درباره مقاله روشنگری چیست؟

(روشنگری چیست؟) پرسشی است که در خلال یک مجادله در نشریات، در زمینه یک موضوع مذهبی شکل گرفته است. در سال 1873 در ماهنامه برلین فرد نامشخصی متنی می نویسد و در آن پیشنهاد می­کند که ازدواج سنتی برافتد. یک روحانی پروتستان به نام یوهان فردریش تسنولر که خود از دوستداران روشنگری بود در متن دیگری پرسش آغازین را مطرح می کند:( روشنگری چیست؟) و در ادامه می نویسد:( باید پیش از روشن کردن مردم برای این پرسش که کم و بیش به اندازه حقیقت چیست؟ اهمیت دارد پاسخی یافت، با این همه من پاسخ چنین پرسشی را نیافته­ام.)این مطلب انگیزه­ای برای کانت می­شود تا به این پرسش پاسخ روشنی دهد.جمله نخست مقاله (روشنگری چیست؟) مهم ترین جمله مقاله و چکیده مقاله است و شاید بتوان گفت ادامه مقاله تنها در حال تبیین همین یک جمله است و من هم در ادامه سعی دارم با همین فرض به تحلیل و تبیین مقاله بپردازم.نخستین جمله مقاله چنین است:( روشنگری همانا به در آمدن انسان است از حالت کودکی­ای که گناهش به گردن اوست.) این جمله به صورت استعاری بیان شده است و ما باید برای فهمیدن مقصود کانت از این جمله به جست و جوی معانی اصطلاحات حالت کودکی، گناه و به در آمدن از کودکی بپردازیم.کانت مراد خود را از کودکی در جمله بعدی به روشنی بیان می کند. منظور او از کودکی (ناتوانی از به کارگرفتن فهم خود بدون راهنمایی دیگران) است. در واقع انسانی که در حالت کودکی قرار دارد بر خرد خود تکیه نمی کند و صرفا از پیش­ داوری ­های پیشینیان یا تعالیم سرپرستان فکری خود پیروی می­کند. بدون آن که در آن اندکی تامل کند.اما چرا گناه در حالت کودکی ماندن بر گردن فرد است؟ یا سوال دیگر این که چرا با وجود این که انسان می تواند از عقل خود استفاده کند اما برخی از این کار خودداری می­کنند و در حالت کودکی می مانند؟ کانت در این جا دلایل جالبی را بیان می­کند که ناظر به دلایل روانشناختی است. کانت معتقد است زمانی که فرد در دوران کودکی قرار دارد، سرپرستانی به جای او می­اندیشند به او می گویند:( به چه چیزهایی بیاندیشد و به چه چیزهایی عمل کند و ...) و این کار را برای فرد بسیار ساده می کند، به طوری که پس از گذشت زمانی فرد به این رهنمودها دلبسته می شود.آنان حتی به این حالت دلبستگی دارند و به راستی از به کار بستن فهم خود نا توانند چرا که هرگز مجال چنین کاری به ایشان داده نشده استو از طرف دیگر سرپرستان مدام به کودکان نهیب می زنند که به اندیشه خود راه پیمودن سخت و دشوار است. در نتیجه از کودکی به در آمدن شجاعت می خواهد و عزمی که چند بار شکست خوردن را به جان بخرد (چرا که نوپایان با چند بار افتادن سرانجام پا باز می کنند.) کانت در قسمتی از مقاله تاکید می کند که حتی انقلاب کردن هم نمی تواند به روشنگری کمک کند زیرا ممکن است، تنها پیش ­داوری ­های جدید جایگزین پیش­داوری­های قدیم گردد و فرد تنها خود باید به این نتیجه برسد.حال در چه شرایطی فرد می تواند از حالت کودکی به در آید؟ کانت معتقد است بیرون آمدن از کودکی تنها در صورت تحقق آزادی ممکن است (آزادی، آن هم بی­زیان­ترین آزادی­ها، یعنی آزادی آشکارا به کاربستن فرد در تمامی زمینه ­ها) کانت معتقد است، در صورت وجود چنین آزادی، روشنگری ناگزیر رخ می دهد.اما بلافاصله سوالی که پیش می آید این است که آیا این آزادی با انجام وظایفی که هر فرد در جامعه بر عهده دارد ناسازگار نیست؟ یا چگونه می توان هم خرد ورزید و هم فرمانبردار بود؟ کانت در اینجا به کاربستن خرد را به دو قسمت تقسیم می کند که آنها عبارتند از: به کاربستن خصوصی و به کاربستن همگانی. منظور کانت از به کار بستن خصوصی استفاده از عقل در وظایف اجتماعی است و در واقع همین قسم است که می تواند توسط قانون محدود شود به عنوان مثال یک فرد به عنوان شهروند یا فرمانده جنگ موظف است که فرمانبردار قوانین باشد، اما در به کاربستن عمومی عقل می تواند، قوانین مالیات و تشکیلات ارتش را نقد کند. کانت به صورت مشخص این موضوع را درباره روحانیون بیان می کند. هر چند که روحانیون وظیفه دارند، در کلیساها به وعظ و خطابه بپردازند (اما در مقام یک دانشمند آزادی تمام و حتی وظیفه دارد که تمام اندیشه های سنجیده و نیک­خواهانه خود را درباره نادرستی­های این اصول و نیز پیشنهادهای خود را برای بهسازی امور دین و کلیسا با همگان در میان نهد.) زیرا نمی­توان تصور کرد سرپرستان دینی مردم، خود در حالت کودکی مانده ­اند.پرسش دیگری که شکل می گیرد این است که آیا می توان استفاده عمومی عقل را همچون طریق خصوصی آن با قرارداد و سازوکار اجتماعی محدود کرد؟ او معتقد است این (کار محال است) زیرا در هیچ دوره­ای نمی­توان آزادی آیندگان را در گستردن دامنه شناخت خود پایمال کرد و حتی از این کار به عنوان یک جنایت یاد می کنداین کار جنایتی خواهد بود بر ضد طبیعت انسان، که غرض وجودی­اش درست همین پیشرفت است.کانت معتقد است هیچ کس حتی بالاترین نهاد قانون­گذاری و حتی پادشاه هم نمی تواند دست به وضع چنین قانون بزند (چرا که مشروعیت او در مقام قانون­گذار درست از این مایه می­گیرد که او اراده تمامی مردم را در اراده خود گردآورده است.) و به عنوان مثال هم اساسنامه دینی را می آورد و می گوید که هیچ کس نمی تواند بر یک اساسنامه دینی پایدار توافق کند.هر چند که او معتقد است روحانیان در مقام استفاده عمومی از خرد خود می­توانند، درباره کاستی­های نهاد دینی سخن بگویند اما باید احترام نظم مستقر را حفظ کنند تا جایی که با منظم کردن اندیشه ­های جدید و بدون ایجاد دشواری برای سنت ­باوران تغییر و دگرگونی در نهاد دین ایجاد کرد.پ.ن: جملات داخل پرانتز از متن مقاله است و در این متن از ترجمه همایون فولادپور استفاده شده است.