اعتماد مردم به اخبار منتشر شده در فضاي مجازي

نوشته‌ی فاطمه زهرا مداحیامروزه با توجه به بیشتر شدن نقش رسانه ها در زندگی روزمره جوامع انسانی، میزان اطلاعات منتشر شده در آن نیز بدون توجه به درست یا غلط بودن آن در میان افراد ارتقا و افزایش پیدا کرده. اما نکته مهم آن است که کاربران و مخاطبان فضای مجازی چگونه به این اخبار منتشر شده اعتماد کافی پیدا می­کنند؟اخبار دارای ابعاد مختلفی است. اولین گام در مواجه شدن با اخبار منتشر شده چه در فضای مجازی چه در روزنامه ها و چه از تلویزیون و خبرگزاری ها، بررسی اعتبار منبع خبرهاست. یعنی در صورت وجود منبع قوی و دست اول امکان اعتماد و انتشار خبر برای مخاطبان به وجود می آید.ما با رسانه ای سروکار داریم که روزانه شاهد رد و بدل شدن هزاران اخبار در حوزه های مختلف هستیم. اما از منابع این اخبار به درستی اطلاعات نداریم و در تایید و کذب خبر دچار شک و دوگانگی میشویم. افراد بسیاری هستند که بی توجه به منابع موثق این اخبار را تایید و به آنها اعتماد میکنند. حال سوال اینجاست که ریشه این اعتماد به کدام صفت خاص اکتسابی یا انتسابی برمیگردد؟موقعیت های مختلف در گرایش و اعتماد به اخبار رسانه ها و به خصوص فضای مجازی موثر است اما ممکن است برخی عوامل نسبت به برخی دیگر از اهمیت بسیاری برخوردار باشند. پس در حین ریشه یابی مسئله باید به راهکار های مقبول نیز فکر کرد و از آنها بهره گرفت.در این تحقیق قرار است به عوامل مختلفی اشاره شود که در اعتماد مردم به فضای مجازی نقش مهمی دارند. اصولا اعتماد مردم به اخباری که در رسانه ها منجر میشود ریشه یابی نشده و همیشه از نتیجه آن مینالند که چرا مردم هرچه که در رسانه ها منتشر شده را میپذیرند. اما باید ببینیم که این اعتماد کاذب به همه رسانه های خبری اعم از مجازی و... به چند عامل بستگی دارد. در نتیجه این مقاله به چگونگی شکل گیری اعتماد مخاطبان به اخبار برمیگردد.پس از ریشه یابی مشکل راحت تر میتوان پیشنهاداتی در خصوص استفاده بهینه و کنش موثر مخاطبان در برابر اخبار منتشر شده در فضای مجازی راه حل هایی را ارائه داد و همچنین فرهنگ مربوط به سواد رسانه ای را در مردم بالا برد.مقایسه نوع انتشار اخبار سایر رسانه ها در برابر فضای مجازیدر زندگی امروز عمده مواجهات ما با اخبار، در فضای مجازی و شبکه­های اجتماعی است؛ مخاطبان همانند سال­های گذشته کمتر به روزنامه و دیگر روش های قدیمی رجوع میکنند و عمده آگاهی و اطلاعات روز را از فضای مجازی میگیرند. حتی استناد به تلوزیون نیز دیگر استقبال سابق را ندارد.در این فضا، مرز بین واقعیت و حقیقت، بود و نمود، آنچه هست و آنچه گفته میشود هست، به میزان زیادی کمرنگ شده و شاهد ان هستیم که مجازها بر واقعیت ها مسلط گردیده اند. و حتی واقعیتی بیش از آنها میابند. به همین دلیل است که کاستلز، شاخصه اصلی جامعه شبکه ای قرن بیست و یکمی را آن میداند که:فرهنگ زمان مجازی ... پدیده بنیادینی است که وجه بارز جامعه شبکه ای محسوب میشود. ( کاستلز، 1380)با حضور اینترنت، علاوه بر وجود دنیای واقعی و الگوهای ارتباط سنتی در آن، فضاهای مجازی نیز ایجاد شده­اند که نحوه تولید، انتقال و مصرف اطلاعات در آنها دیگر به شیوه سنتی ضرورت نمی پذیرد و این الگوها، کاملا دگرگون شده اند. گسترش فضاهای مجازی مانند انواع دیگر تحولات و پیشرفت ها، پیامدها و آثار مثبت و منفی گوناگونی را در جامعه و زندگی کاربران این گونه فضاها ایجاد کرده است. (دهقان، مروتی، 1397) تفاوت هایی که آسان­تر و دارای دسترسی بهتری باشند، میل مخاطب را برای استفاده بیشتر آن فضا فراهم میکند. پس منطقی است که اگر در صورت دسترسی بهتر به داده ها و اخبار در اینترنت و فضای مجازی، آمار استفاده از آن بالا رود.