صلحی که همه‌ی صلح ها را بر باد داد

✍علی‌رضا جعفرزاده | ? دانشجوی کارشناسی مهندسی شیمی علم و صنعت | ? پرونده «صلح»? برخی از مورخین معتقدند که سایکس-پیکو، جغرافیای سیاسی خاورمیانه را در همان نقشه ترسیم کرده‎اند وریشه بسیاری از مشکلات حل‎ناشدنی این منطقه در خطوطی است که سایکس و پیکو بدون در نظر گرفتن تفاوت‎های قومی و مذهبی ساکنان این سرزمین‎ها کشیده‎اند. شاید کم‎تر منطقه‎ای را بتوان پیدا کرد که به اندازه‎ی خاورمیانه در ۱۰۰ سال اخیر شاهد انواع و اقسام خشونت‎ها باشد. از جنگ‎های داخلی گرفته تا ظهور گروه‎های مختلف بنیادگرا. طی این سال‎ها همواره این سوال مطرح بوده است که چرا این منطقه روی صلح به خود نمی‎بیند و اساسا ریشه‎ی این ناآرامی آمیخته به این سررزمین در کجاست. فهرستی از عوامل دخیل در این موضوع می‎توان ارائه داد نظیر دخالت خارجی، بنیادگرایی دینی، کشف نفت، قدرت‎گرفتن نظامی‎ها و…. این نوشتار قصد دارد عاملی را معرفی کند که می‎توان گفت سنگ بنای کجی است که نه تنها به هدف خود یعنی پایدار کردن صلح نرسید بلکه این منطقه را تبدیل به میدان جنگی ظاهرا ابدی کرد.سایکس – پیکودر پایان سال ۱۹۱۵ که به تدریج شکست دولت عثمانی و متحدان آن مانند آلمان در حال آشکار شدن بود، بحث بازآرایی مرزی و ارضی حوزه تحت تسلط این امپراطوری به مشغله ذهنی رهبران بریتانیا و فرانسه بدل شد. در یکی از همین روزها مایک سایکس، دیپلمات بریتانیایی به جلسه کابینه رفت و توضیح داد که وقتی کار دولت عثمانی تمام شد، بهترین گزینه برای تقسیم جهان عرب با فرانسوی‌ها کدام است. او ایده خود برای خط‌کشی منطقه در حدفاصل عکا در شمال اسرائیل کنونی تا سرحد کرکوک را مطرح کرد، به گونه‌ای که مرزهای شرقی مدیترانه یعنی از شهرهای مرسین و آدنا در ترکیه امروز تا صور لبنان و نیز بخش‌های بزرگی از سوریه و غرب عراق حوزه نفوذ و سلطه فرانسه شود. بریتانیایی‌ها هم بر بخش‌های بزرگی از عراق و کویت تسلط پیدا می‌کردند و مناطقی مانند کرکوک و اردن تا صحرای سینا هم حوزه نفوذ آنها می‌شد. تنها بر سر فلسطین توافقی حاصل نشد و قرار شد که تا تعیین تکلیف آن تحت قیمومیت بین‌المللی بماند.نماینده‌ای از بریتانیا و نماینده‌ای از فرانسه چند ماهی مخفیانه چانه می‌زدند و روس‌ها را از پیشرفت کار، آگاه می‌کردند. بالاخره ماه مه ۱۹۱۶، درست صد سال پیش، همه راضی شدند و در خفا سندی امضاء کردند به نام «توافق‌نامه آسیای صغیر»، که بعضی مورخان معتقدند جغرافیای سیاسی و حتی سرنوشت ساکنان خاورمیانه را رقم زد. این توافق‌نامه را بیشتر به نام «توافق‌نامه سایکس-پیکو» می‌شناسیم.نادیده گرفتن مردماین مذاکرات بین نمایندگان بریتانیا و فرانسه به صورت محرمانه انجام می‎شد؛ چرا که اولا هنوز جنگ تمام نشده بود و طرفین با «فرض» پیروزی درحال پیشبرد مذاکرات بودند وثانیا دولت عثمانی که طرف دیگر جنگ بود نباید از این مذاکرات مطلع می‎شد. فارغ از این نکته اما سایکس و پیکو که به خاورمیانه سفر کرده بودند، کمابیش معتقد بودند که حکومتشان منشا خیر و برکت برای مردم منطقه خواهد بود، فلذا قدرت‎های اروپایی دلیلی نمی‎دیدند که نظر مردم را جویا شوند.در این بین حتی حاکمان محلی نیز نادیده گرفته شدند و بریتانیا توافقات قبلی صورت گرفته با آنان را زیر پا گذاشت. برای مثال طبق قراری که بریتانیایی‌ها با سلطان حسین بن علی، حاکم مکه و سه فرزندش گذاشته بودند. به آنها قول داده شده بود که در ازای قیام و مقابله با عثمانی در شبه جزیره عربستان، صاحب کشوری بزرگ در منطقه عربی خاورمیانه بشوند. این خواست‌ها در کنفرانس صلح ورسای در سال ۱۹۱۹ هم تأمین نشد و بریتانیا و فرانسه ترجیح دادند که مناطق یادشده را به طور قطعی بین خود تقسیم کنند. فیصل، پسر حسین بن علی که در سوریه علیه این ناکامی قیام کرد، سرکوب شد و مجبور به فرار گشت. قیام‌ها و شورش‌هایی که سال ۱۹۲۰ در عراق تحت تسلط بریتانیا شکل گرفت هم، با کمک نیروهایی از هند ناکام ماندند. بریتانیایی‌ها ۲۲۰۰ کشته دادند و مردم شورشی منطقه نزدیک به ۸۵۰۰ کشته.تنها یک سال بعد بود که وینستون چرچیل، وزیر تازه امور مسعتمرات در دولت بریتانیا مذاکرات محرمانه‌ای را در قاهره برای بازآرایی مناطق تحت قیمومت بریتانیا به جریان انداخت. حاصل این مذاکرات این بود که فیصل پسر حسین بن علی زمامدار عراق شود و عبدالله، پسر دیگر او زمام امور اردن را به عهده بگیرد.نادیده‎گرفتن کردهادر این توافق اما سرنوشت کردها با مردم عرب منطقه کمی متفاوت بود. در ابتدا و متاثر از ضعف ترک‎های میراث‌دار عثمانی، طبق پیمان سور به کردهای ترکیه به شمول موصل حق استقلال داده شده بود ولی در پیمان لوزان که سه سال بعد تحت تاثیر فتوحات و پیشروی ترک‎ها امضا شد، این حق نادیده گرفته شد. از آن زمان به بعد مناطق مختلف کردنشین شاهد جنبش‎ها و خیزش‎های متفاوتی برای خودمختاری و استقلال بوده‎اند.برخی از مورخین معتقدند که سایکس-پیکو، جغرافیای سیاسی خاورمیانه را در همان نقشه ترسیم کرده‎اند وریشه بسیاری از مشکلات حل‎ناشدنی این منطقه در خطوطی است که سایکس و پیکو بدون در نظر گرفتن تفاوت‎های قومی و مذهبی ساکنان این سرزمین‎ها کشیده‎اند.? رای دسترسی به فایل تمامی مطالب این پرونده، می توانید به لینک فایل سی و یکم آرمان شهر مراجعه کنید.