داستان یک عکس عجیب!

عکسی جالب با داستانی جذابعکس بالا، عکس جالب، عجیب و تأمّل‌برانگیزیست و داستانی دارد که از خود عکس جالب‌تر و تأمّل‌برانگیزتر است. پیشنهاد می‌کنم در میان مطالعات «کرونایی» و شاخه‌به‌شاخۀ خود، زمان کوتاهی را نیز به مطالعۀ داستان این عکس که اتّفاقاً به نوعی به سرنوشت جامعۀ ما نیز گره خورده‌است، اختصاص دهید.بیابان برهوتی بود. می‌گفتند در گذشته‌های خیلی دور، جای سرسبز و خرّمی بوده‌، امّا قرن‌ها حکومت سلسله‌ها و پادشاهان ظالم و مستبد، از آن فقط یک «خارستان» (محل رویش خارها) به جا گذاشته بود:همه جا شرک و دروغ، همه جا ظلم و ستم، چهرۀ مردم شهر، همگی آیۀ غمقصرها قصر بلا، حاکمش تشنۀ خون، مردم شهر غریب، همه در بند و زبونبیابان برهوت جامعهمردم بیچاره، خیلی درد می‌کشیدند، کارشان شده بود ضجه زدن؛ البته فریاد که نمی‌توانستند بکشند، ضجّه‌هاشان در نق زدن‌ها و غُرغُر کردن‌های همیشگی خلاصه می‌شد، از صبح که بیدار می‌شدند تا شب که می‌خوابیدند همه‌اش از ظلم‌ها، تبعیض‌ها، بی‌عدالتی‌ها، اختلاس‌ها، حماقت‌ها، دورویی‌ها، سوءاستفاده‌های از دین، وعده‌های دروغین و امثال آن گُفته و بر باعثان و بانیان پیدایش و استمرار این وضعیت فجیع لعنت می‌فرستادند. خلاصه، جامعه دو دسته شده‌بود، یک گروهِ اندکِ ظالم که سوار مردم شده و خون آنها را می‌مکیدند و یک گروه اکثریت مستمند که جز ناله و نفرین کاری از دستشان بر نمی‌آمد.چند سالی بود که در میانۀ این «دشت بی‌فرهنگی»، معدود افرادی هم پیدا شده‌بودند که در هیچ یک از دو دستۀ بالا نمی‌گنجیدند؛ آنها نه از «ظالمان رانت‌خوار» بودند و نه از سایرینی که «بودن»شان خلاصه شده‌بود در «ناله و نفرین کردن». این گروه اندک، به جای تکرار شکوه‌ها، وقت آزاد خود را به «آبیاری و دانه‌پراکنی» اختصاص داده و «کار فرهنگی» می‌کردند.برخی در این دشت بی‌فرهنگی، باغبانی اختیار کرده بودنداوایل، کسی (چه از اقلیت حاکم و چه از اکثریت محکوم) آنها را نمی‌دید، مدّتی که گذشت، دیده شدند امّا به حساب نمی‌آمدند، بعدترها، برخی از اطرافیانشان به آنها اعتراض می‌کردند که:«این کارها فایده‌ای نداره، نه که کارهای بدی باشه، اتّفاقاً خیلی هم خوبه، اصلاً بهترین کارهاست، چه کاری بهتر از کتاب‌خوانی؟ چه کاری بهتر از مثنوی‌خوانی؟ چه کاری بهتر از شاهنامه‌خوانی؟ چه کاری بهتر از کارهای فرهنگی؟ چه کاری بهتر از فعّالیت‌های محیط زیستی؟ چه کاری بهتر از توانمندسازی ضُعفا؟ چه کاری بهتر از آگاهی‌افزایی؟ ولی تو این شرایط، آب در هاون کوبیدنه، نمی‌ذارن، هر رشته‌ای که ببافین، پنبه‌اش می‌کنن، نکنه فکر کردین وقتی می‌گن "ما می‌خوایم همه جا رو گلستان کنیم" واقعا راست می‌گن؟ به خدا دروغ می‌گن، نه که نتونن، نمی‌خوان، آخه به نفع‌شون نیست، اگه اوضاع درست بشه که دیگه نمی‌تونن خون مردم رو بِمَکَن، اگه بفهمن شما هم دارین موفق می‌شین یه گوشه-کنارهایی رو سرسبز کنین، میان جلوتون رو می‌گیرن، تا حالاش هم اگه مزاحمتون نشدن، چون کارهاتون خیلی کوچیک بوده، چون هنوز چیزی از توش در نیومده، چون با منافع اونا برخورد نکرده نیومدن یقه‌تون رو بگیرن. اونا همه چیز رو زیر نظر دارن، منتظر نمیشن که منافعشون رو تهدید کنین بعد بیان سراغتون، به محض اینکه احساس کنن ممکنه در آینده منافعشون رو تهدید کنین، میان چوب لای چرخ‌تون می‌ذارن، همۀ رشته‌هاتون رو پنبه می‌کنن، باید اوّل فکری به حال اونا کرد، ندیدین همه جا رو حصار کشیدن؟ ندیدین هر جایی که یه کمی سبز و خرّم بشه میرن دورش نرده میکشن و رو درش قفل می‌زنن؟ از بس حصار و نرده کشیدن اینجا شده عین زندان ... هر کجا اندکی طراوت و رونق می‌گرفت، تعطیل می‌کردنداز بس حصار کشیده و قفل زده بودند، جامعه به یک زندان شبیه شده‌بود... درختی که نمونده؛ ندیدین هر جوانه‌ای رو از ریشه می‌کنن؟ ندیدین هر شکوفه‌ای رو گُل نشده پرپر می‌کنن؟ تا وقتی سایۀ اونها رو سرمونه نمیشه کاری کرد، باید اوّل به پر و پای اونا بپیچیم، باید اوّل یه کم اونا رو عقب برونیم تا بعد فضا کمی باز بشه بتونیم کار کنیم. تازه، فرض کنیم اصلاً مزاحم شما نشدن و گذاشتن کارتون رو بکنین، گیرم تونستین سه چهار گوشۀ این دشت بی‌فرهنگی وسیع رو سبزه‌کاری کنین، که چی؟ با این خُرده کاری‌های پراکنده اینجا باغ و بستان نمی‌شه، اصلاً قبول، میشه، ولی هیچ فکر کردین چقدر طول می‌کشه، فرض کنیم هیچ کس مزاحم شما نشه و بزارن کارتون رو بکنین، به نظرتون این خارستان شوم با این خُرده‌کاری‌ها بعد از چند سال به یه باغچۀ حداقلی که بشه توش زندگی کرد تبدیل می‌شه؟ صد سال؟ دویست سال؟ پونصد سال؟ این کارها امکانات می‌خواد، باید در سطح وسیع انجام بشه، باید آموزش و پرورش رسمی و رسانۀ دولتی پای کار بیان که در سطح وسیع جواب بده، اینام که همه‌اش دست اوناس و اتّفاقاً ازشون سوء استفاده می‌کنن، با همین‌ها در جهت عکس فعّالیت‌های شما کار می‌کنن، با همین‌ها تاریخ رو وارونه نشون می‌دن، دین رو زیرورو می‌کنن، به جای آگاهی، جهل به خورد مردم میدن، خلّاقیت، استعداد و شور و انگیزۀ بچّه‌ها رو از بین می‌بَرَن، صدها نفر هم اگه تو گوشه و کنار این خارستان وسیع کارهای فرهنگی کُنَن، اونا با همین ابزاری که در اختیار دارن حاصل زحمات همه رو به راحتی دود هوا می‌کنن، بدتون نیاد، خیلی زحمت می‌کشین، ولی تلاش‌های شما نه تنها نتیجۀ مثبتی نداره بلکه یه ضرر بزرگی هم داره، یه بخشی از مردم که انتظار میره بالاخره به خودشون اومده و موی دماغ اونا بشن رو به این کارهای فانتزی و بی‌فایده مشغول می‌کنین، راستش با این کارهاتون فقط درمان اصلی رو به عقب می‌ندازین، ول کنین بابا، هم خودتون رو بی‌خود خسته نکنین و هم بزارین مردم زودتر راه خودشون رو پیدا کنن، به جای این کارها، باید بر «نافرمانی مدنی»، «نقد حاکمان»، «مطالبه‌گری از مسئولان» و «اصلاح ساختارها و قوانین» تمرکز کنیم و فعلاً تو این شرایط، فرصت و انرژی‌مون رو با این کارهای فانتزی هدر ندیم، وقتی در چارچوب ساختار موجود کارهای به قول خودتون «فرهنگی-مدنی» می‌کنید، غیر مستقیم دارین اونا و ساختار معیوب موجود رو هم تأیید می‌کنین، یعنی ساختار رو قبول دارین، یعنی اونا رو تأیید می‌کنین که دارین تو چارچوب و قوانین شون فعّالیت می‌کنین، با این کارهاتون انگشت اتّهام رو میارین رو مردم، یعنی تا حالا هم که اوضاع خراب بوده، تقصیر خود ما بوده که از این کارها نکردیم، با اینکه همه می‌دونیم تقصیر مردم نیست. نقصیر اوناست، همین که نمیان سراغتون نشون می‌ده که اونا هم می‌دونن که کارهای شما در نهایت به نفع اوناست، یه جورهایی مردم رو سرگرم می‌کنین که مزاحم اونا نَشَن، اونام از خدا خواسته، با خیال راحت‌تری اختلاس و ظلم و فساداشون رو پیش می‌برن».باغبان‌ها امّا با حوصله گوش داده و بعد برای متقاعد کردن مخاطبانشان پاسخ می‌دادند:«به نظر ما، راه اصلاح جامعه، اعم از فرهنگ، اقتصاد و حتّی سیاست جز این نیست، طول هم که بکشه، به هر حال راه همینه [1]، اگه پدران ما طی سده‌های گذشته به جای چرخوندن چرخۀ نحسِ «استبداد-آشوب-هرج‌ومرج-یک استبداد جدید» [2]، کارهای فرهنگی و مدنیِ آهسته، پیوسته، نرم، آگاهی‌محور، سازمان‌دهنده، مهارت‌افزا و توانمندساز انجام می‌دادن، ده‌ها و شاید صدها سال پیش اینجا باغ و بستان شده‌بود، البته فناوری‌های ارتباطی، فضای مجازی و امثال اون امکان‌ها و فرصت‌های جدیدی برای ما فراهم کرده که در اختیار پدرانمون نبود. اون کسانی که شما خیلی روشون تأکید دارین و مهم‌ترین چیز براتون اینه که یه جوری بهشون فشار بیارین که عقب رونده بشن، سلطه‌شون با «ناآگاهی، بی‌فرهنگی، ناتوانی و پراکنده بودن مردم» سازگاری داره، به هر اندازه‌ای که بتونیم «آگاهی عمومی»، «مهارتهای مدنی (مهارتهای گفتگو، همکاری، مدارا، تفکّر نقّادانه و غیره)» و «سازمان‌یافتگی مردم» رو بهبود ببخشیم، به همون اندازه به اونها هم فشار وارد میشه که یا رویه‌شون رو