خودِ فردی وخودِ اجتماعی در: «دفترِ شعر» قطب لارگاردین از نغمه ششگُل

به قلم:عابدین پاپی(آرام)خودهمان حس ذهنی است که به ما می ­گوید ازبقیه جدا هستیم نوعی حسِ درونی و آیدتیک(درون بینی ذاتِ شهود) است که تعریف شخصی ندارد اما به دنبال جوابی جامع الاطراف برای «من» شماست . می­ تواند حسی انتزاعی باشد که پی­آمدهایی واقعی را به نمایش می­ گذارد. من از آنِ سن است که (selfconscious)«خودهشیار»راتجربه می­ کند. هوشیاری و ناهوشیاری دو عنصرِ مهم درایجاد خودِ فردی وخودِاجتماعی افرادندکه او را نسبتِ به خلاقیت ِخویش و محیطِ پیرامون کمک می­ کنند. سُراینده در خودش و دربطنِ طبیعت وجامعه دست به نوآوری و نوزایی می­زند که این نوآوری ها ریشه درهوشیاری و ناهوشیاری دارند . شعر نوعی تجسم ذهنی و ادراکی است که سُراینده ازمحیط درونی و پیرامونی خودیافت و دریافت می­ کند. ازاین منظر ، خودِ فردی سُراینده یک تجربه ی زیستی مختصِ به خودش است که دردامنه های اجتماع فهم و درک می­کند و این تجارب را یا می ­نویسد و یا می­ سُراید اما خوداجتماعی یک زیست تجربی زیست مند و قابلِ توجه از خود و جامعه و طبیعت است و تقریبن می­ توان گفت خودِاجتماعی سُراینده در شعرزمانی اتفاق می­ افتد که سُراینده به بینش ِاجتماعی و طبیعی دست می­ یابد. دیگر نکته، هویت سُراینده و ماهیت شعر است که این دو وابسته و همبسته ی به یکدیگرند و تا زمانی که سُراینده خودش خودش نباشد و به اصطلاح این همانی آن همانی نباشد این هویت شکل نمی ­گیرد و به همین خاطر است که نگارنده معتقدم که سُراینده باید به «منِ واقعی» خودش دست یابد و درآنجاست که می­ تواند به دایره ی دنیای « منِ اجتماعی» نیزسفر کند. از سویی دیگرمی­ توان ابراز داشت که: زبان شاعر درچارچوب سه پارامتر متنی قرار دارد. نخست: «با متن» دو دیگر ،«درمتن» و سه دیگر،«دیگری درمتن» می­ باشدو درواقع سیر اندیشگی سُراینده درشعر وابسته و دلبسته ی به همین سه پارامتردرحرکت و تکاپوست. متن(text) سرشت وجوهره­ و خمیرمایه ی نوشتار است که دارای زیرلایه هایی معرفت شناسانه و زبان شناسانه می باشد.بنابر، این مقدمه چینی­ آنچه که فرآروی ماست دفترِ شعری است: با نام:« قطب لارگاردین» ازنغمه ی ششگُل که درسال ِ 1399 توسطِ انتشارات سارات تهران منتشر شده است.طرحِ جلدِ دفترِشعربا نامِ دفترِ شعر نوعی ارتباط موضوعی و معنایی را برقرار می­ کند به طوری که رویکردِ طراح نوعی رویکردِ روانشناختی به جامعه است و می­خواهد که اختلالات روحی و روانی جامعه را به دایره ی نمایش بیاوردو شعرِ انتخابی پشت جلد مجموعه نیز درابعادی با طرح و نامِ دفترِشعرازحیث معنا و مفهوم مطابقت و همگون است .لارگاردین نوعی قرص اعتیاد آور و نیرو زا و محرک و ضد اضطراب است که درجوامع جهان سوم که تفریح و تفرج سالمی ندارند بیشترمتداول است و علت نامگذاری دفتر شعر درقالبِ مفهومی چون:«قطب لارگاردین» بدین سبب است که صاحب این دفتر شعرنیت برآن دارد که چالش ها و انومی های جامعه را در بافتاروساختارزبانِ شعربه تصویربکشاند. با نمونه هایی ازدفترشعر:الف) خودِ فردینمونه ی 1هرچه می­ شمارمکم نمی­ شوداز میل زندانممیله میله میلهمی­ میردوسوسه ی آسماندرهوایمبه خودکشی قفسبعد ازپرنده فکرمی­ کنم!