تعاریف اصطلاحات بحران

برای آنکه بتوان بحران را از سایر چالش‌های مشابه آن تفکیک کرد، برخی از اندیشمندان میان مفاهیمی چون حادثه، سانحه، ریسک، اضطرار و فوریت و بحران تفاوت قائل شده‌اند. باید توجه داشت که واژه های حادثه، سانحه و بحران گاهی به غلط به صورت مترادف به کار گرفته می شوند، در حالی که از نظر ماهیت امر، دارای تفاوت‌های بسیاری می باشند. واژۀ دیگری که با حادثه، سانحه و بحران زیاد مورد استفاده قرار می گیرد، ریسک(Risk) است.الف – حادثه(Event / Accident) :عبارت است از یک مورد کمیاب یا استثنایی در طبیعت یا محیط‌های دست‌ساز بشر که ممکن است اثرات منفی در زندگی انسان، اموال و فعالیت‌های او گذاشته و گاهی منجر به بحران می شود و ممکن است که در زندگی عادی انسان هیچ اثر نامطلوبی نداشته باشد. ب – سانحه : این واژه که معادل انگلیسی آن کلمۀ Disaster است، یک پدیدۀ پیچیده و چند وجهی است و ممکن است از ابعاد مختلف زیست محیطی، اقتصادی، مادی، روانی و اجتماعی، آسیب وارد کند و گاهی شامل کلیۀ ابعاد فوق نمی شود. غالباً تعداد تلفات و ضایعات انسانی، مهم‌ترین معیار برای تعریف سانحه است. سوانح در صورت گسترش، باعث ایجاد بحران می شوند.پ – ریسک (Risk) : بنا به تعریف فرهنگ وبستر، "ریسک عبارت است از انتظار انسان از مرگ، آسیب جانی، خسارت مالی و توقف فعالیت‌های اقتصادی ناشی از یک حادثۀ ویژه." سازمان برنامۀ توسعۀ سازمان ملل متحد [UNDP (United Nation Development Program)] در سال 2002 واژۀ ریسک را اینگونه تعریف کرده است :"ریسک عبارت است از احتمال وقوع یک بحران و در نتیجه، از دست رفتن جان، سلامتی و مال در یک حادثه در ناحیۀ ویژه و در زمان معین". در برخورد با ریسک، سه مورد قابل توجه است و لازم است مشخص گردد :(1)- شدت و بزرگی یک خطر یا حادثه.(2)- احتمال وقوع.(3)- اهمیت خطر ریسک برای جامعه یا گروه مورد نظر.ت – موقعیت اضطراری(Emergency) یا فوریت(Urgency): این دو واژه نیز با سانحه و بحران ارتباط پیدا می کنند و نوع ویژه‌ای از از بحران و یا بخشی از آن در نظر گرفته می شوند که نیاز به تغییر در روند عادی جریان زندگی می شود.ث - بحران (Crisis) : بحران از نظر لغوی معانی مختلفی دارد. برخی آن را معادل فشار، اضطراب، نقطۀ عطف، فاجعه و خشونت به کار برده‌اند. برخی دیگر آن را مترادف با از هم گسیختگی، بی نظمی، شکنندگی بیش از حد معمول، تهدید ارزش‌ها، بی ثباتی سیاسی- اجتماعی و مخاصمۀ نظامی تعریف کرده‌اند. * از نظر مفهوم اصطلاحی، بحران معانی و کارکردهای متفاوتی پیدا کرده و به همین دلیل امکان یک تعریف مشخص، واحد و همه‌پسندی از آن وجود ندارد. "در واقع بیش از 40 تعریف مختلف از این واژه مشاهده شده است. در حقیقت، تعریف بحران بستگی به یک سلسله مسائل جانبی مربوط به آن دارد که به جنبه های تئوری مسائل ویژه‌ای که در بر می گیرد، مربوط می شود و امکان تعریف موجز و شسته رفته‌ای برای بحران وجود ندارد." جاناتان روبرتز(Janatan Roberts) تصریح می کند که :"به راستی تعریف بحران امر ساده‌ای نیست زیرا این مفهوم از یک خلاء معنایی تکنیکی، عملیاتی و مورد اجماع به سبب ماهیت همه‌جا حاضری (بهره‌وری فراگیر) رنج می برد. نکتۀ حائز اهمیت اینکه هر تعریفی از «بحران» نسبی است و از طرفی مفهوم بحران در ارتباط و هم نشینی با مفاهیمی چون امنیت، قدرت، منافع ملی، اهداف، تهدیدات و ... مصداق پیدا می کند و تعریف می شود.* بحران وضعیتی پویاست که پیامد آن اختلال شدید در نظم و تعادل یک سیستم است. در زیر به برخی تعاریف مصطلح در زمینه بحران اشاره می شود :(1)- از نظر آسیب شناسی، بحران عبارت است از وقفۀ کامل و یا بخشی از فعالیت های گروه یا جامعه که همراه با ضایعات جانی، خسارات مادی و آسیب‌های محیطی گسترش یافته است و جامعۀ مربوطه، با منابعی که در اختیار دارد، قادر به جبران آن نمی باشد.(2)- بحران عبارت است از وجود بالقوه و بالفعل وضعیتی که بتواند در سطح داخلی یا خارجی، دولت یا کشوری را با یک خطر بزرگ‌تر نظیر تغییر حکومت، وقوع کودتا، بروز جنگ داخلی مواجه سازد.(3)- در تفکر سیستمی، "بحران عبارت است از وضعیتی که نظم سیستم اصلی یا قسمتهایی از سیستم‌های فرعی را مختل کرده و پایداری آن را به هم زند، به عبارت دیگر و از نگاه سیستمی، «یک ضربۀ شدید به سیستم بین‌المللی که آن را از تعادل خارج می کند."این تعاریف از این منابع هستنددکتر نادر بیرودیان، مدیریت بحران، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، 1385محمدرضا تاجیک، مدیریت بحران، فرهنگ گفتمان، چاپ دوم، 1379.دکتر علی‌اکبر خزایی، مدیریت بحران، ماهنامۀ اطلاعات راهبردی، ش 75، مرداد 1388.