در باب شناخت

نقاشی از جکسون پولاکمیترسم از دست خدا نتوانیم خلاص شویمچون هنوز به دستور زبان عادت داریم-نیچهفلسفیدن اگر به درستی انجام شود دلسرد کننده و وقتی نادرست انجام شود باشکوه است. دلسرد کننده میگویم به این خاطر که نشان می دهد(یا در نتیجه ی فلسفیدن صحیح دیده میشود) که پیشرفتی جز درک اعماق چاهی که درش افتاده ایم حاصل نشده است. انهم وقتی که هدف خروج از چاه بود. چه قدر زیبا و اغواکننده است که بتوان خیال کرد میتوان گزاره ای فلسفی را ثابت کرد یا به قطع دانست. آلبرکامو میگوید :«اگر بتوانم از صحت چیزی مطمعن باشم همه چیز نجات پیدا میکند». شاید بی جا نباشد که ذهن آدمی را به کودکی تشبیه کنیم که در میان خرابه های شهری سابقا باشکوه سرگردان است. شکوه و عظمت این شهر ، که حالا ویرانه ای بیش نیست برایش امری تخیلی و غیر واقعی اما اغواگر مینماید. شکوه حاصل از یقین از ما دور است. دوریم از دوره ای که فکر کردن به معنی بودن بود.عقل ، دیگر شگوه و جلال سابق را ندارد. از قطعیت دم نمیزند ، مگر در خودش. در قلمرو خود یعنی داخل جمجمه. در باره دنیای فیزیکی( که نقدا در این جستار تصور میکنیم وجود دارد) تنها به این اکتفا میکند که قطعیت موجود عدم قطعیت است. «مردی هیچگاه دوبار از کنار رودی نمیگذرد. چرا که دفعه دوم نه مرد همان مرد است نه رود همان رود و نه مکان همان مکان. همه چیز مدام در تغییر است»{نقل قول از فیلسوف یونانی هیراکلیتوس} استدلال های ما همگی به بی پشتوانه بودن محکوم اند. نحوه ی استدلال منطقی چنین حکم میکند. باید امر محکوم به بی پشتوانگی را شفاف تر بیان کنیم.چیزی که مارا در این درد سر ها می اندازد تعریفی است که از استدلال منطقی ارائه داده ابم. لیکن با وجود این که منشا مشکلات ماست ، والا ترینی است که داریم. عقل پوچ است اما بالاتر از آن چیزی نیست{نقل قول از آلبرکامو}.چه چیزی بدیهیست؟ چه چیزی ثابت است؟ تنها یک تکه چوب برای من کافی است تا در دریای متلاطم در خود فرونریزم. اما میدانم ثبات در این جهان وجود ندارد. چیز ثابتی در کار نیست مگر در میان جمجمه ام.تنها میتوانم در دنیای ذهن و انتزاع چیزی را ثابت بدانم.همانطور که گفتم. مشکل ما از وقتی فکر کردن درست را تعریف کردیم شروع شد. این که باید استدلال ما بر پایه ی یک گزاره یا یک داده ی یقینی(از نوع بی واسطه) باشد. در حالی که این نوع فکر فقط در انتزاعاتی چون ریاضی کار میکند و عملا راجب جهان چیز یقینی ای وجود ندارد.فیلسوف میگوید فکر میکنم پس هستم. و با بررسی این جمله ی وی به پیش فرض های خام و نسنجیده میرسیم. باید قبل از استدلال فکر کردن را تعریف کرد. بودن را تعریف کرد و.... در کل به قرار داد های انتزاعی از قبل مشخص شده نیاز است. این نمیتواند پایه ی شناخت درست از بودن باشد. البته از طرفی دیگر در ما در دستور زبان گرفتاریم. با کمی دقت متوجه میشویم آفریدگار خدا ، دستور زبان است. دستور زبان است که فکر : «اگر فعلی انجام شده فاعلی بوده» را به خوردمان میدهد. اگر انسان فکر میکند و میگوید که هر علتی معلولی دارد در این دام خواهد افتاد که در همه جا جزم اندیشانه چنین فکر کند. و او که تیز بین تر است متوجه میشود جهان جز به چیزیست که زبان نقل میکند و پی میبرد که باید علیت را ( علت و معلول) مفاهیمی محض پنداشت و فقط برای اشاره به پدیده های انتزاعی از آنها اشاره کرد نه توضیحشان.