خلاصۀ داستان ورقه و گلشاه اثر عیوقی

در شرح خلاصۀ داستان ورقه و گلشاه از سخنان دکتر سید مرتضی میرهاشمی و از کتاب تصحیح داستان «ورقه و گلشاه» مرحوم استاد دکتر ذبیح اله صفا بهره جسته ­ام. منظومۀ عاشقانه و پرسوز و گداز «ورقه و گلشاه» اثر شاعر عیوِقی، که به تصحیح دکتر ذبیح الله صفا، یکی از آثار کهن و ارزشمند ادبیات فارسی است درباره سرگذشت عشقِ پر سوز و گداز یک پسرعمو و دختر عمو که ناکام از دنیا می‌روند؛ اما پس از آنکه به معجزه پیامبر اکرم (ص) زنده می‌شوند، به وصال هم می‌رسند. از «عیّوقی» شاعری که داستان منظوم «ورقه و گلشاه» را سروده، اطلاعی در دست نیست جز اینکه به قول مرحوم استاد دکتر ذبیح الله صفا مصححِ «ورقه و گلشاه» با توجه به اشاره‌های شاعر در متنِ اثر، تنها می‌دانیم که او فردی مسلمان بوده و سرایش این منظومه را در بهارِ یک سال آغاز کرده و در همان سال به انجام رسانده است؛ و نیز این را می‌دانیم که عیّوقی اثر خود را به نام «سلطان محمود» درآورده است:تو عیّوقیا گَرت هوش است و رأی/ به خدمت بپیوند به مدحت گرایبه دل مِهر سلطانِ غازی بجوی/ به جان مدح سلطان محمود گویابوالقاسم آن شاه دین و دُوَل/ شهنشاه عالم، امیر مللدربارۀ اینکه این «سلطان محمود» کدام محمود است، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است، زیرا در فاصله 138 سال از 387 تا 525 هجری قمری، سه نفر با نام «محمود» به حکمرانی می‌رسند. نخست، یمین‌الدوله ابوالقاسم محمود بن سبکتگین، معروف به سلطان محمود غزنوی، که از 387 تا 421 در نهایت اقتدار سلطنت کرد. دوم، محمود بن ملکشاه سلجوقی، پسر ترکان خاتون بود که از 485 تا 487 حکومت کرد و با مرگش، سلطنت به برادرش، برکیارق، رسید. سومین محمود نیز، پادشاهی است به نام محمود بن محمد بن ملکشاه سلجوقی که از 511 تا 525 ق حکومت کرد. مرحوم استاد صفا در مقدمه «ورقه و گلشاه» نوشته‌اند که با توجه به لفظ «غازی» که در شعر عیّوقی آمده، منظور شاعر به احتمال فراوان همان سلطان محمود غزنوی است که به لقب «غازی» نیز در تاریخ شهرت دارد.ماجرای عشق پسرعمو و دختر عمومنظومه «ورقه و گلشاه» داستان عشق جانسوز پسر جوانی به نام «ورقه» به دختر عمویش، «گلشاه»، است که در راه این عشق، دوری‌ها، جنگ‌ها، بی‌وفایی‌ها و خون دل‌خوردن‌های بسیاری پیش می‌آید. این دو عاشق و معشوق، فرزند دو برادر از قبیله «بنی شیبه» اند؛ پدر ورقه، «هُمام» نام دارد و پدر گلشاه، «هلال» ورقه و گلشاه از کودکی در کنار هم بودند و با هم بالیده و رشد کرده و نزد معلم درس آموخته بودند. این دو که از کودکی با هم اُنس داشتند، دل به هم می‌بازند و عشق یکدیگر در خانه دل خویش جای می‌دهند. پدر و مادرهایشان که حال فرزندان خود را می‌بینند، جشنی در قبیله برپا می‌کنند تا گلشاه را به عقد ورقه درآورند. نغمه چنگ و آوای موسیقی فضای قبیله را پُر کرده بود و همه اهل حیّ یا همان قبیله آماده جشن عقد این دو یار صمیمی شده بودند که ناگهان:برآمد ز گردون و هامون خروش/ مصیبت شد آن شادی و ناز و نوشزمین شد پر از مرد شمشیرزن/ که بُد پیشِ شمشیرشان شیر، زنسپاهی همه سرکش و تیره رأی/ همه دیو دیدار و آهن قبایز بهرِ شبیخون و از بهر کین/ تو گفتی که بَررُسته‌اند از زمینهمه تیغ‌ها از نیام آخته/ همه کینه و جنگ را ساختهبه کشتن همی گردن افراشتند/ کسی را همی زنده نگذاشتندبراندند بر خاک بر، سیل خون/ شد از خونِ گُردان زمین لاله‌گونربیع بن عدنان، سالار قبیله بنی ضبّه (در سه منزلی قبیله بنی شیبه) که به گلشاه علاقه‌مند بود و چندین بار با فرستادن پیغام او را از پدرش خواستگاری کرده؛ اما پدر گلشاه به پیام‌های او پاسخی نداده بود، وقتی می‌فهمد که قرار است گلشاه را به عقد ورقه درآورند، با