در باب ساز زدن ناشیانه متکدیان؛ دلگی فرهنگی

Anticultural Positions کاری از ژان دوبوفه، نقاش فرانسوییکی از هزار پدیده‌ی ناخوشایندی که مدتی‌ست متوجهش شده‌ام، نوازندگیِ متکدیانی‌ست که چیزی از نوازندگی و ساز نمی‌دانند. اینجا چند مساله وجود دارد. یک: تکدی‌گری. دو: نوازندگی. سه: عسرت و نداری. چهار: سهل‌گیری و بی‌ذوقیِ مردم. مساله‌ی نخست معلولِ شرایطِ جامعه است. دومْ مهارت است و احتیاج به دانش و حذاقت دارد. سومْ به مجموعه‌ی گوناگونی از دلایل و نابسامانی‌های اجتماعی و سازوکارهای اقتصادی بازمی‌گردد و با مساله‌ی اول در ارتباط است. و چهارم نتیجه‌ی جزم‌اندیشیِ گردانندگانِ کشور در قبالِ انواعِ هنر، یا به سخنِ داریوش شایگان در کتابِ «آسیا در برابر غرب»، نتیجه‌ی هنرِ بی‌جایگاه است.لزوما نمی‌توان منافاتی میانِ تکدی‌گری و نوازندگی، یا به سخنِ محترمانه‌تر و دقیق‌تر، نوازندگیِ خیابانی و ارتزاق یافت. کما اینکه این خود سابقه‌ای دیرین در هر سرزمینی دارد. یعنی بسیار می‌توان دید که نوازنده‌ای برای کسبِ درآمد به ساده‌ترین شکل، که در تمامیِ کشورهای دنیا مرسوم است و تازه در حکومتِ خفاشان چند سالی‌ست باب شده، سرِ گذر و پل و خیابان و در ایستگاه‌های مترو می‌نوازد، و گاهی هم می‌خواند. هیچ حرجی هم به این مساله نیست. تازه بسیار پیش آمده که نوازندگان زبردستی را دیده‌ام که اعماقِ روحِ نوامحتاجم را قلقلک داده‌اند. بوده‌اند نوازندگانی که در مترو قطعه‌ی اصلیِ «جری گلد اسمیت» از فیلمِ «پاپیون»، یا آهنگِ Nothing else Matters از متالیکا را به بهترین و دقیق‌ترین شکل نواخته‌اند و پروازم داده‌اند از آن سولدانیِ هَروَله‌خو.طرفِ دیگرِ قضیه متکدیانی‌اند که از برای هیچ از شما طلبِ پول می‌کنند (تلکه کردن). یقینا از قماشِ اینان به تورتان خورده‌اند. و هر بار ما مرددانه به خود می‌گوییم: نیازمندِ واقعیه یا نه؟! و شاید پس از تلکه شدن، در عبورِ بعدی‌مان از همان کوی، می‌بینیم که باز همان آدم است که دارد از دیگری طلبِ پول می‌کند و احتمالا فحشِ آب‌نکشیده‌ی ریزی در دل بارش می‌کنیم. تکلیفِ اینان هم به عقیده‌ی من، تا زمانی که مبتدیانه و نیم‌بند سازی به دست نگیرند، مشخص است. اما مساله آنجا در نظرِ من نابهنجار می‌شود، که احتمالا همین‌ها ساز می‌زنند. به قولِ خواننده‌ها، به فالش‌ترین شکل، و با بی‌ریتم‌ترین و ناموزون‌ترین حالت. یعنی کسانی که از نوازندگی سررشته‌ای ندارند، اما ساز را آلتِ جدیدی می‌سازند برای تلکه کردن. که این خود معلولِ مساله‌ی چهارم است که ابتدا گفتم.