امامت و دموکراسی؛ منشا و مسیری متفاوت

تفاوت مؤلفه‌های دموکراسی و نظام امت و امامتاسلام دینی است که بنا بر اعتقاد غالب پیروانش و مخصوصاً شیعیان، باید علی رغم واقعیات سیال تاریخی، در طول تاریخ جریان داشته باشد. با اینکه چگونگی این جریان و انعطاف آن در برابر تحولات و مقتضیات عرصۀ سیاست، تاکنون پرسش مهمی برای اندیشمندان تشیع بوده است، با این حال اصول کلان امامت (همچون نصب الهی معصوم به حکومت و غصب مقام آن توسط مردم و...) در تاریخ تشیع در مقابل واقعیات سیاسی زمان خود بوده و انعطاف نداشته‌اند. اما در دوران معاصر و به دلیل ظهور پارادایم دموکراسی در اندیشۀ سیاسی در سطح جهان، بررسی این انعطاف اهمیت بیشتری یافته است. زیرا تا قبل از ورود اندیشۀ سیاسی مدرن به درون جوامع شیعی، حداقل در اصول کلان اندیشه سیاسی تشیع -چه در میان متکلمین و چه فلاسفه و فقها- تقریبا وحدت نظر وجود داشت‌. اما در دوران معاصر، اندیشۀ جمع میان دموکراسی یا به طور کل، تجدد با اسلام تبدیل به امری خلاف‌آمد نسبت به سنت سیاسی قدمائی شیعی شده است‌. علاوه بر این دو محور اصلی در اندیشه امامت شیعی -یعنی سیرۀ سیاسی معصوم و اصول عقاید شیعی- نیز در تضاد با این جمع هستند که در ادامه به آن می‌پردازیم.«غصب» مفهومی است که در ادعیه و همچنین سنت فکری شیعی جایگاه مهمی دارد و به معنای «تسلط جابرانه بر مال یا حق دیگری» است. در زیارت جامعه کبیره می خوانیم «بیزاری نمودم از جبت و طاغوت و شیاطین و گروهشان، آن ستم کنندگان به شما و منکران حقّتان و خارج شدگان از ولایتتان و غصب کنندگان میراثتان ...» این زیارت توسط امام هادی(ع) نقل شده است. در آن دوران، تشیع در اقلیت بوده و چارچوب فکری جهان اسلام و جریان اصلی آن دوران را اهل سنت شکل می‌دادند که به امامت حضرت هادی(ع) اعتقاد نداشتند و از خلیفه عباسی اطاعت می‌کردند. به عبارت بهتر، مفهوم غصب علاوه بر حاکمان دوران، اشاره به اکثریتی که خلافت عباسی را پذیرفته بودند نیز اطلاق می‌شود.علاوه بر این مورد، ما در ادبیات قرآنی با مفهومی به نام طاغوت مواجه هستیم. این مفهوم از ریشه «طغی» و به معنای سرکشی و طغیان کردن است و در قرآن به معنای حاکم یا فردی است که از احکام و دستورات خداوند سرکشی کرده باشد. حال این چه ارتباطی با بحث ما دارد؟ بنا بر اعتقاد تشیع، واقعه غدیر، واقعه‌ای بود که در آن علی(ع) توسط خداوند به امامت منصوب و منتخب شد. اما این صرفا یک انتخاب الهی نبود. بلکه خداوند آن را تحت عنوان عامل تکمیل دین(مائده ۳) و ابلاغ آن را تمام کنندۀ رسالت پیامبر(مائده ۶۷) آورده است. شأن نزول این آیات با واقعه غدیر، نکته‌ای است که بعضاً علما و تاریخ‌دانان اهل سنت همچون ابن سعید خدری، طبری یا در مناقب خوارزمی و... به آن اشاره کرده‌اند. البته ما قصد نداریم در اینجا به اثبات این نکته بپردازیم؛ زیرا افرادی چون علامه امینی و دیگر افراد به تفصیل در این باره پرداخته اند و هدف ما از این نوشتار این نیست. اما هنگامی که متوجه این