دینی برای حکومت: هدف یا وسیله؟

مصاحبه با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر قاسم شبان‌نیاادعایی مطرح است از سمت جریان مخالف جمهوری اسلامی که می‌گویند دین اسلام واقعی با چیزی که جمهوری اسلامی آن را بازنمایی کرده تفاوت دارد و دین واقعی، همان است که تمام اختلاف نظرها را بپذیرد و حتی روی واضح‌ترین حرام‌ و حلال‌های شرعی هم اصرار و اجباری نداشته باشد؛ دینی سراسر مهربانی و سازش با تمام عقاید، حتی اگر آن عقاید بطور صریح در قرآن رد شده باشند. نظر شما درباره این تفکر چیست؟ اسلام واقعی در کجای جهان بهتر بازنمایی شده است؟بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرینمن در ابتدا تشکر می‌کنم از دوستان عزیز که حقیر را قابل دانستند که در خدمتتان باشم. این‌طور خدمتتان عرض کنم که راجع‌به این که دین با سیاست ارتباط دارد یا اساسا دین یک مقوله‌ی مستقل از سیاست است، خوب ممکن است یک عده با برداشت‌هایی که از بعضی از ادیان دارند چنین تصوری برایشان ایجاد بشود - مثل دین مسیحیت – اما در ماهیت دین اسلام، اجتماع و سیاست و حکومت نهفته است و کسی که فقط جنبه‌ی رحمانیت را در اسلام ببیند، بخشی از دین را دیده است. من معتقدم با توجه به ماهیتی که از دین اسلام می‌شناسم، این کسانی که بحث اسلام رحمانی را مطرح می‌کنند، اساسا اسلام را نفهمیده‌اند. چون شما اگر سراغ ماهیت دین اسلام بروید، اسلام سه عرصه دارد: عرصه‌ی اعتقادات، عرصه‌ی احکام و عرصه‌ی اخلاق. شما می‌بینید در هر سه عرصه، دین کاملا با سیاست عجین است. مثلا والاترین باوری که یک مسلمان به آن اعتقاد دارد توحید است. توحید متضمن نفی شرک و حاکمیت طاغوت است؛ یعنی از یک طرف اثبات حاکمیت الهی و از طرف دیگر نفی حاکمیت طاغوت. خوب اگر ما یکی از لوازم توحید را این بدانیم، اساسا وارد یک مقوله‌ی سیاسی به نام حاکمیت شده‌ایم. حاکمیت یکی از مفاهیم سیاسی است. وقتی مفهوم حاکمیت مطرح می‌شود یعنی یک نفر حق دارد بر دیگری اعمال حاکمیت بکند و یک عده باید فرمان‌برداری بکنند؛ این همان سیاست است. در مقابل وقتی شما می‌گویید حاکمیت طاغوت، خوب شما آیات قرآن را ببینید، طاغوت یک مفهوم کاملا سیاسی است؛ یعنی در مقابل حاکمیت خداوند، حاکمیت طاغوت مطرح می‌شود. لذا ما در قرآن دو جریان بزرگ را داریم که می‌شود دو جریان بزرگ سیاسی؛ یک جریان، جریان حق، که بر محور حاکمیت الله حرکت می‌کند و در ادامه، این ولایت به رسول اکرم (ص) و اهل بیت (ع) می‌انجامد – لذا ما داریم «انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا و ...» یعنی ولایت هم از ناحیه خداوند به رسول اکرم می‌رسد و هم اهل بیت (ع) – و یک محور و جریان سیاسی دیگر هم داریم که در چارچوب حاکمیت طاغوت حرکت می‌کند. بنابراین یکی از لوازم جدی توحید، باور به این است که اسلام وارد عرصه‌ی سیاست می‌شود و درگیر می‌شود با بعضی از مباحث سیاسی. یک بخش دیگر از ماهیت دین اسلام، احکام آن است. خوب شما در احکام اسلام، احکام سیاسی-اجتماعی را هم می‌بینید. یک جایی شدت و حدت می‌بینید و جای دیگر رحمانیت اسلام را می‌بینید. مگر ما کم داریم آیاتی که ناظر به این است که اگر کسانی از فرمان خداوند تخطی کردند، گاهی اوقات عقاب دنیوی، گاهی عقاب اخروی و گاهی هردوی این‌ها نسیبشان می‌شود؟ این‌ها در قرآن کم نیست. بله! رحمانیت در اسلام وجود دارد اما این به معنای نفی یک سری احکام در اسلام نیست که جنبه‌ی غضب الهی در آن‌ها وجود دارد (مثل بحث جهاد یا احکام ارتداد) که این‌ها هم در قرآن آمده است. پس یک عده با تعریفی که از اسلام رحمانی ارائه می‌دهند، در دین تبعیض قائل می‌شوند در ساحت‌های مختلف؛ مثلا یکی از آقایانی که بحث اسلام رحمانی را مطرح کرده است، حرفش این است که: «من قبول دارم یک سری احکام در اسلام آمده در آن احکام شدت و حدت و غضب وجود دارد اما این احکام برای ۱۴۰۰ سال قبل است و الان زمان عمل به این احکام نیست» چون نمی‌تواند این احکام را نفی بکند. خوب پس تا به حال دو حوزه‌ی اسلام را مطرح کرده‌ایم: حوزه‌ی اعتقادات (که در حوزه‌ی اعتقادات بنده فقط توحیدش را عرض کردم) و حوزه‌ی احکام. یک حوزه‌ی دیگر از ماهیت اسلام، اخلاق است. ما همانطور که احکام اخلاقی فردی در اسلام داریم، احکام اخلاقی سیاسی-اجتماعی هم داریم. شما ببینید بسیاری از نصیحت‌ها و سفارش‌های اخلاقی که حضرت علی (ع) در نهج‌البلاغه خطاب به حکام دارند که نسبت به مردم این‌ها را رعایت بکنید و همین‌طور خطاب به مردم دارند که می‌فرمایند مردم این‌ها را درمقابل حکام رعایت بکنند. این‌ها توصیه‌های اخلاقی است که جنبه سیاسی و حکومتی هم دارد و این‌ها کم هم نیستند. لذا ما اگر دنبال دین اسلام هستیم، در ماهیت اسلام سیاست، قضاوت، حکومت و خشونت نهفته است. هر خشونتی منفی نیست. حالا ما مثلا برای این که اسلام را یک دین رحمانی نشان بدهیم یا بگوییم در اسلام خشونت نیست، جهاد را یا احکام قصاص را رد بکنیم؟ ملی-مذهبی‌ها اوایل پیروزی انقلاب بعضی از جایگاه‌ها و موقعیت‌ها را در جمهوری اسلامی داشتند اما یک انحراف جدی داشتند که اسلامشان، اسلام سکولار بود. این‌هایی که دنبال اسلام رحمانی هستند و الان این بحث‌ها را دنبال می‌کنند، می‌گویند ما مسلمانیم و مسلمان هم هستند اما اسلامشان، اسلام سکولار است، مثل ملی-مذهبی‌ها. ملی-مذهبی‌ها در زمانی که لایحه‌ی قصاص قرار بود مطرح بشود آمدند بیانیه دادند و گفتند: «قصاص یک حکم ضدانسانی است» -که حضرت امام آن‌جا دیگر کلا این‌ها را طرد کردند. این همان نگاه اسلام رحمانی به دین است. در خود قرآن خداوند این ها را توصیف می‌کند: «نومن ببعض و نکفر ببعض». می‌گویند: «ما اسلام را قبول داریم اما یک بخشش را، آن احکامی که جنبه‌ی رحمانی دارند؛ اما آن بخشش که جنبه‌ی شدت و غضب دارد را قبول نداریم.» یا این که می‌گویند: «ما احکام فردی اسلام را قبول داریم اما این که اسلام بیاید در مورد حقوق و اقتصاد و سیاست هم حرف بزند را قبول نداریم». یک عده ویژگی‌شان همین است: «ضغث من الحق و ضغث من الباطل».