آنچه خود داشت

مروری بر دومین دوره «مدرسه ادبیات، انسان، شهر»ارسطو می‌گوید انسان‌ها درون مرزها و باروهای «شهر» زندگی می‌کنند و آنان که خارج از شهر هستند، یا ددی‌اند و یا ایزدی. اینجا شهر نه در برابر روستا که در برابر طبیعت است. طبیعت جایی برای سکنای انسان نیست بلکه سکنای انسان هم‌زمان با مدنیتی که در شهر متولد می‌شود ممکن است. در قرآن هم هرجا که خداوند به انسان توجه دارد او را در «مدینه» یه تصویر می‌کشد. تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانی هم آمیخته با مفاهیم شهری و مدنی‌ست و به نظر می‌رسد بدون این مفاهیم نمی‌توان تصویر دقیقی از سیر فرهنگ ایران داشت.فرار از بحران با بازخوانی سنت ادبیایده برگزاری «مدرسه ادبیات، انسان، شهر» سال ۹۷ در و گفت‌وگو و هم‌اندیشی بین چند نفر از دانشجوها و فارغ‌التحصیلان دانشگاه به میزبانی اندیشکده مهاجر شکل می‌گیرد: برای انسان ایرانی امروز شهر از معنا تهی‌ست، از امر قدسی اولیه خود دور شده و زندگی بی‌معنایی در آن جریان دارد. از سوی دیگر ادبیات ایران در طول تاریخ امکان هم‌زیستی قومیت‌ها و قرائت‌های مختلف از دین و فرهنگ را در کنار هم ممکن کرده و اساسا ادبیات همواره با زندگی ایرانی آمیخته بوده و در مرکز آن، شعرا مفاهیم مختلفی از زندگی در شهر را در آثار خود بازتاب داده‌اند؛ مفاهیمی که امروز یا استحاله شده‌اند یا فراموش: حماسه، امید و خرد از فردوسی، رواداری، عشق، تدبیر و نقد اجتماعی از سعدی، بیداری، شهرآشوبی، مدعی‌ستیزی و اعتراض از حافظ و شوروبی‌تابی، هنر زیستن، یافتن معنای زندگی و اتحاد با هستی از مولوی. از همین‌جاست که ایده بازخوانی سنت ادبی و مفاهیم به‌یادگارمانده از شاعران برای زندگی امروزی انسان مدرن مطرح می‌شود؛ مفاهیمی که در ساختن شهر اهمیت داشتند و بررسی دوباره آنها می‌تواند انسان ایرانی را از بحران بالفعلی که در اثر مواجهه با مدرنیته و عقب‌ماندگی تاریخی چند قرن اخیرش به آن دچار شده، نجات دهد.محملی برای گفت‌وگوی واقعیبازخوانی سنت ادبی و نسبت آن با شهر امروز و بررسی مفاهیمی که ادیبان ایرانی برای ساخت شهر و مدنیت آنها را در آثار خود به کار برده‌اند، هدف اصلی مدرسه است ولی در کنار آن تحقق گفت‌وگویی واقعی هم دنبال می‌شود، چرا که ادبیات محملی‌ست برای کنار هم نشستن انسان‌هایی با افکار و عقاید مختلف و از طیف‌های متفاوت تا درباره مفهومی مانند شهر حاضر به گفت‌وگو با یکدیگر شوند. مدعوین متنوع و متکثر مدرسه هم نشان‌دهنده همین موضوع هستند؛ ادبیات دیوارهای بین افراد را برمی‌دارد و ادیب و فیلسوف و جامعه‌شناس و مردم‌شناس و مهندس و ... را با سلیقه‌ها و طیف‌های مختلف سیاسی و اجتماعی و فرهنگی کنار هم می‌نشاند. ادبیات برای همه است و همه در آن شریک‌اند و به خاطر همین در «مدرسه ادبیات، انسان، شهر» قرار نیست فقط ادیبان صحبت کنند و نگاهی زیبایی‌شناختی به آثار ادبی سنتی ایران بررسی شود و از آرایه‌ها و صنایع ادبی سخن گفته شود. ادبیات بهانه‌ای‌ست برای ساختن جمع و جامعه. فیلسوف و ادیب و جامعه‌شناس و مردم‌شناس، هرکدام از منظر خود می‌توانند به آن بپردازند.