مهمترین ویژگیهای اخبار انتشار یافته در شبکه اجتماعی مجازی(شمس، 1397) را میتوان در ده مورد بررسی کرد اما اینجا به تفصیل در سه مورد آن­را بررسی میکنیم.1 .اخبار چند رسانه­ای: به کمک فناوری­های موجود در صفحه های خبری من جمله اینستاگرام، قابلیت پخش اخبار چند رسانه­ای در این شبکه­ها به آسانی وجود دارد. اخبار چند رسانه­ای به دلیل استفاده همزمان از متن، عکس، صدا و گرافیک، برای مخاطب جاذبه رسانه‌­ای بیشتری دارد و با تمایل و علاقه بیشتری اخبار انتشار یافته در این فضاها را دنبال میکنند.2 .سطح فراگیری گسترده: شبکه­های اجتماعی مجازی، با بهره­گیری از پوشش رو به افزایش اینترنت در کشور، دربرگیری و نفوذ گستردهای در سطح ملی و فراملی داشته و اخبار انتشار یافته در آن، بدون محدودیت­های زمانی و مکانی، در سطح گسترده­ای از کشور انتشار می­یابد.3 .تعاملی بودن: در صفحه‌­های شبکه‌­های اجتماعی مجازی (اینستاگرام)، ویژگی­های تعاملی آن در بخش انتشار اخبار، قابلیت­‌هایی به این شبکه‌­های مجازی بخشیده است که مهمترین آنان بدین شرح است: تولید محتوا توسط کاربران، انتشار اخبار توسط گیرنده پیام، امکانات ذخیره و جستجوی اخبار، کمتر بودن محدودیت‌های قانونی و اخلاقی در پخش اخبار، خوانش سریع و راحت اخبار، دریافت خبر به صورت خصوصی از طرف دوستان، خبرنگاری شهروندی (شمس،1397)پس منطقی است که در صورت استفاده و ارائه خدمات بهتر داده‌ها و اخبار در اینترنت و فضای مجازی، آمار استفاده از آن بالا رود.گرایش مردم به افزایش آگاهی به‌­وسیله فضای مجازیبا استفاده از نظریه ساخت یابی گیدنز می­توان استنباط کرد که هرچه کاربران به فعالیت بازتابانه و مشارکت جویانه در شبکه­‌های اجتماعی بپردازند، بیشتر در تولید معنا سهیم هستند و از این­رو احتمال تأثیرگذاری آن­ها بیشتر است. ولی هرچه کاربران منفعل و غیرمشارکت جویانه در عاملیت به عنوان شبکه اجتماعی حضور یابند، بیشتر در بازتولید معنا سهیم هستند و احتمال تأثیرپذیری آنها کمتر خواهد بود.(دهقان، مروتی، 1397)اگرچه جوانان در ظاهر در فرآیند اقناع رسانه­ای مشارکت دارند، اما معمولا درگیر ساخت محتواها نیستند؛ بلكه با قطبی شدن گرایش جوانان، تمايل آنان برای مصرف به سمت توسعۀ مصرف انواع كالاها و خدمات رسانه­ای شكل میگیرد. بنابراين جوانان بهترین قاضی برای هر چیزى هستند. به آنان نمیتوان دروغ گفت و حقیقت، آنان را به مبلغان نزدیکتر میکند. امروزه مخاطب شدن، متکثر و درهم ریخته شده و بعدی جستجوگرانه یافته و کنجکاوی و گرایش جوانان به شبکه­هاى ‌اجتماعی مجازی بهترين سوژۀ بهره­برداری های مبلغان قرار گرفته است.