یک نفس عمیق

مقدمه: یا ایهاالانسان، انک کادح الی ربک کدحا، فملاقیه = ای انسان، همانا تو خودت را با کوشش به سمت پروردگارت می کشانی، پس او را ملاقات خواهی کرد. سوره انشقاق، آیه ششم.تفاسیر فراوانی برای این آیه داشته اند، به ما ربطی ندارد. کادح که از کدح می آید به معنای تلاش درست و حسابی است که تلاشگر را به نفس نفس می اندازد.محدوده کلی اخلاقیات برای نفع نوع بشر است. بشر برای زندگی غیرمادی اش، حال اجتماعی باشد، هنری، عرفانی و غیره نیاز به جمع انسانی و ارتباط انسانی دارد. اخلاقیات در همین بستر معنا پیدا می کنند. ما وسط جنگل، خودمان با خودمان نیازی به اخلاقیات فردی نداریم. همچنان که نوع بشر پیشرفت می کند، به اخلاقیات جمعی بیشتر پی می برد. معمولاً هر قومی که کهن تر باشد بیشتر از این خرد جمعی برخوردار است چون تجربیات بیشتری در طول زمان داشته، و ارتباط بین انسانها و جوامع هم از همین بعد است که بسیار سودمند است، چون تجربیاتشان را جهت حل مشکلات با هم به اشتراک می گذارند. البته این راه ساده ای نیست و در طول زمان با زحمت به دست می آید، زحمتی که ناشی از کنترل خود وترجیح منفعت درازمدت به کوتاه مدت است، چیزی مثل بزرگ شدن و گذر از کودکی به دوران بلوغ و بزرگسالی. پس می توان پیش بینی کرد که بشر در نهایت می فهمد که حفظ تعادل و دوری ازخودخواهی در ارتباط با همنوع و دیگرنوع تنها چیزی است که او را سرپا نگهمیدارد. در بعضی از اقوام، به دلیل جبر جغرافیایی، چنین چیزی زودتر فهمیده می شود و به دنبال عصر ارتباطات می توان امیدوار بود که فرهنگ ها در برخورد با هم بتوانند مثل قانون ظروف مرتبط یکدیگر را پوشش دهند و کم و کاست یکدیگر را جبران کنند.ایران زمین، بخش زیادی از این خرد جمعی را در طول زمان دریافت کرده است. ایرانیان همیشه راهی یافته اند که بین اضداد آشتی برقرار کنند. به گفتار فردوسی بزرگ: بد و نیک هر دو ز یزدان بود، لب مرد باید که خندان بود. به همین دلیل است که چیزی مثل نژادپرستی، قوم پرستی، این و آن پرستی در بین ایرانیان جایی ندارد. چون دیده اند، فهمیده اند، زندگی کرده اند، شعر سروده اند و .... در جمع اضداد و از همین جمع اضداد سود برده اند. حال شما بنگرید به جمعی عربده کش و فریاد زن که تقریباً می توان گفت صدای همگان از خارج از مرزهای ایران به گوش می رسد و البته همگی داعیه وطن پرستی و گاه حقوق بشر هم دارند.به عنوان پیش فرض، همگی آنان ادعا دارند که ممکلت از هم پاشیده است، ممکلت جمع اضداد است، همه روبروی هم اند، همه ضد هم اند، این قوه با آن قوه دشمن است، این خائن است و بروید تا انتها... چیزی شبیه دعواهایی که در کارتون کودکان به تصویر کشیده می شود، همه برسرهم ریخته اند و معلوم نیست کی به کجاست. سپس هر کدام سعی دارند برای این مشکلی که خودشان بیانگر آنند راه حل بیابند. یکی از قوه قهریه خارجی سخن میگوید و روی خون و مرگ ما و هموطنان ما می دود، دیگری به دنبال آن است که قدرت را در دست یک گروه یک دست کند و بقیه را به گور دسته جمعی بکشاند و همه در یک همهمه کرکننده شریک اند.