نئولیبرالیسم در بن‌بست؟ آیا تحولات اخیر فرانسه نشان‌گر پایان عصر نئولیبرالیسم است؟

خیزش جلیقه‌زردهافرانسه‌ی امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور لیبرال و ۳۹ ساله، در وضعیت نسبتا آرامی به سر می‌بُرد. از میانه سال ۲۰۱۷ و پیروزی مکرون در انتخابات ریاست جمهوری، تا اوایل سال ۲۰۱۸ میزان محبوبیت او، هر چند با وجود افت و خیز، در وضعیت نسبتا متعادلی به سر می‌بُرد و حدودا نیمی از فرانسوی‌ها از عملکرد کلی و نسبت عمل و وعده‌های انتخاباتی مرد جوان راضی بودند. اما با شروع سال ۲۰۱۸ خیلی چیزها تغییر کرد.نوشته‌ی محمدحسین اعلمی، ورودی 94 مهندسی کامپیوترهر چند مکرون خودش را یک لیبرال تمام‌عیار نمی‌داند و در گذشته نیز در حزب و دولت سوسیالیست فرانسه عضویت داشته است، اما سیاست‌های اقتصادی‌اش به مرور چهره‌‌ای شبیه به آن‌ چه منتقدان «رئیس جمهور پولدارها» می‌نامند از او ساخته است. سیاست‌های مالیاتی مانند حذف کردن مالیات بر سرمایه، که عملا باعث بازتوزیع ثروت طبقات بالای جامعه می‌شد، و افزایش مالیات بر مزایای بازنشستگی، در حالی که تا پیش از آن نیز مزایای بازنشستگی وضعیت مناسبی نداشت، از نظر مردم باعث افزایش اختلاف طبقاتی و ناعادلانه بود.هر چند مکرون اصلاحاتش را برای خروج از وضع موجود، یعنی رشد اقتصادی ۱.۶ درصد و آمار بیکاری ۹.۲ درصد، لازم می‌دید، اما طبقه متوسط و پایین جامعه فرانسه دیگر حاضر به دادن هزینه‌ای بیشتر از این نبود، حداقل تا زمانی که به نظرشان ‌همه‌ی منافع برای ثروتمندان و کمپانی‌های بزرگ چندملیتی است، در حالی که سختی‌ها متوجه آن‌هاست. در وضعیتی که مردم حس می‌کردند همه‌ی مالیات‌ها و سیاست‌های اقتصادی گذشته و امروز نتوانسته معیشت آن‌ها را بهبود بخشد و خدمات اجتماعی روز به روز در حال کاهش است، وضع مالیات بر سوخت دیزل، که برای بخش قابل توجهی از مردم منبع بسیار مهمی بود، به مانند جرقه‌ای در انبار باروت بود. ماجرا از انتشار یک طومار برای لغو مالیات بر سوخت توسط یک راننده جوان شروع شد که بالغ بر ۳۰۰۰۰ هزار امضا در اینترنت جمع کرد. پس از آن در فیس‌بوک جنبشی برای مسدود کردن جاده‌ها به نشانه اعتراض به راه افتاد. اعتراضات به پایتخت کشیده شد و در نقطه عطف خود راهپیمایی ۱۰۶هزار نفره معترضان در پاریس به خشونت کشیده شد. نماد معترضین جلیقه‌های زردشان بود که در میان آتش‌های روشن شده در خیابان‌های پاریس، سنگربندی‌های معترضین، دود گازهای اشک‌آور و انبوه نیروهای پلیس خودنمایی می‌کرد. سرایت اعتراضات به نقاط مختلف فرانسه، افزایش خشونت و به طبع آن تعداد کشته‌ها و مجروحین و خواسته‌های معترضین برای تغییر فوری سیاست‌های دولت مستقر و استعفای مکرون اتفاقاتی بود که به دنبال آمد. سخنرانی رئیس‌جمهور، پیام او برای معترضین و وعده‌هایش نیز کمک چندانی به بهبود اوضاع نکرد، به نظر مکرون جوان قصد کوتاه آمدن از