جای پای یک سال

سال ۲۰۰۷ با رخدادهای بسیار مهمی در سپهر فناوری همراه بود. جهان فناوری دیجیتال زیر و رو شد و زندگی بسیاری از مردم در سرتاسر جهان، بعد از این سال، در مسیری نو قرار گرفت. تاثیرات اساسی آن سال را در سال‌های اخیر هم ردگیری می‌توان کرد و حوزه‌های مختلف زندگی همچون ارتباطات، بازار، سیاست و اقتصاد نیز از آن متأثر بوده‌اند. در این یادداشت، رخدادهای کلیدی سال ۲۰۰۷ و بازه‌ی زمانی پیرامون آن مرور و دلیل اهمیت آنها در فناوری و بیش از فناوری بررسی می‌شود.تولد آیفون: مرگِ بازیِ «مار» و سلام به اینترنتاولین رخداد مهم فناوری دیجیتال در سال 2007 رونمایی استیو جابز و شرکت اپل از گوشی هوشمند آیفون بود. این گوشی هوشمند از نظر طراحی، رابط کاربری، سخت افزار و سرعت سیستم عامل یک سر و گردن از رقبای خود در آن زمان بالاتر بود. تا قبل از آیفون سرگرمی مردم که اکثرا گوشی نوکیا داشتند وقت‌گذرانی با بازی "مار" و ثبت رکورد جدید در این بازی بود. برای اینکه حال و هوای آن روزها یادآوری شود، سری به سایت جی اس ام آرِنا بزنید و نظرات کاربران در مورد گوشی نوکیا 6600 را بخوانید. برای نمونه کاربری ناشناس در 19 دسامبر 2003 نوشته است:«امروز 6600 خریدم، گوشی خوشگلیه. هفته‌ها طول کشید تا تونستم بین نوکیا 6600 و سونی اریکسون پی 900 یکی را انتخاب کنم. پی 900 خیلی بهتره شکی در این نیست اما من 6600 خریدم چون واقعا کوچیکتره. بدترین چیز در مورد 6600 اینه که پخش کننده ام پی4 نداره، در حالی که پی 900 داره. تازه 6600 تنها 9 ثانیه ویدئو ضبط می‌کنه. با این همه آخرت گوشیه و برای بازی مار عالیه!»با اینکه گوشی‌های قدیمی امکان اتصال به اینترنت و مرور صفحات وب را داشتند اما همه ترجیح می‌دادند از کامپیوتر رومیزی برای این کار استفاده کنند. مهندسان گوگل بارها به شرکت‌های نوکیا و سونی اریکسون اعتراض کردند که چرا صفحات موتور جستجوی گوگل به خوبی در گوشی‌های این دو شرکت باز نمی‌شود. برای مهندسان گوگل فرایند تست صفحه وب گوگل در نسخه موبایل، جهنم واقعی بود چراکه می‌بایست آن را در هزاران مدل گوشی مختلف که هر کدام برنامه‌ای مجزا برای مرور اینترنت داشت بررسی می‌کردند. در این شرایط، عرضه آیفون به بازار یعنی فراهم شدن امکان مرور صفحات وب به راحتی آب خوردن و اگر تا قبل از آن، کاربران برای به اشتراک گذاشتن یک عکس، باید خود را به کامپیوتر می‌رساندند حالا می‌توانستند با آیفون عکس بگیرند و همان لحظه آن را به صفحه فیس‌بوک خود ارسال کنند و این یعنی افزایش ارتباطات و پیشرفت شبکه‌های اجتماعی که حاصل تلاش مدیران و مهندسان اپل برای رسیدن به حداکثر سادگی در رابط کاربری آیفون بود. آنها کاری کرده بودند که آینده را می‌ساخت.توییتر: الهام از طبیعت و دریا ساختن از قطراتدر سال 2006 چند تن از اعضای یک شرکت تولید پادکست روی ایده‌ای برای ارسال پیام‌های کوتاه داخل گروه‌های کوچک، گفت‌وگو و هم‌اندیشی می‌کردند. این گفت‌وگو سرانجام به راه‌اندازی سرویس توییتر منجر شد. بیز استون از بنیان‌گذاران توییتر درباره انتخاب نام این سرویس گفته است: «اساساً، تمام فناوری در نهایت چیزی نیست جز تلاش مردم برای برقراری ارتباط با طبیعت!" آنان از آنجا که واژه‌ی توییتر به طبیعت اشاره دارد به این واژه دلبسته شدند. این سرویس زیاد شناخته شده نبود تا اینکه در مارچ 2007 در کنفرانسی به نام «شمال از شمال غربی»، معرفی شد و به شدت مورد استقبال قرار گرفت به طوری که تعداد پیام‌ها از 20 هزار به 60 هزار در روز افزایش یافت.