نقش پنهان گاز طبیعی در نظام یارانه حامل‌های انرژی

نحوه‌ی توزیع و پرداخت یارانه در کشور یکی از مهم ترین چالش‌های سال‌های گذشته‌ی دولت‌هایی بوده است که تابه‌حال بر سر کار آمده‌اند. سیستمی که قابل حذف نیست و در عین حال سالهاست تلاشی برای اصلاحات ساختاری در آن صورت نگرفته است. در سال ۱۳۸۹ بود که دولت دهم با طرح هدفمندی یارانه ها این نظام را دچار تحول کرد. در این طرح به ازای افزایش قیمت بنزین به هر ایرانی ۴۵ هزار تومان یارانه نقدی تعلق گرفت. بدون در نظر گرفتن نحوه اجرای این طرح هدفمندی، این نکته قابل توجه است که یارانه نقدی فقط بخش کوچکی از نظام پرداخت یارانه در اقتصاد ایران را تشکیل می‌دهد و دولت ها به میزان هنگفتی یارانه پنهان به اقتصاد کشور تزریق می‌کنند.معمولا وقتی در اقتصاد ایران حرف از اصلاح پرداخت یارانه می‌شود همه توجه‌ها به سمت بنزین و همان طرح هدفمندی یارانه‌ی دولت دهم منعطف می‌شود اما در واقعیت بخش مهمی از یارانه پنهان به دیگر منابع انرژی و کالاهای اساسی برمی‌گردد. طبق گزارش تفریغ بودجه سال ۹۹ یارانه پنهان پرداختی با احتساب بدهکاری دولت حدود ۱۶۰۰ همت بوده است. این میزان تقریبا دوبرابر عملکرد بودجه عمومی دولت و نزدیک به ۴۶ درصد حجم نقدینگی در سال ۹۹ است.در این بین یارانه پنهان پرداختی مربوط به گاز طبیعی با مقداری نزدیک به ۱۰۰۰ همت سهم بسیار بزرگی به خود اختصاص داده است. بررسی های گزارش تفریغ بودجه در سال‌های گذشته حاکی از روند رو به رشد یارانه های پنهان بوده است که در این بین به علت اجرا نشدن سیاستی مشابه سیاست های قیمت بنزین؛ یارانه پنهان گاز میزان نرخ رشد بیشتری نیز تجربه کرده‌است.یارانه پنهان چیست؟به طور کلی یارانه انرژی را به دو دسته کلی پنهان و آشکار تقسیم بندی می‌کنند. یارانه پنهان انرژی برابر است با مابه‌التفاوت ارزش حامل انرژی در داخل کشور بر أساس قیمت مرجع جهانی یا منطقه ای و آن میزانی که از مصرف کننده دریافت می‌گردد. یارانه آشکار میزان سرمایه‌ایست که دولت به صورت واقعی بابت این تفاوت قیمت پرداخت می‌کند. به صورت کلی در محاسبه یارانه پنهان انرژی فرض می شود کل انرژی مصرفی داخلی قابل فروش در خارج از کشور است.در این بین به علت نوساناتی که در قیمت ارز وجود دارد و اینکه نرخ تورم در نظر گرفته نمی‌شود، محاسبه یارانه پنهان تحت تاثیر قرار می‌گیرد و بر درک سیاست‌گذار از اقتصاد ایران اثر می‌گذارد. از سویی دیگر بررسی‌های انجام شده بر روی نحوه‌ی توزیع مصرف انرژی در بخش‌های مختلف جامعه و دهک های اقتصادی نشان دهنده‌ی تخصیص ناعادلانه‌ی یارانه پنهان انرژی است.مشکلات اندازه گیری یارانه پنهان گاز طبیعیهمان‌طور که گفته شد محاسبه‌ی یارانه پنهان انرژی بر اساس تفاوت قیمت مرجع و قیمت پرداختی مصرف کننده است. یارانه پنهان برای بنزین بیشتر در بخش حمل و نقل و خودروها، برای گازوییل بیشتر در بخش حمل‌و‌نقل عمومی و تا حدی کشاورزی و در نهایت برای گاز طبیعی در تولید برق نیروگاه‌ها و تولید حرارت در خانه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.ممعمولا برای بنزین از نرخ فوب خلیج فارس به عنوان نرخ مرجع استفاده می‌شود اما نمی توان ارزش بازاری یارانه گاز طبیعی زا مانند بنزین محاسبه کرد و به این آسانی‌ها نیست. بنزین یک کالای جهانی است و قیمت آن تقریبا در بیشتر کشورهای دنیا یکی است و محاسبه هزینه فرصت آن کار چندان دشواری نیست، اما این کار برای گاز طبیعی پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد.یکی از دلایل پیچیدگی پیدا کردن قیمت مرجع برای گاز طبیعی عدم وجود بازار یکپارچه جهانی است. قیمت گاز در منطقه به منطقه فرق می کند و روی خط لوله فروخته می شود. قیمت گاز مایع صادراتی از این منظر بهتر است اما این صنعت چندان گسترده نیست و سهم کمی از بازار جهانی را به خود اختصاص می‌دهد. با توجه به این شرایط قیمت منطقه‌ای گاز در ایران با کشورهایی مثل آمریکا یا چین تفاوت عمده‌ای دارد.