شیراز

چند روز مانده بود به شب ِ یلدای سال نَوَد که وسایلم را از خانه‎ی مادر در رشت جمع کردم و عازم شیراز شدم. در پایانه‎ی مسافربری کاراندیش با پدر قرار داشتم. او از خانه‎ی خودش در تهران راه اُفتاده بود. به محض پیدا کردن هم در پایانه، با یک تاکسی دربست به محله‎ی شریف آباد رسیدیم. شریف آباد از محله های فقیرنشین است که نزدیک فلکه‎ی گل سرخ همان جا که فرودگاه شیراز قرار دارد، واقع شده. من و پدر وارد شرکت " آرد خوشه‎ی فارس" شدیم و به محض تحویل گرفتن اتاق هایمان، بساط خواب را فراهم کردیم. چند روز پیش از اضافه شدن من، دیگر کارگرها بخشی از فنداسیون پروژه را کار کرده بودند. پس از یک روز استراحت من هم به جمع آرماتوربند و قالب بندها اضافه شدم. پدر خیلی شیک و با لباس اتو کرده سیگار می‎کشید و قدم می‎زد و من در مقابل چشمانش با لباس کار کثیف و وصله خورده میله گرد می‎بریدم. پس از بهار سال هشتاد و شش که در آسمانخراشی واقع در سعادت آباد تهران با پدر همکاری می‎کردم، تصمیم گرفته بودم که کار ساختمان را تا ابد تجربه نکنم اما پدر با این قول که پس از پروژه‎ی شیراز یک پژوی دویست و شش(به جز حقوق ثابت ماهیانه) تحویلم می‎دهد من را به شهر حافظ و سعدی برد. اوایل همه چیز خوب به نظر می‎رسید اما کم کم شرایط به گونه‎ی دیگری رقم خورد.اولین روزهای شیراز به شدت برایم دلگیر و عذاب آور بود. دوری از مادر و شهر رویاهایم رشت غیر قابل تحمل به نظر می‎رسید. سعی می‎کردم در شیراز چیزهایی برای فراموش کردن این حال و هوا پیدا کنم. آرامگاه حافظ اولین راه چاره بود. یک فالنامه‎ی کوچک حافظ از کتابفروشی باغ عفیف آباد خریدم و هفته‎ای چند بار با آن به حافظیه می‎رفتم. کافه‎ای که در ورودی حافظیه قرار داشت با آن فضای روباز و موزیک های سنتی مثل یک شیشه شراب تلخ، زور مرد افکنی داشت که کمک می‎کرد از دنیا و شر و شورش دمی بیاسایم. یک بار هم به سعدی سر زدم اما همان اولین بار، آخرین بار نیز بود. و اساسا هر جای دیدنی شیراز به جز حافظیه را تنها یک بار تجربه کردم. از باغ جهان نما تا باغ دلگشا، از دروازه قرآن تا باغ عفیف آباد و...! تنها حافظیه بود که با هر بار رفتن برایم جذاب تر می‎شد. اما این کافی نبود. باید در شیراز دوست و رفیق پیدا می‎کردم تا بعد از پایان ساعت کار با کسی از جنس خودم در خیابان های شهر گل و بلبل قدم می زدم و هم صحبت می شدم. نمی‎توانستم با تمایلاتی که به ادبیات و سینما داشتم بعد از هشت ساعت سر و کله زدن با میله گرد و بتن، تا آخر شب در کانکس و اتاق های کارگری با اُستاد کارهای خسته از زندگی و غرق شده در روزمرگی سر کنم. ناگهان به فکرم رسید که قرار بود در تهران یا رشت به یک آموزشگاه سینمایی بروم و برای کلاس های کارگردانی ثبت نام کنم. در تهران با منشی آموزشگاه آزاد فیلم (با مدیریت مسعود کیمیایی) و در رشت با مدیر آموزشگاه گیلانا صحبت کرده بودم اما به دلایل مختلف امکان ثبت نام فراهم نشده بود. حالا پروژه‎ی شیراز یک سال زمان می‎برد و فرصت برای چنین تجربه‎ای آماده به نظر می رسید. با اطلاعات تلفن شیراز تماس گرفتم و آدرس یک مدرسه‎ی سینمایی را خواستم. آنها تنها اطلاعات یک آموزشگاه را داشتند و آن هم آموزشگاه سپنتا در فرهنگ شهر بود.