فضای فراموش‌شده: یادداشتی برای یک فیلم

فضای فراموش‌شده: یادداشتی برای یک فیلم الن سکولا و نوئل بورک ترجمهٔ آرش دهقانی موضوع فیلمْ جهانی‌سازی و دریاست، «فضای فراموش‌شدهٔ» مدرنیتهٔ ما. سنگ‌بنایش این ایده ‌است که اقیانوس‌ها به عنوان فضایِ حیاتیِ جهانی‌سازی، [هنوز] پا برجایند. در هیچ‌جای دیگری نمی‌توان پریشانی، خشونت و بیگانگیِ سرمایه‌داریِ معاصر را آشکارتر یافت. اما این حقیقت به‌خودیِ خود هویدا نیست و باید به آن به عنوان یک پازل و یا یک معما نگریست، معضلی که بایستی حل شود. تجارتِ دریایی جزو لاینفک و جداناشدنیِ سیستم جهان-صنعتی است، اما دو افسانهٔ قدرتمند، توجه‌مان را از فحوای دلالت‌های این بصیرت منحرف می‌کنند. افسانهٔ اول این است که دریا چیزی بیش از یک فضای ته‌نشین‌شده از [اقتصاد] بازاربست‌گرا (مرکانتیلیستی) نیست: گنجینه‌ای از نابهنگامی‌های تاریخیِ (آناکورمیسم‌) فرهنگی و اقتصادی، یادگارهایی از یک اقتصادِ قدیمی و منسوخ‌شده-دنیایی از کابل‌های زوار در رفته، زنگ‌زده و پر از غژغژ، دنیایی از جابه‌جایی‌‌های آهسته و کندِ اجسامِ سنگین. دومین افسانه این است که ما در جامعه‌ای پسا-صنعتی زندگی می‌کنیم و سیستم‌های سایبرنتیک و اقتصادِ خدماتی، به طرز رادیکالی «اقتصادِ قدیمیِ» ساختن و پردازشِ متریال‌های سنگین را به حاشیه برده‌اند. بنابراین، این افسانه که تجارت دریایی دیگر یک تجارت منسوخ‌شده است، تردیدهایی را که تا به حال، فرصت عرض اندام پیدا نکرده‌ بودند به حرکت در می‌آورد، تردیدهایی که عطشی سانتی‌مانتال را برای چیزهایی که واقعا نمرده‌اند دربرمی‌گیرد.از آن‌جایی که کشتی‌ها دارند بیشتر و بیشتر شبیه ساختمان‌ها می‌شوند- انبارهایی غول‌پیکر و شناور از سیستمِ توزیعِ «تولید بهنگام[1]»-کارخانه‌ها نیز به تکاپو افتادند تا شبیه کشتی‌ها شوند؛ شبانه و در خفا رهسپار می‌شوند و بی‌وقفه به دنبال نیروی کار هرچه ارزان‌تر می‌گردند. یک کارخانهٔ پوشاک در لس‌انجلس یا هنگ‌کنگ تعطیل می‌شود؛ سر و کلهٔ نیمکت‌های کار و ماشین‌های خیاطی‌اش در حومهٔ شهر گوانگژو یا داکا پیدا می‌شود. برای مثال، در صنعت اتومبیل‌سازی کارکرد کشتیْ شبیه به نقشی ا‌ست که سیستم‌های کانوایر در مجتمع‌های قدیمیِ تولید خودرو ایفا می‌کردند: قطعات مختلفِ خودرو جهان را می‌گشتند تا در نهایت به خط مونتاژِ نهایی برسند.