گویند دانشمندی در آزمایشگاه خود چنان غرق در مطالعاتش بود که زلزله را نفهمید اما وزوز طولانی مگسی وی را به جنون کشانید. این حکایت روزهای ماست که در این همهمه غرق شده ایم و زندگیمان در حال از دست رفتن است.پرده اولمستند بزرم رزم، کاری از سید وحید حسینی روایتگر موسیقی در سالهای بعد از انقلاب و در طول جنگ است. این مستند، بیانگر کل موسیقی در دوران پس از انقلاب نیست و همانطور که از نامش پیداست در مورد موسیقی دوران جنگ که در جنگ موثر بوده، یا جنگی که در موسیقی موثر بوده صحبت می کند. مصاحبه با چندین نفر از بزرگان موسیقی و در کنار آن مصاحبه با افرادی که مسئول محدود کردن و کنترل موسیقی در آن دوران بودند را میبینیم که همگی صادقانه صحبت می کنند. دوران سختی بوده و تمام بزرگان موسیقی قهرمانانی بودند که هم خودشان و هم موسیقی را حفظ کردند و به این جا رسانیدند. صداقت کسانی هم که در آن زمان اتفاقات ناخوشایندی را رقم زدند هم قابل توجه است. بین تمام این قهرمانان، دیدگاه آقای حسین علیزاده از همه قابل توجه تر است: این تضاد و اتفاقاتی که میفته در یک جایی اتفاق می افته که من عاشقشم، پس این مسائل منه، مساله ای نیست که من خودم رو از اون دور کنم... اون هم منم، اونی که دستور میده منم، اونی که اجرا می کنه منم، اونی که منم هم منم، یعنی همه اینها باید با همدیگه در یک جایی به یک فکری برسند که دیگه این اتفاق نیفته، تا وقتی اتفاق می افته من باید ببینم چه طوری در وطنم با این مساله مبارزه کنم، من در وطنم مبارزه نمی کنم علیه وطنم، من در وطنم مبارزه می کنم برای وطنم ... ( این جملات را پس از آن می گوید که به خاطر می آورد شبی او را با سازش، ساز ایرانی، که پشت ماشین بوده گرفته اند...).پرده دومخانم و آقای الف، شصت سال پیش با هم ازدواج کردند. آنها یک زوج معمولی اما در مقیاس آن زمان تحصیل کرده بودند. خانم الف در مدرسه دخترانه درس خوانده بود اما از طرف مادربزرگش سری در علوم خفیه نیز داشت. مادربزرگ خدابیامرزش برایش صندوقچه ای به یادگار گذاشته بود و قول گرفته بود که تنها هنگامی که ازدواج کرد، همراه با همسرش، در صندوقچه را باز کنند و از صندوقچه آرزوی مشترکشان را بخواهند. بعد از ازدواج خانم و آقای الف کلی به این صندوقچه خندیده بودند و با خودشان خیالبافی کرده بودند. واضح بود که هیچ کدام به چیزی به اسم معجزه یا جادو باور نداشتند. اما یک روز، در عصر یک روز خوش تابستانی، درحیاط خانه، صندوقچه را آوردند تا آرزوهای مشترکشان را مرور کنند و سر آخر روی یکی به توافق رسیدند: در آینده چه خبر است؟ و در صندوقچه را باز کردند.چیزی که یک شوخی و بازی یک زوج جوان بیشتر نبود جدی شد. صندوقچه به آنها گفت که آنها را به شست سال آینده می برد اما از زندگی خودشان چیزی به آنها نمی گوید، آنها می توانند آینده را ببینند اما تنها چیزهایی که هر دو با هم به آن نگاه کنند برایشان به جزء واضح می شود. و هنگامی که صندوقچه را ببندند همه نکات را به خاطر می آورند اما صندوقچه بدل به یک صندوقچه معمولی می شود و داستان دیگر تکرار نخواهد شد. و آنها به آینده رفتند.