جامعه ی مُعتقد  و جامعه ی  مُنتقد

نویسنده: عابدین پاپی (آرام)در این آبادیصدای ویرانه امبه هیچ بادی شبیه نیستجناب تنهایی هیچ می دانیمن ارجمندترین تن ها را زندگی کرده ام؟!«پاپی»1-مُعتقد و مُنتقد از لفظ تا مفهوم: واژه ی مُعتقد به انگلیسی believes به معنی باورمند، عقیده مند، با ایمان، گرونده، موقن، باوردار وکسی که به چیزی یا تفکر و ایده ای پایبند و اعتقاد راسخ دارد گفته می­شود. مُعتقد به معنی فردی است که باورِقلبی و درونی خود را به یک ایده یا الگو و تفکر نشان می­دهد. فردِ مُعتقد می­تواند کسی باشد که اعتقادِ خود را به نشانه های طبیعی و معنوی نشان می­دهد. اعتقاد تنها به باورداشت های معنوی و الهی نیست بلکه به هرچیزی که دراذهانِ عمومِ جامعه و به مرور ِزمان جایگاه و پایگاهی قابلِ تأمل و توجهی را از خود به نمایش می­گذارد مُعتقد می­گویند. افرادِ معتقد کاملن دارای چارچوبی مشخص و معین هستند و تنها درقالبِ همان چارچوب عملکردِ خود را درجامعه به منصه ی ظهور و حضور می­رسانند. بنابراین معتقد کسی است که دارای چارچوبی مشخص و معین با باورداشت ها و عادات و آداب و رسوم و آئینِ خاصی است که غیر ازآن چارچوب هیچ ایده یا تفکر و حتا کاشت و برداشتی اجتماعی را پذیرا نیست. به عنوانِ مثال: یک فردِ زردشتی تنها به آئینِ زردشت اعتقاد دارد و سایر آئین ها و مذاهبِ معنوی و غیر معنوی را قبول ندارد و یا یک فردِ مارکسیست یا لیبرالیسم و یا بودیسم و دادائیسم یا آته ئیسم و تئیسم یا دئیسم و کنفوسیوس تنها بر معیارو پارامترهای اعتقادِ خویش و اِلِمان های معین و تدوین شده در بافتِ اعتقادی خویش درحرکت و جنب و جوش و خروش است . افراد معتقد کاملن زیرِ تأثیرِ اعتقاد و باورمندی های خویش اند وبه نحوی به این باورداشت ها عقیده مند و ایمان ِ راسخ دارند. به عنوانِ مثالِ: یک مسلمان تحتِ هیچ شرایطی قادر نیست که دین ِزردشت یا مسیح و یهود و یا دینِ بودا را بپذیرد و تقریبن می­توان گفت فرهنگِ پذیرفتن درآئین و آداب ِتئوکراسی کاری بس دشوار و غیر قابلِ پذیرش محسوب می­شود. درآئین و مذاهب مبحث پذیرفتن درقالبِ چارچوب هایی تعریف شده که آن آئین و مذهب درهمه ی امور تعیین می­کند و تقریبن در مکاتبِ فلسفی و ادبی و سیاسی – اجتماعی نیز چنین رویکردهایی حکمفرماست. از این رو که هر مکتبی دارای ایده و عقایدی مختصِ به خویش است و سایر عقاید را مردود می­داند . به طوری که مثلن مکتب ایده آلیسم درمقابلِ ماتریالیسم قد علم کرد و تمامِ مؤلفه ها و شاخصه ها و شاکله های مکتب ماتریالیسم را رد می­کند. درمکتبِ فلسفی رنه دکارت مبحثِ ذهنیت گرایی محلِ بحث و نظر است و مهم ترین عقیده ی دکارت شک اندیشی است که این شک اندیشی را درجهانِ هستی درسه قالبِ و روش معین به شرح ذیل: 1- وجود خود با خودآگاهی2- وجود جهان خارج3- وجودصانع یا خداوند را برای جامعه ترسیم می­کند و از جانبی دیگرما با مکتبِ ایمانوئل کانت تصادم داریم که این مکتب عقل گرایی و تجربه گرایی است و اصولِ آن برمعیار ِعقل اندیشی است و یا چنین می­توان ابراز داشت که کانت تجربه گرایی و عقل گرایی را با هم پیوند داد به گونه ای که کارایی تفکر آن درمباحثِ مابعدالطبیعه ، معرفت شناسی ، فلسفه ی سیاسی و دیگر زمینه ها مبرهن و دامنه دار است. کانت توانست درنقد های سه گانه ی خود: ««نقد محض»،«نقد عقل عملی»،« نقد قوه ی حکم » و خود آئینی انسان بابِ تازه ای را درفلسفه ی جهان باز کند. بنابراین شما هیچ ایده یا تفکری را نمی­بینید که عقیده مند و باورمند به یکسری مؤلفه های خاصِ خویش نباشد. واژه ی منتقد به انگلیسیreviewer به معنای انتقاد کننده – ایرادگیرنده، ناقد ، خرده گیر، عیب جو، معترض، نکته گیر، نکته سنج، انتقاد گیر، انتقاد جو و نقد نویس به کار رفته است . معتقد و منتقد دو واژه ی هم وزن اند که درصامت های آخرنیز با هم اشتراک دارند که درعلم بدیع به این نوع واژِگان موزون سجع متوازی می­گویند. منتقد دردو شکل خودش را درجامعه نشان می­دهد. نخست منتقد عمومی است . منتقد عمومی یا عامه به کسی گفته می­شود که آداب و رسوم و رفتارهای عموی جامعه را یا به اصطلاح حرف های روزمره را وارسی می­کند به دیگر بیان، به عمومِ جامعه خرده می­گیرد یا این که معترض و انتقادجوی جامعه درابعاد و اشکال معدود و محدود است و در زاویه ای دیگر،شاید اغلب حرف های روزمره ی مردم که نوعی انتقاد به این و آن می­باشد همان انتفاد عمومی باشد. منتقد به کسی می­گویند که کارش نقد و بررسی جامعه درشاکله های متعددی است . دوم مُنتقد اجتماعی است . مُنتقد اجتماعی به کسی اطلاق می­شود که آداب وعادات و باورداشت های اجتماعی را مورد نقد و بررسی قرار می­دهد. این منتقد رویکردی فراگیر دارد وکارش وارسی فرهنگ و آداب و رسوم کلیه ی جامعه می­باشد . مُنتقد اجتماعی همان مُنتقد حرفه ای و تخصصی است که درصدد است تا که آثار و افکار ِ روشنفکران و اُدبا را به دایره ی نقد و نظر بکشاند. کارِمُنتقد اجتماعی جدا کردنِ سره از ناسره است . او به دنبالِ نوعی پالایش و آلایش فکری دربطنِ صاحبِ فکر و اندیشه است . خوب را از بد جداکردن و پردازش صحیح به این دو درجهتِ رشد و بالندگی هرچه بیشتر از عمده کارهای منتقد به شمار می­رود. یک فردِ منتقد و حرفه ای چارچوب مند نیست بلکه به دنبالِ شکستنِ چارچوب هاست و تقریبن فردی آزاد اندیش وآزادیخواه است . رویکردش به جامعه و متونِ ادبی- اجتماعی و غیره دمکراتیک و مردمی و جهان گستراست . مُنتقد کسی است که همه ی نشانه های طبیعی و اجتماعی و درکل تمامِ کلمات ِدنیا را فهم و درک می­کند و حقِ هیچ کلمه ای را تضییع نمی­کند. مُنتقد واقعی حقیقت محور است نه شخص محور و آپارتاید نیست بلکه به هر رنگ و نژادی با هر زبان و فرهنگی احترام می­گذارد.