شعرسایه و شعرهمسایه

به قلم: عابدین پاپی(آرام)شناخت ازشناختگی شعرکه بر پایه ی زمان و مکان دچارتغییر می­شودکاری بس دشواراست . شعرتابع حرکت سایۀ زمان درمکان هاست ومکان ها نیز وابسته به نوع فرهنگ و زبان و البته باورداشت هایی­دارد که درسیرزندگی جامعه رخ می­دهد.زمان درحالِ گذر به گذارهایی تازه­تر با مؤلفه هایی فرآرونده­ترطی طریق می­کند و چه بسا اتراق شعردریک مکان به منزله ی برداشت ازداشت هایی تازه­تر ازآن مکان واقلیم باشد که به مثابه ی یک وجود موجودیت خود را به نمایش گذاشته­اند.شعر می­تواند یک معنی اصلی و یک معنی ضمنی داشته باشد.معنی اصلی شعر را بایستی از نهاد(اید) جامعه و طبیعت دریافت نمود و معنی ضمنی شعر درکُنه معنی اصلی واژِگان تراوش می­کند.معنی ضمنی شعر به چیزهایی اطلاق می­شود که یک واژه علاوه برآنچه بیان می­دارد،القا می­کند.معنی ضمنی یک واژه همان معانی دیگری است که دربطن معنی اصلی واژه بدست می­آید. واژه به طور ذاتی- تجربی معنا سازی می­کند که بخش تجربی آن را سُراینده برعهده می­گیرد و پرورش و سازش و حتا آموزش مفاهیم را همین سُراینده متحمل شده­است .هر واژه ای از یک معنی یا معانی اصلی تشکیل می­شود و این معانی با ریتم و صدا آغاز می­شوندو زبان،لب ها وگلو این معانی را ادا می­کنند.فرق واژه با آهنگ و موسیقی یا صدای معمولی این است که به واژه ، معنایی متصل است اما درموسیقی شما این معنا را فهم و درک نمی­کنید بلکه آن را احساس می­کنید و تقریبن حالتی واقعی و مشهود ندارد.واژِگان دربطنِ خود دارای آهنگ ،ریتم و صدای خاصی­اند و درتشکیل زبان نقشی مؤثردارنداما صدا و آهنگ اگرچه می­تواند دارای زبان باشد اما این زبان قادر به کاربردی عملی- معنایی نیست و کاربردآن بیشترهنری است که معنایی را درقالبِ اداکردن به مخاطب تزریق وترغیب می­کند.زبان ازدو شاخصه ی موجودی بهره­مند شده­است.یکی زبان به مثابه­ی وسیله است که معانی را به جهان بیرون منتقل می­کند و دودیگر، زبان به مثابه­ی مفهوم است که این نوع زبان قابل دیدن و قضاوت نیست بلکه تعریف آن تنها به وسیله ی معنای واژگان به جامعه معرفی می­شود. موسیقی و شعر دوستی دیرینه­اند که یکدیگر را درترویج و تداوم هرچه بیشترهنرهمراهی می­کنند. این دو سویگی از یک چند گویگی هم بهره­مند شده­که این چند گویگی ها فی مابین موسیقی و شعر متفاوت است به گونه ای که مُعَرِّف موسیقی صداست اما مُعَرِّف شعر واژِگان هستند.اگر چه موسیقی با خود خیلی­ازمعانی را برای جامعه برجسته می­کند و حتا دردرون خودش مفهوم ساز است اما مُبیّن نیست بلکه مُفهم است و این مُفهم بودن نیزخود به فهم اجتماع درجهت نیل به یک ادراک منطقی ازهمان موسیقی کمک می­کند.شعرِ بدون واژه بی­معناست واگرکسی به این مهم ایراد دارد درواقع این ایراد واقعی ومنطقی نیست ازاین رو که ابزار شاعر واژگان هستند و با واژِگان است که شاعر به زبان و معنا و حتا گریزِ ازمعنا و زبان دست می­یابد. لذاشعر بدونِ موسیقی بی­معناست وموسیقی بدون شعرهم کارکرد وکاربردی ندارد و واژِگان به عنوانِ ابزار مهم شاعر درجهت شکل گیری ساختمان شعر محسوب می­شوند همچنانکه نت ها درموسیقی ازکاربرد مهم وسازنده­ای بهره­مند شده­اند اما ابزارموزیسین­درجهت نمایش و بایش هنر موسیقی صداست که این صدا به دوقسم منقسم می­شود: یکی صدای خواننده یا بانی است و دودیگر، صدای آلات موسیقی است که باز اندیشه وفکرو فیزیک خواننده پشت همین صدا نهفته است.