فروریختن دیوار

نقد و بررسی فیلم «خداحافظ لنین!» مهزاد مفرحی/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی بازیگری-کارگردانی دانشگاه هنرزندگی در دستان ما بود. نامعلوم و امیدبخش.«خداحافظ لنین!» نام یک فیلم آلمانی به کارگردانی ولفگانگ بکر کارگردان آلمانی است که در سال 2003 به روی پرده‌ی سینما رفت. بازیگران اصلی این فیلم دنیل برول و کاترین زاس هستند. موسیقی این فیلم اثر موزیسین مشهور و تحسین‌شده، «یان تیرسن» است.«خداحافظ لنین!» درباره‌ی یک خانواده در آلمان شرقی است. گفته می‌شود که پدر خانواده به آلمان غربی فرار کرده است و این خبر باعث می‌شود که مادر خانواده در شوک و افسردگی بزرگی فرو برود و شش ماه با کسی صحبت نکند. بعد از شش ماه مادر زندگی را از سر می‌گیرد. او تلاش می‌کند تا خیانت همسرش را با فعالیت‌های فردی و اجتماعی فراموش کند. او در این راستا، تمامی تلاشش را در راستای تحقق آرمان‌های یک جامعه‌ی سوسیالیستی به کار می‌گیرد و به عنوان شهروند نمونه نیز معرفی می‌شود. اما داستان اصلی فیلم زمانی شروع می‌شود که مادر در حساس‌ترین برهه‌ی زمانی تاریخ آلمان در کما به سر می‌برد. دیوار برلین فرو می‌ریزد و جامعه‌ی سوسیالیستی آلمان شرقی از مظاهر سرمایه‌داری لبریز می‌شود. الکس، پسر خانواده، برای سلامت مادرش پس از به هوش آمدن او همه‌چیز را به‌گونه‌ای جلوه می‌دهد که انگار هیچ اتفاقی در آلمان نیفتاده است و همه‌چیز در راستای آرمان‌های مادرش پیش می‌رود.این فیلم موقعیت‌های کمدی جالبی به وجود می‌آورد اما به مخاطب جرأت خندیدن نمی‌دهد. تمام شخصیت‌ها به نحوی درک‌شده هستند و به شکلی زیبا در کنار یک‌دیگر قرار گرفته‌اند و ارتباط قدرتمندی دارند که خنده‌ی مخاطب، بیشتر خنده‌ی تلخ است. در واقع می‌توان این فیلم را کمدی سیاه یا تلخ نامید. دروغ‌های الکس هرروز شاخ‌دارتر و مسخره‌تر به نظر می‌آیند و محو شدن مادر در آن دروغ‌ها و باورکردن‌شان واقعاً خنده‌دار است. به عنوان مثال پسر با مهارت خاصی کوکاکولا را که نماد مصرف‌گرایی و جهان مدرن غربی است یک نوشیدنی سوسیالیست معرفی می‌کند تا تبلیغات آن در سطح شهر را توجیه کند. با این وجود شخصیت‌ها و اعمال‌شان در نزد مخاطب از چنان احترامی برخوردارند که خنده‌دار به نظر نمی‌آیند.مادر تمامی این دروغ‌ها را باور می‌کند. دروغ‌هایی که بسیار خوش آب و رنگ‌اند و با وجود شاخ‌دار بودن‌شان انسان دوست دارد آن‌ها را باور کند. و مادر الکس هم از این قاعده مستثنی نیست. او با دل و جان دوست دارد دروغ‌ها را باور کند و این کار را هم می‌کند. مادر نمونه‌ای کامل و دقیق از یک آرمان‌گرای افراطی است. این فیلم نمایش سرنوشت افکار آرمان‌گرایانه در زمان فروپاشی اساس آرمان‌هایشان است. مادر تحمل نقد به باورهایش را ندارد. او حتی تحمل نمی‌کند که کسی با خلاف این باورها زندگی کند و یا به خانواده‌اش نزدیک‌ شود. از همین روست که بزرگ‌ترین شوک برای او دیدن پسرش در نقطه‌ی مقابل باورهای خودش است و همین مسئله او را به خوابی عمیق فرو می‌برد.«سوسیالیسم به معنای زندگی پشت دیوارها نیست.»