هویت و امر سیاسی

زمانی که از هستی اجتماعی صحبت می‌کنیم نمی‌توان انسان را تنی تنها و جدا افتاده از فرایندهای تاریخی و مواجهه با دیگری در نظر گرفت. وقتی از انسان سخن می‌گوییم با مفهومی تاریخی مواجه هستیم همان‌گونه که حوادث و اتفاقات سنین اولیه زندگی نقشی بزرگ در شکل‌دهی ناخودآگاه فردی انسان‌ها دارد، تجربه‌های نخستین هر اجتماعی نیز در شکل‌گیری ناخودآگاه جمعی نقشی مهم دارد. از همین رو شکل‌گیری ساخت‌های زبانی، دولت، نهادهای اجتماعی و ... نیز با این تجربه‌های تاریخی پیوند دارد و به همین سبب مسئله سیاست را نیز می‌توان با آغاز آن بررسی کرد. هرگاه می‌خواهیم از این گذشته رها شویم سایه آن دوباره سراغ ما می‌آید انسان برای تغییر جهان پیرامونش آزاد است اما این آزادی نه در شرایطی خیالی و دلخواه بلکه در شرایط داده اتفاق معنا می‌یابد.هریک از ما به یک گروه قومی، نژادی و زبانی تعلق داریم گروه‌هایی که در ارتباط با دیگری و در یک مسیر تاریخی شکل‌گرفته‌اند. ماهیت هر یک از این گروه‌ها توسط آنچه بیرون از خود آن‌ها وجود داشته متعین می‌شود. حتی درون هر گروه نیز ممکن است، زیرمجموعه‌هایی به همین ترتیب معنادار شود. هر یک از این هویت‌ها در صیروریتی تاریخی معنا یافته‌اند و ساخت‌های فرهنگی و زبانی متعددی درنتیجه این فرایندها شکل‌گرفته است. انسان‌ها درون مجموعه‌هایی هستی می‌یابند که دیگران آن را شامل نمی‌شوند و برای اینکه توان زیست در آن مجموعه را داشته باشند باید بر نقاط مشترک خود هر بار تأکید بورزند. یا به‌عبارت‌دیگر انسان‌ها هویت خویش را درجایی تعریف می‌کنند که خود را عضوی از مجموعه بیرون آن نمی‌یابند و با نشانه‌های خارج از آن منطبق نیستند. حال می‌توانیم به بررسی این موضوع بپردازیم که چرا فرایندهای صیروریت یا شدن این‌چنین بی‌شمارند اما هیچ انسانی شدنی در کار نیست؟در جهان معاصر ما با فراخوان‌های متعددی روبرو هستیم که می‌گویند زنان باید دوباره زن شوند، سیاهان باید دوباره سیاه شوند، ایرانیان باید ایرانیت ازدست‌رفته خود را بازیابند و از نو ایرانی شوند و... حتی شعارهایی مثل اتحاد کارگران دیگر حامل پیامی رهایی‌بخش نیست. آنگاه‌که به‌جای تبیین دست به‌نوعی تبلیغ زده می‌شود تا انسان‌های با عناوین مشترک گرد هم بیایند نتیجه این است که اقلیت فریاد می‌زند که ما را با دردهای خود تنها بگذارید. بگذارید با درد زن بودن، ترک بودن، خاورمیانه‌ای بودن، کارگر بودن خود بمیریم. این مرگ، مرگ توان زیستن در جایگاهی انسانی و یا مرگ مفاهیمی است که در این شرایط از بین می‌روند. این درد اقلیت بودن در بسیاری نقاط انسان‌هایی جدا افتاده و محصور در هویت خویش ایجاد می‌کند. آنگاه‌که فرهنگ اقلیت می‌خواهد از هویتش دفاع کند درنهایت به این می‌رسد که «ما را بافرهنگمان تنها بگذارید». انسان‌هایی که به ستیز دیگری می‌روند و از دیگری همواره دشمنی متجاوز به هویت خویش می‌سازد نمونه‌اش را می‌توان در فوبیایی که بخشی جنبش‌های فمینیستی با تزریق پارانویا نسبت به مردان ایجاد می‌کند مشاهده کرد یا تضادهای قومی که اشکال مختلف آن تا سرحد جنگ هم مشاهده