برای شرکت در مسابقه علمی-ادبی با موضوع ذهن: علم و فلسفه - انجمن مغز و فلسفه ذهن

کتاب دوم از مجموعه 4 جلدی ادبی، فلسفی، داستانی جنون استعاری با عنوان: ورطه عدم/ نیستستان، پوچستان، هیچستان نویسنده: فرشاد نظرآقایی، نشر روزگارآگاهی گُرده یِ عدم را به خاک می مالددر جدالِ همیشگیِ موجود بینِ وجود و عدم، آگاهیِ یک لاقبا، به توانِ کدام باشنده ای دل بسته است، که چنین بی محابا به استقبالِ مخاطره ای تا این حد هولناکِ می رود؟ آیا او به جز خودش، به پشتوانه یِ نیرویِ فراتری متکیست، که چنین هماوردانِ قَدَری را به مبارزه می طلبد و آنها را به چالش می کشد؟ پشتِ آگاهی به مَدَدِ کدام فرا باشنده ای گرم است، که اینچنین زمین و زمان را به هم می دوزد؟ او با چه دل و جرأتی، هستی را سر به نیست می سازد و گُرده یِ وجود را به خاک می مالد؟ آگاهی چگونه عدم را هست می کند و به نیستی وجود می بخشد؟ آیا او به جز توسل به جادویِ وجود، به پشت گرمیِ نیروی فراتری دل بسته است؟ در رویارویی و نبردِ نابرابرِ بینِ بودن و نبودن، واسط و میانجیِ این دو ضدِ مکمل، کدام باشنده یِ نافذی به جز ذهن و آگاهیست؟ اگر در همین لحظه، من فاقدِ آگاهی و ذهن بشوم، آیا زیرِ پایِ هستی و نیستیِ خویش را تهی نساخته ام؟ آیا در فقدانِ ذهن و آگاهی، به خودم و هر دویِ آنها جا خالی نداده ام؟ وقتی آگاهیِ من غایب است، آیا فقدانِ آگاهیم به خودیِ خود زمینه یِ نبودِ من و بازگشنتم به گستره یِ نیستیِ مطلق را مهیا نمی سازد؟ آیا با تکیه بر این شواهدِ مُبَرهَن نمی توان نتیجه گرفت، که آگاهی به مثابهِ پلیست که وجود را به عدم و بالعکس متصل می سازد؟ شاید با توجه به همین ویژگیها و مختصاتِ منحصر به فردِ آگاهی، بتوان چنین نتیجه گرفت؛ که عدم برای بیرون آمدن از اسارتِ خود خواسته یِ خویش، هیچ راه و چاهِ دیگری به جز توسل به مقامِ شامخِ آگاهی ندارد، به همین دلیل، در صورتِ عدمِ توسلِ عدم به آگاهی، او برای همیشه در خودش مدفون خواهد ماند. در این جا پرداختن به برخی سوالاتِ بی پاسخ خالی از فایده نیست. آیا کیفیتِ غالب تری ورایِ عدم وجود دارد؟ آیا نیستی خود انتهای نبودن و عدم نیست؟ آیا می توان عدمِ وجودِ دیگری، ورایِ نیستیِ موجود متصور شد؟ آیا می شود گفت، که دستِ بالاتر از دست در تقابلِ بینِ نیستی و فرانیستی بسیار است؟ آیا همانطور که برخی روتین گرایان هشدار داده اند، ورود به مبحثِ مِتاایزنس و متاناتینگنس ورایِ ساحتِ وجود و عدم قدغن است؟