حکومت یا شهادت؟

ما سال‌هاست که برای شهادت سید و سالار شهیدان در ماه محرم اقامه عزا می‌کنیم و رخت سیاه به تن می‌پوشیم؛ اما آیا واقعا می‌دانیم امام حسین (علیه‌السلام) برای چه چیزی حرکتشان را از مکه به سمت کوفه شروع‌کردند؟ آیا هدفشان شهادت بود؟ اصلا واقعه عاشورا، یک «قیام» بوده‌است؟ آیا «هدف» رزمندگانی که در سال‌های جنگ تحمیلی به مرزها می‌رفتند و به شهادت می‌رسیدند «شهادت» بود؟ یا هدفشان دفاع از اسلام و میهنشان در مقابل تجاوز بیگانگان بود؛ ولی در راه این هدف کشته شدند و شهادت، «اثر» حرکت و عمل آن‌ها بود؟ اگر هدف سیدالشهدا (علیه‌السلام) شهادت نبود، پس چرا خودشان در سخنانی پیش از ترک مکه به یارانشان می‌فرمایند: «هر كس می‌خواهد تا خون دل خود را در راه ما نثار كند و آماده لقاءالله می‌باشد همراه ما كوچ كند.» مگر ما معتقد نیستیم که توبه آدم ابوالبشر (علیه‌السلام) با توسل به روضه آن حضرت و گریه بر مصایب ایشان پذیرفته شد و این واقعه از روز ازل رقم خورده‌بود؟ مگر می‌شود غایت یک مسیری مشخص باشد؛ شخص حکیم و مصون از خطایی که در آن مسیر قدم می‌گذارد نیز از انتهای راه باخبر باشد، ولی هدفش چیزی غیر از آن مقصدِ معین باشد؟ تلقی یاران نزدیک و بابصیرت حضرت از این حرکت چه بوده‌است؟ اشخاصی مانند حضرت ابوالفضل عباس (رضوان الله علیه) و حبیب ابن مظاهر فکر می‌کردند بالاخره حرکتی که امام شروع کرده‌اند قراراست منجر به شهادت بشود؟ یا این افراد می‌روند تا کوفه را فتح کنند؟اهمیت پاسخ به سوالات بالا بر کسی پوشیده نیست؛ این عزاداری‌ها و عرض ارادت های ما، زمانی که ندانیم اماممان واقعا در هشتم ذی‌الحجه سال ۶۰ برای چه چیزی حج‌شان را نیمه‌تمام رها کردند و به سمت کوفه حرکت کردند چه ارزشی می‌تواند داشته باشد؟ چگونه می‌توانیم ایشان را امام خود بدانیم، وقتی حتی نمی‌دانیم ایشان چگونه می‌اندیشیدند؟تلاشی برای کشف اهدافممکن است برخی بگویند هدف امام «امر به معروف و نهی از منکر» بوده‌است. سیدالشهدا (علیه‌السلام) نیز طی نامه‌ای به محمد حنفیه، صراحتا این موضوع را اعلام می‌کنند، اما این مسئله هدف غایی امام بوده‌است. سوال اصلی اینجاست: امام حسین (علیه‌السلام) برای امر به معروف و نهی از منکر چه روشی را انتخاب کردند؟ اینکه به شهادت برسند تا با خونشان این اتفاق رقم بخورد و جامعه بیدار شود؟ یا اینکه کوفه را فتح کنند و با برقراری حکومتی عادلانه امر به معروف و نهی از منکر کنند؟از طرفی پاسخ به این سوالات بسیار سخت و دشوار است؛ زیرا این موضوع، یک بحث تاریخی و از جنس علوم انسانی است که معمولا در آن اتفاق نظر وجود ندارد. همچنین علاوه بر اینکه بخش زیادی از روایات و منابع در این زمینه از دست رفته‌اند، علمای پیشین شیعه نیز کمتر به آن توجه داشته‌اند، به طوری که اولین سخنان در این باره به آثار شیخ مفید و سید مرتضی در اوایل قرن چهارم هجری قمری باز می‌گردد.از دلایل مورد توجه قرارگرفتن این موضوع در دو سه قرن اخیر نیز، فضای ضداستعماری و ضداستبدادی است که بین شیعیان ایجاد شده‌بود و آن‌ها را به بازگشت به الگوهای دینی خودشان برای مبارزه با ظلم سوق می‌داد. بنابراین می‌توان گفت هدف‌شناسی حرکت سیدالشهدا (علیه‌السلام)، از مناقشه برانگیزترین مسائل تاریخ اسلام است.اما نکته‌ای که ما را در پیمودن این مسیر یاری می‌کند، تا مانند مستشرقینی که علت تفاوت عملکرد امام حسن و برادرشان امام حسین (علیهماالسلام) را در معارضه با حکومت بنی‌امیه، تفاوت در نوع جهان‌بینی و روحیات این حضرات دانسته‌اند دچار گمراهی نشویم، این است که بدانیم اولا معصومین همواره در جهت عبودیت پروردگار حرکت می‌کنند و «کٌلّهم نورٌ واحد» هستند. پس صلح امام حسن (علیه السلام) با معاویه دقیقاً از همان منطقی تبعیت می‌کرده که امام حسین (علیه السلام) را به حرکت به سمت کوفه رهنمون می‌سازد. ثانیا معصومین علم نامحدود دارند و بصیرتشان از افرادی مانند محمد ابن زبیر که امام را از رفتن به کوفه منع می‌کردند بیشتر است؛ پس حتما دلیل محکم و استدلال قابل دفاعی برای عملکردشان داشتند.