سه انگاره برای تغییر فضای سیاسی

نویسنده: آرمان ملت‌شاهیمقدمهفصل ابتدایی فاوست گوته، این اسطوره فرهنگی آلمان؛ درباره ابتدای زمانی است که "دکتر فاستوس" برای دستیابی به انتهای لذت‌ و قدرت در دنیا در معامله‌ای با نماینده شیطان (مفیستوفل) روحش را به او تقدیم می‌کند. فصل ابتدایی در فضای ارتباط فاوست با اولین معشوقه‌اش مارگارت (گرچن) می‌گذرد. مارگارت دختری فقیر است و فاوست که حالا به منبع ناتمام ثروت و قدرت دست یافته است صرفا از طریق هدایای گران‌قیمت و جواهراتی که برای مارگارت می‌خرد او را شیفته خود می‌سازد. در مسیر جدید ارتباط میان فاوست و مارگارت؛ مشاهده تغییر سلایق و رفتار مارگارت، فاوست را به وجد می‌آورد. اما او از این امر غافل است که تغییرات روحی مارگارت ناپایدار و پرخطر است، زیرا «فاقد هرگونه مبنای اجتماعی» است و غیر از خود فاوست، همدلی و تایید هیچکس را نمی‌تواند جلب کند. در آغاز درماندگی مارگارت در هیئت شور و شوقی دیوانه‌وار متجلی می‌شود که موجب خوشنودی اوست. اما چندی نمی‌گذرد که این شور عاشقانه به هیستری بدل می‌شود و فاوست دیگر قادر به مهار آن نیست. اشاره به اسطوره فاوست گوته از دو وجه مد نظر بود، ابتدا اشاره به لزوم شناسایی مبنایی برای تغییرات اجتماعی و دوم آن که روابط عاشقانه چگونه می‌تواند همه چیز را درباره سوژه به ما لو بدهد؟ وضعیت فرهنگی/ اجتماعی زمان حاضر هم الگویی مشابه روابط عاشقانه‌اش دارد؛ ماهیتی که سوژه در آن موظف است که تا سر حد مرگ لذت ببرد (وگرنه زندگی را از دست داده است) و محوریت اصلی آن را «سرمایه» مشخص می‌سازد؛ البته این وضعیت تا حدی پشت فرم‌های ارتباطی جدید خود را پنهان می‌سازد. در ابتدای سخن سعی شد با برداشتی فاوستی از وضعیت، لزوم شناسایی مبنایی اجتماعی برای تغییرات مورد توجه قرار گیرد؛ البته این تغییرات بدون مبنا یا همراه با مبنا می‌تواند اتفاق بی‌افتد اما احتمالا دچار سرنوشتی مانند مارگارت (گرچن) خواهد شد؛ یعنی به قتل می‌رسد. به همین سبب در ادامه متن به شناسایی سه معبر برای تغییرات اجتماعی پرداخته شده است.1- خوانش طبقاتی امروز، درست 43 سال پس از انقلابی که با آرمان‌های حمایت از مستضعفان پیروز گشت و شعله‌هایش از اراده طبقات فرودست‌ برای بازستانی حقوق خویش جان می‌گرفت، در نقطه‌ای ایستاده‌ایم که پر فروش‌ترین کتاب‌هایمان کتاب‌های زرد موفقیت است و کارآفرینان اسلامی‌اش که با الگوبرداری از همان‌کتاب‌ها در راس امور حاکمیتی و راس مناصب اقتصادی قرارگرفته‌اند. البته این وضعیت را نمی‌توان مختص توده مردم که مخاطبان کتاب‌ هستند و یا حاکمیت دانست؛ بلکه ساختاری است درهم‌تنیده و در عرض هم که یکدیگر را قوت می‌بخشند؛ به این دلیل دشوار بتوان در این میان مرزی مشخص، شناسایی نمود. از سوی دیگر؛ مخالفان حکومت نیز در وضعیتی مشابه قراردارند؛ حدود دو سال پس از وقایع خونین آبان 98 که به علت افزایش بهای سوخت اتفاق افتاد؛ دشوار بتوان تحلیل و خوانشی طبقاتی از این مسئله را در جمیع نظرات پیدا نمود. این که چگونه مسئله‌ای که مستقیما طبقات فرودست را نشانه رفته است و شکلی آشکارا از اجرای مجموعه سیاست‌های صندوق بین‌المللی پول است به گونه‌ای تفسیر می‌شود که هیچ ردی از انتقاد به اصل این سیاست در