نوروز ایرانی: فقدان فُرم و معنا

سالهاست نوروز، به عنوان کهن ترین سنت ایرانی حال و روز خوشی ندارد. دیگر آمدنش شوق چندانی در ما ایجاد نمی کند. ‌به راستی چرا نوروز به چنین فلاکتی افتاده؟ اینجا نمی خواهم به مشکلات اقتصادی مزمن بپردازم که هر سال بیشتر از قبل فرصت شادی درونی را از ما گرفته و نوورز را کم‌رنگ ساخته است. تلاش می کنم نوروز را از جنبه آئینی آن بررسی کنم. جشن نوروز هم از جنبه تئوریک/معنا آسیب دیده است هم از جنبه فُرم.در عرصه تئوریک، جشن نوروز به دلیل تغییر پارادایم زندگی از کشاورزی به صنعتی/ فراصنعتی دچار معناباختگی (1) شده است. علاوه بر این، نوروز به عنوان تنها جشن زنده ایرانی (از میان جشن‌هایی مانند مهرگان، سده و ...)، از فقدان چارچوبی برای شادی در جامعه امروز ایرانی رنج می برد. عد‌ه‌ای از مذهبیون تلاش کرده‌اند نوروز را صرفاُ به دلیل برخی از روایت نقل شده از معصوم، آئینی موافق اسلام بدانند ( مثلاً (اینجا و اینجا و اینجا ) را ببینید)، لیکن متشرعانی که اتفاقاً صدای بلندتری در جامعه دارند، تلاش کرده‌اند با تمام توان از نوروز مشروعیت‌زدایی کنند. از دید برخی از اینان، نوروز، عملی مربوط به دوره جاهلیت یا سنتی زرتشتی است و احادیث منقول در صواب نوروز سندیت ندارد. کتاب «نوروز در جاهلیت و اسلام» تألیف سیدمحمد محسن حسینی طهرانی یکی از آثار مکتوب در این باره است. خبرگزاری مهر در معرفی این کتاب نوشته:‌ {این اثر که تحقیقی پیرامون نوروز و آداب آن در قبل و بعد از اسلام است، از دیدگاه عقل و شرع به مسئله نوروز و بدعت‌های وارده در دین مقدس اسلام پرداخته. مؤلّف .. . با بررسی سنن مروی از ائمّه اطهار(ع) و همچنین تحقیقی میدانی در تاریخچه نوروز، شرعیت بخشیدن این مسئله را بدعت شمرده و تاکید کرده این عید در اسلام مورد نهی و طرد قرار گرفته است. نویسنده در بررسی روایات، با خاطر نشان کردن روایات نافی مسئله نوروز از رسول خدا و امیرالمؤمنین(ع) ، روایت موسی بن جعفر(ع) را ذکر نموده که حضرت صریحا عید نوروز را سنت جاهلیت شمرده و فرمودند :«اسلام آنرا نابود ساخته و ما چیزی را که اسلام نابود کرده است زنده و احیاء نمی گردانیم.» وی سپس روایت منتسب به معلی بن خنیس (در تأیید نوروز) را غیر صادر از ناحیه معصوم(ع) و مجعول و دروغ توسط برخی ناسخین و نویسندگان نااهل برمی شمرد و می نویسد: «این حقیر در مراجعه به کتابخانه های معروف ایران و خارج از ایران و مشاهده بیش از بیست نسخه خطی، متوجه شدم که این روایت در نسخه اصلی مصباح شیخ طوسی به هیچ وجه من الوجوه وجود ندارد و انتساب آن به شیخ طوسی کذب محض می باشد}.خبرگزاری فارس، این کتاب را جزء کتاب‌های پرفروش در نمایشگاه کتاب سال ۱۳۹۳ دانسته است (اینجا).مخالفان نوروز، ضمن آنکه تا حد ممکن به لحاظ نظری، از نوروز مشروعیت زدایی کرده‌اند، کوشیده‌اند به اندک جلوه‌های باقی‌مانده و بی‌رمق نوروز نیز رنگ و بوی مذهبی دهند. کافی است نظری بر محتوای مراسم تغییر سال (تحویل سال) که از شبکه های متعدد تلویزیونی پخش می شود بیفکنیم. چنین مراسمی هر چه زمان گذشته، غلظت دینی بیشتری یافته است. در تمام این شبکه‌ها تنها یک روایت واحد از گرایش‌های متنوع فرهنگی، مذهبی و قومی در فلات ایران به تصویر کشیده میشود: همه مردم در مساجد و اماکن مذهبی جمع شده‌اند و آمدن سال جدید را با خواندن ادعیه و زیارت گرامی می دارند. در چند سال اخیر، حتی صدای شلیک توپ و موسیقی سُرنا و دُهل معروف در لحظه سال تحویل نیز حذف شده است (این آهنگ). اقدامات مخالفان قدرتمند نوروز و انفعال موافقان آن در سالهای مدید گذشته، در کنار تغییر پارادایم زندگی از کشاورزی به صنعتی/ فراصنعتی (1) نوروز را دچار فقر «فرمالیسم» کرده است. اکنون نوروز ایرانی، اتفاقی بی‌رمق، منفعل و ملال‌آور است که نه عنصر شادی دارد، نه رنگ دارد، نه موسیقی و نه کارناوال!البته چنانکه قبلا اشاره کردم آئین نوروز به عنوان یک جشن از سرنوشت تاریخی شادی در سرزمین ما جدا نیست. سنت شادی در جامعه ایرانی در قرون متمادی بسیار ضعیف‌تر از سوگواری و غم بوده است. این مسأله شاید بیشتر، ریشه در سابقه تاریخی اسلامی - شیعی ۱۴۰۰ ساله دارد. برای درک بیشتر ضعف سنت شادی و قوّت سنت غم و سوگواری کافی است دو آئین شاخص در دو سوی دوگانه غم و شادی ایرانی، یعنی عاشورا و نوروز را از منظر فرمالیستی مقایسه کنیم. هر چند از نظر ماهوی قابل مقایسه نیستند. المان‌ها، نمادها و سمبلها، لازمه دوام هر آئین هستند. عاشورا به دلیل برخورداری از المانهای متعدد و متنوع، آئينی آکنده از شور، جذابیت و سیالیت‌ است و مستعد نوآوری، تغییر و خلق دائم المان‌های تازه. برخی از این المانها عبارتند از: المان‌های بصری( عَلَم، کُتل، زنجیر، سنج، پرچم‌های رنگی) ، المان‌های هنری (شبیه‌خوانی، نقالی و ..)، المان‌های رفتاری (سینه‌زدن، گریه کردن، زیارت‌نامه‌خوانی)، المان‌های اجتماعی (هيأت‌های خیابانی، تجمع،‌سینه‌زنی و زنجیرزنی در مساجد و تکایا) و سایر المانها.در مقابل در طول سالیان متمادی، بخش زیادی از نمادها، نشان‌ها و سمبل‌های نوروز از بین رفته است. اکنون نوروز ایرانی خلاصه شده در ناله‌های خیابانی تعداد اندکی حاجی فیروز نگون بخت، چیدن سفره‌ هفت سین، پوشیدن لباس نو، دید‌وبازدید، خوردن میوه و آجیل، اسکناس عیدی، تماشای فیلم و سریال، دیدن سلبریتی‌های ورزشی - هنری در برنامه‌های تلویزیونی و جاده‌های پرترافیک در آغاز و پایان تعطیلات! نوروز به جز اینها به ویژه در شهرهای بزرگ هیچ المان، سمبل، نماد، کارناوال یا حرکت اجتماعی ندارد.وجه اجتماعی، مهم‌ترین صورت هر آئین است. برای درک اهمیت آن کافی است ببینیم با حذف هیأت‌های عزاداری و اجتماع مردم در تکیه‌ها و مساجد برای مرثیه‌خوانی و سینه‌زنی در ایام محرم چه رخ خواهد داد. مسلماً بخش زیادی از آئین عاشورا از بین خواهد رفت. «نوروزگاه» به عنوان المان متناظر، جایی برای تجمع مردم و برگزاری جشن نوروز، یکی از جلوه‌های مهم نوروز بوده که امروز کاملاً حذف شده است. حذف نوروزگاه، رنگ و جذابیت نوروز را از بین برده و آن را از حرکتی اجتماعی آئینی به حرکتی فردی، منفعل و منزوی در گوشه منازل تبدیل کرده است. همین مسأله سبب شده اخیراً برگزاری جشن نوروز در برخی روستاهای کردستان مانند «پالنگان» و «تنگی‌سر» مورد توجه رسانه‌های و شبکه‌های اجتماعی قرار گیرد. نوروزگاه روستای تنگی سرالبته در سالهای گذشته، تلاش‌های اندکی برای بازسازی بخشی از این المان مهم نوروز صورت گرفته که به شکست انجامیده است. مثلاً در دولت دهم، قرار بود جشن جهانی نوروز با شرکت کشورهای منطقه در تخت جمشید برگزار شود. مخالفت‌های کانون های قدرتمند سبب لغو آن گردید. در مجموع می توان گفت، آئین سوگواری محرم و عاشورا به عنوان یک پدیده تراژیک مذهبی واجد المان‌های متعددی است که به برگزاری پرشکوه هر ساله آن منجر می شود. در مقابل نوروز به عنوان تنها جشن زنده ایرانی، به دلیل فقدان عناصر و المان‌های کافی و مناسب، هر سال بخش بیشتری از ماهیت خود را از دست داده است. اکنون نوروز تبدیل به موجود مفلوک و محتضری شده است که شوهای تصنعی مجریان تلویزیونی، تبریک گفتن‌های توخالی و آرزوی سالی‌ بهتر از این سالها، نمی تواند آن را احیا کند. به نظر می رسد برای پیشگیری از قهقرای بیشتر نوروز، لازم است علاوه بر توجه به احیای شادی در جامعه، مبادرت به بازتعریف دوباره نوروز و خلق المان‌های متناسب با آن از جنبه‌های مختلف کنیم.پی‌نوشت؛. معناباختگی نوروز. علی زمانیان: https://goo.gl/qYLVCT مطالب بیشتر در کانال نوآوری دیجیتالwww.telegram.me/HubDigital