رازهای تاریخی توسعه

یک تاریخ‌شناس اقتصادی به نام brad delong در کتاب جدیدش به نام slouching towards utopia سعی میکنه به یکسری سؤال مهم و پیچیده‌ی تاریخ اقتصاد جهان پاسخ بده. یکی از این سؤالها اینه که چرا در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، فناوری تولید صنعتی در کشورهای 'شمال جهانی' (اروپای غربی و آمریکای شمالی) متمرکز شده بود؟ و چرا این فناوریها به کشورهای 'جنوب جهانی' (آفریقا، آسیا و آمریکای جنوبی) سرایت پیدا نکرد؟ چرا در تقسیم کار بین‌المللی، کشورهای شمال جهانی در تولید کالاهای پرارزش افزوده‌ی صنعتی تخصص پیدا کردن و کشورهای جنوب جهانی در تولید کالاهای خام؟برای پاسخ به این سؤالات، نویسنده به «مزیت هزینه‌ای» کشورهای شمال جهانی در تولید کالاهای صنعتی اشاره میکنه که یک موقعیت خدشه‌ناپذیر رقابتی به صنایع شمال جهانی داده. این مزیت هزینه‌ای از ترکیب صرفه‌های مقیاس درونی و صرفه‌های مقیاس بیرونی حاصل شدن. صرفه‌ی مقیاس درونی، با افزایش مقیاس تولید شرکت و سرشکن‌ شدن هزینه‌های ثابت بر مقیاس وسیع تولیدات شرکت بدست میان. اما مهمتر از اون، صرفه‌ی مقیاس بیرونیه ‌‌که از کنار هم قرار گرفتن بنگاه‌های اقتصادی یک صنعت در یک منطقه‌ی خاص جغرافیایی پدید میاد.زمانی که بنگاه‌های یک صنعت در یک منطقه‌ی خاص جغرافیایی متمرکز میشن، در هزینه‌های حمل‌ونقل کالای مورد نیازشون کلّی صرفه‌جویی میشه. بنگاه‌ها میتونن به راحتی و با کمترین زمان نهاده‌ی تولید مورد نیازشون (اعم از کارگر و تجهیزات) رو پیدا کنن. بنگاه‌ها میتونن دانش ضمنی‌شون که با آزمون و خطا یاد گرفتن رو با همدیگه به اشتراک بذارن (از طریق تماس مدیران با همدیگه یا جابجایی شغلی کارگران) و اینطوری عملکردشون رو بهبود بدن. در واقع یک چرخه‌ی بازخوردِ خلق و نشر دانش شکل میگیره که هزینه‌ی تولید کالا رو کاهش و کیفیتش رو در مقایسه با مناطقی که چنین شرایطی ندارن بهبود میده. (به این نوع مناطق خوشه صنعتی یا Clustering هم میگن. نمونه بارزش: هالیوود، سیلیکن ولی)حالا نکته اینجاست ‌که کشورهای شمال جهانی این صرفه‌های مقیاس درونی و بیرونی رو با حمایت‌های مختلف از صنایع نوپاشون بدست آوردن. نویسنده به رابرت آلن، تاریخ‌شناس سرشناس اقتصادی اشاره میکنه که معتقده کشورهای پیشرفته‌ی قرن ۱۹ و ۲۰ با چهار نیروی محرک توسعه پیدا کردن: حمایت از صنایع نوزاد، توسعه آموزش عمومی، توسعه نظام بانکی و توسعه زیرساخت.از اون مهمتر، هزینه‌های حمل‌ونقل کالا و دانش در اواخر قرن نوزدهم بسیار بیشتر از امروز بوده و همین مسئله کار کشورهای توسعه‌نیافته رو بسیار سخت‌تر کرده بود. پرهزینه‌بودن نقل‌وانتقال بین‌المللی دانش به این معنا بود که دانش فنی و عملیِ تولید کالا در یک منطقه‌ی خاص جغرافیایی «محصور» میشد.به عقیده‌ی نویسنده تنها راه کشورهای توسعه‌نیافته این بود که با تعرفه‌های سنگین گمرکی مزیت هزینه‌ایِ صنایع کشورهای شمال جهانی رو خنثی کنن تا از این طریق بتونن صنایع خودشون رو به صرفه‌های مقیاس درونی و بیرونی برسونن. اما استعمار اجازه‌ی سیاست‌های حمایتی رو به جنوب جهانی نمیداد. در نبود این حمایت‌ها، پیدایش فناوری‌های جدید حمل‌ونقل (مثل موتور بخار و کشتی‌های آهنی و..) صادرات کالاهای خام رو تسهیل کرد و کشورهای جنوب جهانی رو بیش از پیش در تله‌ی تولید کالای خام فرو برد.حتی زمانی که استعمار در جهانِ پسا-جنگ دوم جهانی کمرنگ شد، باز هم فناوری تولید صنعتی با سرعت ضعیفی به کشورهای جنوب جهانی سرایت پیدا کرد. به باور نویسنده، یک عامل مهم این مسئله همون بحث صرفه‌های مقیاس بیرونیه که از کنار هم قرار گرفتن کسب‌وکارها در یک منطقه‌ی خاص و محدود (شمال جهانی) حاصل میشه و باعث میشه که کسب‌وکارها انگیزه قوی‌ای برای سرمایه‌گذاری در جنوب جهانی نداشته باشن.