نمودهای دین در جامعه: آیا جامعه‌ی ایران دین‌دار است؟

مصاحبه با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر صفدر الهی‌رادبعنوان سوال اول، وقتی از دین حرف می‌زنیم، به طور کلی از چه چیزی حرف می‌زنیم و یک دین چه شاخصه‌ها و بروزهایی در فرد و در جامعه دارد؟ آیا یک جامعه‌ی دین‌دار، صرفا جامعه‌ای متشکل از افراد دین‌دار و متقید به احکام فردی شریعت است که نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند و صدقه می‌دهند یا معنایی فراتر از این‌ها دارد؟بسم الله الرحمن الرحیم،‌ عرض سلام و تحیت دارم و خوشحالم که توفیقی شد خدمت شما عزیزان باشیم. چند مسئله در این جا قابل طرح است و با این مباحث اساسی نمی‌شود برخورد سطحی‌نگرانه و یا برخورد احساساتی داشته باشیم. باید هم دین را خوب بشناسیم و هم ملاک دین‌داری را بشناسیم و هم در مقام انطباق، باید شاخص‌هایی داشته باشیم برای این که بگوییم مسئله‌ی دین‌داری عملا در جمهوری اسلامی موفق بود یا موفق نبود؟ در پاسخ به مسئله‌ی حقیقت و شاخص‌ها و ماهیت دین، باید خدمتتان عرض کنم که حقیقت دین گره خورده است به هدف آفرینش انسان؛ یعنی با یک نگرش هستی‌شناسانه و انسان‌شناسانه، وقتی که ما هدف آفرینش انسان را رسیدن به آن سعادت ابدی و بی‌نهایت دانستیم، خود به خود «راه رسیدن به آن سعادت ابدی» مطرح می‌شود. طبیعی است که این سعادت ابدی - یا همان قرب الهی تا بی‌نهایت - زمانی مطلوبیت دارد که با حقیقت وجودی انسان تناسب داشته باشد، یعنی اموری که از روی تعقل، عقلانیت و اختیار باشند؛ چون خدا انسان را با این ویژگی‌ها آفرید تا بفهمد چه چیزی درست و چه چیزی غلط است و به او قوه اختیار داد که وقتی فهمید چه درست و چه غلط است، به هر طریق و مسیری که خودش دلش می‌خواهد حرکت کند: «انّا هدیناه السّبیل، امّا شاکرا و امّا کفورا». پس سعادت ابدی، آن حرکت به سمت بی‌نهایت قرب الهی است و دین می‌شود مجموعه‌ی آن باورها و ارزش‌هایی که برای تحقق آن سعادت ابدی انسان لازم است و البته رفتارهای اختیاری متناسب با آن ارزش‌های مطلوب. مراد ما از باورها، مجموعه‌ی اعتقادات ماست؛ یعنی توحید و معاد و صفات الهی و هدف انسان و مسئله‌ی نبوت و امامت و ولایت و...؛ یعنی هست و نیست‌های ناظر به سعادت ابدی. منظور از ارزش‌ها هم مجموعه‌ی معرفت‌های ناظر به بایدها و نبایدهاست؛ یعنی آن چیزهایی که تعین‌بخش و تعیین‌کننده‌ی رفتارهای ما هستند. مسئله در بحث ارزش‌ها، مجموعه‌ی ارزش‌های فردی و اجتماعی است. گاهی این تلقی به وجود می‌آید که اگر کسی در حوزه‌ی رفتاری، فقط رفتارهای فردی مطلوبی داشته باشد، انسان سعادت‌مندی است، در حالی که این حرف غلط است؛ آن چیزی که باعث شد ارزش‌های فردی، امر دینی به حساب بیایند، تاثیرگذاری رفتارهای اختیاری انسان در سعادت ابدی است. طبیعی است که کسی اگر ارزش‌های