پادشاهى دادن سام زال را - شاهنامه فردوسی

زال (عکس با هوش مصنوعی ایجاد شده)سلام. من برگشتم با یه بخش دیگه از شاهنامه. برای خواندن بخش قبلی شاهنامه (بازگشتن زال به زابلستان)، اینجا کلیک کنید.جهاندیدگان را ز کشور بخواند ... سخن‌های بایِسته چندی بِراندچنین گفت با نامورْ بِخْرَدان ... که ای پاک و بیدارْ دلْ موبَدانچنین است فرمان هُشیار شاه ... که لشکر همی رانْد باید به راهسوی گُرْگْساران و مازندران ... همی راند خواهم سپاهی گرانبماند به نزد شما این پسر ... که همتای جان است و جفت جگردل و جانم ایدَر بماند همی ... مژه خونِ دل برفشاند همیبه گاه جوانی و کُند آوری ... یکی بیهُده ساختم داوریپسرْ دادْ یزدان، بیانداختم ... ز بی‌دانشی ارج نشناختمگرانمایه سیمرغْ برداشتش ... همان آفریننده بُگْماشتشبِپَرورد او را چو سرو بلند ... مرا خوار بُد مرغ را ارجمندچو هنگام بخشایشْ آمد فراز ... جهاندارِ یزدانْ به من داد بازبدانید کاین زینهارِ من است ... به نزد شما یادگارِ من استگرامیش دارید و پندش دهید ... همه راه و رایِ بلندش دهیدسوی زال کرد آنگهی سام روی ... که داد و دهش گیر و آرام جویچنان دان که زابُلْسِتان خان تُسْتْ ... جهان سر به سر، زیرِ فرمان تستتو را خان و مان باید آبادتر ... دل دوستدارانِ تو شادترکلیدِ در گنج‌ها پیش تو است ... دلم شاد و غمگین به کمْ بیشِ توستبه سام آنگهی گفت زالِ جوان ... که چون زیست خواهمْ من ایدر نَوانجدا پیش‌ترْ زین کجا داشتی ... مَدارم که آمد گهِ آشتیکسی کو ز مادر گُنَهْ کار زاد ... من آنم سِزَدْ گر بِنالم ز دادگهی زیر چنگالِ مرغ اندرون ... چَمیدنْ به خاک و چریدن ز خونکنون دور ماندم ز پروردگار ... چنین پروراند مرا روزگارز گل بهرهٔ من به جز خار نیست ... بدین با جهاندارْ پیگار نیستبدو گفت پرداختنْ دل سزاست ... بِپَرداز و بَر گوی هرچَت هواستستاره شُمَرْ مردِ اخترگرای ... چنین زد تو را ز اختر نیک رایکه ایدر تو را باشد آرامگاه ... هم ایدر سپاه و هم ایدر کلاهگذر نیست بر حکمِ گردان سپهر ... هم ایدر بِگُسْتَرْدْ بایدْت مهرکنون گردِ خویش اندر آور گروه ... سواران و مردانِ دانش پژوهبیاموز و بشنو ز هر دانشی ... که یابی ز هر دانشی رامشیز خورد و ز بخشش میاسای هیچ ... همه دانش و داد دادنْ بسیچبگفت این و برخاست آوای کوس ... هوا قیرگون شد زمین آبنوسخروشیدنِ زنگ و هندی درای ... برآمد ز دهلیزْ پرده سرایسپهبد سوی جنگ بنهاد روی ... یکی لشکری ساخته جنگجویبِشُد زال با او دو منزلْ به راه ... بدان تا پدرْ چون گذارد سپاهپدرْ زال را تنگ در برگرفت ... شگفتی خروشیدن اندر گرفتبفرمود تا بازگردد ز راه ... شود شادمان سوی تخت و کلاهبیامد پر اندیشه دستانِ سام ... که تا چون زیَد تا بُوَد نیک نامنشست از برِ نامور تختِ عاج ... به سر بر نهادْ آن فروزنده تاجابا یاره و گرزهٔ گاوسَر ... ابا طوقِ زرّین و زرّین کمرز هر کشوری موبدان را بخواند ... پژوهید هر کار و هر چیز راندستاره‌شناسان و دین آوران ... سواران جنگی و کین‌آورانشب و روز بودند با او به هم ... زدندی همی رای بر بیش و کمچنان گشت زال از بس آموختن ... تو گفتی ستاره است از افروختنبه رای و به دانش به جایی رسید ... که چون خویشتن در جهان کس ندیدبدین سان همی گشت گردانْ سپهر ... اَبَر سام و بر زال گسترده مهرداستان از چه قرار است؟