ادامه تحصیل بدهم یا نه؟ (۱): دکترا بخوانم؟

ادامه تحصیل بدهم یا نه. این سوالی است که فکر کنم برای خیلی‌ها مطرح است. در این نوشته و (اگر عمری باشد) در نوشته‌های بعدی به این موضوع خواهم پرداخت. بدیهی است که اینها صرفا نظرات شخصیِ من است و نه بیشتر از آن. سعی خواهم کرد از نگاه خودم به موضوع ادامه تحصیل در مقطع دکتری در ایران و خارج از ایران بپردازم.در اکثر جاهای دنیا، کسی به دنبالِ ادامه تحصیل در مقطعِ دکترا میرود که علاقه ویژه‌ای به کارِ پژوهشی دارد و اصطلاحا تشنه کار کردن در مرزهای دانش است. اما در ایرانِ ما، ماجرا کمی متفاوت است. بر این اساس ادامه این نوشتار، جوابهای مختلف به سوالِ “چرا میخواهی دکترا بخوانی؟” و بیان مطالبی در خصوص این پاسخها خواهد بود.طبیعتا ممکن است دلیلِ ادامه تحصیل در مقطع دکترا، ترکیبی از این جوابها باشد و نه لزوما صرفا یکی از اینها.چرا میخواهی دکترا بخوانی؟ آیا دکتری خوب است؟چون میخواهم به من بگویند دکتر! چون کلاس دارد!واقعا این همه سال (۴ تا ۶ سال) برای اضافه شدن یک پیشوند به ناممان می‌ارزد؟ تازه آن هم پیشوندی که چهار سال بعد قطعا ارج و قرب امروز را هم نخواهد داشت. احتمالا یادمان نرفته که چه اتفاقی برای عنوان “مهندس” در سالهای اخیر افتاده. فکر میکنم همین اتفاق هم برای پیشوند “دکتر” خواهد افتاد.اگر یکی از انگیزه‌هایمان برای دکترا خواندن و ادامه تحصیل در مقطع دکتری، “دکتر شدن” است، فکر میکنم بد نباشد تامل بیشتری بکنیم. نه این عنوان، آن چیزِ لذت‌بخشی است که فکرش را میکنیم و نه داشتنِ آن (با فرض لذت بخشِ بودن مخاطب قرار گرفتن با عنوان دکتر) برایمان آب و نان خواهد شد. فکر میکنم این وضعیتِ خنده‌دار خیلی دوام نخواهد داشت: ما مردمان خنده دارچون بابام/مامانم/همسرم میخواهد دکتر شوم!استدلالهای مختلفی هم مطرح میکنند: “مگر بده بری دنبال علم؟”اولا چه کسی گفته گرفتنِ مدرکِ دکترا و ادامه تحصیل در دانشگاه تنها راهِ دنبال علم رفتن است؟ دوما چه کسی گفته هر علمی، مفید است؟ مگر تعبیر “علمٌ لاینفع” را که از شرش به خدا پناه می‌بریم را نشنیده‌اید؟ این همه خزعبلاتی که توی دانشگاه به حلقمان ریختند به چه کارِ ما یا کسِ دیگری می‌آید؟ مگر عمرمان را از سر راه آورده‌ایم که باز هم با این چیزها! هدر دهیم؟استدلالی دیگر از ایشان: “حیف نیست حالا که تا اینجا اومدی ادامه ندی؟”قبلا در این مورد به به تفصیل نوشته‌ام: استدلالی سخیف هنگام تصمیم گیری: “حیف نیست حالا که تا اینجا اومدی ولش کنی؟”و توجیهی دیگر: “خب دکتراتو بخون، هرکارِ دیگه‌ای هم خواستی بکن!راجع به این هم قبلا نوشته‌ام: لطفا معمولی نباشیم! (تخصیص “بهینه” منابع یا تخصیص “متعادل” منابع؟)امان از دخیل کردن احساسات در این مسئله‌ی غیراحساسی: “خب ما دوست داریم تو دکتر بشی” (یا در پاره‌ای موارد: “شیرمو حلالت نمیکنم!”)