اهمیت خوشه‌های صنعتی و صرفه‌های مقیاس بیرونی به قدریه که می‌بینیم کشوری مثل آمریکای صد سال پیش که سرشار از منابع طبیعی بود، به جای صادرات منابع که مزیت نسبیش بوده، در تولید و صادرات کالای صنعتی تخصص پیدا کرد. به گفته‌ی کتاب یک دلیلش اینه که در اواخر قرن ۱۹ با توجه به هزینه‌ی بالای حمل‌ونقل، داشتن مزیت نسبی در منابع طبیعی به معنای مزیت نسبی در تولید صنعتیه. اما وفور منابع طبیعی به تنهایی برای صنعتی شدن کافی نیست. شرط لازمی که آمریکا رو خلاف جهتِ مزیت نسبیش حرکت داد، پرورش خوشه‌های صنعتی و 'اکوسیستم خلق‌ونشر دانش' در بین کسب‌وکارهای صنعتی بود که از نزدیکی جغرافیایی‌شون به همدیگه حاصل شد. این اکوسیستم صنعتی که رشد اقتصاد آمریکا رو تا چندین نسل بعد سوخت‌‌رسانی کرد هم به نوبه‌ی خودش مرهون سیاست‌های حمایتی دولت آمریکا بود (به طور خاص، تعرفه‌های سنگین گمرکی).در بخشی از کتاب به تاریخ اقتصاد ژاپن اشاره میشه که تجربه‌ی متفاوت و استثنایی در بین کشورهای توسعه‌نیافته داشته. ژاپن تنها کشور غیرغربی‌ای بوده که به سختی تونست فناوری تولید ثروت رو از حصار تنگ و تاریک صنعت غرب بیرون بکشه. در اواخر نوزدهم، ژاپن هم مشابه بسیاری از کشورهای توسعه‌نیافته‌ی اون زمان، به ضرب سرنیزه‌ی غرب، اجازه‌ی گذاشتن تعرفه‌ی سنگین گمرکی رو نداشت، اما حکومت 'مِیجی' همچنان بر توسعه‌ی صنایع داخلی (جایگزینی واردات) مصمم بود. به عقیده نویسنده، عاملی که موتور انباشت سرمایه و دانش رو در ژاپن روشن کرد، توسعه‌طلبی نظامی مِیجی بود که منشأش هم نگرانی ژاپن از تهاجم استعمار غرب بود.حکومت میجی با سیاست «ارتش قوی، ملت غنی» (Rich Nation, Strong Army) توسعه‌ی صنعتی رو به توسعه‌ی نظامی پیوند زد. حکومت کارخانه‌های نظامی برپا کرد و با ‌استخدام فن‌شناسان خارجی و واردات ماشین‌آلات پیشرفته، مسیر ورود دانش پیشرفته‌ی فنی به کشور رو باز کرد. این کارخانه‌های نظامی به مرور زمان به سطحی از قابلیت‌های فناورانه رسیدن که تونستن به بسیاری از صنایع خصوصی ژاپن (از جمله صنعت بافندگی) ماشین‌افزارها و ماشین‌آلات مورد نیازشون رو عرضه کنن. کارکنانی که در کارخانه‌های نظامی دانش و تجربه‌ای انباشت کرده بودن، بعدها کسب‌وکار خودشونو راه انداختن و یا با استخدام در صنایع خصوصی کشور، اندوخته‌ی دانش و تجربه‌شون رو در توسعه‌ی بخش خصوصی ژاپن بکار بستن. برخی از کارخانه‌های نظامی (کشتی‌سازی‌ها) به بخش خصوصی فروخته شدن و از این طریق کلّی فناوری و سرمایه به بخش خصوصی ژاپن منتقل شد.صنعت نظامی مِیجی همچنین با خرید کالا از کسب‌وکارهای خصوصی به توسعه‌شون کمک کرد. خرید دولتی از بخش خصوصی (public procurement) یکی از راه‌های مؤثر در تقویت قابلیت‌های بخش خصوصیه و تجارب تاریخی زیادی داره. زمانی که دولت از بخش خصوصی درخواست تولید کالا با مشخصات و ملزومات خاص برای نیازهای پیچیده‌ی نظامیش میکنه، این باعث میشه که دانش ضمنی بخش خصوصی رشد کنه و این دانش رو بعدها در تولید کالاهای تجاری بکار بگیره. خرید دولتی با تضمین تقاضا برای کالای بخش خصوصی، سرمایه‌ای بهش تزریق میکنه که به توسعه‌ی قابلیت‌هاش کمک میکنه و از طرف دیگه، خرید دولتی در مقیاس انبوه صنایع خصوصی رو به صرفه‌های مقیاس میرسونه.در این زمینه، جنگ چین و ژاپن (۱۸۹۴) و جنگ روس و ژاپن (۱۹۰۴) پیشرفت فناوری در ژاپن رو شتاب بخشید. بدیهیه که مسئله‌ی جنگ یک مسئله‌ی مرگ و زندگیه و ارتش ژاپن از بخش خصوصی تقاضا میکنه که تمام توانش رو بکار ببنده تا بهترین کالای نظامی ممکن رو تولید کنه. این 'فشار نیاز' که از جانب دولت پمپاژ می‌شد، به ارتقای قابلیت‌های فناورانه‌ی بخش خصوصی ژاپن کمک میکنه. بسیاری از غول‌های کسب‌وکار ژاپن نظیر میتسوی، میتسوبیشی، سومیتومو و توشیبا با همین سیاست خرید دولتی پرورش پیدا کردن و تا چندین نسلِ بعد موتور رشد اقتصاد ژاپن رو سوخت‌رسانی کردن.