بیست بگیر و بی‌سواد باش!

چگونه نمره‌ی بیست، توهم دانش را در شما ایجاد می‌کند«شما امسال کنکور دارید باید همه‌ی وقت‌تون رو برای درس بذارید. مهمونی، مسافرت، کتاب غیردرسی خوندن تعطیل! بعد کنکور برای همه‌ی این کارها وقت هست.» این جملات مشاور مدرسه بود. 9سال پیش که تازه سوم دبیرستان را تمام کرده بودیم و کلاسهای پیش‌دانشگاهی شروع شده بود. بعد از ظهر همان روز، مشاور مدرسه با خانواده‌هایمان جلسه داشت. عین همان جملات را مشاور به مامانم گفته بود. با غول کنکور یک سال فاصله داشتیم و به قول اولیای مدرسه باید فکر و ذکرمان قبولی در کنکور می‌شد. اینگونه بود که ما فهمیدیم که نه فقط مسافرت‌های چند روزه بلکه چند دقیقه خواندن کتاب غیردرسی در هفته هم ممنوع است! چرا ؟ چون ما کنکور داشتیم. حتی اگر آن کتاب روانشناسی رشد یا فلسفه‌ی ارسطو بود. با این که این سرفصل‌ها را در کتاب درسی‌مان داشتیم ولی لزومی نداشت وقت‌مان را صرف‌شان کنیم چون کارهای مهم‌تری داشتیم. مدرسه ناخودآگاه به ما می‌گفت دلیلی ندارد بیشتر از کتاب جغرافیای دبیرستان از جغرافیای ایران بدانیم وقتی که قرار نیست از آن در کنکور استفاده کنیم. خواندن رمان و کتاب‌های داستان هم ناگفته مشخص بود که اشتباه است. آن روز پس از کمی غر زدن به مشاور مدرسه که خب ما دوست داریم سفر و مهمانی برویم مشاور هم گفت که:« خب بعد از کنکور برید. امسال سال مهمیه اگه خوب درس نخونین پشیمون می‌شید. مگه نمیخواین رتبه خوب بیارید؟ مگه نمیخواین رتبه زیر صد بیارید. ما پارسال 25 تا رتبه دو رقمی داشتیم یک نفر یه رقمی. امسال هم رو شما حساب کردیم.»آن روزها کنکور و قبولی را در دانشگاه بزرگ‌ترین و تنها دغدغه من بود. من آن زمان اعتقاد داشتم که اولیای مدرسه خیر و صلاح ما را می‌خواهند و همه‌ی توصیه‌هایشان را باید گوش کرد. به همین دلیل نصیحت مشاور مدرسه را پذیرفتم و دور تفریح، سفر و البته کتاب‌های غیردرسی را خط کشیدم. برنامه‌ی روزانه من در سال کنکور این گونه بود: 6صبح بیدار شدن از خواب و خوردن صبحانه، 6ونیم پوشیدن لباس مدرسه، 6و45 دقیقه رفتن به مدرسه، 7وربع رسیدن به مدرسه، 7وربع تا 7ونیم مراسم صبحگاه مدرسه، 7ونیم شروع کلاس‌ها، روزهای زوج تا ساعت سه بعد از ظهر در مدرسه می‌گذشت. تا می‌رسیدم به خانه و ناهار می‌خوردم ساعت 4 شده بود. بقیه ساعت‌های باقی مانده روز هم به حل تمرین‌ها و خواندن درس‌ها و آمادگی برای آزمون‌های ماهانه سنجش می‌گذشت. آزمونهای تستی‌ای که قرار بود رستگاری بزرگ یعنی قبولی در کنکور را برای من به ارمغان آورد. شب‌ها ساعت 10 می‌خوابیدم و آماده‌ی روزی شبیه به روز قبل می‌شدم. یکشنبه‌ها و پنجشنبه‌ها هم از 6صبح برنامه همین بود. فقط به جای سه، ساعت 6عصر تعطیل می‎‎شدیم و وقتی به خانه می‌رسیدم دراز کشیدن جلوی تلویزیون و دیدن «ساختمان پزشکان» را به هر کار دیگری ترجیح می‌دادم. خسته‌تر از آن بودم که کتابی در دست بگیرم یا تمرینی حل کنم. روزهای سه‌شنبه اما با کل روزهای هفته فرق داشت. یک روز تعطیل وسط هفته که نه در اختیار برنامه مدرسه بودم و نه هیچ یک از اعضای خانواده تا عصر خانه بودند که به من تذکر بدهند که کمتر بخوابم و بیشتر درس بخوانم تا رتبه‌های سنجش بهتر بشود. می‌توانستم از این موقعیت استفاده کنم و درس را بپیچونم و به خواب و دیدن تلویزیون زمانم را بگذارنم اما من عذاب وجدان روزهای یکشنبه و پنجشنبه را که بعد از مدرسه درس نمی‌خواندم داشتم. این گونه بود که سه‌شنبه‌های بدون مدرسه به تست و تمرین گذشت. بیشتر جمعه‌ها هم به آزمون‌های 4گزینه‌ای و آمادگی برای هفته بعد می‌گذشت و خبری از استراحت و تفریح نبود. در همه‌ی این روزها، هر وقت نگاهم به کتاب‌های خوانده نشده کتابخانه می‌افتاد با خودم می‌گفتم بعد از ساعت 12روز شنبه14تیر 90، وقت برای خواندن همه‌یشان را دارم. درست مثل سیندرلا که تا ساعت 12 وقت داشت که خودش را به شاهزاده ثابت کند و گرنه خوشبختی را از دست می‌داد. منم تا ساعت 12 روز کنکور می‌توانستم خودم را ثابت کنم و به خوشبختی برسم. کل پیش‌دانشگاهی فقط کتاب‌ها و جزوه‌های کنکور را خواندم. اگر می‌دیدم کسی از همکلاسی‌هایم نیز رمان یا مجله در دست دارم به او تذکر می‌دادم ای کاش وقتش را برای جزوه‌های تست عربی بگذارد نه کتاب‌های غیرضروری! این گونه بود که سال تحصیلی 89-90 بدون کتاب‌های غیردرسی گذشت البته این اتفاق خیلی هم نتیجه‌ی بدی نداشت. من با رتبه‌ی 250 کنکور انسانی وارد دانشگاه تهران شدم و در رشته‌ای که می‌خواستم تحصیل کردم. پیش‌دانشگاهی اگرچه من را برای کنکور آماده کرد اما من و خیلی از دانش‌آموزانی را که شرایطی شبیه به من داشتند به کتاب‌های درسی محدود کرد. تا این جای متن احتمالا همه‌ی کتاب نخواندن‌های من را به گردن مشاور و غول کنکور بیندازید البته آن‌ها تاثیر داشتند ولی من از سال‌های پیش از آن یاد گرفته بودم که کتاب آنقدرها هم به درد بخور نیست. نه فقط من بلکه بیشتر دانش‌آموزانی که تجربه‌ی تحصیل در سیستم آموزش و پرورش کشور را داشتند این گونه تربیت شده بودند.حالا که 12 سال دوره‌ی دانش‌آموزی را مرور می‌کنم همه‌ی روزها و سال‌ها کتاب درسی اولویت اصلی‌ام بود. معلم‌ها و کتاب درسی همین را می‌خواستند. بگذارید مثالی بزنم من عاشق درس تاریخ بودم. از چهارم دبستان که تاریخ به برنامه‌ی درسی اضافه شد همیشه 20 می‌گرفتم. درس‌های داده نشده را جلو‌جلو می‌خواندم. اسم همه‌ی پادشاهان و سلسله‌هایشان را حفظ بودم البته آن‌هایی که در کتاب درسی آمده بود. هیچ اطلاعات دیگری خارج از کتاب تاریخ مدرسه نداشتم. نه اطلاعی داشتم و نه احساس می‌کردم که باید اطلاعاتی کسب کنم. در دبیرستان با این که در رشته‌ی انسانی درس خواندم اما هیچ وقت به ذهنم نرسید که باید کتا‌ب‌های تاریخی را که در آخر کتاب در فهرست منابع آمده بود بخوانم. فکر می‌کردم با دانستن نسبت ابوطالب با پیامبر اکرم(ص)، تاریخ اسلام را می‌دانم. همین که می‌دانم موسس سلسله صفوی را کیست پس یعنی تاریخ تشیع در ایران را بلدم. همین که می‌دانم محکوم‌شدگان دادگاه نورنبرگ را چه کسانی