و به دنبالِ ترویج اومانیسم است . او انسان دوستی را با مؤلفه هایی فرآرونده مدنظر دارد. درنقدِ خویش به دنبالِ نژادپرستی و زبان پرستی و یا احیانن عقیده پرستی نیست بلکه به هر نژاد و زبانی با هرعقیده وآدابی احترام می­گذارد. رویکردی جهان شمول دارد و این شُمولیّت ریشه در گستره ی فکری آن دارد. مُنتقد حرفه ای به منتقدی گفته می­شود که به مانند خورشید بی منت برنشانه های زمین می­تابد و با نورش به هر نشانه ای حیات می­بخشد. منتقد یعنی کسی که نقد می­کند . نقد درمفهومِ لغوی آن، تفکیک صحیح ازغیر صحیح و خالص از غیر ناخالص است . نقد می­تواند به معنای محک زدنِ شیء و یا یک تفکر باشد و قراردادنِ این شی ء و تفکر در دو دسته ی سالم و ناسالم درجهتِ نیل به خروجی قابلِ توجهی که این خروجی بتواند فرهنگ پذیر و جامعه محور باشد. نقد به انواع مختلفی تقسیم می­شود به مانند: نقد ادبی، نقدِ اجتماعی، نقدسیاسی، نقد تاریخی، نقد روانشناسی، نقدِ جامعه شناسی، نقد فلسفی، نقد اقتصادی و غیره . منتقددرنقد از دو روش و شیوه بهره برداری می­کند. یا نقد آن ذوقی و سلیقه ای است و یا نقدی حرفه ای و فنی است و درنقد خویش می­تواند به موضوعاتی متعدد و یا چیزهایی متعدد بپردازد یعنی موضوع نقد آن می تواند نقدِ اجتماعی باشد یا نقدِ فیلم یا کتاب و یا نقدِ هنری یا نقد سینما و تئاتر یا نقدِ ترجمه و رقص و غیره. بنابراین منتقد یعنی کسی که کتاب یا فیلم یا موسیقی و یا هنر را مورد بررسی و واکاوی و روانکاوی اساسی قرار می­دهد. مُنتقد کسی است که به تفکر یا ایده ای خاص اعتقاد ندارد بلکه به تفکرات و ایده های متعددی با چارچوب های متفاوت اعتقاد دارد. منتقد دریک چارچوب معین قلم نمی­زند بلکه خارج از چارچوب ها قلم نُمایی می ­کند. منتقد باید به کارش اعتقاد داشته باشد اما اعتقاد ِ شخصی خود را نباید درآثار لحاظ نماید. جریان فکری خودش را نباید سوارِ برکار و نقد ِاثرکند. وقتی یک اثر را بررسی می کنیم درواقع به آن چیزی بایستی اعتقاد داشته باشیم که در آن اثر اتفاق افتاده است و باید همان اتفاقات را به دو بخش خالص و ناخالص تقسیم کرد به طوری که خالص ها را تقویتِ بیشتر نمود و ناخالصی ها را تبدیل به خالص کرد. حضورِ گرایش ِ فکری منتقد دریک اثر لازم نیست بلکه حضورِتفکرِ خودِ اثر مهم است و منتقد باید آن تفکر و ایده را به دایره ی تشخیص و تحلیل ببرد. به عنوانِ مثال: منتقد اگر تفکری لیبرال دارد نبایستی این تفکر را به صاحبِ اثرِ خودِ اثر تزریق کند حتا اگر اثر ِنویسنده دارای گرایشی لیبرالیستی باشد . مُعتقد یعنی کسی که به صاحب و اندیشه ی اثر اعتقاد دارد و یا این که درابعادی اعتقاد ندارد. بنابراین ترویج افکار و آراء شخصی­ خود دریک اثر و آن اثررا استثمارکردن­کاری بس غیر حرفه ای و عامدانه است.2- گذاری درجامعه ی مُعتقد و گذری درجامعه ی مُنتقد: جامعه ی معتقد به جامعه ای گفته می­شود که داری یک پارادایم مشخصی اند. این جوامع تحتِ هر شرایطی زیر تأثیر افکار و عقاید خویش اند و این افکار و عقاید نیز ریشه درازمنه ها و دامنه های تاریخ دارند.