قوی خاکستری - روایتی از کمال‌گرایی

“Perfection is not just about control. It's also about letting go.”این، دیالوگی‌ از مربی باله‌ی نینا در فیلم قوی سیاه، روایتی از جدال بین قوی سیاه و سفید ، معصومیت و اغواگری در دختری به نام نیناست. او نظم و کمال را پوششی حباب‌گونه بر احساس ضعف و ناکافی بودن قرار می‌دهد، در حالی که نظم، چیزی جز تلاش برای فرار از جنون نیست. نینا طعم کمال را تنها آن لحظه که در رقص، خود را رها می‌کند خواهد چشید، ولی رها کردن برایش از دست‌ دادن کنترل معنا می‌شود و او سعی می‌کند تکه‌های نامنسجم روانش را کنار هم نگه دارد؛ گویی با رهاشدن، همین پوستین نازکی که دور روانش کشیده است، پاره می‌شود. با گذشت زمان، تصویر خیالی نینا از آرامشی که در انتهای مسیر می‌دید و عوامل بیرونی مانند مادر نینا که آرزو داشت دخترش نسخه‌ی بی‌نقص او باشد، نینای معصوم را دچار فروپاشی روانی و خودتخریب‌گری می‌کند. شاید غلظت زیاد عناصر مختلف چون ترس، وسواس و وابستگی در طول داستان، ما را آن‌چنان غرق در تلاش برای درک شخصیت نینا بکند که از توجه به هاله‌های کمرنگ زندگی نینا در خودمان یا اطراف غافل شویم، ولی بعد از پایان آن تا مدت‌ها حس هم‌ذات‌پنداری با شخصیت اصلی داستان ما را رها نمی‌کند، شخصیتی که در نهایت آرزو می‌کنیم جای او باشیم و بعد از تجربه‌ی حس کمال، هیچ سقوطی را تجربه نکنیم.به خوبی می‌دانیم که کمال‌گرایی در ذات بشریت، خفته‌ و تنها میزان سلطه‌گری آن در دستان خودمان است. آن‌چنان که، بخشی از آرزوهای خود را سرکوب و حس ناکامی را چاشنی همه‌ی لحظاتمان بکنیم، یا اینکه برده‌ی امیال و غرق در حاشیه شویم. در وجودمان دو منش نهفته است، یکی سلطه‌جو و دیگری مطیع؛ جدال پیوسته‌ی این دو، مانند قوی سیاه و سفید، به آنچه هستیم، چون خودِ "نینا" معنا می‌بخشد.انسانی به رنگ خاکستری و مملو از نبردهای درونی که زمانی می‌تواند کمال را تجربه کند که این نبردها متعادل باشند و هر دو نقش قوی سفید و سیاه به خوبی اجرا شوند. اما گاهی عوامل بیرونی این تعادل را برهم می‌زنند؛ مانند مادر نینا که وی را تمام سفید و مطیع می‌خواست و توماس، مربی نینا، که سعی در زنده نگه داشتن بخش سیاه، مستقل و سرکش وجود نینا داشت.یکی از عواملی که باعث می‌شود «خود واقعی» رشد نکند، آن«خود دست‌نیافتنیِ» ماست که ترسیم کرده‌ایم. مسیر رسیدن به مقصدی که در نظر گرفته‌ایم را طی می‌کنیم و بین دوراهی‌های مختلف یکی را برمی‌گزینیم، اما زمانی که در انتهای راه، شباهت کاملی بین جایی که در آن مات و مبهوت ایستاده‌ایم و مقصدی که حالا دیگر به‌معنای سراب است نمی‌بینیم، آشفته می‌شویم و افکار، عملکرد و انتخاب‌هایمان را زیر سوال می‌بریم، پس بر سر دوراهی‌هایمان برمی‌گردیم و تصمیمات جدیدی می‌گیریم، اما مقصد مورد نظر را در مسیر جدید هم نمی‌یابیم و باز هم برمی‌گردیم و در چرخه‌ی معیوب «تکرار» و «ویرایش» قرار گرفته و مملو از حس ناتوانی می‌شویم. حتی اگر لحظه‌ای این چرخه معیوب متوقف شود، درست مانند حس گیجی بعد از چرخشی ناشیانه در باله‌( فوئِته) ، برای مدتی هرچند کوتاه، خود را هماهنگ با اطراف نمی‌بینید به طوری که انگار زمین و زمان دور شما می‌چرخد. در این حالت، یا صبر می‌کنید تا محیط چرخان در نگاهتان بایستد و سرگیجه تمام شود، یا فریب چشم‌هایتان را می‌خورید و غرق در حس جدایی از اطراف، به چرخش باز می‌گردید و تصور می‌کنید خود را با این محیط وفق داده‌اید؛ غافل از اینکه تنها در حال تکرار گذشته‌اید و توان خود را صرف رسیدن به حس کافی‌بودن و شفاف‌سازی هویت خود کرده‌اید، هویتی دروغین که با معیارهای مورد‌نظر اطرافیان و جامعه مدرن تعریف می‌شود. با پررنگ‌تر شدن جوهر قلم دیگران از خودمان در توصیف و تعریف کمال، برتری‌طلبی در ما شعله‌ور می‌شود و باعث می‌گردد که به‌سختی برچسب «خوب» و به‌ راحتی برچسب «بدترین» را در کارنامه‌ی خود بزنیم؛ تا جایی که در یک