در ابتدا همه چیز پرزرق و برق و مبهوت کننده بود. چراغ های پرنور از همه بیشتر جلب توجه می کرد، راه های وسیع، خانه های بلند. و آنها با هم به آن خانه ها نگاه کردند، در کمال تعجب دیدند که این خانه ها، لانه های زنبوری هستند که آدمها در آن زندگی می کنند. خانم الف گفت: مثل زندان هارون الرشید اما روی زمین هست و آقای الف گفت چطور سرپا کرده اند؟ آرام، آرام هیجان هایشان پایان گرفت و سعی کردند که دنبال صحنه های آشنا بگردند که نبود. مردم با هم صحبت نمی کردند، همه چیزی مثل یک قوطی باریک داشتند که هر چند دقیقه به آن می نگریستند. آسمان آبی نبود، درختها و باغ ها غیب شده بودند، مردم راه نمی رفتند و همه سوار وسایل متحرکی بودند که از آن دودی بدبو بلند می شد. آب مزه آب زمان آنها را نمی داد، میوه ها مزه نداشتند، نان ها عجیب شده بودند و مزه نان نداشتند. مردم غذا درست نمی کردند، بیشتر آنها غذاهای آماده یا نیمه آماده را گرم می کردند یا در نهایت چند فرآورده آماده را باهم مخلوط می کردند تا چیزی سریع آماده شود. مردم خیلی اوقات در مغازه های خاصی غذا می خوردند که نام های عجیبی داشتند وغذا می فروختند اما به نظر می آمد سم باشند آن جور که این غذاها آماده می شدند. مغازه های بزرگی بودند پر از خوراکی هایی با بسته بندی های جذاب و طعمی که سیری نمی داد اما گرسنگی را تشدید می کرد. طوری که هر چقدر می خوردی باز هم میخواستی بیشتر بخوری، بیشتر و بیشتر. و آنها دقیق تر نگاه کردند. آدمها چقدر بی قواره شده بودند، همگی چاق با شکم هایی بزرگ و زانوانی دردناک. در پوست اکثر آنها جای زخم های بهبود یافته بود که فهمیدند چیزی است به اسم عمل جراحی. و چهره زنان بسیار عجیب بود، بینی های همه مثل هم و گونه هایی برجسته که پوست رویش دیگر صاف نبود. خانواده ها کوچک شده بودند، بسیاری خانواده نداشتند، بقیه هم در نهایت یک فرزند و پدر و مادرهای سالمند هم یا دیگر نبودند، یا در خانه ای کوچک از همان لانه زنبورها یا در یک اتاق در یک خانه بزرگ اشتراکی که به آن خانه سالمندان می گفتند. از همه بدتر کودکان بودند، کودکان در کنار خانواده بزرگ نمی شدند، بیشتر زمان بیداری شان را در کنار غریبه ها و در خانه هایی می گذراندند که به آن مهد کودک می گفتند.و آنها خیلی چیزها دیدند، چیزهایی که آنها را ترساند، چیزهایی که آنها را به گریه انداخت و چیزهایی که آنها را مبهوت کرد و چیزهایی که آنها را متعجب کرد. و در آخر آنها صندوقچه را بستند.تا سالها آنها به خاطر نمی آوردند تا چند ساعت یا چند روز بعد از آن سکوت محض داشتند. هضم همه آن چه که دیده بودند برایشان سخت که شاید ناممکن بود تا این که خانم الف چادرش را مثل مادرش وقتی میخواست خانه تکانی کند به کمرش بست و رو به شوهرش کرد: زمان مادربزرگ خدابیامرزم زلزله آمد، همه چیز را ویران کرد، از هر خانواده چندین نفر زیر آوار ماندند، خیلی از زیر آوارمانده ها هم که زنده بیرون آورده شدند، ناقص بودند. اما زندگی ادامه پیدا کرده. به علاوه، ما که فهمیدیم قرار هست چه بشود، پس حکمتی بوده، شما که این همه سرت توی کتاب است و دستت به ساختن های نو که نباید زانوی غم به بغل بگیری. و همین هم شد.