چگونه حافظ بخوانیم دو (حافظ با چهارده روایت )

چگونه حافظ بخوانیم + نکته های قرآنیما چه بخواهیم و چه نخواهیم ، بناچار و باید برای نزدیک شدن به منظومه فکری و رسیدن به فهم شاعر ، از واژگان ، ترکیبات و تصویرسازی هایش ، نگاهی الهیاتی و معرفت شناسانه به دیوان حافظ داشته باشیم . به هر حال به اقرار خود شاعر و تصریح اشعار این متن ، سرشار از لطایف حِکَمی و غنی شده از نکات قرآنی است . مگر اینکه کسی بخواهد براساس منظومه فکری و شخصی خودش چنان که در مقدمه چگونه حافظ بخوانیم گفته شد از این رستاخیر عظیم کلمات از دور گرد و غباری ببیند و به آیینه ای شکسته نگاه کند و به پوست و ظاهری از واژه ها بسنده کند .صبح خیزی و سلامت طلبی چون حافظ هر چه کردم همه از دولت قرآن کردمندیدم خوشتر از شعر تو حافظ به قرآنی که اندر سینه داریعشقت رسد به فریاد ور خود بسان حافظ قرآن زبر بخوانی با چارده روایتز حافظان جهان کس چو بنده جمع نکرد لطایف حکمی با نکات قرآنیاصلا حافظ ، حافظ است چون حافظ قرآن است . با قرآن انس و الفت و همنشینی دارد با گوشت و خونش آمیخته شده در آن حال و هوا زیست کرده است .اما این آمیختگی با قرآن در شعر حافظ نمودها و تجلیات مختلفی دارد . ساده ترین نوع آن استفاده از کل یا بخشی از آیه یا معنی آنهاست :شب وصلست و طی شد نامه ی هَجر سلامٌ فیه حتّی مطلع الفجرچشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت شیوه جنات تجری تحتها الانهار داشتحضور محفل انس است و دوستان جمع اند و ان یکاد بخوانید و در فراز کنیدلمع البرق من الطور و آنست به فلعلّی لک آت بشهاب قبسعیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت که گناه دگران بر تو نخواهند نوشتآسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه فال به نام من دیوانه زدندسواد زلف تو جاعل الظلمات بیاض روی تو تبیان فالق الاصباحدر پس آینه طوطی صفتم داشته اند آنچه استاد ازل گفت بگو می گویمسود و زیان و مایه چو خواهد شدن ز دست از بهر این معامله غمگین مباش و شادنوع دیگر این تلمیحات و اشارات قرآنی که پیچیدگی و مرتبه هنری بالاتری دارند استخدام مفهوم و معنای آیات در متن ، بدون آوردن کلمات آیه است در این حالت فقط خواننده آشنا با این مفاهیم از چنین شگرد هنری می تواند پرده بردارد و به فهم متن برسد :بارها گفته ام و بار دگر می گویم که من گمشده این ره نه به خود می پویمفیضل الله من یشاء و یهدی من یشاءخنده و گریه عشاق ز جایی دگر است می سرایم به شب و وقت سحر می مویمانه هو اضحک و ابکیصبر کن حافظ به سختی روز و شب عاقبت روزی بیابی کام رایا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر و الصلوة . ان الله مع الصابرینعاشق که شد یار بحالش نظر نکرد ای خواجه درد هست وگرنه طبیب هستوالذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و ان الله لمع المحسنیندر عشق خانقاه و خرابات شرط نیست هر جه که هست پرتو روی حبیب هستفاینما تولوا فثم وجه الله ان الله واسع علیمبه درد وصاف ترا حکم نیست دم درکش که هر چه ساقی ما ریخت عین الطافستو عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکمسخن در احتیاج ما و استغنای معشوق است چه سود افسونگری ای دل که در دلبر نمی گیردیا ایها الناس انتم الفقراء الی الله و الله هو الغنی الحمیدطرز دیگر حافظ از بکارگیری لطایف قرآنی ، تلمیح به داستانهای پیامبران و شخصیتهای مذکور در این کتاب است . با تورقی و تفرجی در اشعار خواجه می توان فهمید تقریبا بیشتر این دست از مضامین برگرفته از داستان یوسف ، عیسی و خضر هستند .