رفتار توجیهی ریشه در اخلاق تبئینی دارد

رفتار و قضاوت اخلاقیآنچه همیشه برای اهل علم و تدقیق آزار دهنده بوده، شیوع رفتار توجیهی در جامعه است. این اتفاق محدود و محصور در جامعه‌ی فکری و روشنفکر بصرف نبوده، بلکه بنظر بنده تمامیت جمع انسانی به حدودی از آن مبتلا می‌شوند. رفتار توجیهی عبارتست از اینکه فرد، اخلاق را از دامنه‌ی مشخص خود خارج سازد و برای رفتار‌های عیاناً ناروا، استدلال اخلاقی سازش پذیر بیاورد و اینچنین بتواند با منطق و نظام اخلاقی جدید( چه بدرستی و چه نادرست) رفتاری مشخص را موجه جلوه دهد. فرض بنده اینست که اخلاق، دلیل رفتار است نه علت آن. یعنی رفتار، می‌باید به آن تنظیم اخلاقی متصل شود اما اینکه آیا واقعا می‌شود حتمی نیست (در تفریق رفتار از اخلاق). آنگاه که فرد برای تحقق یک رفتار از مجموعه دلایل اخلاقی دست می‌شوید و سعی دارد حتی الامکان سایر دلایل را ارضاء کند، دقیقا در حال ارتکاب چنین رفتاریست. حال آنکه اخلاق هیچگاه زیر بار چنین استحاله‌ای نمی‌رود و برای بزک کردن یک رفتار غیراخلاقی خود را به شرایط و اسباب و دلایل دیگر وانمی‌نهد.جهت ایضاح سطور پیشین، نگاه‌مان را از افق انتزاعی به انضمامات مشهود زیست انسانی معطوف می‌کنیم. در اخلاق همیشه چنین فرض شده که "دروغ گفتن غیراخلاقی است". گزاره‌ی مشار، ناروایی دروغگویی را بر ما مسجل می‌کند؛ دروغ، همه‌جا و همه‌زمان و توسط همه‌کس و تحت هر جبری، خطاست. این قطعیت و یقین البته در نگاه ابطال‌پذیر و آزمون‌نگر تجربی علم قابل تحمل نیست. اما یک فیلسوف اخلاق مانند کانت(در دوره عقل محض) معتقد است چه دلیلی و چه علتی و چه شرطی بالاتر از عقل لازمان و لامکان به ما می‌گوید دروغ بد نیست؟ فیلسوفی که قطعیت و یقین فلسفی دارد، دگم نیست بلکه یقین ذهنی دارد. یعنی اگر هم به قضاوتی و حکمی و یقینی رسید آنرا از هاضمه عقل عبور داده و عیبش را دفع و حسنش را جذب کرده. پس به حکم اینکه عقل، تحول و تحرک پذیری بنیانی ندارد و صرفا رشد انباشتی دارد، به امید تحول آتی، دست در اخلاق فعلی نمی‌برد. آینده باشد برای آیندگان. عقل جدید حتما مقتضیات جدید خواهد داشت که از دسترس عقل امروز خارج است. به مسئله بازگردیم. اخلاق، دروغ را عیب و ذاتا خطا می‌داند. خب، آیا انسان‌ها و آدمیان دروغ نمی‌گویند؟ یا بعبارتی دیگر، هیچ رفتار خلاف اخلاقی رخ نمی‌دهد؟ پاسخ مثبت است. پس اخلاق چه نقشی دارد؟ اینکه بعد از ارتکاب عمل غیراخلاقی، ظاهر شود و خاطی را تخطئه کند؟ البته که اخلاق افسار دار رفتار انسان نیست، اما اقلا یک مبنا بر داوری افسار دار است. در اینجا توجیه‌ در رفتار را از منظر اخلاق و رفتارشناسی، بررسی می‌کنیم تا ببینیم رفتار توجیهی، به چه شکل قابل درک است و از طریق این بنیان‌شناسی، به تحلیلی از این رفتار دست یابیم.اگر از گسی که دروغ می‌گوید بپرسید چرا دروغ گفتی؟ سه حالت محتمل است: اولا، نخواهد پذیرفت. ثانیا، آن دروغ را روا می‌داند. ثالثا، ناروایی آن دروغ را در آن شرایط جایز می‌داند.اول- دروغ دانستن یک رفتار دروغین، کار عقل است. پس خاطی داوری نمی‌کند. محکمه‌ی اخلاق، آن رفتار را دروغ می‌دانددوم- روا دانستن آن دروغ بخصوص، علت عمل است. سوم- آن دروغ را باوجود اینکه ناروا می‌داند، انجام می‌دهد چون دلایل و عوامل دیگر زور بیشتری از دلایل اخلاقی داشتند. در مورد اول، که بحث نمی‌شود چون بسیار موردبنیاد است.