شعربا نوعی آشنازدایی فردی آغازمی­ شود و مراحلی را ازحیثِ معنا طی می­ کند که با خودِ فردی سُراینده ارتباطی عمیق دارند به گونه ای که شعر یک چیزی را می­ گوید اما منظور چیزهای دیگری هم هست که این چیزهای دیگر تبدیل به خودِ اجتماعی نمی شوند زیرا که گزینش افعال دربطنِ شعر پیامی فردی و شخصی را توأم با تجارب سُراینده درجامعه را نشان می ­دهند. پایان بندی شعر زیباست از این رو که سُراینده دم ازخودکشی قفس بعد ازپرنده می­زند و گویی نوعی برخلاف جهتِ دریای اجتماع را برای شناکردنِ زبانِ خودش برگزیده است . تجربه ی زیستی شاعر نمادی ازهمان چیزی است که می­ سُراید و همدلی و همزبانی قفس و پرنده را درقالب زبانی گروتسک وار بیان می­ کند که گویا نوعی همذات پنداری با یکدیگر دارند و درواقع می­ توان گفت نگاهِ سُراینده به قفس و پرنده یک نگاه مجزا و متفاوت بوده که ازتجارب فردی خود دریافت کرده است .نمونه 2وقتی« خدا»مرا پَس زدآغوشت«حافظم» بوداین روزهادلمبرای «خداحافظی» با خداتنگ است!توجه به فرهنگ کلمات و کارکشیدن ازکلمه درجهت نیل به یک معنای مدنظراز عمده مهارت های سُراینده درشعرمحسوب می­ شوند که کم و بیش دردفترشعرخانم ششگُل به چشم می­ آید. کاری مینی مال (کوتاه) است که دربافت ِمعنایی بلندی خود را درابعادی نشان می­دهد و دیالوگ ها چند جانبه است که فی مابین خدا ، معشوق و سُراینده شکل می­ گیردو تم ( درون مایه) شعرمی­ تواند عاشقانه باشد .درشعر دو تاخدا و حافظ آمده که نماد و نمودِ زبان استعاره ِسُراینده را معین و تبین می­ کند.نمونه 3معشوق بودنت دریاستدلتنگیت اَبر...همیشهشعرهایم رابه باران می­ کشانی.سُراینده ازصنعت تشبیه استفاده می­ کند و درپایان به واژه­ ی شعرتشخص می­ دهد به طوری که معشوق بودن یاررا به دریا تشبیه می­ کند و دلتنگی اش را به ویژگی های ابر و درپایان هم به این نتیجه می رسد که شعرهایش را بارانی می­ کند. یک روندگام به گام که ازیار تجربه می­ نماید و این مهم با کشفِ درمعنا و قواعدِ درمعنای نشانه ( معشوق) به دست می ­آید.ایجاد یک رابطه ی عاشقانه دربین کلمات درجهت پیامی هنری به مخاطب ازمؤلفه های این شعراست.نمونه 4روبه راه...نه!روبه «تو» بوده ­امراه می­رود از«رو»سَرم به راه نمی­ شود...کارکشیدن ازحرفِ«را» درجهتِ نیل به چند مدلول که درواقع کلمه راه، راه های زیادی را ازحیث مفهومی می ­آفریند. به تعبیری حرف را وکلمه ی راه دو دالی اند که سُرایند دردل آن ها راه های متفاوتی را با معانی مجزایی را خلق می ­کند. فرهنگ واژه بازی و بازی با کلمات دراین شعر در زوایایی مشهود است.نمونه 5کمی برف با شادیمیان موهایمجا بگذارنمی­ خواهمبعدرفتنمچهره­ی مرگ راجوان کرده باشیم!درشعراتفاقی دوجانبه نیفتاده بلکه شعر درمعرض اتفاق قرارگرفته است به طوری که زبانِ شعرخودش این درمعرضِ اتفاق را بیان می­ کند. پایان بندی شعرازآیتم هایی استتیک وار بهره ­مند شده وگزینش واژگان درقالبی پارادکسیکال است. روابط فی مابین کلمات یک رابطه ی عاطفی است که منجر به خلق معنایی هنری شده ­است زبانِ گفتگوی شعر به دنبالِ ایجاد یک گفتگومندی است که در زوایایی اتفاق افتاده ­است .ب) خودِ اجتماعیققنوسِ شعرآتش می ­زندپر و بالش رااما ازآخرینجرقه ی آتشنفسی برنمی­ خیزدواژه ­ها دربه درآنقدر برسر و روی خاک باریده ­اندکه حالا هیزم های تربرای جهنم این روزهایمانتره هم خُرد نمی ­کنندبازهم دستِ زخم هاینمک خورده­ ماندرد نکنداین روزهاخوب آتشیبرای معرکه مان شده ­اندبه سیمرغ قصه بگوییدافسانه راپشت کوه قاف بیندازدبازی آخراستاین مرگ میلادی ندارد!