با که این نکته توان گفت که آن سنگین دل کشت ما را و دم عیسی مریم با اوستیوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور کلبه احزان شود روزی گلستان غم مخوربلبل به شاخ سرو به گلبانگ پهلوی می خواند دوش، درس مقامات معنوییعنی بیا که آتش موسی نمود گل تا از درخت نکته توحید بشنوییارب این آتش که بر جان منست سرد کن زان سان که کردی بر خلیلسحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار سامری کیست که دست از ید بیصا ببردای هدهد صبا به سبا می فرستمت بنگر که از کجا به کجا می فرستمتمن از آن حسن روز افزون که یوسف داشت دانستم که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا رازآتش وادی ایمن نه منم خُرّم و بس موسی اینجا به امید قبسی می آیداحوال گنج قارون کایام داد بر باد با غنچه باز گوئید تا زر نهان نداردیار مفروش به دنیا که بسی سود نکرد آنکه یوسف به زرِ ناسره بفروخته بودپیراهنی که آید از آن بوی یوسفم ترسم برادران غیورش قبا کنندعزیز مصر به رغم برادران غیور ز قعر چاه برآمد به اوج جاه رسیداما شیوه هنرمندانه خاص خود حافظ که به نوعی می توانم آن را سبک شخصی حافظ دانست به این صورت است که بطور هنرمندانه و دور از دسترس ذهن مخاطب عادی به جنبه هایی از داستان های قرآنی اشاره می کند و اگر چه در ظاهر در ادامه غزل اشاره ای به آن داستان ندارد و هر چند تم غزل عاشقانه ، اجتماعی یا تعلیمی باشد ، اما کدهایی در دیگر ابیات قرار می دهد که کلیت غزل را با توجه به آمیختگی با آن داستان یکدست میکند و به تقویت محور عمودی خیال می انجامد :غزل با مطلع :ای هدهد صبا به صبا می فرستمت بنگر که از کجا به کجا می فرستمتدر ادامه هیچ اشاره مستقیم دیگری به این داستان ندارد اما مخاطب ژرف اندیش و حرفه ای ارتباط پنهان ابیات با هم و انسجام مفهومی غزل را می تواند کشف کند :در راه عشق مرحله قرب و بعد نیست می بینمت عیان و دعا می فرستمتتا لشکر غمت نکند ملک دل خراب جان عزیز خود به نوا می فرستمتکه اشاره به تسلیم شده بلقیس در برابر سلیمان داردحافظ سرود مجلس ما ذکر خیر توست بشتاب هان که اسب و قبا می فرستمتکه این نیز اشاره به هدیه فرستادن بلقیس برای سلیمان داردنمونه دیگر از این دست هنرنمایی ها :غزل با مطلع :آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند آیا شود که گوشه چشمی به ما کنندبی معرفت مباش که در من یزید عشق اهل نظر معامله با آشنا کنندحالی درون پرده بسی فتنه می رود تا آن زمان که پرده برافتد چه ها کنندپیراهنی که آید از او بوی یوسفم ترسم برادران غیورش قبا کنندحافظ دوام وصل میسر نمی شود شاهان کم الطفات به حال گدا کنندکه بیت به بیت آن هر کدام اشاره به بخشی از داستان یوسف دارد .و این غزل با مطلع :خیالِ رویِ تو در هر طریق همره ماست نسیم موی تو پیوندِ جانِ آگه ماستبه رغم مدعیانی که منع عشق کنند جمالِ چهرهٔ تو حجت موجه ماستببین که سیب زنخدان تو چه می‌گوید هزار یوسف مصری فتاده در چَهِ ماستاگر به زلف دراز تو دست ما نرسد گناه بخت پریشان و دست کوته ماستبه حاجبِ درِ خلوت سرایِ خاص بگو فُلان ز گوشه نشینانِ خاکِ درگهِ ماستبه صورت از نظر ما اگرچه محجوب است همیشه در نظرِ خاطرِ مرفهِ ماستاگر به سالی حافظ دری زند بگشای که سال‌هاست که مشتاق روی چون مه ماستو از این دست نمونه های دیگر هم می توان جست .برخلاف نظر و دیدگاه بسیاری از ادیبان و پژوهشگران که ساخت و اسلوب غزل های خواجه را پاشان و بی نظم می پندارند این رویکرد حافظ در استخدام مفاهیم قرآنی به طور فراگیر و گسترده ای در سرتاسر متن موجب ایجاد نوعی وحدت مضمون و محتوا شده ، لذا تفسیر و تاویل ابیات بدون در نظر گرفتن رویکردی قرآنی و در نظر گرفتن فضای حاکم بر غزل باعث گمراهی مخاطب و نقصان در فهم ابیات می شود .تاملی در حافظ : دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن حافظ جاوید : استاد هاشم جاوید واژه نامه غزلهای حافظ : دکتر حسین خدیو جم فرهنگ واژه های ایهامی در اشعار حافظ : دکتر محمد ذوالریاستین شگرد ویژه حافظ در تلمیحات قرآنی : دکنر بهرام باقری