این فیلم به زیبایی نشان‌دهنده‌ی این مسئله است که این‌چنین افراد در زمان تغییر و تحول جامعه به سمتی خلاف آرمان‌هایشان در خواب به سر می‌برند. آن‌ها نمی‌توانند شاهد چیزی خلاف این آرمان‌ها باشند. تماشای این مسائل مرگ آن‌هاست. اخبار کذب و امیدواری‌ها و ظاهرسازی‌ها می‌تواند به ادامه‌ی زندگی آن‌ها کمک کند ولی سرانجام نابودی در کمین آن‌هاست و تمامی این تلاش‌ها تنها تا یک جا می‌توانند چاره‌ساز باشند.«سوسیالیسم به معنای زندگی پشت دیوارها نیست.»البته این فیلم چیزی بسیار فراتر از یک بیانیه‌ی سیاسی است. این فیلم روایت اول ‌شخصی از همه‌ی حوادث و داستان‌گویی بی‌تظاهر و دقیق الکس برای بیننده است. نمادپردازی‌های دقیق و زیبا و تصویربرداری درست و تأثیرگذار این فیلم را به نحو جالبی قابل ‌باور جلوه می‌دهد. تا جایی که می‌تواند شبیه یک مستند باشد. بازیگران بازی بسیار قابل‌ باوری دارند. می‌توان گفت زیباترین و کارشده‌ترین سکانس این فیلم که سرشار از نمادهایی است که پایان کمونیسم و وجود مظاهر سرمایه‌داری را به تصویر می‌کشد، زمانی است که مادر پا به خیابان می‌گذارد. حرکت دوربین به شکل دقیقی فروپاشی و تغییر و تحول را به نمایش می‌کشد. او در حالتی استوار ساخت یک فضای جدید را نشان می‌دهد و زیباترین بخش آن مجسمه‌ی لنین است که از یک هلیکوپتر آویزان است و دستش را دراز کرده و از مادر دور می‌شود و به این شکل به نظر می‌رسد که لنین در حال خداحافظی با آن مکان و مادر الکس است.این فیلم خداحافظی تلخ کمونیست‌ها از جامعه‌ی آرمانی‌شان است. در عمل ایده‌ی جامعه‌ی اشتراکی نمی‌توانست دوام بیاورد. از یک‌سو مشکلاتی که در اجرای آن وجود داشت، و از سوی دیگر فشارهای نظام سرمایه‌داری، منجر به سقوط سوسیالیسم شد.اما سرنوشت مادر الکس در بین هم‌باورهایش به شکل زیباتری رقم خورد. او فرزندی مانند الکس داشت و فیلم به خوبی رابطه‌ی مادر و فرزندی را پذیرا شد و آن را در بطن خود پرورش داد. فیلم رابطه‌ی فرزندان با پدرشان و واکنش آ‌ن‌ها را نسبت به ترک‌شدن از جانب او، نشان می‌دهد. زندگی عاشقانه‌ی الکس و خواهرش به صورت انفرادی و معمای پدر این خانواده همه و همه به فیلم کشش و ملاحت اضافه کرده‌اند. در حقیقت فیلم تا جای ممکن از گره‌افکنی و گره‌گشایی دست نمی‌کشد و تا آخرین لحظات برگی برای رو کردن دارد.الکس در اتاقی که مادرش را در آن نگاه داشته بود، تصویری از آلمان شرقی را که خودش دوست می‌داشت، در چهارچوب ایده‌آل‌های مادرش به تصویر می‌کشید و برای مادرش هدیه می‌برد. او در اتاق کوچک مادرش، آلمان شرقی ایده‌آلش را برای مادر به تصویر می‌کشید و آن را به تمامی جهان اطراف تعمیم می‌داد.«کشوری که مادرم ترکش کرد، کشوری بود که او بهش اعتقاد داشت و کشوری که ما تا آخرین لحظه‌ی عمرش، زنده نگه داشتیمش. کشوری که در حقیقت هرگز این‌گونه نبود. کشوری که در یاد من همیشه به مادرم مرتبط خواهد بود.»این فیلم برنده‌ی جایزه‌ی بهترین فیلم اروپایی در جشنواره‌ی فیلم اروپا شده است.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.