حق_تکلیفِ سرپرستی

فاطمه نادری‌زاد/ مهندسی کامپیوتر دانشگاه قموقتی از قوام بودن مرد در خانواده صحبت می‌کنيم، دقيقا منظور ما چيست؟ آيا منظور رياست ديکتاتورمآبانه‌ي مرد بر زن و فرزند است؟ علت اين سرپرستي و قواميت چيست؟ آيا خداوند مرد را بر زن برتري داده‌است؟نگاهي بر آيه34 سوره نسا11. منظور از آيه:«الرجال قوامون علي‌النسا...» برتري مرد بر زن نيست بلکه حاکي از نوعي تقسيم مسئوليت است.از سويي وظيفه مديريت داخل خانه را بر عهده زن سپرده و از سويي ديگر مسئوليت حفاظت و تامين نيازهاي معيشتي خانواده را بر دوش مرد قرار داده است که اين تفاوت در تقسيم کار، ريشه در توانمندي انسان و توانمندي طرفين دارد.2. علامه جعفري در خصوص علت رياست مرد بر خانواده مي‌نويسد: اداره‌ي خانواده (امورات اجرايي) به يکي از اين چهارگونه تصور مي‌شود:الف) اداره آن با مرد و زن است که چنين چيزي امکان ندارد و تصادم و تزاحم و برخورد در پي خواهد داشت.ب) زن به تنهايي مسئول باشد که در آن صورت تنظيم ارتباطات با موانع روبرو خواهد شد.ج) پدرسالاري سلطه‌گرانه و خود خواهانه که فضاي جامعه را جهنمي کرده، عظمت و ارزش زن سرکوب و زندگي به کام فرزندان تلخ مي‌گردد.د) نظام شورايي با سرپرستي و ماموريت اجرايي مرد که همراه با اعتدال است و معناي قوام نيز همين است.استاد مطهري نيز در اين‌باره مي‌فرمايد:«زن و مرد هر يک حافظ و حمايت‌گر ديگري است. زن در عاطفه و ايثار جان‌فشاني مي‌کند و مرد در حمايت از خانواده. اعجاز خلقت در تمايل مرد به زن و زن به مرد است. مرد از راه قهرماني مي‌خواهد حاکم باشد و زن از راه جمال و زيبايي و اين دو باهم تعارض ندارند.»3. بر اساس قسمت انتهايي آيه:«بما فضل الله..»، فضل الهي به مردان همان استعدادهاي جلالي مرد براي پاسداري از شئون جمالي زن است. بنابراين فضل الهي به مردان نه تنها نبايد با نگاه ارزش‌گرايانه به معناي «برتري انسانيت» مردان نسبت به زنان نزد خدا تلقي شود؛ بلکه بايد تفاوتي تکويني که مايه تکليف خاص مردان در پيشگاه خداست، معنا شود. در بخش سوم آيه نيز «بما انفقوا..» به يکي از مصاديق اين تکليف يعني برعهده گرفتن مسئوليت تامين نيازهاي مادي و اقتصادي همسر اشاره شده‌است.24. علامه طباطبايي به منظور دفع توهم مردان در برتري خود بر زنان به دليل تکليف و وظيفه الهيِ پاسباني از حريم الهي وجود زنانه که موجب خودکامگي و ظلم مردان به زنان در همه جوامع شده؛ نگاشته است:« قيموميت مرد بر زنش به اين نيست که سلب آزادي از اراده زن و تصرفاتش در آنچه مالک است بکند و معناي قيموميت مرد اين نيست که استقلال زن را در حفظ حقوق فردي و اجتماعي او و دفاع از منافعش را سلب کند. پس زن همچنان استقلال و آزادي خود را دارد. هم مي‌تواند حقوق فردي و اجتماعي خود را حفظ کند و هم مي‌تواند از آن دفاع نمايد.»5. آيت‌الله جوادي آملي در تفسير اين آيه مي‌فرمايند:«اگر مردي اين دو صفت را نداشت يا ازدست داد و يا به وظيفه‌اش عمل نکرد، ولايتش بر خانواده رخت بر مي‌بندد چنين مردي ديگر قيم منزل نخواهد بود. اگر وضعيت در خوانواده‌اي به عکس باشد يعني هوش و تدبير و ادراک زني بيشتر از شوهرش باشد و امورخانه با ثروت يا درآمد زن اداره شود، دليلي ندارد که مرد فرمانرواي خانه باشد زيرا «با» در «بما فضل الله..و بما انفقوا» براي سببيت است يعني به سبب برتري مرد و انفاق هزينه ها او قيم زن است.»6. شواهد تجربي و آماري روانشناسان اين واقعيت هستي شناختي را تاييد مي‌کند که مردان پايه عقلي تحليلي دارند و زنان پايه احساسي عاطفي. آنها بر همين اساس به زنان توصيه مي‌کنند براي مجذوب ساختن همسرشان اقتدارگرايي مردانه او را حفظ کنند. متاسفانه برخي زنان با ذهنيتي تقابل‌گرايانه در مواجهه با مردان به قاعده‌ي مترقي «قواميت» اعتراض مي‌کنند و مي‌گويند:« چرا زنان خود مسئول تامين معيشت و حراست از خود نباشند تا به تمکين از مردان مجبور نشوند؟» در پاسخ بايد پرسيد: مگر تکليف الهي به مردان، نافي توانمندي‌ها و قابليت‌هاي زنان است؟!اين روزها با از بين رفتن قواميت مرد در خانواده به هر دليلي، در صورتيکه بزرگترين پسرش توانايي تامين مخارج زندگي را داشته باشد، اين مسئوليت برعهده‌ي او گذاشته مي‌شود و در غيراينصورت زن خانواده حکم قوّام پيدا مي‌کند که همان زن‌سرپرستي خانوار است.1-زهرا آيت‌اللهي، حقوق زنان برابري يا نابرابري، ج2، ص197 تا 2062-عباس عبداللهي، سکينه اکبري، ميثاق مهر و ماه، ص 100 و101