فردی را بخشی از دین بداند، به طریق اولی باید امور اجتماعیِ ناظر به سعادت ابدی را نیز بخشی از دین بداند - به خاطر آن اهمیت و تاثیرگذاری گسترده‌ای که ارزش‌های اجتماعی دارند. اجازه بدهید من همین جا به یک نکته‌ی فنی و مهمی اشاره کنم و آن این است که مسئله، بر سر دخالت دین در ارزش‌های اجتماعی - مثل سیاست – نیست؛ یعنی بحث اصلا این نیست که آیا دین در سیاست یا اجتماع دخالت می‌کند یا نه؟ دوگانه‌ای درست می‌شود که ما یک دین داریم و یک سیاست و حالا بحث این است که دین در سیاست دخالت می‌کند یا نه؟ نخیر! این دوگانه از اساس، یک مغالطه‌ای است که باید به آن توجه داشته باشیم. ارزش‌های سیاسی، خود دین هستند؛ چگونه می‌گوییم دین در باورهایی مثل توحید دخالت نمی‌کند، بلکه توحید، خود دین است؟ این حرف هم غلط است که بگوییم دین در ارزش‌های اجتماعی دخالت می‌کند؛ درواقع، این تعابیری که سر زبان‌های مردم وجود دارند یک تسامح عرفی هستند.ما وقتی می‌گوییم دین‌داری یعنی مجموعه‌ی آن باورها و ارزش‌های فردی و اجتماعی-سیاسی، آن وقت معنویت یعنی چه؟ معنویت یعنی عبودیت؛ چون گاهی اوقات دین‌داری با معنویت به یک معنا گرفته می‌شود، اشکالی ندارد اما بدانیم که معنویت یعنی عبودیت. عبودیت یعنی تسلیم اراده‌ی تشریعی خدای متعال بودن، منتها به نحو مطلق؛ تسلیم اراده‌ی خدا بودن در همه‌ی حوزه‌های فردی و اجتماعی. به این معنا، ما عارف بدون توجه به ارزش‌های اجتماعی و سیاسی نداریم. اگر یک نفر بگوید: «من نماز شب می‌خوانم، نماز اول وقت هم می‌خوانم، ذکر و خلوص نیت هم دارم اما کاری به مسائل سیاسی-اجتماعی ندارم.» در واقع، این فرد باید در عبودیت خودش تردید کند؛ چون عبودیت و معنویت یعنی «تسلیم اراده‌ی تشریعی خدای متعال بودن». با توجه به این مقدمه در باب ماهیت دین، ما در کنار آن باورها و ارزش‌های فردی باید مسائل اجتماعی دین را هم بعنوان شاخص‌های دین‌داری در نظر بگیریم؛ مثل چه؟ مثل عدالتخواهی، استکبارستیزی، ظلم‌ستیزی، قوانین اجتماعی اسلامی، حرکت به سمت تحولات اجتماعی مبتنی بر قرآن و سنت، مثل اینکه زمینه‌سازی کنیم برای تعلیم و تربیت اسلامی، در امور معیشتی به دیگران کمک کنیم، مثل استقلال، مثل آزادی، مثل مشارکت سیاسی مردم در امور جامعه و در راس همه‌ی این‌ها، تشکیل حکومت اسلامی برای تحقق این اهداف. اگر کسی یک چنین دین‌داری داشته باشد ـ یعنی اسلام‌خواهی در همه‌ی عرصه‌های فردی و اجتماعی ـ ما به او می‌گوییم دین‌دار واقعی. الگوی این معنا از دین‌داری و معنویت، خود پیامبر و اهل بیت (صلوات الله علیهم اجمعین) هستند. پیامبر و اهل بیت کسانی نبودند که عبا روی دوش خود بیندازند و بروند سراغ مسائل توحیدی در حوزه عقاید و مسائل فردی و شخصی مثل نماز، نه! همه‌ی اهل بیت ما و رسول الله همواره در میدان مبارزه بودند، تمرین می‌کردند برای