تا این‌جا را در خاطر داشته باشید. دسته‌ای هم وجود دارند که آشکارا استعدادِ چندانی ندارند و به ضرب و زور از حنجره صدایی بیرون می‌دهند، یا آنانی که تازه گام‌های ابتدایی گیتارنوازی را آموخته‌اند و با اعتماد به نفسی کاذب و حتی مغرورانه و ابلهانه، در کوی و برزنِ شهرهای کج و کوله اصواتی را تقلید می‌کنند. گره اصلی دغدغه‌ی من همین دسته‌اند. دسته‌ای که اظهر‌من‌الشمس است به سطوحِ چه بسا حرفه‌ای و بالای خوانندگی و نوازندگی این مملکت هم می‌رسند. و همین خصیصه‌ست که احتمالا کسانی را که هیچ از موسیقی نمی‌دانند (متکدیان و تلکه‌کنندگان)، جرات می‌بخشد به نوازندگی و تولیدِ اصواتی ناهنجار و مسخره و خنده‌دار در همین کوی برزنِ نوازنده‌خیز و خواننده‌پرور.متکدیانی که در نظر من از نتیجه‌ی دو شرط در ذهنِ خود، به فکرِ بکرِ دست گرفتنِ ساز رسیده‌اند. یک: ذوقِ کورِ و سهل‌گیرِ مردمانِ این سرزمین، دو: فراوانیِ نوازندگان و خوانندگانِ بی‌استعداد. این متکدیانِ نوازنده حکما به خیالِ خود می‌گویند: کی به کیه، ما هم یه فوتی توی فلوت و سازدهنی می‌کنیم یا پنجه‌ای به سیم‌های قراضه‌گیتاری می‌زنیم و دوزار کاسب می‌شیم.اینجا به نظرم مساله‌ی تنگدستی و نداری، ملعبه‌ی نوازندگی می‌شود و از راهِ درکِ پایینِ ذوقِ هنری و گوشِ موسیقاییِ شنوندگان، به کاسبی منجر می‌شود. اگر شنوندگانِ موسیقی در ایران، و مردمانِ عادی گوشِ تیزی می‌داشتند و ذوق‌شان پرورده می‌بود، هرگز قِرانی پیشِ پای آن فلوت‌زنِ ناشی یا آن سازنوازیِ نیم‌بند می‌انداختند؟ تمامیِ این مساله در نگاهِ من برآیندِ پرورش پیدا نکردنِ ذوقِ عمومیِ مردمِ این کشور در زمینه‌ی گونه‌های هنر، از جمله نوزاندگی یا خوانندگی‌ست. مساله‌ای که خروجیِ مستقیمِ سیستمی جزم‌اندیش در قبال هنر است. چراکه اگر آن متکدی و فریبکار، آگاه از ذوقِ سرشارِ مردم برای درکِ ساز و آواز، یا آگاه از وجودِ ماهران و مستعدان بود، و اثرِ کمتری از بی در و پیکری فرهنگی مشاهده می‌شد، هرگز از ذهنش نمی گذشت که می‌توان با ناشیانه‌ترین شکلِ ساز زدن هم پولی کاسب شد. این نشان از قدرِ پستِ هنر و بدنامی آن دارد.یک بارِ دیگر مساله را ببینیم. وجودِ فراوانِ بی‌استعدادانْ عرصه را برای حضورِ بی‌استعدادانِ بیشتر میسر می‌کند. سپس بستر را برای سوء استفاده‌ی تلکه‌کنندگان از چنین وضعیتی فراهم می‌سازد و در آخر ذوقِ خالی از سخت‌گیری و ناپخته‌ی مردم، پولی هم پای این بساطِ گسترده‌ی دلگیِ فرهنگی می‌ریزد. چرخه‌ی معیوبِ استعداد در نوازندگی و گوشِ هوشمندِ شنونده، سببِ به وجود‌آیی پدیده‌ای شده است تا هر که از راه برسد، سازی به دست بگیرد و با تولیدِ توهمِ ساز زدن، به عنوانِ کاری فرهنگی و هنری، در ذهنِ عابرینِ کم ذوق و در واقع کر، پولی دربیاورد. در انتها باید اشاره کنم که تمامِ این مساله با چیزی مانندِ آکاردئون زدنِ کودکان و خواندنِ آهنگی مثل سلطانِ قلب‌ها متفاوت است. نظرِ بنده به کسانی بر‌می‌گردد که هیچ نوای معلوم و مشخصی تولید نمی‌کنند. بلکه صرفا برای خاطرِ دمیدنِ ناشیانه در فلوت و سازدهنی، از کورذوقان پول تلکه می‌کنند.