آموزش مجازی: یک توفیق اجباری!

اوایل اسفند بود که یک مهمان ناخواندهٔ وارداتی زنگ در خانهٔ هشتاد و چند میلیون ایرانی را به صدا درآورد و تجربهٔ یک خانه‌نشینی طولانی مدت را نصیب‌مان کرد؛ در این بین، جماعت محصّلین - و به خصوص دانشجویان که شاید بیش از همه به زندگی در یک جامعهٔ بزرگ خارج از خانه نیاز داشتند - با چالش بی‌سابقه‌ای مواجه شدند؛ یعنی چالش آموزش غیرحضوری یا همان آموزش مجازی. چالشی که زمینه‌ساز آشکار شدن مشکلات و نواقص زیرساخت‌ها و برنامه‌ریزی‌های موجود کشور در این حوزه شد. در این یادداشت می‌خواهیم به گذشته، حال و آیندهٔ آموزش مجازی در کشور نگاهی بیندازیم و با بررسی مزایا و چالش‌ها به بیان راهکارهای بهبود وضعیت و فرصت‌های پیش روی این شیوهٔ آموزش در دوران کرونا و پساکرونا بپردازیم.آموزش مجازی پیش از کروناهمان‌طور که شاید بدانید آموزش مجازی یا الکترونیکی یکی از مهم‌ترین شیوه‌های نوین آموزش در سطح جهان به حساب می‌آید و مراکز علمی و آموزشی بزرگ دنیا مانند دانشگاه‌های سطح اول اروپایی و آمریکایی با پیشرفت تکنولوژی در سالیان اخیر، این شیوهٔ آموزشی را بسیار گسترش داده و برنامه‌های زیرساختی زیادی را در این خصوص عملیاتی کرده‌اند.در ایران هم در اوایل دههٔ ۸۰ شاهد راه‌اندازی اولین سیستم آموزش مجازی یا همان LMS در دانشگاه تهران بودیم که به مرور زمان این اتفاق در دانشگاه‌های دیگر کشور هم رقم خورد. در حال حاضر تعدادی از رشته‌های دانشگاهی در دانشگاه‌های کشور به صورت از راه دور و از طریق سامانه آموزش مجازی (LMS) ارائه می‌شوند اما به گفتهٔ مسئولین وزارت علوم حدوداً ۹۰ درصد دانشگاه‌های کشور زیرساخت‌های لازم برای فعال‌سازی سامانهٔ آموزش مجازی برای دانشجویان را ندارند.مزایای آموزش مجازیهمان‌طور که گفته شد، آموزش مجازی یکی از کارآمدترین شیوه‌های یاددهی-یادگیری محسوب می‌شود که مزایای قابل توجهی نسبت به شیوه‌های سنتی آموزش دارد؛ از جملهٔ این مزایا می‌توان به عدم نیاز فیزیکی استاد و دانشجو در محلی خاص اشاره کرد که در نهایت، منجر به کاهش هزینه‌های آموزش مانند رفت‌وآمد و همچنین صرفه‌جویی در زمان می‌شود. از دیگر مزایای آموزش مجازی، عدم وابستگی کلاس درس به زمان خاص است؛ از آنجایی که در این روش، تقریباً همهٔ محتواهای آموزشی در یک سامانهٔ خاص بارگذاری می‌شوند، دانشجو می‌تواند در هر زمان از شبانه‌روز به محتواها دسترسی داشته‌باشد و مطابق شرایط خود، آموزش‌ها را فرا بگیرد. علاوه بر این موارد، در آموزش مجازی مشکل تعداد زیاد دانشجویان در یک درس و کلاس هم مطرح نیست و محدودیت خاصی در این زمینه وجود ندارد. توجه به این مزایا و چند مزیت دیگر، آموزش مجازی و توسعهٔ آن در سطح دانشگاه‌ها را بسیار حائز اهمیت و ضروری می‌کند.