طبقه‌ی کارگر؛ یک «سوژه‌ی سیاسی»

نگاهی به طبقه‌ی کارگر در پرتوِ آیندهمحمد جوانمرد/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه طباطبایی https://drive.google.com/file/d/1rN-srovYQoSJ5Iq_4BzrgRSxTdoMWgzD/view?usp=sharing «طبقه‌ی کارگر» هم مثل هر پدیده‌ی اجتماعی دیگر، وجوه متعددی دارد کهتنها با تغییرِ زاویه‌ی نگاه، خود را می‌نمایانند. در دنیای پس از دیوارِ برلین،ما به طبقه‌ی کارگر اغلب به ‌عنوان گروهی اجتماعی نگاه می‌کنیم که تنها می‌تواند درون نظم موجود، منافعِ متضاد خود با طبقه‌ی حاکم را پی‌گیری کند. چنین نگاهی البته از جهات متفاوتی قابل دفاع است. اما برای این‌که بتوانیم پدیده‌ای را در تمامیت خود درک کنیم-همان‌طور که تری ایگلتون در کتاب پرسش‌هایی از مارکس می‌گوید- لازم است آن را در پرتوِ تغییرات محتملش ببینیم. به بیان ساده‌تر یعنی بپرسیم که پدیده‌ی مورد نظر-در این‌جا طبقه‌ی کارگر- در شرایطی فرضی که البته ریشه در زمان حال دارند، تا چه حد ممکن است تغییر کند و به‌ همراه خود ساختار موجود را تغییر دهد؟ شاید اگر به شیوه‌ی شناختمان از آدم‌ها رجوع کنیم، این ادعا کمی ملموس‌تر شود. چیزی که ما شناختِ از آدم‌ها می‌نامیم، هرگز محدود به آنچه آن‌ها در لحظه‌ی اکنون از خود بروز می‌دهند (شامل گفتار، رفتار، جایگاهِ اجتماعی، اندیشه‌ها) نیست. این شناخت-البته اگر قصد خودفریبی نداشته باشیم- علاوه‌ی بر این‌ نمودهای شخصیتی، همواره ساختارِ شخصیتی‌ای را هم در نظر دارد که برای ما از حدودِ امکان‌های پیش روی فرد، حدودِ نمودهایی که در آینده ممکن است از او سر بزند، تصوری می‌سازد. به همین خاطر، دیدن طبقه‌ی کارگر نه صرفاً به مثابه‌ی کنش‌گری درون ساختار موجود، بلکه به‌مثابه‌ی «سوژه‌ای سیاسی» که امکانِ دگرگونی بنیادین نظم موجود را درون خود حمل می‌کند، برخلاف ادعای اندیشمندان جریان غالب، تفکری کاملاً «واقع‌گرا» است. واقعیت را اگر صرفاً به آنچه در لحظه‌ی اکنون وجود داردمحدود کنیم، به دامی شدیداً ایدئولوژیک افتاده‌ایم؛ زیرا کاراترین حربه‌ی ایدئولوژی همین است که نظم موجود را که خود پدیده‌ای تاریخی است (یعنی همان‌طور که روزی به وجود آمده، روزی هم می‌تواند از میان برود)، «طبیعی»جلوه دهد و به این طریق امکانِ تصور شرایطی دیگرگون را از بین ببرد.دیدن طبقه‌ی کارگر نه صرفاً به مثابه‌ی کنش‌گری درون ساختار موجود، بلکه به‌مثابه‌ی «سوژه‌ای سیاسی» که امکانِ دگرگونی بنیادین نظم موجود را درون خود حمل می‌کند، برخلاف ادعای اندیشمندان جریان غالب، تفکری کاملاً «واقع‌گرا» است.پیش از هر بحث دیگری لازم است منظور از سوژگی سیاسی در این متن را کمی بیش‌تر تبیین کنیم. منظور از سوژه‌ی سیاسی، آن نوع عاملِ جمعی‌ای است که می‌تواند در ضمنِ کنش خود به بیرون از ساختار پا بگذارد؛ یعنی با تحول بنیادین ساختارِ کلی حاکم بر جامعه، ماهیتِ خود را هم در این فرایند دگرگون کند. در اغلب انقلاب‌های قرن هجدهم و نوزدهم اروپا، از جمله انقلاب کبیر فرانسه، این سوژه‌ی سیاسی همان بورژوازی بود. این بورژوازی بود که با درهم‌شکستنِ نظم فئودالی، رفته‌رفته خود را به طبقه‌ی حاکم تبدیل می‌کرد؛ بورژوازی‌ای که تا پیش از آن، هرچند در مقام طبقه‌ی اوج‌گیرنده، امادر نبرد با طبقه‌ی حاکمِ رو به زوال، یعنی طبقه‌ی فئودال و اشراف، در مقام فرودست قرار داشت. به همین ترتیب، کنشِ طبقه‌ی کارگر در مقام سوژه‌ای سیاسی، نه صرفاً در ضدیتِ با بورژوازی، بلکه همچنین معطوف به دگرگونیِ بنیادی ماهیتِ خود به‌مثابه‌ی طبقه‌ی فرودست است؛ دگرگونیِ بنیادی‌ای که در ضمنِ تغییر ساختار روی می‌دهد. این مسئله یادآور تناقض بنیادینی است که فمینیسم لیبرال با آن درگیر است؛ جریانی که به جای دگرگونیِ ساختارِ آگاهی‌ای که «مرد» را در مقام فرادست