چگونه برای مدرسه برنامه استراتژیک تدوین کنیم؟

دبیرستان معلم، اولین مدرسه ای که برای آن استراتژی نوشتم. تقریباً ده سال قبل اولین پروژه برنامه ریزی استراتژیک که به صورت مستقل به دست آوردم، مربوط به یک مدرسه بود. آن موقع نمی دانستم که سازمان های آموزشی جز پیچیده ترین سازمان ها هستند. به همین دلیل بدون آنکه ترسی به خودم راه بدهم شروع به تدوین برنامه کردم. اما نکته ای که پیش آمد این بود که هیچ مدلی برای تدوین استراتژی در مدرسه پیدا نکردم. از سوی دیگر اگر کتاب های استراتژی را خوانده باشید، تمرکز آنها بیشتر بر شرکت های تولیدی است و کمتر بر شرکت های خدماتی تمرکز می کنند و تقریباً برای سازمان های آموزشی هیچی ندارند. بنابراین مجبور شدم که این راه را به تنهایی و به سختی بروم. امیدوارم بعداً فرصتی ایجاد شود و درباره تجربیات آن مطالبی بنویسم.من برای دو تا از بهترین مدارس تهران استراتژی تدوین کردم که بر اساس این تجربه مدل خودم در تدوین استراتژی مدرسه را تدوین کردم. توجه داشته باشید که من دو سال در کنار هر کدام از این مدرسه ها بودم تا بتوانم برای آنها استراتژی تدوین کنم و بنابراین در جریان جزئی ترین مسائل این مدارس بودم. امیدوارم این مدل برای شما هم مفید باشد.یک – استراتژی چیست و چرا مدرسه به استراتژی نیاز دارد.اگر از تعریف های معروف استراتژی شروع کنم باید بگویم استراتژی یعنی کدام فعالیت ها را باید انجام بدهیم (پورتر) و چرا باید آن فعالیت ها را انجام بدهیم (دراکر) و چگونه انجام بدهیم تا مزیت رقابتی داشته باشیم. منظور از مزیت رقابتی این است که می توانید ارزش بیشتری را به مشتریان برسانید و آنها را خوشحال و مشعوف کنید. در عین حال که ارزش بیشتری را به مشتری برسانید، باید بتوانید سودآور هم باشید تا بقای شما ممکن شود. این نکته قابل توجه است که چه شما بخواهید و چه نخواهید، مدرسه هم یک نوع کسب و کار است.ظاهر این تعریف ساده است، اما در عمق بسیار پیچیده است. چون خیلی ها می گویند می دانند چه فعالیت های را انجام بدهند تا مشتریان مشعوف شوند، اما خیلی نباید عجله کرد. چون شما باید فعالیت هایی را انتخاب کنید که مشتری حاضر است برای آنها پول بدهد و در عین حال مدرسه سودآور هم باشد. بنابراین خیلی مهم است که فعالیت هایی را که هزینه آن بیشتر از درآمد نباشد را انجام دهید و در عین حال مشتریان (یعنی خانواده ها) را نیز مشعوف کنید. اینجا است که کار سخت می شود و نیاز به استراتژی کم کم خودش را نشان می دهد.چرا مدرسه باید استراتژی داشته باشد؟سیستم آموزشی کشور ما و همچنین خدمات جانبی مثل کنکور آزمایشی و ... برای دو نیم درصد بسیار باهوش طراحی شده است و 97 درصد بقیه را رها کرده است. سیستم آموزش و پروش ما نمی تواند به این 97 و نیم درصد خدمت بدهد و برنامه ای برای آنها ندارد و فقط می گوید تلاش کنید. به همین دلیل مدرسه های سمپاد (سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان) ایجاد می کند و بقیه دانش آموزان را به راحتی رها می کند.از سوی دیگر سیستم کاملاً یکسان آموزش و پرورش از نظر کتاب، روش آموزش به معلم ها، نوع مدرسه ها و ... در کل کشور سبب شده است که تفاوت های فرهنگی، اجتماعی و سبک زندگی در استان های مختلف در نظر گرفته نشود.