سرطان های خوش خیم اقتصاد ایران

نقطه عطف اقتصادیبلای خانمان‌سوز تورم:درحالی‌که بیماری تورم تقریباً در تمامی کشورهای دنیا ریشه‌کن شده است و میانگین تورم جهان در سال 2018 به عدد 2.9 درصد رسیده است[1]، کشور ایران در مدت‌زمان هشت سال با دو بحران ارزی بزرگ رو به رو شد و قیمت دلار با کاهش 92 درصدی ارزش خود از حدود 1000 تومان به حدود 12500 هزار تومان رسیده است. کشوری همچون ایران که به تورمی نزدیک به 5 تا 10 برابر میانگین جهانی عادت کرده است، از سه طرف در معرض فشار اقتصادی قرار خواهد گرفت:1-در چنین کشوری تولیدکنندگان شرایط با ثباتی را تجربه نمی‌کنند، از این رو تصمیمات اقتصادی آن‌ها در جهت تولید کالای با ارزش افزوده بالا نیست. دلیل آن هم قابل‌بیان است، از آنجا که عمده سود تولیدکننده از طریق افزایش ذخایر اطمینان و خرید به هنگام دارایی و مواد اولیه به دست خواهد آمد، ایجاد ارزش افزوده برای کالاهای تولیدشده در رتبه دوم قرار خواهد گرفت و تمرکز تولیدکنندگان بیشتر از تولید به سمت فعالیت‌های بازرگانی است.2- دولت جمهوری اسلامی که مداخله گسترده‌ای در قیمت‌گذاری کالاهای مختلف دارد، در شرایط تورمی به سرکوب قیمتی می‌پردازد و از این طریق با تحت‌فشار قرار دادن تولیدکنندگان، شرایط را برای آن‌ها سخت می‌کند. از طرفی با کنترل قیمت بنزین و سایر محصولاتی که در اختیار خود است، شرایط را برای حرکت به سمت کارهای غیرمولد همچون قاچاق بنزین بیش از پیش فراهم می‌کند.3- مردم فقیر که دارایی و پس‌انداز چندانی ندارند و تحت شرایط تورمی به‌شدت تحت فشار قرار می‌گیرند و به حاشیه‌نشینی و حتی آسیب‌های اجتماعی حرکت می‌کنند. همان‌طور که در آمار نیز مشخص است طی 10 سال گذشته شرایط برای قشر فقیر جامعه به‌شدت سخت شده است و امروز نیازمند راهکاری فوری هستیم.ما فقیر شده‌ایم!!این واقعیت را باید قبول کرد که ما فقیر شده‌ایم. درحالی‌که سال 90 درآمد ارزی ناشی از فروش نفت به 118 میلیارد دلار رسیده بود.[2] گمانه‌زنی‌ها از درآمد ارزی ناشی از صادرات نفت ایران در سال آتی به حدود 8 الی 10 میلیارد دلار رسیده است. این یعنی در کمتر از 10 سال نزدیک به 110 میلیارد دلار تنها از درآمد ارزی ناشی از صادرات نفت کم شده است. برای درک بهتر این عدد بهتر است در ابعاد خانوار آن را محاسبه کنیم. اگر 110 میلیارد دلار را به 80 میلیون ایرانی تقسیم کنیم، سهم هر ایرانی از درآمد نفتی در سال به عدد 1375 دلار می‌رسد که در مدت‌زمان یک ماه این عدد به حدود 115 دلار می‌رسد. اگر بعد خانوار را 4 نفر در نظر بگیریم این عدد به حدود 460 دلار به ازای هر خانوار می‌رسد. در صورتی که قیمت دلار را 12500 تومان در نظر بگیریم، درآمد هر خانوار ایرانی از نفت به‌طور متوسط در حدود 5 میلیون و 750 هزار تومان ماهانه کاهش پیدا کرده است. البته این تمام ماجرا نیست، این آمار به‌طور متوسط بیان شده است. احتمالاً بسیاری از خوانندگان این متن از دهک‌های بالاتر جامعه هستند. از این رو احتمالاً عددی در حدود دو تا سه برابر عدد مذکور از درآمدهای فرد کم شده است.چه باید کرد؟در این شرایط صحبت کردن از امید به آینده کمی سخت است؛ اما باید بدانیم بسیاری از کشورهای پیشرفته امروزه، همچون ژاپن، چین و حتی هند در ابتدای دوره رشد خود شرایط خوبی نداشتند و نیروی انسانی در آن کشورها بسیار ارزان بود. از این رو با وجود تمام مشکلات و ناامیدی‌های مطرح شده، می‌توان نسبت به آینده امیدوار بود. کشور ایران در آستانه یک پنجره جمعیتی قرار دارد و با استفاده از این فرصت می‌تواند به یکی از کشورهای بانفوذ منطقه تبدیل شود. در ادامه به راهکارهای 3 گانه پیشرفت و توسعه اقتصادی پرداخته می‌شود.