به کجا نگاه می‌کنیم...

بررسی اولویت های غلط اقتصادی در هشت سال اخیر و نادیده گرفتن ظرفیت‌های منطقه‌ایحدود یک سال پیش، اولین تراکنش مالی در چهارچوب اینستکس با مانور رسانه‌ای گسترده صورت گرفت. به عبارتی طبق توافق طرف‌های اروپایی و ایرانی در برجام، تحریم‌های مالی و فروش نفت‌ ایران، می‌تواند با انتقال کالا از اروپا دور زده شود. این در حالی‌ست که از ابتدای مطرح شدن این طرح تا عملیاتی شدن آن خسارت قابل توجهی ناشی از معطلی اقتصاد به کشور وارد شد و ابتدا قرار بود با اقدامی نمادین چند محصول خرد از طریق یک هواپیما وارد کشور شود، اما در اولین تراکنش، مقدار ناچیزی لوازم پزشکی وارد کشور شد که رسانه‌های غربی و دولتی سعی در القا کردن این امر به عنوان پیروزی بزرگ تاریخی داشتند؛ همچنین سخنگوی وقت وزارت خارجه، به تعبیر خودشان فرمودند که ایرانی‌ها باید از این آب باریکه خوشحال باشند. در روز‌هایی که آمریکا و اروپایی‌ها از تاثیرگذاربودن اهرم فشارشان بر ایران، یعنی تحریم‌های همه‌جانبه و مشخصا اقتصادی سرخوش بودند، ایران فارغ از آنکه اندک تلاشی برای خنثی‌سازی تحریم‌ها در جهت بدست آوردن دست برتر در مذاکرات داشته باشد، از همان دشمنی که تحریمش کرده تقاضای کالا و کمک‌های انسان‌دوستانه برای تقویت اقتصاد کشورش کرد.اگر بخواهیم شرایط اقتصاد کشور و تاثیرگذاری تحریم‌ها را بررسی کنیم، باید نیم نگاهی به همسایگانمان داشته باشیم. هر کشوری که در شرایط تحریمی گرفتار و یا راه‌های تبادل آن مسدود می‌شود، اولین راه‌حلی که مورد بررسی قرار می‌دهد، کانال‌های ارتباطی با کشور‌های نزدیک و همسایه است. کشور ما با ۱۵ همسایه و ظرفیت گستردۀ بنادر آبی نزدیک به آن، به عبارتی قابل محاصره‌شدن نیست. آمار تجارت دوازده ماه منتهی به اسفند سال ۹۷ کشورمان نشان می‌دهد که از حدود ۴۴ میلیارد و ۳۰۹ میلیون دلار صادراتی که در سال ۹۷ انجام شد، حدود ۲۴ میلیارد و ۱۳۲ میلیون دلار به ۱۵ کشور همسایه انجام شده است و این یعنی بیش از ۵۴ درصد صادرات کشورمان به مقصد کشورهای همسایه بوده‌است. در یک فقره می‌توان اشاره کرد که صادرات ما به افغانستان از کل صادرات به اروپا بیشتر است‌. در نتیجه قابل توجیه نیست که دولتمردان ما با ادبیات دیپلماتیک به تمسخر کشور‌های همسایه همچون افغانستان بپردازند و جلوی کشورهای اروپایی خود را ذوق زده و مطیع نشان بدهند. مایۀ خجالت است که دولت برای قربانیان حرکت تروریستی در فرانسه با تعجیل ابراز همدردی کند ولی در مقابل شهیدشدن شیعیان هزاره بی‌تفاوت و سرد جلوه کند. فارغ از دین و انسانیت، اگر این دولت نگاهی تماما مزیت‌محور نیز می‌داشت، می‌بایست تمام تلاش خود را برای بدست آوردن دل همسایه‌های خود خرج می‌کرد، نه غربی‌هایی که حتی خودِ وزیر امور خارجه‌اش را که برای رفع تحریم به روابطِ خارج از عرفِ دیپلماتیک روی آورده بود، تحریم کردند.اگر بخواهیم نگاه دقیق‌تری داشته باشیم، قابل بررسی است که از مجموع ۴۲ میلیارد و ۶۱۲ میلیون دلار کل واردات کشور، ۱۱ میلیارد و ۵۴۱ میلیون دلار کالا از مبدأ کشورهای همسایه وارد خاک ایران شده است و این یعنی ۲۷ درصد واردات ایران در سال گذشته از کشورهای همسایه انجام گرفته است. ظرفیتی که همچنان نادیده گرفته شده و امکان افزایش چند برابری نیز دارد. باید توجه داشت که این آمار مختص به واردات کالا می‌باشد‌. به کشورهایی مثل عراق، افغانستان، روسیه و..‌. که در منطقه به صورت پیاپی در حال تنش می‌باشند، نمی‌توان گفت که تحریم کشورهای غربی برای آنان محلی از اعراب داشته باشد و به عبارتی این کشور‌ها خود را ملزم به پایبندی به این تحریم‌ها بدانند. سهم عظیم واردات ایران از این کشور‌ها هم نشان از بستر قابل دسترسی و مسیر ساده برای دور زدن تحریم کالاهای مورد نیاز کشور می‌دهد.اما اگر بخواهیم نگاهی به مقوله صادرات کشورمان داشته باشیم، باید اشاره کنیم که کشورهای همسایۀ ما در سال بیش از یک هزار و ۶۰۰ میلیارد یورو از دیگر کشورهای دنیا واردات کالا دارند، که در حال حاضر فقط ۲۴ میلیارد دلار صادرات به کشورهای همسایه از طرف ایران انجام می‌شود؛ یعنی فقط چیزی حدود ۲ الی ۳ درصد سهم این گسترده بازار، نصیب ایران شده‌است. در سالیان اخیر این عدد از ۴ درصد تجاوز نکرده‌است. چرایی این فاجعه همانطور که اشاره کردیم صرفا به دلیل نگاه غلط اقتصادی این دولت نیست بلکه ریشه در غرب‌زدگی و دید فرهنگی مسئولین کشور هم دارد. فی المثل، تراز تجاری ایران با کشوری مثل روسیه در سال ۹۸ منفی بوده‌است. کشوری که در میدان، همکاری‌های گسترده‌ای با ایران برقرار کرده و حتی تلاش‌های موفقی برای ارتباطات دیپلماتیک صورت گرفت، اما دولت از این همکاری‌ها در مقولۀ اقتصاد بهرۀ چندانی نبرد؛ به صورتی که به قول خودشان ما باید از آب باریکۀ واردات بسیار ناچیز کالا از کانال اینستکس ابراز خوشحالی کنیم و ناشکر نباشیم./ محمد فخرا - کارشناسی علوم سیاسی