ویژگی عالمان از منظر امام حسین علیه السلام

سلام بر تو ای خون خدامنبع : کیهان فرهنگی , مرسلی، محمدصادقعلم در آموزه های قرآنی از جایگاه بس ارزشی برخوردار است.[1] شاید هیچ فضیلتی برتر از آن برای شخص آدمی نباشد که او انسانی عالم باشد به ویژه آن که این علم از نوع علم الوراثه و علوم لدنی و شهودی و حضوری باشد نه از علم الدارسه و علوم اکتسابی، زیرا انسان با علم است که به جایگاه خلافت الهی دست یافته است و چنان که از آیه 31 سوره بقره بر می آید مهمترین ویژگی انسانی که خداوند از روح خود در او دمیده[2] همان علم اوست، زیرا خداوند به او کرامت و شرافت بخشیده و همه اسمای خود را به او آموخته تا نسبت به همه ما سوی الله عالم شود.این علم از علوم عادی همانند علم حصولی و اکتسابی نیست که انسان تنها تصویر ذهنی و مفاهیم را در اختیار دارد، بلکه علم حضوری است که آن چیز در نزد او حاضر بوده و او دارای چنین چیزی است، به این معنا که حقیقت هر چیزی در ذات او وجود دارد و حتی همه حقایق هستی به شکلی در نهاد انسان است وهمه ما سوی الله دارایی او را تشکیل می دهد.از همین آیه 31 بقره همچنین به دست می آید که علم به اسماء، علم به حقیقت امور است. از همین رو به جای آن که با ضمیر (هاء) که برای غیر ذوی العقول به کار می رود، از ضمیر (هم) که برای صاحبان عقل و خرد است، استفاده شده است. (ثم عرضهم)علم در هر شکلی بخشش الهی به انسان هاست و در این میان علوم خاصی چون علم لدنی که خداوند به انسان های نیکوکاری چون آصف بن برخیا[3] و خضر[4] می دهد به دلیل همان ویژگی هایش است که به عنوان یک نعمت بزرگ در آیه 14 سوره قصص و نیز 22 سوره یوسف مطرح می شود.از آیات قرآنی به دست می آید که خلافت انسانی به سبب علم حضرت آدم(ع) به علم لدنی و شهودی برای او ثابت شده است.[5] همچنین پیامبران الهی به سبب داشتن همین علوم لدنی و شهودی است که از مقام خلافت الهی برخوردار شدند و بر مردمان واجب شد تا از ایشان اطاعت کنند.[6]انتخاب علی(ع) از سوی خداوند به عنوان خلیفه الله و حجت الله پس از پیامبر(ص) نیز به سبب علم لدنی کاملی است که در اختیار ایشان بوده است. از این رو درباره علم کامل آن حضرت(ع) به علم الکتاب تعبیر می شود[7] درحالی که آنچه آصف بن برخیا داشته تنها گوشه ای از این علم با تعبیر (علم من الکتاب) بوده است.[8]علم موجب می شود تا انسان به جایگاه خلافت برسد هر چند که شامل علوم اکتسابی و تجربی و حصولی باشد؛ اما اصالت از آن علم لدنی و شهودی است؛ چرا که خلیفه می بایست حق هر صاحب حقی را ادا کرده و عدالت به معنای قرار دادن هر چیزی در جایگاه مناسبش را به جا آورد. بی گمان انجام چنین عملی نیازمند آگاهی کامل به ذات و ماهیت و حقیقت هر چیزی است و لازم است تا خلیفه از علم غیب و اسرار آگاه باشد تا بتواند هر چیزی را در جایش قرار دهد و حقش را ادا کند. بنابراین اقتضای خلافت، عدالت ورزی است و لازمه عدالت ورزی آن است که انسان به حقایق هر چیزی چنانکه هست آگاه باشد تا حق او را ادا کرده و عدالت ورزد و او را در جایگاه واقعی و حقیقی اش قرار دهد.