سیستم های کوددهی مانند قلم چی، گاج، مرات، خیلی سبز و سایر موسسات بر اساس شاگرد اول های با انگیزه و با توانایی تمرکز بالا طراحی شده است و به بقیه کاری ندارد. فقط چون پدر و مادرها حس می کنند فرزندانشان شاگرد اول هستند، به این موسسات پول های هنگفتی را می دهند.سیستم آموزش پرورش ما دانش آموزان را برای پدر و مادر شدن و حضور در جامعه و فضای کسب و کار به خصوص از نظر فکری و مهارتی آماده نمی کند و به همین جهت الان جوان ها تا 35 سالگی سردرگم هستند.البته باید توجه داشت مدرسه ها مجبور شده اند خلاقیت را از بین ببرند، چون نمی توانند تفاوت های دانش آموزان را پوشش بدهند و از آنها ارزیابی جامعی نسبت به استعدادها و نقاط قوت هر دانش آموز داشته باشند تا نسبت به آن واکنش نشان دهند.مدرسه ها باید سه موضوع نیاز خانواده (نگرش خانواده)، نگرش آموزش و پروش (برنامه های آموزش و پرورش) و نیاز واقعی دانش آموز را به تعادل برساند و این موضوع تنها به وسیله استراتژی ممکن است.اگر مدرسه استراتژی داشته باشد باید این اتفاقات در آن بیفتد. تعداد تقاضا خانواده ها برای ورود فرزندانشان افزایش یابد، معلم ها و کارکنان از انگیزه بالایی برخوردار باشند، دانش آموزان و والدین به مدرسه ایمان داشته باشند، دانش آموزان اندیشیدن بی غرور و تعصب را یاد بگیرند، دانش آموز باید بتواند راه خودش را پیدا کند، دانش آموز در هر مقطع تحصیلی رشد لازم مطابق سن خودش را داشته باشد. منظور از رشد، ابعاد مختلف آن است.متاسفانه مدرسه خودش را مسئول روشن کردن آتش درون دانش آموز نمی داند و فقط می خواهد دانش آموزان با انگیزه داشته باشد. استراتژی کمک می کند آتش درون دانش آموزان دیگر را نیز روشن کنیم و به دانش آموزان نابغه احتیاج نداشته باشیم.به طور کلی مدرسه با سه ریسک بسیار بزرگ رو به رو است. ریسک اول این است که تعداد دانش آموزان نابغه مورد نظر اکثر مدارس بسیار کم است و دسترسی به آنها نیز مشکل می باشد. ریسک دوم این است که درآمد مدرسه از نظر شهریه ناپایدار است. ریسک سوم این است که در صورت وابستگی به تعداد خاصی معلم و از دست دادن آنها برای مدرسه مشکلات مهمی ایجاد خواهد شد. به همین دلیل نیاز به استراتژی دارد.حالا اگر واقعیت را در نظر بگیریم، در حال حاضر مدرسه محیطی است که در آن هر روز افکار و ایده های بدی منتشر می شود و مغز هر انسانی نخواسته تحت تاثیر این افکار بد قرار می گیرد. حالا بچه هایی که هر روز در محیطی با افکار منفی و تنبل و سرزنش از سوی معلمان حضور دارند، نمی توانند تبدیل به آینده سازان شوند. به همین دلیل با این شرایط باید فاتحه جامعه خوانده شود.دو- استراتژی فعلی مدارس چیست و چرا نمی توان با آنها ادامه داد.بسیاری از استراتژی های آموزشی و تربیتی که مدارس اجرا می کنند، پیچیده، گران و کم اثر است. (مانند آزمون های آزمایشی). بعضی از مدیران فکر می کنند برنامه های آموزشی متنوع یعنی اینکه استراتژی دارند. آنها بچه ها را با انواع کلاس ها بمباران می کنند.یا اینکه شروع به الگوبرداری (معمولاً به طور ناقص) از مدارس موفق ایرانی یا سیستم های آموزشی خارجی می کنند که بعضاً به فاجعه ختم شده است. چون آنها در الگوبرداری ظاهر کار را کپی می کنند و به فلسفه کاری ندارند.مدیران هنوز ساعت های طولانی آموزش، کنترل های شدید دانش آموزان (که معمولاً هم ناموفق است.)