( مک کوئیل، 1387 )گرایش به منبع پيام وقتي مورد علاقۀ جوانان باشد نه تنها شبکه­‌هاى‌ اجتماعى‌ مجازی با استقبال آنان روبرو میشود، بلكه چنين منبعى حتي میتواند به سرعت يك هنجار را در ميان جوانان اشاعه دهد. بنابراين آنچه كه يك منبع پيام را محبوب جوانان میسازد، درواقع جذابيت پيام یا مهارت كلامي پيام و انطباق پیامهای مبلغان با گرایشها و ارزشهای جوانان است. (رفيع پور، 1378 )گرایش به ماهيت پيام در فرآيند اقناع رسانه­اى شامل رمزگذاري، مجراي انتقال و رمزيابي، در کنار مدل ارتباطي یعنی منبع، اطمينان، جذابيت و هدف، میتواند گرایش جوانان را نسبت به مصرف شبکه­هاى ‌اجتماعى ‌َمجازی مورد تشويق و ترغيب قرار دهد. ( موحد و همکاران، 1389، محمدیان، 1379) با توجه به ميزان جذابيت ماهيِت پيام برمبناي تکنیک­های متقاعدکنندۀ احساسات و هيجانات جوانان(اکرامی، 1379) زماني كه شبکه­هاى ‌اجتماعى ‌َمجازی در دسترس جوانان است با توجه به مختصات متقاعدسازي اعم از منبع، ماهيت و گيرنده، تحليل جوانان نه به منظور ارزيابي شبکه­هاى ‌اجتماعى ‌َمجازی بلكه بررسى گرایش جوانان در جهت پيدا كردن بهترين تکنیک­های اقناع رسانه­اى در شكل گيرى سبك فراغتى َ رسانه محور، مد نظر قرار میگیرد.(ساروخاني،(1367ریشه یابی اعتماد به رسانه هامهم ترین کارکرد رسانه ها که اعتبار رسانه را به همراه می­آورد و افزایش اعتماد مخاطب را موجب میشود، کارکرد خبری آنها است و اگر رسانه ها به عنوان واسطه ای صادق بین واقعیت ها و مردم عمل کنند، نزد مخاطب اعتبار کسب میکنند و مورد اعتماد خواهند بود. همچنین اگر رسانه ای پیام خودش را در قالب مورد پذیرش جامعه شکل دهد مخاطب او را خواهد پذیرفت و برایش اعتبار قائل میشود.(نعمتی انارکی،1396)کارشناسان علوم ارتباطات معتقدند که اعتماد به اخبار رسانه­ها متأثر از چند عامل زیر می­باشد:1- شرایط فردی2- شرایط محیط3- عوامل سیاسی4- عوامل رسانه ایاز نظر کارشناسان در بین عوامل نامبرده فوق، عوامل رسانه­ای دارای جایگاه خاص در امر اعتماد مخاطبان به اخبار می­باشند؛ چرا که این عوامل ناشی از عملکرد خود رسانه­ها می باشد (غفوری، 1382)به طور کل مسائلی که در زمینه اعتماد مورد تأکید پژوهشگران علوم ارتباطات است عبارت­اند از: اهمیت و ارزش خبر و اعتبار منبع ارتباط . هر چه رسانه­ای از اعتبار و محبوبیت بیشتری برخوردار باشد، میزان اعتماد مردم نسبت به خبری که در آن منعی می­شود و منبع آن، بیشتر خواهد شد. بنابراین اعتبار رسانه­های داخل و به دنبال آن اعتبار منبع ارتباط و اطلاع رسانی در جهت اعتماد مردم و مخاطبان به برنامه­های خبری رسانه­های داخل و اعتماد آن­را به رسانه­های داخل از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. بنابراین اگر اعتماد مخاطبان، خواسته یا ناخواسته، نسبت به شیوه خبررسانی رسانه­های داخل سلب شود، زمینه­ای کاملاً مناسب برای تبلیغات محافل اطلاع رسانی خارج مهیا می­شود و تمایل و گرایش مردم و اصحاب رسانه به منابع ارتباط خارج گسترش می­یابد. (احمدزاده کرمانی، داوری کیش باستانی، 1396)به طور کلی بحث اعتماد دارای مقوله ها و دلایل زیادی میباشد که متفکران علوم انسانی به خصوص علوم اجتماعی به این بحث میپردازند. یکی از متفکرانی که به تفصیل به این بحث پرداخته آنتونی گیدنز است؛ که به دلیل اطناب نظریه فقط بخشی از آن ­را می­آوریم. اعتماد به غیبت در زمان و مکان ارتباط دارد، زیرا ما چه نیاز به اعتماد به کسی داریم که فعالیت هایش پیوسته در معرض دیدند و فراگردهای فکری مربوط به او شفاف­اند و یا چه نیاز به اعتماد به نظام است که عملکردهایش کاملا شناخته­شده و فهمیده شده­اند؟ گفته­شده که اعتماد تمهیدی برای تطبیق با آزادی دیگران است، «اما شرط اصل مورد نیاز برای اعتماد، نه فقدان قدرت بلکه کمبود اطلاعات کامل است.» (گیدنز، 1992) با توجه به گفته های گیدنز میتوان گفت که فقدان اطلاعات کامل در فرد میتواند زمینه ای برای پیدایش اعتماد به اخبار یا هر منبع اطلاعات و افزایش آگاهی میباشد.جدال صاحبان رسانه برای کسب مخاطب بیشتررسانه­های دنیای امروز نقش به سزایی در پیشبرد برنامه­های مختلف دولت­ها دارند و استفاده بهینه و به­هنگام از توان آن­ها می­تواند میزان کارایی دولتمردان را در اجرای سیاست­هایشان افزایش دهد. در واقع انگاره­های امروزی جهان، عرصه اخبار را بازار رقابت شرکت­های بزرگ خبری برای دستیابی به مخاطب بیشتر و در نهایت رسیدن به اهداف مالی، اقتصادی و سیاسی تلقی می­نماید. امروزه زیربنایی ترین عامل کارکرد مطلوب و اثربخش رسانه به خصوص شبکه­های خبری داخل و خارج «اعتماد» می­باشد. گسترش و تنوع و بساط فعالیت های یک رسانه در شرایط و در زمان مؤثر است که اعتماد به رسانه به عنوان پیش شرط این اقدامات از قبل وجود داشته باشد و یا ضمن فعالیت رسانه به وجود آمده باشد. (احمدزاده کرمانی، داوری کیش باستانی، 1396)رسانه ها حلقه اتصال محیط بزرگ به محیط کوچک هستند و از عوامل نوزایی و خلاقیت و در نتیجه عامل تحرک و پیش برنده برنامه توسعه فرهنگی­اند. همچنین نظام های سیاسی در بحران هایی نظیر بحران مشروعیت، از رسانه ها حداکثر استفاده را میکنند و با مقدس جلوه دادن بعضی از مفاهیم و طرد گفتمان های مخالف و رقیب و سیاه و سفید کردن ایدئولوژیک از طرفی، آمریت و قدرت را در ساز و کار های رسانه ای میپراکنند.(مهدی زاده،1380)تامپسون از رسانه به عنوان چهره چهارم قدرت یاد کرده است که در کنار قدرت های اقتصادی، سیاسی و قهری قرار دارد. این قدرت منبعث از وسایل ارتباطی و اطلاعاتی است و طیف متنوعی ار نهاد های آموزشی، فرهنگی، تربیتی، پژوهشی، سیاسی، اقتصادی، و مدیریتی را در خدمت خود دارد.( تامپسون، 1385) پس با این حساب میتوان رسانه را به عنوان ارباب و مخاطبان را به عنوان برده رسانه ای دانست. چرا که همیشه صاحبان قدرت دیگران را به استثمار خود میکشانند.نقش سواد رسانه ای در اعتماد به اخبارخبر به عنوان یکی از محتواهای تولید­شده رسانه­ها و یکی از منابع اصلی تغذیه اطلاعات مخاطبان، به دلیل ماهیت خود بیش از هر پیام رسانه ای دیگر نیاز به داشتن نگاهی عمیق و تحلیل همه جانبه دارد. این امر گویای وجود اهمیت برخورداری از سواد رسانه ای در مواجهه با این پیام رسانه­ای است.(رجبی،1392) اندیشمندان حوزه ارتباطات و رسانه­ها، از حدود چند دهه پیش همواره دغدغه آسیب­رسانی رسانه­ها و آسیب پذیري شهروندان در جامعه جهانی را داشته اند و براي کاهش اثرات مخرب آنها ایده­ها و پیشنهاداتی را ارائه کرده اند که یکی از این پیشنهادات، تقویت " سواد رسانه­اي " شهروندان در جامعه است.