مردان جنگجوی خود به جشن عقد ورقه و گلشاه حمله می‌کند و پیش از عقد آن دو دلداده، با کشتن شماری از اهل قبیله، جشن را به هم می‌ریزد و گلشاه را نیز همراه خود می‌برد. ربیع، گلشاه را نزد خود می‌نشاند و با تقدیم کردن زر و سیم و گوهرهای گرانبها به گلشاه، با مهربانی و فروتنی از عشقِ پرشورِ خود به او سخن می‌گوید. در همین حال گلشاه چاره‌ای می‌جوید و با نقش بازی کردن، به ربیع می‌گوید که تا زنده است، در خدمت او خواهد بود و جز او به کسی نخواهد اندیشید؛ اما از ربیع می‌خواهد که یک هفته به او زمان دهد تا آماده پیوند زناشویی با ربیع شود:چو بگذشت یک هفته از کار من/ نباشد کسی جز تو سالار منتو را جای روبم به گیسوی خویش/ تو را دانم اندر جهان شوی خویشربیع بن عدنان به گفتارِ اوی/ بِبُد شاد و ایمن شد از کارِ اوینبود آگه از مکر سرو سَهی/ به دام اندر آویخت از انبُهیلشکرکشیِ عاشقِ دلخسته برای بازپس‌گیری معشوق از دست ربیع بن عدنان از آن سوی، ورقه و اهل قبیله‌اش به خود می‌آیند و می‌فهمند که ربیع بن عدنان گلشاه را ربوده است؛ از این‌رو، مردانِ جنگی قبیله با همراهی ورقه و پدرش برای گرفتن انتقام و رها کردن گلشاه، راهی منزلگاه قبیله بنی ضبّه می‌شوند. ربیع نیز با آگاه شدن از این ماجرا، جنگ‌آورانِ قبیله خویش را جمع می‌کند تا مقابل بنی‌شیبه بایستند. ربیع پیش از رفتن به میدان، بار دیگر نزد گلشاه می‌آید تا از وفاداریِ دخترِ بنی‌شیبه نسبت به خویش مطمئن شود. ربیع به گلشاه می‌گوید: ورقه و جنگجویان بنی‌شیبه برای جنگ آمده‌اند؛ می‌خواهم بدانم تو دلت با من است یا با ورقه؛ زیرا اگر دلت با من باشد، از یک جهان دشمن نیز نخواهم ترسید و به پشتیبانیِ عشق تو لشکر دشمن را درهم می‌شکنم. گلشاه اما باز هم نقش بازی کردنش را برای ربیع ادامه می‌دهد تا بتواند از چنگ او به سلامت رها شود:بدو گفت گلشاه، کاِی نام‌جوی/ میاندیش وز دشمنان کام جویکه تو تا قیامت مرا مهتری/ ز صد ورقه بر من گرامی‌تریشب و روز من در وفای تواَم/ پرستنده خاک پای تواَمربیع ابن عدنان عجب شاد شد/ به گفتار او از غم آزاد شدنبرد دو مرد عاشق و کشته شدن پدرِ ورقه ربیع در مصاف تن به تن با لشکر ورقه، چهل مردِ جنگی را از پای درمی‌آورد و آن‌گاه رجز می‌خواند که به جای افراد عادی، یکی از سالارانِ لشکر به مصافِ او بیاید. او با فریاد زدنِ اینکه گلشاه او را نسبت به ورقه ترجیح داده، به آشکارا ورقه را به میدان فرا می‌خواند. ورقه نیز که خونش به جوش آمده، رزم‌جامه بر تن محکم می‌کند و آماده رفتن به نبرد با ربیع می‌شود که ناگاه، پدرش، همام، جلو او را می‌گیرد و نمی‌گذارد که به آوردگاه برود و به جای پسر، خود به میدان می‌رود. پس از زد و خورد بسیار بین ربیعِ جوان و پدر ورقه که پشتش خمیده بود و مویش سپید، عاقبت پدر ورقه به دست ربیع کشته می‌شود. ورقه را مرگ پدر جَری‌تر می‌کند و او هم برای بازپس‌گیریِ ناموسِ خویش و هم به قصد گرفتن انتقام خون پدر، برای کشتن ربیع به میدان می‌آید. جنگی دشوار بین ربیع و ورقه در می‌گیرد؛ جنگی که حفظِ جان، مقصود دومِ طرفین از آن است و خواست نخست و اصلی هر یک از دو جنگجو، به دست آوردن جانان، یعنی گلشاه است. این مصاف تن به تن، هم رقیب را برای همیشه از میدانِ عاشقی و زندگی بیرون می‌کند و هم معشوق را به جنگجوی پیروز می‌بخشد. بنابراین، دو دلاور هرچه در توان دارند، می‌گذارند تا جانِ یکدیگر را بستانند. نخست با نیزه به یکدیگر ضربه می‌زنند، که پس از چندی نیزه‌ها می‌شکند؛ سپس با شمشیر نبرد می‌کنند که شمشیرها نیز خرد می‌شود؛ به گرزهای سنگین دست می‌بَرند؛ اما شدت ضربه‌ها موجب می‌شود کف دست‌هایشان تاول بزند و نتوانند کارِ جنگ را با گرز ادامه دهند؛ پس دوباره شمشیر و نیزه