انواع قالب های شعری

مقدمهمنظور از قالب یک شعر، شکل آرایش مصرع ها و نظام قافیه آرایی آن است. شعر به مفهوم عام خود نه در تعریف می گنجد و نه در قالب، ولی شاعران و مخاطبان آنها، به مرور زمان به تفاهم هایی رسیده اند و شکلهایی خاص را در مصراع بندی و قافیه آرایی شعر به رسمیت شناخته اند. به این ترتیب در طول تاریخ، چند قالب پدید آمده و ؛ شاعران کهن ما کمتر از محدوده این قالبها خارج شده اند. فقط در قرن اخیر، یک تحوّل جهش وار داشته ایم که اصول حاکم بر قالبهای شعر را تا حدّ زیادی دستخوش تغییر کرده است.قالب شعر به شکل شعر گفته می‌شود که بر دو نوع است:شکل ظاهری و شکل درونی (یا شکل ذهنی). شکل ظاهری که شامل وزن یا بی‌وزنی، تساوی مصرع‌ها و یا کوتاهی و بلندی آنها، قافیه‌ها : - در صورتی که قافیه‌ای وجود داشته باشد - و صداها و حرکات ظاهری کلمه می‌شود.قالب در شعر کلاسیک فارسی، شکل ظاهری است که قافیه به شعر می‌بخشد. طول هر مصرع، چیدمان هجاهای هر مصرع، تعداد ابیات، آرایش مصرع‌ها، قافیه آرایی آنها و حتی عاطفه انتقالی شاعر به خواننده دیگر عوامل تعیین کننده قالب ظاهری شعرند.بیت : کمترین مقدار شعر یک بیت است.مصراع: هر بیت شامل دو قسمت است هریک از این بخش ها یک مصراع نام دارد کمترین مقدار سخن موزون یک مصراع است.وزن شعر: آهنگ خاصی که در تمام مصراعهای یک شعر یکسان است همان وزن شعر نامیده می شود.ردیف: کلمات هم معنی و مستقلی که در پایان مصراعها عیناً تکرار می شود ردیف نام دارد. شعری که ردیف دارد (مردّف) خوانده می شود.قافیه : کلمات هم آهنگ و هم وزن مصراعهای شعر را قافیه گویند.ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود وان دل که با خود داشتم با دلستانم می رود قافیه ردیفقافیه اجباری و ردیف اختیاری است ،ردیف همواره تابع قافیه است و بعد از آن می آید.مصرّع : بیتی که هر دو مصراع آن قافیه داشته باشد مصرّع نام دارد.قالب : شکلی که قافیه به شعر می بخشد قالب نام دارد . ( شعر سنتی قالب های متفاوتی دارد و شعر نیمایی (نو) قالب مشخصی ندارد.قالب های شعری سنتی:مثنوی :شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع ، که هر بیت قافیه ای جداگانه دارد . و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی) نامیده اند . شعری که در آن هر بیت قافیه هایی مستقل و جدا از ابیات دیگر داشته باشد مثنوی ،یا دوگانی نام دارد.مثنوی به سبب امکان نوکردن قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه های بلند مناسب تراست. مثنوی از قدیمترین قالبهای شعر فارسی و مخصوص زبان فارسی است و در همه ادوار از آن استفاده می شده است .موضوع مثنوی :حماسی و تاریخی : شاهنامه فردوسی،اسکندر نامه نظامیاخلاقی و تعلیمی: بوستان سعدیعاشقانه و بزمی: خسرو شیرین نظامی، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانیعارفانه : مثنوی معنوی مولانا ، منطق الطیر ، عطار نیشابوریشکل گرافیکی قالب مثنوی:-----------------* ------------------*-----------------+ -------------------+-----------------# ------------------- #-----------------& ------------------- &و یا :مثنوی را می توان به شکل زیر تصویر کرد:......................الف ...................... الف...................... ب ...................... ب...................... ج ...................... ج...................... د ...................... دسرودن مثنوی از قرن سوم و چهارم هجری آغاز شده است که از بهترین مثنوی ها می توان به شاهنامه فردوسی، حدیقه سنایی، خمسه نظامی و مثنوی مولوی اشاره کرد.مشخصات مثنوی :۱- تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیت است و حداکثر برای آن وجود ندارد .۲- مثنوی مناسب ترین قالب برای بیـان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است .۳- موضوع و درون مایه مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است .مشهورترین مثنوی سرایان عبارتنداز : فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطّار ، سعدی ، سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی و شهریار .