سیلی که بازرگان را با خود برد

مروری بر عمر کوتاه دولت موقت و استعفای آن علی سورچاپ/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریفاعضای کابینه‌ی دولت بازرگان (قدیم و جدید)، دو روز پس از استعفای دولت بر رو پله‌های ورودی ساختمان نخست‌وزیریبا فرارسیدن سیزده آبان و سال‌روز اشغال سفارت آمریکا، قصد آن را داشتم که درباره‌ی این موضوع بنویسم، اما با ورق زدن تقویم آبان‌ماه و بررسی رویداد‌های آن، موضوعی دیگر توجه‌ام را جلب کرد که تاکنون به آن نیاندیشیده بودم، و آن استعفای مهندس مهدی بازرگان از سمت نخست وزیری دولت موقت درست دو روز پس از اشغال سفارت آمریکا می‌باشد. شناخت و کنکاش در مورد شخصیت بازرگان و اموری که در طی نه ماه نخست‌وزیری خود انجام داد می‌تواند جذاب باشد، زیرا آکنده از موضوعات و مسائل مهمی است که هنوز پس از قریب به چهل سال رگه‌ی این مسائل و یا مشابه‌ آن‌ها، در جامعه‌ی کنونی ما حس می‌شود‌ و همچنین شناخت چنین فرد تأثیر‌گذاری که تناقض القاب و صفاتش در تاریخ فراوان است، برای ما که نام بازرگان در کتب تاریخ مدارس‌مان به اندازه‌ی یک سطر ناچیز کم‌رنگ شده ‌است قطعاً خالی از لطف نخواهد بود. به آن علت که بررسی باریک‌بینانه‌ی دولت موقت در یک مقاله‌ی دو صفحه‌ای نمی‌گنجد، سعی شده ‌است که مطالب تا حد امکان به صورت خلاصه بیان شوند و بیشتر به مطالب مهم اثنای نخست وزیری وی پرداخته شود و بیش‌تر حجم مقاله به بحث در مورد اواخر دولت وی اختصاص یابد.آن‌گونه که از شخصیت بازرگان در طول تاریخ برمی‌آید، او فردی میانه‌رو و مستقل بوده ‌است که هم آثاری در مورد اسلام و هم در مورد دموکراسی داشته ‌است. شخصیت معتدل و مستقل او به انضمام سوابق درخشان سیاسی و مذهبی گذشته‌اش می‌توانست هم حلقه‌ی اتصالی بین قشر روشنفکران اسلامی و نیرو‌های ملی-مذهبی با مجموعه‌ی روحانیت انقلابی باشد و هم باعث ایجاد ارتباط بین نیروهای انقلابی با نخست‌وزیر شاپور بختیار بشود و حتی از این مهم‌تر، زمینه‌ساز ارتباط مسالمت‌آمیز با ارتش شود و احتمال کودتا از طرف ارتش را منتفی کند. وی حتی در روز‌های نخست‌وزیری، در سخن‌رانی مهمی که در مسجد دانشگاه تهران انجام داد، تأکید دوباره‌ی خود و دولتش را بر منش میانه‌رو و اعتدال‌گرا اعلان کرد: «انتظار این که مملکت یک‌شبه ره صد ساله بپیماید، خواسته‌ها فوراً به طور کامل و صد در صد تأمین گردد، همه‌ی بدها بلافاصله، بدون رسیدگی و محاکمه، مجازات و بلکه اعدام شوند –چیزی که نه ممکن است و نه مصلحت– از بلا‌ها و درد‌های هر دولت ملی و اسلامی است.»وی همچنین در ادامه‌ی سخن‌رانی خود، بحبوحه‌ی سال پنجاه‌وهفت را به صحنه‌ی کربلا تشبیه کرد و از ارتش و دولت بختیار خواست که در این واقعه، نقش عمر ابن سعد را نداشته باشند و یا به قول بازرگان خطاب به بختیار: «این تقاضای بزرگی نیست که جناب دکتر شاپور خان بختیار لُر، دکتر بختیار حُر بشود!». او همچنین برنامه‌ی کلی دولت موقت خود را در شش بند اعلام کرد، که اولین آن اجرای رفراندم سراسری در سطح کشور بود.