عدم از غرشِ آگاهی می ترسدآگاهی فرزندِ ناخلفِ عدم و برادرِ ناتنیِ ذهنست. هر جا که آگاهی حاضر است، هستی نیز، بدونِ تردید حاضر است. او به یُمنِ حضورِ آگاهی، یک تنه و با قامتی افراشته در برابرِ عدم می ایستد. عدم که تاب و توانِ رویاروییِ توأمان با هستی و آگاهی را ندارد، فی الفور میدان را خالی می سازد. آگاهی همان دُرِّ نایاب و کیمیایِ کمیابیست، که به محضِ زائیده شدنش از دلِ نیستی، هر چه را که در پیرامونِ خود و از جنسِ عدم باشد می بلعد و به واسطه یِ تشعشعاتِ هستی آفرینِ خود به آنها وجود می بخشد. نیستی از غُرشِ آگاهی می ترسد، چرا که آگاهی، نعره زنان به قلبِ عدم یورش می برد و تکه ای از پیکره یِ او را به ضرب و زورِ دندانهایِ بُرنده خود جدا می سازد. آگاهی بعد از بلعیدن و بالا کشیدنِ عدم، هوشیاریِ غلیظش را از دست می دهد و بدین شیوه، تاوانِ کله شقی ها و شبیخون زدن هایِ پی در پیِ خود را می پردازد! او در راهِ وجود بخشی و هستی آفرینی به نباشندگان خودش را فدا می کند. در مقابل، نیستیِ بلعیده شده، در شکمِ آگاهی می ماند و مراحلِ دگردیسی خود را پشتِ سر می گذارد تا به هستیِ لایزال بدل گردد. با این اوصاف، آگاهی برای تبدیلِ جرعه ای از عدم به جوهره یِ وجودی، با گذر از خویش و قربانی نمودنِ خود هستی می آفریند. او با تبدیلِ مرحله ایِ عصاره یِ نیستی به جوهره یِ وجودی، به تدریج بر گستره یِ هستی می افزاید و بر عدم فائق می آید.آگاهی بذرِ وجود را در دلِ عدم می کاردکارِ آگاهی از منظری دیگر، کاشتنِ دانه های وجود در گستره یِ لَم یَزرع و برهوتِ عدم است. وقتی بذرهای وجودی در قلبِ عدم، جوانه بزنند، شاهدِ خیلِ عظیمِ باشندگانی خواهیم بود، که با خروجِ گله ای خود از زهدانِ نیستی، به بطنِ هستی راه می یابند و در حالیکه ریشه هایشان در بسترِ نیستی و ژرفنایِ عدم محکم گردیده است، ساقه ها و شاخه هایِ وجودیِ متکثرشان را در پهنه یِ لایتناهیِ هستی می گسترانند. آنها مراحلِ گوناگونِ رشد و تکاملِ خود را در پهنه یِ بی وجودِ عدم پشت سر می گذارند و ضمنِ جوانه زدن و ریشه دوانیدن در ساحتِ نیستی، گلهایشان را در گستره یِ بی انتهایِ وجود شکوفا می کنند. باشندگانِ سر برآورده از خاکِ عدم، هستی را با رایحه یِ دل انگیزِ وجودیِ خود عطرآگین می سازند.عدم همواره خویشتن را از نگاهِ معنا دارِ آگاهی مخفی می سازدآگاهی با اینکه زاده یِ عدم و عزیز دُردانه یِ اوست، اما در عینِ حال، ضدِ نیستی و نابودگرِ او نیز، هست. آگاهی پادزهرِ سمِ مهلکِ نیستیست. عدم جرأتِ رویارویی با آگاهی را ندارد، به همین دلیل، همواره خویشتن را از نگاهِ معنا دارِ او مخفی می سازد و در برابرِ آگاهی آفتابی نمی شود. نیستی خود را به آگاهی نمی نمایاند، مگر اینکه آگاهی خود، مشتاقانه به پیشوازِ عدم برود و انوارِ روشنایی بخشَش را به او پیشکش نماید. آگاهی همواره گوش به زنگ و آماده است، تا تشعشعاتِ هستی آفرینِ خود را بر پیکره یِ تیره یِ عدم بتاباند. آگاهی دست بردار نیست، او تا نیستی را از هستیِ خود ساقط نکند و از هزار تویِ سحرآمیزِ تاریکش بیرون نکشد، آرام نمی گیرد. با تابشِ انوارِ هستی بخشِ آگاهی، عدم بیدرنگ سر به کوه و بیابان می گذارد و خود را در دالانهایِ تنگ و تاریکِ هیچستان سر به نیست و گم و گور می سازد، بدین ترتیب او سَر از زهدانِ فروزانِ هستی درمی آورد. عدم با پناه بردن به خودش، لاجرم نیستیِ خویش را از کف می دهد و به هستی لایتناهی بدل می گردد. اگر بتوانیم آگاهیِ خود را به درونِ گستره یِ نیستستان ببریم، کارِ عدم ساخته است، او به محضِ مواجهه با آگاهی زَهره تَرَک می شود. عدم اغلب برای عدمِ رویارویی با آگاهی، فرار را بر قرار ترجیح می دهد. او با تغییرِ شکلِ آنیِ خود، به هستی بدل می گردد. حضورِ سرزده آگاهی، موجباتِ غافلگیری و شوکِ ناگهانیِ عدم را فراهم می سازد. نیستی از رویارویی با آگاهی هراس دارد، چرا که به محضِ مواجهه با او، سر به نیست شده و با از دست دادنِ خصیصه یِ نیستی سازِ خود هستی بخش می شود. اگر باشندگان عمقِ وحشتِ عدم را از آگاهیِ خویش بدانند، هرگز از رویارویی با او هراسی به دل راه نمی دهند، زیرا آگاهی تنها از طریقِ این مواجهه هستی ساز می شود. آگاهی با فعال نمودنِ چرخه یِ تبدیلِ نیستی به هستی، مدام بر وزنِ هستیِ باشندگان می افزاید و آنها را از نعمتِ زایدالوصفِ وجود برخوردار می سازد. گاهی با گردشِ سریع السیرِ چرخه یِ هستی سازِ آگاهی، باشندگان از وجودِ خود اشباع می گردند و هوسِ سر به نیست شدن به سرشان می زند. در این شرایط با تغییرِ جهتِ حرکتِ چرخه یِ آگاهی، جایِ هستیِ آنها با نیستیشان عوض می شود و عدم حاکمِ بی چون و چِرایِ وجودِ باشندگان می گردد. او با رسیدن به حاکمیتِ وجود و برآوردنِ مطامعِ خویش، بر هستیِ باشندگان محاط می شود و دمار از روزگارِ آنها درمی آورد. عدم اینچنین جمله یِ باشندگان را به خاکِ سیاه می نشاند!هستیِ متورم و ساکن در خویش طغیان می کندبا دمیدنِ آگاهی در سوتِ شروعِ مسابقه، بازیِ متهورانه یِ بینِ وجود و عدم کلید می خورد. اکنون چرخه یِ هستی سازِ آگاهی، سازِ ناسازگاریِ خود را با نیستی کوک می کند و با ابرازِ تمایل به هستی، فعالیتِ دوباره یِ خود را از سر می گیرد. بدین ترتیب زورآزمایی و جدالِ نابرابرِ بینِ هستی و نیستی و بودن و نبودن آغاز می گردد. آگاهی که مترصدِ فرصتی مناسب برای شبیخون زدن به عدم و گسترشِ قلمروی وجودیست، از موقعیتِ پیش آمده نهایتِ استفاده را می برد. او به صورتِ ناگهانی و غافلگیرانه به ساحتِ نداشته یِ عدم یورش می برد و با بر هم زدنِ خلوتِ او، قلعه یِ نفوذناپذیرش را موردِ تاخت و تاز قرار می دهد. آگاهی بدونِ رعایتِ جوانبِ احتیاط و بدونِ توجه به عواقبِ عملِ جسورانه یِ خویش، به درونِ قصرِ شیشه ای و ساحتِ رسوخ ناپذیرِ عدم رخنه می کند. نیستی که از رفتارِ غافلگیرانه آگاهی و جسارتِ او انگشت به دهان مانده است، شوکه می شود و بی تامل و تعلل و از سرِ ناچاری و دستپاچگی، به آگاهی یورش می برد. با جاخالیِ به موقعِ آگاهی، چنگال هایِ تیزِ عدم به درونِ پوسته یِ گویِ مشعشعِ هستی فرو می رود