نمونه ای از مثنوی از بوستان سعدیحکایتیکی گربه در خانه زال بود که برگشته ایام و بد حال بودروان شد به مهمان سرای امیر غلامان سلطان زدند شر به تیرچکان خونش از استخوان می دوید همی گفت و از هول جان می دویداگر جستم از دست این تیر زن من و موش و ویرانه پیر زنغزل :"غزل" در لغت به معنی "حدیث عاشقی" است. در قرن ششم که قصیده در حال زوال بود "غزل" پا گرفت و در قرن هفتم رسما قصیده را عقب راند و به اوج رسید. در قصیده موضوع اصلی آن است که در آخر شعر "مدح" کسی گفته شود و در واقع منظور اصلی "ممدوح" است اما در غزل "معشوق" مهم است و در آخر شعر شاعر اسم خود را می آورد و با معشوق سخن می گوید و راز و نیاز می کند. این "معشوق" گاهی زمینی است اما پست و بازاری نیست و گاهی آسمانی است و عرفانی.ابیات غزل بین ۵ تا ۱۰ ییت دارد و دو مصراع اولین بیت و مصراع دوم بقیه ابیات هم قافیه اند.شعری است بر یک وزن ویک قافیه به طوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد .تذکر : نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است .موضوع غزل : درون مایه غزل عاشقانه، عارفانه یا آمیزه های از این دو است و یا مضمونی اجتماعی دارد. (بیان عواطف و احساسات وصف طبیعت یا گفت و گو از ایام جوانی)پیدایش غزل : غزل در قرن ۶ هجری قمری رواج یافت بدین گونه که تغزل قصاید به صورت قالبی مستقل درآمد و غزل نام گرفت.محتوای غزل در آغاز عاشقانه بود سپس عارفانه (قرن ۷ و ۸) و بدنبال آن در دوره مشروطیت جنبه اجتماعی به خود گرفت . غزل در روزگار ما نیز همواره از قالبهای درجه اول و محبوب شعر فارسی بوده است.تخلّص شاعری : شاعر در پایان غزل نام خود یا تخلص شاعری خویش را می آورد.غزل سرایان بزرگ شعر فارسی: شهریار- هراتی . رهی معیری . صائب تبریزی . حافظ . سعدی . مولوی . سنایی غزنویشکل گرافیکی قالب غزل :-------------------* -------------------*------------------- -------------------*و یا :......................الف ...................... الف...................... ب ...................... الف...................... ج ...................... الفمشخصات غزل :۱- تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حداکثر دوازده بیت است . ( گاهی غزل ها بیش از پانزده بیت هم یافت می شود . )۲- درون مایه و محتوای غزل بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد .۳- بیت اوّل غزل را مطلع بیت آخر آن را مقطع گویند . ( که هر کدام اگر به خوبی مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند . )۴- در غزل تنوع مطالب ممکن است . ( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد.)۵- غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است ) از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )۶- با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد .نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندندحافظ که سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است ، شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند .مشهورترین غزل سرایان عبارتنداز : حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیری ، شهریار و ...فرق غزل و قصیده :۱- از نظر تعداد ابیات۲- درون مایه و محتوای۳- وحدت موضوع نکته : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیـر می شود به طوری که شنونـده برای شنیدن باقی سخـن تشـویق گردد .نکته : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولاً قصیده یا غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوش باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود .نمونه ای از غزل حافظ:ای پادشه خوبان داد از غم تنهاییدل بی تو به جان آمد وقت است که بازآییدایم گل این بستان شاداب نمیمانددریاب ضعیفان را در وقت تواناییدیشب گله زلفش با باد همی کردمگفتا غلطی بگذر زین فکرت سوداییصد باد صبا این جا با سلسله میرقصنداین است حریف ای دل تا باد نپیماییمشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کردکز دست بخواهد شد پایاب شکیبایییا رب به که شاید گفت این نکته که در عالمرخساره به کس ننمود آن شاهد هرجاییساقی چمن گل را بی روی تو رنگی نیستشمشاد خرامان کن تا باغ بیاراییای درد توام درمان در بستر ناکامیو ای یاد توام مونس در گوشه تنهاییدر دایره قسمت ما نقطه تسلیمیملطف آن چه تو اندیشی حکم آن چه تو فرماییفکر خود و رای خود در عالم رندی نیستکفر است در این مذهب خودبینی و خودراییزین دایره مینا خونین جگرم می دهتا حل کنم این مشکل در ساغر میناییحافظ شب هجران شد بوی خوش وصل آمدشادیت مبارک باد ای عاشق شیداییقصیده :شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن با هم هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است (تا هفتاد و هشتاد بیت)موضوع قصیده: غالباً ستایش ، نکوهش وصف طبیعت با مسائل اخلاقی است.هر قصیده چهار بخش دارد:الف) تغزل : مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق ، یاد جوانی و وصف طبیعتب) تخلص: رابطه میان مقدمه باتنه اصلی قصیده است.ج) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا، پند و اندرز، عرفان ، حکمت و...د) شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.مطلع: بیت اول قصیده را گویند.مقطع: بیت آخر قصیده را گویند. به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی ، فرخی سیستانی ، منوچهری،ناصر خسرو،مسعود سعد سلمان،انوری ،خاقانی قاآنی، ملک الشّعرای بهار، دکتر مهدی حمیدی ، امیری فیروزکوهی، و مهرداد اوستاشکل گرافیکی قالب قصیده همانند غزل استنمونه ای از قصیدهقصیده "بهاریه" فرخی شامل صد و بیست و پنج بیت و در مدح سلطان محمود غزنوی است که برای نمونه ابیاتی از آن نقل می شود:بهار تازه دمید، ای به روی رشک بهاربیا و روز مرا خوش کن و نبید بیارهمی به روی تو ماند بهار دیبا رویهمی سلامت روی تو و بقای بهاررخ تو باغ من است و تو باغبان منیمده به هیچکس از باغ من، گلی، ز نهار!به روز معرکه، بسیار دیده پشت ملوکبه وقت حمله، فراوان دریده صف سوارهمیشه عادت او بر کشیدن اسلامهمیشه همت او نیست کردن کفارعطای تو به همه جایگه رسید و، رسدبلند همت تو بر سپهر دایره وارکجا تواند گفتن کس آنچه تو کردیکجا رسد بر کردارهای تو گفتار؟تو آن شهی که ترا هر کجا شوی، شب و روزهمی رود ظفر و فتح، بر یمین و یسارخدایگان جهان باش، وز جهان برخوربه کام زی و جهان را به کام خویش گذارطول قصیده از ۱۵ بیت تا ۶۰ بیت می تواند باشد.دوبیتیقالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول ،دوم و چهارم درست شده است.- وزن دوبیتی: وزن دوبیتی معمولاً مفاعیلن ،مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد.- روش تشخیص رباعی از دو بیتی : ۱- وزن ۲- موضوع- دوبیتی را در فارسی ((ترانه)) هم می گویند.- موضوع دوبیتی : موضوع دوبیتی عارفانه و عاشقانه است.- دوبیتی را بهترین قالب شعری در نزد روستاییان خوش ذوق و خوش لهجه است.- معروفترین شاعران دوبیتی گو: بابا طاهر عریان و فایز دشتستانی- شکل گرافیکی قالب دوبیتی : دو بیت هم وزن است که از نظر شکل قافیه همانند رباعی است .نمودار دوبیتی :..................* ......................*.................. ....................*نمونه:ز دست دیده و دل هر دو فریاد هر آنچه دیده بیند دل کند یادبسازم خنجری نیشش ز فولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزادرباعی :"رباعی" از کلمه ی "رباع" به معنی "چهارتایی" گرفته شده است."رباعی" شعری است چهار مصراعی که بر وزن "لاحول و لاقوة الابالله" سروده می شود.سه مصراع اول رباعی تقریباً مقدمه ای برای منظور شاعر هستند و حرف اصلی در مصراع چهارم گفته می شود.قالبی ویژه­ ی شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد. محتوای رباعی­ها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است. خیام بزرگ­ترین رباعی سرای جهان است.