نکته بشویم که این انتخاب الهی بخشی از دستورات دینی است که سرکشی از آن باعث ایجاد حکومت طاغوتی می‌شود -حال چه این سرکشی توسط نظر اکثریت انجام شود و چه نشود تغییری ایجاد نمی‌کند- بنابرین، فرض معقولی نیست که صحبت از امتناع جمع اسلام و حکومت طاغوتی بکنیم ولی از جمع اسلام و دموکراسی سخن بگوییم. زیرا در دموکراسی این عنصر نهفته است که رای مردم هر چه باشد حقّانی و مشروع است؛ حتی اگر برخلاف دستورات الهی باشد. شیعیان بنابراین نصب الهی، یک رابطه‌ای طولی بین حق حاکمیت خداوند، و امام قرار داده اند. بدین صورت که خداوند در تعیین سرنوشت مخلوق مُحقّ و امامت معصوم را در طول این حق قرار داده است. این عقیده در برابر عقیده تفکرات فردی همچون جان لاک قرار دارد که در کتاب «رساله دوم درباره حکومت» صحبت از حقوق طبیعی می‌کند که مستقیماً از جانب خداوند به تمامی افراد داده شده است و مبنایی برای قرارداد اجتماعی افراد برای تشکیل حکومت است.از سوی دیگر، مفهوم مهم دیگری که در تاریخ اندیشه سیاسی شیعی و در بحث های کلامی متکلمین همچون شیخ مفید و یا سید مرتضی علم الهدی و... نیز به آن اشاره شده است، مفهوم قاعده لطف است. به این معنا که متفکرین شیعی در طول تاریخ لطف را به معنای عطیه‌ای از جانب خداوند برای سعادت و هدایت انسان دانسته‌اند و امامت را در بستر مفهوم لطف بررسی کرده‌اند. به عبارت بهتر امامت عطیه‌ای از جانب خداوند برای هدایت انسان‌هاست. زیرا انسان‌ها به تنهایی نمی‌توانند راه سعادت خود را پیدا کنند و بنابراین به لطف الهی نیازمندند. این مفهوم دقیقا در برابر آرمان روشنگری قرن ۱۸ در غرب که حکومت‌های مردمی در بستر آن شکل گرفته اند قرار دارد. به عنوان مثال، کانت در مقاله «روشنگری چیست؟» روشنگری را دوره‌ای بیان کرد که انسان‌ها با عقل خود می‌توانند زندگی و سرنوشت خود را در دست بگیرند و از نظامات پدرسالارانه و استبدادی خارج شوند. اما در سنت سیاسی شیعی بر عدم توانایی مطلق عقل انسان و فطرت او که دارای اختلاف و نقصان است، برای رسیدن به سعادت نهایی تأکید می‌شد. اساساً در تشیع، امامت و دیانت از یکدیگر جدا نیستند؛ زیرا هر دو برای تکمیل عقول ناقص انسان‌ها هستند. هدف یکی، هدف دیگری نیز می‎باشد.غصب، نصب الهی، لطف، حاکمیت الهی در اندیشه سیاسی تشیع-یا همان امامت- دقیقا مفاهیمی هستند که در برابر دموکراسی قرار می‌گیرند. اما آیا این به معنای تبدیل حکومت معصوم به دیکتاتوری است؟ می‌توان گفت تقریبا جمیع اندیشمندان شیعی- چه متکلمان و چه فلاسفه- با تشکیل حکومت معصوم بوسیله تغلب و تحمیل آن به مردم مخالف بودند. چه متکلمی همچون شیخ صدوق و یا فیلسوفی همچون فارابی که صراحتاً به این نکته اذعان داشته‌اند. این عقیده از آن جهت است که هدف حکومت معصوم همانطور که در توضیح قاعدۀ لطف گفته شد، هدایت است و این هدایت به وسیله تغلب محقق نمی‌شود. به عبارت دیگر، در این اندیشه دموکراسی از ارزش به روش تقلیل پیدا می‌کند.| عرفان علمشاهی ، کارشناسی علوم سیاسی