شناخت آیت الله درچه ای (بخش دوم) رد مشروطه

در بخش اول بیان شد که «سخت گیری» جوهر شخصیت آیت الله سید محمدباقر درچه ای بوده است. این مطلب از ارزیابی کلی خاطراتی زندگانی او به دست می آید. این جوهر تمامی زندگانی آیت الله درچه ای را در بر می گرفت تا جایی که روحی از احتیاط کاری در تمامی مواضع سیاسی اجتماعی سید دیده می شد.شاید مخالفت او با مشروطه نیز از این دست باشد. او بزرگترین نماد مشروعه خواهی در حوزه علمیه اصفهان است البته نمادی در کل در آن سال ها به چشم نمی آید و با توجه به آن که در اصفهان تقریبا همه آقایان پشت سر حاج آقا نورالله هستند دعوای مشروطه و مشروعه چندان در این شهر پا نمی گیرد. در اصفهان مجموعه یک مشروطه بیشتر دیده نمی شود و آن هم مشروطه ای است که گرایشات اسلامی و ضد استعماری آن مشخص است و احتیاجی هم به پسنودهای دیگر از قبیل مشروعه ندارد.از طرف دیگر آیت الله درچه ای در این میان دیده نمی شود، زیرا او تنها یک مدرس حوزه علمیه اصفهان است و تمام هم و غم او در آن حیطه متمرکز شده است و چندان دایره تاثیرگذاری سیاسی و اجتماعی و یا حضور در زمینه های گوناگون ندارد.آیت الله العظمی سید محمدباقر درچه ایمصلح الدین مهدوی می نویسد: همه علمای بزرگ اصفهان در مساله مشروطه به صحنه آمدند مگر آیت الله سید محمدباقر درچه ای و آیت الله شیخ مرتضی ریزی که این دو عالم در مواقع حساس که به نظرشان احساس تکلیف می شد اظهار عقیده می کردند.( ج 2 ص 132)این دو عالم در آن زمان به این گونه معترض بودند که چرا مردم را در مجالس و محافل به مشروطه ای دعوت و تشویق می کنید که هنوز در موردش ابهام دارید و از سرانجامش ناآگاهید و وعده های غیر ممکن می دهید . آن ها می گفتند با وعده های پوچ و توخالی و سخنان واهی مردم را به سمت مساله ای گنگ نکشید.اینان با وضع سیاست موجود مملکت و نقشه های شوم اجانب نظرشان آن بود که بگذارید کار به نقطه ای برسد و عملا مردم به نوایی برسند که آن هم با سیاست و جو موجود بعید به نظر می آید.وجه دیگر مخالفت مرحوم درچه ای با مشروطه این بود که می گفت قوانین مجلس باید صریح و گویا و مطابق با اسلام باشد. آن هایی که روی کرسی ها می نشینند و تصمیم می گیرند باید اول دیدگاه اسلام و نظر علمای اسلام را بگیرند و سپس نقل کنند تا اگر غیر شرعی اسلام باطل اعلام گردد. شهید مدرس هم از قول ایشان می گوید: من از اول می دانستم که به انحراف کشیده می شود لذا از همان اوایل هر چه آوردند، امضا نکردم ( برای شرح مواضع آیت الله درجه ای در قبال مشروطه به کتاب ستاره ای از شرق مراجعه کنید)مخالفت با مشروطه توسط مرحوم درچه ای در اوج مشروطه و یک ماه قبل از به توپ بسته شدن مجلس این گونه اوج می گیرد: او اعانت کردن در به پا شدن چنین مجلسی را از چندین جهت حرام می داند که از جمله آن ها اعانت بر اثم است[1] او اقامه مجلس را جایز نمی داند زیرا مفاسدش را بیشتر می دانست و یاری به آن، حرمتش اشد است. [2]در یک جمع بندی می توان علت مخالف خوانی آیت الله درچه ای را در دو بخش اصلی دانست. یکی روحیه احتیاطی که در ایشان بود که اذعان می کرد پایان این کار مشخص نیست و از این حیث نوعی ایده آل گرایی و کامل گرایی در امر شریعت در ایشان دیده می شد که اگر بخواهیم مسامحتا سخن بگوییم می توانیم بگوییم اندیشه «قدر مقدور» علمای مشروطه خواه اصفهان و نجف چیزی در مقابل نگاه های علامه درچه ای بوده است.