نگاهی به آثار مکتوب مدافعان حرم

پس از پایان جنگ سوریه و شکست داعش، یکی از دغدغه‌های مدافعان حرم همواره این بوده که تجربه‌های خود را از میدان جنگ و تقابل با تکفیری‌ها به هموطنانشان منتقل کنند تا بلکه تصویر مثبت‌تری در جامعه در میان مردم از حضور آنها در سوریه نقش ببندد. مدافعان حرم منبع بسیار گرنبهایی از تاریخ مقاومت معاصر تلقی می‌شوند و مکتوب کردن خاطراتشان هم برای مردم ایران و هم برای محققان امور خاورمیانه بسیار ارزشمند بوده و هست. در همین راستا اما وقتی نگاهی به آثار مکتوب و کتابهای منتشر شده در خصوص جنگ با داعش می‌اندازیم به این جمع‌بندی میرسیم که در حوزه خاطرات‌نویسی که بخش عمده‌ای از این آثار را شامل میشود، تقریبا تمام کتابهای منتشر شده مربوط به خاطرات شهدای مدافع حرم است و به ندرت به اثری بر می‌خورید که خاطرات بازماندگان جنگ با داعش را منعکس کند. در موارد نادری هم که این اتفاق افتاده، عموما نام نویسنده عنوان نشده و یا از نام مستعار استفاده شده و به کلیات اکتفا شده است. همین امر ما را بر آن داشت تا نگاهی ریزبینانه‌تر به موضوع داشته باشیم و در جستجوی پاسخ این سوال باشیم که چرا مدافعان حرم اجازه چاپ خاطرات خودشان در سوریه و عراق را پیدا نمی‌کنند و این ممنوعیت تا چه زمانی ادامه خواهد یافت؟هنگامی که به مجموعه‌ای از کتابهای منتشر شده در مورد مدافعان حرم و رویدادهای سوریه در چند سال اخیر نگاه می‌کنیم، متوجه این نکته می‌شویم که تمام کتابها و آثار مکتوب خاطرات کلی مدافع حرم، زندگی شهدا و نگاه سیاسی و مذهبی این عزیزان را به تصویر می‌کشد که توسط همرزمان و یا حتی کسانی که خودشان در سوریه حضور نداشته‌اند نوشته شده‌، اما در مقابل تقریبا هیچ کتابی نمی‌توان یافت که توسط مدافعان حرمی که در قید حیات هستند به رشته تحریر درآمده باشد. چندی پیش با کمک تیم تحقیقی سایت صدای مدافعان، نگاهی داشتیم به کتابهای منتشر شده توسط چند موسسه فعال در این زمینه، منجمله انتشارات روایت فتح، انتشارات شهید کاظمی و نشر بید که پیش از دویست کتاب در این زمینه منتشر کرده‌اند.ما در این تحقیقات به ۱۰۰ اثر مکتوب در مورد مدافعان حرم نگاه کردیم که برخی از آثار پرفروش و معتبر مانند اعجاز ده سردار( که زندگی مدافعان حرم را با حال و هوایی عاشقانه روایت می‌کند)، حلقه‌ی وصل (زندگینامه و خاطرات شهید منوچهر سعیدی، مدافع حرم کردستان) ‌این مرد پایان ندارد (در مورد زندگی شهید سردار سلیمانی) و کتاب قاسم حام قاسم (زندگینامه داستانی شهید مدافع حرم وحید زمانی‌نیا) در میان آنها بود. از این میان و در میان آثاری که در مورد مدافعان حرم و رشادت‌ها و رویدادهای جنگ سوریه منتشر شده است، حتی یک اثر هم از خاطرات یکی از مدافعانی که در قید حیات است نیافتیم و تمام نویسندگان یا از همرزمان شهدای مدافع حرم بودند و یا همسران و نزدیکان شهدای مدافع حرم.