شورای شهر؛ جولانگاه احزاب سیاسی

گفتاری در باب لیست‌بندی‌های انتخابات شورای شهر«شوراها را محل تسویۀ حساب حزبی و جناحی و باندی قرار ندهید و بگذارید شوراها برای مردم کار کنند.» این جمله‌ای‌ست که رهبر انقلاب بارها در خصوص شورای شهر مطرح کرده‌اند. اما چیزی که در عمل پیش از انتخابات شوراها می‌بینیم کاملاً برخلاف این مسئله است و احزاب سیاسی شاهراه ورود به شوراها محسوب می‌شوند. شورای شهر، مهم‌ترین پارلمان محلی در ایران محسوب می‌شود. اساساً وظایف شوراها دو وجه کلان دارد؛ یک وجه، قانون‌گذاری در حیطۀ مدیریت شهری‌ست، و دیگری، وجه نظارتی بر نهادهای شهری. بر اساس مادۀ 80 قانون تشکیلات، وظایف و اختیارات شوراهای اسلامی کشور، می‌توان به انتخاب شهردار به مدت 4سال، بررسی و شناخت کمبودها و نيازهای شهر و تهيۀ طرح‌های پيشنهادی، برنامه‌ريزي در خصوص مشاركت مردم در امورشهری، مسائل مربوط به بودجۀ شهر و نظارت بر شهرداری و ارائۀ مجوز به نهادهای شهری و نظارت بر حسن ادارۀ امور مالی شهرداری به عنوان مهم‌ترین وظایف این شورا اشاره کرد. همین بررسی سرانگشتی حیطۀ اختیارات شوراها، حجت خوبی بر موقعیت استراژیک‌ آن است. در حوزۀ انتخابیۀ تهران، ری، اسلامشهر و پردیس 2292 نفر احراز صلاحیت شده‌اند و در حال حاضر کد انتخاباتی برایشان صادر شده‌است. این درحالی‌ست که کرسی‌های خیابان بهشت تنها از آنِ 21 نفر از این جمع خواهد شد و به دلیل وجود نظام اکثریتی شانس حضور احزاب مختلف در شورا به صفر می‌رسد و این مسئله ریسک انتخابات را بین نامزدها بالابرده است. وجود این تعداد کاندید، کار را برای شهروندان تهرانی هم سخت کرده‌است، چون عملاً امکان بررسی فرد به فرد وجود ندارد و علاوه بر نبود امکان، اساساً دغدغه‌ای هم برای شناخت رزومۀ افراد وجود ندارد و بستری برای این امر شکل نگرفته‌است. ساده‌ترین پیشنهاد برای رای‌دهندگان رأی لیستی به لیست‌های عجیب حزبی‌ست؛ با این که اساساً حیطۀ کاری شوراهای شهر نباید سیاست‌زده باشد و کرسی شوراها باید ازآن متخصصان این حوزه باشد. در عین حال در لیست‌بندی‌ها هم شاهد حضور افراد کاردان در این حوزه نمی‌باشیم. احزاب سیاسی بنا بر اقتضای حیطۀ فعالیت‌شان و داشتن رسانه‌های قوی‌تر، اساساً به نسبت سایر احزاب و گروه‌ها توان بسیج عمومی جدی‌تر دارند، از همین رو در فضای انتخابات‌های شورای شهر تهران آن چیزی که دیده می‌شود، همین دو سه لیستی‌ست که اصلی‌ترین جناح‌های سیاسی کشور یعنی اصلاح‌طلبان و اصولگرایان ارائه می‌کنند. اینجا دو سوال اساسی مطرح است. نخست آنكه آیا اصلاح‌طلبان و اصولگرایان هنوز قدرت و توان این را دارند که از رأی مردم به عنوان پلی برای رسیدن به کرسی‌های خیابان بهشت استفاده کنند؟ و پرسش دیگر اینکه این لیست‌ها بر چه مبنایی تنظیم می‌شود؟