نمی دانستم فرهنگ شهر در کجای شیراز قرار دارد اما با پرسیدن از راننده تاکسی ها به آنجا رسیدم و ناگهان خود را در بالاشهر دیدم. از شریف آباد تا فرهنگ شهر فاصله‎ی بسیار زیادی وجود داشت اما حاضر بودم تحمل کنم. آموزشگاه سپنتا بیشتر به عکاسی گرایش داشت و در همان مصاحبه‎ی اول با منشی فهمیدم برای تکمیل ظرفیت کلاس های کارگردانی باید خیلی منتظر بمانم. این انتظار برای من از آن جهت بد بود که یک سال بیشتر فرصت نداشتم و اگر پروژه‎ی سیلوی پدر زودتر تمام می‎شد، باید همه چیز را در میانه های راه رها می‎کردم. این بود که با بهانه‎ای دیگر از خانم منشی یک سوال پرسیدم:- ببخشید راه من خیلی دوره، از شریف آباد میام. شما نزدیک تر به اونجا آموزشگاه نمیشناسید؟- یه دونه توو چهار راه گمرک هست، ولی خب اونم براتون دوره!- کجا هست چهار راه گمرک؟- فلکه‎ی ستاد، نرسیده به چهار راه زند، همون طرفا تقریبا!تشکر کردم و فرم ثبت نام ِ تا نیمه پر شده را تحویل دادم و از آموزشگاه سپنتا بیرون زدم. با دو بار تاکسی نشستن به چهار راه گمرک رسیدم. روی ساختمانی قدیمی و سه طبقه تابلوی بزرگی با نوشته‎ی " مدرسه کارگاهی سینما" به چشم می‎خورد. به سرعت پله‎ها را بالا رفتم و به یک در شیشه‎ای نرده دار رسیدم که کمی باز بود و از لای آن پوسترهای سینمایی روی دیوار دیده می‎شد. آرام در را باز کردم و وارد شدم. مرد جوانی با یک پیراهن مشکی اسپرت پشت به یک کتابخانه‎ی بزرگ سینمایی نشسته بود و با رایانه‎ی همراه خود کار می‎کرد. پس از اینکه نگاهم از پوستر فیلم "سگ کشی" بهرام بیضایی گذر کرد نشستم و با سلام و احوال پرسی شرایط و مدارک لازم جهت ثبت نام را پرسیدم و از آنجا بیرون زدم. چقدر چهره‎ی مرد جوان برایم آشنا بود. گویی سال های سال از دوستی ما می‎گذشت. همان لحظه‎ی اول حس عجیبی نسبت به او و آموزشگاه پیدا کردم. نام او علی بود، اُستادی که هشت سال از من بزرگتر بود.سه شنبه یازدهم بهمن ماه سال نَوَد، اولین جلسه‎ی کلاس کارگردانی برگزار شد. آن روز در پلاتوی سبز رنگ و رویایی آموزشگاه دور هم جمع شدیم و استاد بیشتر در مورد مفهوم هنر و فلسفه و اهمیت شناخت از خود و جهان پیرامونمان صحبت کرد. اینکه باید بدانیم به لحاظ دانش در کجای جهان ایستاده ایم و به چه نقطه‎ای در آینده چشم دوخته ایم. علی استاد جوانمان با اشاره به دو بیت از دو غزل متفاوت حافظ، بحث را آغاز کرد و تذکر داد که شاعر شیرازی با خلق چنین ابیاتی یک شاهکار سینمایی خلق کرده و شما هم باید برای رسیدن به چنین فرم و محتوای بزرگی در سینما و اساسا هنر تلاش کنید. آن دو بیت را هر روز برای خود تکرار می‎کنم:- هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید- در رهگذار باد نگهبان لاله بود...- هر آنکسی که در این حلقه نیست زنده به عشق- بر او نمرده به فتوای من نماز کنیدنمیدانم دقیق چند نفر بودیم چرا که تعدادی در نیمه‎ی راه رفتند و تعدادی از نیمه های راه اضافه شدند. اما نفراتی چون عباس، رضا، پگاه، حامد، پریا و میلاد مثل من از اول تا آخر کلاس همراه بودند. علیرضا و هادی به همراه یک دوست دیگر که پرستار بیمارستان چمران شیراز بود در نیمه های راه به دلایل مختلف از کلاس جدا شدند.