و دیواره یِ گوی را خراش می دهد. بدین ترتیب با عکس العملِ نسنجیده یِ نیستی، نیرنگِ از پیش طراحی شده یِ آگاهی کارگر می افتد و عدم به دستِ خویش، زمینه یِ اضمحلالِ خود را فراهم می سازد و ریشه هایِ خودش را از جا می کَنَد. اکنون سیاله یِ آگاهی که رویِ دستِ هستی باد کرده است، رقص کنان و جوشان و خروشان از شکافِ گویِ بسیطِ مشعشع بالا می جهد و به سمتِ ساحتِ نیستی سرازیر می شود. آگاهی اینگونه موجباتِ گسترشِ قلمرویِ وجودی و زمینه یِ پیدایشِ هستی های جدید را مهیا می سازد. بدین شکل، هستیِ متورم و ساکن در خویش طغیان می کند و از دلِ او آگاهی ناب به درونِ پهنه یِ نیستی فواره می زند. اکنون آگاهیِ اصیل در ساحتِ عدم پیشروی می کند و به صورتِ نامحسوس، زمینه یِ بسطِ گستره یِ هستی را در دلِ نیستی فراهم می نماید. بدین ترتیب هستی های بیشماری پا به عرصه یِ عدم می گذارند! نیستی که از مشاهده یِ سرعتِ عملِ آگاهی جا خورده است، از بروزِ پاسخِ به موقع در مقابلِ شبیخونِ جسورانه یِ آگاهی ناتوان می ماند. او که امکان و فرصتِ اتخاذِ تصمیمِ درست را از کف داده است، خود را در خیالِ خامِ خودش محبوس می سازد. عدم با تصورِ اینکه، حقِ مطلب را به درستی ادا ننموده و واکنشِ درست را بروز نداده است، خود را در دورِ باطلِ ندانم کاریهایِ خویش گرفتار می سازد. در این شرایط کاسه یِ صبرِ او لبریز می شود و تمامِ کاسه کوزه ها را بر سرِ خودش می شکند! آگاهی اینچنین زیرکانه، زیرِ پایِ عدم را خالی می کند و او را در دامِ خود ساخته اش اسیر می نماید. خود کرده را تدبیر نیست! عدم از اینکه اینچنین راحت و بی دردسر، به خواسته یِ آگاهی تن در داده است، دچارِ یاسِ عمیقی می شود.آیا ذهن قادر است، یک تنه بارِ فهمِ هستی را به دوش بکشد؟وقتی ذهن تا این حد به موجودِ نَچَسبی مانندِ عدم تکیه کرده است، آیا همچنان اطلاقِ عنوانِ باشندگی و برازندگی شایسته یِ اوست؟ در این صورت آیا ذهن همچنان برازنده یِ دریافتِ لقبِ یکی یکدانه و دُردانه یِ هستیست و در مقامِ شامخِ چشم و گوش هستی باقی خواهد ماند؟ وقتی قدرتِ تجمیعیِ ذهن و هستی از زورِ عدم کمتر است، چرا آنها این همه در تکاپویِ یکپارچگی و وحدت با هم هستند؟ چرا ذهن از روزِ ازل، در تقلایی نفس گیر در پیِ وصالِ هستیست؟ اگر در مقامِ هماورد، زورِ هستی به مراتب از توانِ ذهن بیشتر است، آیا ذهن می تواند، یک تنه بارِ فهمِ هستی را به دوش بکشد؟ آیا ذهن با وجودِ ظرفیتِ ادراکیِ محدودش آنقدر توانمند هست، تا از تمامیت و یکپارچگیِ وجودیِ خود، در برابرِ هجوم و شبیخونِ عدم حفاظت کند؟ وقتی ذهن از عهده یِ کشیدنِ بارِ وجودیِ خویش برنمی آید و از خودش اختیار و اراده ای ندارد، چرا هستی تا این حد به او تکیه می کند و بارِ فهمِ خود را روی دوشِ ذهن می گذارد؟ با این تفاسیر، آیا ذهن همچنان برای به دوش کشیدنِ بارِ وجودیِ باشندگان موردِ وثوقِ هستیست؟ فارغ از این ماجراها، ذهن تا چه حد چشم و دل سیرست، که بتواند بدونِ چشمداشت و دوختنِ چشمِ طمع به مایملکِ هستی، وزنِ سنگینِ وجودی او را متقبل شود؟نیستی فقط از طریقِ مانیتورِ ذهن خود را نمایان می سازددیوارِ نیستی خیلی بلند است. قدِ ذهنِ منِ کوتاه قد، قد نمی دهد، تا بتوانم در آنسویِ دیوار سرکی بکشم و سر و گوشی آب بدهم، البته ناگفته نماند، که دیوارِ حاشا هم خیلی بلند است! باز هم جایِ شکرش باقیست و خیالم راحت که با وجودِ دیواری چنین بلند، به این زودیها به زیارتِ عدم نائل نخواهم شد. تا جایی که ذهنمان قد می دهد، تنها وجهی از وجود که پتانسیلِ رویارویی با پرسشِ ذیل را دارد، ذهن است. نیستی فقط از طریقِ مانیتورِ ذهن خود را نمایان می سازد. هر چند اذعان به محدودیت هایِ ذهن در ادراکِ کامل و شایسته یِ عدم، اظهَرُ مِنَ الشمس است، اما رازِ چگونگیِ پدیداری وجود از دلِ عدم نیز، همچنان در هاله ای از ابهام است!نیستیِ اصیل هیچگاه در تیررسِ آگاهی و ذهن قرار نمی گیردنیستیِ اصیل مدام در حالِ گریز از قلمرویِ وجودیست و هرگز دُم به تله یِ تعمقِ هستستانیها نمی دهد. برای همین، او هیچگاه در تیررسِ آگاهی و ذهن قرار نمی گیرد. نیستیِ اصیل و واقعی، آن وجهی از نیستیست که هرگز به آگاهی و ذهنِ هیچ بنی بشری رویِ خوش نشان ندهد! صورتی از عدم، که دستِ آگاهی به آن برسد و در یَدِ قدرتِ ذهنی درآید، نه تنها بویی از نیستیِ اصیل نبرده، بلکه کاملا با او بیگانه است. گویی در این پارادکس، رازِ اصلیِ ذهن و فلسفه یِ وجودیِ آگاهی نهفته است. وظیفه یِ اصلیِ ذهن، هستی بخشیدن به عدم است، که از طریقِ دستبرد زدن و دست یازیدنِ مدام به ساحتِ نیستی و ضمیمه نمودنِ او به گستره یِ هستی محقق می شود. با این تفاسیر، عدم همواره در حالِ فرار از ساحتِ مقدسِ ذهن است و برای پنهان ساختنِ خود از دستِ او به هر حیله و نیرنگی متوسل می شود و به هر دستاویزی چنگ می اندازد. دقیقا به دلیلِ همین هوشیاری و زیرکیِ شگفت انگیزِ عدم، درکِ بخشِ عمده ای از ویژگیهای او از توانِ ذهن و آگاهیِ باشندگان فراتر می رود و هرگز در تیررسِ ذهنِ هیچ بنی بشری قرار نمی گیرد. این وجه از عدم، که هیچگاه دستِ ذهن و هستی به آن نمی رسد، همان رازِ سر به مُهر و سرِّ نهانیست، که او از روزّ ازل در دلِ خود پنهان ساخته است. اگر روزی ذهن بتواند، پرده از رازِ رویِ دیگرِ عدم بردارد و با عریان نمودنش، گوهرِ گرانبهایِ او را به چنگ آورد، آنگاه عدم برای همیشه اصالتِ خود را به ذهن می بازد و از هستیِ خود ساقط می شود. در این حالت، هستی با کمکِ ذهن و با یورشی جانانه، تا فیهِ خالدونِ عدم را تصرف نموده و از آن خود می سازد. ذهن به دنبالِ تصاحبِ دفینه یِ پنهان شده ای در هزارتویِ عدمست و در این راه از هیچ تلاشی فروگذار نمی کند. این همان وجهی