رقابت صدنفره، تنها هنگامی خودمان را «بدترین» نمی‌دانیم که به «بهترین» حالت رسیده باشیم. نکته اینجاست که در این احساس، میان این 100 نفر، 99 انتخاب برای بدترین بودن و تنها یک انتخاب برای خوب بودن داریم. احساسمان میانه‌ای ندارد و «بهترین‌بودن» را «برد» و در مقابل آن، «باخت» را «بدترین‌بودن» تعریف می‌کنیم و حتی اگر به این مسئله آگاه نباشیم، احساسمان این‌گونه جلوه می‌کنند. شادی‌های پس از پیروزی‌، کوتاه و زودگذر اند اما پس از هر شکست، سرزنش و میل به کناره‌گیری ما را رها نخواهد کرد. ندای درونی‌مان که سعی در کمک به تحقیرهای بیرونی و مجازات ما دارد ما را از ادامه منع می‌کند.طبق نظر برنه براون، یک کمال‌گرا، به امید محفوظ‌ماندن از آسیب‌ها، با کمال‌گرایی، یک دیوار دور تا دور خود می‌کشد، دیواری که جلوی دیده‌شدن خود واقعی را می‌گیرد و چیزی جز یک حصار دروغین در برابر شرم، خجالت‌زدگی و احساس نقص نیست. برای بعضی از ما پس از مغلوب‌شدن دربرابر این ندای درون، دیگر خبری از قوی سفید یا سیاه نیست، بلکه تنها بازتابی از رنگ‌های دل‌خواه دیگران می‌شویم، نقابی به چهره می‌زنیم، وجود تعارضات درونیمان را انکار می‌کنیم و مانع از آن می‌شویم که «خود» واقعی‌ ما شناخته شود. در این میان تمایلات و آرزوهای اصیل خود را در گور بی‌نشان فراموشی دفن می‌کنیم.مگر تصویر زیبایی که بر ساحل شنی اذهان دیگران رسم می‌کنید، چقدر دوام دارد؟ چند موج از افکار و دغدغه‌ برای محو شدن تصویرتان کافیست. ذهنشان مشغول و تحسینشان گذراست.«میل به کمال مطلق» به فریبندگی مفیستوفل (نمایندهٔ شیطان) است و ما ساده‌تر از فاوست، شخصیت اصلی این افسانهٔ آلمانی، به امید لمس رضایت حقیقی، وارد معامله‌ای ناحق می‌شویم. فاوست انسانی‌ست موفق در تحصیلات، اما ناراضی و خواهان دانش بی‌انتها، که روحش را به‌ازای آن‌چه می‌خواهد به شیطان می‌فروشد. او معامله را پذیرفت زیرا می‌اندیشید هیچ‌گاه به احساس شادی و رضایت نخواهد رسید. برای مدتی شرایط وفق مراد فاوست پیش رفت، ولی در نهایت او به شکل ابدی نفرین شد. ما نیز برای حس کافی‌بودن، رضایت و برتری، خودِ ناقص ولی زیبا، واقعی و اصیلمان را می‌فروشیم و سعی می‌کنیم ارزشمندی را به‌ کمک نقاب دروغینی که کمال‌گرایی در این معامله به ما تقدیم می‌کند به دست آوریم. احساس پوچی، گم‌شدگی، افسردگی و ناامیدی در پایان به ما نشان خواهد داد در معامله‌ای کلاهبردارانه، باخته‌ایم.در مسیر زندگی، اجتناب از شکست غیرممکن است. ممکن است ما بعد از شکست، انگیزه و اعتمادبه‌نفس خود را از دست بدهیم، ممکن است احساس کنیم ارزش یا شانسی برای کسب موفقیت نداریم، ولی آیا راجع‌ به کینتسوگی و فلسفه آن چیزی شنیده‌اید؟ هنری ژاپنی که در آن قطعات شکسته‌ی ظروف را به‌ کمک پودر طلا به هم چسبانده‌ می‌شود و آثار بسیار زیبایی خلق می‌شوند، خطوط شکستگی برجسته می‌شوند و دیگر از دید پنهان نیستند و درحقیقت همین شکستگی‌ها هستند که باعث زیبایی آثار کینتسوگی می‌شوند. شکست‌ها و آسیب‌های ما نیز مانند ظروف استفاده‌شده در هنر کینتسوگی، چیزی‌ست که «خود واقعی» ما را می‌سازد و در دنیا چیزی به‌اندازه «واقعی‌بودن» زیبا نیست.همانطور که استفان گایز گفته‌است، برای یک لحظه به کف و سقف زندگیتان توجه کنید. کف، حداقل شرایطی‌ست که برای حس کافی‌بودن لازم است و سقف، بالاترین «خود دست‌یافتنی» شماست. حال به خود بنگرید. اگر جایی بین کف و سقف هستید، به آنچه برای خوشحال‌بودن نیاز داشته‌اید، رسیده‌اید و شانس رسیدن به بالاترین «خود دست‌یافتنی»تان را نیز دارید. در صورت برقراری این شرط چه دلیلی برای شاد نبودن وجود دارد ؟ در نگرش گنگ کمالگرایانتان این کف، حد کمال تعریف شده پس سقفی باقی‌نماند . این کف، از سقف نگاه نسخه ی معمول‌گرایتان نیز بالاتر بوده و تلاش وسواس گونه برای رسیدن به آن، چیزی جز پایانی باشکوه ولی غمناک مانند روایت نینای معصوم قوی سیاه به‌همراه ندارد.