، جلوگیری از تفاوت به وسیله یک شکل کردن همه چیز در مدرسه به وسیله لباس فرم، لوازم التحریر یکسان و تراشیدن سر (استراتژی قدیمی)، ایجاد امکانات کامل فیزیکی در مدارس که استراتژی مدیران در دهه هفتاد و اوائل دهه هشتاد بود را در کل استراتژی می دانند.اجرای برنامه های موسسات مانند مرات، استفاده از سیستم ارزیابی به وسیله آزمون ها در بخش آموزش، مجبور کردن دانش آموزان به ساعت های طولانی مطالعه که معمولاً ناموفق است. (به طور نمونه مدرسه معلم، در سال پیش دانشگاهی روزی 13 ساعت)، سعی بر نظارت کامل بر تمام جنبه های زندگی دانش آموز و ارائه راهکارهای خود به جای آموزش تفکر حل مسئله از دیگر استراتژی های مدیران مدارس است.من به این روش ها، استراتژی کود دادن می گویم. یعنی مدیران بدون آنکه دانه های شوق به دانش و یادگیری، شوق و انگیزه نسبت به پیشرفت در درون ذهن و روح کودکان و نوجوانان بکارند، شروع می کنند با انواع برنامه به این خاک خالی از بذر کود می دهند. چون به نظر من این کتاب های کمک آموزشی، آزمون ها و ... مانند کود دادن است.چون هدف مدارس فقط یک چیز است و آن اینکه نشان دهند می توانند دانش آموزان را در جهت کنکور به خوبی هدایت کنند و به بقیه ابعاد زندگی او کاری ندارند. یکی از بزرگترین جنایت هایی که در حق بچه ها انجام می شود این است که به او القا می کنند که اگر توکنکور قبول شوی، باهوش هستی و گرنه در غیر این صورت یک کودن هستی و با این کار او را نابود می کنند. بنابراین اگر مدارس بخواهند از این وضعیت خارج شوند باید طرحی نو، اما به صورت ساختارمند ارائه دهند.سه – مدرسه چگونه سازمانی است؟برای اینکه بتوانید برای هر سازمانی استراتژی تدوین کنید، اول باید مشخص کنید که این سازمان چگونه کار می کند. مدرسه سازمانی خدماتی است که ارزش یا منفعت مورد نیاز دانش آموزش (یادگیری، تربیت و رشد سیستم تفکر) را در محل مدرسه برای دانش آموز ارائه می کند و در همان جا نیز از نتیجه آن خدمات استفاده می شود.قبل از ادامه بحث باید کمی درباره تفاوت خدمت با تولید صحبت کنم. خدمت مانند تولید قابل ذخیره کردن نیست، یعنی چیزی به نام انبار وجود ندارد. همچنین خدمت به راحتی قابل استاندارد کردن نیست، هر چند مدرسه ای مانند روزبه سعی بر این کار دارد. از سوی دیگر خدمات به راحتی جایگزین یکدیگر نمی شوند، یعنی کیفیت هیچ دو معلمی مانند هم نیست و هر یک کیفیت جداگانه ای دارد. کیفیت خدمات در بخش هایی مانند آموزش کاملاً سلیقه ای است و ارزیابی کیفیت آن پیچیده است، علاوه بر معلم، سایر دانش آموزان و عوامل دیگر نیز در کیفیت آموزش اثر دارند که باید در نظر گرفته شوند.مدرسه چند نوع خدمت اصلی دارد که عبارت است از خدمات آموزشی (یادگیری انواع درس ها و مهارت ها)، خدمات تربیتی (مشاوره، آموزش خانواده، اردو)، خدمات پشتیبانی (چاپ، اطلاع رسانی و ...)به دلیل خدماتی بودن فعالیت مدرسه، قادر نیست فرآیندها و فعالیت های اصلی خود (آموزش و یادگیری) را به صورت بسیار دقیق استاندارد کند.پیچیده ترین موضوع در اداره کردن مدرسه این است که وقتی کیفیت خدمات به بالاترین حد ممکن می رسد که تعامل بین دانش آموز و معلم به بهترین شکل به وجود بیاید و هر دو از انگیزه بالایی برای تعامل برخوردار باشند. (به همین دلیل مدارس به دانش آموزان نابغه علاقه دارند تا به راحت ترین شکل این تعامل ایجاد شود.)