بدین سان برداشت این است که هر واژه­ای ازیک معنی اصلی و معنی ضمنی برخورداراست و کارِشاعرآفرینش همین معانی­ ضمنی است که شعر را به موجِ اوج های شعریت می­رساند. برای مثال: معنی اصلی واژۀ homeدرانگلیسی محلی است که کسی یا کسانی درآن زندگی می­کنند ولی معنی ضمنی همین واژه عبارت است از:امنیّت،عشق،آسایش،استراحت،رفاه وخانواده و این مهم چه گفتن و چه گونه گفتن های واژه راازحیث معنا بازگو می­کند و یا واژِگانی چون childlike,childishکه هردو بیانگر ویژگی وخصایص­کودکانه­اند اما درحالی­که childishحاوی معانی ضمنی دیگری به مانند خُردی، خودسری و بدخلقی هم هست و childlike معانی ضمنی افتادگی، معصومیّت وسادگی­کودکانه­رادارد. بنابراین شاعر زمانی می­تواند به خلاقیّت شعری دست یابد که درمعنی اصلی واژِگان معانی ضمنی را ایجادکند که این فرآیندخود منجرِ به غنی سازی معنا درشعر می­شود و به اصطلاح شاعر با واژه های کم تری حرف بیشتری را ارائه می­دهد و این صنعت ایجاز درواقع همان مفهوم سازی دربطنِ واژِگان هم هست و اگر چه شاعر واژِگان­کمی دراختیاردارد اما با این واژگان کم، معانی بیشتری را به تصویر می­کشد . واژِگان را می­توان به سربازان یک گردان تشبیه نمود و شاعر را به فرمانده­ی این گردان که برای این که بتواند ساخت مندی گردان خود را سازماندهی و قوی ترکند بایستی ازسربازانی استفاده کند که کارکُشته و مجرب و فنی و فعال و دانا هستند.بنابراین شعرِ سایه می­تواند با همین واژِگان ضمنی ایجاد شودیعنی شاعر علاوه برسایه ی اصلی شعر به کشفِ سایه هایی ازهمین سایه نیز دربطنِ خویش دست می­یابد . شعرسایه شعری خود ساخته نیست بلکه ازخودساختگی هایی اقتباس می­کند که به عنوانِ کهن الگو او را درمسیر شعر حمایت و کمک می­کنند.شعر سایه یک معرفت به مثابۀ وجود دارد که این وجود موجودیت خود را درنهادِ جامعه و طبیعت ودرابعادی ازجهان ِذهنی دریافت می­کند. سایه دراین جا به معنی پیروی و تأسی از یک اصل است که این اصل نیز به جهانِ معنا وصل می­شود.هرچیزی دارای یک خود و یک سایه ازخود می­باشد که شعر نیز سایه­ی خود را از«خود» اقتباس می­کند. خودیّت شعر قابل دیدن نیست اما حائزِ لمس و درک است.خودیّت شعر یک حقیقت است نه واقعیّت و شاعر با کمک ازهمین حقیقت واقعیّاتی را ترسیم می­کند که این واقعیّات به مثابه ی سایه ی شعر به شمار می­روند.شعریک:«بی نهایت دربی نهایت » است که به دنبالِ یک «نهایت» هم هست و این نهایت نیزهنوز به دست نیامده است و به همین خاطر است که شاعر همیشه به شعر توجه بیشتری دارد تا پایه و اصل شعر که یک خودیّت غیرمشهود است.شعرسایه به شعری گفته می­شود که نداشته های خود را از یک نهادِ سرشت مند و زیست مند دریافت می­کند تا که بتواند خودیّت خودش را به جامعه نشان دهد.