لجبازی کودکان

? لجبازی کودکان ✍بهارک اعظمی?لجبازی کودکان؛ تحلیل و ریشه یابی در درون خانواده?منشا لجبازی کودکان در خانواده های ایرانی مربوط به فضاهای چانه زنی ناشی از نبود دیسیپلین و مبهم‌ بودن مرز میان آزادی و محدودیت است. ?در دنیای تربیت و شیوه های فرزند پروری، اصلی وجود دارد مبنی بر اینکه نبود قانون بهتر از وجود قوانینی است که با مماشات و چانه زنی قابل دور زدن و نادیده گرفته شدن باشند. کافیست کودک یک‌ بار بفهمد قانونی که در خانه وضع شده ضمانت اجرایی ندارد و یا پتانسیل نادیده گرفته شدن را دارد. این شرایط، فضا را برای چانه زنی کودک فراهم میکند. چانه زنی کودکان با آتوریته والدین در تضاد قرار میگیرد و در جنگ قدرتی که میان کودکان و والدین در میگیرد، لجبازی در کودکان شکل میگیرد. لجبازی به مرور در یک چرخه بازتولید معیوب قرار میگیرد. علت این‌ امر این است که کودکان انرژی بی پایانی برای مبارزه دارند که والدین معمولا توان مقابله با این حجم از انرژی را ندارند و سنگر مبارزه را ترک میکنند و هر یک قدم عقب نشینی مظفرانه والدین، یک درجه بر قدرت چانه زنی کودکان و شدت لجبازی آنان می‌افزاید. ?به نظر میرسد در شیوه های فرزند پروری در کشورهای غربی و به خصوص اروپا، و یا حتی شاید در برخی کشورهای آسیایی، اینگونه فضاهای چانه زنی در خانواده ها بین والدین و کودکان از ابتدا شکل نمیگیرد. در آن کشورها معنای تبعیت در ذات مفهوم قانون مستتر است و تصوری برای امکان عدول از حد و مرز قانون وجود ندارد.?نکته مهم در اینجا این است که خانواده های ایرانی فضای چانه زنی را با مفاهیم آزادی و محدودیت اشتباه میگیرند. حقیقت این است که نسبتی میان میزان آزادی و محدودیت و لجبازی وجود ندارد. خانواده ای فقط با یک قانون قابل چانه زنی و یک‌ جهان آزادی، کودک لجباز تربیت میکند و خانواده ای دیگر با صد قانون غیر قابل تخلف و میزان ازادی محدود، کودکان غیر لجباز پرورش میدهند. عدم تعادل میان آزادی و محدودیت و کم‌ و زیاد بودن هر کدام، میتواند آسیبهای خاص خود را داشته باشد ولی در ریشه یابی دلایل لجبازی کودکان محل بررسی نیست و موضوعیت ندارد.?یکی از اتفاقاتی که در جوامع در حال گذار می‌افتد، ایجاد اختلال در کارکرد نهادها به دلیل از دست رفتن پاره ای قراردادهای اجتماعی است که خود منجر به مشوش شدن "نقش افراد" در داخل این نهادها میشود. ? نهاد خانواده نیز از این آسیب مبرا نیست. در خانواده های مدرن ایرانی (اینجا مدرن را در مقابل سنتی به کار بردم چون نمیدانم به واقع ویژگیهای جوامع مدرن را داریم یا نه)، نقش والدین دچار ابهام و اختلال در عملکرد است. زنان به واسطه زن‌ بودنشان و نه به واسطه مادر بودنشان در یک پروسه تحول اجتماعی، در حال بازپس گیری جایگاه از دست رفته تاریخی خود هستند. آنان طالب قدرت بیشتر در داخل نهاد خانواده هستند. مردان در یک حالت میانه، تلفیقی از انفعال و مقاومت هستند. انفعالشان به دلیل فشارهای