در اختیارشان می‌گذارند:به میدان در، آن هر دو خسرونژاد/ به کینه بگشتند چون تندبادربیع ابن عدنان برآورد خشم/ یکی حمله کرد آن سگ شوخ چشمسر نیزه بگذارد بر رانِ اوی/ که از درد آزرده شد جان اویاَبر پهلوی اسپ رانش بدوخت/ رخِ ورقه از درد دل برفروختپیاده شد از اسپ، اسپش بمرد/ پیاده بر آن خستگی حمله بُردیکی نیزه‌ای زد به بازوش بر/ که بردوخت بازو به پهلوش برولیکن به جانش نیامد گزند/ ز بازوی خود نوک نیزه بکندتَنِ هر دو در بندِ غم بسته شد/ همین خسته گشت و همان خسته شددرست است که منظومه «ورقه و گلشاه» اثری است عاشقانه و در شمارِ ادب غنایی؛ اما در بخش‌هایی از این داستان که سخن از جنگ و میدانِ نبرد و اسپ و گرز و شمشیر به میان آمده، عیوّقی به خوبی صحنه‌های رزمی را به تصویر کشیده و با توصیف‌های ساده، عینی و روان، رزم‌گاه و رزمجو و رزم را به شکلی دیدنی برای خواننده تعریف کرده است. گلشاه وارد میدان نبرد می‌شود/ نجات دادن و اسیر شدن؛ اما افزون بر افرادِ دو لشکر که رزمِ تن به تنِ دو عاشقِ زخمی را نظاره‌گر هستند، این نبردِ عشقی یک تماشاگر ویژه نیز دارد: گلشاه. عیوّقیِ شاعر در ادامه روایت خویش تعریف می‌کند که گلشاه نیز رزم جامه می‌پوشد و روی خود را نیز می‌پوشاند و در کسوت سربازان، به آوردگاه می‌آید و از یک سو ورقه را می‌بیند که رانش زخمی شده و از سوی دیگر ربیع را که خون از بازویش جاری است. معشوق نبرد دو مردی را که سرنوشتش به سرنوشتِ آنان گره خورده است، به دقت نظاره می‌کند. ورقه سوار بر اسبی دیگر حمله تازه‌ای را آغاز می‌کند؛ اما به ناگاه اسبش با سر به زمین درمی‌آید و ورقه نقش بر زمین می‌شود و در چشم بر هم زدنی ربیع را خنجر به دست، روی سینه خود می‌بیند. ربیع می‌خواهد سر از تن ورقه ببرد و کار را یک سره کند و همه این‌ها را گلشاه دارد با دلی پُر از خون تماشا می‌کند. ورقه که مرگ را حتمی می‌بیند، در آخرین لحظه ربیع را سوگند می‌دهد که اجازه دهد یک بار دیگر روی گلشاه را ببیند:بگفتا بر این دل میافزای درد/ به حق خداوند جبّار و فرداز آن پیش تا کم [= که مرا] درآری ز پای/ یکی روی گلشاه ما را نمایکنونم مکش، دست و پایم ببند/ بِبَر نزد آن زادسرو بلندبه دیدارِ آن ماه مهمان کنم / به پیش وی آن‌گاه قربان کنمربیع خواست او را می‌پذیرد و با خفت و خواری او را حرکت می‌دهد تا نزد گلشاه ببَرد. در این حال، گلشاه سوار بر اسب، نقاب از رخ باز می‌کند و شتابان نزد ربیع و ورقه می‌آید. ربیع گمان می‌کند که گلشاه از دوری او بیتاب شده و به میدان آمده تا او را ببیند؛ اما گلشاه در یک لحظه ناغافل نیزه خویش را بر جگرگاه ربیع بن عدنان می‌زند و او را می‌کشد. سپس سوی ورقۀ دست در بند می‌آید و دست‌های او را باز می‌کند و هر دو شادمان نزد لشکریان بنی شیبه بازمی‌گردند. از آن سو اما جنگیانِ بنی ضبه را اندوه و ماتمِ مرگِ ربیع فرامی‌گیرد. یکی از دو پسر ربیع، بر سر نعش خونین پدر می‌آید و سوگند یاد می‌کند که انتقام خون او را بگیرد. ورقه تلافی می‌کند. پسر بزرگ ربیع به میدان می‌آید و ورقه نیز با پای مجروح خویش برمی‌خیزد تا به جنگش برود؛ اما گلشاه مانع می‌شود و خود با پوشیدن جامه رزم و گذاشتنِ خودِ جنگی برسر، با چهره‌یی پوشیده به مصاف پسر بزرگ ربیع می‌رود و او را می‌کشد. در ادامه پسر کوچک ربیع به خون‌خواهیِ پدر و برادر به مصافِ گلشاهِ روی‌پوشیده می‌رود. بین دو سوار، جنگی سخت در می‌گیرد که ناگاه کلاه خود از سر گلشاه می‌افتد و پسر ربیع درمی‌یابد که این سوار، «گلشاه» است؛ و با دیدن روی و مویِ اوی، عاشق گلشاه می‌شود. پسر گفت:ای دلربای بدیع /منم نامور، غالب ابن ربیعکنون ای پری‌چهرۀ خوب‌روی/ به یک سو نه این کینه و گفت و گویمرا با تو امروز پیکار نیست/ مرا جفت نیّ و تو را یار نیستبرادرم بر دست تو کشته شد/ پدرم از بلای تو سرگشته شدکنون کین دل از مِهر گمراه گشت/ ز جنگت مرا دست کوتاه گشتنجویم ز تو کینۀ هیچ کس/ مرا در جهان چِهرت ای دوست بسکنون گر به مِهرم تو رغبت کنی/ بپایی و با بنده صحبت کنی،تن و جان و مالم همه آنِ توست/ دلم بستۀ عهد و پیمان توستبا امتناع گلشاه از پاسخ دادنِ به عشقِ هوسناک ابنِ ربیع، زد و خورد بین آن دو ادامه می‌یابد تا اینکه گلشاه به دست وی اسیر می‌شود.