پدیده جالبی که با توییتر در سال 2007 ، آغاز شد، استفاده کاربران از علامت هَش (#) برای دسته‌بندی موضوع توییت‌ها بود یعنی با هش، مطالب نشان یا تگ می‌شدند مثلا #آزار_حیوانات_ممنوع ، گزاره‌ای امری است که هشتگ شده است. این مورد توسط کریس مسینا (Chris Messina) در یک توییت پیشنهاد شد و مورد استقبال کاربران قرار گرفت. به زبان ساده، اگر توییتر را کتابی بزرگ فرض کنیم، هشتگ حکم نمایه‌ی پایان کتاب را دارد. اما هشتگ زمینه‌ساز پدیده دیگری بود که چند سال بعد در جنبش‌هایی نظیر بهار عربی رخ داد. مردم عادی به کمک ارتباطات ایجاد شده در توییتر و ارسال انبوه توییت‌ها در مدت کم با هشتگ یکسان توانستند طوفان‌های توییتری راه بیاندازند که باعث جلب توجه جهان و رسانه‌های جهانی شد. به این ترتیب فعالان اجتماعی، راهی تازه برای ایجاد اهرم فشار و رسیدن به خواسته‌هایشان یافته بودند. این فناوری کار پیوند موقت مردم را به گونه‌ای تازه اما شتابان ممکن ساخته بود دقیقا مانند قطره‌های کوچکی که مدد ارتباط با یکدیگر، دریا می‌شوند.تصویر توییت معروف و تاریخی کریس مسینا که در آن پیشنهاد استفاده از هشتگ را ارئه کرد. میراث شوم فیس‌بوکدر اکتبر سال 2007 مایکروسافت طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد که 1.6 درصد از سهام فیس‌بوک را به مبلغ 240 میلیون دلار خریداری کرده است. همچنین براساس این توافق مقرر شد مایکروسافت فروش بنرهای تبلیغاتی نمایش داده شده بر صفحه فیس‌بوک در خارج از امریکا را بر عهده گیرد و درآمد حاصل از آن بین دو شرکت تقسیم شود. یک ماه بعد از این توافق، فیس‌بوک از سیستم تبلغیاتی جدید خود به نام فیس‌بوک اَدز (Facebook Ads) رونمایی کرد و به این ترتیب نوع جدیدی از تبلیغات شکل گرفت که تا پیش از آن سابقه نداشت و صنعت تبلیغات را شدیدا تحت تاثیر خود قرار داد. با این سیستم و به مدد اطلاعات بی‌نظیری که فیس‌بوک از کاربران و جنبه‌های بسیار جزئی و خصوصی از تمایلات و علاقه‌مندی‌های آنان جمع‌آوری کرده بود، امکانی برای شرکت‌ها و تبلیغ‌کنندگان فراهم آمد تا به صورتی بهینه و با کمترین هزینه مخاطبان هدف را با بالاترین دقت پیدا کنند. قابلیتی که تا آن زمان حتی بزرگترین سیستم تبلیغاتی مجازی جهان یعنی گوگل اَدوردز (Google AdWords) و گوگل اَدسنس (Google AdScense) به آن دست نیافته بود. بهترین تعریف از این سیستم را خود مارک زاکربرگ، بنیان‌گذار و مدیرعامل فیس‌بوک در کنفرانس خبری که در شهر نیویورک برای معرفی این سیستم برگزار شده بود، ارائه داد: «در صد سال گذشته رسانه به صورتی یک طرفه به مردم عرضه شده است، اما حالا بازاریابان در حال تبدیل شدن به بخشی از گفتگو هستند.» بدین ترتیب، سیستم فیس‌بوک اَدز با سه بخش متفاوت راه‌اندازی و به دنیای تجارت معرفی شد:فراهم آوردن امکان ساخت صفحات تجاری برای برقراری ارتباط بین کابران و شرکت‌هاسیستم تبلیغات فیس‌بوک اَدز برای ساده‌سازیِ گسترشِ وایرالِ پیامِ برندها (Viral marketing)یک پنل کاربری برای جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز بازاریابان از فعالیت مردم در فیس‌بوکشرکت گوگل بعد از مشاهده امکانات و تاثیرات سیستم تبلیغاتی جدید فیس‌بوک، سعی کرد با معرفی شبکه اجتماعی خود، گوگل پلاس (Google