وقتی سعادت در جزییات است

مریم تاواتاویادداشت درباره کتاب " میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " نوشته سیامک گلشیری چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1398.12.03 نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو" میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " ،کتاب جدید سیامک گلشیری ، مجموعه ای از هجده داستان کوتاه است . روایت گلشیری در کتاب اخیرش، توجهی را با خود حمل می­کند که گویی نویسنده را در حال بازگو کردن نقشه گنجی نمایش می­دهد و شاهراه اصلی رسیدن به این گنج را توجه به جزییات می­داند. گلشیری ، استاد روایت های تیزبینانه برپایۀ کوچک­ترین اتفاقات است ؛ این موضوع در کنار مهارت عجیبش در ساخت دیالوگ­هایی متناسب با شخصیت و موقعیت ، منجر به واقعی شدن فضای داستان در ذهن خواننده می­شود . گویی دیالوگ­ها از طرف نویسنده به دهان شخصیت گذاشته نشده بلکه نویسنده لباسی به قامت شخصیت ، دوخته که تنها برازندۀ اوست و قرار نیست اینها کلمات فرد دیگری باشند .در مواردی نیز بار اصلی پیشبرد داستان به عهده همین دیالوگ­ها گذاشته شده است ؛ دیالوگ­هایی که گاه با کاربرد کمترین تعداد واژگان ، انبوهی از اطلاعات و درعین حال ، احساس را منتقل می­کند .گلشیری با تکیه به تسلطش بر اصول داستان­ نویسی حرفه­ای ، ادبیات را محترم می­شمارد ؛ پس خود را ملزم به نوشتن داستانی در حد و اندازه استاندارد قصه ­نویسی و به شکلی تمیز می­داند ؛ به ­این معنا که او با بازی های پرتکلف زبانی و یا استفادۀ نابجا ازفرم ، سعی ندارد از هر راهی داستان خود را پیش ببرد بلکه عمده توانایی­اش در پرداخت عمیق­تر شخصیت­ها و حرکت در مسیراصلی داستان ، او را به صدای رسای شخصیتش تبدیل کرده است . او تکنیک قلمش را فدای یافتن مخاطب ، آن هم به هر قیمتی نمی­کند ؛ اگرچه نوع روایت جذاب داستان­هایش ، حس ماندگاری­ ای را ایجاد می­کند و روانی قلمش با تزریق نوعی هوشمندی در داستان ، منجر به چندلایه شدن شخصیت­هایش می­شود . روایت­های گلشیری تبلور حضور تصویرند ؛ پس از هر داستان کوتاهش تصویری واضح از ماجرا در ذهن خواننده نقش می­بندد ؛ گویی بازدید از یک نمایشگاه نقاشی صورت گرفته و حالا مخاطب به مرورِ تصاویری که از جلوی چشمش گذشته ، می­پردازد و در نتیجه قصه را باور می­کند چرا که مصالح ساختِ آن داستان ، مصنوعی نبوده بلکه نویسنده ، هر واقعه را آن­قدر پرورانده تا به بهترین شکل ممکن در بیاید و سپس سعی کرده مناسب­ترین مکان را برای آن اتفاق ، در دیوار علت و معلولی پیدا کند .ردپای زندگی شهری و ویژه تر تهران در " میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " نسبت به کارهای قبلی گلشیری ، بیشتردیده می­شود . از منظر نگاه او داستان­ها و خط اصلی اتفاق در خیابان­های شهر می­گذرد . گاه هشدار و گاه شکار در همین بزرگراه­ها ، همگی در جای خود ، حس مورد نیاز را برای ایجاد تعلیق ، القا می­کند . توجه ویژه به بزهکاری­های اجتماعی و تاثیری که نهایتا وقوع جرم در زندگی افراد قربانی حتی پس از اتمام ماجرا می­گذارد ، منظر جدیدتری است که گلشیری به آن پرداخته . تمرکز او این بار روی کسانی است که تا یک قدمی مرگ رفته اند و برگشته­اند ؛ سخن از مرگ روح است نه تصادف یا زوال جسم ؛ وقتی حادثه تمام شده اما چیزی درون فرد قربانی ، شکسته یا تغییر یافته. اصل ماجرا در حد عنوانش فقط توصیف ظاهری وقوع یک جرم است اما گلشیری با پرداختی