توسعه‌ی پایدار در برابر توهّم توسعه

در متنی با عنوان "تصعید؛ گذار از مهندسی عمران به گرمایش جهانی" از توهّمِ توسعه سخن گفتم (از اینجا مطالعه کنید). آنجا که طرحی، ایده‌ای، احداثِ سدّی، تأسیسِ کارخانه‌ای یا سرمایه‌گذاری بر صنعتی گرچه در ابتدا دارای منافع جذابی نظیر اشتغال‌زایی، رشدِ اقتصادی و رونقِ کسب‌ و‌ تولید است، اما در بلندمدت اثرات جانبی آن هزینه‌هایی به‌مراتب بیشتر از کلّ سود حاصل به کشور تحمیل می‌کند. در این متن از نوع دیگری از توسعه صحبت می‌شود؛ توسعه‌ای که توسعه بماند، رشدی که دائمی باشد، و اقتصادی که در همکاری با منابع طبیعی و محیطِ زیست انسان باشد نه در رقابت با آن: توسعه‌ی پایدار.تا قبل از قرن بیستم آنچه تحت عنوان پیمان‌های بین‌المللیِ زیست‌محیطی مطرح بوده، بیشتر مالکیت کشورها بر آب‌های مرزی و حق ماهیگیری آنها را معین می‌کرده است. در ابتدای قرن بیستم نیز چند پیمان چندجانبه برای حفاظت از گونه‌های جانوری خاصی (مثل پرندگان مهاجر، فک های خزدار، و غیره) منعقد شد. در دهه‌های 50 و 60 قرن بیستم توافقنامه‌هایی درمورد کنترل آلودگی‌های دریایی ناشی از نفت و نیز آلودگی‌های ضایعات هسته‌ای به امضا رسید. یکی از نمونه‌های موافقتنامه‌های بین‌المللی گسترده در سال 1971 و در شهر رامسر ایران برای محافظت از تالاب‌ها بسته شد. این روند نشان می‌دهد که اولاً مسأله محیط زیست به دلیل پیامدهای رشد سریع اقتصادی قرن بیستم بتدریج برای کشورهای دنیا پررنگ شد و ثانیاً معاهدات بین‌المللی در زمینه محیط زیست از معاهدات تک موضوعی و به لحاظ جغرافیایی محدود به سمت پیمان‌های کلی‌تر و چندجانبه‌تر حرکت کرد.کنفرانس سازمان ملل در سال 1972 در شهر استکهلم با عنوان محیط زیستِ انسان بدون شک نقطه عطف این روند است. برای اولین بار مسأله محیط زیست در سطح یک سازمان بین‌المللی مطرح می‌شد و روزِ افتتاحیه این کنفرانس –پنجم ژوئن- روز زمین نام گرفت. بیانیه پایانی کنفرانس استکهلم یک چارچوب جامع شامل بسیاری از شئون محیط زیست (منابع طبیعی زمین، آلودگی دریاها، تنوع زیستی، ...) بود که در عین حال صحبت از کمک به کشورهای درحال‌توسعه برای محافظت از محیط زیست می‌کرد، تمامیت ارضی کشورها را محترم می‌شمرد، و به نقش دانش، فناوری، سازمان‌های مردم‌نهاد و آموزش در این مسیر اذعان می‌کرد.خود این بیانیه یک مشکل کلیدی را مطرح می‌کند و آن اینکه ممکن است محافظت از محیط زیست با رشد و توسعه اقتصادی کشورها همسو نباشد. محرّک اقتصاد منابع اولیه و انرژی است که در کنار سرمایه و نیروی کار باعث تولید کالا یا خدمت شده و به تولید ثروت می‌انجامد. چنانچه استفاده از منابع اولیه و یا منتشرکردن آلاینده‌ها محدود شود، ممکن است در عمل به تولید و اشتغال ضربه بخورد. این کنفرانس یک نقطه شروع برای همکاری‌های بین‌المللی در زمینه‌ی محیط زیست محسوب می‌شود، که یکی از درخشان‌ترینِ آنها انعقاد پروتکل مونترآل[1]در سال 1989 است. پروتکل مونترآل به منظور محافظت از لایه ازون جو انتشار گازهای مخرب را محدود می‌کند. در سال‌های اخیر روند ترمیم لایه ازن در نواحی آسیب‌دیده بسیار امیدبخش ارزیابی شده‌است.