از نیستیست، که تاکنون ذهن و آگاهی، با وجودِ تلاش وافرِ خود و مایه گذاشتن از جمله یِ توانِ خویش، به آن دست نیازیده اند. توجه به این مهم بسیار حائزِ اهمیت است، که عدم نیز، بسانِ هر موضوعِ دیگری، از لایه هایِ اسمی، شکلی و مفهومیِ متکثری تشکیل شده و مضامینِ بی شماری را در دلِ خود پنهان ساخته است. این مفاهیم، ابتدا باید توسطِ قدرتِ تعمقِ ذهن شناسایی و رصد گردند، سپس با استحصال و بیرون کشیده شدن از بطنِ عدم، به مصرفِ باشندگان و آمده گان برسند. با این تفاسیر، خوانِ عدم بسیار گسترده تر از خوانِ وجودیست و جمعِ بی شماری از باشندگان و نباشندگان، بر سرِ سفره یِ او گردِ هم آمده اند، تا از مناعتِ طبع و بذل و بخششِ بی دریغش ارتزاق کنند.ذهن، مانیتور و صفحه یِ نمایشِ مشترکِ هستی و عدمَستذهن مانیتور و صفحه یِ نمایشِ مشترکِ هستی و عدمست. هر کدام به تَبَعِ نیاز برای به رخ کشیدنِ هستی و نیستیِ خود، از این صفحه یِ نمایشِ بی بدیل بهره می برند. اگر مانیتورِ ذهن وجود نداشت، نَه هستی قادر به شاخ و شانه کشیدن در برابرِ عدم بود و نَه عدم می توانست، آرزویِ بلعیدن و سر به نیست ساختنِ هستی را در سر بپروراند. در غیابِ صفحه یِ نمایشِ ذهن، وجود و عدم هر دو بی خاصیت و فاقدِ معنا می شدند، بدین جهت آنها با قرار گرفتن در مقابلِ هم و برپاییِ جدالی دائمی، به دنبالِ تصاحبِ ذهن هستند. به نظر میرسد، این صفحه یِ نمایش به قدری برای هر دویِ آنها حیاتیست، که برای بقا و استمرارِ وجودیِ خود حاضرند، سر به تنِ آن یکی نباشد. پس در حضورِ ذهن، وجود و عدم، هست و نیستشان را نمایان می سازند! همانطور که در غیابِ ذهن، هستی و نیستیِ هر دویشان به باد می رود، هستی سر به نیست می شود و نیستی، هستیِ خود را از کف می دهد. ذهن نیرویِ نگاهدارنده یِ هر دویِ آنهاست، ذهن دستِ هستی و نیستی را در دستانِ هم می گذارد و در ذیلِ هیاهویِ دائمیشان با جادویِ وساطتِ خویش، بینِ آنها مصالحه ایجاد می نماید. وجود و عدم برای بقایِ خود، به ذهن نیازِ مبرم دارند و بر سرِ تصاحبِ آن، تا آخرین نفس می جنگند. از منظرِ آنها، ذهن، یا جایِ هستیست یا جایِ عدم. هر دویِ آنها در یک زمان نمی توانند، ذهن را به تصرفِ خویش درآورند. آمدنِ یکی به معنایِ رفتنِ دیگریست و بودنِ یکی نمایانگرِ نبودنِ دیگریست، چرا که ذهن گنجایشِ نگاهداشتِ همزمانِ وجود و عدم را ندارد.نه زورِ ذکاوتِ ذهن به کرانه ها می رسد، نه قدِ ادراکِ اوهر دو انتهایِ هستستان و نیستستان، از توانِ درکِ ذهن فراتر هستند. ذهن نه قادر به فهمِ کرانه هایِ عینستان است و نه کیاستِ شناختِ انتهایِ نیستستان را دارد. به عبارتی، نه زورِ ادراکِ او به کرانه ها می رسد، نه قدِ ذکاوتش. شاید دو انتهایِ وجود و عدم، جایی دور از چشمِ ذهن به هم می رسند و یکدیگر را در آغوش می گیرند. شاید آنها با در هم تنیدگی، به وحدت و یکپارچگی می رسند و شبیهِ هم می شوند.