واقعا کتاب می‌خوانیم؟

طرح و شرح شماره۵۵ - مهدی نانکلیطراح و نویسنده: مهدی نانکلیبیایید از همان ابتدای کلام با یک‌دیگر صادق باشیم! چه‌قدر مطالعه می‌کنید؟ اصلا کتاب می‌خوانید؟ از آن‌جا که این‌جا از بیرون، دانشگاه است و محیط علمی نامیده می‌شود، شاید خیلی‌ها موضع اعتراض بگیرند کـه آقا این چه حرفی است؟ بله که کتاب می‌خوانیم، زیاد هم می‌خوانیم؛ اصلا خود شما بگویید ببینیم چه‌قدر مطالعه می‌کنید؟ خوب پـس بیایید به خـارج از مرزهای شـریف برویم؛ آن‌جا محیط برای ایـن حرف‌ها مناسب‌تر است. زیاد دور نمی‌شویم؛ همین کوچه و خیابا‌ن‌ها. تهران و شهرستانش زیاد فرقی ندارد. خیابان، خیابان است دیگر. شاید آقا مسعود مکانیک، که خیلی سال است در محل ما کار و زندگی می‌کند سـوژه خوبی باشد. چند سال پیش آقا مسعود، روزش را بـا این روند می‌گذراند کـه هر وقت ماشینی روی چاله‌سرویس مغازه‌اش رویت می‌شد، او درون چاله بـود و هر وقت حجره از ماشین خالی بـود، آقا مسعود را می‌شد چای به‌دست، در حال گپ‌وگفت با دوستانش درحالی‌که داشتند اخبار محل را بازگو و تحلیل می‌کردند؛ جلوی مغازه‌اش یافت و باقی ماجرا... امـا می‌رسیم بـه امروز که دیگر مثل دیروز نیست و این علم است که پیشرفت کرده! حالا آقا مسعود را زمانی که روی چاله خالی است، می‌توان در حالی دید که در گوشه‌ای از مغازه کزکرده و به نمایشگر مالشی خـود خیره شده. امروزه آقا مسعود علاوه بر اخبار محل، اخبار محله‎های نیویورک و لندن را نیز دنبال می‌کند و چه‌بسا اصلا گزارش‌های محله ما، دیگر برایش اتلاف وقت تلقی شود. هربار با دیدن آقا مسعود از خودم می‌پرسم آیا تغییرات آقا مسعود در این چند سال بـه این معنی است که او بیشتر مطالعه می‌کند؟ چون بـه نظرم او بیشتر می‌خواند. اگر چنین است، پس چرا آقا مسعود همان آقا مسعود سابق است؟ مگر نـه این‌که مطالعه موجب تعالی فرد می‌شود؟ شاید بگویید خوب چون تعالی نسبی است و دیگران نیز با او پیش رفته‌اند. اما باز هم بـه نظرم ماجرا کمی بودار است! آقا مسعود داستان‌مان را می‌توان بـا یک ضریب تصحیح ساده به این‌طرف دیوارهای دانشگاه آورد. آخر همه مــا این مسیر را طی کرده‌ایم. یعنی در زمانی نه چندان دور، بیشتر از اینکه چت کنیم، حـرف می‌زدیم و چه‌بسا اصلا چت نمی‌کردیم! امروزه هم بیشتر می‌نویسـیم و هم بیشتر می‌خوانیم. اما آیا ما کتاب‌خوان شده‌ایم؟ نه! چون اصلا کتابی در کار نیست. شاید آن زمان اگرچه تنها چند ساعت مختصر را در هفته در دنیای کلمات و نوشته‌ها می‌گذراندیم ولی بـه لطف وجود همان سرعت کم، فرصت فکرکردن و عمیق‌ترشدن در داده‌های ورودی بــه مغزمان را داشـتیم. یادم است که یکی از نصیحت‌های پدرانه‌ پدرم این بود کـه فرزندم، از این شاخه به آن شاخه پریدن کار خوبی نیست؛ اما الان کافی است قفل گوشی‌ام را باز کنم تا با درختی هزارشاخه مواجه شوم که هر شاخه‌اش خوراکی برای عرضه به مغز بیچاره من دارد. آیا من چاره‌ای جز پریدن از یکی بـه دیگری دارم؟ اما حرف اصلی این است که آیا مطالعه به این معنی است که فقط بخوانیم و بخوانیم و بخوانیم؟ مانند نشستن بر سر سفره‌ای و خوردن و خوردن و خوردن... بدون این‌که بـه محتویات غذا نگاه کنیم؛ بدون این‌که مجالی برای هضمش به خـود بدهیم و بدون این‌که فکر کنیم که اصلا به کدام غـذا نیاز داریم! شاید بهتر باشد قبل از اینکه خودمان را در انبوه خوراکی‌‌های خوش‌رنـگ و بویی که فضای مجازی در اختیارمان می‌گذارد خفه کنیم، بـه این فکر کنیم که بـه قول استاد مطهری مغزمان انباری نیست که هرچه دم دست‌مان است در گوشه‌ای از آن پرت کنیم. مغز ما یک کتابخانه است که قرار است از هرچه در درونش قرار می‌دهیم استفاده کنیم و بهره ببریم. و به این فکر کنیم کـه خواندن مزخرفات تأثیری در سرانه مطالعه ندارد! پی‌نوشت: شاید خود شما هم حدس زده باشید که چه‌قدر این متن زیـر فشار ناشی از محدودیت فضا و زمان خاصه و گذرا شده بود. درحالی که اصلا حرف ما اعتراض به این گذشتن با شتاب از معانی بود! به هرحال اگر این متن موفق بوده باشد، شاید برخی از شما بخواهید عمیق‌تر شوید. می‌خواهم هفته کتاب را دستاویزی قرار دهم بـرای معرفی یک کتـاب! کتاب «کم‌عمق‌ها: اینترنت با مغزمان چه می‌کند» را می‌توان کتاب بسیار مناسبی در این باب دانست. برای افرادی که می‌خواهند بدانند واقعا دارند با مغزشان چه می‌کنند.