مخاطبِ شعرموجودی به نام انسان است و انسان به عنوان یک موجود زیست مند و هدف مند به دنبالِ گسترش و بسطِ جامعه ی هدف خویش است . شعراگر به معنی­آگاهی باشد این آگاهی را شاعر به دست می­آورد و چه بسا برای به دست آوردنِ این آگاهی باید ناخودآگاهی خویش را هم تجربه­کند. شعردرهرازمنه ای از تاریخ با دامنه هایی متفاوت خودش را نشان می­دهد و این دامنه ها همان سایه ی شعرهستند و سرشت و اصل شعر هرگز خودش رادرجامعه نشان نمی­دهد بلکه این سایه ی شعراست که درحالِ پوست اندازی است.نکتۀ مهم ترشعر همسایه است.همسایه به معنی یکی بودن نیست بلکه درکنارِ هم زندگی­کردن است و این زندگی کردن ممکن است که تبدیل به یک زیست مندی هم نشود. شعر همسایه به شعری گفته می­شود که درکنارِ شعرِدیگری زندگی می­کند و با اعتماد واعتقاد به همین همسایه به دنبال معرفی سایه ی خویش هم هست. همسایه به معنی دارابودن یک سایه است.به تعبیری به مجموع چند شعرکه متشکل ازیک سایه­اند همسایه می­گویند. درجهانِ امروز همسایگی درشعر متداول شده­است و اغلبِ شعرِ شُعرا در کنارهم زیست می­کنند. مهم ترین عنصردرشعر همسایه ، فهم مشترک است و این فهم مشترک ممکن است به یک درک مشترک هم تبدیل شود.درجوامعی که هم پوشانی اندیشه، فرهنگ، و زبان وجود دارد شعر همسایه به وجود می­آید.شعرهمسایه دربافتی معقول موجبِ پالندگی اجتماع و بالندگی فرهنگ می­شود اما درساختی مقبول اگرچه قابلیّت خود را به نمایش می­گذارد اما مقبولیّت آن ممکن است از شاخصه ها و شاکله هایی قابل تأمل برخوردار نباشد. اگر هم را از واژه ی همسایه حذف کنیم درواقع «سایه» به وجود می­آید و سایه را ازهمان نهاد دریافت می­کند و دیگر شعری است که سایه­اش را ازسایه ای دیگر اقتباس می­کند و دراین جاست که این ژانر شعری با کمک ازهمسایه توانسته به این سایه دست یابد و چنین سایه­ای ازویژگی هایی مکرر برخورداراست و پی آمد آن نیزچیزی جزتکرارمعنا و شبیه سازی نمی­تواند باشد.مهم ترین عاملی که شعر همسایه را به وجود می­آورد با هم و یادرکنارهم زیستن است که این مهم موجبِ تأثیر وتأثر می­شود . ازنگاهی دیگرشعر را دراشکالِ دیگری هم می­توان مشاهده کرد: یکی :« درخود زیستن» است که می­توان به آن شعر پایدار و سازگارگفت و دو دیگر:« درجهان نگریستن» است که این شعرحالتی جهان شمول را به خود می­گیرد و سوم: شعرِ:« درکنارِهم زیستن» است که این گونه شعر اگرچه می­تواندفرهنگ دمکراسی را تقویت کند اما درجوانبی هم شعر با تکرار زبان و معنا و حتا فرم مواجه می­شود. شعرایران درکل به دو بخش آرکائیک و آکادمیک تقسیم می­شود به طوری که اقلیم زبانی این دو ژانردرابعادی ازشکل و شمایلی متفاوت بهره­مند شده­است . برای مثال: درمطالعه­ی شعر نیما آنچه که ذهن خواننده را جلب نظر می­کند بیشتر دیدگاهی تازه به طبیعت وجهان است و به همین جهت موضوع و مضمون هایی درشعراین شاعر راه یافته که شاید درآثاردیگران طرح و ترسیم نشده یا دراین زاویه به شعرالتفات نشده­است.