ورقه اما با اسیر شدن گلشاه، شب هنگام به لشکر دشمن می‌زند و خود را به در خیمه پسر ربیع می‌رساند و می‌بیند که پسر ربیع در حالی که در یک دست جام باده دارد و در دست دیگر خنجر، نیمه مست روی تخت نشسته و گلشاه با چشم گریان و دستِ از پشت بسته، پایین تخت روی زمین افتاده است. پسر ربیع ابتدا به نرمی می‌خواهد دل گلشاه را نسبت به خود نرم کند؛ اما با مقاومت او، تهدید می‌کند که دختر را خواهد کشت. از این‌رو، سوی گلشاه خیز برمی‌دارد تا دست تعدی به وی دراز کند که ناگاه ورقه به داخل خیمه حمله می‌کند و با یک ضربت شمشیر، سر از تن ابن ربیع جدا می‌کند و معشوقِ خود را نجات می‌دهد و به لشکرگاهِ خودی و نزد پدر گلشاه بازمی‌گردند. ناداریِ ورقه و شرط پدر گلشاه، پس از اتفاق‌های جنگ با بنی ضبه و کشته شدن پدر، ورقه کمی که حال جسمی و روحی خود را باز یافت، خواست دوباره ازدواج خویش با گلشاه را به یاد خانواده عموی خویش بیاورد و اقدامی کند؛ اما غم ناداری بر دلش سایه افکند، زیرا او همه دارایی خانوادگی خود را در حمله ربیع به جشن عقدش از دست داده بود و چیزی نداشت؛ و گرچه جان و آینده گلشاه را نجات داده بود؛ اما چون دستش از دینار و درهم خالی بود، نمی‌توانست برای وصال اقدام کند، زیرا می‌دانست در نظام قبیله‌ای محال است عمویش دختر زیبا و پُرخواهانِ خود را به جوانی نادار و بی مکنت بدهد. عیّوقی به همین مناسبت درباره «ناداری» زیبا گفته است که:به مردی تو گر بیشی از روستم/ نگیری تو نام، آر نداری دِرَمدِرَم دار همواره باشد عزیز/ نیرزی پشیز آر نداری پشیزاز آن سوی ماجرا، بزرگان و سرمایه‌دارانِ عرب نیز پی در پی به خواستگاری گلشاه می‌آمدند و با بخشیدن مال و ثروت بسیار، می‌خواستند رضایت پدر گلشاه را برای ازدواج با وی به دست آورند. در چنین حال و اوضاعی، ورقه نزد زن عموی خود، یعنی مادر گلشاه می‌رود:بدو گفت: ای مادرم، زینهار / بدین عاشق خسته‌دل رحمت آرکه بر جان من سخت شد بند تو/ شدم بستۀ مِهر فرزند توکنون من ز عم داد خواهم همی/ ز تو، خاله فریاد خواهم همیشما نیک دانید سامان من/ که گلشاه دارد دل و جان منبه بیگانگانش مده، گر دِهی/ گرفتار گردی به خونِ رهی استسوی بابِ گلشاه پیغام من/ بِبَر، گو مَبُر از من آرام منحق بابکم را نگه دار تو/ روان وُرا خیره مازار تومرا شاد گردان به پیوند خویش/ مکن دورم از روی فرزند خویشمادرِ گلشاه، پیام ورقه را نزد شوی خویش می‌برد. پدرِ گلشاه از فداکاری ورقه برای نجات جان گلشاه و از مهر و علاقه این دو به یکدیگر یاد می‌کند و می‌گوید که شایسته‌ترین فرد برای شوهریِ دخترش و دامادیِ او ورقه است اما چون از مال و ثروت بی‌بهره است، باید برود نزد دایی (خال) خود که در یمن حکمرانی دارد و از او سرمایه‌ای بگیرد و باز گردد تا به وصال گلشاه برسد. پیمانِ عشقی که شکست/ رفتن ورقه به یمن برای یافتن سرمایه، ورقه آماده رفتن به یمن می‌شود تا به کمک دایی خود، منذر که شاه یمن است و فرزندی هم ندارد، سرمایه‌ای به دست آورد و نزد گلشاه بازگردد. او پیش از رفتن، نزد گلشاه می‌رود تا عهد عاشقی را با یکدیگر محکم کنند:به زاری چنین گفت: ای بِنت عم/ قضامان جدا کرد خواهد ز همهمی تا زیَم در وفای تواَم/ اسیر تو و خاک پای