از دست رست خیز حوادث کجا رویم ..

از دست رست خیز حوادث کجا رویم ..امیررضا کفیلی مغزها و ریشههاتاریخ علم بشر همانند یک زنجیر طویل است که حلقههای آن را دیدگاهها، تجربیات و نظریات متعددی از جانب متفکرین متنوع تشکیل دادهاند. همیشه آحاد مردم دنیا نقشی ولو به اندازهی یک دانهی نمک در علم داشتهاند. البته که از هزاران سال پیش تاکنون، از یونان باستان تا دنیای مدرن امروز، ملتهایی با عقاید و ادیان مختلف پرچمدار برههای از تاریخ این واژۀ تابناک بودهاند. مواد اولیۀ خوراکی لذیذ با نام فیزیک، انسان و طبیعت، فلسفه، معرفت و هستیشناسی است و بهکارگیری ابزار تفکر و تجربه برای پخت آن نیاز است. بررسی و دقت در چیستی و کیفیت این مقولهها ماهیت علم موجود و همینطور جریان تحول علم در هر دورهای را همراه با داراییها و کاستیها و مزایا و ایرادات به ما نشان میدهد.جریان علم در ایران و جامعهی اسلامی با مجهز بودن به جهانبینی و مبانی مختص خود در دورهای ٣۵٠ ساله (از سال ٧۵٠ تا ١١٠٠ میلادی) علمداری علمی جهان را در دست داشتند که رهبران این جریان را متفکران و دانشمندانی همچون ملاصدرا، سهروردی، ابنسینا، فارابی و ... در حکمت و فلسفه و جابر بن حیان، ابنهیثم، خواجه نصیر، بیرونی و ... در طبیعیات و دیگر معاصرین آشنا و گمنام برعهده داشتند و دارند. از بریفو (Briffault) در کتابM. Iqbal , The Reconstruction of Religious Thought in Islam نقل شده:"یونانیان تنظیم کردند، تعمیم دادند و نظریهپردازی کردند، اما راههای جسورانهی پژوهش، جمعآوری دانش مثبتروشهای دقیق علم، مشاهدهی مفصل و طولانی و کاوش تجربی، برای خوی یونانی بیگانه بود." ... جلوتر میگوید:"علم جدید مهمترین سهم تمدن اسلامی است." و از جان برنال نقل شده:" مسلمانان، از دنیای قدیم چیزی را نجات دادند که ارسطو علیرغم نبوغش کاملا در آن ناقص بود، علم ریاضی ومکانیکی..... به طور خلاصه آنان در قرون وسطی آن نوع تفکر علمی و حیات علمی-صنعتی را که ما به آلمانوابسته میکنیم دارا بودند. بنظر میرسد آنان بر خلاف یونانیان، آزمایشگاه و آزمایشگری را تحقیر نکردند و در طب، مکانیک و در واقع تمامی هنرها، علم را درخدمت بدون واسطهی حیات قرار دادند، به جای اینکه آن را به عنوان هدف نهایی حفظ کنند."بررسی محتوی و آثار نظریات دانشمندان مذکور و دیگر نقلها از جامعهی علمی میتواند نقش دانشمندان مسلمان و همینطور تاثیر جهانبینی اسلامی در رویکردها و برداشتهای علمی و در شیوهی بهکارگیری علم را نشان دهد. مثالها و شرحهای جزئیتری هم میتوان گفت اما در مجال این متن نیست. به بهانهی ادعای سرآمد بودن در کوانتوم و ارتباط آن با نظریات ابن عربی، دعوت به مطالب ذکر شده در اوایل متن میکنم. اینکه نیاز به بررسی مبانی داریم؛ اینکه ابن عربی در کجای تاریخ چه گفته، کوانتوم متعلق به چه زمانی است و از دل چه مبانی فلسفی و فیزیکی درآمده و در مدت بین این دو چه تحولاتی رخ داده است. در بخشهای بعدی توضیح مختصری را مشاهده خواهید کرد.از دست رستخیز حوادث کجا رویم؟خب سوال خوبیست که الان کجای کاریم؟ چه شد که آن دوران پرچمداری به پایان رسید؟ از مهمترین علل آن، حاکمیت سکولاریسم است که از خارج تمدن ما پس از تمام شدن حاکمیت کلیسا بر غرب آغاز شد و پیشرفتهای چشمگیر صنعتی ما را از روند تحصیل خود غافل کرد و ما را همرنگ خود کرد. روند پیشرفتهای غرب بهجای تشدید انگیزه و دقیقتر و عمیقتر کار کردن و بررسی و تعامل سازنده با مبانی و خروجیها آثار علمی آنها، ما را دچار علمزدگی شدید و طمع برای هرچه سریعتر همرنگ شدن با پیشرفتهای جدید کرد. غفلت و نداشتن دیدگاه انتقادی و نداشتن تلاشی صبورانه در همه حوزههای علوم پایه، انسانی و فنی باعث شکست و ریزش رویای تمدن متناسب و متناظر با جامعه و فرهنگمان شد. اکنون که در جهان اسلام یک نهضت بازگشت به اصالتهای اسلامی و تجدید اعتلای امت اسلامی بهراه افتاده است لازم است علل ظهور و افول تمدن درخشان اسلامی مورد مطالعهی عمیقتر قرار گیرد تا موانع رشد علم در دارالاسلام برطرف شود و شرایط تأسیس یک تمدن اسلامی درخشان دیگر که متناسب با امکانات عصر حاضر و درخور آن باشد، فراهم گردد.موعظهی پیرِ جوان خرابات!