علوم پایه (می خواهی معلم شوی؟!)

این سوال که "علوم پایه به چه درد می خورند؟"، مدت زیادی است که در جامعه ما (و شاید تعداد زیادی از جوامع دیگر) بدون پاسخ مانده است. البته وقتی از جامعه صحبت می کنیم، طبعا منظور نگرش کلی آن جامعه است و همیشه افرادی وجود دارند که دیدگاهشان با اکثریت جامعه متفاوت است! به نظر من، قبل از این که بخواهیم دنبال پاسخی برای این سوال باشیم، باید بدانیم که این سوال به خودی خود پیچیدگی هایی دارد و از لایه های مختلفی تشکیل شده است. در این مورد، این که چه شخصی دارد این سوال را می پرسد مهم است و تفاوت ایجاد می کند. مردم عادی از منظر خود به قضیه نگاه می کنند و نحوه نگرش فردی که در محیط آکادمیک فعالیت دارد نیز با یک مسئول یا قانون گذار کشور متفاوت است. اما شباهت هایی هم بین دیدگاه همه این افراد در مواجه شدن با این مساله وجود دارد. به عنوان یک فارغ التحصیل فیزیک، به شخصه بارها و بارها و در محیط های مختلف با این سوال روبرو شدم. از محیط خانواده گرفته، تا دانشگاه و جلسات علمی و سمینار ها و...بگذارید از خانواده خودم شروع کنم. من تقریبا از پانزده سالگی تصمیمم را برای فیزیک خواندن گرفته بودم. دلایل متعدد و محکمی هم از همان موقع برای خودم داشتم. به نظرم اگر هر کاری غیر از آن می خواستم بکنم یا هر رشته ای غیر از آن را می خواستم بخوانم، برای من کاری عبث و بیهوده بود. اما واکنش خانواده ام در مقابل این تصمیم بسیار متفاوت با عقاید من و البته بسیار شبیه به معلم ها، دوستان و بقیه جامعه اطراف من بود! اولین و مهم ترین ایرادی که به این انتخاب وارد می کردند، آینده شغلی و آینده مالی آن بود. البته نه به این صورت که برایشان ابهامی در آینده این کار وجود داشته باشد، بلکه به طور قطع مطمئن بودند که هیچ آینده ای برای این گونه رشته ها وجود ندارد. "ببین تو در آخر می توانی یک معلم شوی"، "نکند می خواهی معلم شوی؟"، "اگر خیلی شانس بیاوری، در یک دانشگاه استاد شوی که حقوق ناچیزی دارد"، "پول فقط در پزشکی و مهندسی است"، "چگونه می خواهی نان در بیاوری؟". این ها گوشه ای از سوالات، تمسخرها، مشاوره ها و در کل نقطه نظراتی بود که آن زمان از هر طرف می شنیدم. در این که همه این صحبت ها از روی خیر خواهی و علاقه بوده هیچ شکی ندارم. اما مسلما این ها چیزهایی نبودند که می خواستم بشنوم! این ها به نظرم حرف های عمیقی نبودند! در این جا قبل از این که صحبتم را ادامه دهم، لازم می دانم به چند نکته که در تمام آن "انتقادات" جلب نظر می کنند اشاره کنم. اول این که تا حدی حق با آن هاست. به لحاظ درآمد، فارغ التحصیل های علوم پایه قابل مقایسه با کسانی که مثلا مهندسی (عمران، مکانیک، کامپیوتر و..) یا پزشکی خوانده اند نیستند. هر چند می دانم که اکنون بازار کار برای همه رشته ها وضع خوبی ندارد و نسبت افراد بیکار به کسانی که شغل پیدا می کنند در اکثر رشته ها رو به افزایش است. اما با این حال وضع برای علوم پایه ای ها همیشه بدتر بوده و هست! دومین نکته ای که از بحث هایم با این