سكولاريزم؛ نظريه جدايي‌ها(قسمت دوم)

نگاهي به تاريخچه جدايي دين از سياستدر جستار قبل تا جایی رسیدیم که فشارهای متعدد سلطه کلیسا مسببات ستوه مردم و پدیده رنسانس معروف را پدید آورد و مردم دست به عکس العمل‌های شدیدی زدند که در ادامه به مثال‌هایی می‌پردازیم. مثلاً بعضی از نقاشان و پیکره‏تراشان علی‏رغم سنّت کلیسا دست به ابداع آثاری زدند که انسان را به صورت موجود کاملاً مادی با زیبایی‏ها و آثاری این چنینی نشان می‏داد و هر چند که تندیس‌هایی از پیامبران و مردان الهی تراشیده می‏شد اما پیامی که این مجسمه‏ها برای تماشاگران داشت میل و گرایش شدید به دنیا و لذایذ مادی آن بود، به‏طوری که این مجسمه‏ها بدن کاملاً لخت و عریان یک انسان را نشان می‏داد که در آن همه قدرت به اصطلاح هنرمند به کار گرفته شده بود تا انسانی با نهایت زیبایی و تناسب اندام و چهره به نمایش گذاشته شود. این عصیان علیه کلیسا بالاخره با حوادث بسیار و از جمله رشد دانستنی‌ها در رشته‏های جدید علمی و نوآوری‌های زیاد و اختراع مصنوعات جدید و کشف قاره جدید و تحریک عواطف و احساسات مادی مردم و... به حرکت‌های اجتماعی وسیعی ختم شد که حاصل آن جدایی معنویت از مادیت و جمع‏شدن گستره نفوذ مردان کلیسا تا حدّ معابد بود و تز جدایی دین از سیاست با این پشتوانه در افکار عمومی رسوب نمود و چون تصور دیگری از ارتباط دین با امور اجتماعی و ارزش با دانش و فلسفه با علم نداشتند هر گاه که این ارتباط مطرح می‏گشت در ذهن آنان سلطه کلیسا و تحجّر آن زمان که آن‏ را به نام قرون وسطی‏ نامیده‏اند تداعی می‏گشت و غربی‌ها آن‏چنان خود را از این طرف بام عقب کشیدند که از طرف دیگر آن سقوط نمودند و با محصورکردن امور معنوی به اخلاق فردی و حبس دین در معابد در چنان منجلابی سقوط نمودند که امروز شاهد آنیم و می‏بینیم که چرخیدن امور اجتماعی بر محور مادیّت چگونه اخلاق فردی را نیز به آن سمت کشانده و جامعه را متزلزل نموده است. این اندیشه باطل که ناشی از سخت گیری‌ها و قیود و حدود غیر الهی ارباب کلیسا بر اساس برداشت افراطی از زندگی حضرت مسیح (ع) بود به ‏وسیله مستشرقین و سیّاحان اروپایی و ارتباط دولت‏ مردان و تحصیل‏کرده‏های جوامع اسلامی با غرب، به کشورهای اسلامی نیز سرایت کرد و عده‏ای متجدد و به اصطلاح منورالفکر بدون اینکه توجه کنند که کدام دین با زندگی اجتماعی و سعادت انسان و رشد امکانات مادی متناسب با انسانیت و تعالی اندیشه بشری سازگاری ندارد و علت‏یابی اینکه ریشه طرز تفکر جدایی دین از سیاست در کجاست به بازگویی همان سخن‏ها علیه دین و مذهب پرداختند و علت همه عقب افتادگی‏ها و عدم پیشرفتهای مادی مسلمین را به‏جای آنکه در دوری آنان از اسلام بجویند به دخالت دین درامور سیاسی و اجتماعی و اقتصادی برگرداندند و دین را تنها مانع اصلی رسیدن به تمدن معرفی کردند. پس گفته شد که آخرین نظریه‏ای که سعی بر حل تعارضات موجود میان دین و تمدن دارد نظریه جدایی دین از سیاست می‏باشد که ناسازگاری‌های میان نظام‏های شرقی و غربی موجود با ارزش‏ها و معارف اسلامی را، با محدود کردن حیطه دستورات دین در موضع روابط فردی قابل حل دانسته و با حذف هر گونه نقش و عملکردی برای دین در موضع روابط اجتماعی و مدیریت جامعه معتقد است که: "دیانت ربطی به سیاست نداشته و اصولاً هر گونه انتظاری از دین در حل معضلات و مسائل اجتماعی انتظار