یادداشتی بر کتاب درباره معنی زندگی از ویل دورانت

همهٔ ما گاهی در زندگی خود به معنا فکر کرده‌ایم. مهم نیست در رنج بوده باشیم یا تنها حوصله‌مان از زندگی سر رفته باشد، بالاخره در نقطه‌ای از زندگی دنبال معنای زندگی خود گشته‌ایم و از خود پرسیده‌ایم «من چرا زنده‌ام؟».انسان‌ها معمولا پس از پرسیدن این سوال، به دنبال معنا و دلیل خود برای زندگی می‌گردند. برخی که شاید از بقیه خوش‌شانس‌تر هستند، معنای خود را پیدا می‌کنند یا آن را می‌سازند و خود را از احساس پوچی نجات می‌دهند. برخی ممکن است تا لحظه مرگ به دنبال پیدا کردن دلیلی برای زندگی خود باشند. برخی نیز ناامید می‌شوند و از جست‌وجو برای معنای زندگی خود دست می‌کشند.من نیز از این قضیه مستثنی نبوده‌ام. یادم است اولین باری که به معنای زندگی فکر کردم، این سوال را از خودم پرسیدم «اگر زمانی برسد که لازم باشد رنج و دردی بسیار عمیق را تجربه کنم، چه چیزی مرا از خودکشی وا می‌دارد؟». راستش پاسخی برای آن سوال نیافتم و از نبود پاسخ ترسیدم. از آن روز تا به حال دنبال معنایی برای زندگی خود می‌گردم. از آدم‌های بسیاری درباره معنای زندگی‌شان سوال کردم. در انتهای این یادداشت، به شرح افکار خودم درباره معنای زندگی می‌پردازم.همانگونه که در مقدمه کتاب نیز اشاره می‌شود، شاید هدف غایی و نهایی فلسفه نیز پاسخ به همین پرسش باشد که اصلا برای چه زندگی می‌کنیم. فلاسفه، مکاتب، ادیان و حتی هر کدام از انسان‌ها، پاسخ‌های متفاوتی به این پرسش داده‌اند. این گوناگونی پاسخ‌ها حاکی از آن است که معنای زندگی هر انسانی منحصر به فرد است و افراد در نهایت باید خودشان معنای زندگی خود را پیدا کنند یا به طریقی آن را بسازند. اما شاید شنیدن معنایی که دیگران برای زندگی خود قائل می‌شوند، راه را برای رسیدن ما به معنای زندگی خودمان، هموارتر کند.پس از مقدمه و در فصل اول کتاب با نامه ویل دورانت روبرو می‌شویم. دورانت خودش هم اقرار کرده است برخلاف خود واقعی‌اش، نامه را جوری نوشته که انگار زندگی سراسر ناامیدی و تاریکی است. وضعیت دنیای حال را توصیف می‌کند که در آن پیشرفت علم و فلسفه هر روز انسان را ناامیدتر می‌کنند و برخلاف هدف خود که قرار بود در خدمتش باشند، دلیل و معنای زندگی را از او می‌گیرند. او از افراد سرشناس خواسته بود که بگویند با وجود این همه تاریکی، چه چیزی آنها را سرپا نگه داشته است و به زندگی‌شان معنا می‌بخشد؟ویل دورانت در چند فصل بعدی کتاب به تشریح دیدگاه منفی‌نگرانه خود می‌پردازد. او می‌گوید که پیشرفت علم باعث شده است باورهای ما به وجود خدایی که سرچشمه هستی باشد، فرو بریزد. بنابراین برای خیلی از انسانهای امروزی که باور خود را به خدا و دین از دست داده‌اند، زندگی ابدی پس از مرگ، کامیابی در آخرت و بهشت و جهنم سرابی بیش نیستند، پس نمی‌توانند معنای زندگی باشند. از طرف دیگر علم که پیشرفت کرد، باعث شد انسان به این نتیجه برسد که حقیر و کوچک و در برابر چنین دنیای بی‌کرانی ناتوان است. پیشرفت علم معنای خیلی از فعالیت‌های دیگر را نیز گرفت، معنای عشق، اخلاقیات و... و آن اندک ریسمان‌ها و دلخوشی‌های کوچک انسان را نیز به ورطه نابودی کشاند. بنابراین در دنیایی که نه خدایی و زندگی ابدی ای در آن وجود دارد و نه می‌توان آینده روشنی را با پیشرفت علم متصور شد، برای چه خودکشی نمی‌کنیم؟پاسخ افراد سرشناس را به این سوال، در ادامه کتاب دنبال می‌کنیم. هنگام خواندن این پاسخ‌ها گاهی خواننده را امیدوار و گاهی نیز به زندگی ناامید می‌کند. برخی معتقدند که زندگی معنایی ندارد، برخی برای آن معنایی غایی متصورند و برخی معنای آن را در لذت‌های کوچک زندگی جست و جو می‌کنند.