به جاست که اینجا بگوییم زبان حاصل و بانی تکوین ذهن بشر است.چیزی که میبینم تفسیر مغزم از نوری است که دریافت میکند. اگر چشمم جور دیگری بود ، جور دیگری میدیدم.( مثل آنهایی که به کور رنگی دچار اند) در باره تمامی احساسات این مورد صادق است که چیزی که حس میکنم تفسیری است از پدیده واقعی. پس در جست و جوی شناخت نه به حس اعتماد کامل هست و نه به عقل. ممکن است در این نقطه کسی به دنبال امر یقینی بگردد تا نجاتمان دهد. اما او باید بداند یقینی چیست. نمیتواند بدون دانستن این که دنبال چه میگردد به جست و جو بپردازد اما مخاطب نکته بین ما مطمعنا اینجا متوجه شده است که داریم خودمان را گول میزنیم.تعریفی برای یقین ارائه دادن همان پیشفرضی انتزاعی داشتن است. بازگشتن به خانه اول. که واقعا هم خانه اول هست چرا که همه چیز از همین جا ، از انتزاع شروع شده است. میتوان گفت فلاسفه امروز و حتی دیروز به قدری از شناخت کامل ناامید و دلسرد شده اند که گویی دم درب ورودی هر دپارتمان فلسفه خواهند نوشت:«اگر فکر میکنید میتوانید جهان را به طور کامل بشناسید به عنوان پاداش ، سر خود را به محکم ترین شکل ممکن به دیوار سمت راست بکوبید. با تشکر».خارج از شوخ طبعی اگر بخواهیم ببینیم ، بحرانی در این میان به وجود آمده. اگر شناخت ناممکن است پس چیستند گزاره های علوم طبیعی؟ چه اعتباری دارند؟ اگر انها داده هایی واضح و شفاف و عموما یقینی در باره جهان پیرامون نیستند پس چیستند؟پاسخ عیان است. گزاره های علوم طبیعی گزاره هایی واضح و شفاف در شرح هستی و کارکردش نیستند. بلکه تفسیر اند. گزارش اند. خصوصیاتی را که بر تفسیر ها قائل میشویم برای خود هستی صادق نیستند. اگر فیزیکدانی فکر میکند دنیا منظم است ، در واقع چنین نیست. حتی تیز بین ترین فیزکدانان(من جمله انیشتین) هم در باره سازگاری عجیب ریاضیات و فیزیک تنها به حیرت کردن بسنده کرده اند. اما حیرت کافی نیست. باید پاسخ داد. این تفسیر است که منظم است و نظمش حاصل گرایش ذاتی ذهن به نظم است. نمیتوان گفت هستی منظم است چون نمیشناسیمش. شاید باشد شاید نباشد. وقتی به سمت بن و پایه علوم طبیعی میرویم لاجرم پس از فیزیک به ریاضیات میرسیم. زمانی برای من نویسنده سوال بود که چطور ممکن است ریاضیاتی که به کل و وضوح انتزاعی است زبان توضیح و فهم دنیای فیزیک باشد تا بعدا فیزیک ازش بروید؟ در واقع هم پاسخ و هم مایه گمراهی در صورت مسئله است. پاسخ این که زبان است. گمراهی این که زبان فهم دنیای فیزیکی است. تمام گزارش های ما از نام گذاری ها ، از زبان های انتزاعی نشات میگیرند. تفسیری که از جهان فیزیکی داریم هم از زبان ریاضیات( لازم به ذکر است که ریاضیات هم یک زبان به حساب می آید) تغذیه میکند. البته انتزاعی بودن تفسیری که از جهان فیزیکی داریم علاوه بر این لایه دیگری دارد که مدل سازی باشد.همانطور که امروزه پایه های ماده را اتم میدانیم در حالی که اتم یک مدل است.لازم میبینم به این نکته اشاره کنم که جستار ما در باره جست و جوی امر یقینی در دنیای بیرونی بوده است. یقین در انتزاع ممکن است. لازم و رایج نیز هست. گزاره های ریاضیاتی همگی از یقینی تغذیه میکنند که کاملا پایه ی انتزاعی دارد. میتوان گفت من و یقین هردو در جمجمه زندانی ایم و تنها از پنجره کوچکی به مانعیت شیشه ی تفسیری که بین ماست جهان را میبینیم.نوشته : م.ع.س