داستان ، روایت ، درام و دیگر هیچ

از بچگی عاشق داستان های جورواجور بودیم. با اینکه کلی اتفاق نو اطرافمون میفتاد و میخواستم همیشه در پی کشفشون باشیم ولی بازم انقدر داستان ها برامون جذاب بود که به خواب عمیق بریم. خوابی که اکثرا شاید ادامه همون داستان ولی اینبار نوشته مغز خودمون باشه .پل استر رمان نویس زمانی نوشت نیاز کودک به قصه همان قدر ضروریه که نیازش به غذا. داستان ها همیشه مارو اروم میکنن . به طور اعجاب اوری باعث میشن احساس خوبی بهمون دست بده و انگار که یک اسان کننده تمام مسائل ریز و درشت زندگی ما هستند. شاید همین دلیل باشه که یکی از تکنیک های روانشناسی برای کسانی که در تقابل زیاد با مشکلات اطرافشون هستند هم از بالا نگاه کردن و تعریف کردن مشکلاته. وقتی ازشون حرف میزنیم و دنبال پیدا کردن رشته نخی هستیم که به هم دیگه وصلشون کنیم انگار که همه چی حل میشه و اونقدرا چیز بزرگی نبوده. داستان و قصه با ذات انسان ها عجینه. اگر نگاهی به کتب دینی بندازیم میبینیم که اکثریت قریب به اتفاق راه روش های زندگی در قالب داستان بیان میشن. داستان هایی بسیار جذاب که هدفشون (به گفته خود کتاب ها) به فکر واداشتن ماست . شاید باید حتی به یکم قبل تر برگردیم. زمانی که انسان های داخل غار که هنوز از حرف زدن و تولید زبان با هم دیگه عاجز بودن با کشیدن شرح اتفاقاتی که بیرون تجربه کردن و سهیم کردن افراد خانواده خود با این احساسات داستان تعریف میکردن. داستان ها از احساسات انسان منشا میگیره.از اون عمیق ترین هاشون که خیلی وقتا نمیتونیم کلمات ، جمله ها و یا اشکال بیانشون کنیم و با این کار بقیه رو در اون سهیم میکنیم. تمام شبکه های اجتماعی هم گویا به همین دلیل تشکیل شدن.هر کودومشون بخشی بنام استوری یا شبیه به اون دارن که شما اونجا داستانی کوتاه به زبان خودتون برای بقیه تعریف میکنید.شاید این نوع بیان احساسات به این دلیله که همه انساها توانایی تحمل جمله های تیز و برنده ای که میتونه از احساسات منشا بگیره رو ندارند و به همین دلیل با داستان گوشه های تیزشو میگیرن. هر کسی با هر سطح هوش یا سواد قادره زیباترین داستان ها و وقایع رو شرح بده. اما روایت چیه؟ وقتی به روایت فکر میکنیم ناخوداگاه ذهنمون به سمت و سوی هنر میره ؛ به سمت رمان ها ، رزم نامه ها، قصه های عامیانه و حکایات. اما روایت چیزی است که همه ما از هنر مند گرفته تا دیگران در ان دست داریم . ما هر روزه و بار ها و بارها از روایت استفاده میکنیم. از همان لحظه که واژه هارا کنار هم میچینیم در واقع داریم روایت میکنیم.اگر حضور روایت را در تقریبا تمامی گفتمان های انسانی بپذیریم دیگه تعجب نمیکنیم که چرا برخی نظریه پردازان و صاحب نظران روایت را هم مثل زبان ویژگی مختص انسان میدونند . به عنوان مثال فردریک جیمسون روایت را کارکرد اصلی یا نمونه بارز جوهر ذهن انسان توصیف میکند یا ژان فرانسوا لیوتار روایتگری را فرم اثیری دانش عام میخواند . فارغ از بررسی اینکه ایا حالا این ادعاها درسته یا صرفا عباراتی اغراق شده است ، مسلمه که ما انقدر در روایت غرق شدیم که گویا استعدادش رو از همون بدو تولد داشتیم. درست مثل درک داستان. رولان بارت در مورد روایت میگه:روایات جهان بی شارند . روایت در وهله نخست انوع شگرفی از ژانر های مختلف است که خود این ژانر ها در ساحات مختلفی توزیع شده اند . گویی هر ساحت مستعد دریافت قصه های انسان باشد . روایت را میتوان با زبان گفتاری و نوشتاری و با تصاویر متحرک و ثابت ، با جرکات بدن و همچنین با امیزه ای حساب شده از همه ای ساحت ها رساند. روایات ژانر های مختلفی مثل تئاتر ، رمان ، سینما، داستان کوتاه ، تعزیه و ... داره ولی حتی اگر به ژانر های به ظاهر ایستا و بدون روایت مثل شعر غنایی هم نگاه بکنیم رد پایی از روایت در ان میبنیم. قابلیت روایت در کودکان 3 و4ساله پدیدار میشود یعنی از زمانی که کودک اسم و فعل را کنار هم میچیند و خاطراتی را هرچند کم به خاطر می اورد . همین تقارن باعث شده برخی ادعا کنند که خود حافظه به قابلیت روایی وابسته است . به عبارت دیگر تا زمانی که روایت به مثابه استخوان بندی به حافظه مان شکل ندهد هیچ ذهنیتی از خودمان نداریم. شاید این مسئله بی ارتباط به درک خطی ما از زمان نباشد. اگر فیلم arrival 2016 رو دیده باشید، میبینید که در این فیلم به خطی بودن زمان برای انسان ها اشاره دارد . ما زمان وقوع هر واقعه را نسبت به واقعه بعدی و قبلی میسنجیم و درک میکنیم که این کار قبل از عمل بعدی و بعد از فعالیت قبلی بوده است . حتی توالی فکر کردن ما هم خطی است . توالی منطقی فکر ما از a به b به c و الی اخر میرسد و اگر از ما بپرسند که این فکر به چه شکل در ذهنمان ایجاد شد میتوانیم سر رشته نخ فکر را بگیریم و بگوییم اتفاق a. در فیلم مثال زده تجربه درک خطی نبودن زمان را به تصویر کشیده .اگر اینکه ایا امکان دارد که حتی بتوانیم به خطی نبودن زمان فکر کنیم یا نه را کنار بگذاریم، ایا اگر زمان خطی نباشد ما میتوانیم روایت کنیم؟ روایت ها ایا دیگر معنای سابق را دارند یا معنایی جدید به خود میگیرند یا به کل بی معنی میشوند؟روایت انچنان با ادراک ما از زمان امیخته شده که در عمل جزئی از شیوه نگرش ماست. برایان دی پالما که در میز نقد گذشته ازش به تفصیل صحبت کردیم ، به شیوه ای افراطی تر که ذات فیلم سازی خودش هم از ان برمیاد میگه انسان ها تاوقتی جهان پیش رویشان را در قالب روایت نبینند ان را درک نمیکنند .حتی ما وقتی به چیزی همچون تصویر یا نقاشی نگاه میکنیم دنبال نخ روایت در ان هستیم و تصویره دیده شده را به شکل روایتی با پیچیدگی خاص خود میبینیم و حتی پارا فراتر گذاشته و همیشه به دنبال روایت شکل گیری این اثر ایستا هم هستیم و داستان خلق اون برامون جذابه. اما درک روایی اشخاص ممکنه با هم متفاوت باشه. استنلی کوبریک کارگردان بی نظیر سینما که حتما در اینده در میز نقدی در موردش صحبت میکنیم در باره فیلم 2001 یک ادیسه فضایی به خبرنگار سمجی که ازش برای فیلم توضیح میخواسته گفته:من میخواستم 2001 یک تجربه خودتحلیلی بسیار قوی باشد که از طریق نیمه هوشیاری درونی ، همانند موسیقی به تماشاگر میرسد؛اگر بخواهیم یک سمفونی بتهوون را توضیح بدهیم ان را با بالا بردن یک دیوار مصنوعی بین افرینش و لذت بردن از ان اخته میکنیم . تا چه حد امروز از دیدن لخند تابلوی ژکوند لذت میبریم اما اگر داوینچی زیر اثرش نوشته بود این خانم حالت تبسم دارد چون دندانش خراب است یا به خاطر اینکه رازی از معشوقه اش پنهان میدارد یا هر چیز دیگر مسلما لذتی دیگر در پی نداشت. این دیدگاه کوبریک به اهمیت درک روایی هر شخص از هر چیزی که میبینه اشاره داره. مغز ما انگار یک تابع است که ورودی اش را به روایتی تبدیل و خروجی روایی بسیار زیبا میدهد.اما روایت و داستان با هم فرق میکنند؟ به جرئت میتوانم بگویم بله. روایت به شرح اتفاقاتی میپردازد که رخ میدهند و در واقع به عملی انجام شده میپردازند و زرق و برق های داستان ها و قصه ها را ندارد و پیچیده تر است. درام و دراماتیک که شرحی جزیی در مطالب گذشته ام داده ام از دل همین روایت پدید می اید . تئاتر تراژدی و سینما و دیگر هنر های نمایشی هم به همین ترتیب اند. داستان و قصه را فقط میتوان به جملات زیبایی در کنار هم نسبت داد که حتی اگر منطقی هم این جملات را کنار هم نگذار اتفاق خاصی نیفتد اما روایت از انجایی که از درونی ترین ساختار های ذهن بشر منشا میگیره دارای منطقی است واحتمالا در نقد ها زیاد کلمه منطق روایی را شنیدید و درواقع همین منطق است که درام ، تراژدی، تئاتر ، سینما و در یک کلام هنر تشکیل میشود و رسالت هنر که رهنمود کردن به حقایق است از چیزی منشا گرفته که خود استخوان بندی ذهن ماست . داستان ها به نحوی ادم هارا به خواب میبرند و درام انسان هارا بیدار میکند. امروزه هم با پیشرفت هرچه بیشتر تکنولوژی شاهد بیشتر شدن داستان ها و گرفتن جای روایات است . انسان ها دیگر حوصله بررسی منطق های روایی و ذهنی خود را ندارند و فقط به دنبال چیزی برای به خواب رفتن هستند. در این زمان مدرن کسی هم که به دنبال روایت است از اون ور بوم میفتد به ابزوردیسم یا پوچ گرایی میرسد که شالوده متون مدرن را تشکیل میدهد.با کمک از کتاب سواد روایت نوشته اچ.پورتر ابوت ترجمه رویا پورآذر و نیما اشرفی نشر اطرافبا تشکرامضا:علیرضا