نیما با این که شاعری نوگرا با رهیافت هایی جهان شمول است اما نخستین شعری که ازآن به چاپ رسیده است : «قصۀ رنگ پریده » است که این مجموعه درسال 1339 هجری قمری برابر با اسفند ماه 1299 هجری شمسی است که درقالب مثنوی به وزن مثنوی مولوی- بحر هزج مسدّس سُروده و ظاهرا" یک سال بعد انتشار یافته است . به هر روی شعر نو به سکانداری نیما یوشیج یک ورژن(نسخه) از اصل با شیوه­ها و زبانِ متفاوتی است وتقریبن نگاه ِنیما به شعر یک نگاه تازه با مؤلفه هایی جهان شمول می باشد اما همین شعرهم ریشه درنهادِ شعر به معنی یک کلیّت ازمعنا درازمنه های زمان دارد و تنها سایه ای ازاین نهاد را به دایره­ی نهادینگی کشانده­است.گرایش جهان به سمت شعرهایی سمبولیک و انتقادی که ناگریز مصداقی ازانسان روان پریش و پیچیده و مصنوعی امروز است برکسی مستور نیست و این مهم حاکی ازآن است که شعر درحال پوست اندازی است ودرهرزمانی خودش را با شاخصه هایی جدیدتر به جامعه نشان می­دهد. با آغازِ شعر نیمایی جامعه ی شعر درایران با یک شوکِ ذهنی قابلِ توجهی مواجه شد و تا مدت ها پذیرای چنین فرآیندی ازشعرنبودتا این که حضورِ دنیای مدرن با بافت و ساخت هایی تازه­ترراهِ این فرآیند ناهموار را هموارکرد و درهمین جا بود که شعر نیما به عنوان یک پارادایم ادبی نو ،خودش را به جامع ی­ ادبی ایران معرفی نمود. بنابراین مهم ترین موضوعی که درشعرِ نو قابلِ بحث می­باشد مقوله ای به نام « شعرِدرسایه » بود که این شعردرسایه بعدازشعرنیمایی به طور نابه هنگام درهنگامه ای دیگرشکل گرفت .اگرچه تا چند دهه­ شعر نیما درمیدان زبان و ادبیات فارسی میدان داری کرد اما طولی نکشید که افرادی با ایده­های متفاوت تری هم در میدان شعرحضور یافتند و تقریبن خود را به عنوان اپوزیسیون ساختاری شعر نیما نشان دادند که می­توان به احمد شاملو اشاره نمود ضمن این که، درحوزه­ی کلاسیک هم مخالفان زیادی که هم معاصر نیما بودند شعر نیمایی را به چالش کشیدند که می­توان به دکترحمیدی شیرازی اشاره نمود. بنابراین آن سایه ای که نیما درشعر به معنی یک«جهان معنا» دربافتی تازه به وجود آورددرواقع سایه ای بود که سایرین هم دردرون همین سایه شعرنو را به سمت جلو حرکت دادند که می­توان به سهراب سپهری و اخوانِ ثالث اشاره نمود . می­توان گفت که شعر نیما یک شعر بایسته محسوب می­شد که درمقابلِ شعرمنظوم و کلاسیک ایران ایستاد واین ایستادگی دربافتی مشخص و ساختی معین خودش را به جامعه ادبی نشان داد. یک درختِ تنومند بود که شاخ و برگ های متفاوتی را ازخود به نمایش گذاشت و یا می­توان گفت شعر نو درختی بود که دورترازجنگلِ شعرکلاسیک ایستاده بود اما دربطنِ همین شعر نیمایی نوع دیگری ازشعرحضور یافت و آن شعرهمسایه بود. شعر همسایه شعری بود که خودش را درهمان بافت و ساختِ شعرِ نیمایی به جامعه معرفی نمود با این تفاوت که راه نیما تنها دربرخی مؤسسات خصوصی و دانشگاه ها گسترش یافت اما درشعر آوانگارد چنین اتفاقی به معنی واقعی رخ نداد. شاید علت عمده­ی آن افرادی بودند که درمقابل شعرنیمایی قد علم کردند و خودشان را آنتی تز شعر نیما نشان دادند و نکته­ی دیگرخودِ شعر نیمایی بود که حامیان و بانیانِ این ژانرشعری­درترویج و تداوم این ژانردرابعادی کوتاهی­کردند. بنابراین حرکت شعر نو با پوست اندازی زبان درقالبِ رهیافت ها و دریافت های معنایی متفاوتی تا به اکنون ادامه دارد که شاید بتوان­گفت ده­ها ژانرشعری با اِلِمان ها وشاخصه های دیگری­خودشان را به جامعه معرفی کرده­اند که اغلب این ژانرها را می­توان شعر سایه و شعرهمسایه­ی شعرنیمایی برشمرد و ازسویی دیگر قدرت تعمیم پذیری وجامعه پذیری کم تری را هم درجامعه به نمایش گذاشته­اند.