خدمت هفت بُعد دارد که باید به خوبی طراحی شود. این هفت بعد عبارت است از: ارکان محصول (تمام اجزای خدماتی که برای دانش آموز، والدین یا معلمان ارزش ایجاد می کند. به طور مثال در در خدمات آموزشی اهداف یادگیری به صورت کلی و جزئی)، مکان و زمان (عرضه محصول در کدام زمان و در کدام مکان باید به دانش آموز، والدین و معلم عرضه شود)، فرآیند (برای ارائه ارزش های پیشنهادی و اجزا محصول به دانش آموزان به کدام فرآیندها که شامل روش و ترتیب کارهای عملیاتی است نیاز دارید.)،بهره وری و کیفیت (چگونه این خدمت را انجام دهید که کیفیت بالایی داشته باشد (دانش آموز، والدین و معلم ها) و در عین حال هزینه مناسبی نیز داشته باشد. معمولاً خدمات مدرسه از بهره وری مناسبی برخوردار نیست. یعنی کم اثر و پرهزینه است. باید شاخص های ارزیابی عملکرد هر خدمت را داشته باشید)، کارکنان برای ارائه خدمات (معلمان و سایر کارکنانی که باید این فرآیندها را اجرا کنند کدام شایستگی ها و ویژگی ها را باید داشته باشند.)فعالیت های اطلاع رسانی (منظور انجام سه فعالیت اصلی است که عبارت است از تهیه اطلاعات و توصیه های لازم برای ذینفعان مرتبط با هر خدمت، زمان انجام خدمت، چگونگی مشارکت هر یک از ذینفعان در خدمت) امکانات فیزیکی مورد نیاز برای انجام یک خدمت چیست؟به همین دلیل مدرسه همیشه باید یک نقشه از خدمات خود داشته باشد و توضیح دهد که چرا آنها را انجام می دهد تا بتواند آن را بهتر کند یا تغییر دهد.چهار- ماموریت مدرسه و ارزش های حاکم بر مدرسه (چرا این مدرسه وجود دارد.)اولین بخش تدوین هر برنامه استراتژیک تدوین ماموریت است. ماموریت دلیلی است که یک مدرسه وجود دارد. یعنی کاری را انجام می دهد که بقیه قادر به انجام آن نیستند. مهمترین دلیل وجود اکثر مدارس دسترسی است. یعنی آنها وجود دارند تا به دانش آموزان آن منطقه خدمات بدهند. اما باید دلایل بسیار مهمتری وجود داشته باشد. یعنی مدرسه کاری را انجام بدهد که مدارس جایگزین هم نتوانند انجام بدهند.هر چقدر این دلیل برای ذینفعان ارزشمندتر باشد، جایگزین کردن مدرسه بسیار سخت تر می شود و ماموریت آن ارزشمندتر می شود.منظور از ارزش های حاکم بر مدرسه چیست؟ یعنی کدام رفتارها را انتظار دارید که همه کارکنان و دانش آموزان همیشه انجام بدهند تا ماموریت مشخص شده محقق شود.پنج - بررسی محیط بیرونی و خانواده دانش آموزان و نیازهای آنهامدرسه باید مشتریان هدف خودش را با دقت تعریف کند. مشتریان می تواند علاوه بر دانش آموزان باید خانواده های دانش آموزان و فارغ التحصیل ها را نیز شامل شود.خانواده ها با توجه به طبقه اجتماعی و نگرشی که دارند انتظارات و خواسته هایی دارند. این خواسته ها باید به خوبی شناسایی شود و چگونگی ارائه خواسته های خانواده ها در خدمات مدرسه به صورت واضح نشان داده شود. هیچ چیزی به اندازه مصاحبه های عمیق با همه والدین به این موضوع کمک نمی کند.مغز دانش آموز در مقطع متوسطه یک از نظر فیزیولژیکی کامل شده است و نیاز دارند که مهارت ها و نگرش های درستی را هم در زمینه یادگیری و هم در زمینه زندگی به دست بیاورند. به خصوص یادگیری مهارت های آموختن آنها تکمیل شود و به بالاترین سطح ممکن برسد تا در دبیرستان و دانشگاه موفق شوند.