بودند پس یعنی به تاریخ معاصر تسلط دارم. البته مدرسه تلاش‌هایی در راستای کتاب خواندن ما می‌کرد اما بیشتر این برنامه‌ها به برنامه‌های فرمالیته و نمایشی در روز کتابخوانی یا دهه‌ی فجر محدود می‌شد. برنامه‌هایی که بیشتر رزومه‌ی مربی پرورشی را پر می‌کرد و عکس‌های قشنگی از اهدای کتاب به دانش‌آموزان در آلبوم مدرسه اضافه می‌کرد تا این که ما را کتاب‌خوان کند. نه کتاب‌ها جالب بود و نه تشویق‌های سر صف ما را مجاب می‌کرد که طبق گفته‌ی شعارهای کتاب فارسی، کتاب بهترین دوستمان باشد. همکلاسی‌هایمان دوست‌های بهتری بودند. با آنها بیشتر خوش می‌گذشت و دلیلی نداشت هم برای کتاب درسی وقت بگذاریم و هم برای کتابهای غیردرسی.در همه‌ی 12 سال تحصیل من اکثر اوقات نمره‌های بالای 18 می‌گرفتم و همین برای رضایت والدین و افتخار معلم‌ها کافی بود. وقت‌هایی هم که والدین ناراضی بودند و معلم‌ها از دستم ناراحت بودند زمانی بود که نمره‌ای کمتر از 18 گرفته بودم و همه‌ی مطالب درسی را کامل از بر نبودم. البته من آنقدرها هم با رمان و داستان بیگانه نبودم. نیمه‌ی اردیبهشت زمان سر زدن به نمایشگاه کتاب تهران بود. چند ساعتی در غرفه‌ی کودکان و نوجوان با مادرم می‌گشتم و با خرید 5،6 جلد به خانه برمی‌گشتیم. کتابها می‌ماند در کتابخانه تا تعطیلی مدارس. روزهای بلند تابستان زمان خوبی بود که در داستان‌های نویسندگان مطرح دنیا غرق شوم. همان تابستان‌های گرم بود که من را با چالز دیکنز، هانس کریستین اندرسون و... آشنا کرد. فرقی نمی‌کرد قهرمان داستان، شرلوک هولمز باشد یا آنشرلی. من در دنیای قهرمان غرق می‌شدم و منتظر بودم که ببینم قصه‌ی زندگی‌اش به کجا می‌رسد. برگ‌های درختان که زرد می‌شد شاهنامه به آخرش رسیده بود. مادرم رمان‌ها را جمع می‌کرد و در طبقه بالایی کتابخانه می‌گذاشت بابام طبقات پایینی کتابخانه را با کتاب‌های مدرسه پر می‌کرد.تا 18 سالگی مطالعات غیردرسی من به کتاب‌های خریداری شده از نمایشگاه کتاب محدود بود و دنبال مطالعات جدی‌ای در هیچ رشته و زمینه‌ای نبودم. خواندن همین کتاب‌های محدود هم من را به کتاب‌خوان حرفه‌ای بین هم سن و سال‌هایم تبدیل کرده بود. بابام افتخار می‌کرد که دخترش گوژپشت نتردام را در 14 سالگی خونده بود و من هم در مدرسه پز می‌دادم که من هم کتاب برباد رفته را خوانده‌ام هم فیلمش را دیده‌ام. البته بعد‌ه‌ها یادم گرفتم با رفتن به کلاس‌های زبان بهتر می‌توانم در کلاس‌های مدرسه خودی نشان بدهم و دانشم را به رخ بقیه بکشم. معلم‌ها کسانی که مثل زبان مادری انگلیسی صحبت می‌کردند بیشتر دوست داشتند تا آن‌ها که عاشق «پی‌پی جوراب بلند» بودند. از راهنمایی یاد گرفتم که تابستان‌ها می‌تواند با کلاس‌های زبان پر شود نه رمان‌های ممنوعه‌ی عاشقانه!19 سالگی هم مثل سال‌های قبل داشت سپری می‌شد. جای مدرسه را دانشگاه گرفته بود اما یک جای کار لنگ می‌زد. یکی از اولین روزهای دانشجویی اتفاقی وارد جمعی شدم که همه سال بالایی من بودند. بحث آنها جنبش دانشجویی فرانسه بود. از