کتابی‌ست که آدم را ول نمی‌کند و چه خوب!

در جستجوی زمان از دست‌رفتهاین نوشته را از راه دور اما با دل نزدیک برایت می‌نویسم، نزدیک به خاطر تجربه‌ٔ مشترکی با هم پشت سر گذاشته‌ایم یا می‌گذاریم. اگر تو بخواهی، هر وقت که بخواهی. نمی‌دانم کجای کتابی. مثل من صبح‌ها منتظر خانم گرمانت در کوچه‌ها پرسه می‌زنی و شب‌ها در مهمانی‌ها دنبال چشمان آبی او می‌گردی (جلد سوم کتاب در جستجوی زمان از دست‌رفته را می‌خوانی) یا هنوز شروع نکرده‌ای. می‌دانم که اگر شروع کنی ولت نمی‌کند توی لحظه‌هات سرازیر می‌شود و کیفورت می‌کند.کتاب‌هایی هستند که نوکی به آن‌ها می‌زنیم، بعضی‌ها را به ذهن می‌سپاریم؛ اما کتاب‌های کمی هستند که ما را مال خودشان می‌کنند و ما هم آن‌ها را مال خودمان می‌کنیم. انگار برای همدیگر زندگی می‌کنیم. صبح بیدار می‌شوی که چند خط دیگر بخوانی، شب به خانه برمی‌گردی که کتاب را دوباره بازکنی و تا به خودت می‌آیی می‌بینی داری به کلمه‌های کتاب فکر می‌کنی. برای همین‌ست که دلم می‌خواهد تو هم تجربه‌اش کنی. نه فقط به این خاطر که دوست نزدیک هر چقدر هم باشد باز کم است، خود تجربه به داشتنش می‌ارزد. اولین باری که در جستجو را شروع کردم ۱۶ ساله بودم از کتابخانهٔ مدرسه‌مان که واقعا پزدادن دارد امانت گرفتم. طرف خانهٔ سوان را چیزی طول نکشید که تمام کنم. عشق سوان را جمله جمله بلعیدم. به اودت حسرت نمی‌خوردم؛ اما سوان را تحسین می‌کردم. به‌خاطر چنان تمام و کمال عاشقی کردن، جلد دوم را که شروع کردم توی ذوقم خورد. سوان عوض شده بود برای یک نوجوان پذیرشش سخت بود کمی از کتاب فاصله گرفتم. در جستجو را نفهمیده بودم. فقط دنبال شخصیت‌ها بودم. می‌خواستم بدانم عشق سوان چه می‌شود. بر سر اودت چه می‌آید و قس علی هذا… . زمان‌های کش‌دار راوی و خاطره‌هایش، زمان لیزش، کلمات موهوم عمیقش را نشنیده بودم.حالا که چند ماهی‌ست در آستانهٔ ۳۰ سالگی‌ام دوباره درجستجو را شروع کردم، دیگر دنبال سرنوشت شخصیت‌ها نیستم، به تغییرشان نگاه می‌کنم، به تأثیر خاطره‌ها و حضور زمان و حافظهٔ غیرارادی در زندگی‌شان و زندگی خودم. (میان ۱۶ تا ۳۰ سالگی، چندبار دیگر جستجو را شروع و نیمه رها کرده بودم.)در جستجوی زمان از دست رفته؛ بلندترین رمان جهانهفت جلد در جستجو1. نگارشمارسل پروست در ژانویهٔ سال ۱۹۰۸ شروع به نوشتن در جستجو کرد. سال ۱۹۰۹ دیگر هر نوع رفت‌وآمدی را کنار گذاشت. نخستین نگارش عشق سوان را در همین سال تمام کرد. در سال ۱۹۱۲ قسمت‌هایی از جستجو در روزنامهٔ فیگارو چاپ شد. ازین به بعد به فاصله یک یا چند سال جلدهای دیگر در جستجو نوشته‌ شدند و بعضاً (سه جلد آخر کتاب) بعد از مرگ پروست به چاپ رسیدند.