براین اساس تشخیص ارزش ها و ضدارزش ها و بایدها و نبایدها حتی در حوزه اخلاقی نیازمند علم به حقیقت اشیاء و تأثیر مثبت و منفی آن در زندگی و اهداف آفرینش هستی و انسان است. این جاست که در آیات قرآنی بارها وقتی حکمی از احکام اسلامی و فضیلتی از فضایل بیان می شود یا به نقد برخی از رذایل و منهیات پرداخته می شود، در پایان آیه از علم و عدم علم سخن به میان می آید و مثلا گفته می شود که اگر علم داشتید می دانستید که روزه برای شما خیر است لذا واجب شده است. به این معنا که حکم واجب و بایدی که از سوی خداوند درباره روزه وارد شده براساس علم است و اگر انسان از این علم برخوردار بود می فهمید که مثلا روزه برای او خیر و مفید است.[9]برهمین اساس اگر کسی از چنین علمی برخوردار نباشد نمی تواند قوانین اخلاقی بلکه قوانین حقوقی وضع کند و مردم را به بایدها و نبایدهایی فرمان دهد؛ چرا که در این صورت قوانین او ممکن است که در نهایت به انسان و یا جامعه یا جهان ضرر برساند؛ بویژه که اگر مبنای قانونگذاری، عقل جمعی و اکثریت و مانند آن باشد که در این صورت حقوق اقلیت ها همواره تضییع می شود و مستکبران و قدرتمندان و اکثریت جامعه گروهی را به استضعاف می کشند و حقوق آنان را تباه می کنند. بنابراین، قانونگذار در همه عرصه ها و حوزه ها از اخلاقی و حقوقی می بایست، عالم به علوم شهودی باشد تا جایگاه هر چیزی را بدرستی بشناسد و حق هر کسی را بداند و با قانون گذاری تثبیت نماید. اینجاست که باید گفت حتی عقل با تمام برتری هایش نمی تواند چنین چیزی را به ارمغان آورد و تنها منبع تشریع و قانونگذاری در جهان و جان می بایست خداوند خالقی باشد که عالم به همه حقایق وجودی هر چیزی و هر کسی است و در مرتبه دوم کسانی که با ارتباط با این علم الهی از علم غیب به اذن او بهره مند شده اند که همان پیامبران و اولیاء و اوصیای آنان هستند. بر این اساس می فهمیم که چرا در آموزه های اسلامی علم و عالم به این معنا تا چه اندازه در ایجاد و تثبیت خلافت و امامت و ولایت انسانی نقش اساسی و بنیادینی دارد.امام حسین(ع) و نشانه های عالمامام حسین(ع) در بیان نشانه های عالم واقعی به دو خصلت و منش افراد اشاره می کند که با آن می توان فهمید که شخص عالم یا مدعی علم است؟امام حسین(ع) درباره برخی از نشانه های علم و عالم می فرماید: من دلایل العالم انتقاده لحدیثه و علمه بحقایق فنون النظر؛ ازنشانه های عالم، انتقادش نسبت به سخنان خودش و آگاهی اش به حقایق فنون و هنرهای نظرپردازی است.[10]1- نقدگرایی و انتقادپذیری:یکی از دو نشانه اصلی که امام حسین(ع) برای عالم بیان می کند نقدگرایی و انتقادپذیری عالم است. عالم نسبت به آنچه می گوید و یاانجام می دهد به دیده نقد می نگرد و بر این باور است که شاید در سخن و رفتارش نقصی وجود داشته باشد؛ چراکه همواره خود را پیش از دیگری متهم می کند؛ زیرا می داند که علم او به حقایق؛ آنچنان تمام و کامل نیست، بلکه حتی اگر از برترین علوم برخوردارباشد نسبت به علم الهی بسیار اندک است.