بهرحال باید مواظب احساساتِ عزیزانمان باشیم. اما این را هم بدانیم که این تصمیم، یعنی تصمیم در بابِ حداقل چهارسال از عمرمان، باید به صورت منطقی گرفته شود. نباید توقع داشته باشیم تا عزیزانمان با اولین دلایلِ منطقی ما توجیه شوند. باید با آنها مدارا کنیم. شاید حرف زدن از خوبی‌های راه‌حلِ جایگزین، برخورد مناسبی باشد. شاید هم نه. فکر میکنم این مسئله خیلی شخصی است، اما فکر کنم این مطلب را هم ببینید، بد نیست: هشت نکته در مورد تعامل با اطرافیان در حین ایجاد تغییر در سبک زندگیبهرحال بنظر میرسد، متاسفانه اکثرِ والدین، آشنایی چندانی به روندهای موجود ندارند، سرعتِ زیادِ تغییرات باعث شده به این نکته توجه نکنند که راه حلی که برای نسلِ خودشان مناسب بود، لزوما بدرد ما نخواهد خورد. در این مورد هم قبلا به تفصیل نوشته‌ام:میخواهم پدر/مادر خوبی باشم! (۲): آینده شغلی فرزندانچون میخواهم عضو هیئت علمی شومبهتر است با خودمان صادق باشیم. همین الان هم میزان عرضه فارغ التحصیلانِ مقطع دکتری بیشتر از تقاضایِ هیئت علمی است. چه برسد به چند سال بعد که نه دیگر این حجم از جوانانِ دهه ۶۰ای دانشجو وجود دارد و نه این تمایلِ شدید به دانشجو شدن و ادامه تحصیل. کم کم دانشگاه‌های سرِ کوچه‌ای بساطشان را جمع خواهند کرد و احتمالا بجایش کاسبی دیگری راه خواهند انداخت.بنابراین اگر میخواهیم به شوقِ هیئت علمی شدن به سمت دکترا برویم، بهتر است خودمان را برای یک رقابت تنگاتنگ در چهارسال بعد آماده کنیم. البته اگر می‌توانیم خودمان را راضی کنیم که در یک دانشگاهِ سرکوچه‌ای مدرس باشیم و از شوقِ داشتنِ حق نمره دادن و التماسِ مدرک‌جوها (مگر در دانشگاه‌های سرکوچه‌ای کسی هم پیدا میشود که دنبال دانش باشد؟ فکر کنم همه در پی مدرک آمده‌اند و عنوان مدرک‌جو بیشتر برازنده‌شان باشد) برای گرفتنِ یک ” ۱۰ ناقابل” کیفور میشویم اوضاع فرق میکند. با این وجود احتمالا گزینه‌های بیشتری پیش روی ما خواهد بود.راستش از نظرِ من، می شود شوقِ معلمی را در جاهای دیگری هم ارضا کرد: چرا ترجیح میدهم مدرس کنکور و استاد دانشگاه نباشم؟ الان که میشه خوند و ادامه تحصیل داد، باید بخونم، اگر فاصله بیفته بعدا نمیتونم!عحبا از این استدلال! فکر میکنم این جواب، فرض را بر این گذاشته که “دکترا باید خوانده شود” و در مرحله بعد این پاسخ را داده. به گمانم باید بیشتر تامل کنیم.آیا واقعا دکترا خواندن کارِ درستی است؟ آیا ادامه تحصیل بدهم؟ آیا این، آن چیزی است که مرا راضی میکند؟ حواسمان باشد که لزوما آنچه مردم به دنبال آن هستند، چیز خوبی نخواهد بود. (اتفاقا در اکثر موارد برعکسش درست است!)هیچ‌وقت برای فرار از بلاتکلیف بودن (که اکثرا از عدمِ فکر کردن و تعیین اولویت‌های خودمان ناشی میشود)، شتاب‌زده به حرف دیگران گوش ندهیم. بعدا پشیمان خواهیم شد.چون کار دیگری غیر از درس خواندن بلد نیستم!