سام به دستور منوچهر به سمت گرگساران و مازندران می‌رود تا با مخالفان بجنگد. قبل از رفتن،‌ بزرگان را جمع می‌کند و زال را به عنوان جانشینش به آن‌ها معرفی می‌کند. به آن‌ها می‌گوید من خطای بزرگی کردم ولی خدا پسرم را دوباره به من برگداند. او را به شما امانت می‌سپارم. گرامی بداریدش و راه و رسم زندگی به او یاد بدهید.بعد هم از زال می‌خواهد دانشمندان را پیش خودش جمع کند و مشغول آموختن علم و هنر شود. سپس به راه می‌افتد. زال دستور پدر را اجرا می‌کند و آن‌قدر در خصوص علوم و فنون می‌آموزد تا مثل ستاره‌ای درخشان می‌شود. معنی شعر پادشاهی دادن زال سام زر راجهاندیدگان را ز کشور بخواند ... سخن‌های بایِسته چندی بِراندسام بزرگان کشور را به مقر پادشاهی فراخواند و سخن‌های مهمی به آن‌ها گفت.بایسته: ضروری - لازم - سزاوار و مهمچنین گفت با نامورْ بِخْرَدان ... که ای پاک و بیدارْ دلْ موبَدانچنین است فرمان هُشیار شاه ... که لشکر همی رانْد باید به راهسوی گُرْگْساران و مازندران ... همی راند خواهم سپاهی گرانگفت:‌ «ای بزرگان خردمند و موبدان مخلص و بی‌کینه، پادشاه دستور داده است که با لشکری بزرگ به گرگساران و مازندران بروم.»هشیارشاه: پادشاه بیدار و هشیار - منوچهرگرگساران: نام سرزمینی در طبرستان. برخی می‌گویند اسم این سرزمین گرگساران بوده چون مردم فکر می‌کردند که ساکنین این سرزمین شبیه به گرگ بوده‌اند و پیوندی با گرگ‌ها داشته‌اند.بماند به نزد شما این پسر ... که همتای جان است و جفت جگرپسرم (جگرگوشه‌ام) را اینجا نزد شما امانت می‌گذارمدل و جانم ایدَر بماند همی ... مژه خونِ دل برفشاند همیاو جان من است و از اینکه باید اینجا تنهایش بگذارم، غمگینم و اشک می‌ریزمایدر: اینجادل و جان: استعاره از زال (سام، زال را مثل دل و جانش دوست دارد)مژه: کنایه از چشمبه گاه جوانی و کُند آوری ... یکی بیهُده ساختم داوریقبلا که پهلوانی جوان بودم، بیهوده با خدا به جنگ و ستیز برخواستم و کار خدا را قضاوت کردمکندآوری (گندآوری): پهلوانیداور: در شاهنامه به معنی جنگ است؛ ولی امروز معنی قضاوت می‌دهد. (در این بیت به هر دو صورت معنی می‌دهد.)یکی بیهده داوری: یک قضاوت نادرست و الکیپسرْ دادْ یزدان، بیانداختم ... ز بی‌دانشی ارج نشناختمخداوند به من پسری داد و من آنقدر بی‌عقل بودم که او را بی‌ارزش فرض کردم و رهایش کردمگرانمایه سیمرغْ برداشتش ... همان آفریننده بُگْماشتشبِپَرورد او را چو سرو بلند ... مرا خوار بُد مرغ را ارجمندسیمرغ آن را پیدا کرد. همان پسری که در نزد من خار و خفیف بود، در نزد سیمرغ ارزشمند بود. سیمرغ او را پرورش داد تا به سرو بلندی که امروز هست،‌ تبدیل شد. همان: بدون شکرا (در مرا و مرغ را): به معنی در نزدِ من و در نزدِ سیمرغچو هنگام بخشایشْ آمد فراز ... جهاندارِ یزدانْ به من داد بازو در نهایت خدا من را بخشید و پسرم را به من برگرداند.