سیاست‌های کلی خود را نداشت و اصول خود را مذاکره‌پذیر نمی‌دانست. جلیقه‌زرد‌ها خود را وابسته به هیچ جناح سیاسی نمی‌دانند. هر چند اکثریت قاطع آن‌ها مخالف سیاست‌های لیبرالی دولت مستقرند، اما با وجود این که گروه‌های مخلتف سیاسی از چپی‌ها تا راستی‌های افراطی قصد نزدیک شدن به جنبش و تصاحب آن را دارند، آن‌ها به هیچ‌کدام از سیاست‌مداران موجود خوش‌بین نیستند و همه‌ی آن‌ها را در پدید آمدن وضع موجود مقصر می‌دانند. هر چند اعتراضات از مالیات بر سوخت دیزل شروع شد، اما جلیقه‌زرد‌ها می‌خواهند فریاد رنج کشیدن همه‌ی مردمی باشند که حس می‌کنند در عین افزایش مالیات‌ها، از قدرت مالی و توان خریدشان کاسته شده، خدمات اجتماعی روز به روز بدتر می‌شود، بیکاری رو به افزایش است و دیگر حداقل‌های زندگی‌‌شان براورده نمی‌شود. اما چگونه کار به این‌جا رسید؟ برای پاسخ به این پرسش باید کمی در تاریخ به عقب برگردیم...هر چند اعتراضات از مالیات بر سوخت دیزل شروع شد، اما جلیقه‌زرد‌ها می‌خواهند فریاد رنج کشیدن همه‌ی مردمی باشند که حس می‌کنند در عین افزایش مالیات‌ها، از قدرت مالی و توان خریدشان کاسته شدهمنبع عکس: CBCداستان نئولیبرالیسمایده بازار آزاد از دیرباز وجود داشته است، مدل اقتصادی‌ای که حداقل یک‌بار به گوش همه‌مان خورده است و ویژگی‌های آن مانند عدم دخالت دولت، رقابت و تعیین قیمت‌ها از طریق عرضه و تقاصا برایمان شناخته شده است. شاید جالب‌ترین ادعای لیبرال‌های اقتصادی، و در صدر آن‌ها آدام اسمیت که خود در قرن هجدهم این طرز تفکر را بنیان گذاشت،‌ این بود که بازار آزاد و اقتصاد مبتنی بر آن باعث افزایش رفاه اجتماعی می‌شود و آن دست نامرئی مشهور، باعث هماهنگی منافع فرد و اجتماع می‌شود. این ایده تا جایی پذیرفته شده بود که در دهه ۱۸۴۰ و در دوره خشک‌سالی ایرلند، هر چند مواد غذایی فراوانی وجود داشت، اما سلطنت انگلستان هیچ‌ اقدامی برای توزیع این مواد غذابی در بین گرسنگان بر نداشت، زیرا مداخله دولت در بازار بر خلاف را بر خلاف اصول لیبرالیسم اقتصادی می‌دانست.ایده بازار آزاد با آن که در قرن ۱۹ بسیار مورد استقبال قرار گرفت، اما در قرن ۲۰ به حاشیه رفت. پس از جنگ جهانی دوم، اجماعی نسبتا فراگیر در دنیا برقرار شد و تقریبا در همه جا نسخه‌های اقتصادی کینزی برای افزایش اشتغال بیشتر و رفع فقر اجرا می‌شدند و دولت‌ها دست‌اندرکار فراهم کردن زیرساخت‌های گوناگون برای حمایت از مردم و بهبود رفاه عمومی بودند. اما زمانی که در دهه ۱۹۷۰ رکود تورمی گریبان‌گیر کشورهای توسعه‌یافته و اقتصاد‌های کینزی شد، نسخه‌ای روی کار آمد که از چندین سال قبل توسط اقتصاد‌دان اتریشی، فردریش هایک، بنیان گذاشته شده بود، ایده‌ای که هر چند نامش برایمان آشناست اما به طرز اذیت‌کننده‌ای چیزی درباره آن نمی‌دانیم: نئولیبرالیسمآدام اسمیت هر چند به بازارهای آزاد به عنوان ابزارهایی کارا اعتقاد داشت، اما بازار و مبادله را بخش محدودی از طبیعت بشر می‌دانست و به سایر جنبه‌ها و ارزش‌های بشری احترام می‌گذاشت. اسمیت خود یک اخلاق‌گرا بود و نگرانی این که در جامعه‌ای تنها نفع معاملات شخصی حاکم باشد را ابراز می‌کرد.