سرلوحه تمامی این مباحث نیز احترام به حقوق مالکیت است.1- احترام به حقوق مالکیت:یکی از مهم‌ترین ستون‌های توسعه اقتصادی احترام به حقوق مالکیت است. به عنوان مثال دولت در قیمت‌گذاری طیف گسترده‌ای از کالاها مداخله نداشته باشد و با ابزارهایی همچون تعزیرات و سازمان حمایت از مصرف‌کننده به فکر نابودی تولید داخلی نباشد. البته تعریف حقوق مالکیت طیف گسترده‌تری را شامل می‌شود و باقی توصیه‌های این نوشتار در واقع زیرمجموعه‌های حقوق مالکیت هستند؛ اما در این نوشته به‌طور خاص صحبت از حقوق مالکیت به معنی مداخله حداقلی دولت در قیمت‌گذاری محصولات «رقابتی» در بازار است.2- حذف تمامی مقررات، مجوزها و حقوق گمرکی زائد:دولت باید در یک برنامه منسجم و کوتاه‌مدت بخش زیادی از مقررات و مجوزهای زائد در کسب‌وکار را کاهش دهد. طبق گزارش سال 2019 بانک جهانی ایران از منظر سهولت کسب‌وکار در رتبه‌ 128 از میان 190 کشور شناخته شده است.[3] در شرایطی که تحریم‌ها اقتصاد ما را به چالش کشیده است، سهولت کسب‌وکار و حذف مجوزها و گمرک‌ها می‌تواند کشور را در معرض یک جهش اقتصادی قرار دهد.3- بازتوزیع یارانه‌های پنهان:همان‌طور که در بالا نیز به آن اشاره شد، کشور ایران در مدت 8 سال گذشته با تنش‌های مختلفی رو به رو بوده است، از این رو دهک‌های پایین جامعه از نظر درآمدی در فشار زیادی قرار گرفته‌اند. در جدولی که اخیراً دنیای اقتصاد تهیه کرده است[4]اطلاعات ارزشمندی نشان داده شده است. طبق این داده‌ها متوسط هزینه کرد خانوار در دهک اول ماهانه حدود 1 میلیون 190 هزار تومان است. این یعنی همین یارانه به اصطلاح ناچیز بنزین می‌تواند در حدود 15 درصد به هزینه‌کرد این خانوارها کمک کرده و شرایط را برای ادامه زندگی آن‌ها ساده‌تر کند.آیا امیدی است؟با توجه به جمیع صحبت‌های گفته شده باید گفت بازگشت به سطوح رفاه سال 90 و حتی 96 در کوتاه‌مدت امری بعید به نظر می‌رسد، اما شاید بتوانیم نسبت به بلندمدت کمی امیدوارتر باشیم. با توجه به مشکلاتی که کشورهای نفتی با آن دسته و پنجه نرم می‌کنند (همچون بیماری هلندی)، با کاهش این جنس از درآمدها، امید به رشد واقعی صنعت افزایش پیدا می‌کند. در شرایط کنونی، کشور ایران از مزیت نیروی کار تحصیل‌کرده و ارزان بهره‌مند است، از طرفی دلار گران سبب شده است بسیاری از تولیدات ایرانی جهت صادرات صرفه اقتصادی بالایی داشته باشند.باید قبول کنیم استقلال بودجه از درآمدهای نفتی کاری سخت بود که بعد از چند دهه عقب انداختن آن در نهایت به ما تحمیل شد. حال که تحریم‌های اقتصادی ما را مجبور کرده است به این اقدام تن دهیم، پس شاید بهتر باشد از این فرصت استفاده کرده و یک بار برای همیشه از درآمدهای نفتی خداحافظی کنیم. شاید بعدها سال‌های انتهایی دهه 90 را نقطه عطف اقتصادی ایران نام‌گذاری کردند.[1] https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.DEFL.KD.ZG?most_recent_value_desc=true[2] https://www.tasnimnews.com/fa/news/1391/09/06/1342[3] https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/12/13/1960459[4] https://www.donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-3599295