Plus)، وارد این عرصه جدید شود اما معلوم نیست چقدر در این راه موفق شده باشد؛ باید این موضوع در مجالی دیگر به تفصیل بررسی شود. با همه‌ی اینها سیستم جدید تبلیغاتی و سایر ابزارهای فیس‌بوک که در دسترس توسعه‌دهندگان قرار گرفته است، آنچنان که باید به حفظ حریم خصوصی کاربران حساس نیست و گهگاه مسبب نشت اطلاعات خصوصی کاربران شده است به گونه‌ای که حتی خود فیس‌بوک آن را پیش‌بینی نمی‌کرد. یکی از این سوء استفاده‌ها در سال 2018 توسط نیویورک تایمز افشا شد. این روزنامه گزارشی از نشت اطلاعات میلیون‌ها کاربر فیس‌بوک در آمریکا منتشر نمود. اطلاعات مورد بحث توسط مشاوران ترامپ برای تغییر ذهنیت رای‌دهندگان مورد استفاده قرار گرفته بود. با بررسی‌های انجام شده مشخص شد که شرکت کمبریج آنالیتیکا (Cambridge Analytica) که در زمینه مشاوره به سیاست‌مداران فعال است، از انبوه اطلاعات کاربران فیس‌بوک بدون رضایت آگاهانه‌ی آنان، برای تفسیر و حتی کار تبلیغاتی و تغییر رفتار مردم کمک گرفته است. سرانجام مشخص شد که در عمل، با پرداخت پول، اطلاعات خصوصی پروفایل بیش از 87 میلیون کاربر فیس‌بوک خریداری شده است. بعد از این رسوایی بزرگ، زاکربرگ که به خوبی از قدرت افکار عمومی و شبکه‌های اجتماعی با خبر است، در کنفرانسی مطبوعاتی با هوشمندی کامل موضع‌گیری کرد و کوشید با عذرخواهی و مرتبط ساختن این سوء استفاده به قصور خود که ناشی از پیچیدگی موضوع و مشکلات فنی است، افکار عمومی را آرام کند.مارک زاکربرگ پس از رسوایی افشای گرایش‌های کاربران و اثبات استفاده‌ی موثر از آنها در رأی آوردن ترامپ، در یک کنفرانس خبری گفت: « ما فقط در حال ساختن ابزار هستیم، اما لازم است پس از این، مسئولیت کامل خروجی این ابزارها و چگونگی استفاده از آنها را نیز به عهده بگیریم.» زاکربرگ در نهایت به کنگره فراخوانده شد تا پاسخگوی سوالات نمایندگان آمریکا باشد. تعدادی از سوالات بسیار مضحک و ساده اما برخی نیز چالش‌برانگیز بودند و زاکربرگ قول داد پاسخ آنها را در آینده ارسال کند. اما سوال بنیادی که نمایندگان به دلیل ماهیت اقتصاد آزاد آمریکا امکان پرسش آن را ندارند، سوال از مدل تجاری فیس‌بوک است که سرچشمه و ریشه اصلی بروز این مشکلات بود. فیس‌بوک برای درآمدزایی به تبلیغات نیاز دارد و برای تبلیغات موثر، نیازمند بررسی رفتار کاربران و علاقه‌مندی‌های آنان است. در نتیجه، هر چقدر هم که فیس‌بوک برای حفظ حریم خصوصی کاربران تلاش کند تا زمانی که مدل تجاری خود را تغییر ندهد همچنان به طور بالقوه امکان سوء استفاده از اطلاعات کاربران وجود خواهد داشت و تضمین مناسبی برای امنیت اطلاعات کاربران وجود نخواهد داشت.هادوپ: راهکار انبوه داده‌هابا ظهور شبکه‌های اجتماعی و افزایش لحظه به لحظه حجم اطلاعات که نتیجه اتصال مردم سراسر جهان به اینترنت و افزایش ارتباطات بود، مشکل جدیدی به نام «انبوه‌داده» (Big Data) پدیدار شد، به طوری که با نرم‌افزارهای سنتی امکان پردازش، ذخیره‌سازی، به‌روزرسانی و سایر عملیات تحلیلی و محاسباتی روی این نوع داده‌ها امکان‌پذیر نبود. تاکنون برای حل مشکل پردازش انبوه داده‌ها، راهکارهای زیادی ارائه شده است اما یکی از تاثیرگذارترین آنها که در سال 2007 عملیاتی شد «هادوپ» (Hadoop) نام دارد. هادوپ یک چارچوب نرم‌افزاری متن باز است که برای ذخیره‌سازی و پردازش مجموعه داده‌های انبوه بر بستر شبکه‌ای از کامپیوترها طراحی شده است. با کمک هادوپ می‌توانیم توان پردازش تعداد زیادی کامپیوتر ارزان قیمت را تجمیع کرده و حجم انبوهی از داده‌ها و محاسبات پیچیده را پردازش کنیم.