کزین دو، حادثه‌ی اولی کدامین بود؟

«و زندگانی و مرگ آمدند و گفته نشدکزین دو، حادثه‌ی اولی کدامین بود؟»حسین منزویشبی، توی میدان تایمز نیویورک، مشغول بحث با مرد میان‌سال لختی شدم که خیال می‌کرد مسیح او را از توی زندان صدا زده، به راه آورده، نجات داده و او، حالا، بعد از گذراندن این مسیر که به مسیر آدم‌مذهبی‌های معمول نمی‌خورد، این وظیفه بر دوشش سنگینی کرده که مردم را به راه مسیح بخواند. در خلال بحث، صحبت از ماهیت وجود خداوندی شد و گفتم من از ذات خداوندی اطلاع چندانی ندارم و گمان نکنم که این ذات به راحتی هم قابل‌شناخت باشد. به یک حالتی که «بابا این‌قدر سخت نگیر! کاری که ندارد شناخت خدا!» انجیل را باز کرد، کتاب یوحنا را آورد و این را خواند:«در ابتدا کلمه بود، و کلمه نزد خدا بود، و کلمه خدا بود»یوحنا 1: 1-3این آیه را که خواند، یادم به شعر «و کلمه بود و جهان در مسیر تکوین بود» از منزوی افتاد و به هر سختی‌ای بود، از اول تا آخرش را ترجمه کردم، تحویلش دادم و خداحافظی کردیم. فارغ از این مقدمه‌ی - به نظر - بی‌ربط (که ممکن است در ادامه‌ی متن برای نشان‌دادن ارتباطش به موضوع به آن برگردم و ممکن است فهم این ارتباط را به شمای خواننده بسپارم)، دلم می‌خواهد در این متن انگشت بگذارم بر همین مصرع که «کزین دو، حادثه‌ی اولی کدامین بود؟».نگاه منطقی که دنبال پیداکردن سلسله‌ی رخ‌دادن اتفاقات است، احتمالا این پاسخ نسبتا بدیهی را در دست داشته باشد که مرگ پدیده‌ای، بعد از پیدایشش ممکن می‌شود. درست است. اما ما اینجا به دنبال پیداکردن سلسله‌مراتب اتفاقات نیستیم. می‌خواهیم بدانیم رابطه‌ی علی بین مرگ و زندگی چگونه است. کدام جامه‌ی علت‌بودن به تن می‌کند و کدام در قبای معمول‌بودن می‌نشیند. از این منظر، پاسخ به سوال «کزین دو، حادثه‌ی اولی کدامین بود؟» آن‌قدرها بدیهی به نظر نمی‌آید. من می‌خواهم ادعا کنم که در این نزاعی که میان مرگ و زندگی برای تبدیل‌شدن به علت درمی‌گیرد، مرگ پیروز می‌شود و تبدیل می‌شود به تعیین‌کننده‌ترین عاملی که اتفاقات را رقم می‌زند. برای به‌کرسی‌نشاندن این ادعا هم تلاش می‌کنم تا از دو نگاه دلیل بچینم: 1- ترس از مرگ و تبعات آن و 2- تسکین‌دهندگی مرگ و ماهیت حل‌کنندگی آن. خوب است این را اضافه کنم که رهیافت نخست از چشم سلطه‌گر (که در ادامه‌ی متن تعریفش می‌کنم) به تقدم مرگ می‌پردازد و رهیافت دوم از چشم سلطه‌پذیر.الف) ترس از مرگ و تبعات آن:من رفیق نزدیک، درخشان و مهربانی دارم که خیلی اوقات با هم درس می‌خوانیم. یک روز، بعد از آن که مقاله‌ی نسبتا انتزاعی و تئوریکی را برایش ارائه دادم گفت همه‌ی این‌ها درست، اما چه بهره‌ای از آن برای زندگیت گرفتی؟ دیدم خیلی درست می‌گوید. از آن موقع به بعد، هر موقع که درس می‌خوانم، هرچقدر هم که چیزی که می‌خوانم انتزاعی و تئوریک باشد، به دنبال این می‌گردم که کجای زندگی می‌توانم ازش استفاده کنم. هفته‌ی قبل می‌بایست مقاله‌ای را برای معرفی «مکتب امنیتی پاریس» می‌نوشتم. حرف حساب این مکتب آن است که آدم‌ها، برای پیش‌برد منافعشان، با استفاده از حرف‌زدن (و همزمان توجه دقیق به مخاطب، بافتی که در آن دارد حرفی زده می‌شود و منازعات قدرتی که در جریان است) تلاش می‌کنند تا به پدیده‌ای برچسب امنیتی‌بودن بچسبانند؛ یعنی بگویند که آن چیز وجودشان را نشانه رفته است و تهدید می‌کند. امنیتی‌شدن مسئله‌ای، تلویحا به این معناست که می‌شود برای ازبین‌بردن آن تهدید به زور متمسک شد و رفتار آدم‌ها را تغییر داد. بنابراین، بدون کم‌شدن از کلیت مسئله، می‌شود امنیتی‌شدن را به این شکل تعریف کرد: کنترل رفتار آدم‌ها از طریق چسباندن برچسب امنیتی‌بودن به یک چیز. سوالی که این وسط ذهن مرا درگیر کرد (و هر مکتب امنیتی هم از کنار آن رد می‌شود و آن را مفروض می‌گیرد) این است که اساسا آدم‌ها چرا علاقمندند رفتار بقیه را کنترل کنند؟