علاوه بر مشخص نبودن قیمت دقیق گاز و نبود راهکاری برای محاسبه‌ی هزینه فرصت، میزان صادرات این حامل انرژی هم چندان شفاف نیست. بنزین کالایی با بازار گسترده است که در سراسر مرز کشور برای آن خریدار پیدا می شود، اما بازار صادارتی گاز ایران به صورت کاملی مشخص نیست و آمار مربوط به آن نیز مبهم است.همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، یارانه پنهان گاز طبیعی عمدتا به دو بخش مصرفی نیروگاه‌ها و خانه‌ها تقسیم بندی می‌شود. علاوه بر این‌ها پتروشیمی‌ها نیز از یارانه پنهان گاز طبیعی بهره می برند، اما با یک تفاوت که گاز مصرفی پتروشیمی به صورت خوراک استفاده می‌شود. بین قیمت واقعی و قیمت خوراک تفاوت بسیار زیادی وجود دارد و این نوع تخصیص بیشتر تبدیل به یک سیستم رانتی شده است. این سیستم رانتی به علت شفافیت پایین پیچیدگی محاسبه هزینه فرصت گاز طبیعی را پیچیده‌تر از قبل می کند.به صورت خلاصه می‌توان گفت یارانه پنهان بنزین چندان دشوار نیست؛ این قضیه برای محاسبه هزینه فرصت گازوییل نیز صدق می‌کند اما درمورد یارانه گاز طبیعی تخمین‌ها تا حد زیادی تحت تاثیر عوامل مختلف قرار می‌گیرند و ممکن است یارانه پنهان پرداختی دولت به صورت واقعی بسیار بیشتر از ارقام اعلام شده در گزارش بودجه باشد.توزیع یارانه پنهان گازسهم هر بخش جامعه از یارانه پنهان محاسبه شده در بودجه را می‌توان برای هر بخش به تفکیک مشخص کرد و دو شاخص مهم میزان بهره‌مندی هر خانوار از یارانه انرژی و نسبت این یارانه به هزینه کل خانوار را محاسبه نمود. در ایران طبق آخرین محاسبات نیروگاه ها با سهمی نزدیک به یک سوم بیشترین یارانه پنهان را دریافت می کنند. این سهم برای مصرف خانگی کمتر از ۲۵ درصد بوده، و پس از آن بخش صنعت با حدود ۲۰ درصد و بخش حمل‌ونقل با تقریبا ۱۵ درصد بیشترین سهم را در یارانه پنهان گاز طبیعی دارند.در محاسبات مربوط به دهک‌های جامعه مشخص شده است که در بخش مصرف خانگی و حمل‌و‌نقل(CNG) سهم دریافتی دهک دهم جامعه سه برابر دهک اول بوده است. سهم بهره‌مندی دهک اول جامعه از یارانه گاز طبیعی حدود ۵ درصد بوده و این سهم برای دهک دهم به ۱۵ درصد می رسد؛ این در حالیست که نسبت یارانه به هزینه کل خانوار برای دهک اول ۱۵ درصد و برای دهک دهم ۵ درصد می باشد. این آمار به خوبی نشان دهنده‌ی سازوکار ناعادلانه توزیع یارانه‌هاست.راهکارها و اولویت‌های پیشنهادی برای سیاست‌گذاریبا توجه به گزارش تفریغ بودجه ۱۴۰۰ سهم بنزین از مجموع یارانه‌های پنهان حدود ۸ درصد بوده است که در برابر سهم ۶۸ درصدی گاز طبیعی بسیار کمتر است. لذا به نظر می رسد بایستی اصلاح و هدفمندی یارانه گاز طبیعی در اولویت قرار بگیرد و سیاست‌گذاران نباید این بخش را نادیده بگیرند.با توجه به سیستم توزیع ناعادلانه یارانه پنهان انرژی که در گاز طبیعی هم مشاهده می‌شود؛ سیاست‌گذاری ها بایستی به صورتی تعیین شوند که تاثیر آن بر بخش آسیب‌پذیر جامعه در نظر گرفته شود. در هدف‌مندی سال ۸۹ یارانه به تمام آحاد جامعه پرداخت شد و تا سال ها این روند ادامه داشت. اختصاص دادن سهم بیشتر از یارانه به دهک پایین جامعه می‌تواند توزیع مناسب‌تری باشد.از آنجا که نزدیک به ۷۵ درصد از یارانه پنهان گاز طبیعی مربوط به غیر خانوار است و با توجه به اینکه اصلی‌ترین راهکار حمایت دولت از تولید، اعطای انرژی ارزان و در مورد گاز طبیعی اعطای تقریبا رایگان آن به نیروگاه‌هاست؛ بایستی در هرگونه سیاست‌گذاری در قیمت‌گذاری به این وابستگی توجه کرد تا تولید دچار شوک نشود.قیمت پایین گاز طبیعی تولید برق در بخش خصوصی را از شکل صرفه اقتصادی خارج می‌کند و در مصرف بالاتر خانوار تاثیرگذار است. در حالی که در باور عموم مصرف بالای بنزین با کیفیت پایین علت آلودگی هواست اما در واقعیت می‌توان گفت مهم ترین عامل تولید گازهای آلاینده مصرف گاز بالا در نیروگاه های برق و موتورخانه‌های ساختمان‌هاست. با توجه به ساختار قدیمی و فرسوده‌ی تجهیزات نیروگاهی و بیشتر ساختمان ها، این مصرف بالاتر منجر به آلودگی بیشتری نیز می شود.