فرم و محتوای نو در دوره اولدوره اول مدرسه با همکاری اندیشکده مهاجر و چهار گروه دانشجویی در اسفند ۹۷ برگزار می‌شود؛ اندیشکده مهاجر، انجمن اسلامی مستقل، جامعه اسلامی و کانون شعر و ادب چهار گروه همراه هستند. البته نقش محوری را چند نفر از بچه‌های اندیشکده مهاجر در برگزاری برنامه به عهده دارند ولی گروه‌های دیگر نیز با ایده و دغدغه مدرسه همراه‌اند و برخی افراد فعال‌شان در تیم کوچک برگزاری مدرسه حضور دارند.استقبال از دوره اول و بازخوردها درباره آن بسیار خوب است و فراتر از حد انتظار. ۱، ۲، ۷، ۸ و ۹ اسفند آمفی‌تئاتر مرکزی و سالن جابربن‌حیان دانشگاه در تسخیر ادبیات و انسان و شهر است. در هر نشست به طور متوسط ۱۳۰ نفر حضور دارند و از ایده و اجرای بدیع مدرسه غافل‌گیر شده و مواجهه‌ای نو با ادیبات را برای اولین بار تجریه می‌کنند؛ جایی که شهر وسط است و نسبت شاعران با آن بحث و بررسی می‌شود. سخنران‌ها نیز سخن‌ورند و حرف‌هایشان دقیق و عمیق و موثر، تا حدی که یکی از شرکت‌کنندگان در مدرسه که نسبت به ایران حس ناامیدی و سرخوردگی دارد و می‌خواهد برای ادامه تحصیل و ادامه زندگی کشور را ترک کند، بعد از مدرسه حس می‌کند علقه‌ای به هویت ایرانی پیدا کرده و تصمیم می‌گیرد بعد از پایان تحصیل به ایران برگردد.هنوز حرف‌ها ماندهدوره اول مدرسه به پایان می‌رسد اما احساس می‌شود که حرف‌ها باقی مانده و دوره اول نیازمند تکمله‌ای است با مدعوین و موضوعات جدید. بنابراین برگزاری دوره دوم مدرسه در دستور کار قرار می‌گیرد تا بحث‌ها کامل‌تر و عمیق‌تر و دقیق‌تر و جامع‌تر شود؛ مثلا در دوره اول از فردوسی حماسه و ملیت و اسطوره گفته شده و در دوره دوم امید و هویت و فره ایزدی. سعدی هم که در دوره اول سهمش کم بوده، در دوره دوم با شش سخنران و شش موضوع روی میز قرار می‌گیرد. مدعوین دوره اول هم خودشان پیشنهاد می‌دهند کار مدرسه ادامه پیدا کند و از مدعوین و متفکرین دیگر هم برای سخنرانی و ارائه بحث دعوت شود. حرف از ادبیات در محیط یک دانشگاه فنی و مهندسی هم این‌قدر جذابیت دارد که برگزاری دوره دوم را ناگزیر کند.حمایت الفی‌ها برای برگزاری رایگانقرار است دوره دوم اسفند ۹۸برگزار شود و معاونت فرهنگی اجتماعی قول حمایت و برخی گروه‌های دانشجویی هم قول همکاری می‌دهند اما بعد از شیوع کرونا و تصمیم به برگزاری مجازی دوره دوم مدرسه، تأکید تیم برگزاری به رایگان بودن برنامه، نیاز به حمایت مالی را بیشتر می‌کند و بچه‌های دست‌اندرکار مجبور می‌شوند برای تأمین مالی به خارج دانشگاه مراجعه کنند. همکاری گروه‌های دانشجویی هم با توجه به شرایط حاضر میسر نمی‌شود و در نهایت انجمن ادبی