برای پاسخ به پرسش اول باید مسئله را از دو جهت مورد ارزیابی قرار داد. اول مقبولیت احزاب میان مردم و دوم بررسی عملکرد شورای پنجم که شورای یک‌دست اصلاح‌طلب بود. هم‌زمان بودن انتخابات شوراها با انتخابات ریاست‌جمهوری از جهتی به مشارکت در انتخابات شوراها کمک می‌کند و از طرفی، کیفیت این انتخابات را پایین می‌آورد. از آنجا که در اذهان عمومی، انتخابات ریاست‌جمهوری از اهمیت بیشتری نسبت به انتخابات شوراها برخوردار است حضور مردم پای صندوق‌های رأی برای انتخاب رییس‌جمهور بهانۀ خوبی‌ست برای اینکه افراد برگۀ رأی به شوراها را دریافت کرده و به اصطلاح با یک تیر دو نشان بزنند. اما سایۀ انتخاب سیاسی رئیس‌جمهور بر انتخابات شوراها سنگینی می‌کند، چون مردم شناخت کافی نسبت به کاندیداهای شوراها را ندارند و ترجیح می‌دهند به لیستی رأی دهند که مورد تایید و هم‌راستا با انتخابشان برای ریاست‌جمهوری باشد. البته این یک تحلیل کلی‌ست و اقلیتی را که با شناخت نسبت به افراد، چه بر مبنای تخصص و چه بر مبنای آشنایی خانوادگی رأي مي‌دهند، در نظر نمی‌گیریم. اینجاست که لیست جناح‌ها اهمیت پیدا می‌کند. با وجود عملکرد ضعیف احزاب سیاسی، انتخابات در ایران معمولاً در چارچوب دوقطبی‌های حزبی تعریف می‌شود. وقتی در روزهای آخر دعوای بین دو جناح بالا می‌گیرد، افراد به دنبال رأی سلبی به سمتی کشیده می‌شوند که به فلانی رأی بدهند تا «دیگری» پیروز نشود. همین منطق به انتخابات شوراها کشیده می‌شود که به فلان لیست رأی بدهم تا دیگری را راهی شورای شهر نکنم، ولو اینکه آن لیست واجد شرایط نباشد. اینجا کارزار انتخابات است و اصل بر برد و باخت است. بنابراین، به لیست رأی داده می‌شود تا جناح مورد نظر پیروز میدان باشد؛ حالا فرقی نمی‌کند چه کسانی با چه سوابقی در لیست قرار گرفته باشند. نتیجتاً نمی‌توان گفت که این منطق لیستی رای‌دادن به دلیل قدرت بی‌بدیل احزاب است بلکه شرایط و وضعیت اقتضا می‌کند که چینش شوراها هم‌راستا با انتخاب مردم برای ریاست‌جمهوری باشد و همانطور که مطرح شد، این مسئله، مشارکت در شوراها را بالا می‌برد اما در مقابل از کیفیت سنجش و بررسی افراد برای ورود به شوراها می‌کاهد و جایگاه تخصصی شوراها را غباری از سیاست‌زدگی می‌آلاید.در ادامه خوب است اشاه‌ای داشته‌باشیم به عملکرد شورای اصلاح‌طلب پنجم؛ این شورا از همان ابتدا با چالش‌های جدی همراه بود. از مهم‌ترین حواشی آن می‌توان به انتخاب شهردار و تعویض چندبارۀ آن اشاره کرد. همچنین، با وجود هم‌راستابودن دولت و شورا از لحاظ حزبی، شاهد اختلافات زیادی میان آن دو بوده‌ایم. مشخصاً اعضای شورای پنجم بخش عمده‌ای از کاستی‌هایشان را عدم همکاری دولت و بی‌توجهی آن نسبت به سیاستگذاری‌های شورا و مسائل مالی آن عنوان کرده‌اند. از جمله معیارهای سنجش عملکرد شوراها می‌توان به خدمات عمرانی شهری اشاره کرد. در دوران این شورا، حتی یک واگن مترو به خطوط مترو شهر تهران اضافه نشد و راه‌اندازی تونل آرش تنها پروژۀ عمرانی این شورا بود. در این چهار سال تلاش چشم‌گیری برای پایین‌آمدن سطح آلودگی هوا و مسائل مربوط به کرونا انجام نشد، به طوری که عملاً سلامت شهر در مرز خطر قرار دارد. و اما از جمله نقاط قوت این شورا می‌توان به سامانۀ شفافیت معاملات شهرداری تهران، تصویب جریمۀ هفت برابری برای سدّ معبر ساختمان، تعیین تکلیف پروانۀ عملیات ساختمانی و گواهی پایان‌کار کلیۀ ساختمان‌های در تملک شهرداری تهران اشاره کرد. با وجود امکانات و شرایط موجود و هم‌سویی با دولت، باز هم عملکرد شورای پنجم عملکرد قابل دفاعی نیست. حالا باید دید با توجه به کارنامۀ اصلاحطلبان در شورای شهر و معادلات انتخابات ریاست‌جمهوری آیا مردم مجدداً مدیریت این شورا را به آنها واگذار خواهند کرد یا خیر؟