مورد دوم- دروغ، دروغ است. دزدی، دزدی است. هیچگاه قتل از رذالتش کاسته نمی‌شود. شاید بشود قتل را در موردی خاص، توجیه کرد، اما نمی‌شود مبری از قبح دانست. پس قبح عمل قابل انکار نیست بلکه بر جای خود باقیست و با وجود آن، فرد خطا را مرتکب می‌شود. اگر بخواهیم قباحت رفتار را بکاهیم درواقع اخلاق را از کارکرد انداخته ایم. مورد سوم- ادامه‌ی دوم است. حالا که در آن مورد خاص هم رفتار خطا آلود بوده و چون دلایل جانبی برتر گشتند، اخلاق به حاشیه رفته. حال ممکن است رقبای اخلاق خود دو حالت شوند، یا خود روا هستند یا ناروا. یعنی رفتاری درست، دلیل انجام رفتاری نادرست شده. و در حالت دوم، رفتاری نادرست دلیلی بر انجام کاری نادرست شده. در هر دو مورد (فارغ از ارزیابی کمی و کیفی تفاوت این دو مورد) توجیه نادرست است. هیچ دلیل جنبی چه خود اخلاقی و چه غیراخلاقی باشد، نمی‌تواند سبب شود رفتاری ذاتا غیر اخلاقی، اخلاقی جلوه کند و یا از قبح آن کاسته شود. می‌شود با پذیرش زشتی و نادرستی رفتار از نظر اخلاق، میزان پایبندی به اخلاق را در شرایط مختلف سنجید.پس ارتکاب خطا و تخلف اخلاقی بر اساس شرایط و کنتنژانت تغییر نمی‌کند بلکه با استدلال عقلانی حامی آن تحول می‌یابد.حال شیوع بالای توجیه برای چیست؟دانستیم نظام اخلاقیی که توصیه به رفتاری خلاف دلایل خود کند اساسا وجود ندارد. پس آنچه فرد را به سمت تخلف اخلاقی سوق می‌دهد، دیگر دلایل رفتاری است. تحویل کردن دلایل غیراخلاقی به دلایل اخلاقی(حالت دوم) و موجه جلوه دادن رفتار بر اساس دلیل اخلاقی جدید(اخلاقی شده) از مسیر توجیه عبور می‌کند. همانطور که قبلا هم اشاره شد، روش‌شناسی توجیهی نوعی استدلال تبئینی (Explanation) و یا همان استدلال قیاسی (Deduction) در علم است و مبتنی بر شواهد و فکت نیست. بلکه توجیه‌گر می‌تواند با تعریف فرآیند(Mechanism) جدیدی که ممکن است لزوما هم تحدث خارجی نداشته باشد، دلیلی بنا کند و بر اساس آن، رفتار خود را توجیه کند. مثلا، کسی در توجیه دزدی که انجام داده بگوید تمکن مالی نداشته. عدم تمکن مالی و وضعیت اقتصادی ضعیف علت دلیل اخلاقی برای موجه کردن دزدی نیست چون دزدی ذاتا غیراخلاقی است. و یا در پاسخ به اینکه "چرا حکومت از آمریکا و انگلیس واکسن نمی‌خرد؟" بگوید، غربی‌ها غیرقابل اعتماد اند چون یکبار خون آلوده به ما اهدا کردند. درحالیکه حکم اخلاقی چنین نیست( استدلال اخلاقی: تولید واکسن فرآیند و مراحل مشخصی دارد که مجوز FDA، شاخص احراز آنست. و یا از نظر مراتب علمی، فروش واکسن با اهدا خون قابل مقایسه نیست و اینکه هم‌اکنون بسیاری از داروهای این دو کشور مورد مصرف است و یا اینکه یک شرکت داروسازی، اعتبار بین المللی خود را فنای فروش موردی امروزین واکسن نخواهد کرد چون می‌خواهد پس از این دوره نیز به حیات خود ادامه دهد و قص علی هذا).استدلالات عقلی برای این حکم اخلاقی هیچگاه شرایط مالی و مضایق زندگی سارق و یا شرایط سیاسی و ایدئولوژیک یک نظام سیاسی خاص را متکا استدلال قرار نمی‌دهد. پس درآمد کم و مشکوک بودن به دولت‌های خارجی خاص، می‌تواند دلیل رفتار باشد اما دلیل اخلاقی نیست. توجیه، آخرین سنگر ارتکاب یک کار غیراخلاقی است. بدون توجیه دیگر جز پذیرفتن خطا(حالت سوم) راهی وجود ندارد. دزد می‌داند اگر بپذیرد دزد است و دزدی‌اش غیراخلاقی است، همه‌ی قضاوتهای یک رفتار نادرست را بر خود وارد کرده و مثلا، مجازات برای او یک پاسخ اخلاقی خواهد بود. و یا اگر رهبران نظام سیاسی بپذیرند خطا کرده‌اند ظاهرا به نقض گویی افتاده‌اند و گفتارهای جهان ستیز شان در حد شعار بوده و اصل واقعیت چیز دیگریست. در این آخرین تقلا‌ها و جان‌کندن‌های وادی توجیه، شب می‌تواند روشن و آتش ‌می‌تواند سرد باشد و حتی نیاز به اکسیژن و کروی بودن زمین را نفی کرد تا شاید به طریقی ایجابی، ادعا را تثبیت کرد. چه باک اگر آبروی حقیقت رفت، وقتی می‌توان خود را از گزند محکومیت اخلاق رهاند.