شکل رباعی------------× ------------×------------ ------------×نمونه هایی از رباعی:هر سبزه که بر کنار جویی رسته است ---- گویی زلب فرشته خویی رسته استپا بر سر سبزه تا به خواری ننهی ---- کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است (خیام)ترجیع بند :غزل­ هایی است هم وزن با قافیه ­های متفاوت که بیت یکسان مُصرَّعی آن­ها را به هم می­پیوندند. به هر غزل یک «خانه» یا «رشته» و به بیت تکراری میان آن­ها «ترجیع» یا «برگردان» می­گویند.قالب ترجیع بند ویژه­ی شعر فارسی است. درون مایه ­های ترجیع بند عشق، مدح و عرفان است.شکل ترجیع بند------------× ------------×------------ ------------×------------ ------------×------------#------------#------------+ ------------+------------ ------------+------------ ------------+------------#------------#نمونه ای از ترجیع بند از دیوان سعدیدردا که به لب رسید جانم ----- آوخ که ز دست شد عنانمکس دید چو من ضعیف هرگز ----- کز هستی خویش در گمانمپروانه ام اوفتان و خیزان ----- یکبار بسوز و وارهانمگر لطف کنی به جای اینم ----- ورجور کنی سرای آنمبنشینم و صبر پیش گیرم ----- دنباله کار خویش گیرمزان رفتن و آمدن چگویم ----- می آیی و می روم من از هوشیاران به نصیحتم چه گویند ----- بنشین و صبور باش و مخروشای خام، من این چنین در آتش ----- عیبم مکن ار برآورم جوشتا جهد بود به جان بکوشم ----- و آنگه به ضرورت از بن گوشبنشینم و صبر پیش گیرم ----- دنباله ی کار خویش گیرمای بر تو قبای حسن چالاک ----- صد پیرهن از جدائیت چاکپیشت به تواضع است گویی ----- افتادن آفتاب بر خاکما خاک شویم و هم نگردد ----- خاک درت از جبین ما پاکمهر از تو توان برید هیهات ----- کس بر تو توان گزید حاشاکبنشینم و صبر پیش گیرم ----- دنباله ی کار خویش گیرممستزاد :شعری است که به آخر هر مصراع آن واژه یا واژه­ هایی افزوده شود. افزوده­ های معنی مصراع پیشین و یا پسین خود را کامل می­ کنند.هرکه گدای در مُشکوی توست پادشاستشه که به همسایگی کوی توست چون گداستقطعه : شعری است حداقل دو بیت که معمولا مصراع­های زوج آن هم قافیه است. محتوای قطعه بیشتر اخلاقی، اجتماعی، آموزشی و تعلیمی، مدح و هجو است.شکل قطعه------------ ------------×------------ ------------×------------ ------------×------------ ------------×"قطعه" شعری است که معمولاً مصراع های اولین بیت آن هم قافیه نیستند ولی مصراع دوم تمام ادبیات آن هم قافیه اند. طول قطعه دو بیت یا بیشتر است.قطعه را بیشتر در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه نگاری بکار می برند. قدیمی ترین قطعه ها مربوط به ابن یمین است و از بین شاعران معاصر پروین اعتصامی نیز بیشتر اشعارش را در قالب قطعه سروده است. پروین اعتصامی مناظره های زیادی در قالب قطعه دارد از قبیل مناظره نخ و سوزن، سیر و پیاز و ......شکل تصویری قطعه به شکل زیر است:علت اسم گذاری قطعه این است که شعری با قالب قطعه مانند آن است که از وسط یک قصیده برداشته شده باشد و در واقع قطعه ای از یک قصیده است.نشنیده ای که زیر چناری کدوبنی ----- بررست و بردمید بر او بر، به روز بیستپرسیدازچنار که توچند روزه ای؟ ----- گفتا چنار سال مرا بیشتر ز سی استخندید پس بدو که من از تو به بیست روز ----- برتر شدم بگوی که این کاهلیت چیست؟او را چنارگفت که امروز ای کدو ----- باتو مراهنوز نه هنگام داوری استفردا که بر من و تو وزد باد مهرگان ----- آنگه شود پدید که نامرد و مرد کیست!!! (انوری)مُسَمَّط :شعری است که از رشته ­های گوناگون پدید می­آید. قافیه­ ی رشته­ ها متفاوت است و در هر رشته همه­ ی مصراع­ ها به جز مصراع آخر هم قافیه­اند. به هر بخش رشته می­گویند و به مصراع آخر هر رشته، بند گویند. در ضمن تمام بندها با هم هم قافیه می­باشند.