آن روزها اصغر فرهادی با "جدایی نادر از سیمین" در راس اخبار سینمایی قرار داشت. به تازگی جایزه‎ی گلدن گلوب را از مدونا گرفته بود و تا کمتر از دو ماه دیگر، مجسمه‎ی اُسکار را از ساندرا بولاک دریافت می‎کرد. پس ناخودآگاه در جلسه‎ی اول کلاس از سینمای فرهادی و به خصوص "جدایی نادر از سیمین" هم حرف به میان آمد.در آن پنج یا شش جلسه‎ی پیش از سال نو، وقت کلاس بیشتر به صحبت در مورد تئوری سینما گذشت و تجربه های عملی به بعد از تعطیلات عید کشیده شد. حالا من به هدف خود رسیده بودم. هر هفته سه شنبه‎ها ساعت سه تا شش عصر با حضور در مدرسه‎ی کارگاهی سینما، تمام سختی های غربت، چالش های کار با پدر و کارگری روی ساختمان را از یاد می‎بردم. کم کم با بچه های کلاس صمیمی تر می‎شدم و این شرایط را بهتر می‎کرد. در لحظات کوتاه استراحت میان ساعات کلاس، نوشیدن چای و نسکافه و صحبت های حاشیه‎ای با بچه‎ها بسیار جالب بود. گاهی در آموزشگاه دوستانی خارج از کلاس کارگردانی هم پیدا می‎کردم که آقای مخترع یکی از آنها بود. مردی بسیار بزرگتر از من چه از نظر سن و سال و چه از نظر تجربه و دانش! هم صحبتی با او بسیار دلچسب بود و هنوز هم در پیامک‎هایی ‎که از شیراز برایم می‎فرستد، از او می‎آموزم.در دو جلسه از روزهای نمایش فیلم آموزشگاه که یکشنبه‎ها برگزار می‎شد شرکت کردم و "جاده"‎ی فدریکو فلینی و "در حال و هوای عشق" وونگ کار وای را دیدم. با حامد زودتر از دیگر همکلاسی‎ها صمیمی شدم. او نخاله‎ی کلاس بود و با همه مشکل داشت. به جز من هیچ کس بیرون از آموزشگاه با او همراه نمی‎شد و حتی داخل آموزشگاه به زور تحملش می‎کردند. اما حامد زودتر از همه شروع به فیلمسازی کرد. جمعه یکم اُردیبهشت نَوَد و یک، روزی بود که او اولین فیلم کوتاه خود را جلوی دوربین برد. با هماهنگی استاد دوربین و دیگر لوازم را از آموزشگاه تحویل گرفت. استاد، علی را به عنوان تصویربردار و سینا را به عنوان صدابردار به او معرفی کرد. علی و سینا دوستی به نام میلاد داشتند که همیشه همراهشان بود و من هم برای کمک به حامد سر صحنه حاضر شدم. این اولین تجربه‎ی من سر ساخت فیلم بود و برای آن بسیار هیجان داشتم. لوکیشن که همان خانه‎ی پدری حامد بود در باغ جنت قرار داشت. هوای سرد اُردیبهشت ماه شیراز و عطر بهارنارنج آن روزها را هرگز از یاد نمی‎برم. حامد یک پیر زن پر حرف و غرغرو را از خیابان پیدا کرده بود تا در فیلمش بازی کند. دختردایی حامد، شهلا بازیگر مقابل پیرزن بود و من هم در یک پلان کوتاه از پشت سر در فیلم حضور داشتم. تصویربرداری را از ساعت نُه صبح آغاز کردیم و با هزار بدبختی پس از نیمه شب در بامداد روز بعدی به پایان رساندیم. عدم توانایی حامد در مدیریت گروه و اخلاق غیر قابل تحمل او و پیرزن باعث شد ساخت فیلم کوتاهی که کمتر از دو صفحه فیلم نامه داشت، بیشتر از پانزده ساعت وقتمان را بگیرد. پس از تدوین و صداگذاری نام آن فیلم را "علامت سوال" گذاشت و به هیچ کس هم نداد. تنها با یک بار نمایش در کلاس، پرونده اش را برای همیشه بست. چهارشنبه‎ی همان هفته یعنی ششم اُردیبهشت که تعطیل رسمی هم بود، من اولین فیلم کوتاه خود را ساختم. یک فیلم سه دقیقه‎ای با نام " تولد" که با کمک همان عوامل فیلم حامد به سرانجام رسید." تولد" را اصلا دوست نداشتم و نمی‎خواستم کسی ببیند اما حرف اُستاد نظرم را عوض کرد:- فیلم نساختی که بذاری خونه خاک بخوره! بیار همه با هم ببینیم و در موردش صحبت کنیم. هر چقدرم بد باشه اشکال نداره، مهم اینه که جرئت کردی یه کاری انجام بدی!