می‌شود. دیگری متجاوز، دیگری دشمن، دیگری پلید و... این‌ها تماماً مانع همبودگی است. این دیگر هراسی‌ها در بسیاری از احزاب دست راستی مایه تقویت فاشیست شده است. اما آنچه برای ما مهم است تبارشناسی این دیگر هراسی جهت رفع موانع ارتباط با دیگری است. ما با مکانیسم‌های دفاعی در برابر بیگانه مواجه هستیم؛ کار، گاهی تا آنجا پیش می‌رود که دشمن خیالی تراشیده می‌شود، که نه چهره‌ای دارد و نه بیانی بلکه تلقی خود از او را در جایگاه دشمن شکل می‌دهیم. گفتگو در چنین شرایطی به قطع چنین چرخه‌هایی کمک می‌کند. حوزه گفتگو در هستی انسان‌هاست. گفتگو می‌تواند جنبه‌های دیگری هم داشته باشد که با تجربه زیستی انسان‌ها و وحدت این تجربه پیوند دارد. یادمان باشد موانع گفتگو خود جزئی از مسیر است و نمی‌توان سرراست و در هرلحظه‌ای بدون شناخت و تلاش برای برداشتن موانع تنها از گفتگو سخن گفت.نتیجه چنین رویه‌ای که در جهان معاصر شاهد آنیم، جنگ همه علیه همه است. اروپایی‌ها می‌خواهند مهاجرین و مسلمانان بافرهنگ‌های ملی آنان منطبق شوند. ترک ، کرد ، عرب و فارس در خاورمیانه به جان هم افتاده‌اند.کسانی به فکر احیای امپراتوری عثمانی هستند، کسانی از حلال شیعی می‌گویند. عده‌ای در پی احیای ایرانشهری هستند. اتحادیه عرب از ارزش‌های ناسیونالیستی خود سخن می‌گوید. صهیونیست‌ها به دنبال احیای سرزمین موعود هستند. برخی از کردستان بزرگ می‌گویند.این گزاره‌ها تمامی ندارد و در جای‌جای جهان هم به شکل‌های مختلف دیده می‌شود. حتی در دل جایی که به آن غرب می‌گوییم. تبعیض علیه سیاهان تنها یک نمونه است. کمپ‌های مهاجرین، رشد نئونازی، فاشیست و داعش در تداوم همین منطق است. اردوغان پس از سرکوب کردها، دانشجویان و... این بار سراغ زنان آمده است. دولت چین در سین کیانگ جنایات متعددی برای متابعت مردم از فرهنگ طبقه حاکم انجام می‌دهد. قربانی تمام این فرآیندها مردم هستند.اقلیت بودن معنی آماری را خود را ازدست‌داده است، چه‌بسا اقلیت حتی مجموعه آماری بزرگ‌تری را تشکیل دهد. واقعیت هم همین است؛ همه‌ی ما در برابر تسلط فضیلت‌های اریستوکراسی قرار داریم و در جهانی که سرمایه‌داری و ارزش‌هایش جهانی شده، جایگاهی برای هویت خود نمی‌یابیم، چراکه در فضای جهانی‌شدن چیزی جز سلطه ارزش‌های سرمایه‌داری نمی‌توان مشاهده کرد. ما مردمانی هستیم که در جهان امروز فاقد فضیلت هستند و فضیلت چیزی جز الحاق ویژگی اربابی به بردگان نخواهد بود. در چنین فضایی که اقلیت بودن با طرد و حذف نیروهای مختلف همراه است فرودست سازی در همه‌جا مشاهده می‌شود. برخلاف کلیشه مرسوم عصر ارتباطات ما از ارتباط و صیروریتی انسانی به دورمانده‌ایم. اگر امروز به‌جای ارتباط و کنش‌های فرهنگی با جنگ هویت‌ها علیه هم مواجه هستیم، قطعاً می‌توان بر اختلال ارتباط با دیگری گواهی داد. ما فراموش کرده‌ایم که ماهیت هر شبکه توسط شبکه‌هایی که در ارتباط با آن است متعین می‌شود. انسانی شدن یک حداکثرگرایی تام است و درنهایت برای گریز از فاشیست شدن راهی نداریم جز آنکه همه ما کرد، ترک، سیاه، زن و ... شویم. نباید هیچ گروهی از این فرآیند