امامت و رهبری شهید مطهری

ما وقتی که تاریخ را مطالعه می کنیم می بینیم در آن 23 سال چنین فرصتی برای پیغمبر اکرم به دست نیامد. البته پیغمبر از هیچ فرصتی کوتاهی نکرد و خیلی چیز ها را تعلیم داد ولی با توجه به تاریخچه مکه و مدینه پیغمبر و گرفتاریها و مشاغل زیادی که ایشان داشت، مسلّم این مدت وافی نبود که همه احکام اسلام را برای همه مردم بیان کند، و امکان ندارد که چنین دینی ناقص بیان شده باشد. بنابراین حتماً باید کسی یا کسانی در میان اصحاب پیغمبر وجود داشته باشند که اسلام را به تمام و کمال از پیغمبر فرا گرفته و شاگردان مجهز پیغمبر باشند که بعد از رفتن او از نظر توضیح و بیان اسلام نظیر وی باشند با این تفاوت که پیغمبر از راه وحی الهی می گفت و اینها از راه یاد گرفتن از پیغمبر می گویند.بعد می گویند شما چون چنین کسی را سراغ ندارید و به او رجوع نکردید، خواه ناخواه از اول، دین اسلام را ناقص تلقی کردید و در نتیجه مسئله قیاس را پیش آوردید. و درست هم هست؛ مسئله قیاس از آنجا در میان اهل تسنن مطرح شد که گفتند در مسائلی که باید حکمی داشته باشیم ولی از پیغمبر نرسیده چه کنیم؟ گفتند چاره ای نداریم جز اینکه با مقایسه یک موضوع با موضوع دیگر و مشابهات ظنّی و گمانی حکم چنین مسائلی را استنباط کنیم. این سخن از علمای شیعه هم نیست، از حضرت امیر شروع شده و در نهج البلاغه هست و در کلمات سایر ائمه علیهم السلام نیز زیاد است که این چه گمان باطلی است؟! علی می فرماید: اَم اَنزَلَ اللهُ دیناً ناقِصاً1؟ آیا خدا دین را ناقص فرود آورد که نیاز داشته باشد به این رأیهای مِن عندی؟ سایر ائمه علیهم السلام هم پافشاری زیادی بر این مسئله کرده اند که صحبتِ نقصانگی دین نیست که مسائل دینی در بعضی موارد ناقص باشد و چون ناقص است، با رأی و گمان خودمان حکمی به دست آوریم. در اصول کافی بابی است به نام (( باب الرد الی الکتاب و السنه و انه لیس شیء من الحلال و الحرام الّا و قد جاء فیه کتاب او سنة)) که هیچ مسئله ای نیست که لااقل صورت کلی آن در کتاب و سنت وجود نداشته باشد. کلیِ مسائل آمده است، مصداق را باید کشف کرد. اجتهاد از نظر شیعه همین است یعنی کلیات اسلام کافی است،مجتهد باید کلیات را بر جزئیات تطبیق کند. ولی قیاس این است که حتی کلیات هم کافی نیست، باید با مشابهات ها و گمان ها حدس زد و به طور تخمینی حکم را استنباط کرد.بنابراین علمای شیعه می گویند که ما و شما هر دو اعتراف داریم که پیغمبر اکرم در آن 23 سال نتوانست تمام احکام را ولو به صورت کلی برای مردم بیان کند. شما بگویید رسول اکرم همین طور رها کرد و آنان آماده بودند که به تمام سؤالات جواب بدهند. علی همیشه می گفت هرچه از اسلام می خواهید بپرسید تا من به شما بگویم.امام یعنی کارشناس امر دینحال ما این مطلب را به زبان امروز بیان می کنیم. علمای شیعه می گویند اینکه شما منکر امام با این مشخصات هستید، در واقع اسلام را تحقیر می کنید. یک دستگاه فنی که به جایی فرستاده می شود، متخصصش هم باید همراهش باشد. اگر کشوری مثل آمریکا یا شوروی یک ابزار فنی مانند فانتوم یا میگ را به کشوری که مردمش با آن ابزار آشنا نیستند صادر می کند، برای این که مردم را با آن آشنا کند متخصص هم همراهش می فرستد. البته در مورد امور ساده مثل پارچه نیازی به همراهی متخصص نیست. شما اسلام را که از جانب خدا به مردم رسیده، چگونه چیزی تلقی می کنید؟ آیا آن را به سادگی پارچه تلقی می کنید که وقتی از کشوری به کشور دیگر صادر می شود نیازی به همراهی متخصص و پارچه شناس با آن نیست؟ یا آن را به پیچیدگی یک ابزار فنی تلقی میکنید که هنگام صدور آن کارشناسی هم باید همراهش باشد که تا مدتی مردم را با آن آشنا کند؟امام یعنی کارشناس امر دین، کارشناسی حقیقی که به گمان و اشتباه نیفتد و خطا برایش رخ ندهد. پیغمبر اکرم اسلام را برای مردم آورده است. باید لااقل برای مدتی کارشناسان الهی در میان مردم باشند که اسلام را به خوبی به مردم بشناسانند. چنین شخصی پیغمبر اکرم برای مردم تعیین کرده است. علمای شیعه این مطلب را با تعبیر (( لطفٌ )) بیان کرده اند یعنی لطف الهی، و مقصود این است که این مسئله برای هدایت بشر مفید است؛ چون راه بشر به سوی او بسته است لطف الهی ایجاب می کند که از آن سو عنایتی بشود؛ همانطور که در مورد نبوت می گویندلطفٌ. پس این یک اصل از اصول شیعه که تقریباً می توان گفت دلیل عقلی شیعه در بابا امامت است.