فرانسه‌ی نیمه دوم قرن بیست میگفتند. از تاثیر جنبش دانشجویی بر کارگران را حرف می‌زدند و من هاج و واج نگاه‌شان می‌کردم. من که خودم را استاد تاریخ می‌دانستم از حرف‌هایشان سردر نمی‌آوردم. من که دبیرستان تاریخ فرانسه را خوانده بودم. درباره جنگ‌های صد ساله، ناپلئون کبیر، مارشال دوگل و نقش فرانسه در جنگ‌های جهانی می‌دانستم اما چرا اینقدر با این بحث غریبه بودم. واقعیت این بود که من فقط بخش کمی از تاریخ فرانسه را بلد بودم ولی فکر می‌کردم به کل تاریخ فرانسه مسلط هستم. مدرسه توهم دانش زیاد را در من ایجاد کرده بود. بیست‌های درس تاریخ به من می‌گفت تو عالی هستی و نیازی به دانش دیگری نداری. حالا که وارد دانشکده‌ی علوم اجتماعی شده بودم می‌فهمیدم چقدر به تاریخ نیاز دارم. لازمه‌ی فهم دانش اجتماعی تاریخ است اما نه تاریخی که کتاب‌های مدرسه روایت می‌کرد. تاریخ هزاران شاخه دارد و من حتی تنه‌ی اصلی را هم کامل بلد نبودم.کجای راه را اشتباه آمده بودم. در کنکور سراسری تاریخ را 80درصد زده بودم. درصدی که به درصد تاریخ رتبه‌های تک رقمی کنکور نزدیک بود، پس در سال‌های قبل چی کار باید می‌کردم که نکردم. من به هدفی که خودم و مدرسه می‌خواستیم یعنی قبولی در دانشگاه تهران رسیده بودم. ما اصلا برنامه‌ای برای افزایش دانش و فهم تاریخ فرانسه نداشتیم پس طبیعی بود که من از جنبش دانشجویی فرانسه سر درنیاورم. هدف من رتبه سه‌رقمی بود که به آن رسیده بودم. روزهای بعد در دانشگاه فهمیدم من نه تنها از تاریخ فرانسه درکی ندارم بلکه تاریخ ایران را هم درست نمی‌دانم. دانشجوی ارتباطات بودم اما فقط می‌دانستم اولین روزنامه‌ی ایران کاغذ اخبار نام داشته است. من حتی نمی‌دانستم در چند شماره و کجا چاپ شده است، مسائل پیچیده‌تر مثل این که محتوای کاغذ اخبار چی بوده و چرا چاپ شد که پیشکش!در 19سالگی فهمیدم چه اشتباه بزرگی را مرتکب شده بودم که کتاب نقش کمرنگی در زندگی‌ام داشته است. چقدر کتاب‌هایی که خوانده‌ام به من توهم فهم داده است! چقدر باید بیشتر کتاب بخوانم و کمتر در چهارچوب کتاب‌های درسی بمانم. من سال‌ها خطا کرده بودم و حالا وقت جبران بود.مدرسه از من نمره بیست بگیر خوبی ساخت، اما فرد عمیقی حتی در یک درس نساخت. معلم‌ها و والدینم مقصر بودند؟ شاید. اما بیش از این افراد، سیستمی که دانش‌آموز خوب را در معدل نهایی و رتبه کنکور تعریف می‌کرد مقصر بود. اگر از پدر و مادری دیگر متولد شده بودم یا در مدرسه‌ای دیگر هم درس میخواندم اوضاع تفاوت چندانی نداشت. البته باید خدا را شاکر باشم که مادرم هر سال من را به نمایشگاه کتاب تهران می‌برد، بابام از این که دخترش رمان می‌خواند خوشحال بود و البته مدرسه مسابقه کتابخوانی داشت. خوش‌اقبال بودم که ساکن پایتخت بودم و با کتابفروشی‌های معروف شهر نیم ساعت فاصله داشتم. اگر امروز به سال‌های مدرسه برگردم کمی در حرف‌های مشاور تردید می‌کردم و خودم را به کتاب‌های درسی محدود نمی‌کردم و منتظر روزی بعد از کنکور برای شروع کتاب‌های غیردرسی نمی‌ماندم.