قیام لله، مراقبه می‌کردند قیام لله را - به تعبیر امام (ره) - و همیشه در همه‌ی عرصه‌ها فعالیت می‌‌کردند. خلاصه این که شاخص دین‌داری، حرکت به سمت سعادت ابدی است که با ایمان به باورهای دینی و عمل به ارزش‌های فردی و اجتماعی حاصل می‌شود؛ البته ایمان و عملی که از روی عقلانیت و فهم عمیق دینی باشد - یعنی از روی سطحی‌نگری نباشد - و همچنین، آن ایمان و عملی که از روی خواست قلبی باشد - یعنی تحت فشار و زور دیگران نباشد.با تعریفی که از دین ارائه کردید، آیا می‌توان جامعه‌ی ایرانِ پیش از انقلاب اسلامی را، به طور کلی، یک جامعه‌ی دین‌دار توصیف کرد؟طبیعی است که جامعه‌ی ایران، جامعه‌ی مسلمانی بوده است؛ یعنی این که مردمش مسلمان بوده‌اند. توجه به برخی از احکام فردی، واقعیت دین‌داری در جامعه‌ی ایران قبل از انقلاب بوده است. هیئات، به نحو خیلی محدود، منحصر بود در مناسبت‌های خیلی مشخص – مثل دهه‌ی محرم – و نه همه‌ی مناسبت‌ها، حتی جشن‌های اهل بیت هم یک امر مرسوم نبوده‌ است. توجه دارید که همین مناسبت‌های حداقلی مثل دهه‌ی محرم و حتی مجالس ترحیم، بسیار محدود شده بود و اصلا در زمان رضاشاه این‌ها تحریم شده بود و ممنوع می‌کردند. حتی جلسات وعظ و خطابه برای امام حسین را تحریم و ممنوع اعلام می‌کردند. این هیئات، به نحو خیلی محدودی وجود داشتند و البته بعضی از گناهان علنی - مثل شراب‌فروشی، شراب‌خواری، تشکیل و حضور آزادانه در مراکز فحشا - امور عادی بودند و نه‌تنها محدودیت نداشتند، بلکه حتی انگیزه هم بود که چنین اتفاقاتی بیفتند و لذا با این گناهان علنی برخوردی نمی‌شد. مقولات اجتماعی - مانند عزت اسلامی، استقلال، آزادی، مشارکت سیاسی و استکبارستیزی - اصلا جایگاهی نداشتند و بلکه جایگاه خلاف داشتند؛ یعنی اصلا اگر کسی می‌خواست به سمت مقولاتی مثل استقلال و عزت و آزادی و مشارکت سیاسی و ... برود، با او برخورد هم می‌شد. نگرش خود حکومت یک نگرش وابستگی بود و روحیه‌ی استبدادی بر جامعه حاکم بود. حتی در حوزه‌های فکری و فرهنگی، عموم حوزه‌های علمیه نهایتا به امور فردی اهتمام داشتند؛ یعنی چیزی به نام علوم انسانی اسلامی واقعا در تصور حوزه‌ها و بزرگان حوزه نبوده است. روحانی مطلوب یا طلبه‌ی موفق کسی بود که بتواند در منبر امام حسین، خوب برای امام حسین روضه بخواند و مردم اشک بریزند. این طور نبود که حوزه‌های علمیه در آن موقعیت و شرایط، جایگاهی داشته باشند. بعضی از علما به ما می‌فرمودند که: «اصلا ما نمی‌دانستیم آن زمان چه کار باید کرد!»؛ یعنی آن علمای با بصیرت و آن علمایی که وسط صحنه بودند، اگر هم می‌خواستند کاری انجام بدهند، می‌دیدند که نمی‌توان کاری انجام داد. خلاصه، این که جامعه‌ی زمان پیش از انقلاب، جامعه‌ای مسلمان بودند حرف درستی است اما چه سطحی از اسلام؟ واقعا سطحی‌نگری و یک نگاه حداقلی به دین بود. آن شاخص‌هایی که در بخش قبلی خدمتتان عرض کردیم، واقعا به نحو بسیار ضعیفی در جامعه‌ی قبل از انقلاب بوده‌اند.با توجه به اینکه با نگاهی اجمالی، می‌توانیم تفاوت‌های بسیاری را در سبک زندگی جامعه‌ی امروز ایران با جامعه‌ی پیش از انقلاب ببینیم، آیا می‌توان گفت که اکثریت ملت ایران هنوز هم دین‌دار هستند؟ و یا حتی ادعایی بزرگ‌تر بکنیم و بگوییم میزان دین‌داری مردم، امروز بیشتر از ۵۰ سال پیش است؟ اگر بله، چگونه؟ این اختلاف دیدگاه در مورد وضعیت دین‌داری در جامعه - که غالبا میان موافقان و مخالفان جمهوری اسلامی دیده می‌شود - ناشی از تفاوت برداشت از وضع فعلی جامعه و داده‌های ورودی است یا ناشی از تفاوت در دستگاه محاسباتی؟ما وقتی می‌خواهیم یک ارزیابی داشته باشیم از این جور مقولات، باید یک دستگاه محاسباتی دقیق داشته باشیم. نمی‌توانیم همین‌طور روی هوا بگوییم که جامعه‌ی الان دین‌دارتر شده‌ است یا بی‌دین‌تر شده‌ است. ما باید اول ببینیم که شاخص‌های دین‌داری چیست؟ ثانیا، وضعیت پیشین دین‌داری در جامعه‌ی ایران چه بوده است؟ ثالثا، چالش‌ها و موانع ورای اراده‌ی نظام چه بوده است؟ و رابعا، میزان موفقیت در تحقق آن شاخص‌ها چه‌قدر بوده است؟ شاخص‌ها که در بالا بیان شد؛ یعنی مجموعه‌ی باورها و ارزش‌های فردی و اجتماعی که یک منظومه و دستگاه است و باید این بسته را با هم و در کنار هم ببینیم. پیشینه را هم که در بخش دوم خدمتتان عرض کردیم؛ وضعیت دین‌داری عمدتا در فضای مسائل فردی بود و در مسائل فردی هم خیلی سطحی‌نگرانه بود. اما مسئله‌ای که خیلی مهم است و من در این بخش می‌خواهم اشاره کنم: ما باید ببینیم که نظام جمهوری اسلامی ایران، وقتی انقلاب پیروز شد تا الان که ۴۵ سال از انقلاب اسلامی می‌گذرد، واقعا با چه مشکلاتی دست و پنجه نرم کرده است؟ یعنی اگر بخواهیم فضای فرهنگی و فضای دین‌داری – مخصوصا در جوانانمان را – بررسی کنیم، باید ببینیم که با توجه به چه چالش‌ها و موانعی ما امروز این سطح از دین‌داری را داریم؟ من به چند مورد از این چالش‌ها و موانع و مشکلات سر راه رشد دین‌داری اشاره می‌کنم: ۱- ما همان اول انقلاب بزرگان فکری و دینی خودمان را از دست دادیم؛ بزرگانی مثل شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید مفتح، شهید قدوسی، شهید صدوقی. ۲- ما هشت سال جنگ تحمیلی داشتیم، بدون برخورداری از زیرساخت‌های نظامی و نیروی انسانی آماده؛ یعنی ۸ سال جامعه، کشور، نظام، مردم و جوانان، همه درگیر مسئله‌ی جنگ می‌شوند و طبیعتا زمینه برای تحولات فرهنگی آن جا خیلی از دست می‌رود و به حداقل می‌رسد. ۳- ما کلی از فعالان فرهنگی مخلص را در هشت سال دفاع مقدس از دست دادیم، این خیلی مسئله‌ی مهمی است؛ از آن فرماندهان و سرداران شهید بگیرید تا افسران و بسیجیان مخلصی که واقعا می‌توانستند در حوزه‌ی تحولات فرهنگی کشور