مرگ سیاه

بررسی پیامدهای شیوع طاعون در اروپاهدی مسعود/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی شیمی دانشگاه صنعتی شریف https://drive.google.com/file/d/1kpICa3sy2xGR1gB1PfRpuoZ-xjKxdzm8/view?usp=sharing طاعون سال‌ 1347 میلادی اروپا که به مرگ سیاه معروف است، از آن سال شیوع پیدا کرد و تا سال 1351 ادامه داشت. رویدادی‌ که از آن به عنوان بزرگترین فاجعه‌ی تاریخ یاد می‌شود و تنها در اروپا جان پنجاه‌و‌دومیلیون نفر (حدود شصت درصد جمعیت آنزمان) گرفت. طاعون توسط کشتی‌های تجاری از چین به اروپا آورده شد. منشأ این بیماری، باکتری «باسیل یرسینیا پِستیس1» بود. این باکتری از طریق گزش کک‌هاییکه برروی بدن موش‌های صحرایی زندگی می‌کردند و یا گاز گرفته‌شدن توسط موش‌های گرسنه به انسان متنقل شد، به سرعت در شهرهای اروپا شیوع پیدا کرد و به هرجا وارد می‌شد، جان نیمی از مردمش را می‌گرفت[1]. از اولین نشانه‎‌های این بیماری، پدیدآمدن آماس‌هایی تخم‌مرغی‌شکل در کشاله‌ی ران یا زیر بغل 2 بود. بعدها نوعی از آن شیوع یافت که بیماران تیرگی و کبودی‌هایی بر روی دستان، ران‌ها و سایر قسمت‌های بدنشان مشاهده می‌کردند3. این بیماری آن‌قدر ناگهانی ظاهر می‌شد که ممکن بود فردی سالم به ‌خواب برود و با طلوع آفتاب بمیرد4. معمولا پس از مشاهده‌یعلائم، بیمار بیش از سه روز عمر نمی‌کرد[1][2]. در این شرایط وحشت همگان را فراگرفت. افراد سالم تلاش می‌کردند تا از آلوده‌شدن خود جلوگیری کنند. پزشکان از دیدن بیماران پرهیز می‌کردند، کلیساها مراسم‌های مذهبی را لغو کردند، مغازه‌داران فروشگاه‌های خود را بستند و بسیاری از مردم، برای نجات جان خود، عزیزان بیمار و درحال‌مرگ خود را رها کردند. چون شیوع بیماری در شهرها، به دلیل تراکم جمعیت، بیشتر بود، مردم به روستاها گریختند اما بازهم نتوانستند از این بیماری فرار کنند و گاوها، گوسفندان، بزها، خوک‌ها و سایر دام‌ها نیز همچون انسان به سرعت آلوده شدند[3]. آن‌ها معتقد بودند اگر مردم خالصانه و پیوسته دعا کنند به این بیماری دچار نخواهند شد. اما طاعون وارد انگلیس شد و به سرعت نیمی از جمعیت آن ‌را به کام مرگ کشاند.پزشکان هیچ درمانی برای طاعون سراغ نداشتند5 و هیچ دارویی بر این بیماری کارساز نبود. آن‌ها حتی نمی‌دانستند این بیماری چگونه از فردی به دیگری انتقال می‌یابد تا جلوی شیوعش را بگیرند؛ برای مثال یک پزشک معتقد بود زمانی که بیمار به شخص دیگری نگاه می‌کند، روح این بیماری به او نفوذ می‌کند. این ناآگاهی باعث شد تا پزشکان روش‌‌های خرافی و ناخوشایندی مانند حجامت، سوزاندن گیاهان معطر و استحمام در گلاب یا سرکه را به مبتلایان پیشنهاد بدهند[3]. زمانی که طاعون هنوز به انگلیس نرسیده بود، ادوارد سوم، پادشاه انگلیس، از اسقف اعظم خواست تا نیایش‌هایی برای نجات مردم ترتیب دهد. اسقف‌ها به کشیکان خود نامه نوشتند و از آن‌ها خواستند برای کمک به مردمی که در معرض بیماری قرار دارند، با آن‌ها سخن بگویند. آن‌ها معتقد بودند اگر مردم خالصانه و پیوسته دعا کنند به این بیماری دچار نخواهند شد؛ اما طاعون وارد انگلیس شد و به سرعت نیمی از جمعیت آن را به کام مرگ کشاند. حتی ادوارد سوم نیز در امان نماند و دخترش «جوآن» را