نقد فیلم وداع 2019 Farewell

در یکی از مهمترین صحنه های فیلم "وداع" ساخته فیلمساز جوان چینی تبار، "لولو ونگ"، یک دختر چینی ساکن نیویورک به اسم بیلی که برای دیدن مادربزرگش با نام "نای نای" در آخرین روزهای زندگی او (به دلیل بیماری سرطان) به چین بازگشته، با تمام قوا می دود تا زودتر از فرستاده مادربزرگ به بیمارستان رسیده و مانع خواندن گزارش سرطان او شود، چون قرار است بیماری مادربزرگ از او پنهان بماند. اگرچه تا قبل از این صحنه، بیلی همواره با موضوع پنهان نگاه داشتن سرطان "نای نای" از او مخالفت می ورزید و دانستن آن را حق مادربزرگش می دانست، آنچنانکه در غرب و آمریکا به او آموخته بودند. اما اینک چه اتفاقی افتاده بود که همه نیرویش را برای رسیدن به بیمارستان و مخفی نگهداشتن سرطان مادر بزرگ گذارده بود؟شاید پاسخ این سوال را بتوان اساس و محور فیلم "وداع" دانست که در کمال حیرت و تعجب، در زمره فیلم های فصل جوایز امسال هالیوود قرار گرفته و علاوه بر نامزدی دو جایزه گلدن گلوب و حضور در بین 10 فیلم برتر موسسه فیلم آمریکا از سوی دهها انجمن نقد فیلم در نقاط مختلف آمریکا حداقل نامزد بهترین فیلم غیرانگلیسی زبان شده است.فیلم "وداع" ورای داستان ملودراماتیک خود که مانند فیلم "سه برادر" فرانچسکو رزی یا کپی آن در سینمای خودمان ساخته مهدی فخیم زاده به نام "بهار در پاییز" یا نسخه اریژینال تری مثل فیلم "مادر" مرحوم علی حاتمی، به جمع شدن خانواده ای به خاطر بیماری یا مرگ مادر می پردازد، اما برخلاف آنها چالش میان اعضای خانواده را (اگرچه به دلیل نقاط به شدت متفاوت اقامتشان، اختلافاتی دارند) برجسته نمی کند، بلکه اساس چالش فیلم مابین فرهنگ بیگانه و خودی یا غرب و شرق است.در صحنه ای از فیلم که بیلی اصرار دارد واقعیت سرطان مادربزرگ به او گفته شود و حتی ذکر می کند که چنین لاپوشانی در آمریکا غیرقانونی است، عمویش به او متذکر می گردد که در آمریکا و غرب آدم ها متعلق به خودشانند ولی در شرق، آدم ها به خودشان فقط تعلق ندارند بلکه به خانواده و جامعه تعلق دارند. از همین روی مشکلات و معضلات و درد و رنج شان را همه اعضای خانواده و جامعه تقبل می کنند. این در واقع تز مطرح شده در فیلم "وداع" به نظر می رسد.اما آنتی تز فیلم آنجایی مطرح می شود که بیلی دریافته طی 20 سالی که در آمریکا و دور از مادربزرگ و ریشه هایش زندگی کرده، چقدر چیزهای مهم از دست داده است. او با گریه به مادرش می گوید که آنها خانه و کاشانه شان را از دست دادند، باغچه خانه پدر بزرگ را که در آن بازی می کرد و خود پدر بزرگ را که حتی اجازه ندادند برای خاکسپاری اش به چین بیاید و حالا مادربزرگ می رود و دفعه دیگری که می آید او هم دیگر وجود ندارد. بیلی به مادرش می گوید که می خواهد در چین نزد مادر بزرگ بماند. شاید این آنتی تز محتوایی است که باعث آن سنتز نهایی می شود یعنی همان صحنه ای که در آغاز مطلب مورد اشاره قرار گرفت و تلاش بیلی را با تمام وجود برای عمل به یک سنت چینی نشان می دهد. در مقابل آن روش خشک و بدون احساس غربی که شبی، پدرش بر سر میز شام با نقل آن جوک معروف فرانسوی برای خبر مرگ گربه و مادر اشاره کرد..در یکی از صحنه های پایانی فیلم که بیلی با پدر و مادرش عازم فرودگاه برای بازگشت به نیویورک است، در حالی که پدر و مادر در اتومبیل فرودگاه خواب هستند، او بیدار است و با حسرت به دگرگونی و ساخت و ساز به اصطلاح مدرن شهری در چین می نگرد که چگونه همه آن بافت سنتی و زندگی های جمعی و خانه های مادربزرگ ها و پدر بزرگ ها و تمامی آن خاطرات خوب کودکی را زیر پای خود له می کند.در واقع وداعِ فیلم "وداع"، نه با مادربزرگی است که به روایت آخرین پلان، هنوز تا 6 سال پس از خبر سرطان، هنوز زنده است، بلکه با سنت و نوعی سبک زندگی است که آدم ها را فقط متعلق به خود نمی دانست.فیلم "وداع" نشان می دهد در عصری که حتی باورمندان به زندگی مناسب در چین، فرزندانشان را برای تحصیل و زندگی (به زعم خود بهتر) به غرب می فرستند، گریزی از این تبدیل و تغییر نیست. حتی اگر دیگر برای دانشگاه به امثال بیلی کمک تحصیلی ندهند و او ناچار باشد به دلیل ناتوانی در پرداخت کرایه خانه، تا یک ماه دیگر آپارتمانش را خالی کند.