موثر واقع بشوند. ۴- چالش چهارم - که خیلی بنیادین و اساسی است – این که وقتی انقلاب اسلامی پیروز می‌شود، علوم انسانی سکولار و اساتید دانشگاهی غرب‌گرا و غرب‌زده در دانشگاه یک هیمنه‌ای پیدا کرده‌اند؛ یعنی عموم دانشگاه‌ها تحت تاثیر علوم انسانی سکولار است و اساتید دانشگاهی غرب‌زده، با ژست روشنفکرمأبی، همان اندیشه‌های غربی را میان دانشجویان ما منعکس می‌کردند – در حالی که حضرت امام می‌فرمودند: «اگر دانشگاه ما اصلاح بشود، جامعه اصلاح می‌شود و اگر دانشگاه فاسد بشود، جامعه فاسد می‌شود». ۵- شبیخون فرهنگی دشمنان انقلاب بعد از جنگ؛ اواخر دهه‌ی شصت و اوایل دهه‌ی هفتاد، روشنفکرمأب‌های غرب‌زده به مبانی تفکر دینی حمله بردند - که مقام معظم رهبری فرمودند: «این‌ها شبیخون فرهنگی است» – الان در شبکه‌های اجتماعی به مبانی، باورها و ارزش‌های اسلامی جوانان و حتی نوجوانان، به این شکل دارد حمله می‌شود. ما نمی‌توانیم دین‌داری ایران را بدون توجه به این شبیخون فرهنگی و دشمنان قسم‌خورده - که میلیون‌ها دلار هزینه می‌کنند برای براندازی فکری و فرهنگی انقلاب اسلامی - بررسی کنیم. حالا با توجه به این پیشینه‌ای که خدمتتان عرض کردیم، اجازه بدهید که ما به برخی از مواردی که بیان‌گر دین‌داری مردم در ایران است اشاره‌ کنیم: (من سعی می‌کنم حتما یک نگاه مقایسه‌ای هم داشته باشم اما همانطور که گفته شد، در همه‌ی این عرصه‌ها باید توجه داشته باشیم که این موفقیت‌ها با توجه به آن چالش‌ها و موانع شکل گرفته است) ۱- شکل‌گیری هیئات مذهبی بسیار گسترده و حضور گسترده‌ی مردم، بخصوص جوانان و نوجوانان، در این هیئات؛ آن هم نه فقط در دهه‌ی محرم، بلکه در مناسبت‌های مختلف مثل مراسم عزا و جشن و حتی هیئات منظم هفتگی. هرگز تاریخ ایران از این سطح گسترده از هیئات برخودار نبوده است؛ هیئاتی که بالای ۸۰ و ۹۰ درصد آن‌ها جوان‌ها و نوجوان‌ها هستند و با چه شور و عشقی در این هیئات شرکت می‌کنند. هرگز ما قبل از انقلاب اسلامی، این سطح از حضور معنوی، آن هم با این حجم از شور و عشق و علاقه و اشک و حماسه و احساس و عاطفه و ایمان بسیار مستحکم نداشتیم. ۲- حضور گسترده‌ی جوانان و نوجوانان در برنامه‌های اعتکاف؛ گاهی اوقات ۲۰ برابر و حتی ۳۰ برابر ظرفیت‌ها ثبت‌نام می‌شود. ما اصلا چیزی تحت عنوان اعتکاف قبل از انقلاب نداشتیم؛ برنامه‌ای باشد که جوان‌ها بیایند و معتکف بشوند در مساجد و کناره‌گیری از دنیا به این شکل. ۳- حضور گسترده در برنامه‌های شب‌های قدر؛ قبل از انقلاب هم برنامه‌های شب‌های قدر بود اما نه به این اندازه گسترده که این همه جوان‌ها، نوجوان‌ها، باحجاب، کم‌حجاب، همه جوره حضور پیدا کنند در مساجد و هیئات و حسینیه‌های مختلف، برای این که با خدای متعال ارتباط معنوی برقرار کنند. ۴- حضور میلیونی در برنامه‌های مذهبی مانند پیاده‌روی