آنها دفتری برداشتند و هر چه دیده بودند را نوشتند و هر چه را که می توانستند نقاشی کردند. مهم بود که فراموش نکنند چه اتفاقی در آینده خواهد افتاد و بعد از آن شروع به برنامه ریزی کردند. قبل از هر چیز آنها تصمیم گرفتند در تله پول نیفتند. آنها دیده بودند که پول، که یک شیء قراردادی است، چه بلایی بر سر درک انسانی می آورد. با وجود آن که چیزی از علم اقتصاد در آینده نمی دانستند سعی کردند به جای آن که به نفس پول اهمیت بدهند فکر کنند چه امکاناتی را در اکنون و آینده نیاز دارند و روی آنها متمرکز شوند. آنها از سرمایه داری چیزی نمی دانستند اما دیدند که نظم اقتصادی جهان نیازهای اولیه مردمان را هدف گرفته و مردم را بردگانی کرده که برای یک سقف بالای سر تا آخر عمر کمر خم کرده اند، تازه اگر خریداری برای عمرشان باشد و توان آن را داشته باشند، بسیاری که تا آخر عمر همان را هم نداشتند. آنها دیدند برده داری مدرن سلامتی مردم را طوری به گروگان گرفته که در نیمه های عمر همه بیمار شده اند و برای خریدن اندکی سلامتی و کاهش رنج، تمامی سرمایه زندگی شان را باید پرداخت کنند.آنها ساکن یک شهرستان کوچک بودند. در اولین قدم، آقای الف خانه شان را که در مرکز شهر بود به یک خانه باغ اطراف شهر تبدیل کرد. آنها به داشتن سه بچه و نگهداری پدر و مادرشان در هنگام سالمندی مصمم بودند. آقای الف پی خانه را برای یک خانه چهارطبقه محکم کرد و طبقه اول را در دوطرف توسعه داد تا جا برای سالمندان آینده وجود داشته باشد. کارهای آنها برای همه کمی غریب می آمد اما آنها ایرانی بودند، با پیش زمینه ذهنی تاریخی شان، و سعی می کردند کارهایشان را برای بقیه توضیح ندهند و به ساده سازی بسنده کنند. حیاط خانه وسیع بود اما نه زیاد و خانم الف مسئولیت یک کشاورزی خانگی را به عهده گرفت و شروع به مطالعه در مورد گیاهان و درختان سازگار با منطقه کرد. خانم الف می خواست آموزگار بشود اما فکر می کرد با آینده ای که برای خودش تدارک دیده وقتی برای این کار برایش نمی ماند. اما آقای الف فکر می کرد بودن در اجتماع و ارتباط با دیگران به همین اندازه برای خانم الف مهم است. به همین خاطر خانم الف یک آموزگار نیمه وقت شد و با این صرفه جویی در وقت، توانست مطالعات و تحصیلاتش را ادامه بدهد و در چند سال بعد به آموزشگاه عالی برود. در زمانی که همه دنبال مدهای جدیدی بودند که از اروپا سرازیر شده بود او با بزرگترهای فامیل در ارتباطی نزدیک بود و سعی می کرد آن چه که آنها میدانستند و از نسل قبل آموخته بودند را به دقت بیاموزد و همه آنها را یادداشت کند، چیزهایی که به نظر مسخره می آمدند، از دستورات آشپزی گرفته تا نکات خیاطی و خانه داری. با به دنیا آمدن اولین بچه، خانم و آقای الف سعی کردند که پدر و مادر خانم الف را به نزدیک خودشان بکشانند با بهانه ای که بیشتر پدربزرگ ها و مادربزرگ ها را وسوسه می کند. خانم الف فکر میکرد با آمدن فرزند دوم پدر و مادر همسرش را هم به همان نزدیکی منتقل خواهد کرد که همان هم شد.