فلسفه هیچگاه در سوتِ پایان نمی دمددر نهایت در میانه یِ دعوا و منازعه یِ نفس گیرِ بین وجود و عدم، پی بردن به اصالتِ باشنده گان کارِ حضرت فیل است، چرا که در گیر و دار و کشاکشِ این مجادله و تضاربِ آراء و اندیشه ها، فلسفه مدام سوسه می آید و اندیشه را از حصولِ نتیجه یِ نهایی باز می دارد. او پیروِ دو آتشه یِ نسبیت و مخالفِ سرسختِ نتیجه گیریِ قطعیست، به همین دلیل، فلسفه به طورِ پیوسته نتیجه را به تعویق می اندازد و آنرا از تیررسِ اندیشه خارج می سازد. گاهی به نظر می رسد، که فلسفه عامدانه اندیشه را سر کار گذاشته است، تا او را سَر بِدَواند و از این کارِ خود نهایت لذت را می برد. معلوم نیست از سر به سرِ اندیشه گذاشتن، چه منفعتی به فلسفه می رسد و چه سودی عایدش می شود؟ در مصاف با وجود و عدم و پرسش از چرایی و تقدم و تاخر و کم و کیفِ آنها، اندیشه هر چه هم که بِدَوَد، به انتها نمی رسد، حتی اگر دونده یِ دویِ ماراتن باشد، چرا که فلسفه هیچگاه در سوتِ پایان نمی دمد! بالاخره در نهایتِ این گفتمان مشخص نمی شود، که آیا باشندگان اصالتاََ متعلق به ساحتِ وجود هستند و جزء مایملکِ او به حساب می آیند، یا عجالتاََ مقیمِ ساحتِ وجود هستند، درحالیکه به قلمرویِ عدم تعلق دارند. شاید بر خلافِ تصورِ همگان، این نیستیست که در جایِ حق نشسته و صرفأ بختِ برگشته اش با او یار نبوده است، وگرنه، عدم از ابتدا نیز، دستِ کج و نیتِ سوئی نداشته است؟ باید منتظر ماند و دید، که آیا در پایانِ این جدالِ تن به تن، حق به حق دار می رسد؟هر موضوعی را می توان از زیرِ تیغِ اندیشه گذراندبا همه یِ این اوصاف، هنوز جایِ شکرش باقیست، که برای اندیشه، پرداختن به هیچ موضوعی قدغن نیست. هیچ موضوعی، از رفتن به زیرِ بارِ تعمقِ اندیشه معافیت ندارد. هر موضوعی را میتوان، از زیرِ تیغِ اندیشه یِ فلسفی گذراند، به شرطِ آنکه اندیشه یِ فلسفیِ موردِ نظر، به اندازه یِ کافی تیز و بُرّنده باشد. شاید در نهایت باید از طریقِ فلسفه، به مصافِ وجود و عدم رفت، چرا که علوم شناختی و اعصاب، که اعصابی برای باشنده گان باقی نمی گذارند و روانشناسی و فیزیک و جامعه شناسی هم که وِل معطلند. در رویارویی با قدرتِ فلسفه، توانِ جمعی و ادعایِ همه یِ این حوزه ها جهتِ رسوخ در بنیادِ وجود و عدم، در حدِ شوخیِ بیمزه و متلکی بیش نیست!وقتی پنجره یِ اکنونِ زمان بسته شود، تماشایِ جهان نیز، به انتهایِ خودش می رسدجهانِ هستی از پنجره یِ اکنونِ زمان به عقدِ نگاهِ ما درمی آید. ما از روزنه یِ لحظه یِ حال، در حالِ نظاره یِ وجودیم، وقتی پنجره یِ اکنونِ زمان بسته شود، تماشایِ جهان نیز، به انتهایِ خودش می رسد. از دیگر سو، هر چند روزنه یِ هستی به رویِ نباشندگان بسته است، اما آنها از پنجره یِ گشوده یِ عدم در حالِ تماشایِ وجودند.