مهم ترین­گرایشی که درشعر نو شکل گرفت همان انقلاب زبانی بود که تقریبن انقلابی گری شعر را ازحیثِ فرم و محتوا درقالبی تازه­تر به جامعه معرفی نمود که این ژانرشعری را می­توان شعردهه­ی هفتاد نامید شعری که فرزند خود بود اما با بی مهری خاصی مواجه شد چرا که دوباره جامعه­ی ادبی به دنبال شعر همسایه بود . درکنارهم زیستن شُعرا و شعرِشُعرا،یکی از مباحثی بود که تا به امروز درجامعه رواج دارد. زیست مندی شعر نوایران یک نوع با هم بودن را نشان می­دهد به طوری که هنوز هم شعر نوسایه ای ازسایه­ی شعرسپید است و البته این همسایگی درشعر بعد ازشعرنیما درشعرسپید خود را بیشترنشان داد و یا درزوایایی دیگرهمین شعرنو،زیرتأثیر شعرِفروغ فرخزاد می­باشد . عبورازفیمینیسم ادبی فروغ نه به معنای فهمیدن شعر فروغ بلکه به معنای قالب شدن یا جایگزینی،به یک تابو مبدل شده­که خانم ها اغلب به همسایگی با شعر فروغ تن­داده­اند و دراین وسط به دنبالِ نوعی آلترناتیوهستند.محورجانشینی درشعر نواگر چه با ایده­های احمد شاملو شکل گرفت اما جامعه نیما یوشیج را به عنوان پدرشعرنو برگزید و می­توان ابراز داشت که درجوانبی این پدردرگذروگذارِزمان به یک شعار لفظی مبدل شده تا معنایی چه این که شعرسپید خودش را تحت هرشرایطی جایگزین شعرنیمایی کرد و در صدد برآمد تا که به دنبال خودش آراء و افکار ادبی متفاوتی را نیزبکشاند.لذا زیست مندی شعرنو درجامعه­ی ایران با فراز و فرودهایی متفاوت مواجه بوده و هست به طوری که شعرنو بعد ازانقلاب به شاخه ها وشاخصه های متعددی تقسیم شده و تقریبن قطارآن با کوپن هایی با صبغه هایی متفاوت درحرکت است.اگر چه شعر را باید به حال خودش گذاشت تا که بتواند درحالات و احوالاتی متفاوت و مجزا خودش را به جامعه نشان دهد اما دومقوله­ی مهم به نام شعردرسایه و شعرِ همسایه ازعواملی بودندکه جلوی رشد و بالندگی شعرنو را درابعادی­گرفته اند.القاب پرستی ها و تقدس زایی ها به طوری درشعرنو رخنه کرده­اند که جامعه­ی جوان ادبی قادربه حرکت درشعر به معنی واقعی نیست. بازگشت به خویشتن شعر نو درچند دهه­ی اخیر به ویژه دهه­ی 80 ،90 و400 مشهود و مبرهن است و این مهم نشان می­دهدکه شعر نو به سمت واپس گرایی و واماندگی درسیر و سیاحت است.دراین چند دهه­ ما با ژانرهای مختلفی ازشعر نو مواجه شده­ایم که این ژانرها نتوانسته­اند یک مانیفست فلسفی ازشعر را با رده بندی و دسته بندی شعر همراهِ با پارامترهایی ارائه دهند که جامعه­ی ادبی بتواند براساس آن ها حرکت کند و اصولن و نه عمومن اغلب این ژانرها نیز با شکست مواجه شده­اند و مبحث دیگر، توجه به شعرسایه و شعرهمسایه با خوانش ها و مؤلفه هایی دیگراست که این خوانش ها نیز به رهیافت هایی قابل ملاحظه دست نیافته­اند.بنابراین­آنچه که متبادر به ذهن است این که شعر فی نفسه راه خودش را ادامه می­دهد و دراین مسیرهم شعرایی را با خود به سمت جامعه­ی هدف خویش خواهد برد و این یک قاعده و اصول همیشگی شعر بوده و هست و شعرایران نیز از این اصول و قواعد به دور نیست.