نظریات گوناگونی برای هدف‌شناسی حرکت سیدالشهدا (ع) بیان شده‌است. برخی از این نظریات طرفداران بسیار اندکی دارند و با اندکی تدقیق در سخنان آن حضرت و نکاتی که در بالا بیان شد، رد می‌شوند. مانند «نظریه حفظ جان» که می‌گوید امام حسین (علیه السلام) برای حفظ جانشان از مدینه به سمت مکه و سپس کوفه حرکت (یا به نوعی فرار) کردند. اما اگر هدف امام این بود، می‌توانستند با تقیه و بیعت کردن با یزید، در همان مدینه جان مبارکشان را حفظ کنند.دو نظریهبرخلاف این‌گونه نظرات، دو نظریه جدی‌ و پرطرفدار برای تبیین هدف حرکت امام حسین (علیه السلام) به‌وجود آمده‌اند که اتفاقاً ادله محکمی نیز برای هر کدام از آن‌ها اقامه شده‌است: «نظریه حکومت» و «نظریه شهادت»نظریه شهادت: طرفداران این نظریه، خود به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند؛ برخی معتقدند هدف امام این بود که به شهادت برسند تا در روز قیامت از شیعیانشان شفاعت‌کنند (مانند نظر مسیحیان درباره حضرت عیسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) - شهادت فدیه‌ای). این نظریه بیشتر در میان مردم عوام طرفدار دارد. برخی قائل به شهادت عرفانی هستند و می‌گویند: نیت امام از همان لحظه خروجشان از مکه شهادت در راه خدا بود تا با این کار به مقامات عالیه عرفانی برسند. این نظریه نگاهی کاملا سیاست‌زدایانه نسبت به واقعه عاشورا دارد و جنبه اجتماعی و سیاسی حرکت امام را نفی می‌کند. سید ابن طاووس از مهم‌ترین طرفداران این نظریه است.طرفداران شهادت تکلیفی نیز معتقدند شهادت حضرت، یک تکلیف خاص بود و هیچ‌گونه جوابی برای پاسخ به چرایی آن وجود ندارد (مانند داستان حضرت ابراهیم و فرزندشان حضرت اسماعیل (علیهماالسلام)). نکته مهم این نظریه این است که واقعه عاشورا را غیرقابل الگوبرداری می‌داند، زیرا تکلیف شخصی امام بوده‌است. عده‌ای هم مانند دکتر علی شریعتی طرفدار نظریه شهادت سیاسی هستند و می‌گویند حسین (علیه السلام) رفت تا با خونش جامعه‌ای را از خواب غفلت بیدار کند.نظریه حکومت: قوی‌ترین نظریه‌ای که در مخالفت با نظریه شهادت قد علم می‌کند، نظریه حکومت است. طرفداران این نظریه معتقدند امام برای به‌دست‌گرفتن حکومت کوفه بر ضد یزید قیام کردند و به دعوت مردم کوفه قصد تشکیل حکومت در آن شهر را داشتند، ولی در مسیر شرایط تغییر کرد، مردم به امام پشت کردند و ایشان را به شهادت رساندند.شواهد طرفدارانبرای دو نظریه فوق شواهد محکم زیادی وجود دارد. همچنین به نظر می‌رسد این دو نظر با یکدیگر تعارض جدی دارند و در نگاه اول نمی‌توان آن‌ها را با هم جمع کرد. برای مثال در تایید نظریه شهادت می توان به این روایت اشاره کرد: سیدالشهدا (علیه‌السلام) در پاسخ به محمد حنفیه که از ایشان می‌پرسد چرا مکه را به قصد کوفه ترک می‌کنند، با اینکه می‌دانند مردم این شهر به پدر بزرگوارشان نیز وفا نکردند، می‌فرمایند: «دیشب رسول الله (صلی الله علیه و آله) به خوابم آمد و به من فرمود که خارج شو، زیرا خداوند اراده کرده‌است که تو را کشته، و زنان و کودکانت را اسیر ببیند». یا اینکه امام حسین (علیه‌السلام) پس از شنیدن خبر شهادت مسلم، باز هم به حرکتشان به سمت کوفه ادامه می‌دهند و خودشان بارها پس از آن به یارانشان اخطار می‌دهند که ماندن با ایشان به شهادت حتمی آن‌ها منجر خواهد شد؛ پس ایشان «انتخاب کردند» تا به سمت شهادت حرکت کنند.اما طرفداران نظریه حکومت بیان می‌کنند که اگر قصد حضرت شهادت بود، پس چرا آن قدر به خودشان زحمت دادند و پس از مکاتبات فراوان با اهالی کوفه حرکتشان را شروع‌کردند؟ چرا برای اطمینان خاطر بیشتر مسلم ابن عقیل را فرستادند و تا مسلم از کوفیان بیعت نگرفته‌بود، حرکتشان را شروع نکردند؟ مگر «بیعت» برای امری به جز خلافت هم کاربرد دارد؟ چرا اباعبدالله (علیه‌السلام) در طی مسیر دنبال یارگیری بودند و به مناطق مختلف برای جمع‌آوری کمک، نامه می‌فرستادند؟ شهادت تعداد بیشتری از شیعیان چه نفعی برای ایشان و اسلام می‌توانست داشته باشد؟ چرا صبر نکردند تا ماموران یزید در همان مدینه ایشان را به شهادت برسانند و شهادت غریبانه در صحرای کربلا را ترجیح دادند؟ چرا وقتی توسط سپاهیان حر ابن یزید ریاحی محاصره شدند، از آن‌ها تقاضا کردند تا ایشان را رها کنند تا به شهر دیگری غیر از کوفه بروند؟توجه کنید علی‌رغم اینکه بزرگان مکه امام را از اعتماد به کوفیان برحذر می‌دارند، ایشان باز هم به این جماعت اطمینان می‌کنند. شخص با بصیرتی مانند مسلم ابن عقیل نیز صحت ادعای آن‌ها را تایید می‌کند. این موضوع از منظر ما که همواره با شنیدن نام کوفه، کلماتی مانند بی‌وفایی و خیانت برایمان تداعی می‌شود عجیب به نظر می‌رسد همان طور که برای افرادی که امام را از رفتن به کوفه نهی می‌کردند عجیب به نظر می‌رسید؛ اما باید بدانیم که تا قبل از ورود ابن زیاد به کوفه، همگان باور داشتند که به محض ورود سیدالشهداء (علیه‌السلام) به این شهر، شیعیان پیروز میدان خواهند بود؛ زیرا نعمان ابن بشیر، والی کوفه، شخص ضعیفی بود و جرأت شمشیر کشیدن علیه نوه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را نداشت؛ اما پس از ورود پسر مرجانه ورق بر می‌گردد؛ دستور صریح خلیفه مسلمین (لعنت الله علیه) برای قتل سالار شهیدان صادر می‌شود، طرفداران بنی‌امیه مانند عمر سعد و شمر قدرت می‌گیرند، افراد سست ایمان از ترس جانشان پنهان می‌شوند و شیعیان واقعی مانند مسلم و هانی ابن عروه نیز به شهادت می‌رسند. نکته مهم اینجاست که امام و یاران‌شان پیروزی در شرایط پیش از ورود ابن زیاد را واقعا محتمل می‌دانستند، وگرنه به سمت کوفه حرکت نمی‌کردند.نظریه سوم؛ امام شخصیتی ذو ابعادبنابراین برای حل این تناقض ظاهری میان نظریه حکومت و نظریه شهادت، نیازمند نظر سومی هستیم. باید توجه کنیم که امام شخصیتی ذو ابعاد دارند؛ در بُعد ظاهری و نزدیک‌تر به مردم، ایشان از روی علم ظاهریشان عمل می‌کنند و وقتی مردم از ایشان دعوت می‌کنند، پس از تحقیق فراوان، دعوت آن‌ها را اجابت می‌کنند و به قصد حکومت، عازم کوفه می‌شوند. اما در بُعد روحانی و نزدیکتر به عالم ملکوت، امام شهادت را برگزیده‌اند و آن را از همان روز اول، از خداوند متعال طلب می‌کنند. خداوند نیز با در نظر گرفتن تمامی این اوضاع و البته خونی که لازم است تا به زمین ریخته شود تا سبب هدایت مردم در طول تاریخ باشد، سرنوشت را طوری رقم می‌زند که حرکت در جهت آن هدف ظاهری، منجر به رسیدن به هدف باطنی هم بشود. این نگاه به قیام عاشورا (تاکنون از لفظ «قیام» برای توصیف واقعه عاشورا اجتناب می‌کردیم تا دچار پیش‌داوری برای تشخیص هدف امام نشویم)، در میان سخنان امام خمینی (ره) نیز دیده می‌شود؛ چنانکه ایشان معتقدند وقتی اوضاع زمانه به حدی وخیم می‌شود که حاکم مسلمین علناً می‌گساری کند، امام معصوم برای حفظ دین چاره‌ای جز قیام و یک حرکت آشکار ندارد. این قیام در راستای پس گرفتن حکومت از آن فرد فاسق انجام می‌شود، اما علاوه بر آن به آبیاری درخت اسلام با خونی منجر می‌شود که تا هنگام ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از جوشش نمی‌افتد و مردم را به صراط مستقیم هدایت می‌کند.بنابراین با این نگاه جدید، دیگر نظریه حکومت را در عرض نظریه شهادت نمی‌دانیم و اندکی بیشتر به بینش مولایمان، حضرت اباعبدالله الحسین (علیه‌السلام) نزدیک می‌شویم.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام «مکتوبات هیأت ‌الزهرا (س) دانشگاه شریف» کلیک کنید.