خود نداشته باشد و تنها به نحوه اجرای آن ایراد گرفته شود. اپوزوسیون به همراه رسانه‌های آن‌‌ور آبی می‌کوشد این وقایع را جوری صورت‌بندی کند که مسئله در خود رخداد محصور شود و اجازه‌ بررسی علت‌ها و فراروی از مواجهه حقوق‌بشری با مسئله را ندهد. بیایید به مسئله دیگری توجه کنیم؛ چندی پیش رئیس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس اعلام کرد 40 میلیون نفر از جمعیت کشور به کمک فوری و آنی نیاز دارند؛ (یعنی احتمالا یکی از ما دو نفر؛ من یا شما که خواننده این متن هستید) به همراه آن نیز این روزها صحبت‌هایی برای حذف یارانه‌های به اصطلاح پنهان و آزادسازی قیمت‌ها به گوش می‌رسد؛ اتفاقی که اگر رخ دهد متلاشی شدن اقتصادی طبقه کارگر و پس‌رفت اجتماعی؛ وضعیت را به فاجعه‌ای تمام عیار تبدیل می‌کند. وقتی یکی از نمایندگان مجلس از مطرح شدن بحث رفراندوم برای حذف یارانه‌ها در مجلس و ارائه شدن آن خبر می‌دهد؛ طولی نمی‌کشد که رسانه‌ها و تحلیل‌گران دست چندم جناح راست -که مدت‌هاست مسئله حذف یارانه‌ها را تئوریزه کرده‌اند- دست‌به‌کار شده و تمام قد به مسئله می‌تازند که اصلا «جراحی اقتصادی» را چه به رفراندوم؟ اگر رای نیاورد چه؟ فضا به گونه‌ای بازنمایی می‌شود که گویی مسئله‌ای بدیهی در حال مطرح شدن است و تورم و گران شدن دوباره بهای سوختی مطرح نخواهد بود، که نگران آن باشیم. بیایید به لبنان نگاه کنیم؛ پس از یک‌بار افزایش 66 درصدی بهای سوخت در این کشور در چند ماه قبل؛ دولت این کشور ماه گذشته برای دومین بار نیز بهای سوخت را 25 درصد افزایش داد؛ اما نکته‌ی جالب توجه، دلایل دولت این کشور برای افزایش قیمت است. دولت دو دلیل را برای اجرای این سیاست اعلام کرد؛ اول کاهش و حذف یارانه‌های پنهان و دوم مشروط بودن کمک‌های صندوق بین‌المللی پول به اجرای این سیاست. حال در وضعیتی که تمام حقوق کارمند لبنانی کفاف 80 لیتر بنزین را می‌دهد؛ صندوق بین‌المللی از پیشرفت و اصلاحات اقتصادی این کشور اعلام خشنودی می‌کند. (مرداد 1390 نیز صندوق بین‌المللی از اصلاحات اقتصادی دست راستی احمدی‌نژاد تقدیر کرد.)بر این اساس، ارائه یک خوانش طبقاتی جان‌دار از مسئله به صورتی که به توده مردم در خصوص عواقب این مسئله هشدار دهد امری الزامی به نظر می‌رسد. بدون حضور چنین خوانشی در سطح ملی و ناتوانی در ساختن هژمونی؛ مانند حالا باید خبرها و تحلیل‌های مربوط به آزادسازی قیمت‌ها و حذف یارانه‌ها را در ستون‌های سمت راست دنیای اقتصاد جستجو کنیم و طبیعی است که در این فضا صحبت از مقایسه یارانه‌ای که ملت به حکومت می‌پردازند به نسبت یارانه پنهان در حاشیه قرار می‌گیرد. البته این روزها بیشتر همه نگران وضعیت کارآفرینان هستند؛ شما چطور؟ 2- مَنش مواجههدر اوایل سال‌های دهه 70 و زمانی که هنوز پیکان یکه‌تاز خیابان‌های ایران بود، برای حل مشکل ضعف موتور و قدیمی شدن این خودرو؛ سازندگان به جای پذیرفتن منسوخ شدن این خودرو و استفاده از تکنولوژی‌های جدیدتر؛ فکر دیگری به ذهنشان رسید. سازندگان در قراردادی با کمپانی پژو تمام موتورهای پژو 504 باد کرده در انبار این کارخانه را خریدند و به نحوی سوار پیکان کردند. در ابتدا اکثر خریداران به دلیل «تند و تیزی» و شتاب این ماشین از خریدشان راضی بودند