تواَمگر از مِهر من بر دلت باک نیست/ مرا جایگه بهتر از خاک نیستوگر با مَنَت هست پیوند مِهر/ مَبُر دل ز مِهر من ای خوب چهرگلشاه نیز که در آتش عشق ورقه بی‌تاب است، با سخنان خود می‌کوشد ایستادگی خود را بر سر پیمان عشق با ورقه، به او نشان دهد:چنین گفت کاِی نُزهت کام من/ ز نامت مبادا جدا نام منبه مِهرم دل و جانت پیوسته باد/ به بندِ وفا جانِ من بسته بادمیان من و تو جدایی مباد/ ز چرخ فلک بی‌وفایی مبادگر از روی من می‌بتابی تو روی / مجویم؛ وگر جویی از خاک جوی»اما گلشاه که گویی دلش از جانب پدر و مادرش مطمئن نیست، به ورقه می‌گوید که پیش از رفتنِ به یمن بار دیگر نزد پدر و مادرش رود و از آنان قول بگیرد که تا زمانی که برنگشته، گلشاه را به عقد خواستگاری دیگر درنیاورند. ورقه نیز چنین می‌کند و راهی یمن می‌شود. زمانی که ورقه به نزدیکی یمن می‌رسد، کاروانی را می‌بیند و از اهل کاروان اوضاع یمن را جویا می‌شود. کاروانیان می‌گویند که شاه بحرین و امیر عدن به یمن حمله کرده‌اند و شاه یمن و همه بزرگان و سران یمن را به اسیری گرفته و شهر را نیز محاصره کرده‌اند. از سران یمن، تنها وزیرِ شاه است که گرفتار نشده و درون شهر به محاصره است. ورقه با زیرکی شبانه به درون شهرِ محاصره شده وارد می‌شود و به دیدار وزیر می‌رود. وزیر ماجرای اسارت شاه و بزرگانِ یمن را به ورقه می‌دهد. ورقه از وزیر درخواست هزار سوار جنگاور می‌کند و وزیر به خواسته‌اش جامه عمل می‌پوشاند. روز بعد ورقه و لشکر کم‌تعدادش به بیرون شهر می‌روند تا در برابر سپاه پنجاه هزار نفره بحرین و عدن بجنگند. در مصاف تن به تن، ورقه با رجزخوانی‌های دلیرانه خود، پهلوانان دشمن را به مبارزه می‌طلبد و در این جنگ‌های رو دَر رو شصت و سه نفر از جنگیانِ دشمن را می‌کشد. به هر روی با دلاوری‌های او، لشکر کم تعداد یمن موفق می‌شود سپاه دشمن را شکست دهد. ورقه دایی خود و بزرگان یمن را آزاد می‌کند و سر شاه بحرین و امیر عدن را نیز می‌برد و در پیش دایی خویش، شاه یمن می‌اندازد. شاه یمن نیز به پاس قدردانی از خواهرزاده شجاعِ خویش، دیار و درهم و گوهر و اشتر و اسب و استرِ فراوانی به ورقه می‌بخشد تا او بتواند با سرمایه‌ای بسیار و دلی پر امید، به وصل گلشاه برسد.شاه شام و عشق به گلشاه در نبود ورقه، شاه شام که آوازه گلشاه را شنیده بود، در هوای او پرسان پرسان راه قبیله بنی‌شیبه را پیش می‌گیرد و پس از چندی به منزل‌گاه گلشاه می‌رسد و با وعده تقدیم ثروت بسیار، او را از پدرش خواستگاری می‌کند. هلال (پدر گلشاه) اما به قولش با ورقه وفادار می‌ماند و به شاه شام پاسخ منفی می‌دهد. شاه شام که نمی‌توانسته دل از گلشاه برکند، پیرزنی را با دادن زَر و یاقوت مجاب می‌کند که برود و دل مادر گلشاه را نسبت به وصلت او با دخترش نرم کند. پیرزن می‌رود و وعده‌های مالی دلفریب شاه شام را با آب و تاب برای مادر گلشاه نقل می‌کند و آن قدر در گوش او می‌دمد که مادرِ گلشاه، قول ورقه زیر پا می‌گذارد و راضی می‌شود تا پدر گلشاه را نیز راضی کند.بخواند آن زمان باب گلشاه را/ بگفت و نمودش بدو راه راکه گر مال خواهی و دیهیم و تخت/ دلش را گشاده کن از بند سختکه گر بستۀ مِهرِ شامی شوی/ به نزد همه کس گرامی شودبدو به زنی دِه تو گلشاه را/ مر آن عاشق زار و گمراه راز شامی مگر شاد و خرّم شود/ غم ورقه اندر دلش کم شودنیابی تو داماد هرگز چُنوی/ که هم مال‌دار است و هم خوب‌رویهلال اما با حرف زن مخالفت می‌کند، ولی زن او را تهدید می‌کند که اگر به حرفش گوش ندهد، از او جدا خواهد شد. به هر روی، مکر زنانه مادر گلشاه کارگر می‌افتد و در حالی که گلشاه و ورقه از آن‌چه قرار است بر سرشان بیاید، بی‌خبرند، پدر رضایت می‌دهد که دخترش به عقد شاه شام درآید؛ اما به یک شرط؛ و آن اینکه هیچ کس از افراد قبیله از این وصلت خبردار نشود تا مبادا ورقه از این اتفاق آگاه شود. زاری ورقه بر سور گوری که در آن مرده‌ای نیست!