افراد قابل ذکر است، اهمیت "پول" در تصمیم گیری ها و هدف گذاری های مردم است. پول به عنوان وسیله ای برای گذران زندگی و رفع نیازهای انسان، قطعا نقش بسیار مهمی را در زندگی، به خصوص زندگی امروزی ایفا می کند. نقش مهمی که انکار آن جز انزوا و شاید "بدبختی"، نتیجه دیگری نداشته باشد. اما آدم ها زیادی پول را جدی گرفته اند! خیلی خیلی زیاد! این مساله ایست که البته خاص کشور ما نیست. اکثر جوامع امروزی، فارغ از مکتب اقتصادی حاکم بر آن جامعه، به نوعی "پول" را هدف اصلی زندگی قرار داده اند. هیچ گاه پول برای من آن اهمیتی که برای دیگران داشته است را نداشته. هیچ گاه هدف اصلی زندگی کردنم، پول درآوردن نبوده و به نظرم خلاف این موضوع بسیار غیر منطقی و البته ناراحت کننده است. اما به هر حال واقعیتی است که متاسفانه در جامعه جریان دارد! نکته سوم که از آن صحبت ها بر می آید، پایین آمدن شأن معلمی و استادی است! در دل حرف هایی که می شنیدم (و می شنوم)، نوعی دید تحقیر به معلمی را حس می کردم. انگار شأن اجتماعی فقط در دکتر و مهندس بودن خلاصه می شود! دقیقا نمی دانم این دیدگاه از کجا نشأت می گیرد، اما شاید به همان "میزان درآمد" برگردد. شاید چون همیشه دکترها و مهندس ها پول بیشتری در می آورده اند، و از آن جایی که پول همه چیز است، پس بقیه مشاغل اهمیت کمتری پیدا کرده اند و به نوعی شأن اجتماعیشان پایین آمده است! به هر روی، از دید من معلمی بسیار و بسیار شغل شریفی است! و اما نکته آخر که از نظر من اهمیت فراوانی هم دارد، عدم آگاهی افراد نسبت به "چیستی" علوم پایه و "کیستی" کسانی است که در این زمینه فعالیت می کنند. همین که افراد باور دارند تحصیل در علوم پایه صرفا باید به معلمی یا استادی خلاصه شود، نشان از عدم آگاهی است. واقعیت این است که تحصیل در علوم پایه قرار نیست فقط به "معلم" یا "استاد" شدن ختم شود. مثلا برای من، تحقیق و پژوهش هدف اصلی است. "محقق" یا "دانشمند" بودن یک "شغل" است. همان طور که در اکثر کشورهای دنیا این طور است. البته در کشور خودمان هم افراد زیادی هستند که تحت عنوان محقق یا پژوهشگر یا دانشمند مشغول کار هستند، و البته افراد بیشتری هم هستند که در کنار استاد دانشگاه بودن، تحقیق و پژوهش جزو واجبات کار آن ها است. اما چقدر این افراد شغلشان و هدفشان برای مردم قابل درک است. آیا اصلا دانشمند بودن، در ذهن خانواده ها، به عنوان یک شغل در نظر گرفته می شود؟ آیا اگر شما یک محقق باشید و فردی در خیابان از شما شغلتان را بپرسد، می توانید بدون توضیح و تفصیل فراوان، شغلتان را به وی بفهمانید؟ آیا سوال پیچ نمی شوید؟ قطعا می شوید! من که هزاران بار شدم! اما فارغ از این مسائل، جنبه دیگری هم در دیدگاه مردم نسبت به این کارها وجود دارد که همیشه ذهن مرا مشغول کرده و می کند. من اسم آن را جنبه "معنوی" می گذارم. جدا از این که اهمیت علوم پایه و تحصیل آن در اجتماع چقدر است، به چه مشاغلی ختم می شود، و چقدر درآمد دارد، انگیزه و هدف والای انجام این کار نیز هیچ گاه آن طور که باید و شاید توسط اطرافیان من درک نشد. انگار کنجکاوی انسان و عطش دائمی او برای دانستن، دیگر ارزشی برای مردم ندارد یا حداقل ارزشش بسیار کم شده است. بارها با این صحبت ها مواجه شدم که " این ها همش فلسفه بافی است!" یا "حالا ما بدانیم فلان انتگرال چگونه محاسبه می شود چه دردی را دوا می کند؟!". شاید بی توجهی انسان به معنی و مفهوم زندگی، یا درگیری شدید او در زندگی روزمره و جهان مدرن علل این اتفاق باشند. به هر صورت، بحث در این مورد مفصل و خارج از سطح دانش من است.در این میان، سیاست گذاری ها و هدف گذاری های حاکمیت یک کشور نیز نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند. توجه به علوم پایه و اختصاص بودجه های مناسب برای تحقیق و پژوهش در این رشته ها توسط دولت ها، همواره دغدغه دانشمندان در سراسر دنیا بوده و هست. زمانی که قرار بود پژوهشگاه "سرن" راه اندازی شود، در ایالات متحده فیزیکدانان تقاضای اختصاص بودجه برای ساخت شتابدهنده ای عظیم را داشتند. این تقاضا در آن زمان رد شد! جمله ای که یکی از سناتورهای آمریکایی در این رابطه گفته بود را در مستندی دیدم و به خاطر سپردم: "اروپایی ها می خواهند یک شتابدهنده بسازند، بگذارید بسازند، ما هم از آن استفاده می کنیم، دلیلی ندارد بودجه گزافی را صرف همچین کارهایی کنیم!" گرچه مقاومت برای اختصاص بودجه و توجه به کارهای علمی در سراسر دنیا و در طول تاریخ وجود داشته و دارد، اما این موضوع در کشورهای مختلف بیشتر و کمتر دارد. در کشور ما و سایر کشورهای "جهان سوم"، این مقاومت به شدت بیشتر و درک اهمیت علوم پایه به شدت کمتر است. وقتی فقط تعداد دانشگاه های تراز اول، موسسات تحقیقاتی، امکانات و تجهیزات آزمایشگاهی، تعداد و کیفیت مقالات علمی و میزان بودجه های تخصیص یافته را مقایسه کنید، به این تفاوت پی می برید.اما برسیم به پاسخ این سوال. واقعا علوم پایه به چه دردی می خورند؟ من به شخصه دو پاسخ به این سوال دارم. این پاسخ ها به این موضوع بر می گردند که "درد" را چه معنا کنیم! در درجه اول، بحث "معنوی" برای من اهمیت دارد. انسان به عنوان موجودی آگاه و دارای تعقل، همیشه نسبت به کشف محیط اطراف و فهم قوانین حاکم بر طبیعت کنجکاوی دارد. تلاش برای درک هر چه بیشتر جهان و رسیدن به پاسخ هایی برای سوالات بیشمار بشر، کاری بسیار مهم، هیجان انگیز و البته ذاتی است. اما این پاسخ، هر چند برای خود من از اهمیت بسیار بیشتری نسبت به پاسخ بعدی برخوردار است، بیشتر شاید یک پاسخ شخصی باشد. نسخه ای که نمی شود برای همه انسان ها پیچید و شاید عقیده ای که تعمیم آن به کل جامعه کار زیاد جالبی نباشد.