دوم آن که آقای درچه ای به شدت خواهان برقراری احکام اسلام بوده است و از طرف دیگر از نفوذ افراد ضد دین و مسئله دار به ماجرای مشروطه هراسان بوده است و رواج بدعت ها در دین، نگرانی اصلی این عالم دینی بوده است. در برابر او مشروطه خواهان اسلام گرا نگاهشان گام به گام قدم برداشتن بوده است. آن ها معتقد بودن مشروطه هر چه باشد بالاخره از استبداد بهتر است که البته امثال آقای درچه ای به این آسانی با این مسائل رو به رو نمی شدند. در نهایت هم سرانجام مشروطه، جایگاه بهتری به مخالفین مشروطه در میان مذهبیون داد. همان طور که پس از اعدام شیخ فضل الله از محبوبیت آخوند خراسانی مشروطه خواه کاسته شد و به محبوبیت سید محمدکاظم یزدی که مخالف با مشروطه بود، افزوده شد.در واقع به صورت غیر ارادی برخی مخالفت ها با مشروطه توسط روحانیون طراز اول در بلند مدت نه تنها ضرر نداشت بلکه می توان گفت سود هم داشت زیرا آن ها که از علمای مشروطه خواه خسته شدند همچنان جایگاه و پناهی داشتند. البته باز تاکید می کنیم که این اثری غیر ارادی بوده و مطلقا صحیح نیست که کسی کنار بنشیند به امید این که روزی محبوب القلوب شود.از طرف دیگر شیوه سکوت امثال آقای درچه ای می تواند فواید دیگری هم داشته باشد این گونه علمای مطرح اگر در حوادث معمول وارد نشوند اما در مواقع خطر و اساسی به یک باره فریاد بزنند، می تواند اثر ویژه ای داشته باشد.در نگاهی اجمالی باید گفت اصل شخصیت علامه درچه ای را باید در همان درس و تدریس و شاگردسازی جستجو کرد و الا ایشان از چهره های شماره یک سیاست اصفهان نیست. اساسا فرق است میان کسی که در مواقع خطر فریاد می زند با کسی که جریان ساز است. کسی که جریان ساز است اولا باید طرح و ایده داشته باشد و قد و قامتی داشته باشد که بیان این طرح و ایده ها با قامت او تناسب داشته باشد. دوم آن که زبان عصری مردم زمان خود را بشناسد.صرف مقامات علمی و حتی معنوی این شرایط را حاصل نمی کند. برای مثال آیت الله شاه آبادی، مرجعی عالی و عارفی وارسته بود، به شدت هم سیاسی و مبارز بود اما هیچ گاه جریان ساز نشد. دلیل این امر آن است که هر زمان، زبان خاص خود را می خواهد. شاید هم ذهن و زبان شاه آبادی ها بالاتر از مردمان عصر خود بوده و در هر صورت آن چه گفته شد عیب چنین مرد بزرگی نیست. درچه ای مرد درس و بحث بود و تمرکز او بر این امور چندان مجال نمی داد که او در ساحات دیگر مطرح شود. آن چه او در مورد مشروطه گفت چه درست و چه غلط، به هر حال جریان ساز و زبان مردم و حوزه علمیه اصفهان نبود. شاید هم او جلوتر را می دید و قامتی بلندتر از دیگران داشت اما در هر صورت مرجع و ملای زمان خود بود اما زعیم نبود.سحاج آقانورالله رهبر مشروطه خواهان اصفهانمقایسه سید درچه ای با حاج آقا نورالله از این حیث می تواند جالب باشد. حاج آقانورالله رهبر مشروطه خواهان است و مردم را دارد. اما آقای درچه ای دارد برای آینده نخبه تربیت می کند. حاجی به عوام می پردازد و سید به خواص. آن یکی نمادی از برون گرایی است و آن دیگری جلوه ای از درون گرایی.قطعا آن ها پشت یک در بسته تصمیم نگرفتند اما گویا مدافعان هویت در یک تقسیم کار خود به خودی می دانسته اند که هر کدام بر کدام مسند بنشینند و کدام جایگاه را برای آیندگانشان بسازند.تذکر: کتاب ستاره ای از شرق از نشر اطلاعات به قلم سید تقی درچه ای بهترین اثر در شناخت آیت الله العظمی درچه ای است.[1] مهدی ملک زاده ، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، کتاب چهارم، صص 926 و 927[2] تاریخ اصفهان جابری انصاری ص 394