(فرهنگی،1387)همچنین آموزش سواد رسانه­اي به عنوان مهارتی جهت مقابله با جنگ رسانه­اي است که منجر به افزایش ظرفیت تحلیل شهروندان در مواجهه با رسانه­ها میگردد و باعث میشود تا آنان به­جاي آنکه تسلیم محتوای پیامهاي رسانه­اي شوند و منفعلانـه هر آنچه دریافت میکنند بپذیرند، تلاش نمایند تا به عنوان یک مخاطب فعال معنای نهفته در پیامها را درك و به رمزگشایی و ارزیابی پیامها بپردازند و برخوردی فعالانه با پیام­هاي رسانه­اي داشته باشند. اگر شهروندان یک جامعه از سواد رسانه­اي کافی برخوردار نباشند، قطعا نخواهند توانست در فضاي سنگین رسانه­اي جهان امروز، مسائل و وقایع را به درستی تعبیر و تفسیر نمایند. پردازش اطلاعات و خدمات اطلاعاتی هسته اصلی بهره وري هر ملتی را تشکیل میدهد اما رشـد صـنایع رسـانه­اي جهانی، وجود صداهاي مستقل و تصاویر متفاوت را به چالش میکشاند. آموزش رسانه­اي میتواند هم به شهروندان کمک کند تا بدانند که روند تولید اطلاعات به چه صورت است و این مطالب چطور عقایدشان را تحـت تـاثیر قـرار داده و دگرگون می نماید. با توجه به این که فن آوريها و تکنولوژيهاي ارتباطی و رسانهاي دائما در حال تغییـر و توقف ناپذیر هستند، این یادگیري باید مادام العمر باشد. (نصیری، بخشی، 1391)فرهنگی و نصیری(1378) گفته اند، هـدف سـواد رسـانه­اي را هوشيار كردن، اختياربخشي و آزادسـازي مخاطـب ذكـر مـيكنـد. در نقطـه مقابـل، درصورت عدم درك سواد رسانه­اي توسط اقشار مختلف، به­دليل فراگير شدن امـواج وسـايل ارتباط جمعي، انسان­ها زيربار فراوانيِ اطلاعات ناشي از وسـايل ارتبـاط جمعـي نـابود خواهند شد و ديگر اثري از هويت فردي يا ملي نخواهد بود(هاشمي و رضايي، 1387) .از مهمترين پيامدهاي تحليل و درك صحيح پيام­هـاي رسـانه­اي، بـالا رفـتن سـطح آگاهي است كه ميتواند منجر به ايجاد ارتباطات اجتماعي سالم­تر با رسانه­ها و تقويـت ســاختارهاي دموكراتيــك جامعــه گــردد و شــهروندان مــيتواننــد از ايــن طريــق بــه مشروع­سازي گزينه­هاي سالم­تر در رسانه كمك نمايند، چرا كـه يـك شـهروند فعـال و باسواد ميتواند در ايجاد تغيير اجتماعي مثبت فعاليت كند و عكـس­العمـل خـود را در برابر رسانه­ها اعلام نمايد و تنها بينندة صرف نباشد (صـالحي اميـري و رجبـي، 1388).سواد رسانه ای کمتر، اعتماد بیشتر به اخبار فضای مجازیما امروزه در مواجهه با حجم عظیمی از اطلاعات و پیام ها در انواع رسانه ها و فضای مجازی رو به رو میشویم. تکنولوژی اکنون برای این آمده تا پلتفرم های آسان کاربرد را برای همخوان سازی اطلاعات فراهم کند تا هرکسی بتواند اطلاعات را روزانه تولید و با شمار زیادی از مردم همخوان کنند(پاتر، 2020) یکی از بررسی های اخیر نشان می­دهد که مهارت های سواد اطلاعاتی می تواند به طور مؤثر از طریق آموزش در زمینه سواد رسانه ای توسعه پیدا نماید (وان و ورد، 2010).از میان 45 میلیارد وب سایتی که به ارائه اطلاعات موجود در اینترنت می پردازند، بسیاری از اطلاعات به صورت ناشناس و یا با انگیزه هوای محرک مواجه شده و نمی توانند به عنوان اطلاعات جاری، مرتبط، کامل، و قابل اطمینان تأیید گردند. در حال حاضر، دانش آموزان و دیگر محققان آنالین با فریب کاری بسیار زیادی بین حقیقت و دروغ مواجه هستند که تاکنون هیچ کنترلی برای آن صورت نگرفته است (دوک و آشر، 2012).در فرهنگ رسانه های پیشرفته امروزی، مهارت های سواد رسانه ای موثر به عنوان یک ابزار ارزشمند به رسمیت شناخته شده­اند. به طور خلاصه، برنامه های موفقیت آمیز رسانه های سواد رسانه ای عموما شامل تحلیل دانش آموزان نسبت به استفاده از رسانه ها، شناسایی اهداف و دیدگاه نویسنده، دانش تکنیک های تولید، ارزیابی مراکز رسانه های جهانی، و درک ساختار اقتصادی صنعت رسانه است (وان و ورد، 2010 ).