چرا و چگونه از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی استفاده کنیم؟

این نوشته را مدت ها قبل (سال 91 یا 92) نوشته ام.مقدمه«شبکه‌ی اجتماعی» در یک تعریف ساده، «سایتی است که در آن، کاربران می‌توانند علاقه‌مندی ها، افکار و فعالیت‌های خودشان را با دیگران به طور متقابل به اشتراک بگذارند.» [ضیایی پرور حمید: 1388] این سایت‌ها، بنا بر آن چه در بخش اول این نوشته توضیح داده می‌شود، نقش مهم و تأثیرگذاری در زندگی مردم و به ویژه جوانان دارند. اما آن چنان که در بخش دوم این نوشته خواهد آمد، مخالفان نظام جمهوری اسلامی، بیش از موافقان آن در این شبکه‌ها فعالند. و به علت اهمیت این شبکه‌ها و فعال نبودن موافقان نظام در آن، با توجه به بخش سوم این نوشته، به نظر می‌رسد باید بیش از پیش به این شبکه‌ها توجه کرد.چرا شبکه‌های اجتماعی مهم هستند؟1- ذات دنیای پست مدرندنیای امروز دنیای پست مدرن است. دنیایی که به عقیده‌ی بوردیار در آن «میان واقعیت و وانمایی واقعیت تفاوتی باقی نمی‌ماند. جهانِ واقع همان جهانِ شبیه سازی‌ها و وانمایی هاست. به عبارت دیگر انسان‌ها در عصر پست مدرن با تصاویر یکدیگر سر و کار دارند نه با خودشان.» [بشیریه حسین] در چنین دنیایی معنا و واقعیت جای خود را به تصویر می‌دهد. ما چه بخواهیم چه نخواهیم در چنین دنیایی زندگی می‌کنیم. دنیایی که آدم‌هایش دیگر مثل گذشته، واقعی نیستند. آن‌ها با کمک «رسانه‌ها» تصویری از خود ارائه می‌دهند که دوست دارند (یا تصویری که دیگران دوست دارند!) و این گونه است که دیگر مرز میان واقعیت و تصویر واقعیت، کم رنگ و کم رنگ‌تر می‌شود.شبکه‌های اجتماعی یکی از نمودهای بارز این جابه‌جایی واقعیت و تصویر واقعیت هستند. در این شبکه‌ها آدم‌ها فرصت دارند به خوبی خودشان را با تصویرشان عوض کنند و آن چیزی را نشان دهند که دوست دارند دیگران فکر کنند آن‌ها هستند. پسری موفق، قوی یا دانشمند. دختری زیبا، جذاب یا باوقار. انسانی تنها یا اجتماعی. انسانی شوخ طبع یا جدی و... شبکه‌هایی که یک «ملغمه‌ی استادانه از زندگی خصوصی و میل به سرک کشیدن به اندرونی دیگران... نظام ملایم سرپیچی معتدل از اخلاق... بارگاه آزادی زیر نظر» است. [ری وی یر فیلیپ: 1390]این تطابق دنیای پست مدرن و شبکه‌های اجتماعی به عنوان نمود دنیا، باعث می‌شود یکی از بهترین راه‌های شناخت دنیای امروز، شناخت شبکه‌های اجتماعی باشد.2- عضویت افراد زیاد در شبکه‌های اجتماعیطبق نتایج آمارگیری مرکز آمار ایران، در سال 1387 تعداد کاربران اینترنت در ایران 7 میلیون و 960 هزار نفر و تعداد خانواده‌هایی که به اینترنت دسترسی داشتند حدود 5 میلیون خانواده (از مجموع 18780000 خانواده) بوده است. [مرکز آمار ایران] بنا بر یکی از آمارگیری‌ها تعداد کاربران اینترنت در ایران در سال 90 به 33 میلیون نفر رسیده است [مرادی فرزاد] و در سال 91 به 45 میلیون نفر. [آی تی آنالیز]ایران پس از برزیل و آمریکا، سومین کشور حاضر در شبکه‌ی اجتماعی قدیمی «اورکات» بود. [علیمرادی مصطفی: 1389] آمارها نشان می‌دهد حدود 11 میلیون ایرانی در فیس بوک عضو هستند. این یعنی بیش‌ترین کاربران فیس بوک در خاورمیانه را ایرانی‌ها تشکیل می‌دهند. این تعداد فقط شامل کاربران ایرانی ساکن در ایران است. گرچه آمارهای غیر رسمی دیگر می‌گویند فیس بوک در ایران، 2 میلیون عضو فعال و 12 تا 17 میلیون عضو غیر فعال دارد. [فارس: 21/1/1392] در مورد توئیتر هم گفته می‌شود هر شبانه روز به طور میانگین 60 هزار توئیت به زبان فارسی منتشر می‌شود. یعنی چیزی حدود 41 توئیت فارسی در دقیقه. [جوزی حسین]اما نمی‌توان این آمار را از سایت مشهور آمارگیری بازدید سایت‌ها (الکسا) استخراج کرد. چرا که دسترسی به شبکه‌های اجتماعی مشهور در ایران از روش‌های معمول امکان پذیر نیست و کاربران ایرانی با استفاده از تغییر آی پی و روش‌های دیگری به این سایت‌ها دسترسی پیدا می‌کنند که عملاً امکان ثبت آمار را منتفی می‌کند. اما آمار جهانی نشان می‌دهد فیس بوک، پر بازدیدترین سایت جهان است (و گوگل پس از آن قرار دارد). لینکدن در جایگاه 13 و توئیتر در جایگاه 14 قرار دارد. [Alexa: 2013] آمارهایی که در مدت فیلتر نبودن شبکه‌های اجتماعی در ایران گرفته شده هم نشان می‌دهد که در سال 1388 فیس بوک پس از گوگل و یاهو، سومین شبکه‌ی اجتماعی پربازدید در ایران بوده است. [ضیایی پرور حمید: 1388]از آمارهای ضریب نفوذ اینترنت در ایران، نقش شبکه‌های اجتماعی در اینترنت و استقبال ایرانیان از این شبکه‌ها، می‌توان فهمید که این شبکه‌ها چقدر مهم هستند.چرا شبکه‌های اجتماعی بیش‌تر در دست اپوزیسیون‌های نظام است؟1- فیلتر بودن شبکه‌های اجتماعیفیلتر کردن (متوقف کردن دسترسی به) سایت‌های مختلف از جمله اقدام‌های مهم مسئولان اینترنت در ایران است به گونه‌ای که گفته می‌شود ده میلیون سایت در ایران فیلتر هستند و به طور متوسط ماهیانه هزار سایت از طریق مراجع فیلترینگ و روزانه دویست تا سی صد سایت از طریق نرم افزار خودکار پالایش، فیلتر می‌شوند. [ضیایی پرور حمید: 1388] همچنین سایت «پیوندها» (سایتی که هنگام فیلتر بودن یک سایت، کاربر به آن منتقل می‌شود) ششمین سایت پربازدید در ایران است. [Alexa: 2013] از این میان فیلتر کردن سایت‌های شبکه‌های اجتماعی یکی از کارهایی است که به نظر می‌رسد مسئولین فیلترینگ ایران به شدت آن را دنبال می‌کنند. در بررسی پانزده شبکه‌ی اجتماعی پر بازدید در جهان [علیمرادی مصطفی: 1389] مشخص شد فقط چهار سایت از این تعداد، فیلتر نیستند. عدم امکان دسترسی عادی به شبکه‌های اجتماعی، مسلماً یکی از مهم‌ترین دلیل‌های حضور کم رنگ موافقان نظام در این شبکه‌هاست. چه این که طبیعتاً ایرانی های خارج از ایران که در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند (و امکان دسترسی عادی به شبکه‌های اجتماعی را دارند) بیش از آن که در میان «موافقان نظام» طبقه بندی شوند در طبقه‌ی «مخالفان نظام» یا حداقل افراد بی توجه به مسائل سیاسی، دسته بندی می‌شوند.از سوی دیگر، گفته می‌شود نه تنها تبلیغ یا فروش فیلترشکن جرم است [فارس: 23/1/1392]، بلکه استفاده از فیلترشکن نیز جرم محسوب می‌شود. [فارس: 1390] این ممنوعیت تا جایی پیش رفته است که طبق قانون جدید، لینک دادن به صفحه‌های فیلتر شده (و از جمله بسیاری از شبکه‌های اجتماعی) هم جرم است.[فارس: 1391] و طبق همین روند، باز هم طبیعی است که موافقان نظام (که قاعدتاً پایبندی بیش‌تری به قانون دارند نسبت به مخالفان نظام) حضور کم رنگ‌تری در شبکه‌های اجتماعی داشته باشند.2- «اثبات» در برابر «نفی»جنس ارزش‌های مورد نظر موافقان و مخالفان نظام فرق می‌کند. «جنس ارزش‌های موافقان از جنس «اثبات» است و جنس ارزش‌های مخالفان -معمولاً- از جنس «نفی». یعنی مخالفان، فقط می‌خواهند مخالفت کنند بی آن که لزوماً راه حل عملیِ جایگزینی ارائه دهند؛ اما موافقان می‌خواهند اثبات کنند که کارهای حکومت درست است بنا بر این کارشان سخت‌تر است و همین باعث می‌شود گاهی در اثبات، موفق و گاهی ناموفق باشند و این باعث کم‌تر دیده شدن می‌شود.» [مجیری امیر حسین: 1391]3- پرهیز موافقان نظام از «خود واقعی» بودنموافقان نظام معمولاً با اسم‌های جعلی (مانند عمار، حاجی، عاشق صاحب‌الزمان، شهید گمنام و...) در شبکه‌های اجتماعی حضور می‌یابند، عکس‌های شخصی خود را در این شبکه‌ها نمی‌گذارند و احساس‌های شخصی خود را پنهان می‌کنند. [مجیری امیر حسین: 1391] این‌ها به علت متفاوت بودن با فضای کلی و ذات شبکه‌های اجتماعی می‌تواند از مهم‌ترین دلیل‌های ناموفقیت موافقان نظام در این شبکه‌ها باشد.4- عدم پذیرش ذات شبکه‌های اجتماعی«شبکه‌ی اجتماعی، پدیده‌ای غربی است با ویژگی‌های خاص خودش. مثلاً در فرهنگی که در کشور ما حاکم است، «دوستی پسر و دختر» پذیرفته شده نیست اما در شبکه‌های اجتماعی، پسر و دختر با هم «فِرِند» می‌شوند، با یکدیگر صحبت می‌کنند، نظر یکدیگر را تایید یا رد می‌کنند و با مسائل شخصی یکدیگر درگیر هستند. هر فردی قبل از وارد شدن در چنین شبکه‌هایی باید تکلیف خود را با این مسائل روشن کند. آیا می‌خواهد این فرهنگ را تغییر دهد؟ آیا می‌خواهد با آن کنار بیاید؟» [مجیری امیر حسین: 1391] موافقان نظام بی آن که پاسخ مشخصی به این سوال‌ها بدهند وارد شبکه‌های اجتماعی می‌شوند و همین یکی از دلایل ناموفق بودن آن‌ها است.برای استفاده از ظرفیت‌های شبکه‌های اجتماعی چه باید کرد؟1- پذیرش شبکه‌های اجتماعی به عنوان یک فرصتساخت صفحه‌ی فیس بوک از سوی دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله خامنه‌ای (سایت خامنه‌ای دات آی آر) یکی از اقدام‌های مثبت برای دسترسی به امکان مهم شبکه‌های اجتماعی بود. [مهر: 1391] این دفتر، در شبکه‌های اجتماعی دیگر مانند توئیتر، اینستاگرام و گوگل پلاس نیز عضویت دارد. همچنین در همین زمینه، دفتر رهبری به سوالی در مورد حکم شرعی دسترسی به فیس بوک با توجه به فیلتر بودن آن، این گونه پاسخ داد: «به طور کلی اگر مستلزم مفسده (مانند ترویج فساد، نشر اکاذیب و مطالب باطل) بوده و یا خوف ارتکاب گناه باشد و یا موجب تقویت دشمنان اسلام و مسلمین شود، جایز نیست والا مانعى ندارد.» [همان: 1391]این نشان می‌دهد دفتر رهبری، ضرورت استفاده از ظرفیت این شبکه‌ها را درک کرده است. آن چه اکنون اهمیت دارد درک این ضرورت از سوی مسئولان رده‌های پایین‌تر نظام و استفاده از آن است.2- عدم برخوردهای قهری«ما نمی‌توانیم دور خودمان دیوار آهنی بکشیم... همیشه فن آوری کیلومترها از تفکر انسانی جلوتر است. بنا بر این رویارویی قهری و فیلتر کردن نتیجه‌ای ندارد... به جای فیلتر کردن باید به روشنگری و آموزش در حوزه خانواده بپردازیم.» [صنیع فر حکیمه: 1391] این‌ها را دکتر ابهری، روان شناس و رفتارشناس مشهور ایرانی می‌گوید. به نظر می‌آید آن چه تا کنون در مورد شبکه‌های اجتماعی رفتار شده، چندان درست نبوده است.منابعAlexa: The Web Information Company, Top Sites, Retrieved May 27 2013آی تی آنالیز، کاربران اینترنت ایران؛ 45 میلیون نفر، 18 فروردین 1392بشیریه حسین، نظریه‌های فرهنگ در قرن بیستم، موسسه فرهنگی آینده پویان، 1379جوزی حسین، چند توییت فارسی در شبانه روز داریم؟، وبلاگ شخصی حسین جوزی، 24 بهمن 1391ری وی یر فیلیپ، شبکه اجتماعی سیری ناپذیر فیس بوک؛ آینه جادویی، سیاحت غرب، شماره 92، فروردین 1390صنیع فر حکیمه، شبکه اجتماعی فیس بوک، فرصت‌ها و چالش‌ها در گفت و گو با دکتر مجید ابهری، مطالعات جوان و رسانه، شماره 5، تابستان 1391ضیایی پرور حمید، جنگ نرم سایبری در فضای شبکه‌های اجتماعی، رسانه، سال 20، شماره 2، 1388علیمرادی مصطفی، سیر تطور شبکه‌های اجتماعی: نگاهی به آغاز و انجام شبکه‌های اجتماعی، ره آورد نور، شماره 31، تابستان 1389فارس، استفاده از فیلترشکن به موجب قانون جرایم رایانه‌ای جرم است، شماره 13900725001220، 25 مهر 1390فارس، درج پیوند یا تبلیغ تارنماهای فیلترشده جرم است، شماره 13911124000130، 24 بهمن 1391فارس، چند میلیون ایرانی کاربر فیس بوک هستند؟، شماره 13920121000263، 21 فروردین 1392فارس، عامل فروش اینترنتی نرم افزارهای فیلترشکن دستگیر شد، شماره 13920123000372، 23 فروردین 1392مجیری امیر حسین، چرا ارزشی‌ها در شبکه‌های اجتماعی موفق نیستند؟، نشریه دانشجویی مداد، دانشگاه صنعتی اصفهان، شماره 5، پاییز 1391 [بازنشر: پارسینه، کد 69123، 17 آبان 1391]مرادی فرزاد، تعداد کاربران اینترنت در ایران و جهان+جدول، دادنا، کد 16201، 27 فروردین 1390مرکز آمار ایران، چکیده‌ی یافته‌های طرح آمارگیری از کاربران اینترنت- 1387مهر، صفحات فیس بوک رهبری را چه کسانی اداره می‌کنند؟، کد 1770405، 29 آذر 1391