شکل مسمط------------+ ------------+------------+ ------------+ رشته------------+ ------------# بند------------× ------------×------------× ------------× رشته------------× ------------# بندمقدمهمنظور از قالب یک شعر، شکل آرایش مصرع ها و نظام قافیه آرایی آن است. شعر به مفهوم عام خود نه در تعریف می گنجد و نه در قالب، ولی شاعران و مخاطبان آنها، به مرور زمان به تفاهم هایی رسیده اند و شکلهایی خاص را در مصراع بندی و قافیه آرایی شعر به رسمیت شناخته اند. به این ترتیب در طول تاریخ، چند قالب پدید آمده و ؛ شاعران کهن ما کمتر از محدوده این قالبها خارج شده اند. فقط در قرن اخیر، یک تحوّل جهش وار داشته ایم که اصول حاکم بر قالبهای شعر را تا حدّ زیادی دستخوش تغییر کرده است.قالب شعر به شکل شعر گفته می‌شود که بر دو نوع است:شکل ظاهری و شکل درونی (یا شکل ذهنی). شکل ظاهری که شامل وزن یا بی‌وزنی، تساوی مصرع‌ها و یا کوتاهی و بلندی آنها، قافیه‌ها : - در صورتی که قافیه‌ای وجود داشته باشد - و صداها و حرکات ظاهری کلمه می‌شود.قالب در شعر کلاسیک فارسی، شکل ظاهری است که قافیه به شعر می‌بخشد. طول هر مصرع، چیدمان هجاهای هر مصرع، تعداد ابیات، آرایش مصرع‌ها، قافیه آرایی آنها و حتی عاطفه انتقالی شاعر به خواننده دیگر عوامل تعیین کننده قالب ظاهری شعرند.بیت : کمترین مقدار شعر یک بیت است.مصراع: هر بیت شامل دو قسمت است هریک از این بخش ها یک مصراع نام دارد کمترین مقدار سخن موزون یک مصراع است.وزن شعر: آهنگ خاصی که در تمام مصراعهای یک شعر یکسان است همان وزن شعر نامیده می شود.ردیف: کلمات هم معنی و مستقلی که در پایان مصراعها عیناً تکرار می شود ردیف نام دارد. شعری که ردیف دارد (مردّف) خوانده می شود.قافیه : کلمات هم آهنگ و هم وزن مصراعهای شعر را قافیه گویند.ای ساربان آهسته ران کارام جانم می رود وان دل که با خود داشتم با دلستانم می رود قافیه ردیفقافیه اجباری و ردیف اختیاری است ،ردیف همواره تابع قافیه است و بعد از آن می آید.مصرّع : بیتی که هر دو مصراع آن قافیه داشته باشد مصرّع نام دارد.قالب : شکلی که قافیه به شعر می بخشد قالب نام دارد . ( شعر سنتی قالب های متفاوتی دارد و شعر نیمایی (نو) قالب مشخصی ندارد.قالب های شعری سنتی:مثنوی :شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع ، که هر بیت قافیه ای جداگانه دارد . و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی) نامیده اند . شعری که در آن هر بیت قافیه هایی مستقل و جدا از ابیات دیگر داشته باشد مثنوی ،یا دوگانی نام دارد.مثنوی به سبب امکان نوکردن قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه های بلند مناسب تراست. مثنوی از قدیمترین قالبهای شعر فارسی و مخصوص زبان فارسی است و در همه ادوار از آن استفاده می شده است .موضوع مثنوی :حماسی و تاریخی : شاهنامه فردوسی،اسکندر نامه نظامیاخلاقی و تعلیمی: بوستان سعدیعاشقانه و بزمی: خسرو شیرین نظامی، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانیعارفانه : مثنوی معنوی مولانا ، منطق الطیر ، عطار نیشابوریشکل گرافیکی قالب مثنوی:-----------------* ------------------*-----------------+ -------------------+-----------------# ------------------- #-----------------& ------------------- &و یا :مثنوی را می توان به شکل زیر تصویر کرد:......................الف ...................... الف...................... ب ...................... ب...................... ج ...................... ج...................... د ...................... دسرودن مثنوی از قرن سوم و چهارم هجری آغاز شده است که از بهترین مثنوی ها می توان به شاهنامه فردوسی، حدیقه سنایی، خمسه نظامی و مثنوی مولوی اشاره کرد.مشخصات مثنوی :۱- تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیت است و حداکثر برای آن وجود ندارد .۲- مثنوی مناسب ترین قالب برای بیـان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است .۳- موضوع و درون مایه مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است .مشهورترین مثنوی سرایان عبارتنداز : فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطّار ، سعدی ، سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی و شهریار .