نیازهای دانش آموزان را می توان در چند بخش تدوین نمود که عبارتند از:الف- نیازهای آموزشیب - نیازهای پرورشی و مهارتیج - نیازهای جسمانیباید توجه داشت که دانش آموز فارغ التحصیل مقطع متوسطه یک تا 4 سال بعد وارد دانشگاه می شود. حدود 10 سال بعد وارد بازار کار می شود و احتمالاً ازدواج می کند. این دانش آموز ممکن است تا هفتاد سال بعد از فارغ التحصیلی زندگی کند که باید آمادگی لازم برای آن را داشته باشد. این آمادگی لازم احتمالاً بیشتر مهارت محور است.یکی از تاثیرگذارترین سازمان ها بر مدرسه خود آموزش و پرورش است که باید مشخص گردد کدام انتظارها را از مدرسه دارد تا در خدمات مدرسه در نظر گرفته شود.از دیگر عوامل اثرگذار بر مدرسه، محیط آن است و باید بررسی گردد چگونه می توانید از آن برای ارتقاء توانمندهای دانش آموزان استفاده کنید یا اگر تهدیدی وجود دارد آن را دفع کنید. به خصوص اینکه محدوده جغرافیایی مشخصی را برای حضور دانش آموز طراحی کنید.اگر مشتریان دیگری را نیز تعریف کرده بودید، نیازهای آنها را نیز مورد بررسی قرار می دهید.شش - بررسی وضعیت داخلی مدرسه و تدوین تمام خدمات فعلی مدرسههمانطور که گفتم مدرسه سازمانی خدماتی است. به همین دلیل نیاز است که نقشه جامع خدمات فعلی مدرسه و بررسی روابط و تاثیرگذاری آنها بر یکدیگر که کمک به افزایش اثربخشی برنامه های مدرسه می کند، تهیه شود. همچنین هر یک از خدمات از نظر هفت بعد نیز بررسی شود.باید نقشه خدمات فعلی با نیازهای دانش آموز و خانواده تطبیق داده شود و اثربخشی خدمات فعلی مورد بررسی قرار گیرد و کمبودهایی که به نظر می رسد را استخراج کنید.هفت - تدوین چشم انداز پنج ساله مدرسهبرای تدوین چشم انداز مدرسه نیاز است به طور شفاف وضعیت پنج سال بعد مدرسه را درباره موضوعات ذیل با دقت تمام توصیف کنید. باید توجه کنیدکه این چشم انداز باید کاملاً هم جهت با ماموریت مدرسه باشد. وضعیت فیزیکی مدرسه چگونه است، فارغ التحصیل ها چه چیزهایی را بلد هستند و چگونه فکر می کنند و به طور کلی چگونه هستند، معلمان و سایر افراد چه کسانی هستند و چگونه کار می کنند، چگونه نسبت به مدرسه فکر می کنند.والدین چه کسانی هستند و نسبت به مدرسه چگونه رفتار می کنند و چگونه فکر می کنند.اگر این توصیفات را در صورت نیاز به صورت نقاشی یا عکس نیز دربیاورید، بسیار بهتر خواهد بود. پس از جمع آوری اطلاعات این توصیفات را به صورت بیانیه ای حداکثر 200 کلمه ای در بیاورید.هشت - شناخت فلسفه آموزشی و تربیتی مدرسهوقتی مدرسه بتواند فلسفه آموزشی و تربیتی مخصوص به خودش را توسعه بدهد، دیگر نگرانی نسبت به ریسک های عمده بیرونی مانند حضور یا عدم حضور معلمی خاص و دانش آموزان نابغه ندارد.فلسفه آموزشی یعنی چرا این محتوا برای آموزش و یادگیری انتخاب شده است، چگونه آن را یاد می دهیم و چگونه یادگیری را ارزیابی می کنیم و چگونه فرآیندهای فکری دانش آموز را رشد می دهیم. (نه چگونه آموزش می دهیم.)فلسفه تربیتی یعنی کدام نگرش ها (باورها) را در دانش آموز و چگونه به وجود می آوریم و چگونه سیستم فکری (فرآیندهای تفکر) مغز را رشد و ارتقا می دهیم که کمک می کند اثربخشی آموزش را به شدت افزایش دهد. (یعنی مدرسه فقط محتوای آموزشی ارائه نمی دهد، بلکه فرآیند تفکر را بهبود می دهیم.)