آنچه هادوپ را از سایر نرم‌افزارها متمایز می‌کند این است که هادوپ اجازه می‌دهد در ابتدا اطلاعات را جمع‌آوری کرده و بعدا نوع اطلاعات مورد نیازی که باید تحلیل شوند مشخص می‌شوند. در راهکار معمول، باید ابتدا حتما نوع استفاده از داده را مشخص کنیم. به عنوان مثال، یک شرکت بازی آنلاین را تصور کنید که در سرتاسر جهان کاربرانش در حال بازی هستند و اطلاعات مالی و تراکنش‌های آنها لحظه به لحظه ذخیره و به اطلاعات قبلی افزوده می‌شود. در حالت سنتی اگر شرکت بخواهد گزارشی از وضعیت مالی یک کاربر به دست آورد زمان تهیه گزارش از میان انبوه‌داده‌ها ممکن است به یک ماه یا بیشتر برسد. در ضمن حجم انبوه‌داده‌ها آنقدر زیاد است که هارد دیسک‌های امروزی با 1 یا 2 ترابایت هم امکان ذخیره فایل پایگاه داده را ندارد. بنابراین برای رفع این مشکل، شرکت داده‌ها را به صورت مرتب شده و بر اساس حروف الفبا در هارد دیسک‌های مجزا ذخیره می‌کند یعنی هر هارد دیسک مخصوص یک حرف الفبا می‌باشد. به این ترتیب بازیابی اطلاعات یک کاربر با جستجوی باینری به سرعت و در چند ثانیه انجام می‌شود. حال اگر شرکت نیاز به گزارش کاربران بر اساس کشور داشته باشد مجددا باید عملیات مرتب‌سازی بر اساس کشور صورت بگیرد و در هارد دیسک‌های دیگری ذخیره شوند. به این ترتیب برای هر نیاز، همان داده‌انبوه باید مجددا با مرتب سازی جدید ذخیره شود. حال اگر نیاز جدیدی که قبلا پیش‌بینی نشده بود به وجود بیاید شرکت باید برای ایجاد داده‌های مرتب شده جدید هزینه و زمان زیادی را صرف کند. اما هادوپ با راهکار جدید خود به شرکت‌ها این امکان را داده است تا با خیال راحت انواع گزارش‌های جدید را برای انبوه‌داده‌های خود طراحی و استخراج کنند و این خود کمک بزرگی به شرکت‌ها برای صرفه‌جویی در زمان و هزینه است.اگر شبکه‌های اجتماعی با شتاب فزاینده‌ای ارتباطات بین مردم را شکل می‌دهند، هادوپ نیز توانسته است ارتباطات بین پردازنده‌ها را با شتابی فزاینده فراهم و جستجو در انبوه‌داده‌ها را ممکن سازد. امروزه از هادوپ در زمینه‌های مختلفی نظیر بهداشت، امنیت اطلاعات، کاربردهای نظامی و... برای پردازش انبوه‌داده‌ها استفاده می‌شود.بسترهای دانش و ارتباطاتدر مورد سایر اتفاقات مهمی که در سال 2007 رخ داد می‌توان به طور خلاصه به موارد زیر اشاره کرد:برقرای ارتباط بین برنامه‌نویساندر سال 2007 شرکت گیت‌هاب (GitHub) تاسیس شد. این شرکت یک سال بعد سرویسی به همین نام منتشر کرد. این سرویس امکانی را فراهم آورد تا برنامه‌نویسان در سرتاسر جهان به هم بپیوندند و کد برنامه‌های خود را برای استفاده و اصلاح در اختیار همگان قرار دهند. در حال حاضر بیش از 28 میلیون برنامه‌نویس در این سرویس فعالیت می‌کنند که حدود 58 میلیون مخزن کد ایجاد کرده‌اند.هدیه‌ای برای کتاب‌خوان‌هاآمازون در این سال دستگاه کتاب‌خوان کیندل را به بازار فرستاد. بدین ترتیب کاربران با این دستگاه توانستند با اتصال به فروشگاه کیندل کتاب خود را خریداری و همان لحظه مطالعه کنند. قبل از آن، فرمت کتاب الکترونیک وجود داشت اما مدل تجاری کیندل و فراهم کردن امنیت حقوق مولف باعث شد صنعت نشر با دگرگونی شتابان روبه‌رو شود و دسترسی به نشریات و کتب برای خوانندگان به مراتب آسان‌تر شود.