اما طولی نکشید که به دلیل عدم تناسب موتور و بدنه و استهلاک خیلی بالا پروژه به صورت کامل شکست خورد و خط تولید آن تعطیل شد. احتمالا توجه کرده‌اید که فضای سیاسی فعلی به گونه‌ای است که دیگر نمی‌توان سویه‌های مشخصی از سنت‌ها، باورها و یا آرمان‌های سیاسی را به افراد و جریانات نسبت داد؛ بلکه بیشتر ملغمه‌ای است از مجموعه‌ باور‌هایی که به زعم خود افراد رادیکال و رهایی‌بخش «بازنمایی» می‌شوند. گویی می‌توان از هر دستگاه فکری یکی از اجزایی که مطلوبمان است را دست‌چین کرده و دستگاه جدیدی سرهم‌بندی کرد. این مسئله بیش از هر چیز نشان‌گر نبود یک دستگاه اخلاقی و فکری منسجم است که بر اساس آن پرنسیپ و مَنش مشخصی برای فعالیت نمایندگی شود. این‌بار به بازخوردها به وقایع افغانستان نگاه کنید؛ اکثریت نظرات و تحلیل‌ها بیشتر حول این محور شکل ‌گرفت که «چرا آمریکا، افغانستان را در این وضعیت رها کرد؟» در واقع نبود دستگاه اخلاقی/ فکری منسجم در جهان‌بینی ما باعث می‌شود تاریخ‌مندی و علت‌های راستین را در مورد مسئله نادیده بگیریم تا بتوانیم از دل ماجرا، رهیافتی برای این‌همانی مشکلات خودمان با همسایه پیدا کنیم و از خود نپرسیم آیا ماجرا خروج آمریکا بود و یا ورود و بیست سال اشغال کشور، 6 برابر شدن نرخ فقر و در نهایت عدم توانایی دولت برای ایجاد حاکمیت ملی مستقل؟ و یا در مثالی دیگر می‌توان به برخورد گروه‌های مختلف با انتخابات 1400 اشاره کرد؛ فعالین اصلاح‌طلب با شانتاژ رسانه‌ای همتی و حمایت خاتمی از او، شاکله پرنسیپ تشکیلاتی‌شان از هم پاشید و نتوانستند به تصمیم ابتدایی خود در خصوص عدم مشارکت پایبند بمانند. از سوی دیگر نیز براندازان با تکفیر مسئله انتخابات از طریق حیثیتی کردن مسئله و بازنمایی آن به عنوان نقطه اکسترممی تاریخی و نمایش آن، دم سفارت‌ها سعی در جدا کردن خویش از گذشته‌ای داشتند که سال‌ها در صف همان سفارت‌ها رقم خورده بود. وجود دستگاه اخلاقی منسجم باعث می‌شود افراد با در نظر گرفتن مسئولیت خویش بر آینده در خصوص وعده‌‌‌های خود و سرخوردگی ایجاد شده در اثر عدم تحقق آن‌ها مسئولیت‌پذیر باشند. 3- نهادسازی و اراده برخواسته از نهادابتدا باید پرسید ضرورت فعالیت تشکل‌یافته برای کیست؟ چه کسی از آن سود یا زیان می‌بیند؟ ناگفته نیست در فضای تشکل‌نیافته، گروه‌هایی منتفع خواهند بود که پیوندهای اقتصادی و اجتماعی خویش را در این چند دهه قوام بخشیده‌اند. بازار، مساجد، گروه‌های قومی، کارتل‌های اقتصادی، نظامیان و شبه نظامیان، رسانه‌های جریان اصلی و شبکه مخاطبان و ... از جنس همین گروه‌ها هستند. دوام آوردن و بدست گرفتن بخشی از هژمونی در چنین فضایی جز از طریق تشکل‌یابی‌های حداکثری میسر به نظر نمی‌رسد. این ضعف نهادی در دوران کرونا و در مقطعی که مسئله سلامت حیاتی‌ترین مسئله جامعه بود بیش از پیش مشخص شد. پزشکان، پرستاران و دانشجویان پزشکی از ایجاد چنین امکان‌هایی باز ماندند تا مسئله سلامت عمومی تبدیل به بخشی از دیگر اخبار پر بازدید رسانه‌ها شود و بتوانند ستون‌های خبری خود را با آن پر کنند و در لابه‌لای آن با برداشتی ایدئولوژیک از وضعیت به فضای توهم توطئه نسبت به واکسن‌های غیرغربی دامن بزنند. برای مثال وجود تشکل‌های مستقل پزشکی در این مقاطع