پاسخ دوم اما مربوط به جامعه است. علوم پایه، همان طور که از اسمش مشخص است، اساس، پایه و بنیاد سایر علوم هستند. بدون پیشرفت علوم پایه، سایر علوم و دانش ها صرفا درجا می زنند. به عنوان مثال، دانش مهندسی را در نظر بگیرید. در تمامی رشته ها و زیر رشته های مهندسی، تمامی قوانین، روابط و فرمول ها از ریاضی، فیزیک و شیمی نشأت می گیرند. تمامی تکنولوژی هایی که امروز از آن ها استفاده می کنیم، هر چند ساخته مهندسین هستند، اما فقط و فقط بر پایه قوانین علوم محض کار می کنند. کامپیوتر، گوشی موبایل، تلویزیون، خودرو، و هزاران هزار دستگاه دیگر بدون پیشرفت در علوم محض هیچ گاه به وجود نمی آمدند. زمانی که برای اولین بار "جیمز کلارک ماکسول" امواج رادیویی را کشف کرد، اسمشان امواج رادیویی نبود، چون اصلا رادیویی وجود نداشت! آن ها صرفا امواج الکترومغناطیسی بودند که هیچ کس تصورش را هم نمی کرد به دردی بخورند. اما امروزه تمامی ابزار الکترونیکی ما با همین امواج کار می کنند. یا زمانی که دانشمندان در حال دست و پنجه نرم کردن با فرمول ها و نظریات مکانیک کوانتومی بودند، هیچ کس فکرش را هم نمی کرد که یکی از عجیب ترین و غیر قابل فهم ترین نظریات علمی پایه و اساس ساخت تلفن همراه باشد. اگر آن روز ها دانشمندان روی حرکت الکترون و تابع موج آن تحقیق نمی کردند، هیچ مهندس و البته هیچ انسانی قادر به ساخت کامپیوتر یا تلفن همراه نبود. اگر "اینشتین" نسبیت را ارائه نمی کرد، هیچ گاه "جی پی اس" وجود نداشت که به راحتی در نرم افزارهایمان مسیریابی کنیم. اگر پیشرفت های دانشمندان علوم زیستی نبود، هیچ گاه پزشکی قادر به درمان این همه بیماری نبود. اگر تلاش های شیمیدان ها نبود، تمامی داروهایی که امروزه پزشکان از آن ها استفاده می کنند، وجود نداشتند. و هزاران هزار مثال دیگر.اما شاید این استدلال ها هم برای بعضی قانع کننده نباشند. همیشه افرادی پیدا می شوند که بگویند: "بگذارید بقیه تحقیقشان را بکنند، ما هم از آن استفاده می کنیم!" یا "بودجه کشور باید صرف کارهای مهمتری شود که اکنون درگیر آن ها هستیم!" به نظر من، در همه این صحبت ها میزان زیادی کوته بینی و عدم توجه به آینده وجود دارد. اگر یک کشور و یک جامعه همواره بخواهد نگاهش به امروزو نهایتا چند روز بعدش باشد، نه تنها هیچ پیشرفتی نمی کند، بلکه شاید پسرفت هم بکند. فقط به این نکته توجه کنید که ما بخواهیم تمام ابزار تکنولوژی یا داروها یا سایر چیزها را بدون این که خودمان به آن ها دست پیدا کنیم، از کشوری دیگر خریداری کنیم. چقدر این موضوع برای کشور و جامعه هزینه دارد؟ آیا هزینه اش از اختصاص بودجه برای تحقیقات علمی که نهایتا روزی منجر به ساخت همان تکنولوژی می شوند کمتر است؟ آیا اصلا بقیه دنیا همه چیز را در اختیار ما می گذارد؟ در این که ابزار و تکنولوژی های ابتدایی را نیز تمام و کمال به ما بفروشند شک وجود دارد، چه رسد به ابزار پیشرفته که می توانند در ترقی و پیشرفت یک جامعه موثر باشند!یک جامعه آگاه باید کمی آینده نگر باشد! این موضوع شامل تمامی اقشار جامعه می شود! آری، علوم پایه معمولا کمی دیر به مرحله استفاده ابزاری می رسند. اما همان "دیر" روزی فرا می رسد! همین الان که دانشمندان خبر از تغییرات شدید اقلیمی می دهند، خبر از کمبود آب در آینده ای نزدیک می دهند، یا خبر از احتمال وقوع زلزله در شهر تهران و نبود زیرساخت های مناسب می دهند، چقدر به این موضوعات اهمیت می دهیم؟آیا این آینده هیچ گاه قرار نیست برسد؟