شروع جنگ هسته‌ای موبایل‌هابا اینکه گوگل 15 ماه بعد از آیفون از سیستم عامل اندروید رونمایی کرد اما این شرکت از سال 2003 بر روی سیستم عامل اندروید کار کرده بود و چیزی به تکمیل شدن پروژه نمانده بود که استیو جابز از آیفون رونمایی کرد و تمام معادلات گوگل به هم ریخت. پس از آن گوگل در سال 2007 به همراه چند تولید کننده نظیر اچ‌تی‌سی، موتورولا و سامسونگ و همچنین به همراه چند شرکت فراهم کننده زیرساخت بی‌سیم مانند اسپرینت و تی‌موبایل کنسرسیومی به نام «اتحادیه گوشی باز» را تاسیس کردند و چند ماه بعد اولین گوشی اندروید به بازار آمد. اندروید به سرعت توانست بازار را از آن خود کند و در 2011 به محبوب‌ترین پلت‌فرم گوشی‌های هوشمند در آمریکا تبدیل شد. استیو جابز که معتقد بود گوگل ایده‌هایش را دزدیده است، از پیشرفت اندروید بسیار عصبانی بود تا آنجا که در اظهار نظری معروف گفت: «اگر لازم باشد در آخرین روزهای نفس کشیدنم و با آخرین پنی از 40 میلیارد دلار پول اپل در بانک، به اصلاح این اشتباه اقدام می‌کنم. من اندروید را نابود خواهم کرد، چون این یک محصول دزدی است. من به این خاطر این موضوع، جنگ هسته‌ای به پا خواهم کرد!» اما با تمام این تهدیدها اندروید به کار خود ادامه داد و اگرچه در ابتدا مشکلات امنیتی و کاربردی وحشتناکی داشت (به عنوان مثال در نسخه 2 اندروید می‌توانستید برنامه‌ای بنویسید که بدون آیکون و بدون اطلاع کاربر به همراه یک برنامه دیگر نصب شود!!) اما گوگل به مرور آنها را اصلاح کرد و هر روز بر تعداد استفاده‌کنندگان این سیستم عامل افزوده می‌شود. از جنگ هسته‌ای هم خبری نشد.روند آیندهمواردی که یاد شد، بخشی از رخدادهای تاثیرگذار و مهم 2007 بود. می‌توان گفت که ارتباطات، نقطه اشتراک تمام این اتفاقات بود و بنیان‌های شکل گرفته در این سال سبب شد که سال‌ها بعد با تقویت ارتباطات بین مردم، کانون جدیدی از قدرت در بین مردم شکل بگیرد و مناسبات سیاسی و در مواقعی، توازن قدرت دگرگون شود.ارتباطات یکی از عوامل شکل‌گیری موجی شد که بعدها بهار عربی نام گرفت، جنبش وال استریت، تظاهرات ضدجهانی‌سازی، تظاهرات فعالان محیط زیست در سرتاسر جهان و مواردی دیگر نیز بر اساس ارتباط‌هایی بر همین بستر ممکن شد.با پیشرفت‌های صورت گرفته، ساختار بسیاری از تجارت‌ها دگرگون شده است و با انقلاب اطلاعات و فناوری ارتباطات که در سال 2007 جهش اساسی داشت، اکنون خود «دانش» به منبعی از ارزش اقتصادی تبدیل شده است که شرکت‌ها، سازمان‌ها و دولت‌ها در رقابتی شدید برای بدست آوردن هر چه بیشتر این منبع هستند.باید دانست روندی که از سال 2007 شتاب گرفته است، در آینده به چه سمتی می‌رود. پاسخ احتمالا می‌تواند چنین باشد که بگوییم: ارتباطات بیشتر و شتابنده‌تر!. این ارتباطات بیشتر از مجرای فناوری اینترنت اشیاء، هم‌اکنون در حال شکل‌گیری است و در سرتاسر جهان استارتاپ‌های بسیاری در حال فعالیت در این زمینه هستند. اینترنت اشیاء در راه توسعه به بسترینو و پرشتاب‌تر برای انتقال اطلاعات نیاز دارد و این بستر همان اینترنت نسل پنجم است که در سالهای آینده شاهد عملیاتی شدن آن خواهیم بود. با این حال پرسش این است که آیا منابع مالی و ارتباطات علمی مناسب برقرار خواهد بود یا جنگ و مسایل امنیتی، مانع پیدایش دگرگونی‌ها خواهد شد؟مجتبی یکتامنتشر شده در ماهنامه پیشران - شماره 15تیر ماه 1397