[11] بنابراین، همواره احتمال می دهد که آنچه می گوید و انجام می دهد می تواند خلاف واقع و یا حقیقت باشد. همین خصیصه به او این امکان را می دهد که همواره درخواست افزایش علم را داشته باشد تا به حقایق نزدیک تر شده و از ملکوت چیزهاآگاه شود. از این رو از سوی خداوند حتی به پیامبری که ماذون به علم غیب الهی است، فرمان داده می شود که این دعا را داشته باشد: رب زدنی علما؛ پروردگارا بر دانش و علمم بیفزا.[12] پیامبر(ص) نیز همواره خواهان علم بود که موجب حقیقت شناسی شود. از این رو می فرماید: اللهم ارنی الاشیاء کماهی؛ خدایا حقایق چیزها را چنانکه هست به من بنمایان! امام حسین(ع) می فرماید عالم باید همواره آماده باشد تا سخن و اندیشه خود را بر ترازوی نقد دیگران قرار دهد و از این آمادگی برخوردار باشد که سخن و اندیشه اش نقد شود بلکه حتی بخواهد که دیگران سخنان و اندیشه اش را نقد کنند. به این معنا که می بایست علم و دانش خویش راعرضه دارد تا دیگران به نقد آن بپردازند و سره از ناسره را جدا سازند، حتی اگر به نظر شخص، آنچه دیگران ناسره و نادرست یافته اند، درست باشد، ولی اجازه دهد تا احتمالات دیگری که دیگران درباره اندیشه و سخن او دارند بداند و بشنود و درباره آن تفکر و تامل نماید؛ چرا که در چنین حالتی است که انسان از جزم اندیشی بدون پشتوانه علمی بیرون می آید و هنگامی هم که به جزم در اندیشه رسید در آن صورت مبتنی بر شنیدن افکار و اندیشه های دیگران و همراه با آگاهی از احتمالات نادرستی در سخن و اندیشه اش است پس در مقام عزم بر عملی ساختن اندیشه اش دیگر تردیدی نخواهد داشت؛ چرا که همه ملاحظات و احتمالات را دیده و شنیده است. این چنین نقدپذیری به معنای همراهی با دیگران در عقول و اندیشه هایشان است و شخص در حقیقت به خود امکان می دهد تا از عقول و اندیشه های دیگران بهره مند شود و سپس براساس موازین، آن را بسنجد و داوری نهایی کند. همچنین از این حدیث این معنا به دست می آید که عالم حقیقی از نظر امام حسین(ع) کسی است که حتی پیش از سخن گفتن و حدیث کردن، به ارزیابی و سنجش آن بپردازد و با نقد آن بکوشد تا سخنی سدید و استوار بر زبان آورد که هیچ گونه نقدی بر آن وارد نباشد یا از کمترین نقد واقعی رنج ببرد. پس تفکر و نقد اندیشه، پیش از بر زبان آوردن آن یکی از خصلت های عالمان است. عالم کسی است که پیش از دیگران به نقد خود و اندیشه هایش اقدام کند وهر سخنی را بر زبان نیاورد. پس به تعبیر قرآن در بیان اندیشه ها عجله نمی کند و می کوشد تا پیش ازگفتن همه جوانب آن را بسنجد و ارزیابی کند؛ چرا که از نظر قرآن یکی از آسیب ها و آفات علم آن است که انسان پیش از نقد و سنجش اندیشه براساس معیارهای متقن و استوار آن را بر زبان جاری سازد.[13]اصولا هواهای نفسانی اجازه نقدپذیری به انسان را نمی دهد از این رو یکی از آفات علم همین تأثر عالم از هواهای نفسانی است که موجب کبر و غرور بی جا می شود و نقدپذیری را از انسان سلب می کند. بسیاری از کسانی که پس از عالم شدن حتی به علوم ربانی و لدنی، گرفتار سقوط شده اند مشکل هواهای نفسانی آنان بوده که خود را در جایگاه برتری قرار می دادند که سخن دیگری را نمی پذیرفتند و پرخاشگری می کردند و نقد دیگران را برنمی تابیدند.