اربعین و مخاطرات سازمانی شدن

بسم الله الرحمن الرحیم اربعین و مخاطرات سازمانی عالم مدرن اربعین پدیده ای است که ما آن را تجربه کرده ایم ، می کنیم و احتمالا خواهیم کرد و سخن گفتن از منظر بیرونی درباره پدیده ای که مستقیما تجربه ای درونی برای ما حاصل کرده است اگر تناقض نباشد حتما کار دشواری است. اربعین برای انسان مدرن و عالم مدرن پیچیده ، دشوار و غیرقابل باور است. آنچه که قصد دارم در این متن به آن اشاره کنم مخاطراتی است که عالم مدرن و علی الخصوص تفکر سازمانی عالم مدرن ممکن است برای اربعین رقم بزند و حتی رقم زده.اربعین سنتی تاریخی سیاسی است که از بعد سقوط صدام شور جدیدی را در عالم شیعه حاصل کرده است. این احیای سنت البته نه با روال معمول تبلیغات سازمانی که با حرکت مردم و علما آغاز شد و هنوز که هنوزه کار های سازمانی در برابر خواست مردمی در اربعین قابل ملاحظه نیست. اربعین تاریخچه ای دارد و سیری دارد که در طی آن این پدیده بزرگ و بزرگ تر می شود. ده سال پیش که تقریبا سال های اولیه این راه پیمایی بود جمعیت خیلی کمتر از این سال ها بود اما نکته مهم این جاست که جمعیت در این سال ها با فعالیت ها و توصیه های سازمانی رشد نکرده است.شاید بهتر باشد مسئله سازمان را بیشتر توضیح دهیم. سازمان(در معنای رایج) تعریف عجیب و غریبی ندارد اگر چه که می تواند دارای مصادیق پیچیده تری هم باشد. هر مجموعه ای که اجزایی را شامل بشود و بین آن اجزا روابطی از پیش تعیین شده حاکم باشد سازمان است. البته این تعریف دقیقی نیست چرا که این روابط بین اجزا ممکن است بازتولید شوند ویا حتی اجزا تغییر کنند اما سازمان ماهیتا تغییر نکند. لکن آنچه که برای ما مهم است این است که بدانیم روابط از پیش تعیین شده نمی توانند به سادگی بار مفاهیم و روابط جدید را به دوش بکشند. شاید بهتر باشد از تقابل نهضت و نهاد برای این مقصود استفاده کنیم. نهاد(سازمان) در برابر خواسته های نهضت(جنبش) مقاومت می کند و اگر نهضتی تبدیل به نهاد شود آن روز عدول از آرمان ها غیر طبیعی نیست چرا که نهاد ملزوماتی دارد که از پیش تعیین شده است. این برای ما ایرانی ها که تبدیل انقلاب اسلامی(نهضت) به جمهوری اسلامی(نهاد) را دیده ایم قابل فهم تر است. حال وقتی می گوییم پدیده اربعین به وسیله سازمان ها گسترش نیافته یعنی چه. یعنی جمهوری اسلامی یا حکومت عراق این پدیده را به این جا نرسانده است. یعنی سازمان های مردم نهاد و غیر مردم نهاد(دولتی) کمترین نقش را در گسترش اربعین داشته اند و آنچه که به اربعین رونق بخشیده است نه این سازمان ها که شور و حرارت مردم بوده است. قابل بررسی است که این شور و حرارت مردمی حاصل چیست اما من فعلا تاکید دارم که این شور و حرارت برآیند فعالیت های هیچ سازمان و نهادی نبوده است ، اگر چه که بعضی از این سازمان ها تلاش های فراوانی کرده اند. حال شاید این مسئله برایمان بهتر فهم شود که چگونه سازمان های دولتی و غیر دولتی می توانند مخاطرات فراوانی را برای پدیده اربعین داشته باشند. حرکتی که اساسا مردمی شکل گرفته و مردمی رونق گرفته است عالم دیگری دارد که سازمان ها