پس از نمایش فیلم سر کلاس استاد از فیلمنامه‎ی بد و کارگردانی قابل قبول من گفت. اینکه دیالوگ‎هایی ‎که نوشته ام بسیار سطحی و پیش پا اُفتاده است اما اندازه نماهای سالم و درستی را انتخاب کرده ام. تیر ماه همان سال فیلم دوم را ساختم که پنج دقیقه زمان داشت. "باور" را در محله‎ی شریف آباد در خانه‎ی یکی از همکارانم در سیلوی آرد خوشه جلوی دوربین بردم. این بار دو روز کار کردیم و طبیعتا زحمت بیشتری کشیدیم اما به نتیجه‎ی ضعیف تری نسبت به فیلم قبلی رسیدیم. با نمایش باور در کلاس، استاد هر چه در دهان داشت بار من کرد:- رسما پسرفت کردی، یه پسرفت کامل! این چیه ساختی؟ این چه نماییه؟ این چه انتخاب بازیگریه؟ این چه نوریه؟ این چه طراحی صحنه ایه؟ این چه لوکیشنیه؟ و...اما در نهایت برای اینکه روزنه‎ی اُمیدی در وجودم باقی بگذارد به نکته‎ی دیگری اشاره کرد:- بچه‎ها شماها که هیچ کاری نکردین، همین که این همکلاسیتون جرأت کرده و فیلم ساخته دمش گرم!دیگر در آن تابستان شیراز به ترانه سازی و خاطره نویسی پرداختم و سعی کردم فکر فیلم ساختن را از سرم بیرون کنم. هفته‎ای یک بار مهمان پگاه و پرشان یا سروش و نورا بودم. شب نشینی و ترانه خوانی با ساز گیتار در خانه‎ی دوستان جانم تمام آن چیزی بود که دلم می‎خواست. شب های هم نشینی با دوستانم و خیابان گردی های من و حامد در کوچه پس کوچه های شیراز برایم خاطرات مصنوعی به وجود آورده بود. انگار قبلا بارها و بارها و در قرن های قبل قدم به قدم شیراز را با دوستانی که به یاد نمی‎آوردم قدم زده بودم. انگار تمام اجداد من شیرازی بودند چرا که چند نسل خاطره از آدم های ناشناس اما دوست داشتنی در ذهن داشتم (گاهی خیال می‎کردم به عنوان تک فرزند یک خانواده ی ایده آل، با پدر و مادر شیرازی‎ام که اولی مهندس و دومی پزشک بود روزگار می‎گذرانم. در آپارتمان بزرگی در معالی آباد زندگی می‎کردیم و مهمانی های اعیانی و خاطره انگیز داشتیم). انگار از زمانه‎ی حافظ و سعدی به این برهه از تاریخ پرتاب شده بودم چرا که دیالوگ‎هایی ‎را با آنها به یاد می‎آوردم. آه! نمیتوانم احساسم را آنگونه که خود حس می‎کنم بر زبان بیاورم. هیچ وقت زبان و اساسا هرگز کلمه برای بیان احساسات کافی نیست!زندگی چرک و سیاه خانوادگی من همیشه باعث شده بود به دوره‎ی دیگری از تاریخ و یا به مکانی دیگر از محل تولد و زندگی تعلق داشته باشم. پدر و مادرم ابتدایی ترین نیازهای زندگی را برایم فراهم نکردند و این باعث دل بستن من به هر مکان و زمانی بود که اندکی در آن احساس آرامش داشته باشم.هر روز شرایط ماندنم در شیراز سخت تر می‎شد. کم کم پدر مدیریت سیلوی آرد خوشه را از دست داده بود و ضرر می‎داد. حقوق کارگرانش عقب اُفتاده بود و حتی از عهده‎ی مخارج ابتدایی کارگاه برنمی آمد. گاهی اوقات من از پس انداز شخصی خودم برای خرید بعضی از لوازم مورد نیاز کارگاه استفاده می‎کردم. برای کار با پدر دیگر هیچ رغبتی نداشتم و تنها برای به پایان رساندن کلاس های کارگردانی در شیراز مانده بودم.