چگونگی ارث بردن اموال آل فرعون توسط بنی اسرائیل (قسمت دوم)

تفسیر سوره دخان : آیت الله جوادی آملی جلسه دهم 21/11/94فَأَسْرِ بِعِبَادِی لَیْلا إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ ﴿٢٣﴾ وَاتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ ﴿٢٤﴾ کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ ﴿٢٥﴾ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ ﴿٢٦﴾ وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ ﴿٢٧﴾ کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ ﴿٢٨﴾قسمت دومچگونگي جمع ارث بردن بني‌اسرائيل با عدم بازگشت آنان به مصر(وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ)1 آنچه را که مي‌تواند شاهد جمع باشد، اين است که بني‌اسرائيل دو گروه شدند؛ عده‌اي ـ حالا کم ـ در همان مصر ماندند و عده‌اي هم به همراه موساي کليم رفتند. آن‌هايي که به همراه موساي کليم رفتند، مورّخان معتقدند که برنگشتند و در همان سرزمين سينا و فلسطين ماندند. براساس صحّت اين تاريخ يا روي صعوبت برگشت از راه دريا، اين‌ها در همان سرزمين ماندند. اما ما چه دليلي داريم که جميع بني‌اسرائيل از اين راه عبور کردند و بخشي از بني‌اسرائيل در همان سرزمين يعنی مصر نماندند؟ دليلي نداريم!شاهد بر عدم هجرت تمامي بني اسرايئل از سرزمين مصرشاهد بر اينکه بخشي از بني‌اسرائيل در سرزمين مصر ماندند، همين است، مي‌فرمايد همين که آل فرعون از مصر بيرون رفتند، فرمود: (فَأَسْرِ بِعِبَادِی لَیْلاً) شبانه کليم حق بنی‌اسرائيل را برد. آل فرعون بامداد (فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ)2، «أشرق» يعني (دخل فی الشرق)، «شرق» يعني طلوع؛ همين که صبح شد ارتش جرّار فرعون حرکت کرد.قبل از اينکه اين‌ها غرق بشوند سخن از ارث نبود! ولي در سوره «شعراء» دارد همين که آل فرعون از مصر به طرف دريا حرکت کردند، ما همه اين سرزمين‌ها را به اين بني‌اسرائيل داديم، چون اين‌ها به طرف هلاکت مي‌رفتند. معلوم مي‌شود عده‌اي از بني‌اسرائيل در خود مصر ماندند که وقتي مصري‌ها؛ يعني آل فرعون از مصر به طرف مرگ حرکت کردند، تمام اموال آن‌ها به اين بني‌اسرائيل موجود در مصر رسيد.فرمود: (فَأَخْرَجْنَاهُمْ) ما در حقيقت آن‌ها را بيرون کرديم! ما آن‌ها را گفتيم برويد و به طرف مرگ هُل داديم! نه اينکه اينها «خرجوا» ما براي اينکه آن‌ها را در دريا بريزيم، آن‌ها را به طرف قتلگاه خودشان هُل داديم. (فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ- وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ- كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ) ماآنان را به طرف قتلگاه خودشان بيرون کرديم و هُل داديم و کلّ اموال آن‌ها را به بني‌اسرائيل عطا کرديم.از این زمان است که قصه هلاکت فرعونیان شروع مي‌شود: (فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ- فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ)3 وقتي آل فرعون به موساي کليم و بني‌اسرائيل در نزديکی دريا رسيدند (قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ)، پيروان کليم حق گفتند اين ارتش جرّار الآن پشت سر ماست، اينجايي که ما را آوردي جاي اَمنی نبود! جلو مرگ است و پشت سر هم مرگ!(قَالَ كَلّا) کليم حق فرمود اين چه حرفي است که مي‌زنيد؟ (إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ) اين «سين» هم «سينِ» تحقيق است نه «سين» تسويف؛ نظير (اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ) که «سين» تحقيق است، فرمود که يقيناً خدا هدايت مي‌کند. اگر دستور داد جلو برويم، جلو مي‌رويم که دريا براي ما جاده خاکي خواهد شد و اگر دستور داد برگرديم، پشت سر، ما فاتح هستيم. بين دو خطر فرمود: (كَلّا)، (إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ) که همين طور شد و بقيه قصه را در سوره مبارکه «دخان» يا ساير قصص نقل کردند. ملاحظه بفرماييد که اين ارث قبل از هلاکت است، معلوم مي‌شود که بخشي از بني‌اسرائيل در خود مصر ماندند. اگر آيات سوره مبارکه «أعراف» يا ساير سوره‌های نشان مي‌دهد که بني‌اسرائيل وارث شدند، اين نه بني‌اسرائيل عبور کرده از درياست، بلکه بني‌اسرائيل مانده در مصر هستند و ما دليلی بر بطلان اين فرضيه نداريم.حاكميت دين موساي كليم بعد از غرق شدن آل فرعونسؤالی که پیش می آید این است که قبطی‌ها هم بازمانده داشتند!پاسخ: تمام قدرت آن‌ها به همين سپاه فرعون بود و آن‌ها به دريا افتادند. وقتي که تفکر موساي کليم باز شد، آنها کاملاً رخت بربستند و اين‌ها حاکم شدند. يعني دين موساي کليم(سلام الله علیه) حاکم شد. حاکميت «مشارق أرض» و «مغارب أرض» را (بما صبروا) همين عده از بني‌اسرائيل گرفتند. فرمود: (وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا) آن بقيه آل فرعون اگر ماندند تحت سلطه همين بني‌اسرائيل بودند. فرمود مشرق و مغرب آن بخش را بني‌اسرائيل گرفتند.سوال: آیا غائبین به جای مجاهدین وارث شدند؟پاسخ: آنجا راه جهاد نبود، راه فرار بود. اين‌ها گفتند ما اينجا هستيم. اينطور نبود که آن‌ها براي جهاد رفتند، عدّه‌اي آنان را تعقيب کرده و اين‌ها فرار کردند. فراري‌ها رفتند و غير فراري‌ها ماندند. بنابراين اين آيه سوره مبارکه «أعراف» که فرمود: (وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا) چرا؟ (بِمَا صَبَرُوا). معلوم مي‌شود سرانجام بني‌اسرائيل که تفکّر موساي کليم را پذيرفتند، مورد عنايت الهي شدند و حاکم شدند.اين مي‌تواند بين اين دو نظر جمع باشد. پس اينکه هيچ راهي براي برگشت نيست، اولاً سخت است، چون ممکن است برگشته باشند. ثانياً لازم نيست که آن رفته‌ها، يعنی فراري‌ها برگشته باشند. آن‌هایی که استقامت کردند و ماندند، آن‌ها گفتند ما در راه مستقيم هستيم و تا آخر با اين‌ها مبارزه مي‌کنيم، اين‌ها بهره بردند. (كَلّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ) آن وقت (فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى)4 يک قصه ديگر است.علّت صريح نبودن آيهٴ (قَوماً آخرِين) به غير از بني اسرائيلاينکه در سوره مبارکه «دخان» فرمود: (کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ ﴿٢٥﴾ وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ ﴿٢٦﴾ وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ ﴿٢٧﴾ کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ ﴿٢٨﴾ ،اين آيه صريح نيست که اين «قَوم آخر» غير از بني‌اسرائيل بودند. آنجا دو قوم بيشتر نبود يا قِبط بود و يا نِبط. يا بني‌اسرائيل بود و يا آل فرعون، ديگر قوم سومي نبود تا سرزمين به آن عظمت را وارث شود.پی نوشت:1 – شعرا/592- شعراء/603- شعراء/60 و 614- شعراء/63