از درک آن عاجزند. این حرکت نظم معمول را ندارد؛ ندارد نه به این خاطر که نمی تواند داشته باشد بل به این خاطر که آن را محترم نمی شمارد. این حرکت نیرو و امکاناتش را از مردم می گیرد؛ از مردم می گیرد نه این خاطر که نمی تواند از دولت ها بخواهد(که چه بسا آن ها آماده اند تا هزینه کنند) ، بل به این خاطر که از دیگری هزینه کردن را محترم نمی شمارد. خوب است در این میانه یادی کنیم از سردار پیروز و شهیدمان که در نبودش توفیق پیاده روی اربعین از ما گرفته شد؛ مهم ترین نکته را به نظرم او گفت و تفاوت قائل شد میان امر بزرگ و امر مقدس1 که سازمان ها دقیقا به دنبال امر بزرگی می روند که سر و صدا کند و مردم و حرکت های مردمی به دنبال امر مقدس هستند. این اصلا مسئله ساده ای نیست. مردم می خواهند کاری که مقدس است را انجام دهند ولو آن کار کوچک باشد و ما بار ها این را در اربعین مشاهده کرده ایم که چگونه فردی خانه کوچک خود را در اختیار مردمان می گذارد یا کودکی پول های اندک قلکش را می دهد تا مقدار کمی آب بخرد و به زائران بدهد یا دخترکی که چیزی جز عروسکش ندارد صدا می زند و به مردم خوشامد می گوید. امثال این کار های کوچک و مقدس در این راهپیمایی بسیار است و هرکس که یک بار هم رفته باشد می تواند خاطره ها نقل کند از این امور کوچک مقدس و به گمانم اگر اربعین امروز اینچنین پر شور و گسترده شده است از جهت همین امر مقدس است. امر مقدس شاید در ابتدا کوچک جلوه کند اما تاریح سرانجام آن را بزرگ خواهد کرد.و از دیگر سو میبینیم سازمان های مختلفی را که می خواهند این امور مقدس را کم جلوه کننده و کار بزرگ را رونق ببخشند. و هیچ تفاوت ندارد که این سازمان دولت ایران باشد ، دولت کویت باشد ، موکب سیدصادق شیرازی باشد ، موسسه رائفی پور باشد یا آستان قدس باشد. آن ها امر مقدس را نگون بخت می کنند؛ گاهی با غرفه های کباب ترکی ، گاهی با غرفه های آش ایرانی ، گاهی با غرفه طب سنتی و گاهی ... . و مقصود من اصلا این نیست که کباب ترکی و آش ایرانی و طب سنتی بد است. مقصودم امر مقدسی است که دیگر نیست. اما اگر در پایان بخواهیم نگاهی بلند تر به این مسئله داشته باشیم باید توجه ویژه ای به ضعف دولت مرکزی عراق داشته باشیم. شاید اگر دولت مرکزی عراق ضعیف نبود این راهپیمایی هیچ گاه به این میزان مردمی نمی بود و این ضعف اگر چه مشقات فراوانی مانند داعش برای عراق به همراه داشته لکن نمی توان از جنبه های مثبت این ضعف که راهپیمایی اربعین را نیز شامل می شود چشم پوشی کرد. آنچه که میخواهم به عنوان جملات پایانی به آن اشاره کنم تا به آن فکر کنید این است که جمهوری اسلامی ،با این دولت مرکزی قدرمتند ، امروز چگونه می تواند نهضت را دوباره زنده کند و ما چگونه می توانیم جنبش هایی مثل راهپیمایی اربعین را در جمهوری اسلامی به رسمیت بشناسیم و امر مقدس را پاس بداریم؟پ.ن : واژه ((دولت مرکزی)) در متن به عنوان حاکمیت به کار رفته است و نه دولتی که رئیس آن رئیس جمهور است. دولت مرکزی ترجمه واژه state است و نه government .1. آخرین سخنرانی سردار سلیمانی در جمع فرماندهان سپاه روز 8 مهر 1398