امروزه بیش از ۹۰ درصد محموله‌های جهان از طریق دریا جابه‌جا می‌شوند. بدونِ انقلابی در تکنولوژیِ مدیریتِ محموله‌های اقیانوس‌پیما، نه کارخانهٔ جهانی و چندملیتی وجود خارجی می‌داشت و نه خودِ پدیدهٔ جهانی‌سازی. آن‌چه در میانهٔ دههٔ ۱۹۵۰ همچون نوعی پیشرفتِ تدریجیِ آمریکایی در لوژِستیکِ محموله آغاز شده‌بود، اکنون اهمیتی تاریخی در ابعاد جهانی به خود گرفته ‌است. کانتینرِ حمل محموله –جعبه‌هایی استانداردشده که به‌سادگی از کشتی به کامیون و از آن به قطار منتقل می‌شوند- به‌صورتی بنیادین فضا و زمانِ شهرهای بندری و گذرگاه‌های اقیانوسی را دگرگون کرده‌اند. افزایش چشم‌گیری در صرفه‌جویی به مقیاس[2] رخ داده ‌است. از آن‌جایی که کشتی‌ها بسیار عظیم‌تر شده‌اند، شریان‌های قدیمیِ حمل‌ونقلْ نظیرِ کانال پاناما در خطر منسوخ‌شدن[3] قرار دارند.فیلم در میان چهار شهر بندری روتردام، لس‌انجلس، هنگ‌کنگ و بیلبائو در گردش است و به پسکرانه‌های صنعتی در جنوب چین و پسکرانه‌های حمل‌ونقل در قلبِ هلند سَر می‌زند. سه بندر اول به عنوان بزرگ‌ترین بنادر دنیا می‌توانند در دستهٔ «اَبَر-بندر» دسته‌بندی شوند. در بیلبائو، بندری رو به افول اما با پیشینهٔ دریایی درخشان، تحلیل‌رفتن بندر از لحاظ کارکرد با رشد و توسعه‌یافتنِ نمادینِ موزهٔ «گری گوگنهایم» به صورت همزمان رخ داده‌ است. هذیانی از نوستالژیِ دریاییِ نئوباروکی با وعدهٔ«اقتصاد جدید»، که به همان‌ اندازه دچار هذیان است، پیوند خورده‌ است. «اَبَر-بندر»ها که به حاشیهٔ مراکز شهر رانده شده‌اند، برای مرتب‌سازی و ذخیره‌سازی کانتینرها به زمین‌های وسیعی نیاز دارند. برای رفع این نیاز جدید به فضا، دشت‌های دلتاییِ کم‌ارتفاع از بندرگاه‌های عمیق قدیمی با سینه‌کش‌های پرشیب و دورنماهایِ وسیع و تمام‌نما مناسب‌ترند. هرچند این دشت‌‌های دلتایی به جهتِ ترابری هرچه عمیق‌ترِ این ابَرکشتی‌های جدید، به لایروبیِ مداوم نیاز دارند. دو چیز جایگزینِ فرهنگِ دیرینهٔ کرانهٔ دریا که شامل بارهای ملوان‌ها، متل‌های ارزان‌قیمت، فاحشه‌خانه‌ها و خرده‌‌فروش‌های لوازم کشتی است می‌شود: یا زمین‌های بایر[4] و کم سکنه و یا-از صدقه‌سریِ دلالان املاک و مستغلات- فضای دریایی مصنوعی جدیدی از رستوران‌های تِم‌دار، یادگاری‌های ملوانیِ رنگ‌ و لعاب داده‌شده و واحدهای مسکونی گران‌قیمتِ مشرف به دریا.از آن‌جایی که سرشت طبقاتی شهرهای بندری تغییر می‌کند، خاطرهٔ عصیان و شورش‌های ملوانان، دریانوردان، ماهیگیران و کارگران کشتی‌سازی از آگاهی عمومی و حواس جمعی محو می‌شود، مبارزاتی که برای تشکیل نهادهای سوسیال‌دموکراسی و نخستین جنبش‌های آزاد کارگری ضروری بودند. در آمستردامِ امروز، کدام توریست جذب مانیومنتی قدیمی‌ می‌شود که یادبودی از اعتصاب قهرمانانه اما بی‌ثمر کارگرانِ بارانداز است؟ اعتصابی که در آن کارگران می‌خواستند نازی‌ها را از اخراجِ هلندیان یهودی‌ باز دارند. خدمهٔ دریانوردیِ امروز از کشورهای جهان‌ سوم‌ِ قدیم و جدید تشکیل شده‌اند: فیلیپینی‌ها، چینی‌ها، اندونزیایی‌ها، اوکراینی‌ها، روس‌ها. شرایطی که آن‌ها تحمل می‌کنند بی‌شباهت با آن‌چه ملوان‌های هندشرقی در قرن هژدهم تجربه می‌کردند نیست. ابزاری قانونی‌ که استثمار آن‌ها را تضمین می‌کند، سیستمِ «پرچم مصلحتی» است که به کشتی‌های تحت‌ مالکیت کشورهای ثروتمند اجازه می‌دهد تا در کشورهای فقیر ثبت شوند. در اینجا دوباره، سرمایهٔ آمریکایی طلایه‌دار است که به دنبال جنگ‌ جهانی دوم در پی شکستن اتحادیه‌های قدرتمند دریایی بوده‌ است: پرچم مصلحتی برای مخدوش‌کردنِ مسئولیت قانونی در مورد ایمنی و رفتار عادلانه با کارگر ابداع شد.کانتیرهای محموله‌ همه جا هستند، سیال و ناشناس: آن‌ها «تابوت‌های نیروی-کارِ نقاط دورافتاده»اند که کالاهای تولیدشده توسط کارگرانِ نامرئی در آن سوی کرهٔ خاکی را حمل می‌کنند. برای توجیه‌کنندگانِ جهانی‌سازی، این گردش برای نائل‌شدن به کامیابیِ متدوام غرب و نیز برای سعادتمندیِ تعویق‌یافتهٔ آن‌هایی که در دورست‌ها کار می‌کنند، ضروری است. اما این شاید چیزی‌ است که در مورد پاندورا- و یا خواهر غیب‌گوترش، کاساندرا[5]- صدق کند. https://www.youtube.com/watch?v=HbDyD40-cyk پی‌نوشت‌ها:این نوشته که برای اولین بار در مجلهٔ New Left Review در سال ۲۰۱۱ به چاپ رسید، به تشریح ایده‌های کلیدی سکولا و بورک دربارهٔ فیلم-مقاله‌ای با همین نام می‌پردازد، ایده‌هایی پیرامون مکانیسم اقتصاد سرمایه‌داری که با مفهوم دریا در هم تنیده شده‌ است.[1] تولید بهنگام (just-in-time) سیستمی که در آن شیوهٔ تولید هدف خود را به‌حداقل رساندن انباشت کالا در انبار می‌داند و از این رو متریال‌ها و قطعاتْ درست پیش از تولید، به کارخانه می‌‌آیند. [م.][2] صرفه‌جویی به مقیاس (Economies of scale) مفهومی در اقتصاد خُرد است که در آن به واسطهٔ افزایش حجم تولید، هزینهٔ متوسط تولید هر کالا کاهش می‌یابد. [م.][3] فاز سوم کانال پاناما که در سال ۲۰۱۶ آغاز شد تلاش کرد تا خود را به واسطهٔ انطباق با ابعاد کشتی‌ها، از خطر منسوخ‌شدن محفوظ نگه دارد. [م.][4] زمین‌های بایر (terrain vague) مفهومی است که ایگانسی دُ سولَمولَرِس، فیلسوف و تاریخ‌دان اسپانیایی در دههٔ ۱۹۹۰ مطرح می‌کند. آن‌چه او زمین‌های بایر می‌نامد، فضاهای متروکه و لم‌یزرع حاشیهٔ شهرهاست که از فضای مرکزی شهر و از مناسبات تولید کنار گذاشته شده‌اند. [م.][5] کاساندرا، پرنسس تروا به پیش‌گویی شهرت داشت؛ او پس از آن‌که موهبت پیش‌گویی را از آپولو ستاند، به او پشت کرد. از آن روی که آپولو دیگر نمی‌توانست این قدرت را بازپس گیرد، کاساندرا را مورد لعن قرار داد تا پیش‌گویی‌هایش هیچ‌گاه باورپذیر نباشند. [م.]