زبانِ شعر ازآن خودِ فردی گام درخودِ اجتماعی می­ گذارد و دیگر سُراینده دغدغه ی معشوق و خودش را ندارد بلکه اززبانِ جامعه دردها و چالش های اجتماعی را بازگو می­ کند و گویی که دغدغه اجتماعی دارد .تصور برآن است که شعر بایستی درد و دردمندی داشته باشد و این دردمندی ها نیز بستگی به بافتارِ فکری سُراینده و نوع زیست اجتماعی او دارد و البته به چه اندازه مُدغدغ ِجامعه باشد و به چه مقدار دردمندی های جامعه را تجربه کرده باشد . صنعت آشنازدایی و به اصطلاح نوعی آیرونی یا وارونگی درزبان و معنا نیزدراین شعر دیده می­ شود به مانند:« بازهم دستِ زخم های نمک خورده مان درد نکند» و یا :« بازی­ آخر است / این مرگ میلادی ندارد!» فکرمی­ کنم سُراینده دراین شعر و اشعار دیگرتوانسته «دیگری درمتن» باشد نه با متن یا درمتن که این مهم یک اتفاقِ میمون است که می تواند سُراینده را دردفاتربعدی کمک نماید و به همین شیوه و شمایل و روش شعر بِسُراید. به نظر می رسد دردنیای امروز دیگر نیازی نیست سُراینده درمتن باشد بلکه با متن و دیگری درمتن مهم تراست به مانند نمونه ی ذیل:کدوهای پاییزدردهای نارنجی!چه می­ شود گفت:به حلواهایی که دردرد پخته می­ شوند!؟سال ها «نارنج» را با بهاردیدیمو پاییز را «با رنج»کودکی مانهمبازیِ موشی­ بودیمکه « نارنجی» بودغافل از این کهدردامان گربه ایخانه داریمکه هرروزاز رنج ها – آب می خورد!تا نازک تر ازکاغذ نقشه ای شودکه حتا نشودبرایش فکری کردحالا !به دُمِ شعر رسیده ایدقلم- غروب می­ کندو عبور با احتیاط...!شعرگام درخودِ اجتماعی می­ گذارد و این خودِ اجتماعی را سُراینده به معنی واقعی دریافت کرده و می­ خواهد که چالش ها و مشکلات و انومی های فرآروی جامعه را در قالبی هنری بیان کند. صنعت پارادکسیکال که پی آمدی اجتماعی را به همراه دارد از مهم ترین مهارت های سُراینده درشعر محسوب می ­شوند ضمن این سُراینده در این شعردرمتن و دیگری درمتن است و دیگر با متن بودن را کنارگذاشته و در جوانبی برساختگی دراین شعرپیداست و دیگر سُراینده به درساختگی ها فکرنمی کند. با این تعابیر، این دفتر ازدو«خود» تشکیل شده که یکی خودِ فردی است که شامل «دیالوگ ها و مونولوگ های چندجانبه» می­ شود واغلب تم (درون مایه ی) سُروده ها عاشقانه ودرجوانبی اعتراضی است و دو دیگر ، خودِ اجتماعی است که سُراینده توانسته ازآن دیالوگ ها و مونولوگ ها رها و فاصله بگیرد و جهان بینی اجتماعی خود را با زبانِ خودِ جامعه همدل و همگام سازد. درمجموع سه نوع متن دراین دفتر از جانب سُرابنده لحاظ شده است : نخست:«با متن» دوم:«درمتن» و سوم: «دیگری درمتن»که تصوربرآن است که سُراینده اگردردفاتر بعدی ازدرمتن و دیگری درمتن استفاده نماید به مراتب شعرش تعمیم پذیرتر و البته قدرتِ جامعه پذیری و فرهنگ پذیری بیشتری را به خود احساس خواهدکرد ضمن این که صنعت واژه گزینی درشعرِ امروز یا شعردروضعیت دیگربسیار مهم است. سُراینده بایستی به دنبالِ گذراز وضعیت موجودِ درشعر وگذار دروضعیّت و موقعیت مطلوب را گزینش ­کند . شاعران ما اگر چه فرزند واژِگان خود هستند و هر شاعری دایره ی لغاتی را برای خودش تعریف نموده و همین دایره ی لغات را روز به روز گسترش می­دهد والبته با این لغات زندگی و عجین شده و برای شعرش از همین لغات استفاده می­ کند اما کارکشیدن از واژِگان طبیعی و آرکائیک دیگرکارساز و کارگشا نیست و بی تردید