اصلاح کنن و یا عقب‌نشینی کنن، لازم نیست حتماً عَلَم «مقابله با حاکمان ظالم» رو به دست بگیریم، اتّفاقاً، اگه این پرچم رو در دست بگیریم، کار خراب میشه، از یک طرف، اونا بی‌خودی حسّاس میشن و از طرف دیگه، هر چی آدم هیجان‌زده، احساساتی، متعصّب، عجول، تندرو و امثال اون هست زیر پرچم جمع میشن و فضایی که قرار بوده «فرهنگی-مدنی» باشه رو به یک «فضای احساسی-رادیکال» تبدیل میکنن. تازه، همیشه در میان مسئولانِ فاسدترین و ظالم‌ترین حکومت‌ها معدود «مؤمنان آل فرعونی» حضور داشته‌اند که دست‌شان بسته است. رونق دادن به فعّالیت‌های فرهنگی-مدنی به مرور امکان‌ها و فرصت‌های بیشتری برای ایفای نقش مثبت آنها ایجاد می‌کند. اون چیزهایی که شما تأکید دارین و اتّفاقاً خیلی چیزهای ارزشمند و بایسته‌ای هم هستند، یعنی نافرمانی مدنی، نقد حاکمان، مطالبه‌گری از مسئولان و اصلاح ساختارها و قوانین اوّلاً، با فعّالیت‌های ما هیچ تضادّی نداشته و اتّفاقاً جزئی جدایی‌ناپذیر از فعّالیت‌های فرهنگی و مدنی محسوب میشن و ثانیاً، به توانایی‌ها، آمادگی‌ها و شرایطی نیاز دارن که باید این شرایط وآمادگی‌ها رو فراهم کنیم، این امور ارزشمند اصلاً از جنس «کار فرهنگی و مدنی» هستند و به هر اندازه که بتونیم فرهنگ و مدنیت رو بالا ببریم، آمادگی لازم برای پرداختن موثّر و کارآمد به «نافرمانی مدنی» و امثال اون رو بیشتر کرده‌ایم. مردم ناآگاه، ضعیف (از حیث مهارت‌های مدنی) و ذرّه‌وار (اتمیزه، پراکنده، سازمان‌نیافته) مثل «یک گروه از کارگران ساده و غیرماهر هستن که اونها رو همین الان از گوشه و کنار شهر جمع کرده‌باشین (یعنی همدیگر را نشناخته و همکاری نداشته‌اند)»، تنها کاری که از این جور گروه‌های کارگری بر می‌آید «تخریب و خاکبرداری» است، اگر می‌خواهید ساختمان بسازید، نیاز به یک تیم کاری دارید، کارگران ماهر، مهندسانی متخصص، طرّاح، مجری، ناظر و غیره، همچنین، کارگرانی که به مهندسان بالادست خود اعتماد داشته و حاضر باشند بر اساس توصیه‌های آنها عمل کنند. در غیر اینصورت، ساختمانی که می‌سازین از این چیزی که الان داخلش هستیم بهتر از آب در نمیاد. نافرمانی مدنی و امثال اون از نوع «ساختن و اصلاح کردن» است، از نوع کار فرهنگی است و لذا به حداقلی از آگاهی، مهارتهای مدنی و انسجام و سازمان‌یافتگی نیاز داره، «عجله» کار رو خراب می‌کنه، چه طور ممکنه با مردمی که هنوز «احساس نیاز به دانستن نداشته» و «همه خود را علّامۀ دهر می‌دونن» به نافرمانی مدنی و امثال آن پرداخت؟ بله، همون طور که می‌گید، اونا از ابزار رسانه و آموزش در خلاف جهت آگاهی و فرهنگ استفاده می‌کنن و بودجه و امکانات زیادی هم در اختیار دارن، امّا برای تبدیل کردن «خارستان» به «گلستان» نیازی نیست به جنگ خارها برید، کافیه در گوشه‌وکنار خارستان چشمه‌هایی رو جوشان کنید، بعد می‌بینید که از در و دیوار زندانِ خارستان گل و سبزه خواهد رویید، این عالم حساب و کتابی داره، شعوری در این عالم نهفته است، فعّالیت‌ها و حرکت‌هایی که با شعور هستی و هدف عالم سازگاری داشته باشن خیلی زود راه خودشون رو باز می‌کنن. در طول تاریخ، در مورد کدام تحوّل بزرگ مشابهی این جوری بوده که اوّل بودجه و امکانات و شرایط در اختیار کُنشگران اجتماعی قرار گرفته و راه هموار شده‌باشه تا بعد اون تاریخ‌سازان قدم‌رنجه فرموده جوامعی را متحوّل کرده‌باشند؟ در مورد پیامبران وضعیّت چگونه بوده؟ در مورد مصلحان اجتماعی بزرگی چون گاندی، ماندلا و امثال اونها چه طور؟ آیا دموکراسی‌ترین، توسعه‌یافته‌ترین و مطلوب‌ترین کشورهای دنیا در نتیجۀ تقابل عجولانه و رادیکال با نظام پادشاهی و کلیسای متحجّر به این جا رسیده‌اند؟ نه، اتّفاقاً کشورهای مورد نظر هنوز ساختار و قالبشان پادشاهیه امّا به مرور روح دموکراسی، توسعه و مدنیّت را در این کالبد دمیده‌اند. در مقابل، بسیاری کشورها سریع رفتن سراغ قالب و جسم جامعه، اونها ساختار پادشاهی رو حذف و یک ساختار دموکرات و مدرن برپا کردند در حالی که روح حاکم بر این بدن جدید همچنان همان روح استبدادی قبلی باقی موند. یه تفاوت بزرگی هم که تو نوع نگاه ما و شما وجود داره و نمی‌ذاره خوب حرف همو متوجه بشیم اینه که شما از زاویۀ «اخلاقی، روان‌شناسی و مقصّریابی» به مسائل جامعه نگاه می‌کنین، یعنی عامل اصلی ظلم و فسادها رو خلاصه می‌کنین تو «بد بودن حاکمان و مسئولان»، بیشتر دنبال مقصّر هستین، ولی ما این معضلات رو به چشم «بیماری اجتماعی» می‌بینیم، بیماری‌ای که اوّلاً باید شناختش و ریشه‌یابیش کرد و بعد هم درمان. بله، کارْ کارِ بلند مدّته، البته این امکان وجود داره که طول زمان نتیجه دادن این مسیر رو کم کرد، امّا نه با عجله و امثال اون، بلکه راهش اینه که سایرین هم بخشی از زمان و انرژی‌ای که به نق‌زدن و غرغر کردن اختصاص می‌دهند رو کم کرده و با فعّالیت‌های فرهنگی-مدنی همراه بشن، راهش اینه که «تماشاچیانی» که در حاشیه ایستاده و فقط برای کُنشگران فرهنگی-مدنی کَف می‌زنند نیز آستین همّت بالا زده و بیان به میانۀ میدان. در مورد این هم که می‌گین این جور کارها در سطح و مقیاس کوچیک فایده نداره و لذا بهتره ما هم عمرمون رو روشون هدر ندیم، جوابتون رو از زبان مولوی می‌دیم که فرمود:تو نگو «همه به جنگ اند و ز صلح من چه آید» / تو یکی نه ای هزاری، تو چراغ خود برافروزکه یکی چراغ روشن ز هزار مرده بهتر / که به است یک قد خوش ز هزار قامت کوز [خمیده]»احتمالاً دارید فکر می‌کنید که «این داستان مربوط به کدام کشور است؟». این داستان مربوط به همۀ کشورهاست، تا اینجای داستان برای همۀ کشورها یکسان بوده، امّا از اینجا به بعدش دو سیر متفاوت داره که در قالب دو بخش مجزّا تعریف می‌کنم:حالت الف)در بعضی کشورها، بیشتر مردم به جای همراه شدن با حرکت‌های «فرهنگی-مدنی»یِ بلند مدّت، تأکید داشتند که «زود و با زور» [3] به نتیجه برسند (یا شاید کُنشگران فرهنگی-مدنی موفق نشدند مردم را مجاب و متقاعد کنند که با آنها همراه بشوند). بنابراین، در یک چرخۀ نحس «استبداد-هرج‌ومرج-استبداد» [2] گیر افتادند. روزگار آنها یا خلاصه می‌شد در «مکیده شدن خونشان و غرغر کردن‌های روزانه»، یا دست به شورش‌های کوری می‌زدند که سرکوب می‌شدند یا انقلاب‌های موفقیت‌آمیزی رقم می‌زدند که به جایگزینی یک نظام استبدادی جدید به جای نظام استبدادی قبلی منجر می‌گردید. این کشورها، قرن‌ها همین مسیر را دنبال کردند و مردمشان طی صدها سال همواره خطاب به «کُنشگران فرهنگی-مدنی» اعتراض می‌کردند که «این کارها فایده نداره، وقت نداریم، باید یه راهی رو بریم که زودتر به نتیجه برسه»!حالت ب)در بعضی کشورهای دیگر، فعّالیت‌های فرهنگی-مدنی رونق فزآینده‌ای گرفت. همان طور که معترضان این نوع فعّالیت‌ها هشدار می‌دادند، در خیلی مواقع، به محض این که گوشه و کناری از دشت بی‌فرهنگی جامعه در نتیجۀ فعّالیت‌های آهسته‌وپیوستۀ کُنشگران فرهنگی-مدنی سبز و خرّم می‌شد، سلطه‌گران تمامیت خواه سروکلّه‌شان پیدا می‌شد. آنها مناطقِ روبه‌خرّمی را حصارکشی کرده و ورودی آن محل‌های فرهنگی-مدنی را قفل می‌زدند. امّا کُنشگران کوتاه نیامده و آهسته‌وپیوسته به تلاش‌های فرهنگی-مدنی خود ادامه می‌دادند. همچنین، به مرور، هم به تعداد کسانی که با برنامه‌های فرهنگی-مدنی مشارکت می‌کردند افزوده می‌شد و هم به تعداد کُنشگران.آن قدرها که کُنشگران فرهنگی-مدنی در اوایل کار می‌گفتند هم طول نکشید که عموم مردم از شرایط محیط زیست جمعی خود احساس رضایت می‌کردند. راستش، تغییرات به قدری تدریجی و نرم بود که اصلاً کسی متوجه نشد «خارستان» اوّلیه، در چه مقطع و زمانی به «باغ و بُستان» تبدیل شد. اصلاً نیاز نشد کسانی بیل و کلنگ به دست گرفته، قفل‌ها را شکسته و حصارها را نابود کنند. خود حصارها و حتّی قفل‌ها هم به بخشی از باغ تبدیل شدند.