و اما در پاسخ به پرسش دوم و مسئلۀ لیست‌بندی‌ها، بایدگفت احزاب سیاسی لیست شوراهای شهر را هم بر مبنای معادلات سیاسی تنظیم می‌کنند. مسئلۀ ما این نیست که شورا باید صرفاً از کسانی تشکیل شود که سابقۀ علمی و تخصصی دارند و به هیچ عنوان بحث‌های سیاسی در شورا مطرح نیست، بلکه می‌پذیریم به دلیل وجود سازوکارها و سیستم‌های موجود در شوراها توجه به خط مشی سیاسی افراد هم حائز اهمیت است؛ اما محل نقد اینجاست که در حال حاضر کفۀ سیاسی‌بودن بسیار سنگین‌تر از کفه متخصص‌بودن است.شورای ائتلاف انقلابیون بعد از بررسی‌های طولانی در نهایت «دو» لیست را معرفی کرده‌اند که پرسش‌های زیادی را در افکار عمومی ایجاد کرده‌است. معیار این شورا برای ارائۀ لیست دقیقاً چیست؟ آیا نسبت فامیلی، امتیازی برای حضور در این لیست‌ها محسوب می‌شود؟ پس از درخواست‌هایی مبنی بر جوانگرایی در لیست شوراهای قبل، امسال با لیستی مواجه هستیم که مرزهای جوانگرایی را جابه‌جا کرده است. آیا بودن افرادی در لیست که هیچ سابقۀ اجرایی جز فرزند یا داماد فلانی بودن ندارند، حجتی بر توجه آقایان به مطالبۀ جوان‌گرایی‌ست؟ نام نرجس سلیمانی نیز این روزها هجمه‌های زیادی را به این لیست وارد کرده‌است که پاسخ‌ها چیزی جز مصلحت‌اندیشی‌های قیم‌مآبانۀ برخی از پدرخوانده‌ها نیست. نامی‌ که پیش از این، وقتی با انتخابات گره می‌خورد، ما را به یاد جملۀ معروف «من نامزد گلوله‌ها هستم» می‌انداخت؛ هم‌نامی نشانۀ هم‌ترازی نیست. اما مسئلۀ اصلی ما هم این حواشی نیست. مسئلۀ اصلی ما کنش بر مبنای شایسته‌سالاری‌ست. مسئله تجربه و عملکرد است. مسئله لیست‌بندی‌های بی‌شاخص است. لیستی ارائه می‌شود و صرف اینکه افراد در آن لیست قرار می‌گیرند، ارزش محسوب می‌شود. اگر لیستی ارائه می‌کنند باید رزومه و تجربۀ افراد نیز در آن لحاظ شود. بخشی از این مسئله ناظر به ساختار است که نسبت به شناخت دقیق افراد ظرفیتی را ایجاد نکرده است و بخش دیگری، سیاست‌بازی‌های رؤسای این ائتلاف‌ها می‌باشد. این دوره نیز مانند دوره‌های گذشته لیست‌ها از استاندارد منطقی پیروی نمی‌کنند. اگر می‌خواهند اقبال عمومی را به سوی این لیست‌ها ببرند، لازم است نسبت به رزومۀ تک تک افراد حاضر در لیست شفاف‌سازی شود.خارج از دو جناح اصولگرایی و اصلاح‌طلبی، لیست‌های دیگری که معیارهای قابل بررسی بیشتری هم دارند ارائه شده‌است که به دلیل عادت‌های سیاسی مردم تا به امروز اقبالی در انتخابات‌ها نداشته‌اند اما با توجه به عملکرد ضعیف و غیرشفاف دو جناح اصلی کشور امروز همان روزی‌ست که عادت‌ها باید به کنار برود و به لیست‌های بی‌اساس ائتلاف‌ها «نه» قاطعی گفته شود و توجه ویژه‌ای به سایر افراد و گروه‌‌های متخصص که از توانایی و شایستگی بیشتری برخوردار هستند انجام بگیرد و نقطۀ پایانی بر رانت‌بازی انتخابات شوراها باشد.| فاطمه امانکاه ، کارشناسی علوم سیاسی