اجتماعی برای رعایت حقوق زنان است و مقاومتشان به دلیل تمایلشان به حفظ وضع موجود و باقی ماندن در جایگاه برتر نسبت به زنان است. زن و مرد با این وضعیت روانی و یک‌ کشمکش دائم با خود و جامعه تشکیل خانواده میدهند و فرزندی می‌آورند. جنگ قدرتی که به شکل پیدا و پنهان میان زن و مرد در جریان است، به شکل ابهام در "منبع قدرت" برای کودک بازنمایی میشود. ابهام در منبع قدرت، باعث ابهام در مرز میان آزادی و محدودیت میشود؛ چرا که این مرز باریک صرفا از طریق تخلف ناپذیری قوانین از ابهام خارج میشود و در خانواده های امروزی ایرانی، جنگ قدرت میان مادر و پدر، مانع صدور قوانین تخلف ناپذیر خانوادگی میشود. ?موضوع ابهام در منبع قدرت، در مقیاسهای وسیعتر در سطح جامعه نیز به شکل مشابه ایجاد اختلال میکند. کشورهابی مانند ایران که از گذشته دور همواره نهاد دین به عنوان نهاد غیر رسمی قدرت در مقابل نهاد رسمی قدرت ( حکومت) حضور فعال و موازی با حکومت وقت داشته، قانون گریزی و مقاومت در مقابل تبعیت از قانون وجود داشته و اکنون که نهاد دین و حکومت تلفبق شده به دلیل وجود دولت در سایه، ابهام در منبع قدرت به قوت خود باقیست که به قانون گریزی ایرانیان در سطح وسیعتری دامن زده است.?لجبازی کودکان؛ اختلال کارکردی در نهاد خانواده و مدرسه?اگر بخواهیم به تحلیل جامعتری در این خصوص برسیم باید موضوع اختلالات رفتاری کودکان را از منظر اختلال در کارکرد دو نهاد خانواده و مدرسه نیز بررسی کنیم.? تا پیش از نهاد سازی، به علت بیرونی نبودن نهاد آموزش، همه افراد جامعه به امر تربیت می‌پرداختند. درک عمیق و تحلیلگرانه این موضوع به فهم اختلالات کارکردی نهاد تعلیم و تربیت طی دهه های اخیر کمک میکند و در ضمن میتواند به بسط و تعمیق توضیحات در خصوص دلایل لجبازی کودکان ایرانی کمک کند.? مساله ای که به موازات توسعه جوامع و نهاد سازیها پیش آمده است، پاره ای اغتشاشات مفهومی است که شیوه تفکر و عملکرد انسانها را دچار اختلال کرده است. به عنوان مثال اگر بخواهیم در راستای بحث اصلی خودمان پیش رویم، مغشوش شدن مفهوم کارکرد (function) و مصادیقش در ارتباط با نهاد خانواده و نهاد تعلیم و تربیت، میراث دوران نهاد سازیست که تبعاتش تا اکنون دامن جهان و به خصوص کشورهای در حال گذار را گرفته است. ?نهاد خانواده دو گونه کارکرد دارد. کارکرد اولیه و ثانویه. کارکرد اولیه نهاد خانواده، تامین با ثبات، پایدار و ایمن نیازهای جنسی و همچنین بقای نسل است. کارکرد ثانویه نهاد خانواده پروراندن (fostering) کودک است. دقت کنیم که کارکرد نهاد خانواده در ارتباط با کودک از ابتدا fostering (پروراندن) بوده و نه educating (تعلیم و تربیت). ? تا پیش از نهاد سازی، تربیت کودک به عهده کل جامعه بوده است که در اصل پروراندن کودک به عهده خانواده و جوامع محلی و گروه همالان بوده است. با شکل گیری نهاد رسمی تعلیم و تربیت که کارکرد اصلیش education است، اغتشاشات مفهومی که در سطور بالا اشاره کردم‌ شکل گرفت. ?سوژه ای مشترک با عنوان کودک و ایجاد تغییر و تحول در او و تسهیل مراحل رشد او، هدف (target) نهایی دو نهاد با دو کارکرد مختلف میشود. یکی با قدمت هزاران ساله و دیگری به عنوان نهادی نوظهور با قدمتی حداکثر صد ساله در ایران و نهایت چهارصد ساله در جهان. این دو نهاد به دلیل اشتراک منافع، دچار تضاد و تعارض میشوند. خانواده خود را مالک کودک میداند و برای خود حق بیشتری در رشد و تعالی کودکش قائل است و مدرسه خود را نماینده جامعه و حکومت میداند که قرار است برای آن جامعه نیروی کار تربیت کند. اینجا نیز جنگ قدرتی در میگیرد. طی سالهای گذشته این جنگ‌ قدرت تقریبا در شرایط نابرابر بود و به دلیل اعتباری که نهاد علم در جامعه داشت، نهاد تعلیم و تربیت که به زعم مردم قرار بود در خدمت نهاد علم قرار بگیرد، در موضع قدرت قرار داشت ولی با دموکراتیک تر شدن جوامع و توزیع قدرت در سطح آنها، و البته دلایلی دیگر، مدرسه قدرت سابق خود را در جوامع از دست میدهد و تضاد منافع میان نهاد خانواده و مدرسه با شدت بیشتری خود را نشان میدهد. ?نهاد تعلیم و تربیت برای تعدیل این تعارض و رسیدن‌ به مرز مشترک‌ تفاهم‌ با نهاد خانواده، برای خانواده ها در امر تعلیم و تربیت نقش (role) تعریف میکند و نامش را مشارکت خانواده در امر تعلیم و تربیت می‌گذارد تا برای مداخلات بیشمار خانواده ها در کارکرد نهاد مدرسه، یک‌ مجرای قانونی و موجه تعریف کند. اغتشاش مفهومی دقیقا در این نقطه اتفاق می‌افتد. مفهوم نقش (role) جایگزین مفهوم کارکرد (function) در نهاد خانواده میشود و کارکرد fostering نهاد خانواده تحت تاثیر کارکرد educating نهاد مدرسه قرار میگیرد که در اصل educating برای خانواده، نقش (role) است که موقتی و وابسته به موقعیت است ولی fostering کارکرد دائمی و ذاتی خانواده است. اغراق نکرده ام اگر بگویم آشفته بازاری که در این میان شکل میگیرد، کمترین آسیبش در مورد کودکان لجباز شدن آنهاست.?شاید تعلیم و تعلم در قالب روشهای استاد-شاگردی در دوره هایی تاریخی در جهان رایج بوده است ولی قدمت نهاد رسمی تعلیم و تربیت در قالب مدرسه به شکل امروزی، عمری نسبتا کوتاه دارد و دستاورد مدرنیته است و به لحاظ قدمت با نهاد خانواده قابل قیاس نیست.? مسیر تحول جوامع تابع توابع سینوسی است و جهان همواره در حال حرکتهای رفت و برگشتی در مسیر پاکوب قبلی خویش است با این تفاوت که در هر مسیر برگشت بر سنگینی کوله بار تجاربش افزوده میشود.? نهاد تعلیم و تربیت یکی از آسیب رسان‌ترین نهادهای بشری در طول تاریخ نهاد سازی در جهان است. مدرسه محل تکوین ذهنیت انسانها و مسخ و از خود بیگانگی آنان است. مدارس هویت مستقل و منحصر به فرد انسانها را مطابق الگوی تقسیم کار در جوامع از آنان میگیرد.?