بدانید کاین زینهارِ من است ... به نزد شما یادگارِ من استو حالا، زال امانت و یادگار من نزد شما است.زینهار: امانتگرامیش دارید و پندش دهید ... همه راه و رایِ بلندش دهیداو را گرامی بدارید و نصیحتش کنید. راه و روش زندگی را به او بیاموزید.سوی زال کرد آنگهی سام روی ... که داد و دهش گیر و آرام جویسام سپس به سمت زال نگاه کرد و گفت: به دنبال عادل و رحیم و صلح‌طلب باش آرام جوی: صلاح‌اندیش - صلح‌طلب - آشتی‌خواهچنان دان که زابُلْسِتان خان تُسْتْ ... جهان سر به سر، زیرِ فرمان تستبدان که زابلستان خانه‌ی تو است و مردم تحت فرمان تو هستند.خان: خانهتو را خان و مان باید آبادتر ... دل دوستدارانِ تو شادترتو باید تلاش کنی که خانه‌ات را از قبل آبادتر کنی تا مردم و فرمانبرداران تو هر روز شادتر از قبل باشند.کلیدِ در گنج‌ها پیش تو است ... دلم شاد و غمگین به کمْ بیشِ توستحالا همه‌چیز در اختیار تو است و من هم همیشه نگرانت هستمکم بیش: کنایه از همه‌چیزبه سام آنگهی گفت زالِ جوان ... که چون زیست خواهمْ من ایدر نَوانزال در جواب می‌گوید: من چنین زندگی‌ای را بدون تو نمی‌خواهمنوان: نالانجدا پیش‌ترْ زین کجا داشتی ... مَدارم که آمد گهِ آشتیتو قبلا من را از خودت جدا کردی، حالا که دوباره با هم آشتی کرده‌ایم، من را تنها نگذار.کسی کو ز مادر گُنَهْ کار زاد ... من آنم سِزَدْ گر بِنالم ز دادمن از همان وقتی که به دنیا آمدم، گناهکار بوده‌ام و حق دارم از زمین و زمان و عدالتِ خدا شکایت کنم.گهی زیر چنگالِ مرغ اندرون ... چَمیدنْ به خاک و چریدن ز خونمن آنی هستم که زیر چنگال سیمرغ بزرگ شدم و در خاک و خون (نه در قصر) زندگی کردم.چمیدن: به معنی خرامیدن است؛ ولی اینجا معنی «زندگی کردن» می‌دهدکنون دور ماندم ز پروردگار ... چنین پروراند مرا روزگارحالا هم که قرار است از پدر دور بمانم و به دست روزگار تربیت شوم (پدری بالای سرم نخواهد بود که من را تربیت کند.)پروردگار: یعنی کسی که چیزی را پرورش می‌دهد. اینجا کنایه از سام است.ز گل بهرهٔ من به جز خار نیست ... بدین با جهاندارْ پیگار نیستاز تمام چیزهای خوب دنیا، فقط بدی‌ها و زشتی‌ها قسمتِ من می‌شود و در این باره نمی‌توانم با خدا بجنگمجهاندار: خداگل: نماد تمام چیزهای خوبخار: نماد تمام چیزهای بد و آزاردهندهبدو گفت پرداختنْ دل سزاست ... بِپَرداز و بَر گوی هرچَت هواستسام می‌گوید: هر چه بگویی حق داری. خودت را خالی کن.پرداختنِ دل: خالی کردن دلهرچت: هر چه تو راستاره شُمَرْ مردِ اخترگرای ... چنین زد تو را ز اختر نیک رایکه ایدر تو را باشد آرامگاه ... هم ایدر سپاه و هم ایدر کلاهاخترشناسان گفتند که تو آینده‌ی خوبی داری. خانه‌ی تو اینجاست و این سپاه و این تخت پادشاهی برای تو است.ستاره‌شمر: منجم و اخترشناسکلاه: کنایه از تاج پادشاهیایدر: اینجاگذر نیست بر حکمِ گردان سپهر ... هم ایدر بِگُسْتَرْدْ بایدْت مهرنمی‌شود از سرنوشت فرار کرد و تو باید همینجا باشیکنون گردِ خویش اندر آور گروه ... سواران و مردانِ دانش پژوهبیاموز و بشنو ز هر دانشی ... که یابی ز هر دانشی رامشیحالا گروهی از مردان جنگی و دانشمندان را نزد خودت جمع کن و به دنبال کسب دانش و یادگیری مهارت‌های آن‌ها باش.