تازه‌تأسیس «الف» که در حوزه ادبیات کاربردی و میان‌رشته‌ای فعالیت می‌کند، حامی دوره دوم مدرسه می‌شود تا مدرسه برای مخاطبان رایگان آب بخورد، چرا که هدف مدرسه آگاهی‌بخشی و تذکر است و با وجود محتوای آموزشی زیاد، یک دوره تخصصی ادبیات به شمار نمی‌رود. گروه اصلی پشت دوره دوم مدرسه سه نفر از دانشجوهای شریف و شهید بهشتی اند و چند نفر از اعضای کانون شعر و ادب هم به آنها کمک می‌کنند.گسترش به بیرون از شریفدر دوره اول مدرسه بیشتر مخاطبان شریفی‌اند و رویکرد مدرسه هم رساندن حرفش به گوش شریفی‌هایی‌ست که معمولا در یک فضای تخصصی زیسته‌اند و کم‌تر بیرون از دایره خودشان حرفی شنیده‌اند و از قضا سازندگان شهر آنها هستند؛ هم به دلیل تخصص مهندسی و هم به دلیل حضورشان در موقعیت‌های مهم مدیریتی کشور در آینده. مجازی شدن دوره دوم، درصد مخاطبان عمومی غیرشریفی را بیش از مخاطبان شریفی می‌کند و از بین ۳۰۰ نفر ثبت‌نامی دوره دوم، حدود ۶۰ درصد از بچه‌های علوم انسانی و اجتماعی هستند و حتی تک‌وتوک استادان دانشگاه و دانشجوهای دکترا هم دیده می‌شوند. البته رویکرد مدرسه در دوره دوم هم تخصصی‌تر است و حرف‌ها عمیق‌تر و دقیق‌تر.از اسفند تا آذر، از حضوری تا مجازیدر برنامه‌ریزی قبلی افتتاحیه مدرسه ۷ اسفند است، آن هم با حضور رضا داوری اردکانی، غلامحسین ابراهیمی دینانی، مصطفی ملکیان و سیدحسین نصر. بعد از لغو برنامه‌های حضوری دانشگاه، ابتدا برنامه‌ریزی‌ها برای برگزاری حضوری در فروردین صورت می‌گیرد ولی شیوع کرونا ادامه دارد و برگزاری مجازی در مرداد مطرح می‌شود. باز هم تعویق کنکورهای سراسری، برگزاری را به آذرماه موکول می‌کند و تعداد مدعوین هم از ۲۲ نفر به ۲۶ نفر می‌رسد.موضوعات مدرسه آبان و آذر ۹۸ بسته می‌شود، از خلال بحث‌ها و جلسات و مطالعه و نظرات مدعوین دوره اول و مشورت و هم‌اندیشی با موسسه شهرستان ادب و اندیشکده مهاجر. دعوت مدعوین کار سختی‌ست اما مجازی شدن برنامه آن را تا حدودی تسهیل می‌کند و حتی حضور استادان خارج از کشور چون عطاالله مهاجرانی و محمدعلی همایون کاتوزیان را هم افزایش می‌دهد. البته استادان پیشکسوتی مثل غلامحسین ابراهیمی دینانی و بهاءالدین خرمشاهی به دلیل مجازی شدن برنامه دیگر نمی‌توانند در نشست‌های مدرسه حضور پیدا کنند.یک کتاب از ۴۳ نشستقرار است تمامی نشست‌ها و سخنرانی‌های دوره اول و دوم مدرسه تجمیع و در قالب متن پیاده‌سازی و اصلاح شود تا ۴۳سخنرانی در قالب یک کتاب که ادعای بازخوانی جامع سنت ادبی ایران را دارد، منتشر گردد. همچنین گفت‌وگوهایی تصویری با استادانی که نتوانستند در نشست‌های مدرسه شرکت کنند، ضبط و در آینده پخش می‌شود. بسته به شرایط پیش‌آمده و بازخوردها و خروجی مدرسه ممکن است دوره‌های بعدی مدرسه هم در آینده برگزار شود؛ هم موضوعاتی غیر از شهر می‌تواند سوژه باشد و هم حیطه‌هایی مثل ادبیات غرب و ادبیات معاصر ایران.