نئولیبرالیسم، همان نگرانی اسمیت است. نئولیبرالیسم تفکری است که نه تنها به بازار آزاد به عنوان یک ابزار معتقد است، بلکه این نگاه را به کل جامعه تسری می‌دهد. از نگاه نئولیبرال‌ها همه چیز را من‌جمله دولت و حکومت را می‌توان از دریچه اقتصاد دید و بهتر است همه‌ی فضاهای انسانی، سیاسی و فرهنگی را با الگوی بازار آزاد سامان داد. در جامعه نئولیبرال، ارزش‌های سابق مانند عدالت نادیده گرفته می‌شوند و جای خود را به مفاهیم تکنیکی مانند کارایی، رقابت و سرمایه‌گذاری می‌دهند. در چنین نگاهی دولت نقشی بسیار حداقلی خواهد داشت و مهم‌ترین وظیفه آن فراهم کردن شرایط حاکم شدن بازار آزاد در عرصه‌های مختلف و حفاظت از آن است. مالیت و مقررات به حداقل می‌رسند و همه چیز تا حد امکان خصوصی‌سازی می‌شود. در چنین جامعه‌ای در همه‌ی زمینه‌ها رقابت عنصر اصلی است و به کمک آن است که ارزش کشف می‌شود و انسان ایده‌آل در چنین جامعه‌ای “انسان اقتصادی” است. نئولیبرال‌ها مدعی هستند این ساز و کار ثروتی برای ما خلق می‌کند که بدون آن غیر ممکن است و این ثروت خود به خود به همه‌ی جامعه سرازیر می‌شود و باعث افزایش رفاه می‌شود.احتمالا عجیب نیست که این طرح از ابتدای مطرح شدن مورد استقبال ثروتمندان و میلیونرها قرار گرفت و از همان ابتدا حامیان قدرتمندی برای خود دست و پا کرد، حامیانی که نقش چشم‌گیری در راهیابی این تفکر به کرسی‌های دانشگاهی بازی کردند. در دهه ۷۰ و پس از فروپاشی سیاست‌های کینزی، جا برای سیاست‌های نئولیبرال باز شد و ریگان در آمریکا و تاچر در انگلیس نسخه‌های نئولیبرالیسم را به کار بستند. کاهش مالیات ثروتمندان، مقررات‌زدایی و مقابله با اتحادیه‌های کارگری سیاست‌هایی بودند که نقش مؤثری در این راه بازی کردند. پس از انگلستان و آمریکا، این سیاست‌ها از طریق نهاد‌های بین‌المللی مالی مانند بانک جهانی در سایر نقاط دنیا و به خصوص کشورهای توسعه‌یافته اجرا شدند. سیاست‌های نئولیبرال تا به امروز در کشورهای مختلفی پیاده شده‌اند و نمی‌توان از نقشی که در افزایش تولید و رشد اقتصادی ایفا کرده‌اند چشم‌پوشی کرد، اما اثرات جانبی این سیاست‌ها محل بحث‌های فراوان است.احتمالا عجیب نیست که این طرح از ابتدای مطرح شدن مورد استقبال ثروتمندان و میلیونرها قرار گرفت و از همان ابتدا حامیان قدرتمندی برای خود دست و پا کرد، حامیانی که نقش چشم‌گیری در راهیابی این تفکر به کرسی‌های دانشگاهی بازی کردندامروزه واژه نئولیبرالیسم بیشتر به ابزاری برای لفاظی تبدیل شده و هر جا نشانه‌ای از بازار آزاد یا خصوصی‌سازی دیده می‌شود، به عنوان یک برچسب برای متهم کردن