از دست داد[2]. برخی از مردم معتقد بودند این عذابی الهی است و خداوند می‌خواهد آنان را به خاطر گناهانی چون حرص، طمع، پرداختن به امور دنیوی، دروغ و زنا تنبیه کند. آن‌ها معتقد بودند باید شهرها را از گناهکاران و بی‌خدایان پاک سازند؛ به راه‌افتادن موج خشونت علیه یهودیان و قتل‌عام آنان در سال‌های 1348 تا 1349 در این راستا بود. گروهی دیگر دسته‌های زنجیرزنی6 به راه انداختند. آن‌ها با آزاردن خود و دعا‌کردن قصد پاک‌سازی روحشان را داشتند و از شهری به شهر دیگر می‌رفتند تا مراسم خود را اجرا کنند. در مقابل برخی نیز اعتقادات مذهبی خود را از دست دادند و تنها راه در امان‌ماندن از این شر را بدمستی، لذت‌بردن از زندگی و برآورده‌کردن نیازهای خود در هر فرصتی می‌دانستند. آن‌ها پس از شیوع مرگ سیاه، کمتر پاکدامنی می‌کردند. مجموع این رخدادها و مرگ هزاران کشیش باعث شد از قدرت کلیسا کاسته شود و کلیسا انحصار خود را در دین از دست بدهد[1][3]. فلاژلانت‌ها در هلند در سال 1349؛ درحال پاکسازی روح با زجردادن خود. آن‌ها معتقد بودند این فاجعه، عذابی از طرف خداوند به خاطر گناهانشان است.طاعون علاوه برآنچه گفته شد، اثرات دگرگون‌کننده‌ای به لحاظ اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بر جوامع اروپایی قرون وسطی گذاشت. اروپا در زمان شیوع طاعون توسط یک نظام فئودالی7 که دارای سلسله مراتبی شامل پادشاه، لردها و رعایا بود، اداره می‌شد. شاه در ازای خدمات نظامی لردها، مالکیت زمین‌ها را به آن‌ها می‌بخشید و آن‌ها نیز در ازای بیگاری‌ها و مالیات‌های سنگین، زمین‌ها را به روستاییان اجاره می‌دادند. لردها تنها مالکان زمین‌ها نبودند بلکه آنان حاکم، قاضی و پلیس روستا نیز بودند، و هیچکس حق نداشت بدون اجازه‌ی ارباب خود به جای دیگری نقل مکان کند. این نظام به شدت استثماری‌ بود و در آن ثروت از جانب تعداد زیادی از کشاورزان خرده‌پا به سمت تعداد اندکی از اربابان جریان داشت[2]. برخی از مردم معتقد بودند این عذابی الهی است و خداوند می‌خواهد آنان ‌را به خاطر گناهانی همچون حرص و طمع، پرداختن به امور دنیوی، دروغ و زنا تنبیه کند.با آمدن طاعون بسیاری از کشاورزان جان خود را از دست دادند و اروپا با کمبود نیروی کار مواجه شد. کشاورزان از خدمات کار اجباری و بسیاری از دیگر تعهداتشان نسبت به اربابان سرباز زدند و خواستار افزایش دستمزد شدند. برخی اربابان برای جذب کارگران به زمین خود، حقوق‌های بهتری به کشاورزان پیشنهاد می‌دادند تا زمین دیگری را ترک و برای او کار کنند. در مقابل دولت‌ها تلاش کردند از این رخداد جلوگیری کنند. انگلیس قوانین سختگیرانه و نظام‌نامه‌ای جدید برای کارگران وضع کرد. حقوق پرداختی مجاز را همان مقدار که پیش از شیوع طاعون بود اعلام کرد و برای کسانی که زمین‌های خود را بدون اجازه‌ی اربابانشان ترک می‌کنند، مجازات زندان تعیین کرد؛ اما تلاش حکومت برای متوقف‌کردن این تغییرات پایه‌ای کارسازنبود. روستاییان در سال 1381 شورش کردند و حتی نیمی از لندن را نیز تصرف کردند. با اینکه این شورش شکست خورد اما پس از آن بر اجرای نظام‌نامه‌ی جدید تأکیدی نشد. بازارهای فراگیر در انگلیس شروع به پیدایش کرد، دستمزدها افزایش پیدا کرد و در مجموع خواستگاه نهادهای سیاسی افزایش یافت[2].