آن‌گونه که امام در مکان‌های مختلف از جمله بهشت ‌زهرا وعده داده بود، تعیین و تصویب قانون اساسی منوط به ایجاد «مجلس مؤسسان» می‌شد که تصویب نهایی قانون اساسی در این مجلس انجام شود. اما در آن مقطع زمانی، در میان اعضای شورا‌ی انقلاب و دولت موقت اختلاف نظر پدید‌ آمد؛ دسته‌ای مانند بهشتی، خامنه‌ای، هاشمی‌رفسنجانی و... موافق این نظر بودند که همین قانون اساسی پیشنهادی مستقیماً به همه‌پرسی گذاشته شود و در مقابل، عده‌ای همانند بازرگان، دکتر سحابی، طالقانی و... نیز بر این عقیده بودند که ضرورت بر آن است که مجلس مؤسسان تشکیل شود. در آخر نیز با پادرمیانی امام نتیجه آن شد که مجلسی دارای نمایندگان محدود ایجاد شود تا اشکالات مجلس مؤسسان (از جمله طولانی شدن روندها) در میان نباشد و شکل دموکراتیک مجلس نیز با انتخاب نمایندگان آن به وسیله‌ی مردم، محفوظ بماند. انتخابات مجلس خبرگان در بیست‌ونه تیرماه انجام شد و هفتادوسه تن برای عضویت در این مجلس از طریق رأی مردم انتخاب شدند. مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، پس از شصت‌وهفت جلسه و رسیدگی به بیش از چهار‌هزار پیشنهاد قانونی، قانون اساسی را تنظیم و تصویب کرد. جلسه‌ی آخر مجلس نیز در تاریخ بیست‌وچهار آبان برگزار و روز یازده آذر، برای رفراندم قانون اساسی تعیین شد و با حدود بیست‌ودو میلیون رأی، قانون اساسی تصویب گردید.«... به بهانه‌ی ملاقات با برژینسکی، نقشه‌ای برای بدنام کردن و برکنارنمودن دولت موقت کشیده‌ شد و تبلیغات و تحریفات حساب‌شده‌ در صداوسیما و در بعضی از محافل روحانی و حتی حزبی مؤثر افتاده بود.»در این جا نکته‌ی مهم و قابل ذکر مجلس مؤسسان، مسئله‌ی انحلال مجلس بررسی قانون اساسی بود که دولت بازرگان قصد آن را داشت، هر چند که این کار در زمان خود امری عادی بود و در‌ نهایت، دولت نیز به خواست خود دست پیدا نکرد، اما در سال‌های بعد در ادامه‌ی جدال‌ها و تسویه‌ی حساب‌ها، اقدام آن دوران دولت موقت مورد نقد و طعن قرار گرفت و از آن به عنوان «توطئه‌ی انحلال مجلس خبرگان» یاد شد. به گونه‌ای که مخالفان این طرح آن را یک برنامه‌ی حساب شده برای منحل‌سازی مجلس خبرگان در نظر گرفتند و افرادی از جمله عباس امیرانتظام را عوامل اصلی این طرح اعلام کردند. در مقابل این انتقاد‌ها، بازرگان صحبت‌هایی را انجام داد، از جمله در دادگاه امیر انتظام گفت: «آن‌چه که می‌دانم این است که این نامه [نامه‌ای که در آن طرح انحلال مجلس خبرگان آمده بود] در هیئت وزیران مطرح شد و با امضای اکثریت تصویب شد و در حضور آقایان رفسنجانی، خامنه‌ای و مهدوی بحث شد و همه‌ی جهات آن مورد بررسی قرار گرفت و سپس این موضوع را با امام در میان گذاشیم که وقتی متوجه‌ مخالفت امام با این نامه شدیم، دستور توقف آن را دادیم.» البته لازم به ذکر است که بازرگان از روند کلی مجلس خبرگان چندان راضی نبود و کم و بیش نارضایتی خود را اعلام می‌کرد. به عنوان مثال به پرسشی که در مورد پیشنهادات دولت موقت در زمینه‌ی قانون اساسی بود، این‌گونه پاسخ داد: «تا آن جا که مربوط به دولت و شخص بنده بود ما طرحی تهیه کردیم و دادیم، سپردیم به آقایان در مجلس ... حالا چه بلایی سرش در بیاورند و آن را به کجا بکشند، حواله‌شان به خدا و حضرت عباس!» و در جواب به این سوال که آیا شخصاً در مورد مواد قانون اساسی نظری دارد، جواب داد که: «والله وقت خواندنش را نداشتیم، چون فایده‌ای هم نداشت ... این آقایان حتی این قدر اعتنا نداشتند که یک روز صدا کنند و بگویند این چیه نوشتی ... هیچ کدام را صدا نکرند که بگویند شما چی می‌خواستید، بگویید، آخر برای ما توضیح بدهید. خودشان را خبره می‌دانستند و صاحب اطلاع و صاحب صلاحیت...» و بالأخره پس از کنار رفتن از نخست وزیری گفت: «به مجلس خبرگان وصیت می‌کنم که در بعضی موارد، تغییراتی بدهند تا حکومت انحصاری نباشد.»