­ گلشاه وقتی از ماجرا خبر می‌یابد، اشک‌ریزان و بی‌تاب در غم دوری و جدایی از ورقه می‌نالد؛ اما مادرش به دروغ می‌گوید که ورقه مرده است. این حال گلشاه را بدتر می‌کند و به تمام او را افسرده می‌کند و به هر ترتیب جهاز عروسِ غم‌زده را آماده می‌کنند تا راهی دیار شام شود. گلشاه که مرگ ورقه را باور ندارد، پیش از رفتن، یکی زره و انگشتری به غلام خود می‌دهد و می‌گوید به یمن رود و آن را به ورقه بسپارد و نیز سفارش می‌کند که هیچ از ماجرای ازدواج او و شاه شام چیزی نگوید، زیرا می‌داند ورقه طاقت نمی‌آورد و دق می‌کند. در هر صورت گلشاهِ ماتم گرفته همراه با شویِ ناخواستۀ خویش به شام می‌رود. پدر، گوسفندی را به جای وی در گور می‌گذارد و به اهل قبیله می‌گوید که گلشاه مرده است. از سویی، گلشاه که دل در گرو یارِ دیرینِ خود، ورقه، داشت، به هیچ روی حاضر نبود تن به زناشویی با شاه دهد، از این روی یک بار با خنجر می‌خواست قلب خود را بشکافد که شاه مانعش می‌شود. او آب پاکی را روی دست شاه می‌ریزد:وُرا گفت گلشاه: کاِی شهریار/ ندانم تو را در جهان هیچ یارولکن نخواهم بُدَن یارِ کس/ مرا در جهان یار ورقه است و بسهر آن کو به خلوت کند رأی من/ نبیند به جز در لحد جای منشاه نیز چون از صمیم دل عاشق گلشاه است، خواست او را می‌پذیرد و می‌گوید:تو با من به خوبی سخن گوی بس/ که از تو مرا دیدن روی بساز آن سوی غلامِ گلشاه به یمن می‌رسد و انگشتری و زره و پیغام گلشاه را به ورقه می‌دهد. ورقه نیز نگران با دارایی فراوانی که به دست آورده، شتابان به منزل‌گاه بنی شیبه می‌رود و خبر مرگ گلشاه را از پدر او می‌شنود و از هوش می‌رود. ورقۀ ناامیدِ دل‌خسته را بر سر گور دروغینِ گلشاه می‌برند و او به زاری بر سر گور، با معشوق خویش سخن می‌گوید:اَیا آفتاب درخشان، دریغ/ که پنهان شدی زیر تاریک میغاَیا تازه گلبرگ خوشبوی من/ شدی شاد نابوده از روی منورقه که امید خود را ناامید می‌دید، زر و سیم و اسب و اشتر و همه سرمایه‌ای را که از یمن آورده بود، به غلامان خویش می‌سپارد تا به یمن بازگردانند. این اتفاق پر و مادر گلشاه را پشیمان می‌کند اما در آن وقت دیگر پشیمانی سودی نداشت، دست تقدیر ورقه را به کاخ شاه شام می‌برد. ورقه دل از دنیا بریده، روز و شب بر سر گور گلشاه بی‌تابی می‌کند تا اینکه یکی از دخترکان زیباروی قبیله که از ماجرای ازدواج گلشاه و شاه شام آگاه بود، دلش بر ورقه می‌سوزد و حقیقت را به وی می‌گوید. از این رو ورقه بی‌درنگ راهی شام می‌شود. در نزدیکی شام، راهزنان بر ورقه می‌تازند و او به جنگ با آنان برمی‌خیزد و شماری را می‌کشد و مابقی فرار می‌کنند؛ اما در این زدوخورد، ورقه نیز زخم‌های کاری برمی‌دارد، به گونه‌ای نزدیک چشمه‌ای بیهوش می‌شود و از اسب روی زمین می‌افتد. ازقضا شاه شام نیز که با خدم و حشم خود از شکار باز می‌گشته، پیکر مجروح ورقه را می‌بیند و دلش بر وی می‌سوزد و در حالی که نمی‌داند این جوان کیست، فرمان می‌دهد که او را به قصر بیاورند تا مداوایش کنند. در قصر، ورقه به واسطه کنیزکی که پرستاری او را عهده دار است، انگشتریِ یادگار از گلشاه را به دست محبوب می‌رساند و گلشاه با دیدن انگشتری، از وجود ورقه در قصر مطمئن می‌شود و به هر ترتیب عاشق و معشوق یکدیگر را می‌بینند: چو گلشاه رخسار ورقه بدید/ یکی باد سرد از جگر برکشیدبگفت آه وز پای شد سرنگون/ ز بالا درآمد به خاک اندرونچو ورقه بدید آن دلارام را/ مر آن ماه خوش‌خوی پدرام رابنالید وز درد دل گفت آه/ درآمد سرش سوی خاک سیاهبدید آن مر این را و این مر وُرا/ دل هر دو سوزان بُد اندر برابرآمد ز هر دو به یک ره خروش/ ز هر دو به یک راه ببرید هوشزمانی برآمد، به هوش آمدند/ دگرباره اندر خروش آمدندچنین گفت گلشاه کاِی ابن عم/ همی خون شد اندر بَرَم دل ز غمکنون چشمم ای یار مِهرآزمای/ به دیدار تو کرد روشن خدایبگفت این و بنهاد سر بر زمین/ به سجده به پیش جهان آفرینآزمودن شاه شام ورقه و گلشاه را، گلشاه که از دیدار ورقه سر از پای نمی‌شناسد، شاه شام را خبر می‌کند و ورقه را به او معرفی می‌کند. شاه شام نیز پس از دیدار با ورقه، چون از علاقه آن دختر عمو و پسر عمو به هم آگاه است، آن دو را تنها می‌گذارد تا با یکدیگر سخن کنند؛ اما از گوشه‌ای مخفیانه آن دو را زیر نظر می‌گیرد تا راستی ورقه و وفاداریِ گلشاه را بسنجد.بدین حال می‌بود تا صبح روز/ که رخشید خورشید گیتی فروزنه زین و نه زآن دید نامردمی/ چو این، باوفا دید و آن، آدمی،شه شام شد شادمان بازِ جای /بشد ایمن ازکارِ آن دلربایبه هر ترتیب، ورقه و گلشاه بی‌آنکه از حدود حیا و پاکدامنی تجاوز کنند، با یکدیگر سخن می‌گویند و بر روزگار هجران اشک می‌ریزند.وداع ورقه و گلشاه:چو یک چند بر حالشان برگذشت/ دل ورقه از عشق آشفته گشتبترسید کش کار گردد تباه/ چو بسیار پاید به نزدیک شاه،گشادش زبان ورقه خوب رأی/ که‌ای دختر عم، به حقّ خدایکه گر در همه عمر از روی تو/ شوم سیر وز عشرت خوی تواگر در بلا بایدم زیستن/ شب و روز از درد بگریستنولیکن ز شوی توای سرو بُن/ شکوهم؛ فزون زین نگویم سخننباید که آید مَرُو را گران/ که هست این جوانمرد، فخر مِهانبود نیز کش خوش نیاید که من/ بُوَم با تو یک جای ای سیم تنگلشاه بشدت ناراحت می‌شود و از ورقه می‌خواهد دست‌کم تا بهبودی کامل در قصر بماند؛ اما ورقه پاکدل تصمیم خود را گرفته و به سختی از گلشاه دل می‌کند و از شام می‌رود. عیّوقی لحظه وداع ورقه و گلشاه را بسیار سوزناک تصویر کرده است:به گلشه همی ورقه با آفرین/ همی گفت: ای دوست، سیرم ببینکه فرسوده کردی دلِ زار من/ برآسود گوشَت ز آزار منچو گردم تو را غایب از چشمِ سَر/ ز گُم گشتنم زود یابی خبرچو بر من اجل بگسلد بندِ سخت/ به دارالبقا افکنم زود رختبَرَم مهر روی تو و خوی تو/ بَرِ آفرینندۀ روی توتو از حالم آر هیچ یابی خبر/ حق دوستی را به من برگذرزمانی بر آن خاک من کن درنگ/ که از کشتۀ خویش نایدت ننگچنین گوی کی کشتۀ زار من/ ستم‌دیده یار وفادار مناَیا خستۀ بستۀ مِهرِ من/ شدی سیر نادیده از چهر منبگو این و بر من به زاری بموی/کشنده توای، جز شهیدم مگویشاه شام که این بی‌تابیِ عاشقانۀ عاشق و معشوق را می‌بیند، از اینکه گلشاه را به عقد خود درآورده، پشیمان می‌شود و ورقه را سوگند می‌دهد که اگر او بخواهد، حاضر است گلشاه را طلاق دهد تا آن دو به هم برسند. اما ورقه صمیمانه از شاه شام تشکر می‌کند و از همه جوانمردی‌هایش در حق خود سپاسگزاری می‌کند؛ آن‌گاه راه نامعلوم خود در پیش می‌گیرد و می‌رود. مرگ ورقه: ورقه چون از نزد گلشاه به درمی‌آید، گلشاه او را غلامی می‌بخشد که همراهی‌اش کند. در راه بیابان رفته‌رفته حال جسمی ورقه بد و بدتر می‌شود، به گونه‌ای که حتی طبیبی که در راه به هم برمی‌خورند نیز نمی‌تواند کاری برایش بکند و ورقه در میان راه از غم عشق گلشاه می‌میرد. غلامش با همراهی دو مسافر پیکر او را به خاک می‌سپارد و همان دو مسافر را راهی قصر گلشاه می‌کند تا او را از مرگ ورقه خبر دهند. آن دو پیک به قصر گلشاه می‌رسند و مرگ ورقه را به او خبر می‌دهند. با شنیدن این خبر، دنیا به چشم گلشاه تیره و تار می‌شود و پیوسته زاری و شیون سر می‌دهد.