استفاده می‌شود. دیگر این‌ روز‌ها تقریبا هیچ‌کس پیدا نمی‌شود که مدافع صریح تمامی اصول و ارزش‌های نئولیبرالیسم باشد، و از طرفی استفاده از بسیاری از ابزارهای آن به شکل کنترل‌شده لازم و حتی ضروری به نظر می‌رسد، اما نمی‌توان از رسوخ شیوه‌ها، ساختارها و تفکر نئولیبرال در جوامع امروزی و پیامد‌های آن‌ها چشم‌پوشی کرد. گزارشی که پژوهشگران صندوق بین‌المللی پول در تابستان ۲۰۱۶ منتشر کردند، اجرای گسترده سیاست‌های نئولیبرال را از دهه ۱۹۸۰ به بعد را بررسی کرده، و تأثیرگذاری آن بر پدیده‌هایی چون نابرابری‌های اجتماعی را تأیید کردند.منبع عکس: CBCاما شاید فراتر از نابرابری‌های اجتماعی، قدرت گرفتن کمپانی‌ها و گروه‌های مالی بزرگ و بحران‌های محیط زیستی، مهم‌ترین اثر نئولیبرالیسم بر آمریکا و اروپا بحران‌های سیاسی است که شکل گرفته. مردمی که در دهه‌های گذشته شاهد غلبه و پیاده‌سازی سیاست‌های نئولیبرال بوده‌اند، اکنون حس می‌کنند با وجود رشد اقتصادی و افزایش تولید، به دلیل نابرابری‌های اجتماعی و جهانی‌سازی اقتصاد چیزی عاید آن‌ها نمی‌شود و در عوض وضع معیشتی آن‌ها روز به روز بدتر می‌شود. از طرفی دولت‌ها نیز به عنوان نمایندگان آن‌ها قدرت کمتری در برابر شرکت‌ها و سرمایه‌دارهای ثروت‌مند دارند. نتیجه این مسئله، چیزی می‌شود که می‌بینیم: اعتماد مردم به سیاست‌مداران و نخبگان به عنوان نماینده خود کاهش یافته، و در این آشفته بازار شخصی مانند ترامپ با شعار مخالفت با تجارت آزاد جهانی به ریاست جمهوری آمریکا می‌رسد، در بریتانیا مردم به برکسیت و خروج از اتحادیه اروپا رأی می‌دهند، در ایتالیا نماینده راست‌های افراطی به قدرت رسیده و اتحادیه اروپا روز به روز متزلزل‌تر به نظر می‌رسد.منبع عکس: CBCدر این میان، انتخاب امانوئل مکرون جوان به مانند آخرین امید برای بازگرداندن نظم سابق به نظر می‌رسید. مکرون که در دور دوم انتخابات در برابر نماینده راست افراطی به پیروزی رسیده بود، قصد داشت تا با حفظ روابط با اتحادیه اروپا و آمریکا، و با اجرای مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی کشورش را به وضعیت مطلوب برساند، اما به نظر می‌رسد نسخه‌های او در همین ابتدا به مشکل خورده است. اخیرا درصد محبوبیت او به ۲۶ درصد کاهش پیدا کرده و به نظر جلیقه‌زرد‌ها تا زمان رسیدن به خواسته‌هایشان قصد پایان بخشیدن به آشوب به وجود آمده را ندارند. مکرون یک نئولیبرال تمام‌عیار نیست، اما در صورتی که او نتواند وصعیت موجود را مدیریت کند، می‌توان این پرسش را مطرح کرد که با در نظر گرفتن تحولات سیاسی آمریکا و اروپا، آیا دوران شکوه نئولیبرالیسم تمام شده است؟ این نوشتار، در شماره‌ی پنجاه و ششم نشریه‌ی دانشجویی «میدان انقلاب» منتشر شده است. برای مطالعه‌ی کامل مطالب این نشریه، می‌توانید به کانال بسیج دانشجویی دانشگاه شریف مراجعه کنید.http://t.me/Basij_Sharif