ابن عربی به قرن ١٣ و کوانتوم به قرن ١٩ میلادی بازمیگردد. آن زمان فیزیک کلاسیک حاکم بوده که با کارهای گالیله و نیوتون تکوین یافت. در چهارچوب فیزیک کلاسیک، موجبیت(دترمینیسم) سلطنت میکند و تقریبا همهی دانشمندان واقعگرا هستند اما در چهارچوب مکانیک کوانتومی، دترمینیسم طرد شده و با حاکم شدن دیدگاه پوزیتویستی که از کمی قبلتر از آن رایج شده بود عدهای به سمت انکار وجود واقعیت خارجی رفتند و همهچیز را تخیل ذهن میپنداشتند. حتی تعبیر این دو دیدگاه از رسالت علم فیزیک هم متفاوت است. یکی آن را کشف اسرار طبیعت منظم و قانونمندِ مخلوقِ یک خالقِ واحد میپنداشت و دیگری فیزیک را فرمالیسمی برای توصیف مشاهدات انجام شدهی بشر و نه چیز دیگر. نکات گفته شده فارغ از دیدگاه ابن عربی در مورد هستی است ولی با بررسی متون ابن عربی در باب علیت و مسئلهی واقعیت میتوان به عمق تفاوت این دیدگاهها پی برد.مثالهای دیگری از ادعاهای تعجبآور و شاخدار موجود است که توسط مسئولین مطرح شده؛ از غنیسازی اورانیوم توسط پسری ١۶ ساله در آشپزخانهی خانهاش تا دستگاه آشکارساز ویروس کرونا که دستبوس انجمنِ فیزیکِ ایران عزیز بابت پاسخ قاطع به چرایی کذب این مصادیق هستیم.کاملاً درست فهمیدید! اگر با حسنظن به مدعیان این مثالها نگاه کنیم، بحران علمزدگی عمیقی که تا مغز استخوانمان فرو رفته را درمییابیم. البته که رسانه هم بخش نسبتا خوبی از هدایت افکار عمومی را دست میگیرد و جالب اینجاست که مسئولین هدایتکنندهی افراد، خود بهدست ظرف هدایتکنندهی افکار هدایت شوند. در پی این رسانهزدگی و علمزدگی جواب این سوال که چرا دست به بزرگنمایی میزنیم داده میشود.برای قدرتنمایی نیازی به بزرگنمایی و ساختن داستانهای تخیلی صد من یه غاز نیست و اگر بخواهیم اینکار را بکنیم، پس فرقمان با خالیبندها و با آنهایی که میگوییم " تا یک پیشرفتی میکنند تبلیغ و بزرگنمایی میکنند" چیست؟ باید به خود طعنه زد و متذکر شد که منی که منبر میروم باید خود اولین عامل به امر خود باشم و اصلاً تا وقتی از صحت حرف و عملم اطمینان حاصل نکردم آن را برای کسانی که از من تأثیر میپذیرند بیان نکنم و همچنین به آنهایی که دنبال تخریب من هستند فرصت و امکان و ابزار حمله علیه خود را ندهم. آقا یک وقتی است در زمینهای مطلقا اطلاع و تخصصی نداریم ترجیح این است که از بیان مطلب خودداری کنیم اما اگر واقعا ضرورت داشت برای رفع شبههای حرفی بزنیم که شرایط سخن هم فعلاً فقط برای ما محیا است باید از مشاورین و متخصصین راستگو و متعهد استفاده کنیم و برای سنجش اعتبار سخنان به اینها کفایت نکرده و به متخصصینی که در محافل معتبر دارای شأنی هستند مراجعه کنیم و شنوای نکات و انتقادات آنها باشیم.وقتی حرف معتبر و مستند آنجایی که حساسیت بالاست کم گفته میشود و یا واضحا غلط گفته میشود، مدتها اذهان را درگیر خود کرده و نقدهای حق و بجا و در عین حال تندوتیز و زهرآگین بههمراه خود میآورد که پاک کردن عرق شرم از جیبن را واجب میکند.کار علمی در لایهی اجرا و استفاده باید مستند و مستدل باشد تا برای مصرفکنندهی علم قابل اعتماد باشد. عدم شفافیت در مستندات و آمارهای علمی و تأخیر در اعلام آن اولین ضربه را به اعتماد جامعهی علمی و نخبگان نسبت به حاکمیت و مدیران فضای علمی کشور میزند که نمونهی آن را در مورد واکسن و دیگر ادعاهای مذکور دیدیم. دقیقا همانطور که پیشرفت علمی واقعی و مؤثر، جذب اعتماد میکند. این اثرات را در نوسانات تمایل به ادامهی تحصیل و کار در ایران یا فرنگ میبینیم. دومین ضربه به اعتماد عموم مردم نسبت به سخنان مسئولین و متولیان امر زده میشود. ضربهی سوم و مهم آنجا وارد میشود که مردم درگیر هر نوع شرایط اضطراری بشوند و احساس بکنند که امنیت مالی، جانی، غذایی، بهداشتی و ... آنها در خطر است و ندانند دوای مؤثر و مطئمن برای حل مشکل چیست. این عدم اعتمادی که بخاطر عملکرد ضعیف و یا سخنانی که به راحتی بر زبان رانده میشود اما بزرگنمایی و یا خدایی ناکرده و از سر ندانستن کذب است، امنیت ملی را دچار تهدید میکند.و سخن خود را با حلاوت احادیث مولای خود به پایان میرسانم:امام على عليه السلام: الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاةٍ وَ كَرَامَةٍ وَ الْكَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَة. نهج البلاغه(صبحی صالح) ص١١٧، خطبۀ ٨۶