یک پدیدارشناس در چه هوایی نفس می‌کشد؟

هایدگر در جلسۀ اولِ کلاسی که در طی آن ترم می‌خواسته توضیح دهد پدیدارشناسی چیست می‌گوید: «در این بحث آشنایی با مفاهیمِ فلسفی لازم نیست. برعکس اینجا تنها سه پیش‌فرض داریم: شوق برای درست‌پرسیدن. این شوق با اراده‌کردن محقق نمی‌شود؛ زمانِ (time) خودش و آهنگِ (tempo) خودش را دارد. نوعی آمادگی باید وجود داشته باشد، این آمادگی مبتنی است بر سه چیز: 1. دغدغۀ اینکه در نسبت با تعصب (prejudice) به‌طورِ شِمّی استاد شویم؛ 2. به فکرِ این فرایند باشیم که یک علمِ خاص بشود خانۀ ما؛ 3. آماده مواجهه با این واقعیت باشیم که وقتی زمان آن می‌رسد که بپرسیم برای این که بدانیم، زندگی در پرسیدن دربارۀ هر چیزِ دیگر بیشتر یاری‌مان می‌دهد تا در پرسیدن دربارۀ اینرسیِ خودِ روحِ (the soul's own inertia)، یعنی ملاحظات‌مان به‌قولِ‌معروف می‌شود نظری.»حالا چرا من این حرفِ هایدگر را اینجا آوردم که شاید تا حدی هم مبهم به نظر می‌رسد؟ به‌خاطر این که فکر می‌کنم اگر بخواهم سرراست بگویم که یک پدیدارشناس در چه هوایی نفس می‌کشد، هیچ جا بهتر از اینجا سرنخ را به دستِ من نمی‌دهد. هایدگر علناً دارد می‌گوید که قاعدۀ بازی این نیست که من اراده کنم پدیدارشناس شوم، دراین‌راستا بروم مطالعه کنم و پژوهش، و درنهایت عنوان پدیدارشناس بیاید پشتِ اسم‌ام. به اراده‌کردن نیست، بلکه نوعی آمادگی می‌خواهد، و کسبِ این آمادگی منوط است به نوعِ خاصی دغدغه‌مندی و پرداختنِ هرروزه به آن. در آن جلسه هر کدام از آن سه‌تایی که آن بالا گفت را کوتاه توضیح می‌دهد، من در ادامه ترجمۀ هر بند را می‌آورم و فهمِ خودم از آن را بیان می‌کنم.توضیحِ شمارۀ یک: «نه نبودِ تعصب که یک خیال‌بافی (utopia) است. ایدۀ نداشتنِ هیچ تعصبی خود بزرگ‌ترین تعصب است. استادی در مواجهه با هر امکانِ آن چیزی که خود را به‌منزلۀ تعصب به کرسی می‌نشاند. نه که از تعصب‌ها آزاد شویم، بلکه آزاد باشیم برای امکانِ وانهادنِ یک تعصب در لحظه‌ای سرنوشت‌ساز، براساسِ مواجهۀ نقادانه‌مان با موضوع. این است شکلِ اگزیستانسِ یک انسانِ علمی.»زندگیِ ما براساسِ باورهایمان پیش می‌رود. هر باور به‌نوعی خود یک تعصب یا جزم‌اندیشی است. مثلاً همین که من انگشتم را روی این کلیدها می‌فشارم برگرفته از این باور است که فشار هر کلید حرفی را در این صفحه تایپ می‌کند. خُب من اگر این باور را نداشته باشم در تایپ‌کردن و نوشتنِ این متن کاری از پیش نمی‌برم. پس این که آدم باید تعصب را بگذارد کنار حرف گزافی است. اما اگر من در عمل ببینم که وقتی انگشتم را روی کلیدی فشار می‌دهم و آن حرف در صفحۀ روبرویم تایپ نمی‌شود و همچنان بخواهم بر این باور باقی بمانم که فشار کلید منجر به تایپ‌شدن حرف می‌شود، این یعنی ترجیح می‌دهم تعصب‌ام را به بهای عدمِ مواجهه با امرِواقع حفظ کنم، و پیامدِ آن این است که من کلیدها را فشار می‌دهم اما نوشته‌ام نوشته نمی‌شود.مثال دیگری می‌زنم: فرض کنید من با این باور بزرگ شده‌ام که سعادتمندیِ من در گروِ این است که والدین‌ام از دستم راضی باشند. بعد یک روز تصمیم می‌گیرم که بروم فلسفه بخوانم، یا با فلان آدم ازدواج کنم، یا شغلی که دارم را رها کنم و اینها والدین‌ام را ناراضی می‌کند. فرض کنید والدینِ من آدم‌های سرسختی باشند و من هم به‌واقع دوست داشته باشم که آن‌جور عمل کنم. حالا اینجا چه رخ می‌دهد؟ یک راه این است که باوری که با آن بزرگ شده‌ام را بچسبم و آدمِ حرف‌گوش‌کنی باشم. اما مسئله اینجاست که وقتی خودم را در مواجهه با امرِ واقع قرار می‌دهم می‌بینم من واقعاً نیاز دارم به اینکه مستقل از خوشایندِ ایشان و بنا به خوشایندِ خودم دست به انتخاب بزنم، هرچند این انتخاب ابتدابه‌ساکن و براساسِ آن باورِ قدیمی به من احساسِ گناه بدهد، هرچند مرا دچارِ خوف‌ورجا کند، هرچند من به‌زمانِ گرفتنِ آن تصمیم ندانم که از پسِ آن برخواهم آمد یا پس‌ازچندی سرافکنده و پشیمان برخواهم گشت. می‌دانید چرا هایدگر می‌گوید لحظۀ سرنوشت‌ساز؟ چون ما در جزم‌اندیشی‌مان احساسِ امنیتِ خاطر می‌کنیم؛ چون باورها ساحتی هستند آشنا که به آنها عادت کرده‌ایم و بلدیم طبق قواعدشان بازی کنیم. اما مواجهه با امرِ واقع بها دارد و ما اصولاً حاضر نیستیم آن بها را بپردازیم. امرِ واقع برخلافِ باورها که با یقین بده‌بستان دارند، براساسِ عدمِ‌قطعیت کار می‌کند، براساسِ امورِ امکانی. اما این یعنی چه؟ یعنی من وقتی برای کنکور فلسفه می‌خوانم و می‌خواهم دانشگاه تهران قبول شوم و اهلِ خانه هم فلسفه را بی‌فایده می‌دانند، هم نمی‌خواهند دخترشان برود شهرِ دیگر، خودم را در موقعیتی قرار داده‌ام که از طرفی ایمنی سابق را ندارم، چون احساس می‌کنم والدین‌ام از من راضی نیستند و این آن باورِ «پس سعادتمند نخواهی شد!» را قلقلک می‌دهد و مرا از عاقبتِ کارم می‌ترساند، هم مطمئن نیستم که دانشجوی دانشگاه تهران خواهم شد، و اگر بشوم در آن موفق عمل خواهم کرد یا نه، و اصلاً این مسیری است که می‌خواهم آن را ادامه بدهم یا نه. این یعنی من دارم بهایی می‌پردازم بی‌آن‌که هیچ ایمنی در کار باشد. اما مسئله این است که مواجهۀ من با امرِ واقع در آن لحظۀ سرنوشت‌ساز این است که من نیاز دارم فلسفه بخوانم و من نیاز دارم مستقل زیستن و اندیشیدن را تجربه کنم.اما این‌که هایدگر می‌گوید تحققِ شوقِ درست پرسیدن، یا به بیانِ دیگر پدیدارشناس‌شدن به اراده‌کردن نیست؛ این‌که می‌گوید نوعی آمادگی باید به وجود بیاید؛ این‌که می‌گوید زمانِ خودش و آهنگِ خودش را دارد؛ این‌که می‌گوید باید در مواجهه با تعصب به استادی رسید، برای من معنی‌اش این است که کافی نیست اراده کنم که مثلاً از امروز دیگر نمی‌خواهم این باور را داشته باشم که سعادتمندیِ من در گروِ رضایتمندیِ والدین‌ام است. ممکن است چنین اراده کنم ولی این باور می‌تواند آن‌قدر ریشه‌دار باشد که هر بار در مسیرم کمی پایم بلغزد، یا خسته شوم، دوباره پیش کشیده شود و مرا بترساند یا متزلزل‌ام کند. پس وانهادنِ یک جزم‌اندیشی یک کارِ یک‌بار‌برای‌همیشه نیست، بلکه کار هر روزِ من است. من هر روز از نو مواجه می‌شوم با امرِ واقع و از خودم می‌پرسم: آیا می‌خواهی بازگردی به خانۀ امن؟ آیا می‌خواهی بازگردی به کارِ سابق؟ حال‌ات با وضعیتِ مبهمِ الان‌ات چطور است؟ الان که هیچ کدام از برچسب‌های ایمنِ سابق را نداری؛ الان که حتی دیگر دانشجوی فلسفۀ دانشگاه تهران هم نیستی؛ الان که بعضی روزها به نظرت می‌رسد هیچ «چیزِ» خاصی نیستی. می‌خواهم بگویم این «آزاد بودن برای امکانِ وانهادنِ یک جزم‌اندیشی براساسِ مواجهۀ نقادانه‌مان با موضوع» یک حرکتِ وجودیِ پرفرازونشیب است و حضورِ آن دادستانِ همه‌فن‌حریفِ درون یا سوفیستِ تمام‌عیاری که نمایندۀ پروپاقرصِ تعصب است در من کار را دشوارتر هم می‌کند. راستش را بخواهید من اکثرِ اوقات احساس می‌کنم خیلی ضعیفم. (برای خواندن دربارۀ دادستان درون می‌توانید این نوشته را بخوانید: مشاهدۀ یک: میدانِ جنگ یا جلسۀ دادگاه)از آنجا که این نوشته طولانی شد، توضیح پیش‌فرض دوم و سوم هایدگر را می‌گذارم برای بعد. ادامۀ این مطلب را می‌توانید در نوشته‌های زیر دنبال کنید: https://virgool.io/@zahra.shokrani/%DB%8C%DA%A9-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D9%82%D9%88%D8%B1%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A8%D8%B2%DB%8C%D9%90-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%86%D9%85%DB%8C%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%AF-qjaveot9xgke https://vrgl.ir/QnJN6