فکر میکنم این شایع‌ترین دلیلی است که ما را به سمتِ دکترا خواندن میفرستد. البته طبیعتا این دلیل را به کسی جز خودمان (آن هم در بعضی شرایطِ خاص) نمی‌گوییم. بهتر است با خودمان صادق باشیم و واقعیت‌ها را ببینیم. اگر امروز مهارتی نداریم که کسی بابتش پولی به ما بدهد، تلف کردن حداقل چهار سال دیگر و بالاتر رفتن سنمان اوضاع را بدتر خواهد کرد.بجای این بهتر است به فکر کسبِ مهارت باشیم. به فکر یاد گرفتن چیزی باشیم که بتوانیم ارزشی ایجاد کنیم. والا گرفتن دکترا و پیدا کردن مقصر برای بیکاریِ بعد از آن دردی از ما دوا نخواهد کرد.دانشگاه، مهندسین بیکار و چیزهای دیگراگر میخواهیم در صنعتِ این مملکت کار کنیم، احتمالا همین مدرک کارشناسی ارشد هم بدردمان نخواهد خورد. مگر ما در ایرانمان چقدر صنعتِ High-Tech داریم که در آنها نیاز به فردی با تحصیلات دکتری داشته باشیم؟چون میخواهم از سربازی فرار کنمدر این مورد، اگر پسر نیستید که خوش بحالتان. امان از این سربازی. قبول دارم که اتلافِ عمرِ بزرگی است، اما این شتر به هر حال درِ خانه‌مان خوابیده. دیر یا زود این شترِ گرامی از درِ خانه برخاسته و پا را درون خانه خواهد گذاشت و به سراغ ما می‌آید. شاید بعد از گذراندن دوران دو ماهه آموزشی، باقی داستان را بتوانیم جایی بگذرانیم که در کنارِ این رنجِ اتلافِ عمر، کارهای دیگری هم انجام دهیم. در این ایام میتوانیم به صورت فریلنسری کار کنیم و البته به مدد آموزشهای بر بستر اینترنت، بر مهارتهای خودمان هم بیفزاییم.اینگونه بعد از دو سال، هم کارت پایان خدمت توی جیبمان است و هم اندکی سابقه کار و کسب مهارت داریم که بعدا به دردمان خواهد خورد.البته تا اینجا فرض را بر این گذاشتم که قرار است کارت پایان خدمت را بگیریم، کسی چه میداند، شاید هم بیخیال این داستان شدیم…بهرحال باید قبول کنیم که داستان سربازی نقش زیادی در تصمیم درباره ادامه تحصیل دارد. چون به تحقیق و پژوهش علاقه دارمفکر کنم این تنها دلیلِ موجه برای ادامه تحصیل در مقطع دکتراست. اما یادمان باشد که جایی را برای ادامه تحصیل انتخاب کنیم که واقعا خبری از تحقیق و پژوهشِ واقعی باشد.بررسی‌های من نشان میدهد حتی در بعضی از دانشگاه‌های دولتی هم چیزی از عشق به تحقیق و پژوهش باقی نمانده و چیزی که هست، صرفا یک دورهمی برای انتشارِ مقالات بیشتر و برداشتن سهم بیشتری از سفره‌ی نفتی است.اگر واقعا به دنبال کار کردن در مرزهای دانش هستیم، شاید بخواهیم گزینه‌های خارج از ایران را هم به صورت جدی بررسی کنیم. این دیگر به ما و شرایطمان بستگی دارد. http://aminaramesh.ir/1396/09/21/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C/?utm_expid=141564632-11.hEn2lJe4SHmZ1S4oLQUxVA.0 مطلبی که خواندید از مجموعه مقالاتی است که درباره شغل با عنوان «کارنکن» نوشته‌ام، برای آشنایی با «کارنکن» و خواندن باقی مطالب روی لینک زیر کلیک کنید:کارنکنمطلب آیا ادامه تحصیل بدهم یا نه؟ دکترا بخوانم؟ اولین بار در وبلاگ امین آرامش منتشر شده است.ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید.کانال تلگرام کارنکن