار لقب گرفتند. کابینه اول دولت خاتمی درست برخلاف دولت هاشمی تمام توجهش را به توسعه سیاسی و فرهنگی مبذول داشت و چندان توجهی به توسعه اقتصادی نکرد. هرچند که تورم تا حدودی کنترل شد و صندوق ذخیره ارزی بعد از سال ها احیا شد اما این تحولات در عرصه سیاسی و فرهنگی و اجتماعی است که ملموس تر بود. از انتشار ده‌ها روزنامه منتقد و مستقل و تاسیس احزاب مختلف و عرضه محصولات سینمایی، موسیقی و درکل فرهنگی‌هنری، که تا قبل از این می‌بایست خواب صدور مجوز می‌دیدند، از دستاوردهای این دوره بود. در مقابل نیز محافظه کاران با ابزارهایی که در دست داشتند، دولت اصلاح طلب را با بحران روبه رو ساختند. این بار دعوا بر سر تحقق جامعه مدنی و مفهوم مردم‌سالاری بود اما تعطیلی ده‌ها نشریه، به زندان رفتن ده‌ها فعال سیاسی و ردصلاحیت اصلاح طلبان در انتخابات، خبر از فرا‌رسیدن دوره دیگری می‌داد. سوم تیرماه ۱۳۸۴ آغاز این دوران جدید بود.معجزه‌ی هزاره‌‌‌ی سوم!!! نوشته­‌های زیادی در باب چگونگی اتفاق­‌افتادنش وجود دارد. چه شد که جریانی بدون حمایت هیچ حزب خاصی و با نامزدی ناآشنا در برابر فرد دوم جمهوری اسلامی توانست انتخابات سال هشتادوچهار را پیروز شود؟! جریانی که پیش از ریاست­‌جمهوری، مجلس را در اختیار گرفته بود و پیش از آن شورای­ شهر را با چراغی خاموش فتح کرده‌بود.بعضی‌ها این جریان را راست رادیکال خواندند، اگرچه تمایلات شدید دولتی در عرصه اقتصاد داشت و از این جهت به چپ ها نزدیک تر بود. بعضی ها نیز این جریان را اقتدارگرا یا بنیادگرا نامیدند اما خودشان ترجیح دادند از آنها با عنوان اصولگرا و آبادگر یاد‌شود. کاندیدای این جریان تنها کاندیدایی بود که در زمان تبلیغات انتخاباتی شعار دموکراسی نداد و تنها بر انقلابی در ساختار اقتصادی و مدیریتی تکیه‌کرد. جوانان برخاسته از مساجد در قالب گروه‌هایی مثل انصار حزب‌الله، جمعیت ایثارگران، آبادگران و بسیج توانسته بودند پس از بیست‌وهشت سال، تمام قدرت را به دست‌بگیرند و برای اولین بار حاکمیت یک‌دستی را به‌وجود‌ بیاورند.جریانی که هیچ نسبتی با دموکراسی ندارد و در عرصه اقتصاد به فکر توزیع درآمد نفت و بزرگتر کردن دولت در تمام عرصه‌هاست، تا نظارت بیشتری به عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی داشته‌باشد. اینگونه بود که ستیز نیروهای سیاسی، در دو سوی مرزی به نام دموکراسی شکل‌گرفت.شاید پدیده‌ی احمدی­‌نژاد، نقطه­‌ی عطفی بود در تحولات سیاسی؛ چرا که یک تلنگر اساسی به سوالی صدساله را مطرح کرد. سوالی که از دوران ستارخان و باقرخان و روشنفکران مشروطه باقی ماند. دموکراسی واقعی را کی تجربه خواهیم کرد؟! صف‌­آرایی بوجود‌آمده در دو سمت دموکراسی­‌خواهی، لحظه‌به‌لحظه برای مردم شفافیت بیشتری پیدا می­‌کند. چرا؟!کافیست به سیر تحولات بعد از روی کار‌آمدن احمدی­‌نژاد توجه کنیم. اولین و شاید مهم­ترین رویداد، اتفاقات بعد از انتخابات سال 88 باشد. جمعیتی میلیونی به خیابان­‌ها می­‌آیند و به حق یا ناحق از حکومت می­‌پرسند، «رای من کجاست؟». اینکه مردم برای اولین بار پس از انقلاب، احساس می­کنند که حکومت «باید» پاسخگو باشد، نشان‌ه­ای از یک­‌سری تحولاتی است که در سه‌دهه قبل از آن سابقه نداشته‌­است. توجه فرمایید که رهبران این جنبش حتی ادعای براندازی هم نداشتند. بلکه آرمان آن­ها برگشت به «دوران طلایی امام» و حداکثر رسیدن به دموکراسی، آن­هم در چارچوب نظام فعلی بوده‌­است.