آیا فردوسی از کلمات عربی بیزار بود؟

این یکی از مطالبی است که در باور عمومی جا افتاده، که فردوسی از اختلاط کلمات عربی در فارسی و ترکیب دو زبان ناراضی بوده و به همین دلیل شاهنامه را سروده تا زبان فارسی را از حیث وجود کلمات عربی بزداید. این تصور بخصوص از زمان ظهور سلطنت پهلوی و شکل گیری جریان پارسی گرایی در ایران در جامعه رواج پیدا کرد. از آن زمان چهره های ادبی شاخصی پیدا شدند که چنین نظری داشته و بر اساس آن تلاش می کردند کلمات با ریشه عربی که در زبان فارسی جا افتاده و به گوش هر فارسی زبانی کاملا طبیعی می رسند را از دور خارج کرده و کلمات جایگزینی برای آنها پیدا کنند. کلماتی مانند "بیوسیدن" به جای "انتظار"، یا "درازنا" به جای "طول"، و از این قبیل. البته به کلمات با ریشه عربی هم اکتفا نمی کردند و سایر کلمات جا افتاده را هم هدف قرار می دادند. مثلا "گلنگدن" تفنگ را "روآیک" می گفتند چون گلنگدن از ریشه ترکی است (گلن به معنی آمدن و گدن به معنی رفتن).با توجه به اینکه این جنبش "پاکسازی فرهنگی" (که شباهت زیادی به سایر انقلابات فرهنگی دارد) در دوران معاصر و با حرکت ایران به سوی مدرنیته و در راستای پروژه "ملت سازی" (منظور از ملت همان مفهوم مدرن آن در دولت-ملت است) شکل گرفته، بعید به نظر می رسد فردوسی هزار سال پیش چنین منظوری را دنبال می کرده است. این احتمال هست که حکیم طوس نگران از دست رفتن میراث فرهنگی ایرانی بوده، و لذا به دنبال ثبت و جاودانه کردن آن (که الحق چنین هم کرد). اما این دلیل الزاما به معنی دشمنی و تنفر و انزجار از کلمات عربی نیست.مطلبی که اکثرا مورد غفلت قرار می گیرد این است که زبان پارسی شاهنامه بازتاب دهنده دوره زمانی است که قصه های شاهنامه در آن زمان اتفاق می افتند. طبیعی است که شاعر خوش ذوقی همچون فردوسی به این نکته توجه داشته که داستانهای ایران باستان را نمی شود با زبان فارسی دری که در زمان فردوسی رواج داشته بیان کرد. چنین بی دقتی مطمئنا حس و اثر گذاری اشعار و داستانها را زایل می نمود. مانند این است که مثلا امروز فیلمی بسازیم با داستانی که در دوران قاجار اتفاق می افتد، و بعد ناصرالدین شاه را ببینیم که با زبان کوچه بازاری تهران امروز از اصطلاحاتی همچون "بر و بکس"، "این فنتی"، "بچه معروف"، "تابِل"، "تابلو بازی" و از این قبیل استفاده می کند. چنین فیلمی در قالب به اصطلاح "طنز" امکانپذیر است، اما قطعا نمی توان اثری با زبان حماسی از آن در آورد. عکس این مطلب هم طنز آمیز است، یعنی کسانی که امروز سعی می کنند با سبک فارسی باستانی صحبت کنند. درست مانند این است که مثلا با افراد انگلیسی زبان به سبک شکسپیر صحبت کنیم!پس علت اصلی استفاده از کلمات پارسی و پرهیز از کلمات رایج با ریشه عربی در حقیقت ذوق هنری و دقت شاعر در تصویر سازی از طریق کلمات و انتقال حس دوره و زمان تاریخی است که داستانها در آن اتفاق می افتند. شاهد این مطلب را در این نکته می توان یافت که هر جا حس مطلب اقتضا می کرده، فردوسی بی پروا از کلمات عربی هم استفاده کرده است. بعنوان مثال این ابیات معروف از شاهنامه را در نظر بگیرید:چو بوسید پیکان سرانگشت اویگذر کرد بر مهرهٔ پشت اویبزد بر بر و سینهٔ اشکبوسسپهر آن زمان دست او داد بوسقضا گفت گیر و قدر گفت دهفلک گفت احسنت و مه گفت زهتوجه دارید که قضا و قدر و فلک و احسنت همه از ریشه عربی هستند (علاوه بر این چهار کلمه، حرف عطف "و" هم از ریشه عربی است که در همین یک بیت دو بار تکرار شده). اما استفاده از آنها در این قسمت از داستان نه تنها لطمه ای به حس و آهنگ اثر نمی زند، بلکه اثر بخشی آن را افزایش می دهد. اگر فردوسی (مانند بسیاری از فارسی زبانان امروزی) دشمنی و عناد و کینه ای نسبت به کلمات عربی داشت، به راحتی می توانست این بیت را جور دیگری بسراید. مثلا می شد به جای "احسنت" از "آفرین" استفاده کند که هم فارسی است و هم از نظر وزن شعری با احسنت هم وزن است. اما هر فارسی زبانی می داند که شدّت و درجه مبالغه در کلمه "احسنت" خیلی بیشتر از "آفرین" است، پس احسنت انتخاب مناسب تری است برای این منظور. و البته ظرافت های بیشتری هم در همین یک بیت هست که بیشتر توضیح نمی دهیم.نهایتا این نکته را هم باید توجه داشت که کل شاهنامه بر اساس اوزان شعری عربی سروده شده است. فنون شعری و علم عروض به این شکل در زبان فارسی قبلا وجود نداشت و ایرانیان این فنون را از عربی اخذ کرده و آن را تکمیل نموده و به قول امروزی ها "بومی سازی" نمودند. سرتاسر شاهنامه بر وزن فعولن فعولن فعولن فعل، یا بحر متقارب مثمن محذوف سروده شده است.پس، بار بعدی که کسی با حالت عتاب آمیز به شما گوشزد کرد که فلان کلمه را استفاده نکن چون "عربی" است و بجایش فلان کلمه دیگر را استفاده کن، شما هم می توانید فرد مذکور را به فردوسی حواله بدهید! مگر اینکه فردوسی را هم عرب زده و بی ریشه بدانند، که در آن صورت مشخص می شود مقصود ایشان از "حمایت از هویت ایرانی" در حقیقت چیزی نیست جز نابودی کلیه ارکان هویتی ما.