جامعه ی مُعتقد به چند دسته تقسیم می شود: 1- معتقد معنوی و مذهبی: به مُعتقدی گفته می­شود که افکار و آراء و نظراتی­تئوکراتیک دارد و به این عقاید کاملن پایبند و باورمند است. معتقد معنوی و مذهبی درچارچوب فرایض و آداب و رسوم دینی درحرکت و جنب و جوش است و درواقع خروش و جوشِ آن دربطن جامعه با آیتم های دینی کلاف خورده است 2- معتقدِ اجتماعی: به معتقدی گفته می­شود که به مناسبات اجتماعی و مطالباتِ فردی – شخصی جامعه اعتقادو باور دارد. معتقد اجتماعی به یکسری اعتقادات موجودِ درجامعه معتقد و باورمند است . او ایمان و باور قلبی به آداب و رسوم و باورداشت های عامیانه و حتا ضوابط و قوانین جامعه دارد و تحت هرشرایطی از این پارامترها بهره مند می­شود. معتقد اجتماعی می­تواند به یک تفکر یا ایده باور داشته باشد یا به یک شیء یا نشانه ی طبیعی و درمجموع اعتقادات آن اجتماعی- مردمی است .3- معتقد سیاسی: به معتقدی اطلاق می­شود که زیرتأثیرِ اعتقادات و افکار آراءِ سیاسی است به طوری که باورداشت ها ی آن صبغه ای سیاسی دارند و تقریبن همه چیز را درسیاست و زیر ساخت های سیاسی می­بیند و به چیزدیگری اعتقاد اصولی ندارد. اغلبِ افرادِ سیاسی بر اساسِ نوع فرهنگ و زیست اجتماعی خویش تحتِ تأثیر یک اعتقادی اند و ازاین اعتقاد جانبداری و حمایت می­کنند.4- مُعتقد فرهنگی- هنری: فرهنگ و هنر یک رابطه ی شیرینه و دیرینه با هم دارند و تقریبن ازآیتم هایی مشترک بهره مند شده اند و ازحیثِ کارکرد نیز با هم همگن و همسان هستند. معتقد فرهنگی- هنری به کسی گفته می­شود که تحتِ تأثیر باورها و افکارِ فرهنگی و هنری است . مثلن تنها ُدبا و نویسندگان و هنرمندان جامعه را قبول دارد. عقیده مندی آن براساسِ پارامترهای هنر- ادبی یا ادبی – هنری نُضج و بارور شده اند. دردنیای ادب و هنر اعتقاد چارچوب مند و ایدئولوک است و ایدئولوک بدین حال که افراد فرهنگی و هنری به کهن الگوهای خود علاقه و علقه و اعتقاد بسامدی دارند. 5- معتقد اقتصادی: به معتقدی گفته می­شود که تنها مباحثِ اقتصادی را پذیرا است و علم اقتصاد را درابعادِ گوناگون قبول دارد به گونه ای که اقتصاد را پایه و زیر ساختِ هر کاری درجامعه می­داند و توجه و التفات آن به زیرساخت ها و دریافت های اقتصادی امری لازم و ضروری است . بنا، براین تقسیم بندی ها باید چنین اذعان داشت که این نوع اعتقادات که حالتی حایگزینی دارند دررشد وتوسعه ی هرچه بیشتر ِجامعه تأثیر آنچنانی و کارآمدی ندارند از این رو که هر کدام از این اعتقادات تقریبن حالتی دگماتیسم و دیکتاتورمآبانه دارند و در چنین حالتی به رشد و توسعه ی جامعه ِ مدنی آسیب می­رسانند. مُعتقد باید اعتقادِ به «فرهنگِ همنشینی» داشته باشد و نوع رویکردِ آن بایستی جامع الاطراف و گسترده باشد. دراغلبِ جوامع ِجهان ِسوم