با آمدن طاعون بسیاری از کشاورزان جان خود را از دست دادند و اروپا با کمبود نیروی کار مواجه شد. کشاورزان از خدمات کار اجباری و بسیاری از دیگر تعهداتشان نسبت به اربابان سرباز زدند و خواستار افزایش دستمزد شدند.باتوجه به یکسانی شرایط در شرق، انتظار می‌رفت که نتیجه و اثرات این فاجعه نیزمشابه باشد، اما در شرق کمبود نیروی کار، به اربابان انگیزه‌ای مضاعف برای استثمار و به بیگاری‌کشیدن کارگران داد؛ اگرچه کارگران در شرق نیز خواستار آزادی‌های بیشتر بودند، ولی به اندازه کارگران غربی قدرت نداشتند. آن‌ها به جای اینکه آزادتر شوند روزبه‌روز، آزادی‌های موجود خود را نیز از دست دادند و وضع‌شاننسبت به قبل به مراتب وخیم‌تر شد؛ برای مثال پیش از شیوع طاعون کارگران در برخی از مناطق در ازای تمام خدماتی که به اربابان ارائه می‌دادند، دستمزد می‌گرفتند اما در سال 1600 نیمی از خدمات بدون مزد انجام می‌شد؛ در سایر مناطق نیز کشاورزان پیش از این مؤظف به بیگاری برای یک روز در هفته بودند، که بعدها به دو روز و سپس به سه روز در هفته افزایش یافت. همچنین فرزندان آن‌ها مجبور شدند چندین سال برای اربابان بیگاری کنند و در نهایت موج دوم نظام ارباب و رعیتی در شرق آغاز شد[2].اما در شرق کمبود نیروی کار، به اربابان انگیزه‌ای مضاعف برای استثمار و به بیگاری‌کشیدن کارگران داد؛ اگرچه کارگران در شرق نیز خواستار آزادی‌های بیشتر بودند، ولی به اندازه کارگران غربی قدرت نداشتند.علت این تمایز چشمگیر در پیامدهای این رخداد در شرق و غرب، تفاوت‌هایی بود که در جوامع آنها وجود داشت. در شرق، اربابان مالک زمین‌های بزرگتری نسبت به غرب بودند؛ سازماندهی آن‌ها کمی بهتر و قواعد زمین‌داریشان مستحکم‌تر بود. شهرها نیز ضعیف‌تر و کم جمعیت‌تر از غرب بود و رعایا کمتر سازمان‌یافته بودند[۲]. پس از شیوع طاعون شاعران زیادی از آن متأثر شدند و شعرها سرودند، و نقاشان این رخدادها را به تصویر کشیدند. نگاه مردم به دین تغییر کرد، برخی ایمان آوردند و برخی بی‌دین شدند. برخی به خشونت روی آوردند و برخی به دعا. در این شرایط جوامع باید تصمیمات سرنوشت سازی می‌گرفتند که آینده‌شان را به کلی تغییر می‌داد. این تصمیمات در جوامعی باعث ایجاد نظام استثماری و در دیگر جوامع ایجاد جامعه‌ای با توازن بیشتر قدرت شد.پاورقی:1 - Yersinia pestis، این باکتری در قرن نوزدهم برای بار اول شناخته شد.2- طاعون از نوع خیارکی3- طاعون از نوع عفونت خونی4- طاعون از نوع ریوی، دورانی پنهان تنها به مدت چند ساعت دارد و به سرعت شخص را به کام مرگ می‌کشاند.5- این بیماری کماکان سالانه پنج‌هزار قربانی می‌گیرد و تا کنون واکسن یا درمانی برای آن ارائه نشده‌است. تنها با مصرف آنتی‌بیوتیک می‌توان آن را کنترل کرد.6- آن‌ها قطعاتی از فلز را به رشته هایی از چرم متصل می‌کردند و با آن به خود یا دیگران ضربه می‌زدند.7- Feudalismمراجع: Black Death: pandemic, medieval Europe, The Editors of Encyclopaedia Britannica, 2019چرا ملت‌ها شکست می‌خورند؟ ترجمه محسن میردامادی، محمدحسین نعیمی‌پور، 1392Black death, History.com editors , 2010برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.