در فصل آخر نیز با پاسخ خود ویل دورانت روبرو می‌شویم. پایانی آرامش‌بخش برای کتابی پر از ناآرام کردن افکار...جالب است که خود ویل دورانت در نهایت اعتراف می‌کند زندگی شاید معنایی نداشته باشد. این دلایلی که خود نیز در چند فصل ابتدایی به آنها اعتراف کرده بود، شاید ما را متقاعد کند که زندگی معنایی ندارد، اما آیا نبود معنا دلیل کافی برای خودکشی است؟پیشنهاد می‌کند قبل کشتن خود، ریسک کنیم و کارهایی را انجام دهیم که خارج از دایره امن ما هستند. حالا که مرگ و زندگی هر دو پوچ هستند، چرا همچنان محافظه‌کار عمل می‌کنیم؟ از طرف دیگر از معنای زندگی خود می‌گوید. وجود خانواده و کار و دوستان و همینقدر خودمانی. معنایی ملموس. یه ما می‌گوید لزومی ندارد لذت‌های خود را در چیزی فرازمینی و انتزاعی جست و جو کنیم، شاید چیزی در اطراف ما باشد که به زندگی ما رنگ و بو می‌بخشد. چرا باید آن را رها کنیم و به نیستی حرکت کنیم؟درواقع ویل دورانت به نوعی به جای پاسخ به سوال دلیلی برای زندگی بگو، می‌پرسد تو دلیلی برای خودکشی بگو. وقتی این همه لذت‌های کوچک زندگی و دلخوشی وجود دارند و انسان می‌تواند حتی شده با کشاورزی و داشتن یک رخت‌خواب کوچک زندگی خود را بگذراند، چه دلیلی برای خودکشی دارد؟همانطور که دورانت نیز اشاره کرد، این همه آدم که حتی معنایی هم برای زندگی خود ندارند، همچنان دارند زندگی می‌کنند. شاید اصلا زندگی و معنا داشتن دو خط متفاوتی هستند و ربطی به هم ندارند. انگار معنا داشتن برای اکثر مردم شرط لازم برای زندگی نیست. وجود آن به زندگی هدف می‌بخشد و آن را از کسالت بیرون می‌آورد. پس خوش به حال آنان که برای خود معنایی پیدا کرده‌اند. اما شاید نبود آن هم دلیل کافی برای پایان دادن به زندگی نباشد.برای من، تا حدی نظر ویل دورانت قابل پذیرش است. انگار به آدم آرامش می‌دهد که تو نیز در اینکه دنیا را پوچ می‌پنداری تنها نیستی. اما برای من، زندگی یک مولفه دیگر نیز دارد که شاید در این کتاب کمتر به آن اشاره شده بود. امید...به نظر من، امید داشتن به زندگی، شاید حتی از داشتن معنا هم مهمتر باشد. امید به اینکه بالاخره این روزها هم به پایان می‌رسند. ممکن است زنده بیرون بیایم، ممکن است در این راه بمیرم و چیزی درنهایت قوی‌تر از مرگ نیست. بعضی‌ها معتقدند که این جمله نیچه که می‌گوید هر چیز که تو را نکشد قوی‌ترت می‌کند، مساوی است با ناارزنده‌سازی زخم‌هایی که مردم پس از سختی‌های زندگی کشیده‌اند. درست است که احتمالا بسیاری از زخم‌ها هیچ وقت التیام پیدا نمی‌کنند، اما انسانی که یاد می‌گیرد با وجود آن زخم همچنان زنده بماند، انسان قوی‌تری‌ست نسبت خودش هنگامی که آن زخم را تجربه نکرده بود.من معتقدم که در این دنیا، هیچ چیز ناممکن نیست. بنابراین با داشتن این دو پیشفرض که زخم‌ها تجربه ما را زیاد می‌کنند و احتمال هم دارد که شرایط بهتر بشود، چرا در این مرحله دست به کشتن خود بزنیم؟ مانند فوت کردن در بادکنکی که می‌دانیم به قدری بزرگ شده که هر لحظه امکان ترکیدن آن وجود دارد. دوست داریم بزرگتر شود و از بزرگ شدنش لذت می‌بریم. چرا حداقل تا وقتی نترکیده، لذت دیدن این واقعه را از خود بگیریم؟ پس شاید بهتر باشد که در آن بدمیم و از بازی کودکانه خود در این چند صباحی که داریم لذت ببریم...این پست برای چالش کتابخوانی طاقچه نوشته شده است.لینک کتاب