ابتدا مردم به رنگ کردن نرده‌ها پرداختند، بعد سعی کردند از حصارها نیز برای تزئین استفاده کنند، ساقه‌های پیچک‌های بالارونده از حصارها بالا رفتند و هیچ کجا از بذرپاشی و آبیاری آهسته‌وپیوستۀ مردم –که دیگر تقریباً همۀ آنها کُنشگر فرهنگی-مدنی شده‌بودند- به دور نماند.به مرور، همه جا تحت تأثیر فعّالیت‌های باغبانان قرار می‌گرفتشاخه‌های پیچک از نرده‌ها و حصارها بالا رفتند مردم (کنشگران فرهنگی-مدنی) حصارها را تزئین می‌کردندبه مرور، سبزه‌ها، علف‌ها، بوته‌ها، گل‌ها، درختچه‌ها و درخت‌ها به قدری زیاد شده و بالا آمدند که تمام حصارها به زیر سبزه‌ها رفت و دیگر به چشم نمی‌آمدند. آن قدر به آبیاری ادامه دادند که حتّی بسیاری از حصارهای چوبی هم جوانه زده و سبز شدند.حتّی خود حصارهای چوبی هم جوانه زده و سبز شدنددرست است که در برخی باغ و بُستان‌های کنونی هیچ اثری از قفل و حصار وجود ندارد، امّا این به معنای آن نیست که مردم و کُنشگران آن جوامع بالاخره یک زمانی دست به کار شده و حصارها را از زمین کَنده‌باشند، بلکه آنها فقط کار خود را می‌کردند: بذرافشانی، آبیاری، چشمه جوشانیدن، جوی کندن و به طور خلاصه: «باغبانی». حصارها هم به مرور زنگ زدند، به زمین ریختند، جذب خاک و سپس جذب ریشه‌های گیاهان شدند. به این ترتیب، مواد موجود در حصارها نیز به سهم خود، به رشد و بالندگی گل‌ها و گیاهان کمک کردند.باغبانان حصارها را به بخشی از باغ تبدیل می‌کردندباغبانان حصارها را به بخشی از باغ تبدیل می‌کردند باغبانان حصارها را به بخشی از باغ تبدیل می‌کردند شاید برایتان خیلی مهم باشد که بدانید در این جوامع، چه قدر طول کشید که «حال مردم خوب شود». پاسخش این است که «خیلی زود». راستش، در این جوامع، قبل از ایجاد باغ و بستان مذکور و در همان شرایطی که تا چشم کار می‌کرد هنوز فقط خارستان بی‌آب و علف دیده می‌شد، اوّل یک باغ و بستان نامرئی شکل گرفت که اگر چه قابل دیدن نبود، امّا مردم خرّمی آن را احساس کرده و از زیبایی و طراوت آن بهره‌مند می‌شدند. این باغ نامرئی، در روح و روان مردم شکل گرفته بود، در ساحت دل و عرصۀ بین‌الاذهانی آنها. مردمانی که از «ناامیدی، نق زدن، غرغر کردن، آیۀ یأس خواندن، بی‌هدفی، بی‌انگیزگی، بلاتکلیفی، غم پراکنی، غصّه خوردن، به مسخره‌بازی گذراندن، انرژی منفی متصاعد کردن و امثال آن» دست برداشته و امیدوارانه، دست به دست هم داده بودند که سرزمین‌شان، میهن‌شان و وطن شان را آباد کنند، خود را درون یک باغ و بستان درونی احساس می‌کردند. زندگی‌شان معنا و هدف یافته بود. همین که احساس می‌کردند راه را یافته‌اند، همین که خود را در مسیر صحیح می‌دیدند، همین که می‌دانستند دارند آن کاری را می‌کنند که باید بکنند و همین که می‌دانستند در نتیجۀ تلاش‌های آنها، آینده بهتر از گذشته و حال خواهد بود، احساس رضایت عجیبی به آنها دست می‌داد. هر روز، به دنبال راهکاری، توصیۀ حکیمانه‌ای، دستاویزی، قوّت قلب و روشنیِ چشمی، گنج‌های میراث کهن و حاصل انباشت علم و دانش بشری (کتاب‌ها) را گشوده و مطالعه می‌کردند. با این کار، با چه شراب‌ها، میوه‌ها و حظ‌هایی مواجه می‌شدند که پیش از آن در کنج کتابخانه‌هایشان خاک می‌خورد.به ویژه اوایل کار، خیلی طول می‌کشید که در مورد چیزی به توافق رسیده، توان‌شان را هماهنگ و متمرکز کرده و بتوانند یک گام به جلو بردارند، امّا برداشتن گام‌هایی که خودشان با تلاش ذهنی و عملی فراوان برداشته‌بودند، چنان نشاط و حظّی در آنها ایجاد می‌کرد که با «بودن در هیچ باغ و بستانی» قابل مقایسه نبود. وقتی می‌دیدند علم، آگاهی، توانایی، مهارت‌ها و به طور کلّی شخصیت‌شان دارد رشد می‌کند احساس رضایت می‌کردند. علاوه بر این ها، بیشترین عامل نشاط و رضایت‌شان بودن در کنار هم‌وطنانی امیدوار، باانگیزه، کُنشگر و تعالی‌جو بود. هم‌وطنانشان، یعنی همان کسانی که تا دیروز فقط بذر یأس و ناامیدی می‌پراکندند، فقط مظلوم نمایی می‌کردند، فقط منتظر بودند کس دیگری برای بهبود شرایط زیست آنها گامی بردارد، هر صبح در کمال بلاتکلیفی و بی‌برنامگی چشم باز می‌کردند و دائما در حال ناله و نفرین بودند، کسانی که تا دیروز قابل اعتماد نبودند، هر لحظه ممکن بود پایشان را روی سر ما بگذارند که خودشان را یک پلّه بالا بکشند، هر آن ممکن بود زیرآب ما را بزنند و خلاصه همگی به عنوان تهدیدهای بالقوه دیده می‌شدند، دیگر یاران قابل اعتماد و کُنشگری بودند که بودنشان مایۀ دلگرمی بود.