در کنار تمام مشکلاتی که در ذات کارکرد مدارس نهفته است، اختلالات ناشی از تداخل کارکردی نهاد خانواده و مدرسه، غیر قابل اصلاح و چشم پوشی است. ? نمیدانم چه سهمی از بی اخلاقی منتشر در سطح جهان را میتوان بر گردن این نهاد انداخت ولی میدانم که سهم عمده ای از دور شدن از مدار انسانیت و اخلاق متوجه این نهاد به غایت موجه در جهان است.?مدرسه عامل از خودبیگانگی انسان ها?مدارس از طریق ممانعت از رشد و شکل گیری عاملیت انسانی، تلاش برای همگون سازی انسانها، نادیده گرفتن تفاوتهای فردی و رقابتی کردن محیطهای یادگیری، بزرگترین عاملان از خود بیگانگی انسانها در قرون اخیر هستند.?مدارس از طریق بازتولید نظام طبقاتی و روابط سلطه ولی با شعار "سواد=عدالت آموزشی=عدالت اجتماعی"، توهم زیست در جوامع مردم سالار با نظامهای غیر طبقاتی و عدالت محور را برای انسانها ایجاد میکنند. توهم، ارتباط انسانها را با واقعیتهای جهان اطراف قطع میکند و این قطع ارتباط با واقعیت جهان، منجر به مسخ انسانها میشود.?مدارس از طریق برنامه های درسی موضوع محور و تخصص گرایی مانع ایجاد ادراک کل نگرانه نسبت به جهان هستی در انسانها میشوند. ادراک جزء نگر مانع ایجاد احساس یگانگی انسانها با جهان هستی میشود. حس عدم یگانگی با جهان باعث ایجاد احساس انزوای وجودی میشود. انسانها در احساس انزوای وجودی دچار حس از خود بیگانگی میشوند. ?مدارس، فرآیند جامعه پذیری کودکان را با ملاحظات سیاسی سوگیرانه، نژادپرستانه، اقلیت ستیز، جنسیت زده و دگر ستیز آغشته می کنند. کودکان‌ و نوجوانان برای حفظ موقعیت خود به عنوان عضوی از اعضای اجتماع مدرسه، یاد می گیرند که میتوانند و باید برای حفظ موقعیت خود در جامعه، صاحب پرسوناژهای (وجهی از شخصیت که قابل ارائه در جامعه است) متعدد باشند. ?پیامدهای جامعه پذیری در مدرسه، به دلیل مجهز بودن مدرسه به اهرم فشار و حضور گروه همسالان در مدرسه به عنوان گروه مرجع، تاثیرات عمیقتری در شخصیت کودک‌ و نوجوان به جا می گذارد. ?پیامدهای فرآیند جامعه پذیری خانواده، علیرغم ارتباطات عمیقتر عاطفی و حضور ساعات بیشتری از زندگی در کنار خانواده و همچنین انجام آن با روندی طبیعی تر و همسوتر با جریانات رشد اجتماعی کودک، در قسمت shadow ذخیره میشود. تعارضهای موجود میان پیامدهای متفاوت جامعه پذیری ذخیره شده در لایه های مختلف شخصیتی، باعث ایجاد حس از خود بیگانگی در بزرگسالی میشود. ?مدارس در فرآیند معناسازی برای زندگی، از طریق مشغله سازی در زندگی، ایجاد اختلال می کنند. دوازده سال از بهترین سالهای زندگی انسانها که میتواند بسترساز معناسازی در بزرگسالی باشد، با مشغله انباشت و انتقال اطلاعات سپری می شود. دانش آموزان طی این سالها یاد می گیرند خودشان و خواسته هایشان کم‌ اهمیت ترین‌ اولویت زندگیشان است.‌ بذر این احساس در دوره دانش آموزی کاشته می شود و در سراسر عمر در جامعه رقابتی، تشدید و تقویت می شود. انسانها در این میان دو تکه می شوند. "خودم برای خودم" و "خودم برای دیگران". فاصله ای که میان این دو خود ایجاد می شود منشا رنج آورترین نوع از خود بیگانگی می شود.☀️@sociologyat1glance