طرد شود و به همین دلیل انسانی‌شدنِ روابط به همبودگی و صیروریت جمعی ما وابسته است. شاید ما تا پایان عمر خود حتی نام بسیاری از فرهنگ‌ها و گروه‌ها را ندانیم و در تجربه آن‌ها شریک نشویم اما این امکان باید وجود داشته باشد که افراد بتوانند در این تجربه‌های شدن مشارکت کنند. البته زیبایی‌شناسی نیز می‌تواند به ما کمک کند و ما را در برابر تجربه‌های حسی متفاوت از سلسله‌مراتب حسی معمول شده برایمان قرار دهد. تجربه‌هایی که در نظام سرمایه، ما از مواجهه با آن‌ها بازمانده‌ایم. چیزهایی که به‌طورمعمول شنیده نمی‌شوند. چیزهایی که به‌طورمعمول دیده نمی‌شوند. تجربه‌هایی که ما امکان مواجهه با آن و درکش را نداشته‌ایم. هر یک از هویت‌ها به دنبال شأنِ انسانیِ خود در جایگاه یک شهروند هستند و لذا باید مشارکت و تأثیر خود را در شدنِ جامعه مشاهده کنند. هویت‌های قومی، نژادی، زبانی، مذهبی، جنسی و ... نباید در جایگاه اقلیت نشانده شوند بلکه شئون شهروندی آنان باید توسط دیگر شهروندان به رسمیت شناخته شود. اینکه مدیریت دولتی حقوق افراد را به رسمیت بشمارد یک‌طرف مسئله است اما این مطالبه که همه مردان، زنان، اقوام، مذاهب، گروه‌ها و در یک کلمه مردم باید مسئله را به شکل سیاسی دنبال کنند مسئله مهم‌تر است. در ترکیه کلمات عربی و فارسی از زبان حذف شدند و کلمات جدید جایگزین شد، همین حرکات در فرهنگستان ایران نیز مشاهده شد. این پروژه‌ها نشانی از رشد فاشیست برای جلوگیری از شکل‌گیری ارتباط بین ملت‌هاست و حتی ریشه‌های تاریخی آن در زبان را هدف قرار داده است. البته که سرمایه‌داری زبان ارتباط خود را جهانی کرده و فقط ارتباط را برای مردم مختل نموده است. یک نمونه آن همین چندملیتی بودن شرکت‌های بزرگ است. مسئله ما البته جایی دیگر است ما می‌خواهیم این ارتباط‌ها و کنش‌ها در درون و بیرون مرزها تداوم یابد و البته که حق صحبت کردن، آموزش و تحصیل زبان مادری و اجرای مناسک هر گروه باید توسط شهروندان به رسمیت شناخته‌شده باشد. اینکه قواعد حقوقی حکمرانی و دولت چگونه باید با این مسائل سیاسی منطبق شود، مسئله‌ای دیگری است که به مقاومت و مبارزه همگانی وابسته است. این‌که دولت توان چندزبانه کردن سیستم رسمی را دارد یا ندارد یا اینکه سرنوشت زبان رسمی چه می‌شود، بهانه‌هایی است که میل دولت به فرودست سازی را توجیه کند. دولت برای حذف کلمات عربی، ترکی و خارجی از زبان و یکدست‌سازی زبانی اراده دارد، این فرایند مستلزم تعریف چیزی به اسم اقلیت‌های زبانی است. ما فراموش کرده‌ایم که زبان یک ساخت است که در دیالکتیک با کارگزاران تاریخ بوده است. جنگ‌ها، مهاجرت‌ها، تجارت و ... بر شکل‌گیری زبان در طی تاریخ تأثیر داشته‌اند ما نمی‌توانیم این گذشته را حذف کرده و به دوران طلایی زبان فارسی یا هر زبان دیگر فکر کنیم. این رویدادها زبان را تحت تأثیر قرار داده‌اند.اسلاوی ژیژک می‌گوید: دستورالعمل همبستگی انقلابی این نیست که نسبت به تفاوت‌هایمان تساهل بورزیم بلکه پیمان‌نامه ایست میان آنچه در هر تمدن هویت آن را از درون متزلزل می‌سازد و آنچه با هسته سرکوبگرایانه می‌جنگد.