بیست سال پس از کنفرانس استکهلم، کنفرانس دیگری در شهر ریو برگزار شد که نام آن محیط زیست و توسعه بود. از عنوان این کنفرانس معلوم بود که در تلاش برای طراحیِ چارچوبی است که بتواند مسأله‌های رشد و توسعه اقتصادی، محافظت از محیط زیست و نیز ارتقای عدالت و رفاه اجتماعی را در کنار هم حل کند؛ چارچوبی که تحت عنوان توسعه پایدار[2]و در قالب 17 هدف ارائه شد. این اهداف هر یک با شاخص‌های کمّی سنجیده می‌شوند و سازمان ملل هر ساله به کشورهای دنیا بر این اساس نمره می‌دهد. اما فارغ از نمره و آزمون، اهداف توسعه پایدار آرمان‌شهری را مجسم می‌کند که شکوفایی اقتصادی، کاهش نابرابری‌های اجتماعی، محافظت از محیط زیست، و صلح و پیشرفت جهانی را به ارمغان می آورد. اهداف توسعه پایدار را می‌توان به صورت زیر دسته‌بندی کرد:کنفرانس ریو در سال 19921- اهداف رفاه و عدالت اجتماعی: حذف فقر (هدف 1)، رفع گرسنگی (هدف 2)، سلامت و به‌باشی (هدف 3)، آموزشِ با‌کیفیت (هدف 4)، برابری جنسیتی (هدف 5)، آبِ سالم و سیستم فاضلاب مناسب (هدف 6)، انرژی ارزان و پاک (هدف 7)، کاهش نابرابری‌ها (هدف 10).2- اهداف رشد و توسعه: آب سالم و سیستم فاضلاب مناسب (هدف 6)، انرژی ارزان و پاک (هدف 7)، اشتغال مناسب و رشد اقتصادی (هدف 8)، صنعت، نوآوری و زیرساخت (هدف 9)، شهرها و اجتماع‌های پایدار (هدف 11)، تولید و مصرف مسئولانه (هدف 12).3- اهداف زیست‌محیطی: تولید و مصرف مسئولانه (هدف 12)، اقدام اقلیمی (هدف 13)، زیستِ دریایی (هدف 14)، زیست در خشکی (هدف 15).4- اهداف ترویجی: صلح، عدالت و نهادهای نیرومند (هدف 16)، مشارکت جهانی برای دستیابی به اهداف (هدف 17).اهداف توسعه پایدارچنانکه تشریح شد طرح مسأله توسعه پایدار تلاشی بود برای جمع‌کردن بین دغدغه‌های اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی کشورهای جهان. هم‌اکنون در بسیاری از کشورها، گروه‌ها و احزاب سیاسی به دو دسته‌ی محافظه‌کاران لیبرال و تحول‌خواهانِ جامعه‌گرا تقسیم می‌شوند و البته رفته‌رفته وزنه‌ی گروه‌های سبز نیز در پارلمان‌های کشورها بیشتر شده‌است. اهداف توسعه پایدار دغدغه همه این جناح‌ها را به رسمیت شناخته و آرمانشهر مشترکی ارائه کرده‌است.اقتصاد، جامعه و محیط زیست؛ سه بال توسعه پایدارهر چه سیستم اقتصادی کشور برای دوره زمانی طولانی‌تری بهینه شود، سرمایه‌گذاری برای محافظت از محیطِ زیست و منابع طبیعی ارزش بیشتری پیدا می‌کند، که آن هم ضامن سلامت، سعادت و رفاه جامعه است. سرمایه‌گذاری بر روی سیستم‌های جذب و فیلتر آلاینده‌های هوا شاید با رشد اقتصادی یک کارخانه خاص در کوتاه‌مدت مغایر باشد، اما از آنجا که آثار بلندمدت این آلایندگی بر سلامت و بهداشت جامعه بیشتر بوده و هزینه‌های درمانی کشور را افزایش می‌دهد، در اینجا وظیفه دولت است که برای جلوگیری از شکست بازار[3] قوانین مناسب را ایجاد و از متخلفان جریمه دریافت کند تا هزینه‌های بیرونی انتشار آلاینده‌ها برای کارخانه مذکور درونی شده و سرمایه‌گذاری به‌صرفه شود.برای تشریح بهتر موضوع به این مثال ساده توجه کنید. چنانچه دستیابی به رشد اقتصادی در دوره زمانی ده ساله مطرح باشد، به‌صرفه است اگر اراضی جنگلی یک منطقه برای تولید چوب از‌ بین ‌رفته و به جای آن اراضیِ آزاد‌شده تبدیل به چراگاه برای پرورش دام و نیز زمین کشاورزی شود. در این صورت در یک بازه ده ساله بخش چوب، کاغذ، دام و کشاورزی رشد چشمگیر خواهد داشت. آنچه این رشد را ناپایدار و نامانا می‌کند آن است که فقط رشد اقتصادی چند صنعت و آن هم در بازه کوتاه‌مدت درنظر گرفته شده‌است. پس از پایان سال دهم، اراضی جنگلی به طور کامل از بین رفته، پس صنعت چوب و کاغذ زمین خورده و موجی از کارگران بیکار را به جامعه تحویل می‌دهد. فرسایش خاک و چرای بی‌رویه دام نیز اراضی حاصل را بی‌فایده و کم‌محصول می‌کند و رشد اقتصادی آن بخش‌ها نیز کُند می‌شود. به این موارد هزینه‌های درمانیِ تحمیل‌شده به جامعه به دلیل انتشار گرد‌و‌غبار و آلاینده‌ها را نیز اضافه کنید. گزینه‌ی دیگر در این مثال چیست؟ چنانکه می‌دانیم قابلیت جذب دی‌اکسید کربن در درختان جوان به مراتب بیشتر از درختان پیر است. چنانچه نهادِ قانون‌گذار اجازه قطع درختان پیر را منوط به کاشت درختان جوان کند، تولید چوب پایدار و اراضی جنگلی حفظ شده، از فرسایش خاک جلوگیری و منابع طبیعی کشور حفظ می‌شود و این خود گامی در جهت کاهش غلظت گازهای گلخانه‌ای در جو خواهد بود. طبعاً برنامه‌ریزی برای عبور از کشاورزی سنتی که نسبت تولیدات به مساحت زمین در آن پایین‌تر از روشهای مدرن است، و نیز حرکت به سمت شیوه‌های به‌روزِ دامپروری صنعتی در دستورکار مدیران قرار می‌گیرد تا رشد پایدار آن بخش‌ها نیز تأمین شود. به این موارد می‌توان ایده‌های کشتِ فراسرزمینی و دامداری فراسرزمینی را اضافه کرد؛ یعنی کشاورزی و دامپروری را در کشورهای دیگری که زمین و آب فراوان‌تری دارند انجام داد. این گونه توسعه پایدار ضمن محافظت از محیط زیست، رشد اقتصادی بلندمدت را تضمین می‌کند. پس پیش‌نیاز دیگر توسعه پایدار تغییر افق نگاه مدیریتی از دوره‌های کوتاه به بلند‌مدت است.نهادسازیِ نیرومند (هدف 16 توسعه پایدار) به گمانِ نویسنده یکی از مهمترین اهداف توسعه پایدار است؛ چنانکه که در کشورِ ما نیز یکی از خلأهای اصلی به شمار می‌رود. نویسندگانِ کتاب مشهور "چرا ملت‌ها شکست می‌خورند" در تلاش برای دستیابی به پاسخِ این سؤالِ کلیدی، و اینکه چرا تئوری‌های اثبات‌شده و تجربه‌شده‌ی اقتصادی نظیر بازار آزاد و پول‌گرایی، در کشورهای در‌حال‌توسعه توفیق نمی‌یابند، به عدمِ نهادسازیِ مناسب در این کشورها اشاره می‌کنند. نهادسازیِ مناسب یعنی سیستم‌هایِ اقتصادیِ شفاف و دور از رانت و ویژه‌خواری، سیستمِ قضاییِ کارآمد و قوانین فراگیر، و جامعه‌ای که در آن احترام به قانون و مردم‌سالاری نهادینه شده باشد. در اقتصادی که عده‌ای یا مراکزِ قدرتمندی به دور از شفافیت و پاسخگویی از مزایای ویژه برای تولید و تجارت خود برخوردار باشند، درآمدِ دولت و مالیاتِ مالیات‌دهندگان صرفِ اعطای تسهیلات به آنها شده و سیستمِ اقتصاد کشور از تولید محصولاتِ رقابتی به سمت تولیداتِ حمایتی سوق داده می‌شود. وقتی سیستمِ قضایی یک کشور در برخورد با مجرمانِ اصلی ناتوان باشد، مقصّرِ نهایی تمام گرانی‌ها، بزهکاری‌ها و توسعه‌نیافتگی‌ها مردم هستند؛ و نهایتاً وقتی مردم درک درستی از مسئولیت‌های خویش در قبال دموکراسی نداشته باشند، راه حلّ خرابیِ ماشینِ کشور را در تغییر راننده می‌بینند.این متن تقدیم می‌شود به حرکتِ ارزشمندِ سایت ویرگول و بانک ایران‌زمین برای پاسداشت زمین:#پیک_زمین[1] Montreal Protocol[2] Sustainable Development[3] Market Failureبرای مطالعه درباره تاریخچه معاهدات بین‌المللیِ محیط زیستی رجوع شود به:P. Sand, "The History and Origin of International Environmental Law: Introduction," Edward Elgar Publishing Ltd, 2015.در متن زیر درباره پدیده گرمایش جهانی و نیز سیر مطالعاتی خودم توضیحاتی ارائه کرده‌ام: https://vrgl.ir/jgf3B در متن زیر درباره‌ی بازتاب‌های مسأله گرمایش جهانی در اذهان مردم و سیاست‌های دولت‌ها توضیحاتی ارائه کرده‌ام: https://vrgl.ir/MzVLb