مردم این جوامع، ابتدا فقط با هدف خلاص شدن از «خارستان موجود» و رسیدن به «باغ و بستان» نهایی دست به تلاش زدند، آن هم وقتی مطمئن شدند اگر خودشان آستین بالا نزنند، امکان ندارد اوضاعشان بهتر شود. به عبارت دیگر، در ابتدا، آنها از روی اضطرار و ناچاری مجبور شدند سختی و رنج بالا رفتن از کوه را به جان بخرند، به این امید که شاید ده‌ها سال بعد، خودشان و یا حتّی فقط فرزندانشان شرایط بهتری داشته‌باشند، امّا وقتی «رهرو» شده و لذّت «کوهنوردی» را تجربه کردند، آن هدف اوّلیه (رسیدن به مقصد) برایشان به حاشیه رانده‌شد.ای نسخهٔ نامهٔ الاهی که تویی / وی آینهٔ جمال شاهی که توییبیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست / از خود بطلب، هر آن چه خواهی که توییمردم سایر جوامع، وقتی نشاط و آرامش آنها را می‌بینند، گمان می‌کنند «حال خوب آنها» نتیجۀ «باغ و بستان» ظاهریی است که در آن زندگی می‌کنند و با خود می‌گویند «خوش به حال شان، اگر ما هم در آن باغ و بستان زندگی می‌کردیم، مثل آنها شاد و آرام بودیم»، امّا اگر از خود آن باغبانان بپرسید، به شما می‌گویند که باغ و بُستانی که علّت اصلی نشاط و آرامش آنهاست، باغ و بستان دیگری است و حتّی این باغ و بستان مشهود نیز چیزی نیست جز نمود و بروز عینی آن باغ و بستان درونی. آنها لذّتی را تجربه کرده‌اند که اگر هزاران بار دیگر بر سر این دو راهی قرار گرفته و مجبور باشند از میان دو باغ و بستان «بیرونی» و «درونی» یکی را انتخاب کنند، باز هم باغ و بستان درونی را انتخاب خواهند کرد، نه آن باغ و بستان قابل رویتی که مردم سایر جوامع شبانه روز حسرتش را می‌خورند. جالب آنکه آن باغ و بستان اصلی، درونی است و لذا برای تجربه کردن آن هیچ مانع و حائلی بر سر راه مردم جوامع مختلف وجود ندارد.کلام آخربه نظرتان سرنوشت جامعۀ ما از کدام نوع خواهد بود: حالت الف (استمرار چرخۀ نحس استبداد و هرج‌ومرج) یا حالت ب (اوّل تجربه کردن باغ و بستان درونی و بعد هم متجلّی شدن آن در عالم بیرون)؟به نظرم، جامعۀ ما نیز بالاخره از این چرخۀ نحس نجات یافته و باغ و بستان خواهد شد، امّا این که این فرآیند چقدر طول بکشد، بیش از هر چیز دیگری به ما و تصمیم‌مان بستگی دارد: این که همچنان می‌خواهیم فقط آیۀ یأس خوانده، بذر ناامیدی پراکنده، ناله و نفرین کرده، منتظر نجات دهنده‌ای بوده و امواج منفی متصاعد کنیم، یا عزم‌مان را جزم کرده، بیلچه و آب‌پاش به دست گرفته و با برنامه‌های فرهنگی-مدنی همراه شویم (یا خودمان آغازگر چنین فعّالیت‌هایی شویم) [4] [5].فکرش را بکنید، اگر به جای بلاتکلیفی، غرغر کردن و عمر گذراندنِ بی‌هدف در این خارستان (دشت بی‌فرهنگی)، در راستای آباد کردن آن دست به کار شده و با میراث حُکمای گذشته (مولوی، حافظ، سعدی، نظامی، فردوسی و غیره) و آثار دانشمندان داخلی و خارجی مأنوس شویم، اگر به جای مشارکت در انتشار و منعکس کردن امواج منفی، با سایر باغبانانی که امیدوارانه و بانشاط مشغول کار شده‌اند همراه و دم‌خور شویم، اگر دست به دست هم دهیم به مهر که میهن خویش را کنیم آباد، زندگی چقدر خواستنی می‌شود.بله، به هر حال، همواره کسانی هم هستند که بدون این که در ایجاد یک باغ نقشی ایفا کرده باشند، بر سر سفرۀ میوه‌های آن می‌نشینند، امّا آنها از روی جهل شان است که فکر می‌کنند زرنگی کرده‌اند، آنها باغ و بستان اصلی را تجربه نکرده و بعید است در آینده نیز تجربه کنند. تصمیم با خود ماست، می‌خواهیم از باغبانانی باشیم که لذّت «تبدیل کردن خارستان به گلستان» را تجربه می‌کنند یا آماده‌خورانی که از این «بالاترین لذّات زندگی دنیا» محروم مانده و ترجیح می‌دهند بر سر سفره‌هایی بنشینند که دیگران فراهم آورده‌اند. فکر می‌کنید در عالم پس از مرگ، کدام گروه حال و روز بهتری خواهد داشت؟!