اعدام و خشم اخلاقی - با نگاه به چند نمونه

اعدام مقوله‌ای است که می‌توان به آن از دریچه‌های مختلفی نگاه کرد. از آنجا که این امر با جان آدمی مربوط می‌شود، لازم است تا با دقت و وسواس بیشتری آن را بررسی کرد. خشم اخلاقی حالتی است که احتمالا تمام ما تجربه کرده‌ایم. زمانی که خبری را می‌شنویم یا چیزی را می‌بینیم که معتقدیم از مغایر با هنجارهای اخلاقی است دچار خشم اخلاقی می‌شویم. خشم اخلاقی یک حس قدرتمند در درون ماست که میل به مجازات و رسوایی خطاکار را در ما به وجود می‌آورد و شدت می‌بخشد. برای مثال خبرهایی که اخیرا در رسانه‌ها منتشر می‌شود درمورد تجاوز افرادی که شهرتی هم دارند، یک خشم اخلاقی را نسبت به این افراد بر می‌انگیزد.عکس از سایت ترجمان (خشم اخلاقی در عصر دیجیتال)خشم اخلاقی علیه اعدامنمی‌توان انکار کرد که خشم اخلاقی می‌تواند یک نیروی مثبت به نفع خیر جمعی باشد. چرا که حساس بودن جامعه نسبت به تخلف و خطا باعث می‌شود تا تمام افراد با دقت و ظرافت بیشتری عمل کنند. علاوه بر این باعث ایجاد یک حس جمعی در مقابله تا تخلفات خواهد شد. حتی بارها پیش آمده که همین نیروی خیر در خشم اخلاقی به کمک محکومین به اعدام آمده است. افسانه نوروزی یکی از این محکومین بود که خشم اخلاقی جامعه به کمکش آمد.افسانه نوروزی حدود ۵ سال زیر حکم اعدام بود و حکم او در دیوان عالی کشور تایید شده بود. افسانه نوروزی متهم به قتل مردی رئیس اداره‌ی اماکن نیروی انتظامی کیش بود. او در دادگاه ادعا کرده بود که این مرد قصد تجاوز به عنف داشته است و مجبور شده برای دفاع از خود به او آسیب برساند. آسیبی که منجر به مرگ مقتول شده بود. اما با این وجود حکم اعدام او صادر شده بود و در دیوان عالی کشور تایید شد. تا پیش از اینکه این پرونده در رسانه‌ها مطرح شود و یک جو عمومی علیه آن شکل بگیرد، قوه‌ی قضاییه قصد تغییر در رای را نداشت. در نهایت با فشار رسانه‌ها، بررسی مجدد پرونده صورت گرفت و حکم اعدام او شکسته شد. مشخص است که در این پرونده بخشی از جامعه احساس کرده است که در حق کسی ظلم می‌شود. این ظلم محرکی بوده است برای خشم اخلاقی آن‌ها و باعث شده تا با حکم اعدام این زن مخالفت کنند. حساس بودن جامعه نسبت به این موارد مخصوصا زمانی که در راه دفاع از حق دیگری باشد می‌تواند بسیار مفید واقع شود.روی دیگر سکهدر این یادداشت بیشتر قصد دارم به جنبه‌ی دیگری از خشم اخلاقی بپردازم. خشم اخلاقی زمانی زیان بار می‌شود که واکنش نسبت به محرک‌ها با خصم بسیار همراه شود. یعنی شما خطا و تخلفی را می‌بینید و چنان به خشم خواهید آمد که از خطاکار «انسانیت زدایی» می‌کنید. متخلف را فاقد هر ویژگی و حق انسانی می‌بینید و مطالبه‌ی شدید ترین مجازات برای او می‌کنید.انسانیت زدایی را با مثالی از داستان «محکوم به اعدام» نوشته‌ی علی محمد افغانی بیشتر توضیح می‌دهم. در بخش ابتدایی این داستان، یکی از زندان‌بان ها به دنبال یک زندانی وارد زندان می‌شود. شب است و تمام زندانیان خواب هستند و با ورود به زندان خواب آن‌ها مختل می‌شود. زندانیان شاکی با زندان بان بحث و جدل راه می‌اندازند و در این جدل متوجه می‌شوند که یکی از زندانیان محکوم به قتل در آستانه‌ی اعدام قرار گرفته است. کسی که زندانیان معتقدند بی‌گناه است. در خلال مکالمات، زندان‌بان می‌گوید: «اگر دست من بود تمام شما دزدها و متخلفان را اعدام می‌کردم تا در جامعه هیچ بزهکاری باقی نماند.» همینجاست که انسانیت زدایی انجام می‌شود. زندان‌بان اصلا توجه ندارد که با این حرف به راحتی حق حیات هر متخلفی را نادیده می‌انگارد. این انسانیت