گرگ­های ناجی

مدتی است که بحث حفاظت از تنوع زیستی در رسانه­ ها داغ شده است. از این­ سو و آن­ سو می­ شنویم که تنها چند صد عدد از فلان جانور باقی مانده و به ­شدت تحت خطر انقراض است. دولت­ها و سازمان­ های مردم نهاد تلاش می­ کنند تا یک گونه را نجات دهند. اما حذف یک گونه چقدر می­تواند مهم باشد که این همه هزینه برای احیای آن انجام می­شود؟ اگر یوزپلنگ­­ها،کرگدن­ها یا کوسه­ ها منقرض شوند چه خواهد­شد؟برای پاسخ به این سوال باید چند مفهوم ساده­ی علم بوم­ شناسی را با هم مرور کنیم. در یک بوم­ سازگان (اکوسیستم) مجموعه ­ای از گونه ­های گیاهی و جانوری در کنار هم و در ارتباط با یکدیگر زندگی می ­کنند که به این مجموعه، جامعه­ ی بوم­شناختی (ecological community) می ­گوییم. این گونه­ ها به طور مستقیم با یکدیگر در ارتباط هستند. برای مثال رابطه ­ی شکار و شکارچی (یوزپلنگی را تصور کنید که در علفزارهای آفریقا یک آهوی زبان بسته را شکار کرده است) و یا رقابت بر سر منابع یکسان (در همان هنگام که یوزپلنگ در حال نوش جان کردن آهو است یک گله کفتار سر می­رسند و غذایش را یا قلدری می­گیرند). به این طریق جانوران و گیاهان در یک جامعه ­ی اکولوژیکی بر جمعیت یکدیگر اثر می­ گذارند. یوزپلنگی که آهو شکار می­ کند جمعیت آهو را کنترل می­کند و چون کفتارها غذای یوزپلنگ را دزدیده­ اند او و بچه ­هایش گرسنه می­ مانند و در این بین ممکن است تعدادی از بچه­ ها تلف شوند.اما ساختار جوامع اکولوژیکی تنها محدود به ارتباطات مستقیم بین گونه­ ها نیست، بلکه گونه­ ها به طور غیر مستقیم نیز بر جمعیت یکدیگر اثر می­ گذارند. اگر یوزپلنگ­ ها کم شوند آهوهای کمتری شکار می­ شوند و جمعیت آن­ها زیاد می­شود، با زیاد شدن آهوها تغذیه از علف­ ها و برگ و نهال درختان زیاد می­ شود، که در نتیجه ­ی آن درختان و علفزارها کم می ­شوند. شاید این مطلب بسیار ساده و حتی بدیهی به نظر برسد ، اما این ارتباطات باعث ایجاد پیچیدگی­ هایی در ساختار اکوسیستم ­ها می­شود، به شکلی که یک تغییر کوچک می­تواند مانند یک دومینو عمل کرده و بر کل بوم­سازگان اثر بگذارد. در علم بوم­شناسی به این پدیده آبشار تغذیه ­ای (trophic cascade) گفته می­ شود. این پیچیدگی­ ها باعث شده تا پیش­بینی اثر برخی از تغییرات به ظاهر کوچک در یک اکوسیستم برای دانشمندان دشوار شود.در مواردی حذف تنها یک گونه به واسطه ­ی آبشار تغذیه­ ای باعث دگرگونی کامل یک بوم­سازگان می ­شود. یک مثال بسیار خوب مربوط به گرگ­های "پارک ملی یلو استون" (Yellowstone national park) در آمریکا است. در اوایل قرن 20 ام در ایالات متحده هنوز قانونی برای محافظت از گرگ­ها وجود نداشت. این جانوران که از نظر مردم خطرناک و مضر بودند به صورت بیرویه تا فرت نابودی شکار ­شدند. حذف گرگ­ها باعث شد تا جمعیت گوزن­های این منطقه افزایش شدیدی پیدا کنند. به دنبال آن در طی چند سال در اثر چرای بیش از حد گوزن­ها پوشش گیاهی منطقه به شدت کاهش یافت و این موضوع بر دیگر جانوران منطقه نیز اثر گذاشت. همچنین در نتیجه­ ی کاهش پوشش گیاهی فرسایش خاک به شدت افزایش پیدا­ کرد. اوضاع به حدی وخیم شده ­بود که دولت برای حفظ پارک ملی از نابودی مجبور شد سالیانه هزینه­ های هنگفتی متقبل شود تا با انتقال گوزن­ها به جایی دیگر و یا با کشتن آن­ها بتواند جمعیتشان را کنترل کند. اما این روش­ها نتوانست اوضاع را به منوال گذشته برگرداند و تنها از بدتر شدن آن جلوگیری می ­کرد.تا این که در دهه 90 میلادی دولت تصمیم گرفت تا بار دیگر گرگ­ها را به پارک ملی یلواستون برگرداند. جمعیت کوچکی از گرگ­ها که به پارک معرفی شد در طی چند سال تغییرات شگرفی در این بوم­سازگان ایجاد کرد. گرگ­ها با شکار گوزن­ ها توانستند تا حدی جمعیت آن­ها را کنترل کنند. اما شاید اثر مهم­تری که حضور این شکارچیان ایجاد کرده ­بود تغییر در رفتار گوزن­ها بود. گوزن­ها تحت تاثیر حضور گرگ­ها در منطقه، محتاط ­تر شده ­بودند و از ترس جان خود از چرا کردن در بخش­ باز، بدون گیاه و دره ­ها پرهیز می ­کردند. همین تغییرات در طی چند سال سبب شد تا گیاهان در این مناطق دوباره رشد­ کنند و تکثیر یابند و دره ­های بایر تبدیل به جنگل­های انبوه شدند. با رشد درختان جمعیت پرندگان و سگ­های آبی نیز افزایش پیدا کرد. سگ­های آبی با سد سازی بر مسیر رودخانه­ ها زیستگاه­ های جدیدی برای دیگر جانوران مانند سمورهای آبی، اردک­ها، ماهی­ها و قورباغه­ ها ایجاد کردند. در نبود گرگ­ ها، کایوت ­ها که از خرگوش­ و موش­ تغذیه می­ کردند به شدت زیاد شده بودند، اما گرگ­ های تازه وارد آن­ها را شکار کردند و جمعیت موش­ ها و خرگوش ­ها نیز افزایش یافت، که در نتیجه­ ی آن رقبای کایوت­ ها یعنی روباه­ ها، بازها و راسوها افزایش یافتند. بدین شکل بار دیگر تنوع زیستی پارک یلواستون به دوران اوج خود بازگشته­ بود. بازگشت گرگ­ ها حتی بر مسیر رودخانه­ ها نیز اثر گذاشت، علت این بود که با افزایش پوشش گیاهی فرسایش خاک بسیار کم و کرانه رودخانه ­ها پایدار شده بود.وقایعی که در پارک یلواستون در یک قرن اخیر رخ داد به خوبی نشان می­دهد که جهان زنده یک سیستم پیچیده است که تک تک اجزای آن به شکل یک شبکه­ ی درهم تنیده با هم در ارتباط هستند و مستقیم یا غیر مستقیم بر یکدیگر اثر می­ گذارند. شناختن تمامی این ارتباطات بسیار دشوار و حتی غیر ممکن است، اما مثال­ هایی از این قبیل به ما گوش­زد می­ کند که نجات تنها یک گونه هم می­ تواند تاثیر بسیاری در حفظ تنوع زیستی کره ­ی زمین ،که بزرگترین سرمایه برای ساکنین آن است، داشته باشد.