زمان گذشت تا به مهر ماه رسیدم. حال و هوای پاییز شیراز هم مثل تهران و رشت جذاب بود. همه‎ی بچه های کلاس باید برای گرفتن مدرک کارگردانی فیلم پایان دوره‎ی خود را می‎ساختند. از آنجا که من دو فیلم ساخته بودم و تجربه‎ی بیشتری داشتم پس گزینه‎ی مناسبی برای کمک به دوستانم به حساب می‎آمدم. فیلمنامه‎ی فیلم میلاد را نوشتم. برای فیلم پریا با خود او دنبال لوکیشن رفتم که در نهایت آموزشگاه را مناسب تر از دیگر مکان‎ها دیدیم و او کارش را همانجا ساخت. به حامد برای پیدا کردن بازیگر کمک کردم ( که پروژه‎ی فیلم او با گروه زاوش تقوایی و دوستانش خود می‎تواند ایده‎ی یک فیلم بلند کمدی باشد). نمیدانم به دیگران چه کمکی رساندم اما به یاد دارم که در فیلم همه‎ی همکلاسی‎ها نقش کوتاهی بر عهده داشتم. یک فیلم پنج دقیقه‎ای به اسم "رقص کاغذپاره ها" ، سومین تجربه‎ی من در ساختن فیلم کوتاه بود که به عنوان فعالیت عملی پایان دوره ارائه دادم. آن را در پلاتوی آموزشگاه با کمک دوستانی چون رضا، عباس، پگاه، علیرضا، پریا، فرزاد و خود استاد ساختم. رقص کاغذ پاره‎ها تا آن موقع اولین فیلمی بود که دوستَش داشتم و با افتخار به همه نشان می‎دادم. یک فیلم جمع و جور و بدون دیالوگ که که با مشاوره‎ی درست فرزاد به ساخت بهتری رسید.در نهایت آن دوره از کلاس های کارگردانی آموزشگاه برای من با ساخت سه فیلم کوتاه و آشنایی با یک گروه از دوستان خوب و سینمایی به پایان رسید.سیما دیگر دوست شیرازی اَم بود که آشنایی با او را یکی از اتفاق های بزرگ زندگی اَم می‎دانم. سیما بیشتر از من احساساتی بود و حال و هوای عاشقانه داشت. او هم با چالش های خانوادگی درگیر بود و به دوردست‎ها فکر می‎کرد. خیلی با هم قدم می‎زدیم و از گذشته می‎گفتیم. من از کار و علاقه های او می‎پرسیدم و او از کار و علاقه های من. شبی که در کافه‎ی هتل چمران نشستیم و درد و دل کردیم به یکی از سکانس های سینمایی زندگی من تبدیل شده که هرگز از فکرم پاک نمی‎شود.آنقدر شیراز برایم جذاب و خاطره انگیز شده بود که نمی‎خواستم آن شهر را ترک کنم. سروش تمام توان خود را به کار بست تا یک کار مناسب برایم در شیراز پیدا کند و آنجا ماندگار شوم اما نشد که نشد. سینما پرسیا برای اداره‎ی بوفه‎ی خود به یک جوان زیر بیست و پنج سال نیاز داشت و سروش این آگهی را دیده بود. پس با هم به آنجا مراجعه کردیم. پس از مصاحبه، بر سر میزان حقوق و ساعت کار به توافق نرسیدیم. در ضمن من به کاری با جای خواب نیاز داشتم. سروش در آگهی سینما پرسیا این ویژگی را خوانده بود اما در مصاحبه معلوم شد که آنها چنین امکانی را در نظر نگرفته اند.پس از یک دنیا ناراحتی و تجربه‎ی یک شکست دیگر، هفته‎ی اول دی ماه نَوَد و یک، (بدون بدرقه‎ی پدر، بدون پژوی دویست و شش و با یک ماه حقوق نگرفته) شیراز را ترک کردم. حتی فرصت نشد با دوستانم خداحافظی کنم. آن یک سال و چند روز تجربه‎ی زندگی در شهر حافظ و سعدی را هرگز از یاد نمی‎برم.دی ماه هزارو سیصدو نَوَدو هشت خورشیدیتهران