نمونه ای از مثنوی از بوستان سعدیحکایتیکی گربه در خانه زال بود که برگشته ایام و بد حال بودروان شد به مهمان سرای امیر غلامان سلطان زدند شر به تیرچکان خونش از استخوان می دوید همی گفت و از هول جان می دویداگر جستم از دست این تیر زن من و موش و ویرانه پیر زنغزل :"غزل" در لغت به معنی "حدیث عاشقی" است. در قرن ششم که قصیده در حال زوال بود "غزل" پا گرفت و در قرن هفتم رسما قصیده را عقب راند و به اوج رسید. در قصیده موضوع اصلی آن است که در آخر شعر "مدح" کسی گفته شود و در واقع منظور اصلی "ممدوح" است اما در غزل "معشوق" مهم است و در آخر شعر شاعر اسم خود را می آورد و با معشوق سخن می گوید و راز و نیاز می کند. این "معشوق" گاهی زمینی است اما پست و بازاری نیست و گاهی آسمانی است و عرفانی.ابیات غزل بین ۵ تا ۱۰ ییت دارد و دو مصراع اولین بیت و مصراع دوم بقیه ابیات هم قافیه اند.شعری است بر یک وزن ویک قافیه به طوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد .تذکر : نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است .موضوع غزل : درون مایه غزل عاشقانه، عارفانه یا آمیزه های از این دو است و یا مضمونی اجتماعی دارد. (بیان عواطف و احساسات وصف طبیعت یا گفت و گو از ایام جوانی)پیدایش غزل : غزل در قرن ۶ هجری قمری رواج یافت بدین گونه که تغزل قصاید به صورت قالبی مستقل درآمد و غزل نام گرفت.محتوای غزل در آغاز عاشقانه بود سپس عارفانه (قرن ۷ و ۸) و بدنبال آن در دوره مشروطیت جنبه اجتماعی به خود گرفت . غزل در روزگار ما نیز همواره از قالبهای درجه اول و محبوب شعر فارسی بوده است.تخلّص شاعری : شاعر در پایان غزل نام خود یا تخلص شاعری خویش را می آورد.غزل سرایان بزرگ شعر فارسی: شهریار- هراتی . رهی معیری . صائب تبریزی . حافظ . سعدی . مولوی . سنایی غزنویشکل گرافیکی قالب غزل :-------------------* -------------------*------------------- -------------------*و یا :......................الف ...................... الف...................... ب ...................... الف...................... ج ...................... الفمشخصات غزل :۱- تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حداکثر دوازده بیت است . ( گاهی غزل ها بیش از پانزده بیت هم یافت می شود . )۲- درون مایه و محتوای غزل بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد .۳- بیت اوّل غزل را مطلع بیت آخر آن را مقطع گویند . ( که هر کدام اگر به خوبی مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند . )۴- در غزل تنوع مطالب ممکن است . ( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد.)۵- غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است ) از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )۶- با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد .نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندندحافظ که سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است ، شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند .مشهورترین غزل سرایان عبارتنداز : حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیری ، شهریار و ...فرق غزل و قصیده :۱- از نظر تعداد ابیات۲- درون مایه و محتوای۳- وحدت موضوع نکته : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیـر می شود به طوری که شنونـده برای شنیدن باقی سخـن تشـویق گردد .نکته : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولاً قصیده یا غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوش باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود .نمونه ای از غزل حافظ:ای پادشه خوبان داد از غم تنهاییدل بی تو به جان آمد وقت است که بازآییدایم گل این بستان شاداب نمیمانددریاب ضعیفان را در وقت تواناییدیشب گله زلفش با باد همی کردمگفتا غلطی بگذر زین فکرت سوداییصد باد صبا این جا با سلسله میرقصنداین است حریف ای دل تا باد نپیماییمشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کردکز دست بخواهد شد پایاب شکیبایییا رب به که شاید گفت این نکته که در عالمرخساره به کس ننمود آن شاهد هرجاییساقی چمن گل را بی روی تو رنگی نیستشمشاد خرامان کن تا باغ بیاراییای درد توام درمان در بستر ناکامیو ای یاد توام مونس در گوشه تنهاییدر دایره قسمت ما نقطه تسلیمیملطف آن چه تو اندیشی حکم آن چه تو فرماییفکر خود و رای خود در عالم رندی نیستکفر است در این مذهب خودبینی و خودراییزین دایره مینا خونین جگرم می دهتا حل کنم این مشکل در ساغر میناییحافظ شب هجران شد بوی خوش وصل آمدشادیت مبارک باد ای عاشق شیداییقصیده :شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن با هم هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است (تا هفتاد و هشتاد بیت)موضوع قصیده: غالباً ستایش ، نکوهش وصف طبیعت با مسائل اخلاقی است.هر قصیده چهار بخش دارد:الف) تغزل : مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق ، یاد جوانی و وصف طبیعتب) تخلص: رابطه میان مقدمه باتنه اصلی قصیده است.ج) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا، پند و اندرز، عرفان ، حکمت و...د) شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.مطلع: بیت اول قصیده را گویند.مقطع: بیت آخر قصیده را گویند. به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی ، فرخی سیستانی ، منوچهری،ناصر خسرو،مسعود سعد سلمان،انوری ،خاقانی قاآنی، ملک الشّعرای بهار، دکتر مهدی حمیدی ، امیری فیروزکوهی، و مهرداد اوستاشکل گرافیکی قالب قصیده همانند غزل است .نمونه ای از قصیدهقصیده "بهاریه" فرخی شامل صد و بیست و پنج بیت و در مدح سلطان محمود غزنوی است که برای نمونه ابیاتی از آن نقل می شود:بهار تازه دمید، ای به روی رشک بهاربیا و روز مرا خوش کن و نبید بیارهمی به روی تو ماند بهار دیبا رویهمی سلامت روی تو و بقای بهاررخ تو باغ من است و تو باغبان منیمده به هیچکس از باغ من، گلی، ز نهار!به روز معرکه، بسیار دیده پشت ملوکبه وقت حمله، فراوان دریده صف سوارهمیشه عادت او بر کشیدن اسلامهمیشه همت او نیست کردن کفارعطای تو به همه جایگه رسید و، رسدبلند همت تو بر سپهر دایره وارکجا تواند گفتن کس آنچه تو کردیکجا رسد بر کردارهای تو گفتار؟تو آن شهی که ترا هر کجا شوی، شب و روزهمی رود ظفر و فتح، بر یمین و یسارخدایگان جهان باش، وز جهان برخوربه کام زی و جهان را به کام خویش گذارطول قصیده از ۱۵ بیت تا ۶۰ بیت می تواند باشد.دوبیتیقالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول ،دوم و چهارم درست شده است.- وزن دوبیتی: وزن دوبیتی معمولاً مفاعیلن ،مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد.- روش تشخیص رباعی از دو بیتی : ۱- وزن ۲- موضوع- دوبیتی را در فارسی ((ترانه)) هم می گویند.- موضوع دوبیتی : موضوع دوبیتی عارفانه و عاشقانه است.- دوبیتی را بهترین قالب شعری در نزد روستاییان خوش ذوق و خوش لهجه است.- معروفترین شاعران دوبیتی گو: بابا طاهر عریان و فایز دشتستانی- شکل گرافیکی قالب دوبیتی : دو بیت هم وزن است که از نظر شکل قافیه همانند رباعی است .نمودار دوبیتی :..................* ......................*.................. ....................*نمونه:ز دست دیده و دل هر دو فریاد هر آنچه دیده بیند دل کند یادبسازم خنجری نیشش ز فولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزادرباعی :"رباعی" از کلمه ی "رباع" به معنی "چهارتایی" گرفته شده است."رباعی" شعری است چهار مصراعی که بر وزن "لاحول و لاقوة الابالله" سروده می شود.سه مصراع اول رباعی تقریباً مقدمه ای برای منظور شاعر هستند و حرف اصلی در مصراع چهارم گفته می شود.قالبی ویژه­ ی شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد. محتوای رباعی­ها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است. خیام بزرگ­ترین رباعی سرای جهان است.