آقای الف، هر شب به یادداشت ها و نقاشی ها نگاه می کرد و سعی می کرد در جریان تمام تکنولوژی روز باشد و از آن برای اهداف خودش استفاده کند. به همین خاطر اولین کسی بود که آبیاری نو را در همان حیاط هزار متری برقرار کرد، پنل خورشیدی گذاشت و با مکانیسم آن آشنا شد، اولین آبگرمکن خورشیدی را نصب کرد و اولین گلخانه خانگی کوچک خورشیدی را درست کرد. کودکی آقای الف با کشاورزان و باغداران گذشته بود و با روش های سنتی آشنا بود، به همین دلیل کتابهای کشاورزی مدرن را دنبال می کرد و از آن برای انواع و اقسام کارهای کشاورزی در حیاط استفاده می کرد. آقای الف از روش های نوین بهینه سازی انرژی آگاه بود و همچنان که به آرامی و در طول زمان طبقه های بالای خانه را برای فرزندانش می ساخت این روش ها را پیاده می کرد.آقا و خانم الف سعی می کردند سالم زندگی کنند و از بی رویه گری هایی که در هر زمانی مشغول درو کردن جهان بود پرهیز کنند. آنها ورزش می کردند، مراقب خوردنشان بودند و در ظهور تکنولوژی وضعیتی را برای خودشان تعریف کردند تا در راحت طلبی تکنولوژیک غرق نشوند. آنها به طور جدی ادبیات کهن را دنبال می کردند و سعی داشتند که هیچ روزی را خالی از شعر و کتابهای قدیم نگذرانند. در همان زمان، آنها سعی داشتند کودکانشان را برای آینده تربیت کنند. خانم الف می دانست که کودکان آنها مثل پدر و مادرشان نیستند، آنها آینده را به گونه ای که آنها دیده اند ندیده اند، آنها مثل بقیه کودکان در معرض تمام تاثیراتی خواهند بود که آن آینده را رقم زده است. اما هر دوی آنها ایمان داشتند که در نهایت حقیقت و درستی پیروز خواهد شد و می دانستند که سلاح اصلی آنها صبر است و همین صبر و خونسردی بود که زندگی سه فرزند آنها را نجات داد. آنها هم مثل دیگران افت و خیز داشتند اما پس از هر افتادن وقتی به زندگی خونسرد و هدفمند و موفق پدر و مادرشان می نگریستند از خودشان می پرسیدند این ایمان از کجا می آید؟ آقا و خانم الف می دانستند که تخریب انسان و انسانیت و طبیعت و جهان چه بلایی بر سر جهان می آورد و سعی می کردند به زبانی که برای دیگران و خصوصاً فرزندانشان قابل فهم باشد آن را توضیح دهند. اما آن ها می دانستند که توضیح دردی از کسی دوا نمی کند و تمام تلاششان بر آن بود که بتوانند به گونه ای زندگی کنند که خودشان و خانواده شان را نجات دهند و همزمان نمونه واضحی باشند از آن چه میگویند.شصت سال از زمان باز کردن صندوقچه گذشته است. در این شصت سال به جهان آن رفت که آنها در صندوقچه دیدند. این خانواده در همان شهرستان زندگی می کنند، خانه و باغ کوچکشان غذایشان را می دهد، آقای الف و خانم الف بازنشسته شده اند اما از سلامت خوبی برخوردارند. آنها چند درخت نادر در حیاط منزل دارند که فروش محصولات آنها کفاف تجملات زندگی مثل سفرهای پرخرج را می دهد. تنها تجملی که این خانواده در طول زمان بر خودشان روا داشتند. آقای الف یک ماشین قدیمی دارد که تنها برای سفر از آن استفاده می کند و رفت و آمد داخل شهر را با دوچرخه ای انجام میدهد که هر از چندی به مدل بهتری تعویض می شود. خانه چهارطبقه آنها شلوغ است، چون فرزندان ازدواج کرده اند و هر کدام دو بچه دارند، بچه هایی که به مهدکودک نمی روند. باغ خانه نه تنها غذای این چهار خانواده گسترده به همراه پدرومادر خانم و آقای الف را میدهد بلکه گوشه گوشه اش محل بازی و تفریح و درس خواندن نوه هاست. خانه ای که سالهاست دیگر از سکوت فاصله گرفته است. خانه ای که در آن کسی بیکار نیست و زمان به لحظات لذت بخش روزمره ای می