داستانی، به روایت درونی­ترین بخش ماجرا می­پردازد ؛ اگرچه این روایت­ها معمولا فقط در روزنامه ­ها مطرح می­شود اما گلشیری با نگاه به پس از فاجعه ، داستان را از نقطه ­ای جدیدتر و ورای حد و اندازۀ تیترهای صفحه حوادث، آغاز کرده است ؛ به ­ویژه اینکه شنیدن این روایت توسط شخصیت­های دیگر داستان نیز واکنش­های تازه­ تری را خلق می­کند و در مواردی تاثیر زیادی در آنها و روابطشان دارد . مثلا در یکی از داستان­ها به سرنوشت مردی پرداخته که پس از سوار شدن در یک ماشین مسافرکشی ، همسرش مورد هجوم زورگیری و فاجعۀ تجاوز شده و حالا سال­ها گذشته و زن و مرد به دلیلی از هم جدا شده­اند و مرد هنوز در حال رانندگی بی­ هدف در خیابان­های شهر ، به تصویر آن شب شوم فکر می ­کند و بارها و بارها آن حادثه را در ذهنش ، جزء به جزء دوباره می­سازد. این مرد ؛ گواه روشنی از این موضوع است که آدم­ها پس از عبور از چنین موقعیت هولناکی هرگز نمی­توانند به شخصیتشان در نقطه قبلی­ ای که از آن آمده ­اند برگردند . اگرچه در موقعیت زمانی کنونی ، گاه واژه ­ها و حرف­ها معنایشان را از دست داده­اند و حتی وقتی کل روایت زندگی یک فرد در چند جمله شنیده می ­شود ، درمواردی ، جامعه به واسطۀ تکراری بودن کلیت ماجرا و هم­چنین با مقایسه این زندگی با موقعیت­های به مراتب دردناک­ترِ دیگر خانواده­ها ، نهایتا برچسب "معمولی بودن " و متعاقب آن " بی­اهمیتی " را به آن می­زند. در حالی­که کل این ماجرا ، عمری را از فردی زایل کرده ، روحی را کشته و تقدیری برایش ساخته که سلول به سلول عذابش می­دهد و برای تغییر آن ، اراده و تلاشی بزرگ نیازمند است اما چون گوشی برای شنیدن نیست و از طرفی نگاه برخی حتی پس از شنیدن ، آن حادثه را تکراری و غیرمهم می­پندارند ، قربانی حالا تنهاتر هم می­شود .حرف­های هر انسان بوی خاص خودش را دارد ،.حتی اگر آشفته و پس و پیش ، تعریف شود ، آوردۀ او از کارزار جنگ با زندگی است . صفحات روزنامه ها پر است از درد و رنج مردمی که یا قربانی ­اند و یا بیمار قربانی کردن و در انتهای خبر با بیان نوع محکومیت فقط به سرنوشت مجرم اشاره می­شود. پس از فاجعه ، فرد قربانی ، شبیه­ترین فرد به هرکسی می­شود جز گذشتۀ خودش ؛ و حالا تعداد زیادی داستانِ هنوز نوشته نشده وجود دارد از انسان­هایی که پس از یک فاجعۀ این ­چنینی ، از محل حادثه برنمی­گردند بلکه در صحنۀ جرم ، جا می­مانند و به دست­های خالی خود می­نگرند و ترکیبی از حس­های مختلف هم­چون عذاب وجدان ، غم و ترس را تجربه می­کنند . اما وقتی این بار را تا سال­ها با خود حمل کرده و نشخوار فکری ، غذای هر روز عمرشان شود، فاجعه دیگری رقم خواهد خورد. در جایی که علم روان­شناسی هم نمی­تواند رسیدن به نقطۀ صد­درصد ِکامل ازبهبودی را تضمین قطعی دهد ، حساس بودن ماجرا واضح­تر می­شود . لزوم مراجعه این افراد به مراکز درمان روان ، نقطه­ای است که در وجود آن هیچ شکی وجود ندارد . از طرفی سخن از مسئولیت اخلاقی جامعه در سفارش به حوصله و صبر برای شنیدن و متعاقب آن دردهای دیگران را عادی و بی اهمیت نشمردن است ." میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " ، توصیه ای است به صبوری و تمرین عادت دادنِ توجه و نگاه به چیزهایی ساده که کلیت پیچیده زندگی را می سازد ؛ قاعده ­ای که با سفارش به ساده کردن یک مساله پیچیده ، راه ­حل دشوارترین معماها را پیش رو می­گذارد ؛ تنها اگر گوشی برای شنیدن ، دستی برای همراهی و اراده ­ای در ذهن باشد.