اربعین، راهیان نور و تجمعات میلیونی خیابانی در مراسم جشن و عزا. ۵- جشن‌های تکلیف؛ یعنی برای نوجوان تازه به سن تکلیف رسیده توسط خود مردم، مدارس و نهادها جشن‌های تکلیف به نحو گسترده برگزار می‌شوند. ۶- فعالیت‌های قرآنی اعم از حفظ، تفسیر، قرائت و تلاوت قرآن؛ با قاطعیت می‌توانیم بگوییم ما یک درصد از این فعالیت‌های قرآنی را قبل از انقلاب نداشتیم. ۷- حرکت‌های مردمی عظیم برای انجام کمک‌های معیشتی و تهیه‌ی جهیزیه؛ این همه برنامه‌های معیشتی که بصورت مردمی اتفاق می‌افتند، شاخص دین‌داری هستند؛ واقعا بخشی از دین همین انفاق، ایثار و از خود گذشتگی است که در قرآن ما آمده است و در روایات ما به آن اشاره شده است. ۸- اردوهای جهادی گسترده برای رفع نیازهای مختلف مردم؛ ما اصلا چنین چیزهایی نداشتیم که مردم، آن هم جوان‌ها، به صورت جهادی و خودجوش بسیج بشوند و بروند در مناطق محروم، برای مردم این همه مشکلات را برطرف بکنند و وسط صحنه باشند. ۹- ظلم‌ستیزی و استکبارستیزی با حضور در راهپیمایی‌های انقلابی مانند ۲۲ بهمن، روز قدس و مناسبت‌های مختلف؛ این که مردم بگویند: «باید از خون حاج قاسم انتقام گرفته بشود» یعنی ظلم‌ستیزی، استکبارستیزی، استقلال‌خواهی و آزادی از دشمن؛ یعنی این که باید «اشدّاء علی الکفّار و رحماء بینهم» باشیم. بحث عدالتخواهی؛ مردم طالب این هستند که عدالت تحقق پیدا بکند و حاکمیت و کارگزاران عدالت را رعایت بکنند، تبعیض و فساد نباشد و برخوردهای تبعیض‌آمیز در مسائل سیاسی، تشکیلاتی و اقتصادی صورت نگیرد؛ این مطالبات مردم و همین امر به معروف و نهی از منکر، خود، بخشی از دین است. ۱۱- نفرت عمومی مردم نسبت به گناهان اجتماعی مثل شراب‌خواری و حضور در مراکز فحشا؛ ممکن است کسانی باشند که اهل این‌گونه گناهان قطعی هستند اما عموم مردم نسبت به این امور نفرت دارند. ۱۲- برنامه‌های گسترده‌ی فکری و دینی در رسانه‌ی ملی و در کانال‌های مختلف رادیویی؛ شما الان در شبکه‌های مختلف ملی و استانی می‌بینید که برنامه‌های مذهبی و دینی متناسب با قرآن و سنت اهل بیت و پیامبر، به نحو گسترده تحقق پیدا می‌کنند. در جمع‌بندی خدمتتان عرض کنم که ما اگر بسته‌ی دین‌داری را درنظر بگیریم - یعنی مجموعه‌ی آن باورها و ارزش‌های فردی و اجتماعی - تازه با توجه به آن حجم عظیم از چالش‌ها و موانع - که من مهم‌ترین‌هایشان را خدمتتان عرض کردم - می‌بینیم در این سطح گسترده، این همه تحولات معنوی داریم. لذا اگر گفته می‌شود که امروز، مردم ما - به معنای واقعی کلمه - از ۵۰ سال پیش دین‌دارتر هستند، اولا مظاهر دینی در مسائل فردی و اجتماعی گسترده‌تر شد، ثانیا به رغم همه‌ی این مشکلات و چالش‌ها، این سطح عالی از دین‌داری وجود دارد. خیلی ممنون از وقتی که در اختیار بنده قرار دادید، والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته.