آموخته‌های من از این ماجرای خون‌بار

آن‌چه در روزهای پایانی آبان 98 بر ما و مردم و کشور گذشت، درد و رنجی بود کشنده و زیانی بزرگ، مادی و معنوی.می‌توان از دردها، درس‌ آموخت و از رنج‌ها راهی ساخت برای رشد.حوادث این چند روز با وجود هزینه‌های سنگین مادی و معنوی، می‌تواند بر تجربه و پختگی فردی و جمعی بیفزاید.در ادامه و بر پایه‌ی برداشت مستقیم یا غیرمستقیم از این حوادث، به‌اختصار و در محورهای سیزده‌گانه نکاتی می‌آید.یک) نگاه چندبعدی در تحلیلکم‌تر پدیده و رویدادی را در جامعه‌ی بشری می‌توان مثال زد که تنها بر پایه‌ی یک عامل شکل گرفته باشد. مسائل و موضوعات مرتبط با جوامع انسانی را باید چندبعدی دید و از زوایای گوناگون به آن‌ها پرداخت. نگاه یک‌سویه موجب می‌شود ابعاد چندگانه‌ی موضوع دیده نشود و در نتیجه برداشت و تحلیلی که شکل می‌گیرد دربردارنده‌ی جوانب گوناگون قضیه نباشد. تحلیل یک‌سویه، شکل‌گیری تصورات غیرواقعی و کنش‌های نامعقول را در پی خواهد داشت.دو) رویدادها و روندهادر نگاه به حوادث گاهی می‌توان صرفاً حادثه را دید و زمانی می‌توان بسترها و زمینه‌های منتهی به حادثه را مرور کرد. هم‌چنین می‌توان از دیدگاهی جامع، هر دو را در کنار یکدیگر دید. سیلی که در یک زمان و مکان مشخص به راه می‌افتد و زیان می‌رساند، زمینه‌ها و بسترهایی برای شکل‌گیری داشته است. در تحلیل حوادث مرتبط با افزایش قیمت بنزین، گذشته از شرح عوامل شکل‌گیری رویداد، می‌توان و باید برخی زمینه‌ها و روندهای منتهی به این رویداد را نیز در نظر داشت. مشکلات اقتصادی، برخی نارضایتی‌های اجتماعی، فشار تحریم‌های غیرانسانی، برنامه‌ریزی و تلاش دشمنان، اثرگذاری شایعه و جنگ روانی بر افکار عمومی و مواردی از این دست قابل توجه است.سه) اولویت منافع ملیترجیح منافع ملی بر منافع و مصالح فردی و گروهی و صنفی و سازمانی، اصلی ضروری است که همواره چه در آرامش و چه در بحران، باید مدنظر مردم و مسئولان باشد. ترجیح منافع ملی، نیازمند درک و فهمی عمیق از اولویت‌ها و ضرورت‌ها و نیز مستلزم شجاعت و گذشتن از برخی خودخواهی‌ها و تنگ‌نظری‌هاست. شکل‌گیری گفتگوهای سازنده در سطوح گوناگون جامعه و حکومت، می‌تواند سطح تفاهم و تعامل اجتماعی را بالا برده و درک مشترک از مفهوم منافع ملی را تقویت کند. این امر رابطه‌ای مستقیم با وحدت و امنیت ملی و هم‌افزایی جمعی دارد.چهار) آرامش و امنیت، واجب‌تر از نان شبتجربه‌ی تاریخی و استدلال عقلی گویای این واقعیت است که آرامش و امنیت از مهم‌ترین و ضروری‌ترین نیازها و اولویت‌های افراد، جامعه و حکومت، صرف‌نظر از گرایش‌های فکری و سیاسی و اعتقادی است. افراد و جامعه ممکن است گاهی برخی کاستی‌ها و نارسایی‌ها را به بهای حفظ امنیت خود تحمل کنند. تجربه نشان داده که حرکت‌ها و گرایش‌هایی که صرفاً رویکردی سلبی و تخریبی دارند و جایگزینی پیشنهاد نمی‌کنند، از آن‌جا که در نخستین گام، امنیت را از افراد و جامعه می‌گیرند، اغلب با استقبال عمومی روبرو نمی‌شوند.پنج) گفتگو به‌جای بگومگودر سطح رفتارهای فردی و گروهی، جامعه‌ی ما نیاز فراوانی به تمرین گفتگو دارد. می‌توانیم و باید بیشتر تلاش و تمرین کنیم که گفتگو را جایگزین بگومگو و تبادل نظر و مناظره را جانشین مشاجره کنیم. این تلاش می‌تواند در سطوح گوناگون خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه، حکومت و دیگر بخش‌های جامعه صورت پذیرد.برای گفتگو دست‌کم به چهار عنصر نیاز داریم:نخست، مبنا و موضوع مشخصدوم، روش استدلالسوم، ظرفیت شنیدن حرف دیگرانچهارم، پذیرش داوریدر غیاب یک گفتگوی سازنده، بگومگوها اوج می‌گیرد و با خشم و هیجان و لجاجت درمی‌آمیزد و فضا را ملتهب می‌کند.شش) ضرورت اصلاح الگوی مصرف فردی و جمعیبسیاری از ما در مصرف و استفاده از وسایل و منابع و انرژی(آب، برق، گاز، بنزین، طبیعت، خاک، غذا، پلاستیک و ...) نابخردانه و بی‌حساب و کتاب رفتار می‌کنیم. این روش، هزینه‌های فردی و اجتماعی را به‌شدت افزایش داده و فرسودگی مادی و معنوی محیط و جامعه را در پی خواهد داشت.تک‌تک افراد جامعه هرگاه نخواهند اصلاح این روش‌ و رفتار نامعقول را از خود آغاز کنند، احتمالاً در آینده در زمینه‌های گوناگون به‌ویژه آب دچار مشکلات و بحران‌های جدی خواهیم شد، شاید مشابه آن‌چه برای بنزین اتفاق افتاد.اصلاح روش و الگوی مصرف چند فایده دارد:از شدت یافتن مشکلات و شکل‌گیری بحران پیش‌گیری می‌کند.بر سرمایه‌ها و داشته‌های ما می‌افزاید.امکان تداوم زندگی را برای نسل آینده و فرزندان ما فراهم می‌آورد.هفت) انباشته شدن انتقادها، نارضایتی‌ها و خشم‌هارفتار و فرهنگ غالب در جامعه‌ی ما به‌گونه‌ای است که اغلب موجب انباشته شدن انتقادها و اعتراض‌ها و خشم‌ها می‌شود. از یک‌سو عملکرد برخی دستگاه‌های اداری و مدیران، نارضایتی را در پی دارد و از سوی دیگر سازوکارهای بیان انتقاد و اعتراض چندان مشخص و فعال نیست و از جهتی نیز بسیاری از ما در چنین مواردی یا سکوت می‌کنیم و می‌گذریم یا به‌جای گفتگو و پی‌گیری منطقی به کلی‌گویی و بگومگو و مشاجره روی می‌آوریم.در نهایت ممکن است انبوهی از حرف‌های ناگفته و خشم‌های فروخورده و نارضایتی‌ها روی هم انباشته ‌شود و به مرز انفجار برسد.هشت) آشنایی با تاریخ، زمینه‌ساز پختگی دیدگاه و رفتاردر کشوری مانند ایران که هزاران سال تاریخ پرفراز و نشیب دارد، بدون آشنایی با این ذخیره‌ی بی‌مانند، نمی‌توان درکی واقعی از زندگی، رویدادها و تحولات امروز داشت. آشنایی با تاریخ به‌ویژه از نگاهی کاربردی، برای قشرها و بخش‌های گوناگون جامعه اعم از توده‌ی مردم، نخبگان و مسئولان، یک ضرورت است نه یک سرگرمی و تفنن، آن‌چنان‌که بسیاری به اشتباه می‌پندارند.مطالعه‌ی تاریخ به نگاه انسان ژرفا و به رفتار انسان پختگی می‌بخشد. از این منظر است که دکتر زرین‌کوب در تعبیری زیبا و عمیق در کتاب تاریخ در ترازو می‌گوید:«آشنایی با تاریخ، انسان را از بسیاری فریب‌های حقارت‌آمیز و از بسیاری دلخوشی‌های بی‌حاصل نگه می‌دارد.»نُه) ضعف نظارت در رفتار و فرهنگ فردی و جمعیهرگاه اکثریت جامعه به این باور برسند که نظارت و اعتراض نه تنها یک حق بلکه بالاتر از آن یک وظیفه‌ی عقلی و دینی است، بخش مهمی از مشکلات فردی و اجتماعی کاهش خواهد یافت. رسیدن به این مرحله نیازمند تقویت مسئولیت‌‌پذیری فردی و جمعی است. هرگاه افراد و سازمان‌ها و جامعه در برابر کوتاهی‌ها و تخلفات به‌موقع واکنش نشان دهند، زمینه‌ی گسترش فساد و ناکارآمدی فراهم نخواهد شد.تجربه‌ی تاریخی و استدلال عقلی گویای این واقعیت است که هرگاه نظارت همگانی و فراگیر نباشد، در بلندمدت اوضاع جامعه رو به بهبود نخواهد رفت و تنش‌ها و بحران‌ها گسترش خواهد یافت.ده) ضعف سازوکار برگزاری تجمع قانونیاصل 27 قانون اساسی برگزاری تجمع و راه‌پیمایی را مشروط به آن‌که مسلحانه و علیه اسلام نباشد، آزاد اعلام کرده است. در مسیر عملیاتی شدن این اصل، یک برداشت این است که باید سازوکار مشخص و مدونی برای برگزاری تجمع قانونی وجود داشته باشد. به‌گونه‌ای که هر تجمع دارای شناسنامه‌ بوده و در زمان و مکان مشخص برگزار شود. به این ترتیب از یک‌سو قشرهای گوناگون جامعه فرصتی برای بیان انتقاد و اعتراض خود به‌صورت آرام و مسالمت‌آمیز پیدا می‌کنند و از سوی دیگر از انباشت غیرمنطقی نارضایتی‌ها‌ جلوگیری می‌شود و گذشته از این، بین معترضان قانونی و آشوب‌گران عملاً فاصله می‌افتد.چنین سازوکاری در حال حاضر یا عملاً وجود ندارد و یا درباره‌ی آن اطلاع‌رسانی لازم و کافی نشده است.یازده) رسانه، آگاهی، شایعهدر عصر ارتباطات، رسانه‌ها با گسترشی بی‌سابقه به مهم‌ترین ابزار اثرگذاری بر افکار عمومی مبدل شده‌اند. محتوای کارکرد رسانه‌ها می‌تواند گسترش آگاهی یا توسعه‌ی فریب و شایعه باشد. برخی صاحب‌نظران، گسترش شایعه را یکی از خطرناک‌ترین تهدیدهایی می‌دانند که جامعه‌ی بشری با آن روبروست.شرط کاهش آثار زیان‌بار شایعه، افزایش آگاهی فردی و جمعی است. صداوسیما در مقام یک رسانه‌ی فراگیر کشوری می‌تواند و باید در این باره کارکردی چندوجهی داشته باشد:1) صدای همه‌ی شهروندان باشد.2) واقعیت‌های تلخ و شیرین جامعه را منعکس کند.3) آگاهی و سواد رسانه‌ی جامعه را افزایش دهد.4) با جنگ روانی و شایعه‌سازی دشمنان مقابله کند.5) از ظرفیت قابل توجه جامعه و نخبگان، با هدف ارتقای سطح فکری و فرهنگی جامعه در مقیاس حداکثری استفاده کند.دوازده) برنامه‌ریزی و تلاش دشمن، واقعیت است نه توهّمدر سال‌های اخیر برخی دولت‌ها به‌ویژه امریکا، رژیم صهیونیستی و عربستان، با تعابیر گوناگون، دشمنی و رویارویی خود را با ملت ایران ابراز داشته و ضمن ایراد اتهامات بی‌پایه، آشکارا از برنامه‌ریزی و تلاش برای سرنگونی نظام جمهوری اسلامی سخن گفته‌اند.بر پایه‌ی قرائن آشکار و اذعان برخی صاحب‌نظران یا عناصر سیاسی ضدانقلاب، دولت امریکا در آشوب‌های اخیر نقش داشته است. برای نمونه می‌توان به تحلیل دنیل مک‌آدامز رئیس اندیشکده‌ی امریکایی ران‌پال اشاره کرد. وی بر این باور است که دولت ترامپ در چند سال اخیر با انتصاب یک افسر اطلاعاتی به نام مایکل دی‌اندریا در جایگاه مأموریت برای ایران در سازمان سیا به‌دنبال برنامه‌ریزی و اقدام برای بی‌ثباتی و سرنگونی جمهوری اسلامی بوده است.سیزده) اشرار قرن بیست‌ویکآیا در قرن بیست‌ویک پدیده‌ای به نام اشرار داریم یا در این قرن سروکارمان فقط با فرهنگ و تمدن و عقلانیت است؟اشرار به چه معناست و چرا در قرن بیست‌ویک با چنین پدیده‌ای روبرو شده‌ایم؟اصطلاح اشرار صرفاً یک برچسب نیست. این تعبیر ریشه در واقعیت‌های تلخ جامعه‌ی بشری در قرن بیست‌ویک دارد.اشرار قرن بیست‌ویک، معجون عجیب و غریبی است از عناصر چندگانه:الف) قوای جسمی انسانی منهای فکر و عقل و اخلاقب) غریزه‌های مهارنشده‌ی خشم و شهوت و لذت و غارت و قدرت‌طلبی و خودخواهی،ج) علم و ابزار و تکنولوژی و پول و رسانه و قدرت، در غیاب محدودیت‌های عقلی و اخلاقیشاید بتوان اشرار قرن بیست‌ویک و مدافعان نظری و عملی آن‌ها را یکی از خطرناک‌ترین پدیده‌های این قرن به‌شمار آورد. این نقل‌قول تکان‌دهنده از جان برنال در کتاب علم در تاریخ (ص 19) گویای بخشی از این واقعیت زشت و آفت جامعه‌ی بشری است:«بشری که متعلق به روزگار عظمت علم است تا حد شریرترین نوع وحشیان سقوط کرده است.»