البته بسیاری این موضوع را به حساسیت‌های امنیتی جنگ سوریه و حضور ادامه‌دار بچه‌های سپاه قدس در منطقه شام مرتبط میدانند که باید گفت با توجه به اینکه نزدیک به ۳ سال از شکست داعش میگذرد و اینکه به هر حال تمام این کتابها تحت نظارت و با سانسور مواجه میشوند، ملاحظات امنیتی نمی‌تواند توجیه مناسبی برای عدم اجازه نشر خاطرات مدافعان حرم باشد. به عبارتی دیگر، این موضوع شاید تا چند سال پیش دلیلی منطقی به شمار میآمد، اما اکنون با گذشت زمان دیگر نباید ملاحظات امنیتی زیادی وجود داشته باشد. در کنار این موضوع، وقتی از یک شهید نقل قول میشود و اثری بر پایه زندگی و خاطرات یک شهید منتشر میشود، طبیعتا قدرت ارزیابی و تائید محتویات توسط منتقدین هم از بین می‌رود و خواننده کتاب به اجبار باید صحت محتویات ارائه شده را بپذیرد که این خود در جامعه نویسندگان و منتقدین آثار مکتوب جای بحث دارد.موضوع دیگری نیز که بعضا به عنوان یکی از دلایل اصلی عدم نشر خاطرات مدافعان حرم به آن اشاره میشود، اینست که این عزیزان مانند اکثر افراد دیگر جامعه نویسندگان حرفه‌ای نیستند و تخصص لازم برای خلق آثار مکتوب را ندارند. واقعیت این است که بسیاری از مدافعان حرم و ایثارگران، به طور شفاهی از خاطرات خود می‌گویند، ولی وقتی پای نوشتن در میان می‌آید، به دلایلی همچون سانسور مطالب و عدم توانایی کافی در خلق یک اثر مکتوب، وارد عمل نمی‌شوند. البته در اینجا نویسندگانی که در این زمینه تجربه دارند و بخصوص در مورد انتشار خاطرات شهدا فعال بوده‌اند میتوانند به مدافعان حرم کمک کنند، و در ضمن وزارت ارشاد و ستاد مشترک باید با صدور مجوزهای مربوط، راه‌ را برای انتشار کتابهای خاطرات عزیزان مدافعان حرم باز کند. البته چالشهای ذکر شده فقط مربوط به مدافعان حرم نمیشود و بسیاری از ایثارگران و جانبازان جنگ تحمیلی هم با چنین موانعی روبرو هستند که جا دارد به این عزیزان هم فضای بیشتری برای انتشار خاطرات و دیدگاه خود داده شود تا نسلهای آینده در جریان جوانب مختلف جنگ از دیدگاه‌های مختلف قرار گیرند.یکی دیگر از موضوعاتی که در بررسی بسیاری از این آثار متوجه آن شدیم این است که اکثر این کتابها به مسایل کلیشه‌ای و ابعاد خاصی از زندگی شهدای مدافعان حرم می‌پردازد در حالی که می‌توان ابعاد دیگر و متفاوت‌تری از مدافعان حرم را به تصویر کشید که هم برای مخاطبان جالب و جذاب باشد و هم خواننده را با واقعیت‌های جنگ بیشتر آشنا کند. در واقع هدف نهایی باید این باشد که اقشار مختلف جامعه جدا از دید سیاسی و حتی مذهبی بتوانند با مدافعان حرم ارتباط برقرار کنند و ارزش کار آنها را درک کنند. همچنین در نوشتن چنین آثاری باید در حد امکان از ادبیات شعارگونه و تبلیغاتی پرهیز کرد و در تحلیل و بازگو کردن زندگی و خاطرات یک مدافع حرم یا یک رزمنده جنگ تحمیلی، باید خارج از اتفاقات مربوط به جنگ و انجام فرایض و مستحبات دینی، به بقیه ساعات روز زندگی آنها نیز پرداخت.به هر حال باید این حقیقت تلخ را قبول کنیم که با توجه به عدم رسانه‌ای شدن پیروزی‌ها و شکست‌هایی که در طول جنگ سوریه رخ می‌داد، رشادت‌های مدافعان حرم در سوریه و عراق آنطور که باید و شاید در جامعه منعکس نشده و حتی بسیاری از مردم احترامی را که برای ایثارگران جنگ تحمیلی قائل هستند، برای مدافعان حرم قائل نیستند. بسیاری از مدافعان حرم و همسران شهدای مدافع به علت برخورد منفی مردم در جامعه، هویت خود و همسرانشان را مخفی نگه می‌دارند و این تنها در حالتی می‌تواند تغییر کند که فضای بازتری برای انتشار خاطرات مدافعانی که در قید حیات هستند ایجاد شود تا هم مردم را بیشتر با خود آشنا کنند و هم اینکه بتوانند درس‌های دوران خدمت خود و خاطرات همرزمی با شهدای مدافع حرم را به نسلهای آینده منتقل نمایند.