می‌توانست ضمن مرجعیت یافتن، مسائلی جدید را حوزه سلامت عمومی مطرح کند. یکی از نکات اصلی سازمان‌یابی نیز در این موضوع نهفته است؛ امکان تعریف سوژه‌هایی جدید و ممارست بر روی آن‌ها. البته فرم امر ثابتی نیست و بسیار گوناگون است و از رهگذر شرایط تکامل طبقات و مشخصات اوضاع سیاسی در هر کشور و هر دوره از جدال طبقاتی تعیین می‌شود. مارکس و انگلس در متنی مشترک ضمن اشاره به جایگاه بنیادی احزاب در این باره می‌گویند: «طبقه‌ کارگر نمی‌تواند به مثابه یک طبقه عمل کند، مگر اینکه خود را به طور مجزا و در مقابل احزاب قدیمیِ طبقات دارا، در یک حزب سیاسی متشکل سازد.» این امر «به قصد تضمین پیروزی انقلاب اجتماعی با هدف الغای طبقات، ضروری به شمار می‌رود.» مارکس با تکیه بر برخی تشکل‌های موجود که از سوی بدنه مترقی این طبقه به‌وجود آمده است، در کتاب فقر فلسفه درباره جنبش‌های کارگری انگلستان توضیح می‌دهد که چگونه توده‌ کارگران در مبارزه‌ خود نخست در اتحادیه‌های کارگری و سپس با ایجاد یک حزب سیاسی، از یک طبقه بی‌شکل و پراکنده و مانده در خود، بدل به یک طبقه‌ی ملی تمام عیار برای خود شدند و ضرورتاً در مبارزه سیاسی آن زمان درگیر شدند. به ایران بازگردیم؛ در فضای پسا آبان 98 و وخیم‌تر شدن وضعیت اقتصادی؛ طولی نمی‌کشد که سوژه‌های سیاسی با انتخابی بس دشوار مواجه خواهند شد؛ کدام نیرو یا جریانات خواهند توانست در هدایت خشم فقرا دست بالا را داشته باشند و آن را برنامه‌ای سیاسی ترجمه کنند؟ پیش از ستودن وقایع باید بر نتایج به جای مانده از یک شکست تمرکز کرد و وضعیت را در جهت یک برنامه ایجابی حداقلی و تشکل‌یافته برای تغییر اجتماعی-سیاسی هدایت نمود. جمع‌بندیبا نگاهی به رویکردهای اقتصادی و سیاسی چند دهه اخیر و همچنین وضعیت فعلی‌مان؛ پوشیده نیست که حاکمیت نیت خود را جهت اجرای فصل جدیدی از سیاست‌های ضد مردمی استوار کرده تا وضعیت به یک منازعه‌ طبقاتی بدل شود. اما چرا از منازعه سخن می‌گوییم؟ در وضعیت بد اقتصادی، انزوای سیاسی، تحریم و کسری بودجه، دولت مجبور است یا با وضع کردن سیستم‌های مالیاتی سفت و سخت و کنترل بر روی بازار، سرمایه‌های انباشت شده را به جریان درآورد تا از این وضعیت خارج شود و یا مجبور است با سیاست‌هایی که این روزها به گوش می‌رسد مانند حذف یارانه‌ها، افزایش قیمت‌ حامل‌های انرژی و جراحی‌های اقتصادی با این اندوخته‌های ملی از مردم خود کاسبی کرده و همزمان با آن، با مقررات‌زدایی و کاستن قوانین حاکم بر بازار و رقابتی‌تر شدن وضعیت؛ خود جامعه را تبدیل به انبوهی از کاسبان و دلالان کند، منازعه‌ای که در آن یا قرار است بر گردن بازار افسار بخورد و یا خودمان تبدیل به بازار شویم. سه انگاره متمایز از هم و مطرح شده، معابری بود برای اندیشیدن به آن که در این منازعه چگونه توازن وضعیت می‌تواند به نفع توده مردم تغییر کند و وجه اشتراک این سه انگاره را می‌توان در ثابت‌ترین اصل جهان، یعنی تغییر جستجو نمود. منابع:1- مانتسی جانستون. مارکس و انگلس و مفهوم حزب، نقد اقتصاد سیاسی 1399. ترجمه آزاده ریاحی.2- مارشال برمن. تجربه مدرنیته، انتشارات طرح نقد 1400. ترجمه مراد فرهادپور.3- اسلاوی ژیژک. سال رویاهای خطرناک، انتشارات هرمس 1398. ترجمه رحمان بوذری و نجفی.