سه روز و سه شب همچنان در عذاب/ همی بود بی‌خورد و بی‌هوش و خوابز کارش چو آگاه شد شاهِ شام/ دویدش برِ ماه بت کش خرامبگفتش: چه بود ای دلارامِ من/ بگو هین که تیره شد ایام منبگفتش که‌ای خسرو دادگر/ به گیتی چه باشد از این زارترکه آن ماه رخشان و آن دُرّ پاک/ نهفته شد اندر دل تیره خاکالا هم‌کنون ای گرامی رفیق/ بِبَر مر مرا سوی گور صدیقکه تا خاک او را بگیرم به بَر/ ببوسم من آن خاک را سر به سرشاه شام نیز که خود از شنیدن خبر از دست رفتنِ ورقه بسیار نارحت و افسرده شده بود، خدم و حشم را فرا می‌خواند و همراه با گلشاه بر سر گور ورقه که در دو منزلیِ کاخش قرار داشت، می‌روند.جان دادنِ گلشاههنگامی که گلشاه و شویش با همراهی گروه بسیاری از مردمان به محل گور ورقه می‌رسند، گلشاه طاقت از دست می‌دهد و زاری کنان از بالای کجاوه مَرکبی که بر آن سوار بود، خود را به زمین، روی گور ورقه می‌اندازد و در حالی که قبر وی را در آغوش گرفته، زاری کنان نوحه سر می‌دهد:همی گفت: ای مایۀ راستی/ چه تدبیر بود آن که آراستی؟چنین با تو کی بود پیمان من/ که نآیی دگر باره مهمان من...همی گفت: جُور است؛ از این جُور چند؟/ اجل کی گشاید دلم را زِ بند؟چه بِر خوردن است از جوانی مرا؟/ چه باید کنون زندگانی مرا؟به چه فال زادم من از مادرم؟/ که تا زاده‌ام به عذاب اندرمگلشاه که گویی دیگر چیزی جز ورقه و مرگ او را پیش چشم نمی‌دید، همچنان‌که روی خاک گور ورقه افتاده بود، خطاب به یار سفر کرده گفت:کنون چون تو در عهد من جانِ پاک/ بدادی، شدی ناگهان زیر خاک،من اندر وفای تو جان را دهم/ بیایم رُخَم بر رُخَت برنهمگلشاه این را می‌گوید و لحظه‌ای بعد نفسش بند می‌آید و جان به جانان تسلیم می‌کند و می‌میرد. با دیدن این اتفاق، زاری و شیونِ مردمان و شاه شام دوچندان می‌شود. شاه شام که سراپا ماتم و اندوه است، دستور می‌دهد که گلشاه را نیز کنار ورقه به خاک بسپارند تا بدین سان عاشق و معشوق به وصال هم برسند. آن‌گاه فرمان می‌دهد که بالای گور آن دو یار وفادار، گنبد و بارگاهی بسازند. بدین ترتیب آن‌جا معروف می‌شود به «قبور شهیدان» و مردمان از جای‌های گوناگون به زیارت گور آن دو دلداده می‌آمدند. زنده شدن ورقه و گلشاه به دست پیامبر اکرم (ص)عیّوقی شاعر تعریف می‌کند که چون سالی از این ماجرا می‌گذرد و خبر این عاشقیِ پر سوز و داغ به گوشه و کنار عالم می‌رسد و نیز حضرت پیامبر اکرم (ص) نیز از این داستان آگاه می‌شوند. روزی که حضرت رسالت پناه (ص) به همراه یاران خویش از یکی از غزوه‌ها و جنگ‌های مسلمانان باز می‌گشتند، به شام می‌روند و بر سر گور ورقه و گلشاه حاضر می‌شوند. شاه شام بسرعت خدمت حضرت می‌رسد و ماجرا را تعریف می‌کند.­ حضرت پیامبر (ص) به شاه شام می‌گویند که اگر می‌خواهد ورقه و گلشاه به اذن خداوند زنده شوند، باید جهودانِ شام را به اسلام بخواند. شاه شام بسرعت نزد جهودان می‌رود و آنان که خود در مرگ گلشاه و ورقه عزادار بودند، با کمال میل اسلام را می‌پذیرند.آن گاه حضرت محمد (ص) به نماز می‌ایستند و از خداوند می‌خواهند که آن دو عاشق و معشوق را به قدرت خویش زنده گرداند. حضرت جبرائیل (ع) بر رسول‌الله (ص) نازل می‌شود و می‌گوید که از عمر شاه شام شصت سال باقی مانده است. اگر او حاضر شود که بخشی از عمر خویش را به ورقه و گلشاه ببخشد، آن دو زنده خواهند شد. حضرت رحمت للعالمین (ص) پیغام حامل وحی را به شاه شام می‌رساند و شاه شام این‌چنین پاسخ می‌دهد:بگفتا بدین هر دو فرّخ همال /چهل سال بخشیدم از شصت سالکه تا هر یکی بیست سالِ دگر/ بمانیم بی بیم و بی دردسرپس از بیست سال آر بمیرم رواست/ که آخر تنِ آدمی مرگ راستبدین ترتیب، با ایثار شاه شام و با دعای حضرت پیامبر (ص) و به اذن خداوند، ورقه و گلشاه زنده شدند. همگان به شادی پرداختند و شاه شام پادشاهی به ورقه بخشید و آن دو عاشق و معشوق تا پایان عمر در کنار هم با شادکامی زیستند.