گذرد که هر لحظه اش سرشار از زندگی است. فرزندان خانم و آقای الف تحصیلات متفاوتی دارند، اما هر کدام از آنها در بخشی از تکنولوژی خانه که آب و انرژی و گیاه شناسی باشد استادند. کارهای آنها نیازهای ثانویه زندگی آنها را پوشش می دهد اما نیازهای اولیه آنها که خانه و غذا باشد تامین است. همسران آنها و خانم الف در کارهای دستی و هنری هر کدام صاحب سبک اند و با تکنولوژی روز، بازار خودشان را دارند، از آموزش تا فروش.پرده آخراین داستان، یک داستان تخیلی بود. هیچ کدام از ما صندوقچه جادویی نداریم، هیچ کدام آینده را با گوشت و پوست خود لمس نکرده ایم. از طرف دیگر، هیچ کدام از ما قهرمان هم نیستیم. ما قهرمانان بزم رزم را تحسین می کنیم اما کمتر کسی از توان آنها برخوردار است که بتواند در زمانی آن چنان سخت نه فقط خودش را حفظ کند که موسیقی را هم پیش ببرد. اما ما انسان های عادی، مشغول چه کاری هستیم و چه می کنیم؟یک نفس عمیق بکشیم یا هر کار دیگری که می تواند ذهن هیاهوگرفته ما را آرام کند. درست است که ما صندوقچه جادویی نداریم اما می توانیم از اینجا که هستیم به شصت سال قبل نگاه کنیم. حتی می توانیم چند فیلم از دوران طلایی هالیوود ببینیم، می توانیم ببینیم آدمهایی که قدرت را به دلیل پول ناشی از غارت کشورهای دیگر به دست داشتند چه کردند، چه آرزوهایی داشتند و در نهایت الان به کجا رسیده اند؟ بعد نگاهی به کتب کهن خردورزانه خودمان بیندازیم، به کتبی که دست به دست شدن قدرت را در بین مردمان نوشتار کرده و از آن درس هایی عمیق به ما داده است. ما می دانیم که امروز جزو سرنوشت بشر است، بشری که باید کاری را به سختی جلو ببرد و به سرانجام برساند. حالا بدون جادو هم میتوانیم آینده را حدس بزنیم.ما صدای تغییر اقلیم را به بانگ بلند می شنویم، به زمستانی که دیگر نیست. ما صدای مرگ گسترده را می شنویم در بیماری ای که همه را فلج کرده است، بیماری ای که شاید اولین حلقه از زنجیره های بعدی باشد. در ناپرهیزگاری ها و دریدگی ها و فسادی که بشر به خاطر توان زیادش بر جهان رانده، آینده ساده و بی دغدغه ای را نمی توان دید اما در هنگامه سیل می توان وسط طوفان نایستاد. پس می توان زندگی را با سالم و هدفدار زیستن به مسیر دیگری کشاند. اما نکته بسیار مهمی که نباید از آن غافل شد: اگر فکر میکنید آنقدر کوچک هستید که نمی توانید در جهان تغییر ایجاد کنید سعی کنید یک شب با یک پشه بخوابید! این گفته از دالایی لاماست و حقیقت بزرگی در آن نهفته است. حقیقتی که پشت تمام این صداهای گوشخراش که می خواهند زندگی را از ما بستانند پنهان شده است. و آن این که همه ما قادر به تغییر هستیم و همه ما بخشی از آن تغییر بزرگ و سترگی هستیم که در نهایت شکوه خلقت را جلوه گر می کند. زندگی تک تک ما و لحظات بودن فرد فرد ما در کنار هم. تا زمانی که به افتادگانمان بی تفاوت نباشیم.طالب نصیحت و راهکار از دیگران نباشیم، راهکار خود ما هستیم. آنقدر اطلاعات داریم که هر صندوقچه ای را منفجر می کند. کار ما غربال کردن آنها، جدا کردن بهترین و مفید ترینشان، پر کردن کوله بار از فایده ها و راه افتادن است که هر لحظه دیر است. به راستی چه کسی جز خود ما مانع ماست؟