مهم‌ترین نقطه‌ی دولت موقت، سفر بازرگان و همراهانش به الجزایر و شرکت در جشن انقلاب الجزایر می‌باشد، زیرا نقطه‌ی عطفی در دولت وی و همچنین روابط خارجه‌ی ایران می‌باشد. مهم‌ترین حادثه‌ی این سفر، دیدار وی با برژینسکی، مشاور ریاست جمهوری آمریکا بوده ‌است. اگرچه در آن زمان که هنوز رابطه‌ی سیاسی ایران و آمریکا برقرار بود، این دیدار یک امر عادی برای دولت‌مردان در کشور به حساب می‌آمد، اما بعد‌ها در اختلافات سیاسی، همین دیدار از مواردی بود که مورد انتقاد و طعن بسیاری از عناصر انقلابی و رادیکال و مخالفان بازرگان و دولت موقت قرار گرفت. برژینسکی ماجرای این دیدار را به شرح زیر بیان کرده است: «...در این سفر بود که مهدی بازرگان از من تقاضا کرد که دیداری با هم داشته ‌باشیم. ... در این دیدار علاوه ‌بر بازرگان، وزیران خارجه و دفاع او، ابراهیم یزدی و مصطفی چمران هم حضور داشتند. مذاکرات ما ابتدا در اطراف مسائل کلی مربوط به روابط دو کشور دور می‌زد. من تأکید کردم که آمریکا نه درصدد توطئه علیه رژیم جدید ایران است و نه چنین توطئه‌ای را تشویق و تقویت می‌کند. ... سپس یزدی در مورد حضور شاه در آمریکا سخن گفت و با نوعی تمسخر و استهزا این مسئله را عنوان کرد که شاه بیماری خود را وسیله‌ی پناهندگی به آمریکا قرار داده ‌است و من قاطعانه به حرف‌های یزدی پاسخ دادم و گفتم: «این بحث‌ها موجب خفت و نشانه‌ی تنزل اخلاقی است...» در این موقع بازرگان که یک پیرمرد لیبرال جا‌افتاده بود وارد صحبت ما شد و پیشنهاد کرد که پزشکان ایرانی هم شاه را معاینه کنند تا معلوم شود که آیا شاه واقعاً بیمار است یا نه... ملاقات ما در محیط بسیار دوستانه‌ای پایان یافت و رفتار مخاطبین ایرانی من خیلی بیش از انتظار صمیمانه بود.»پس از انتشار خبر دیدار بازرگان، موجی از انتقاد‌های تند علیه وی برخاست. برای مثال در تاریخ چهارده آبان اعلامیه‌ی حزب جمهوری اسلامی، به عنوان سرمقاله در کیهان چاپ گشت. هرچند که بازرگان و یزدی در سخن‌رانی‌های خود بیان کردند که هیچ‌گاه امام و شورای انقلاب آن‌ها را از رابطه با آمریکا منع نکرده بود و همچنین کار مخفی و دور از چشم مردم توسط مسئولان انجام نشده است اما باز هم موج انتقادات از طرف مخالفین پابرجا بود. نقطه‌ی اوج اعتراض نیز در زمان بازگشت بازرگان، در تاریخ سیزده آبان بود که گروهی از دانشجویان که خود را «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» خوانده بودند، در اعتراض به پناهندگی شاه در آمریکا، به سفارت آمریکا حمله کردند، و دو روز بعد از تسخیر سفارت، مهندس بازرگان از نخست وزیری دولت موقت استعفا داد.مهدی بازرگان بر این باور نیز بوده‌ است که گروگان‌گیری و استقلال رأی دانشجویان خط امام موجب جدایی بیشتر دولتیان با متولیان روحانی گشته است، که نقطه‌ی نهایی آن عزل بنی صدر و فرار وی و اعدام صادق قطب‌زاده می‌باشد.