رامش: آرامش - آسودگیز خورد و ز بخشش میاسای هیچ ... همه دانش و داد دادنْ بسیچبه فکر پرورش خودت و بخشش به مردم باش.بسیچ: مهیا کردن - تدبیر کردنبگفت این و برخاست آوای کوس ... هوا قیرگون شد زمین آبنوسخروشیدنِ زنگ و هندی درای ... برآمد ز دهلیزْ پرده سرایاین را گفت و آماده‌ی عزیمت شد. صدای طبل جنگی بلند شد و از سُم اسب‌ها و فیل‌های جنگی گردوخاکی به هوا بلند شد که آسمان را تیره کرد و زمین سیاه‌رنگ. سپاه حرکت کردند و از قصر خارج شدند.زنگ و درای: ابزارهای جنگی (یک کاسه بزرگ فلزی که با چکش به آن می‌کوبیده‌اند)دهلیز: دالانسپهبد سوی جنگ بنهاد روی ... یکی لشکری ساخته جنگجویبه این ترتیب، سام با لشکری جنگجو عازم شد.بِشُد زال با او دو منزلْ به راه ... بدان تا پدرْ چون گذارد سپاهزال تا دو اتراق‌گاه بعدی هم همراهش رفت تا ببینید پدر چطور سپاه را حرکت می‌دهد.منزل: مسافت بین دو اتراق‌گاه را منزل می‌گویند. (مسافتی که یک کاروان در یک روز طی می‌کند)گذاردن: گذراندن - به حرکت درآوردن و گذر دادنبدان: برای این کهپدرْ زال را تنگ در برگرفت ... شگفتی خروشیدن اندر گرفتسام پسرش را محکم بغل کرد و شگفت‌انگیز اینکه به گریه افتاد.شگفتی: به شیوه‌ای شگفتبفرمود تا بازگردد ز راه ... شود شادمان سوی تخت و کلاه به او گفت تا به قصر برگردد و شاد باشد و نگران و اندوهگین نباشد.بیامد پر اندیشه دستانِ سام ... که تا چون زیَد تا بُوَد نیک نامزال هم با فکری مشغول برگشت. مدام به این فکر می‌کرد چطور باید زندگی کند تا نام نیک از او باقی بماند.دستانِ سام: زال که ملقب به دستان است.نشست از برِ نامور تختِ عاج ... به سر بر نهادْ آن فروزنده تاجبر تخت پادشاهی زابل نشست و تاج بر سر گذاشت. ابا یاره و گرزهٔ گاوسَر ... ابا طوقِ زرّین و زرّین کمربا دستبند و گرزه‌گاوسر و گردنبند طلا و کمربند زرین (در نهایت آراستگی)یاره: بازوبند - دستبندابا: همراه و همدوشز هر کشوری موبدان را بخواند ... پژوهید هر کار و هر چیز راندموبدان و بزرگان کشور را فراخواند تا تمام علوم و فنون را یاد بگیرد.ستاره‌شناسان و دین آوران ... سواران جنگی و کین‌آورانشب و روز بودند با او به هم ... زدندی همی رای بر بیش و کماخترشناسان و بزرگان دینی و پهلوانان و جنگجویان شبانه‌روز به او آموزش می‌دادند.بیش و کم: کنایه از همه چیزچنان گشت زالْ از بس آموختن ... تو گفتی ستاره است از افروختنبه رای و به دانش به جایی رسید ... که چون خویشتن در جهان کس ندیدآنقدر یاد گرفت که دیگر هیچکسی به پایش نمی‌رسید و از همه بهتر شده بود (همه‌چیز را به بهترین و کامل‌ترین حالت آموخت).بدین سان همی گشت گردانْ سپهر ... اَبَر سام و بر زال گسترده مهرو زمان برای سام و زال اینگونه گذشت و دنیا به کام آن‌ها بود.ابر: برایبرای مشاهده بخش بعدی شاهنامه (آمدن زال به نزد مهراب کابلی)، اینجا کلیک کنید.