ما به اتّفاق برخی دوستان، حرکت‌های فرهنگی-مدنیِ «انجمن فکر و فلسفۀ کرمانشاه» و «جلسات کتابخوانی کرمانشاه» را آغاز کرده‌ایم. دوستان دور و نزدیک دیگری را نیز می‌شناسم که فعّالیت‌های ارزشمند مشابهی دارند. به سایرینی که هنوز در این مسیر قرار نگرفته‌اند نیز پیشنهاد می‌کنم به جای صرف کردن اوقات فراغت و توان و فرصت آزادشان پای سریال‌های بی‌سروته تلویزیونی، پرسه‌زدن و از این شاخه به آن شاخه پریدن‌ در فضای مجازی و نق زدن و غُرغُر کردن که همگی روح و روان را ناآرام‌تر و افسرده‌تر می‌کنند، دور و برشان را جستجو کرده و حرکت‌های فرهنگی-مدنی‌ای که در محدودۀ زندگی‌شان شکل گرفته‌است را پیدا کنند. بر اساس علاقه و سلیقه‌شان، با یکی-دو تای آنها همراه شده و به جای اینکه خود را با ایفای نقش بازیگران تلویزیونی مشغول کنند، خودشان یکی از نقش‌های اصلی داستان واقعیِ «آباد کردن ایران» را به عهده بگیرند.شاید هم بخواهید با دوستان و آشنایانتان، حرکت مشابه جدیدی را شروع کنید. در هر صورت، موفق و نیک فرجام باشید.به امید باغبان شدن همۀ ما ایرانیان؛به امید اینکه باغ و بستان درونی خودمان را بر پا و تجربه کنیم؛به امید فردایی بهتر؛به امید ایرانی آباد؛پانویس‌ها:[1] مصطفی ملکیان: «من به‌ طور کلی هنوز هم به اصالت فرهنگ قائلم؛ نه به اصالت سیاست و نه به اصالت اقتصاد. هنوز هم معتقدم بهترین کاری که یک انسان، چه برای خودش و چه برای شهروندان و چه اساسا برای همنوعانش می‌تواند انجام دهد، آگاهی‌بخشی تام و تمام است. .... البته این راه، راهی است طولانی و تدریجی که چه‌بسا خیلی‌ها را ناامید می‌کند، اما من فکر می‌کنم این یگانه راه است. وقتی راه، یگانه باشد، یعنی دیگر چاره‌ای جز این نیست. اگر از شهری به شهری دیگر، پنج جاده وجود داشته باشد، البته ما باید کوتاه‌ترین، مطمئن‌ترین و بی‌عواقب‌ترین جاده را انتخاب کنیم. اما اگر از شهری به شهر دیگر فقط یک جاده وجود داشته باشد و ما واقعا بخواهیم از این شهر به شهر دیگر برسیم، باید این جاده را در پیش بگیریم. هر چقدر هم این جاده طولانی باشد، هر چقدر هم که سنگلاخی باشد و هر چقدر هم عواقب داشته باشد. من معتقدم یگانه راه، راه تحول فرهنگی است. با اینکه می‌دانم انسان در این راه باید خون جگر بخورد، اما می‌گویم راه دیگری وجود ندارد. بنابراین ما باید راه تحول فرهنگی را برویم» (مصاحبه استاد ملکیان با روزنامه شهروند دربارۀ «ریشۀ اعتراضات آبان 98، قابل دسترسی در کانال تلگرامی مصطفی ملکیان».[2] استاد همایون کاتوزیان (دانشگاه آکسفورد) توضیح می‌دهد که در تاریخ ایران چرخۀ «استبداد-هرج‌ومرج-استبداد» یا «حکومت استبدادی-جامعۀ استبدادی-حکومت استبدادی» برقرار بوده‌است. یعنی ابتدا حکومت موجود به دلیل نبود هر گونه ضابطۀ محدود کننده‌ای به مرور به استبدادی شدن میل می‌کرده‌است. با نزدیک شدن حکومت به نقطۀ «اوج استبداد»، کل جامعه به تنگ آمده و به شکل کور و بی‌برنامه (با شعارِ «هر چی میشه بزار بشه، شاه فقط باید بره») بر نظام استبدادی می‌شورید. با از هم پاشیدن نظام استبدادی، این بار همه چیز به دست یک «جامعۀ بی‌ضابطه» یا همان «جامعۀ استبدادی» می‌افتاد و لذا «هرج‌ومرج»ی طاقت‌فرسا همه جا را می‌گرفت. از آنجا که برای تصاحب تاج پادشاهی هم هیچ ضابطه‌ای جز «زور» وجود نداشت، در گوشه‌وکنار مملکت مدّعیان زیادی برای تصاحب تاج پادشاهی قیام می‌کردند. ثبات و امنیت به حداقل ممکن (تقریباً صفر، حتّی کمتر از امنیت و ثبات اندکی که تحت سلطۀ نظام استبدادی وجود داشت) می‌رسید. راه‌زنان، گردن‌کشان و قلدران کوچه و بازار مجال پیدا می‌کردند به جان مردم بیفتند. شرایط به قدری سخت‌تر (نسبت به شرایط نامطلوب تحت