شاعر نیازِ به گزینش ِ واژِگان جدیدی دردنیای امروز دارد تا که زبان و معنای شعرش تغییرکند به تعبیری نظر و منظر شاعر نیاز به تغییر و تحول ژرف و شگرفی دارد تا که بتواند به زبانیت درزبان شعردست یابد. دیگر نکته معناگرایی درشعر است که اگر شاعری قصد طی نمودن این مسیر را دارد بایستی بداند که به قول فردینان دو سوسور ارزش معنای کلمات با روابط فی مابین کلمات به دست می­ آید و درآنجاست که نقش و کارکردِ کلمات درشعر برجسته می­ شوند و اگر چنانچه شاعر به دنبالِ گزینش معناگریزی و زبان ستیزی و درمجموع شعرپست مدرن را برای سُرایش انتخا ب کرده بایستی از روش هایی چون: ازهم گسیختگی ، تناقض، تصادف، ضد روایت، انکارحقیقت و حتا روایت های سئوال برانگیز و بی نظمی و زبان ستیزی استفاده نماید و به قول : ژاک دریدا: ارزش معنایی کلمات در تفاوت فی مابین کلمات به وجود می ­آید. نکته آخراین که شاید به ذهن شما این پرسش ­خطور کند که خودِ فردی و خودِ اجتماعی درشعر چگونه ایجاد می­ شود؟ شعر وقتی دارای مفهوم و یا زبانی شخصی باشد و سلایق فردی وتجارب فردی خودِ شاعردرشعرنمایان باشندوازجانبی دیگر،درگزینش افعال و ضمائردرشعر، شاعر ازافعال و ضمائری منفرد استفاده نماید درواقع شعرهم با مضامینی فردی تصادم دارد و اگرمعنا و مفهوم شعر مشحونِ ازسلایق و مفاهیم و مصادیق اجتماعی باشد و زاویه دید شاعر شخص اول نباشد و ازجانبی دیگرشاعراز ضمیرسوم شخص جمع به جای اول شخص و دوم شخص مفرد استفاده کند به خودی خود شعر وارد مفاهیم اجتماعی و جامعه می­ شود و درواقع شعرما وقتی اجتماعی می­ شود که مفاهیم و افعال و ضمیر جمع درشعر لحاظ شده باشد. به مانند نمونه ذیل ازهمین دفتر:وصبحچشمازتختیمی­ افتدکه با تاجیازطلازندگی رانمک­ گیرمی­ کندآنقدرکه چکه می ­کندشودکه چکه می­کندازتختمی­ چکد برتخت وچشم راکورمی­ کندتاجدندان طلایی می­ شود.دربافتار و پیکره ی این شعرهفت تا فعل جمع به شرح ذیل آمده است : می ­افتد، می کند، می ­شود، می ­کند، می­چکد،می-کند و می­ شود که این افعال­ به هرسطری خودِ اجتماعی داده­اند. مثلن: اگر به جای می چکدبرتخت و چشم را کور می­کند می چکم برتخت و چشم را کور می­ کنم می­ آمد درواقع شعر رنگ و لعاب خودِ فردی را به خود می­ گرفت. ضمن این که دراغلب اشعار امروز وحتا دیروزما همیشه یک دیالوگ عاشقانه وجود دارد که این دیالوگ فی مابین «من» و تو که دو ضمیر منفصل و فردی­اند ، ایجاد می­ شود یعنی می­ خواهم بگویم که رابطه و روابط درجهت نیل به یک معنا را درشعرهمین دو ضمیر منفرد برقرارمی­ کنند که درچنین حالتی ما نمی توانیم با یک شعربا خودِ اجتماعی مواجه باشیم اگرچه ممکن است مفاهیمی اجتماعی هم درشعر رخ دهد اما فی نفسه شعرازآیتم ها و پارامترهایی اجتماعی و چند لایه و چند گویه برخوردار نیست.ما دو نوع شعر را درژانرها و سبک های شعرِ نو مشاهده می کنیم:نخست شعرِ با فعل است. شعرِ با فعل شعری است که فعل درآن فعلیّت وکارکرد دارد و درهرسطری و یا چند سطردرشعر آمده است و دو دیگر : شعرِ بدون یا بی فعل است که گمان می ­رود به جای فعل ضمیر فردی و ضمیر جمع را شاعر جایگزین می­ کند مثلن : به جای اینکه شاعر بگوید: گلِ خورشید من بودم یا بودیم می­ گوید گل خورشید منم یا مائیم که ازضمیر متصل استفاده می­ کند و درابعادی هم کلمات را با چنان معنا و مفاهیمی کلاف می ­دهد که فعل وضمیردرشعر خودش را نشان نمی دهد.