فرهنگِ«اعتقادگرایی» جایگاه بایسته و پایگاهِ شایسته ای داردکه این روند به رشد و توسعه ی جامعه کمک نمی­کند بلکه روالی واپس گرا و ارتجاعی را تجویز می­کند. این روند را می­توان :«من برای خودم» نامید. من برای خودم خطرناک ترین تفکری است که جامعه را به مخاطره و بن بست مواجه می­سازد. درجهانِ فاشیستی چنین حرکتی قابلِ تحسین است از هیتلرگرفته تا کشورهای جهانِ سوم ولنین و استالین از چنین تفکری برعلیه ی جامعه استفاده می­کردند که خروجی آن نیز چیزی جز عقب ماندگی و واپس گرایی را به ارمغان نیاورد. من برای خودم غلط است بلکه من برای دیگری و دیگری برای من تفکرِ صحیح و استواری است که این تفکر به پیکره ی جامعه پالندگی و بالندگی را تزریق می­کند. جامعه ی معتقد به جامعه ای گفته نمی­شود که به یک اعتقادِ شاخص و معین باورمند و ایمان آورده است بلکه به جامعه ای اطلاق می­شود که هراعتقادی را با هر شکل و شمایل و زبانی می­پذیرد. درمقابلِ جامعه ی معتقد جامعه ی منتقد قرار دارد . به راستی جامعه ی منتقد چه نوع جامعه ای است؟ و دارای چه گرایش هاو شیوه هایی می­تواند باشد ؟ درجهانِ امروز( پست مدرن) و به ویژه درکشورهای جهان سوم جامعه ی معتقد به جامعه ای گفته می­شود که یا فردگراست و یا جامعه ستیز شده است . فردگرایی درجهانِ پست مدرن نوعی اعتقادِ خطرناک را باب کرده که تنها این نوع فردگرایی به خودش توجه دارد و سایر افکار را به بوته ی نقد می­کشاند . از جانبی دیگر، مبحثِ جامعه ستیزی قابلِ وارسی است . جامعه ستیزی زمانی به وجود می­آید که مردم از دولت ها و سیستم حکومتی وقت دل زده می­شوند و به همین خاطر چون ناکارآمدگی دولت ها را می بینندبه مراتب معترض و منتقد ِسیستم حاکم می­شوند و پی آمد آن نیز چیزی جز جامعه ستیزی نیست. فرارازخود و جامعه زمانی اتفاق می­افتد که جامعه درسیر زندگی با نوعی ناکامی و سرخوردگی و سرکوبی مواجه می­شود و درچنین شرایطی است که جامعه ستیز می­شود. هر مُعتقدی منتقد نیست و هر منتقدی هم معتقد نیست. فرق معتقد با منتقد دراین است که معتقد به یک تفکر یا ایده یا شی ء ِ فیزیکی یا متا فیزیکی عقیده و باور دارد اما منتقد فردی آگاه و خودآگاه است.که براساسِ این خودآگاهی جامعه را مورد واکاوی و نقد و بررسی قرار می­دهد. معتقد ایمانِ قلبی به یک چیز یا تفکر دارد و خارج ازآن چارچوب حرکت نمی­کند ولی منتقد فردی باورمند نیست بلکه عالمند است و براساسِ علمِ عالمانه ی خویش جامعه را آنالیز می­کند. او بانی و مبانی جامعه است و خوبی ها را خوب تر می­کند و برتنِ عریانِ بدی ها لباسی خوب می­پوشاند. این که می­گوئیم هرمعتقدی منتقد نیست بدین لحاظ است که معتقدفردی منتقد نیست و منتقد هم فردی معتقد نیست بلکه فردی آگاه و خودآگاه به مسائل و مباحث فکری و علمی و عملی است واصولن چنین می­توان پنداشت که معتقد با مسائل عقیدتی برخورد می­کند ولی منتقد یک تفکر جامع الاطراف