زدایی دو ایراد بزرگ دارد. اول اینکه هر انسان دارای حقوق و کرامتی انسانی است که حق حیات اولین و ارزشمندترینِ این حقوق است. دومین ایراد بزرگ آن در پاسخ یک زندانی به زندان‌بان نمایان می‌شود. زندانی پاسخ می‌دهد: «اگر همه‌ی ما اعدام شویم آنوقت به وجود پاسبان‌ها نیازی نیست و خودِ تو از بیکاری مجبور به دزدی می‌شوی و اعدامت می‌کنند.» یک مسئله‌ی بدیهی این است که تخلف و خطا ممکن است از هر انسانی سر بزند. وقتی که کسی به واسطه‌ی این اعمال از دیگران انسانیت زدایی می‌کند، اولین تالی فسادش آن است که اگر خودش به آن اعمال دچار شود نیز این انسانیت زدایی شامل حالش خواهد شد.در سال ۹۲ دو جوان برای تامین داروی مادر بیمار خود اقدام به زور گیری ۷۰ هزار تومان کرده بودند. تصاویر زورگیری این منتشر شد و یک خشم اخلاقی در میان مردم برانگیخت. همین خشم اخلاقی باعث ایجاد مطالبه‌ی اعدام آن‌ها شد. این دو جوان به جرم محاربه اعدام شدند. اینگونه است که انسانیت زدایی از متهم باعث می‌شود تا به راحتی کسانی دچار حلقه‌ی دار شوند. آن هم در شرایطی که با مجازات زندان و بازپروری می‌شد این دو جوان را علاوه بر مجازات، به جامعه بازگرداند.مورد دیگری نیز که اخیرا با شروع مبارزه با مفاسد اقتصادی آغاز شد، مطالبه‌ی اعدام اخلال گران و مفسدان اقتصادی بود. فساد اقتصادی ثروتی که مفسدان از آن برخوردار می‌شوند خشم اخلاقی بسیاری را در جامعه بر انگیخته است. علاوه بر این رسانه‌ها مفسدان را عامل اصلی بسیاری از فلاکت‌ها و ناکارآمدی‌های اقتصادی می‌نامند. از آنجا که یک مفسد اقتصادی به نوعی با فساد خود به تمام ملت آسیب رسانده است، عمل او باعث ایجاد یک خشم عظیم اخلاقی می‌شود.همین خشم اخلاقی باعث شده تا بخش زیادی از مردم مطالبه‌ی اعدام مفسدان اقتصادی را داشته باشند. عده‌ای معتقدند که اعدام این متخلفان باعث ارعاب دیگران می‌شود و این گونه فسادها کمتر رخ خواهد داد. پرسش اول این است که مگر جان آدمی وسیله‌ی آموزش به دیگران است؟ ما با انسانیت زدایی از متهم به فساد اقتصادی، او را تبدیل به یک درس عبرت برای دیگران می‌کنیم. درواقع گویی که جان متخلف اقتصادی هیچ اهمیتی برای ما ندارد. هیچ حقی برای او به عنوان یک انسان قائل نیستیم. به جای اینکه او را انسانی ببینیم که مرتکب به تخلف اقتصادی شده و با توجه به انسان بودنش مجازاتی برای او بخواهیم، او را از انسانیت تهی می‌بینیم و تنها به عنوان یک مجرم و متخلف به ایشان نگاه می‌کنیم. گویی که این فرد، نماد و اسطوره‌ای است از یک عمل پلید و زشت. و اگر ما به جهانیان نشان بدهیم که نتیجه‌ی چنین عملی مرگ است، پس پلیدی در جهان کاهش خواهد یافت. درحالی که در جهان ما هیچ انسانی اسطوره و نماد تمام عیار یک عمل نیست که با مجازات آن انسان انتظار کاهش پلیدی داشته باشیم.پوشش خبر اعدام مفسدان اقتصادی در روزنامه‌ی سازندگیمرز باریک میان خیر و شرحال پرسش اینجاست که خشم اخلاقی با این ویژگی و وجود دوگانه، در کل خیر است یا شر؟ قطعا مرز باریکی وجود دارد که می‌تواند یک خشم اخلاقی را به ویژگی پلیدی تبدیل کند. روشن‌ترین معیار برای تشخیص همان است که پیش از این خواندید. باید دید که حاصل این خشم اخلاقی انسانیت زدایی از انسان‌هاست و یا اینکه در عین وجود خشم به وجه انسانی متخلف توجه می‌کنیم؟ وقتی که بحث به اعمال مجرمانه کشیده می‌شود، باید توجه کنیم که هرکس چه متهم و چه مجرم دارای حقوقی است. همانقدر که فرد مجرم سزاوار مجازات است سزاوار برخورداری از حقوق خود نیز هست. نباید با اتکا به خشم اخلاقی او را از هر حق و حقوقی محروم بدانیم.