نهم - بازنگری ماموریت و چشم انداز مدرسهبا توجه به فلسفه آموزشی و تربیتی مدرسه و همچنین بررسی خدمات، در صورتی که نیاز است در ماموریت و چشم انداز مدرسه بازنگری می کنیم.دهم - تدوین اهداف مدرسهبا توجه به ماموریت، چشم انداز و فلسفه آموزشی مدرسه اهداف بلند مدت را برای پنج سال آینده تدوین می کنیم. موضوعاتی که باید برای آنها هدف تدوین کرد. درباره نتایج آموزشی هدف گذاری می شود. درباره ساختار فیزیکی مدرسه هدف گذاری می شود. درباره نتایج تربیتی دانش آموزان هدف گذاری باید انجام شود. درباره کیفیت فرآیندهای مدرسه باید هدف گذاری شود. درباره توانمدی های منابع انسانی مدرسه هدف گذاری شود. درباره سیستم های اطلاعاتی و به طور کلی سیستمی شدن فرآیندهای مدرسه هدفگذاری می شود.یازده - طراحی مجدد خدمات و سیستم مدرسه بر اساس فلسفه جدید آموزشی و تربیتی مدرسهابتدا باید وضعیت اثربخشی خدمات فعلی مورد بررسی قرار بگیرد و سپس فهرستی کاملی از خدمات مورد نیاز مدرسه بر اساس ماموریت، چشم انداز، ارزش ها، فلسفه یادگیری و تربیتی و اهداف مدرسه و رابطه آنها با یکدیگر تهیه شود.برای اینکه این خدمات جذاب شود می توانید از تکنیک های تفکر طراحی مانند بازتعریف مسئله استفاده کنید. به طور مثال ژاپنی ها به جای اینکه کلاس ها را برای هر پایه ثابت کنند، کلاس ها را برای هر درس ثابت کردند. از این دست کارها زیاد می توان انجام داد.از دیگر کارهایی که باید انجام شود این استن که فهرست تمام خطاها، مشکلات و نقاط بهبود هر خدمت نوشته شود و درباره آنها بحث شود تا آنها را بهینه کنید.دوازده - پیش بینی منابع مورد نیاز و روش تأمین آنبرای آنکه این خدمات ارائه شود باید مشخص شود که برای هر خدمت به کدام منابع تجهیزاتی و انسانی نیاز داریم. همچنین مشخص می کنیم برای دسترسی به این منابع تجهیزاتی و انسانی به کدام منابع مالی و در کدام زمان نیاز است. در نهایت نیز مشخص می کنید که چگونه این منابع را تامین خواهید کرد.یکی از کارهای بسیار مهمی که مدارس باید انجام دهند، این است که در صورت امکان منابع درآمدی غیر شهریه ای را طراحی کنند.سیزده - بازنگری در مراحل قبلی و تدوین برنامه های عملیاتی و اولویت بندی برنامه هابا توجه به بازطراحی خدمات و همچنین روش تامنین منابع، باید فهرست کاملی از تمام پروژه هایی که باید در این پنج سال انجام شود را تهیه می کنید. بعد از آن ماتریسی با دو بعد سختی و آسانی کار و میزان رضایت ذینفعان تشکیل می دهید و برنامه ها را بر اساس این دو معیار اولویت بندی می کنید.بعد از اولویت بندی نوبت به تدوین برنامه زمانی اجرای برنامه ها می رسد. در کنار زمانبندی باید بودجه، منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز را برای اجرای هر یک از برنامه ها پیش بینی کنید و اجرا را آغاز کنید.چهارده - طراحی سیستم ارزیابی عملکرد مدرسهشما برای آنکه بفهمید برنامه را به خوبی اجرا می کنید یا خیر، باید برای تمامی خدمات مدرسه شاخص های ارزیابی تعریف کنید. همچنین برای تمامی برنامه ها شاخص های ارزیابی تعریف می شود.خدمات به همراه اهداف مدرسه باید به صورت یک نقشه نشان داده شود، یعنی مشخص شود که اگر هر کدام از خدمات مدرسه چگونه اجرا شود کدام هدف برآورده می شود.این روش و تجربه من در تدوین استراتژی برای مدرسه بود که می توانید آن را به کار بگیرید. درباره سوابق کاری من می توانید به این لینک مراجعه بفرمایید.