نظام استبدادی) می‌شد که مردم رفته‌رفته برای دوران نظم حداقلی و استبدادی پیشین حسرت خورده و پادشاه مستبد مغلوب شده را نیز «شاه شهید»، «پادشاه عادل»، «شاه کبیر»، «شاه مظلوم»، «نور به قبرش بباره» یا امثال آن می‌نامیدند. برای برون رفت از این هرج‌ومرج خانمانسوز و حصول حداقلی از نظم و ثبات، مردم و نخبگان به مرور گِرد کسی که برای تصاحب تاج و تخت شانس بیشتری داشت (زورمندترین مدّعی) جمع شده و کمک می‌کردند که با تاج‌گذاری او قائله ختم شود. شخص جدیدی که موفق شده بود با زور به پادشاهی برسد، به طبع، مؤسس یک سلسله و نظام استبدادی جدید می‌شد؛ «روز از نو، روزی از نو».[3] زنده‌یاد، مهندس مهدی بازرگان، در کتاب ارزشمند «سازگاری ایرانی»، یکی از ایرادهای بنیادین و موانع اصلی توسعۀ ما ایرانیان را این می‌داند که به جای پرداختن به فعّالیت‌های «آهسته‌وپیوسته، بلندمدّت و زیربنایی»، عجله داریم که خیلی زود و با زور به اهداف خود برسیم. پیشنهاد می‌کنم توضیحات مختصر ایشان در این باره را در اینجا مطالعه بفرمایید.[4] دکتر محسن رنانی بیان می‌کند: «امیدوارم که به لطف الهی بتوانیم بیشتر و بهتر در حوزۀ توسعه، در حوزۀ کودکی و در حوزۀ آموزش، با همکاری شما کار کنیم. و جامعه‌مان را کمک کنیم که یک گام کوچک، یک گام کوچک و باز یک گام کوچک به سمت بهبود شرایط حرکت کنیم. گام‌های بزرگ را دنبالش نباید باشیم. انقلاب‌های واقعی انقلاب‌هایی است که با حرکت‌های کوچک و آرام محقق می‌شود. انقلاب‌های بزرگ و گسترده فقط ویرانگری به جا می‌گذارند. انقلاب‌های واقعی همین حرکت‌های کوچکی است که ما از خودمان شروع کنیم، از خانواده‌مان شروع کنیم و از مدارس‌مان شروع کنیم. توسعه از همین گام‌های کوچک و از همین اقدامات اندک آغاز می‌شود. ما در این صد سالۀ بعد از مشروطیت به خطا و به خطا و به خطا گمان می‌کردیم که «توسعه و پیشرفت از بالا شروع می‌شود و باید حکومت‌ها عوض بشوند تا جامعه متحوّل بشود» یا «باید حکومت‌ها متولّی تغییر باشند و با برنامه‌های فراگیر توسعه و غیره و غیره جامعه را متحوّل کنند» و در این صد سال، ما همۀ سرمایه‌هایمان را همۀ منابع کشور را در این مسیر صرف کردیم، نابود کردیم و تخریب کردیم و امروز به گمان من روزیست که باید برگشت کنیم و متوجه این موضوع باشیم که توسعه از خانه، توسعه از مدرسه و توسعه از تک تک ماها شروع می‌شود؛ [توسعه] از تحوّل در فرد، از تحوّل در خانواده و تحوّل در مدرسه شروع می‌شود» (گزارش بازدید از یک مدرسۀ خلّاق و کودک-محور، کانال پویش فکری توسعه).[5] دکتر مقصود فراستخواه در پاسخ به این پرسش که «برای بهبود خلقیات ما ایرانیان، ارتقاء فرهنگ و اصلاح جامعه چه باید کرد؟» بیان می‌کند: »پاسخ تنها دو کلمه ‌ا‌ست: "یادگیری" و "کُنش". مراد از یادگیری تنها یادگیری فردی نیست، بلکه یادگیری گروهی، سازمانی و اجتماعی است ... یادگیری اجتماعی تنها از جنس شناخت نیست، بلکه در آن عنصر عمل و پراکسیس [کُنش هدفمند، تمرین کردن، کاری را در عمل پیش بردن] هم وجود دارد. از رهگذر کُنش انتقادی و خِرد ارتباطی، الگوی زیست اجتماعی بهتری را مشق و تمرین می‌کنیم و می‌آموزیم. هر حلقه‌ای که به وجود می‌آوریم، هر اجتماع محلّی، هر نهاد مدنی و هر پویش درون‌زای جمعی و هر جنبش عمیق اجتماعی می‌تواند نقطۀ عزیمتی برای دانش بیشتر، بینش ژرف‌تر و منش اجتماعی بهتر باشد ... ما نیازمند رویکردی شبکه‌ای و طرحی آهسته و پیوسته هستیم. باید همه‌جانبه و شبکه‌ای نگاه کنیم و طرحی ژرف و مشارکت‌جویانه و نه نخبه‌گرایانه بجوییم. تغییر و تحوّل یک طرح گسترده است که به مشارکت فراوان مردم نیاز دارد. همه باید در این طرحِ آهسته، پیوسته، همه‌جانبه و گسترده مشارکت کنند [کنیم]» (کتاب «ما ایرانیان»، چاپ دهم، صص. 222 و 221).پایان!سایر یادداشت‌هایم را می‌توانید از طریق لینک‌های زیر ببینید:کانال وحید احسانی در تلگرامصفحه‌ام در اینستاگرامصفحه‌ام در ریسرچ‌گیت