انسان ها میتوانند با مقایسه یک پیام با فهم خود از محدودیت ها و و موانع آدم هایی که پیام را تولید کرده اند، از پیام لذت ببرند و آن­ را بفهمند. هرچقدر ساختار دانش یک شخص درباره صنایع رسانه ای بیشتر باشد، آن شخص بیشتر میتواند از عناصر ارزشمند در ان پیام ها لذت ببرد و دیگر عناصر را نادیده بگیرد(پاتر، 2020). در نتیجه ارتقا سواد رسانه ای و اطلاعاتی، میتوان تا حدودی از تاثیر اطلاعات منتشر شده در این فضا کاست.اگر آدم­ها آگاه شوند که چه میکنند، استفاده از رسانه ها برای مدیریت خلق و خوها نشانه ای از سطح بالای سواد رسانه خواهد بود؛ یعنی آدم­ها هشیارانه از رسانه ها به عنوان ابزاری برای برآورده کردن یک نیاز خاص استفاده میکنند(پاتر،2020). پس میتوان گفت در صورت ارتقای سواد اطلاعاتی و رسانه ای، تاثیر پذیری و اعتماد ما به اخبار منتشر شده در فضای مجازی کاهش میابد.جمع بندی و نتیجه گیریرسانه به عنوان ابزار مهمی در زندگی روزمره انسان­‌ها نقش مهمی در شکل گیری اطلاعات و تفکرات آدمیان این قرن دارد. اما چگونگی استفاده از این رسانه نیز مسئله ای قابل توجه است که کمتر به ابعاد آن پرداخته میشود.یکی از ویژگی های رسانه و به خصوص فضای مجازی، انتشار گسترده اطلاعات است که همین انتشار گسترده، مهارتی به نام سواد رسانه‌ای یا اطلاعاتی را طلب میکند. تشخیص اطلاعات صحیح از شایعات در فضای مجازی بسیار سخت و حتی غیر قابل تشخیص شده. از همین رو بیشتر افراد که کسب اعتبار منبع در فضای مجازی برای آنان آسان و قابل دسترس نیست، به راحتی به این اخبار اعتماد کرده و حتی در نشر و گسترش آن نیز نقش خاصی را ایفا میکنند.در این مقاله سعی شد اعتماد به اخبار در فضای مجازی ریشه یابی شود و علت اصلی این مسئله مورد بررسی قرار گیرد. نتیجه این شد که افراد و مخاطبان فضای مجازی، در صورت عدم آموزش صحیح سواد رسانه‌ای و نداشتن مهارت مقابله با پیام­های دریافتی، ناخودآگاه به سمت تایید این پیام­ها جذب میشوند و بدون کسب اعتبار منع در توزیع این محتواها مشارکت میکنند.پس نبود سواد رسانه ای میتواند ریشه مشکل اعتماد در فضای مجازی باشد و آگاهی از اهمیت محتوای رسانه ای، افراد را در تحلیل و تشخیص درست واقعیت پیام­ها یاری دهد.· منابع· غفوری، فلور(1382) "جمع بندی پیام­گیران خبر"، مرکز تحقیقات، مطالعات سنجش برنامه­ای· احمدزاده کرمانی، ر، داوری کیش باستانی، س (1396)،"منابع کسب خبر اصحاب رسانه و میزان اعتماد به منابع"، پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، 28 آبان 99، https://www.sid.ir/fa/journal· GIDDENS ANTHONY (1992),"THE CONSEQUENCES OF MODERNITY" LANE,CHRISTEL AND REINHARD· نعمتی انارکی، د، 1396، "روانشناسی اعتماد به رسانه"، رسانه و فرهنگ، شماره اول، 135تا169· مهدی زاده، سید محمد، 1380، "ایدئولوژی و اخبار"، مقاله برگزیده اولین جشنواره خبر و برنامه های سیاسی صدا و سیما، جلسه نقد و بررسی مقالات· رجبی، م، 1392، "سوادرسانه­ای مدیران و کارکنان روابط عمومی وزارت خانه­ها و سازمان های دولتی کشورو عوامل مرتبط با آن"، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده صدا و سیمای ج.ا.ا