استعفای دور از انتظار بازرگان که به عقیده‌ی خیلی از افراد به علت اشغال سفارت آمریکا بوده‌‌، توسط خود بازرگان رد شده است و خود بازرگان در کتابش در باب اشغال سفارت آمریکا و استعفای خود می‌گوید: «امام عمل آنان [اشغال‌گران] را بدون آن که ظاهراً اطلاع قبلی از قضیه داشته ‌باشند به عنوان «دومین انقلاب اسلامی» تأیید کردند. ... و آقای دکتر بهشتی در مقام نایب رییس مجلس خبرگان با تأیید ضمنی حرکت دانشجویان، سیاست آمریکا را محکوم کرد. دولت موقت، از نظر مسئولیت اداری و سیاسی مملکت، نمی‌توانست مخالف این عمل نباشد اما چون قبلاً تصمیم به استعفا گرفته بودم، دولت موقت هیچ‌گونه اعلامیه‌ و اقدامی در این زمینه نکرد.» بازرگان همچنین در ادامه بیشتر توضیح می‌دهد که: «بعداً گروه‌های افراطی مخالف اصرار داشتند که استعفای دولت موقت را معلول گروگان‌گیری بدانند. در حالی که روز قبل از اشغال سفارت، استعفا به تصویب هیئت دولت رسیده بود و همچنین به گزارش شورای انقلاب رسیده بود که اگر اخلال‌گری‌ها و تعدد مراکز تصمیم‌گیری جای خود را به همکاری صمیمانه و یک‌پارچه‌شدن دولت و شورای انقلاب و رهبری ندهد، دولت ناچار به کنار رفتن می‌شود. ...عمل گروگان‌گیری دانشجویان نیز کوچک‌ترین تأثیری در تصمیم دولت و تقدیم استعفای قطعی برای آنان نداشت ولی از چندی قبل، مخصوصاً بعد از مسافرت به الجزایر و به بهانه‌ی ملاقات با برژینسکی، نقشه برای بدنام کردن و برکنارنمودن دولت موقت کشیده‌ شد و تبلیغات و تحریفات حساب‌شده‌ در صدا و سیما و در بعضی از محافل روحانی و حتی حزبی مؤثر افتاده بود.»همانطور که از سخن مذکور بازرگان بر‌می‌آید، بی‌نظمی و ظهور انقلابی‌گری و پیدایش کانون‌ها و مراکز مختلف، بی اعتنایی به دولت و قوانین، و در نهایت محدودیت روز‌افزون دولت در مدیریت کشور، داد دولت او را در آورده بود و پس از نافرجامی‌های بسیار در اصلاحات انجام شده و تصمیم به استعفا‌های بسیار، سرانجام با احساس اینکه آشفتگی و دخالت‌های بی‌جا به حداکثر مقدار خود رسیده ‌است، استعفا‌ی خود را اعلام کرد.در این‌ جا لازم به ذکر است که سخنی که از طرف مرحوم احمد خمینی در این باره‌ ذکر شده است دارای تناقضاتی با حرف‌های بازرگان می‌باشد و ایشان تقریباً خلاف حرف بازرگان‌ را بیان می‌کنند و می‌گویند که آقای بازرگان در اعتراض به حرکت دانشجویان، استعفای خود و کابینه‌ی دولت را نوشته و راهی قم شده است، اما ایشان با شناختی که از بازرگان و دولت او داشته‌اند، مطمئن بودند که این اقدام یک حرکت تاکتیکی برای گرفتن امتیاز و تحت فشار قرار دادن دانشجویان است. به همین دلیل دستور پخش خبر استعفا را در رادیو و تلویزیون داده‌اند و بالاخره با وجود مخالفت‌های مسئولین دولت موقت، خبر پخش شده است.دولت موقت بازرگان با عمر نه ماهه‌ی خود، روزگار آغازین یک انقلاب با ساختار و تفکر جدید را شامل می‌شود که مملو از ‌صحنه‌های درگیری‌های احزاب مختلف و مشکلات سیاسی و اجتماعی می‌باشد. دولت بازرگان مسلماً خالی از اشکال نبوده است و حتی نقیصه‌هایی از قبیل عدم همکاری با بعضی نهاد‌های انقلابی و اخلال در کار آن‌ها، عدم اطاعت کامل از رهبری و روحانیت انقلابی، ارتباط با دشمنان خارجی و حتی توطئه بر ضد انقلاب برای او شمرده‌اند. اما مهندس مهدی بازرگان در دوران ریاست خود به خوبی نشان داد که به شعور و تدین رشد‌یافته‌ی خود باور دارد و همانند دیگران برای مصلحت‌اندیشی و صواب‌دید انقلاب و حتی خود، از عقاید و باور‌های خود چشم‌پوشی نمی‌کند. تلاشی که وی برای ایجاد دولتی دموکراتیک انجام داده‌ است، شاید نتیجه‌ای در بر نداشت اما محکم ماندن وی بر یک سری خصوصیات اخلاقی و عدم عبور از آن‌ها، شخصیت وی را در میان سران اوایل انقلاب زبان‌زد و متفاوت می‌کند.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.