شکل رباعی------------× ------------×------------ ------------×نمونه هایی از رباعی:هر سبزه که بر کنار جویی رسته است ---- گویی زلب فرشته خویی رسته استپا بر سر سبزه تا به خواری ننهی ---- کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است (خیام)ترجیع بند :غزل­ هایی است هم وزن با قافیه ­های متفاوت که بیت یکسان مُصرَّعی آن­ها را به هم می­پیوندند. به هر غزل یک «خانه» یا «رشته» و به بیت تکراری میان آن­ها «ترجیع» یا «برگردان» می­گویند.قالب ترجیع بند ویژه­ی شعر فارسی است. درون مایه ­های ترجیع بند عشق، مدح و عرفان است.شکل ترجیع بند------------× ------------×------------ ------------×------------ ------------×------------#------------#------------+ ------------+------------ ------------+------------ ------------+------------#------------#نمونه ای از ترجیع بند از دیوان سعدیدردا که به لب رسید جانم ----- آوخ که ز دست شد عنانمکس دید چو من ضعیف هرگز ----- کز هستی خویش در گمانمپروانه ام اوفتان و خیزان ----- یکبار بسوز و وارهانمگر لطف کنی به جای اینم ----- ورجور کنی سرای آنمبنشینم و صبر پیش گیرم ----- دنباله کار خویش گیرمزان رفتن و آمدن چگویم ----- می آیی و می روم من از هوشیاران به نصیحتم چه گویند ----- بنشین و صبور باش و مخروشای خام، من این چنین در آتش ----- عیبم مکن ار برآورم جوشتا جهد بود به جان بکوشم ----- و آنگه به ضرورت از بن گوشبنشینم و صبر پیش گیرم ----- دنباله ی کار خویش گیرمای بر تو قبای حسن چالاک ----- صد پیرهن از جدائیت چاکپیشت به تواضع است گویی ----- افتادن آفتاب بر خاکما خاک شویم و هم نگردد ----- خاک درت از جبین ما پاکمهر از تو توان برید هیهات ----- کس بر تو توان گزید حاشاکبنشینم و صبر پیش گیرم ----- دنباله ی کار خویش گیرممستزاد :شعری است که به آخر هر مصراع آن واژه یا واژه­ هایی افزوده شود. افزوده­ های معنی مصراع پیشین و یا پسین خود را کامل می­ کنند.هرکه گدای در مُشکوی توست پادشاستشه که به همسایگی کوی توست چون گداستقطعه : شعری است حداقل دو بیت که معمولا مصراع­های زوج آن هم قافیه است. محتوای قطعه بیشتر اخلاقی، اجتماعی، آموزشی و تعلیمی، مدح و هجو است.شکل قطعه------------ ------------×------------ ------------×------------ ------------×------------ ------------×"قطعه" شعری است که معمولاً مصراع های اولین بیت آن هم قافیه نیستند ولی مصراع دوم تمام ادبیات آن هم قافیه اند. طول قطعه دو بیت یا بیشتر است.قطعه را بیشتر در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه نگاری بکار می برند. قدیمی ترین قطعه ها مربوط به ابن یمین است و از بین شاعران معاصر پروین اعتصامی نیز بیشتر اشعارش را در قالب قطعه سروده است. پروین اعتصامی مناظره های زیادی در قالب قطعه دارد از قبیل مناظره نخ و سوزن، سیر و پیاز و ......شکل تصویری قطعه به شکل زیر است:علت اسم گذاری قطعه این است که شعری با قالب قطعه مانند آن است که از وسط یک قصیده برداشته شده باشد و در واقع قطعه ای از یک قصیده است.نشنیده ای که زیر چناری کدوبنی ----- بررست و بردمید بر او بر، به روز بیستپرسیدازچنار که توچند روزه ای؟ ----- گفتا چنار سال مرا بیشتر ز سی استخندید پس بدو که من از تو به بیست روز ----- برتر شدم بگوی که این کاهلیت چیست؟او را چنارگفت که امروز ای کدو ----- باتو مراهنوز نه هنگام داوری استفردا که بر من و تو وزد باد مهرگان ----- آنگه شود پدید که نامرد و مرد کیست!!! (انوری)مُسَمَّط :شعری است که از رشته ­های گوناگون پدید می­آید. قافیه­ ی رشته­ ها متفاوت است و در هر رشته همه­ ی مصراع­ ها به جز مصراع آخر هم قافیه­اند. به هر بخش رشته می­گویند و به مصراع آخر هر رشته، بند گویند. در ضمن تمام بندها با هم هم قافیه می­باشند.شکل مسمط------------+ ------------+------------+ ------------+ رشته------------+ ------------# بند------------× ------------×------------× ------------× رشته------------× ------------# بندآدرس الکترونیکی مقاله: http://migna.ir/vdci۳waz.t۱ayy۲bcct.htmlآدرس الکترونیکی مقاله: http://migna.ir/vdci۳waz.t۱ayy۲bcct.htmlایتا:https://eitaa.com/soalat_all_freesite