چالش‌های آموزش مجازیاولین و مهم‌ترین چالش در مسیر فراگیری آموزش مجازی مسئلهٔ زیرساخت‌های شبکهٔ ارتباطی کشور و دانشگاه‌هاست که اگر این زیرساخت‌ها توسعه پیدا نکند، ایدهٔ آموزش مجازی در دانشگاه‌ها هم روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر خواهد شد؛ به عنوان مثال، در شرایط کنونی، دانشجویان و اساتید با مشکلات متعددی در زمینهٔ دسترسی به اینترنت یا سرعت آن مواجه هستند که در بعضی موارد، منجر به کند شدن فرآیند آموزش و در مواردی، حذف درس دانشجویان یا تعطیلی کلاس شده‌است. نکتهٔ مهم دیگر در این زمینه، مسئلهٔ هزینهٔ اینترنت است که از چالش‌های مهم برخی دانشجویان به حساب می‌آید؛ چند روز قبل، خبری از سوی وزارت‌های علوم و ارتباطات منتشر شد که با موافقت اپراتورهای اینترنت خانگی و همراه، مصرف اینترنت در سایت‌های آموزش مجازی اعلام‌شده از سمت دانشگاه‌ها رایگان خواهد بود و هزینه‌ای برای دانشجویان و اساتید نخواهد داشت؛ این تصمیم اگرچه کمی دیر اتخاذ شد اما تعدادی از دانشجویان که قصد حذف درس یا ترم داشتند را از این تصمیم منصرف کرد.از دیگر چالش‌های آموزش مجازی کاهش کیفیت ارتباط دانشجو با استاد و سایر دانشجویان است؛ فضای کلاس آنلاین و تماس تصویری هرچقدر هم که به واقعیت نزدیک باشد، باز هم نمی‌تواند جایگزین آن شود؛ حس و حال کلاس و حضور استاد و لذت با هم بودن در فضای دانشگاه را نمی‌توان در هیچ کجای فضای مجازی پیدا کرد!آموزش مجازی: الزامات و راهکارهاگرچه برخی از چالش‌ها و معایب آموزش مجازی قابل حل نیستند اما هیچ‌کدام نمی‌توانند مزیت‌های بی‌بدیل آن را بی‌اثر کنند؛ در عین حال، باید در جهت کاهش مشکلات و یافتن راهکارهای افزایش بهره‌وری در این شیوهٔ آموزش نیز اقداماتی صورت گیرد؛ به عنوان مثال، در مسئلهٔ کیفیت آموزشی، انتخاب شیوهٔ مناسب تدریس با توجه به نیازها و بازخوردهای دانشجویان از وظایف اساسی اساتید در آموزش مجازی می‌باشد که تأثیر زیادی بر افزایش بهره‌وری دارد. همچنین اساتید و دانشجویان می‌بایست ارتقای مهارت خود در زمینهٔ کار با ابزارهای آموزش مجازی را مدنظر قرار داده و از امکانات و توانمندی خوبی در این زمینه برخوردار باشند. علاوه بر این‌ها، دانشجویان به منظور افزایش سطح یادگیری خود می‌بایست زمان‌های خاصی را در طول شبانه‌روز به یادگیری اختصاص دهند تا از انباشته شدن محتوا و تکالیف درسی جلوگیری کرده و نتایج بهتری کسب کنند. در کنار همهٔ این موارد، مسئولین حوزهٔ آموزش مجازی در دانشگاه‌ها و همچنین دست‌اندرکاران وزارت ارتباطات باید تمام تلاش و ابزار خود را برای ارتقاء و توسعهٔ زیرساخت‌ها به‌کارگیرند تا دانشگاهیان کیفیت بهتری از آموزش مجازی را تجربه کنند.فرصت‌های پیش رو در دوران پساکروناکرونا اگرچه فشارها و معضلات متعددی را به همهٔ ما تحمیل کرد اما اگر از حق نگذریم، فرصت‌های جدیدی را هم پیش پای ما گذاشت؛ به قول آن ضرب المثل قدیمی: «عدو شود سبب خیر، اگر خدا خواهد!». بدون شک، یکی از این فرصت‌های ایجاد شده همین توسعهٔ آموزش مجازی و توجه همگان به آن است که به عنوان یک توفیق اجباری این قابلیت را دارد که زمینه‌ساز اتفاقات مثبتی در دوران پساکرونا باشد. آموزش مجازی می‌تواند نقش بسزایی در افزایش عدالت آموزشی ایفا کرده و دانشجویان را در هر نقطه‌ای از ایران به محتواهای غنی و اساتید سطح اول کشور متصل کند. آنچه مهم است ادامه دادن این مسیر با عزمی محکم و تلاشی بیشتر از گذشته است که اگر با مطالبه‌گری دانشجویان نیز همراه شود، بدون شک در آینده‌ای نزدیک منجر به تحولی عظیم در نظام آموزشی کشور خواهد شد. ان‌شاءالله.