طرف خانهٔ سوان. ۱۲۹۲ (۱۹۱۳م)در سایهٔ دوشیزگان شکوفا. ۱۲۹۸ (۱۹۱۹م)، برندهٔ جایزهٔ گنکورطرف گرمانت. ۱۲۹۹–۱۳۰۰ (۱۹۲۰–۱۹۲۱م)سدوم و عموره. ۱۳۰۰–۱۳۰۱ (۱۹۲۱–۱۹۲۲م)اسیر. ۱۳۰۴ (پس از فوت ۱۹۲۵م)آلبرتین گمشده (گریخته). ۱۳۰۶ (پس از فوت ۱۹۲۷م)زمان بازیافته. ۱۳۰۶ (پس از فوت ۱۹۲۷م)«در جستجو» تلسکوپی بر زمان و خاطره‌های از دست‌رفتهٔ انسانی مقابل چشمانمان می‌گذارد؛ هرچند که به ظاهر تنها در محافل اشرافی پاریسی روایت می‌شود. به قول خود پروست که می‌گوید: «البته بسیار ریز بودند؛ اما کوچکی‌شان از آنجا بود که در فاصله‌ای بسیار دور قرار داشتند و هر کدام دنیایی بودند.» دنیایی عمیق!2. داستاندرجستجو روایت مداومی ندارد. لحظه‌های اساسی داستان که تکیه‌گاه یا رابط‌های قصه‌اند، لحظاتی‌ هستند که در آن‌ها یک لایه از زمان رویدادها در مدت محسوس بیرون می‌ریزد، یادآوری‌های ناگهانی، دقایق بیداری (که انسان نمی‌داند کجاست و به هنگام کوشش برای بازیافتن آن، گذشته بیرون می‌زند)، خیال‌پردازی به‌هنگام بی‌خواب‌شدن و… . از این‌رو چندان قابل تعریف نیستند نمی‌توان مثلاً از نقطهٔ الف به ب رسید، اگر بزنگاه‌های الف و ب وجود داشته باشد.رمان با روایت یک «من» آغاز می‌شود که گویی خود پروست‌ست. در بستر بیماری‌ست و در حسرت بوسه و شب‌به‌خیر پیش از خواب مادرش می‌سوزد. روایت با حسب‌حال این کودک پیش می‌رود و شخصیت‌های داستان یکی‌یکی معرفی می‌شوند تا به سوان از دوستان پدربزرگ می‌رسیم. قسمت دوم همین جلد که از محبوب‌ترین داستان‌های کتاب‌ست، با نام عشق سوان آغاز می‌شود. ماجرای دلدادگی سوان به زنی به تعبیر خود کتاب هرجایی (به نام اودت‌) است که گرچه فراز و نشیب‌های بسیاری ندارد؛ اما داستان بسیار جذاب و گیرا پیش می‌رود.چند خط از ساموئل بکت دربارهٔ در جستجوی زمان از دست رفتهساموئل بکت«ما را از ساعت‌ها گریزی‌ هست و نه از روزها و نه از فردا بیشتر از دیروز. ما را از دیروز گریزی نیست، چرا که دیروز تغییرشکلمان داده، مگر اینکه ما تغییرشکلش داده باشیم. دیروز مرزی نیست که از آن گذشته باشیم؛ سنگ‌پاره‌ایست که در راه‌کورهٔ قدیمی سال‌ها که به طرز گریزناپذیری جزیی از ما می‌شود و ما را سنگین و آزرده می‌کند. تنها این نیست که دیروز اندکی بیشتر فرسوده‌مان کرده باشد؛ ما چیز دیگری می‌شویم. دیگر همان نیستیم که پیش از مصیبت دیروز بوده‌ایم.» خاطره و حافظه، ما را به چیز دیگری تبدیل می‌کند.منابع: - Beckett, Samuel. Proust. London, 1931. ـ یادداشت‌های مهدی سحابی دربارهٔ پروست در ویژه‌نامهٔ پروست سمرقند س1، ش2. (عنوان و خط اول را آنقدر شیرین یافتم که از مهدی سحابی عزیز وام گرفتم.)