مسئله عصمتدر اینجا مسئله عصمت پیش می آید. وقتی که شیعه امام(2) را در چنین مقامی تلقی می کند که حافظ و نگهبان شریعت و مرجع مردم برای شناساندن اسلام است، همانطور که برای پیغمبر عصمت قائل است، برای او هم عصمت قائل است. در مورد عصمت پیغمبر هیچ کس شبهه نمی کند و امر بسیار واضحی است. اگر برای ما قطعی شود که سخنی را پیمبر اکرم فرموده، در صحت آن شک نمی کنیم و می گوییم پس درست است. هیچ وقت نمی گوییم پیغمبر در اینجا اشتباه کرده است. کسی که خدا او را برای هدایت مردم فرستاده در حالی که مردم به هدایت الهی نیاز داشته اند، نمی تواند انسانی جایز الخطا یا جایز المعصیة باشد. دو گونه خطاست: یکی اینکه عالماً عامداً معصیت کند مثلاً خدا به پیغمبر دستور بدهد که چنین بگو بعد پیغمبر ببیند مصحلت و منفعت خودش طور دیگری اقتضا می کند و آن سخن را به گونه ای دیگر برای مردم بگوید. واضح است که این بر ضد نبوت است. اگر امامت را به این شکل تعریف کنیم که امری است متمّم نبوت از نظر بیان دین، به آن دلیل وجودش لازم است که وظیفه پیغمبر را در بیان احکام انجام دهد، به همان دلیل که پیغمبر باید معصوم از اشتباه و گناه باشد، امام نیز باید چنین باشد. اگر کسی بگوید لازم نیست امام معصوم باشد و چنانچه اشتباهی کرد کس دیگری به او تذکر می دهد، می گوییم ما نقل کلام به آن کس دیگر می کنیم، باز او نگهبان دیگری می خواهد، بالاخره شخصی باید باشد که بتواند واقعا حافظ شرع باشد. علاوه بر این اگر امام خطاکار و گنهکار باشد، وظیفه دیگران است که او را به راه راست بیاورند و حال آنکه وظیفه دیگران این است که مطیع امر او باشند. ایندو با همدیگر جور در نمی آید.مسئله تنصیصاز مسئله عصمت می رسند به تنصیص. بنابراین شکل کلامی قضیه این است که از خدا شروع می کنند می گویند امامت لطفی است از جانب خدا؛ چون لطف است پس باید وجود داشته باشد و چون چنین لطفی بدون عصمت ممکن نیست، پس امام امام باید معصوم باشد و به همین دلیل باید منصوص باشد زیرا این امر [ یعنی عصمت ] موضوعی نیست که تشخیصش با مردم باشد. همانطور که تشخیص پیغمبر با مردم نیست و با خداست که چه کسی را به پیغمبری معین کند و او را با دلایل و آثار و معجزات معرفی نماید، تشخیص امام هم با مردم نیست و از جانب خداست باید تعیین شود با این تفاوت که پیغمبر چون بشر دیگری در کار نیست، باید از راه آثار معجزات به مردم شناسانده شود ولی امام باید از راه پیغمبر شناسانده شود .از اینجا وارد تنصیص می شوند و می گویند پس امامت - به این معنا که گفتیم - باید به نصّ باشد از طرف پیغمبر نه به صورت تعیین مردم بنابراین از مسئله لطف آمدند به مسئله عصمت و از مسئله عصمت آمدند به مسئله تنصیص. به اینجا که می رسند، پله چهارمی را باید طی کنند: بسیار خوب، اینها همه درست ولی چه ارتباطی با علی دارد؟1.نهج البلاغه ، خطبه 18 2. بیشتر به جنبه دینی او نظر دارند. قبلاً گفتم اینکه در عصر ما مسئله امامت را فوراً مساوی با مسئله حکومت که جنبه دنیایی قضیه است می گیرند، صحیح نیست. در مسئله امامت بیشتر جنبه دینی آن مطرح است. اصلاً بین مسئله امامت و مسئله حکومت به یک اعتبار نوعی عموم و خصوص من وجه است. امامت یک مسئله است و حکومت که از شئون امامت است مسئله دیگری است. در زمان غیبت، ما درباره حکومت صحبت می کنیم ولی درباره امامت صحبت نمیکنیم. نباید امامت را مساوی حکومت دانست. امامت به تعبیر علما ریاست در دین و دنیاست؛ چون ریاست در دین است قهراً ریاست در دنیا هم است ؛ مثل خود پیغمبر که چون رئیس دینی بود، به تبع رئیس دنیایی هم بود. اگر در زمانی فرضاً امام وجود نداشته باشد یا امام غیبت داشته باشد و ریاست دینی به آن معنا در کار نباشد، آنوقت مسئله ریاست دنیایی پیش می آید که تکلیف آن چیست.