صحنه های اواخر فیلم مانند نمایش ابهت و عظمت بافت جدید شهری در مقابل کوچه های تنگ و در هم فرورفته محله مادربزرگ ، نشانی از همین تسلیم ناگزیر است و تنها روزنی که فیلمساز برای شاید دلخوشکنک مخاطب شرقی باز نگه می دارد، آنجاست که بیلی اگرچه به میان شلوغی درهم و برهم و پر سر و صدای نیویورک بازگشته اما به یاد مادربزرگش و خانه پدر بزرگ و سنت و سبک زندگی سرزمینش، همان فریاد مادربزرگ به هنگام ورزش صبحگاهی را سر می دهد.این همان دلخوشکنکی است که تقریبا همه آنهایی که به غرب مهاجرت کردند، با یادش فکر می کنند هنوز وطن و سرزمین مادری و ریشه هایشان را حفظ کرده اند. همان موضوعی که فرهنگ غرب، شرقی ها را برای دل کندن از سبک زندگی خود و تن دادن به زندگی غربی راضی نگه می دارد تا بپذیرند که دیگر لازم نیست برای خبر بد دادن به کسی از جان مایه بگذارند، دیگر لزومی ندارد به فکر باغچه دوران کودکی در پدر بزرگ باشند، دیگر نیاز نیست .... چون آنها به دیگران و خانواده و جامعه شان تعلق ندارند، آنان فقط متعلق به خودشانند، البته خودی که فرهنگ غرب برایشان تعریف کرده، همان خود فردگرا و ایندیویدوالیسم آمریکایی!تم فیلم های فصل جوایز امسال هالیوود هم با همین نکته در فیلم "وداع" بروز می کند. در واقع غلبه یا طغیان و یا شورش قشر فرودست علیه طبقه بالادست در این فیلم در میان فرهنگ های متضاد اتفاق می افتد. فرهنگ (به زعم سازندگان فیلم) پایین دست چینی و در واقع شرقی که به روش سنتی، هر فرد را متعلق به جامعه و خانواده می داند و فرهنگ بالادست آمریکایی که براساس ویژگی های ایندیویدوالیسم و فردگرایی افراطی، مالکیت فرد را فراتر از هر انسان گرایی و نوع دوستی به شمار می آورد. حالا آن فرهنگ پایین دستی در فردی به نام "بیلی" که همه عمرش را تحت سیطره فرهنگ آمریکایی و غربی رشد کرده و بزرگ شده، طغیان و شورش نموده و او را دچار اغتشاشات ذهنی می کند. فرهنگی که به زعم فیلمساز، آزادی های فردی را محدود کرده، او را از دنیای باز و آزاد محروم نموده و درگیر سنت ها و آیین های قدیمی نگه می دارد. اگرچه بازهم برمبنای تم امسال فیلم های فصل جوایز، برنده این کارزار فرهنگ بالادست است که با عظمت و شکوه خود، فرهنگ پایین دستی را سرکوب می کند، حتی اگر در قلب آن فرهنگ، هنوز فریاد مادربزرگ را تکرار کند.این همان موضوعی است که می تواند پاسخی برای سوال ابتدای این مطلب و علت حضور فیلم "وداع" را در میان برگزیدگان فصل جوایز توجیه باشد. علاو براین "وداع" فیلمی است که تقریبا یکسال پیش برای اولین بار در جشنواره ساندنس به نمایش درآمد، سپس با جشنواره های آتلانتا و سانفرانسیسکو و بوستون و ... در سراسر آمریکا چرخید. شاید همین نمایش گسترده در آمریکا هم بتواند بخشی از پاسخ سوال فوق باشد اما وقتی دریابیم که 2 استودیوی معروف آمریکایی به نام های Big Beach و Depth of Field در زمره تولیدکنندگان فیلم بوده اند (که آثار مشهوری مانند "قطب نمای طلایی" و "لیتل میس سان شاین" و "مرد مجرد" و "لاوینگ" و "کلمبوس" و ... را در سالهای پیش تهیه کردند که اغلب در زمره فیلم برگزیده فصل جوایز و انجمن های نقد و گلدن گلوب و در نهایت اسکار بوده اند) و "جاناتان کوهن" یهودی هم از تهیه کنندگان اصلی فیلم بوده، سوال یاد شده تا حدود بسیاری پاسخ داده می شود.در واقع خانم "لولو ونگ" اگرچه پیش از این فیلم ، تنها یک فیلم بلند سینمایی گمنام ساخته بود ولی همچون "انگ لی" به شدت از سوی کمپانی ها و جشنواره های مهم آمریکایی حمایت شده و اساسا با فیلمسازان چینی همچون "چن کایگه" که فیلمی همچون "وداع با محبوبه ام" را در احترام به فرهنگ چین ساخت و "ژانگ ییمو" که فیلم هایی همچون "قهرمان" و "خانه خنجرهای پرنده" و "نفرین گل طلایی" را در نمایش سنت های ملی چین جلوی دوربین برد و آنها که نسل پنجم سینماگران چین محسوب می شدند، فرق می کند.شاید یک وجه تسمیه فیلم "وداع"، وداع با آن سینما و سینماگران هم باشد. وجهی که با ورود امثال لولو ونگ و به فراموشی سپردن امثال چن کایگه و ژانگ ییمو برجسته می شود.