و فراگیر دارد. منتقد باید بدونِ چشمداشت و جانبداری و دسته بندی های خاص و جناحی – حزبی کارِخویش را به پیش ببرد. به عنوانِ مثال: دردنیای سینمای امروز ایران آقایانی به عنوانِ منتقد شناخته شده اند که بر اساسِ اعتقاداتِ خودشان کارهای سینمایی را نقد می­کنند. قرار نیست منتقد براساسِ اعتقادات خودش آثاررا آنالیز کند بلکه بایستی برخلافِ افکار خویش به درون مایه ی آثار توجه داشته باشد . بدین سان که جناب آقای فراستی یکی از این منتقدین است که چون خودش به دنیای مدرن با کاربست های مشخص و مدون آن عقیده مند است تمامِ آثار پست مدرن را قبول ندارد و حتا خیلی ازآثارِ مدرن سینما را هم پذیرا نیست. من به آن چیزی که اعتقاد دارم درواقع آن چیزی نیست که دیگران به آن اعتقاد دارند. اگر چه دراعتقاد افراد می­توانند وجه اشترا ک داشته باشند ولی امری حتمی و ضروری نیست و منتقد نمی­تواند سلایق شخصی و علایق فکری خود را وارد اثرکند و آن اثر را استثمار نماید. استعماراثر و استثمارِ اثر کاردرستی نیست و این نوع رفتار به کاربست های سینما و هنر آسیب جدی می­رساند. در جامعه ی ادبی نیز روال و خط مشی و متدها به همین صورت و شمایل است و حتا دردنیای سیاست نیز چنین چیزی مبرهن و مشهود است . جامعه تا زمانی که درقفس است به آزادی فکر نمی­کند. زمانی جامعه آزاد می­شود که قفس برداشته شود. اگر می خواهید پرنده را آزاد کنید/ قفس را زندانی کنید. ما همیشه به دنبالِ زندانی کردنِ پرنده بودیم نه زندانی کردن قفس و حتا خودِ قفس هم می­تواند به فرهنگِ آزادی دست یابد. پرنده را نمی­توان درقفس زندانی کرد/ چون/ دندان های قفس / یک در میان ریخته اند! تصور این است که همیشه دریچه ای به سوی آزادی باز است که ما می­توانیم به آن دریچه توجه داشته باشیم. امید به آزادی درخونِ ماست و قفس معنا ندارد. اعتقادِ راسخ به یک تفکر به مانند قفسی است که سایر اعتقادات در آن زندانی شده اند. اعتقادات باید با هم یکی باشند تا بتوانند به آن فرهنگ آزادی و آزادیخواهی مد نظر دست یابند. درجامعه ی ادبی ایران مهم ترین مسئله ای که ما را عذاب می­دهد مبحثِ معتقد است نه منتقد به طوری که اغلبِ افراد به آن چیزی که معتقد هستند عمل می­کنند و سایر افکار و آراء را در چارچوب خود مردود می­دانند. جامعه ی منتقد جامعه ای است که انتقاد پذیر باشد. یعنی بتوان به آن خرده گرفت یا ایرادات آن را تجزیه و مرتفع کرد. انتقاد کننده کسی است که ابتدا خودش را مورد نقد قرار می­دهد و قبل از هر چیزعیب های خودش را وارسی می­کند. منتقد یعنی کسی که عیب جو است و این عیب جویی ابتدا از خودش آغاز می­شود و درجامعه پایان می­گیرد. درزبان و ادبیات فارسی اغلبِ منتقدین مُعتقدند به گونه ای که چرخش و چربش افکار خود را بایسته تر از سایر افکار می­دانند و این رفتار چیزی جزجزم اندیشی و دیکتاتوری نیست. رصا براهنی یا احمد شاملو از عمده منتقدینی