همه ما مترجمیم؛ یکی بیشتر، یکی کمتر!‍

حتی اگر یک بار دست به قلم شده باشید و یک نوشته را از یک زبان به زبان دیگر برگردانده باشید، احتمالاً حس خوب مترجم بودن را فهمیده‌اید. یا حتی اگر مترجم باشید، حتماً واکنش‌های دیگران نسبت به خودتان را دیده‌اید که هر چند کم و کوتاه، ولی به شکل یک آدم‌حسابی به شما نگاه کرده‌اند. مهم نیست محصولی که در نهایت ارائه می‌کنید چه باشد؛ دفترچه راهنمای چینی مخلوط‌کن خانه یا اشعال مولانا و حافظ، در هر صورت شما در چشم دیگران یا حداقل چند نفری کاری ماورایی انجام داده‌اید. اما ترجمه یعنی چه؟در این مطلب نه قصد دارم چهارچوبی برای ترجمه ارائه کنم و نه می‌خواهم تعریفی جامع و علمی از ترجمه به شما بگویم!برای من همیشه ترجمه در جمله‌ای از گنتر گراس خلاصه شده است:ترجمه یعنی تغییر دادن هر آن چه هست، اما آن طوری که هیچ چیز تغییر نکند!برای من، ترجمه عضوی جداناشدنی و یکی از پایه‌های زندگی است. در واقع اگر ترجمه نبود تمام اختراعات بشری در همان مراحل ابتدایی خود می‌ماند. جهانی را فرض کنید که ترجمه در آن وجود نداشت، مترجمی نبود و تمام امیدمان به خودمان بود!از نظر من ترجمه مثل هوا است! اما چرا؟ ترجمه مانند ارتباط میان هوا و امواج صوتی است. بدون هوا موج صوتی توانایی انتشار ندارد؛ بدون ترجمه هم نمی‌توان دیگران را فهمید.در واقع ترجمه پل میان سکوت و هیاهو است. آثار همه ادبیان را نگاه کنید. شکسپیر، تولستوی، حافظ، مولانا، همینگوی و ده‌ها نام بزرگ را کنار هم بگذارید؛ ساراماگو می‌گوید ادبیان آثاری مختص ملت خود خلق می‌کنند و مترجم‌ها آثاری جهانی را خلق می‌کنند.همه ما خواه‌ناخواه، به‌نوعی ترجمه می‌کنیم؛ حتماً برایتان پیش آمده که بخواهید به کودکی یک مفهوم پیچیده را ساده توضیح دهید. حتما پیش آمده که بخواهید با زبان اشاره مفهومی را به کسی بفهمانید. حتما برایتان پیش آمده که آهنگی را غمگین یا شاد توصیف کرده باشید و حتما برایتان پیش آمده که پشت چراغ راهنمایی منتظر سبز شدن چراغ برای راه افتادن باشید!اگر ترجمه نبود همه ما گرفتار مرزهایمان بودیم. نه ناسا می‌توانست مهندسان هندی را برای راه انداختن کارش به خدمت بگیرد و نه چینی‌ها می‌توانستند پاستا درست کنند!به‌عنوان یک مترجم (!) همواره در حاشیه بوده‌ام. همیشه یک نفر بوده که اسمم زیر اسمش گم بشود. همیشه به‌عنوان یک قربانی باید سر تعظیم برای نظرات غیرتخصصی افرادی خم می‌کردم که هیچ وقت آنچنان که من به کلمات عشق می‌ورزم، آنها را دوست نداشتند. فکر می‌کنم که لارنس ونوتی (Lawrence Venuti) هم مشکل من را داشت که موضوع نامرئی‌بودن مترجم را پیش کشید. احتمالاً فامیل‌های او هم چند بار آزمایش ادرارشان را تقدیمش کرده بودند تا ترجمه‌اش کنند تا دیگر مجبور نباشند پول ویزیت دکتر را بدهند و در نهایت بگویند «ولش کن بابا! خودم فردا می‌برم دکتر بخونه».در ذهن عامه مردم، مترجم یعنی فردی که دو زبان بلد است. البته در ذهن خیلی از مترجم‌های خودخوانده هم ترجمه یعنی همین! هیچ کس وقتی به سراغ مکانیک می‌رود، به او دستور نمی‌دهد و در کارش دخالت نمی‌کند. هیچ کس به دکترش نمی‌گوید آسپرین خوب نیست، برایم تجویز نکن. ولی امان از روزی که مترجم باشید؛ آن وقت دیگر همه صلاحیت پیدا می‌کنند در مورد همه چیزش صحبت کنند، نقدش کنند و سیل انتقادهایشان را روانه محصولت کنند.حتی گاهی از حرف‌های مترجم‌ها هم شاخ در می‌آورم. در دوران کارشناسی ارشد، یکی از همکلاسی‌هایم می‌گفت فکر نمی‌کردم دوره مطالعات ترجمه تا این اندازه چرت و پرت باشد! از او که می‌پرسیدم چرا می‌گفت چون چیزی به آدم یاد نمی‌دهند. او با این ذهنیت خودتان فکرش را بکنید اگر دانشجوی دوره کارشناسی ارشد مترجمی این سؤال را بکند از عامه مردم چه انتظاری می‌توان داشت.برای عامه مردم مترجم یعنی کسی که می‌توانند از او بپرسند بچه‌ام را در چه سنی کلاس زبان بگذارم بهتر است!شاید بهتر بود عنوان مطلب را «مترجم برای عامه مردم کیست» می‌گذاشتم. در نهایت، همه ما ترجمه می‌کنیم، ولی همه ما مترجم نیستیم.