بی‏موردی است." بنابراین، این نظریه که به "جدایی دین از سیاست" معروف است هر چند به عنوان یک شعار استعماری و سیاسی از جانب سلطه‏گرانی که از اسلام و حرکت مسلمین می‏ترسند نیز مطرح می‏باشد اما دارای ریشه‏های فکری مختلفی است که در ظاهر در جهت حفظ دین و دفاع از دستورات الهی صورت می‏گیرد. به‏طور کلی می‏توان شدت هجوم فرهنگ و تمدن مادی شرق و غرب بخصوص بعد از رنسانس علمی اروپا به کشورهای اسلامی را از ریشه‏های اصلی پیدایش تز جدایی دین ازسیاست دانست، هجومی که در شکل‏های مختلف منطقی، فلسفی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، هنری، تکنولوژیکی و... در تمامی شؤونات زندگی مسلمین وارد شده و در بسیاری از جنبه‏ها چنان آنها را تحت تأثیر قرار داده است که به ناچار تلقی از گستره دین تا محدوده اعمال فردی و روابط قلبی تنزل کرده و موجب پیدایش نظریه‏هایی چون "جدایی دین از سیاست" گردیده است. نظریه‏هایی که با خودباختگی در مقابل دستاوردهای تمدنهای غربی و شرقی به‏طور کلی نقش دین را در موضع روابط اجتماعی و سیاسی جامعه به فراموشی سپرده و با اصل گرفتن الگوهای سیاسی، اقتصادی، مدیریتی و فرهنگی و تکنولوژیکی نظام‏های مادی روز، در پی آن‏است که با تکیه بر دلایلی نشان دهد که اصولاً دین جز در محدوده اعمال فردی وظیفه دیگری را بر عهده ندارد. دلایل، مقدمات و تکیه‏گاه‌های مختلفی را که مدعیان تز جدایی دین از سیاست بیان می‏دارند می‏توان در چند مرحله بیان داشت که به تدریج با مطرح کردن و تبیین هر کدام به نقد و بررسی آن‌ها نیز خواهیم پرداخت. عده‏ای از طرفداران این نظریه که تغییرات مداوم شرایط و روابط اجتماعی و کشف و پیدایش و ابداع امور مختلف (اعم از اختراع مصنوعات جدید و یا اثبات فرضیه‏ها و تئوری‌ها و یا ابداع مکتب‌های جدید نظری و علمی و...) را در زندگی اجتماعی انسان‌ها می‏بینند و تأثیرات این امور را در تغییر و تحول روابط و مناسبات جوامع انسانی ملاحظه می‏کنند، همچنین این امور را به عنوان تنها راه و عامل رشد و سعادت و ترقی بشر تصور نموده‏اند و ضمناً گمان می‏کنند که این تمدن و فرهنگ، اصطکاک‌ها و برخوردهای زیادی با دستورات و احکام الهی داشته به‏طوری که تکیه‏نمودن بر این تمدن و مناسبات آن با تغییرات مکرر و مداومش، زمینه اجرای حدود الهی را محدود نموده و بسیاری از روابط مخالف احکام الهی را با خود به همراه دارد، لذا چنین تصور کردند که اگر دایره احکام را شامل بر کلیه مناسبات اجتماعی بدانند، یا باید هر آن وحی جدیدی نازل شود که بطلان آن روشن است و یا باید هر روز و هر ساعت متناسب با تغییرات جهان از همان اسناد و مدارک ثابت وحی حکم جدیدی استنباط کنند که در این صورت نیز تغییر مستمّر احکام متناسب با شرایط و حوادث اجتماعی را نیز بازیچه قراردادن وحی می‏دیدند، لذا نتیجه گرفتند که بهتر است قلمرو مذهب را منحصر به امور فردی نمایند و آن‏را به عبادات فردی و روابط قلبی - که فکر می‏کردند اموری است که می‏تواند در این مجموعه متغیر، ثابت باشد - محدود کنند. بنابراین تعیین احکام و مناسبات اجتماعی را به عقلا و متفکرین سپردند و تصور کردند که با تفکیک بین دین و سیاست، هم می‏توانند دین خود را حفظ نمایند و هم آزادند تا از دستاوردهای اندیشه و تفکر و تجارب بشری و به اصطلاح رشد و رفاه ناشی از آن بهره‏مند گردند.امیرمحمد شریفی | کارشناسی علوم باغبانی