محسوب می­شوند که مبانی نظری ندارند و تنها به سوادِ ادبی اکتفا کرده اند و به همین سهولت چارچوب ها را به نفع چارچوبِ فکری و جناحی خود می­شکنند. اینان از آن طیف از روشنگرانند که به گرایش فکری خود معتقدند و درواقع عیب های خود وگروه و جناحِ خود را می­پوشانند و سعی بر آن دارند تا که خود را به عنوانِ اپوزیسیون ساختاری ادبیات و سیستم حکومتی وقت نشان دهندحال آنکه اینان تنها کسانی اند که به اپوزیسیون موردی التفات دارند و قاعده ی هر کسی با ما نیست برماست را برجسته می­کنند. به دیگر بیان، تنها خودشان و افرادِ هم فکر و هم سنخِ خودشان را قبول دارند. اپوزیسیون ساختاری به کسی می­گویند که همه ی افکار و عقاید و زیر ساخت های فکری را نقد می­کند. بنابراین درزبان و ادبیات فارسی ایران بیشتر مبحث و قاعده ی : هرکه با مانیست برماست حاکم است و این روند نمی­تواند موجب رشد و بالندگی جامعه گردد. جامعه معتقد جامعه ای منتقد است یعنی باید به فرهنگ نقد اعتقاد داشته باشد نه به فرهنگ عقد. فرهنگِ نقد فرهنگی فرآرونده است اما فرهنگِ عقد فرهنگی پس رونده محسوب می­شود. هرکسی را که می­بینی درتلاش است تا که دیگری را درادبیات و شعر و ... به عقدِ خود درآورد تا که تا به ابد زیر چترآن باشد. فرق است بین فرهنگ نقد با فرهنگ عقد. فرهنگ نقد به معنی ایرادگیری و خرده گیری به زبان و فرهنگ یک جامعه درجهتِ رشد و بالندگی هر چه بیشتر تا که آن جامعه به گویایی و پویایی درخور توجهی دست یابد. فرهنگ نقد به معنی سالم را از ناسالم جدا کردن است . به معنای خوب را از بد تشخیص دادن است. به معنی رشد و بالندگی پالندگی هاست . به معنای تعالی روح و روان و متعالی کردنِ زبانِ جامعه می­باشد. فرهنگِ نقد به مانند رودی خروشان است که فکرِ کویری جامعه را آبیاری و سیراب می­کند. به معنای بارانی است که بی منت برگونه ی زمین می­بارد. فرهنگ نقد به معنی تجدد است ولی فرهنگ عقد به معنی تحجر است . این یکی بالندگی و سازندگی را به همراه دارد وآن دیگر ، رکود و ایستایی و جمود را تجویز می­کند. جامعه معتقد جامعه ای است که به عقدِ سیستم های حکومتی و پارادایمی ایدئولوک درآمده است و چاره ای جز پذیرفتن و زبانِ بله را درخود نمی­بینند. فرهنگ عقد مشحون ازخواب و تاریکی است اما فرهنگ نقد آکنده از بیداری و روشنایی است . فرهنگ نقد آفتابی آکنده از نور است و فرهنگ عقد شبی مشحون از تاریکی و ظلمات می­باشد. نقدو عقد با هم موزون و متجانس اند ولی از حیثِ معنا با یکدیگر درتفاوت عمده اند. یکی به دنبالِ شکوفایی گل های بهاری است و آن دیگر به دنبالِ ترویج سیاهی های زمستان است . یکی به دنبالِ پروازِ آزادی درقفس است و آن دیگر، به دنبالِ اطاعتِ محض از ایستایی است . فرهنگ نقد به فراتر از زمان ها می­نگرد اما فرهنگ عقد به فروتر از زمان ها توجه دارد. این یکی می­سازد و می­سوزد و آن دیگر، یک دست برای «یک دست» است.