یک جریان فکری دیگر در مقابل جمهوری اسلامی می‌گوید که این حاکمیت، دین را دستمایه‌ی وصول به اهداف خود کرده است‌. از نظر آن‌ها در این نظام، اسلام یک وسیله است برای رسیدن به اهداف و البته باز هم در این تفکر، دین اسلامی که از نظر آن‌ها دستمایه‌ی حکومت واقع شده است، اسلام واقعی نیست. می‌خواهیم بدانیم نشانه‌های این که در یک حکومت از دین و یک سری آداب و رسوم و عقاید برای استضعاف مردم استفاده شده چیست و آیا واقعا شرایط امروز جمهوری اسلامی، این نظر مخالفانش را تایید می‌کند؟ببینید، شهید مطهری می‌فرمایند آن چیزی که ما به آن باور داریم «انقلاب اسلامی» است نه «اسلام انقلابی». یعنی چه؟ می‌فرمایند در انقلاب اسلامی، انقلاب یک وسیله است و هدف اسلام است، لذا واژه‌ی درستی است؛ اما اگر منظور از اسلام انقلابی این باشد که اسلام یک وسیله باشد و انقلاب هدف باشد، اینجا شما اسلام را به نفع آن انقلاب مصادره می‌کنید، که شهید مطهری می‌فرمایند این معنا درست نیست. می‌دانید که در اوایل پیروزی انقلاب عده‌ای از مارکسیست‌های مسلمان و حتی مجاهدین خلق یک جاهایی این «اسلام انقلابی» را دنبال می‌کردند، یعنی این انحرافات بحث تازه‌ای نیست که مطرح شده باشد. خوب ما یک واژه‌ی دیگری داریم به نام «سیاست اسلامی»؛ اینجا سیاست یک وسیله است و اسلام هدف است پس این هم مشکلی ندارد؛ اما یک واژه‌ي دیگری داریم به نام «اسلام سیاسی». امروزه در ادبیات غرب وقتی گفته می‌شود اسلام سیاسی، چون این‌ها می‌خواهند برداشت نادرست خودشان را القا بکنند، چنین تصوری از این واژه می‌دهند. یک عده آمدند گفتند که اسلام وسیله است و سیاست هدف است؛ این کاملا اشتباه است. ما اگر هم یک جایی تعبیر «اسلام سیاسی» را به کار می‌‌بریم منظورمان این است که اسلام برای این که محقق بشود نیاز به ابزارها و وسائلی دارد، که یکی از وسائل مهم آن سیاست است؛ بنابراین سیاست می‌شود یک وسیله. دقیقا در نظام جمهوری اسلامی همین نکته مطرح است. اسم نظام ما چیست؟ «جمهوری اسلامی». یعنی چه؟ معنایش این است که جمهوریت یک قالب و شکل، یک سیاست و یک وسیله است و اسلام، محتوای نظام است. لذا نظام جمهوری اسلامی دو رکن دارد و اگر کسی بگوید جمهوری اسلامی فقط یک رکن دارد و آن اسلامیت است، اشتباه می‌کند؛ چون رکن اسلامیت تا زمانی که پیوست جمهوریت را نداشته باشد، این نوع حکومت، حکومت اسلامی شمرده نمی‌شود. حکومتی حکومت اسلامی شمرده می‌شود که این دو رکن در آن حضور داشته باشند. از زمان صدر اسلام تا به حال، حکومت‌های به حقی که شکل گرفته‌اند این ویژگی را دارند که مردم در آن دخیل هستند و تا مردم نباشند، آن حکومت محقق نمی‌شود. هرچند که مشروعیت از ناحیه‌ی خدا داده می‌شود اما تا زمانی که مردم پذیرش نکنند، این حکومت قابل تحقق نیست و مردم در مسیر این نظام و حکومت اسلامی که شکل می‌گیرد، همواره حضور جدی دارند. لذا مردم یک رکن نظام هستند؛ منتها این مردم در چه محتوایی باید نقش ایفا بکنند؟ در محتوا و قالب اسلام. در نظام جمهوری اسلامی مردم «حق» دارند در حکومت اسلامی ایفای نقش بکنند و از یک طرف هم «تکلیف» دارند که در قالب اسلام ایفای نقش بکنند. شما قانون اساسی را که ملاحظه بفرمایید، می‌بینید که جمهوریت و اسلامیت، دو رکن اصلی نظام دانسته شده است و در مقام عمل هم این‌ها تحقق پیدا کرده است.اشاره کردید به فرمایشات حضرت امام؛ طبق فرمایشات امام راحل ما متوجه می‌شویم که یکی از دلایل اصلی راه افتادن جریان انقلاب اسلامی، خفقان و عدم اجازه ورود دین به عرصه سیاست‌های مدیریتی کلان کشور بود. دین در ایران قبل از انقلاب اسلامی فقط وقتی پذیرفته شده بود که در همان حوزه علمیه بماند و کاری به حاکمیت نداشته باشد. ما مشابه این تصویر را هنوز هم در بعضی کشورهای اسلامی امروز داریم. با توجه به مشهود بودن این دغدغه، آیا می‌توان استدلال کرد که علما در پوشش دین می‌خواستند به قدرت برسند و دین از ابتدای راه یک وسیله بوده است؟ چه مولفه‌هایی وسیله یا هدف بودن یک مقوله را برای پیشبرد اهداف مشخص می‌کنند؟ دین در جمهوری اسلامی، کدام یک از این مولفه‌ها را داراست؟در همه‌ی نظام‌های سیاسی ممکن است یک کسانی بیایند و آب زلال را آلوده بکنند تا ماهی خودشان را بگیرند. ما مگر به بحث نبوت اعتقاد نداریم؟ مگر یک عده نیامدند و خودشان را به جای انبیاء الهی جا زدند؟ آیا این دلیل بر این می‌شود که نبوت باید کنار گذاشته بشود؟ یا باید جلوی آن سوءاستفاده‌ها را گرفت؟ من این را قبول دارم که در جمهوری اسلامی یک عده‌ای از این فرصت استفاده کردند و از آب گل‌آلود ماهی گرفتند اما ما باید ببینیم که آیا این، ناشی از شیطنت آن افراد است یا ناشی از ماهیت جمهوری اسلامی است؟ شما اگر ماهیت جمهوری اسلامی را می‌خواهید بفهمید، باید قانون اساسی را مورد بررسی قرار بدهید. آن‌هایی که می‌گویند جمهوری اسلامی دین را وسیله قرار داده است، بیایند و استدلال بکنند که کجا دین را وسیله قرار داده است؟ یک موقع شما می‌گویید بعضی از افراد، بله بنده بعضی از افراد را قبول دارم که سوءاستفاده کردند؛ حتی بعضی از جریانات - که خود حضرت امام طردشان کردند. بعضی از جریانات سکولار مگر در بعضی از مقاطع در کشور جایگاه نداشتند؟ اما دین در جمهوری اسلامی اصل قرار داده شد، لذا شما حتی یک اصل در قانون اساسی پیدا نمی‌کنید برخلاف قوانین اسلام. هر نظامی را با این‌ها قضاوت می‌کنند، نه اینکه بیایند یک نظام را با افرادی که از مسیر اصلی آن نظام فاصله گرفتند بسنجند. ما مگر کم داریم روحانی و معمم که از جایگاه خودش سوءاستفاده می‌کند؟ اما آیا باید لباس روحانیت را کنار گذاشت؟ همواره این نکات در نظام‌های سیاسی مختلف وجود دارد اما ماهیت و آن حیث اصلی نظام در یک چارچوب کاملا قابل دفاع و قابل بحث است و همه‌ی شئون آن قابل استدلال است.