[14]2. روش شناسی و آگاهی از نظرات گوناگون:از دیگر خصلت های عالم آن است که به فنون و هنرهای نظریه پردازی و تعمق در اندیشه ها آگاهی داشته باشد. اگر انسان بخواهد حقیقت را چنان که هست دریابد و عالم به حقایق باشد می بایست هنرها و روش های آن را بشناسد؛ چرا که هر کسی با روشی به حقیقت دست می یابد. آگاهی انسان به فنون و هنرهای حقیقت شناسی، به انسان کمک می کند که در نظریه شناسی و نظریه پردازی استاد شود و بتواند از نظرات دیگران در چارچوب درستی بهره مند شود.تعمق در هر علم و دانشی نیازمند آگاهی به روش های آن علم است. برای هر علمی فن و هنر و روشی است که می بایست به آن توجه کرد و با بهره مندی از آن به نظر و نظریه های مطرح پرداخت و امکان آن را یافت که در مسیری درست حقیقت را در هر علمی به دست آورد. اگر انسان در مسایل عقلانی بخواهد تأمل و نظری داشته باشد و حقیقت علوم عقلانی را به دست آورد و صاحب نظر باشد می بایست از روش تعقل بهره مند شود و از علوم منطق و فلسفه بهره گیرد. اگر بخواهد در مسایل تجربی و علوم آن وارد شود می بایست فنون و روش ها و هنرهای نقد آن را بشناسد و از طریق تحلیل و تجزیه و تجربه وارد شود و یا در علوم انسانی می بایست از راه ها و روش های خاص آن بهره گیرد. همچنین در علم فقه و مسایل آن می بایست از هنر و روش های آن بهره مند شود. بنابراین زمانی عالم می تواند موفق شود که برای آگاهی و نظریه پردازی و تأمل عمیق در هر علم و دانشی از هنرها و روش های آن استفاده کند. پس در علوم عقلانی با بهره گیری از فنون و روش های حسی و آزمایشگاهی هرگز نمی توان به حقیقت رسید؛ چنان که با روش عقلانی نمی توان در علوم حسی و تجربی صاحب نظر شد و حقیقت را کشف کرد و بدان آگاه شد. بنابراین لازم است که عالم در نظر کردن و تأمل و دقت عمیق علمی در هر دانش و علمی از فنون آن علم برای کشف حقیقت استفاده کند.از نظر امام حسین(ع) آگاهی از نظرات مختلف دیگران برای کشف حقیقت و همچنین آگاهی نسبت به روش ها و فنون علوم مختلف برای کسب حقیقت از اموری است که یک عالم بدان متصف است و منش و روش او این گونه است که قبل از دیگران به نقد اندیشه خود پرداخته و اگر سخنی گفت نقدپذیر است و از سوی دیگر به فنون و روش های حقیقت در هر علمی آگاه بوده و از نظرات دیگران سود می برد.پی نوشت:[1] بقره، آیات 31 تا 33، یوسف، آیه 22، طه، آیه 114، زمر، آیه 9، مجادله، آیه11[2] حجر، آیه 29، ص، آیه72[3] نمل، آیه 49[4] کهف، آیه 65[5] بقره، آیات 30 تا 33[6] انبیاء، آیه 74، بقره، آیات 120 و 147، مریم، آیات 41 و 43 و آیات بسیار دیگر[7] رعد، آیه43؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج5، ص303؛ شواهد التنزیل، حسکانی، ج1، ص400[8] نمل، آیه40[9] بقره، آیات103 و 184 و 280؛ توبه، آیه41؛ نحل، آیات41 و 95؛ قصص، آیه80؛ عنکبوت، آیات 16 و 64؛ صف، آیه11؛ جمعه، آیه9[10] بحارالانوار، ج 78؛ ص 119[11] اسرا ء، آیه 85[12] طه، آیه 114[13] کهف، آیات 65 تا 78[14] اعراف، آیات 175 و 176منبع https://hawzah.net/fa/Article/View/93586/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%22%D8%B9%22 موفق باشید به امید خدا