جوابی که بهش رسیدم این است: ترس از مرگ و فانی‌بودن. به عبارت دیگر، مرگ خیلی بزرگ است. توی آنی اتفاق می‌افتد و یک‌هو، تمام زندگی کسی را که از وقتی خودش را شناخته زنده بوده می‌چاپد و او را تبدیل می‌کند به بخشی از عدم. ماجرا جدی‌جدی خیلی ترسناک است. این ترس از نبودن، باعث می‌شود تا ما تمایل داشته باشیم رفتار دیگران را با کنترل و اعمال سلطه تغییر بدهیم. از این راه، شخص تحت کنترل، دست به رفتارهایی می‌زند که مطلوب خود ماست (و خودمان هم در زندگی انجامش می‌دهیم) و به همین خاطر، تبدیل می‌شود به نسخه‌ی دیگری از ما. یعنی ما با کنترل می‌توانیم حتی بعد از مرگ هم توی کالبد شخص دیگری به حیات ادامه بدهیم. ترس از مرگ باعث می‌شود تا شخص کنترل‌شده هم به کنترل کس دیگری دست بزند و خودش را (که نسخه‌ی دیگری از ماست) بریزد توی کالبد او. این سیر ادامه پیدا می‌کند و در صورتی که حلقه‌ی اول کنترل خوب و موثر انجام شده باشد، پشت سر هم، آدم‌های نسل‌های مختلف تبدیل می‌شوند به ما. این‌جاست که ما جاودانه می‌شویم و بر مرگ (که مهم‌ترین دشمن انسان است) فائق می‌آییم. با توجه به این مقدمه و استدلالی که چیدم، می‌شود گفت که از چشم‌انداز این رهیافت، مرگ به دو دلیل بر زندگی مقدم است و نقش علت را بازی می‌کند: 1- ترس از مرگ است که به رفتار سلطه‌گر در زندگی شکل می‌دهد و او را به این مسئله فرامی‌خواند که برای مقابله با مرگ، رفتار بقیه را کنترل کند و 2- مرگ از این طریق حیات ابدی را ممکن می‌کند؛ انگار زندگی فرد در گروی رفتاری است که ترس از مرگ او را وادار به آن می‌کند. ب) تسکین‌دهندگی مرگ و ماهیت حل‌کنندگی آن:سترگ‌بودن، دردناک‌بودن و ترسناک‌بودن مرگ را ناظری می‌فهمد که از بیرون دارد به پدیده‌ی مرگ نگاه می‌کند، نه شخصی که دچار مرگ شده است. به همین خاطر است که برای شخص سلطه‌پذیر، زندگی بسیار دردناک‌تر از مرگ است. ترس از تامین مایحتاج، پیش‌برد معیشت و کنارآمدن با روابط انسانی، ترس بزرگ و سهمگینی است که می‌تواند قابل‌حل باشد، اما بهترین اتفاقی که می‌تواند بیافتد، دست‌وپنجه‌نرم‌نکردن با آن است. مرده درد معاش ندارد، امشب را گشنه نمی‌ماند، جایی برای خوابیدن لازم ندارد و برایش فرقی نمی‌کند که روابط انسانی او در چه وضعیتی قرار دارند. به همین خاطر است که من خیال می‌کنم که کامل‌ترین شکل از رهایی (emancipation) زمانی اتفاق می‌افتد که اساسا فرد با محدودیت‌ها و مشکلاتی که زندگی بر او بار کرده دست‌به‌گریبان نباشد. بنابراین، مرگ می‌تواند زیر میز زندگی بزند، شرایط نامطلوب و مشکلات را به کلی حل بکند و فرد را با رهایی‌ای ابدی تنها بگذارد. لب کلام آن که مرگ می‌تواند زندگی را بکشد. می‌تواند مشکلات برآمده از زندگی را در لحظه‌ای نیست کند. مرگ می‌تواند زندگی و مصیبت‌های آن را تحقیر کند. از این جهت هم مرگ مقدم بر مرگ می‌نشیند و آن را تعیین می‌کند؛ به همین خاطر علت است.(نمی‌دانم این قسمت از متن را به چه شکلی بنویسم که «دعوت به خودکشی» تلقی نشود. چرا که نیست. بیشتر سوالی است که پاسخش را پیدا نمی‌کنم. من نمی‌دانم چرا علم به تسکین‌دهندگی مرگ باعث نمی‌شود خیلی‌ها زیر میز زندگی بزنند. ابدا به نظرم منطقی نمی‌آید. کاش به نظرم منطقی می‌آمد.)کزین دو حادثه‌ی اولی مرگ بود. این متن می‌خواست همین را بگوید. وعده داده بودم که به مقدمه برگردم. دیدم ضرورتی ندارد. خواننده می‌فهمد چی می‌خواستم بگویم.