به نظر نگارننده، اولین سرخوردگی مردم در این اتفاقات همین بود که حکومت پاسخی به سوال آن­ها نداد. اما با این­‌وجود مردم ناامید نشدند و این بار در سال نودودو و دوباره در سال نودوشش به پای صندوق رای وزارت کشور رفتند و به «امید» تغییر، حسن‌روحانی را بر مسند ریاست­‌جمهوری نشاندند. این «امیدواری» شاید تا دی ماه سال نودوشش در جو عمومی مردم وجود داشت؛ امیدی برای تغییر و اصلاحات. اما اعتراضات خیابانی گسترده در دی ماه، باعث تحولات سیاسی اساسی در ایران گردید.دی‌ماه نودوششاز زمان روی کارآمدن احمدی­نژاد تا این زمان، ما شاهد طیفی از اصولگرایان و محافظه‌­کارانی هستیم که خواستار تثبیت وضعیت موجود، بالاخص وضع سیاسی هستند. در طرف دوم ماجرا اما گروهی از اصلاح­‌طلبان و حتی گروه‌های مخالف نظام را می‌­بینیم که بر روی تغییر اصرار دارند. اما دی‌ماه 96، گروه دوم را با سوالی اساسی مواجه کرد. این تغییر باید به چه صورتی انجام‌پذیرد؟! آیا نسخه اصلاح­‌طلبان که همان صندوق رای هست، کافی­ست؟! اگر کافی­ست چه مدت طول می­‌کشد تا نظام تن به تغییر دهد؟! آیا این زمان با دید استراتژیک و منافع ملی سازگار است؟! شرایط سیاسی امروز کشورمان در کنار دشمنی­های خارجی، شرایطی به شدت بحرانی و ناپایدار است. اگر می­خواهیم از این گردنه‌ی خطرناک با هزینه­ای کم عبور کنیم، نیازمند اتحادی هستیم.این­ها سوالاتی بود که باعث شکاف عمیقی در گروه دوم شد. از طرف دیگر با گسترش شبکه‌های اجتماعی و انتشار فساد‌های نظام‌مند در بدنه‌ی حکومت، طیف محافظه­‌کار را هم به این سمت برده که یک سری تغییرات در ساختار نظام، به شدت نیاز است. لذا اگر به شمایل کلی نیروهای سیاسی در همین لحظه نگاه کنیم، دو نکته مهم را شاهد هستیم. در اینکه نیاز به تغییرات اساسی در نظام جمهوری اسلامی لازم است، تقریبا کسی شک ندارد. بلکه دعوا بر سر نوع تغییرات و راه­‌هایی است که می­‌توان به آن رسید. نهایتا در حال حاضر ما با دو طیف روبرو هستیم:طیفی معتقد است، نظام جمهوری اسلامی نیاز به اصلاح دارد. ولی این اصلاح باید در چارچوب نظام انجام پذیرد. اصلاح‌طلبان، اصولگرایان و تمامی نیروهای هوادار نظام در این طیف جا می­‌گیرند.طیفی که جمهوری اسلامی را نظامی به شدت اصلاح‌­ناپذیر می‌­داند، و در واقع نظام را جزئی از صورت مسئله می­‌پندارد. در نتیجه در ادبیات آنان شاهد این هستیم که گام اول برای تغییر، تغییر خود نظام است. تعدد گروه‌های سیاسی (از منافقین گرفته تا سلطنت‌­طلبان) در این طیف بسیار زیاد است. لذا به طور کلی، در ادبیات سیاسی امروز، آنان را با نام «برانداز» می‌­شناسند.در آخر این نوشته طولانی جا دارد تا مسئله‌­ای مهم را با خواننده در میان بگذارم. شرایط سیاسی امروز کشورمان در کنار دشمنی­‌های خارجی، شرایطی به شدت بحرانی و ناپایدار است. اگر می­‌خواهیم از این گردنه خطرناک با هزینه­‌ای کم عبور کنیم، نیازمند اتحادی هستیم، اولا در میان خود مردم و ثانیا بین حاکمیت و مردم. امروز، ملت ما بیشتر از هر زمانی دیگر به آشتی میان خود نیاز دارد و حاکمیت نیز بیشتر از هر روز دیگری باید خود را با خواسته­‌های مردم سازگار سازد. در این مقاله، هیچ بررسی نشده که کدام طیف می­تواند سعادت بیشتری را برای ما فراهم سازد و چنان قصدی هم نداشته‌است. هر کدام از این راه‌ها انتخاب شود ولی اتحادی در آن موضوع نداشته باشیم، با فردایی به شدت خطرناک روبرو خواهیم بود. برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.