و «زن» را در مقام فرودست قرار می‌دهد، به جای دگرگونیِ بنیادی این دو «جایگاه» که روابط سلطه را ممکن و ممتد کرده‌اند، ضدیتِ با مردان (و نه جایگاه «مرد» در نظم موجود، زیرا در واقع این همان نقطه‌ی مطلوب برای زنان دانسته می‌شود) و تساوی زن و مرد را هدف قرار داده است؛ فرایندی که عموماً به‌قیمتِ «مرد»سازی از زنان-آن هم صد البته در شکلی ویترینی- ممکن می‌شود. تا زمانی که جایگاه‌های «سلطه‌گر» و «تحتِ سلطه» دست‌نخورده باقی بمانند، شاید بتوان بعضی از تحت‌سلطه‌گانِ سابق را به جایگاه‌ِ سلطه‌گر «ارتقا» داد (زنان هم باید بتوانند مثل مردان کارفرما باشند!) اما اصلِ سلطه باقی است. این نوع نادیده‌گرفتن ساختار، در نسخه‌ی آمریکایی خود به این شکل بروز می‌یابد که مطالبه‌هایی مثل برخوردارنبودن زنان از مرخصی با حقوقِ بعد از زایمان، هر چه بیش‌تر زیر پوشش مطالباتی مثل حق سقط جنین مدفون می‌شوند. در واقع مطالباتی که «ساختار» را به خطر می‌اندازند، به‌نفع مطالباتی که هم‌سو با همان ساختارند کنار زده می‌شوند. این توضیحات نشان می‌دهد که منظور از سوژگی سیاسی در این متن، فراتر از آن چیزی است که عموماً به آن عمل یا کنش سیاسی می‌گوییم؛ زیرا هر کنشِ طبقه‌ی کارگر حتی اگر معطوف به تغییری ساختاری نباشد، در بطن خود یک کنش سیاسی به مفهومِ عام کلمهاست.امکان سوژگی سیاسیِ طبقه‌ی کارگر در ۱۸ مارس ۱۸۷۱ پا به عرصه گذاشت، یعنی با شکل‌گیری کمونِ پاریس: «بگذارید پاریس و فرانسه مبانی یک جمهوری ستودنی را همراه با همه‌ی پیامدهایش پی ریزند، یگانه حکومتی که تا ابد عصر اشغال‌گری و جنگ‌های داخلی را خاتمه خواهد داد.» این بخشی از نخستین اعلامیه‌ی کمیته‌ی مرکزی کمون، در روز نخستِ پس از قیام است؛ بیانیه‌ای که بیش‌ترِ امضاکنندگان‌اش از طبقه‌ی کارگر بودند. درست یک روز پیش از صدور این بیانیه بود که وقتی واحدهای نظامی می‌کوشند تا نیروهای گارد ملی را خلع سلاح کنند، با مقاومتِ خودانگیخته‌ی مردم رو‌به‌رو می‌شوند. در نتیجه‌ی این شرایط نظامیان عقب‌نشینی می‌کنند، دولت موقت به ورسای می‌گریزد و حکومتی متشکل از «مردم» برای مدتی کوتاه در پاریس شکل می‌گیرد. هرچند عمرِ کمون پاریس به ‌لطف اتحاد همه‌ی نیروهای داخلی و خارجیِ حامی بورژوازی به سه ماه هم نکشید، اما کمون چیزی را به عرصه‌ی امکاناتِ موجود اضافه کرد که تا پیش از آن «نیست» بود: طبقه‌ی کارگر را به‌ مثابه‌ی طبقه‌ی حاکم، به ‌مثابه‌ی «سوژه‌ی سیاسی». برای همین است که بدیو کمون پاریس را یک «رخداد» می‌نامد. او این اصطلاح را برای پدیده‌ای به کار می‌برد که طیِ آن چیزی که تا دیروز «نیست» بوده است، اینک «هست» می‌شود. و همین هست‌شدن است که در انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ و انقلاب‌های کارگری دیگر در قرن بیستم امتداد می‌یابد. البته باید توجه کرد که این‌جا ما در مقام قضاوت این انقلاب‌ها نایستاده‌ایم، بلکه آن‌ها را به‌ مثابه‌ی لحظه‌هایی می‌نگریم که در آن‌ها امکانیکه کمون پاریس به عرصه‌ی وجود آورد، هرچند به ‌طور مقطعی، محقق شده است. واقعیت این است که در ماه‌های منتهی به انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ در روسیه، وقتی کارگران تصمیم گرفتند با سلاح به خیابان‌ها بیایند، نه‌تنها منتظر اجازه‌ی لنین و تروتسکی نماندند، بلکه آن‌ها را وادار به همراهی با خود کردند. از همین توضیح مختصر هم می‌توان تفاوت چنین سوژگی سیاسی‌ای را با نوعِ سوژگی سیاسی طبقه‌ی متوسط متوجه شد. طبقه‌ی متوسط به مثابه‌ی یک طبقه‌ی مستقل، هرگز امکان دگرگونیِ بنیادی ساختار حاکم بر جامعه، دگرگونی بنیادی روابط سلطه را ندارد. شاید بتوان انقلاب‌های پسااستعماری را نمایند‌ه‌ی بنیادی‌ترین انقلاب‌هایی دانست که این طبقه در آن نقشی محوری داشته است. طیِ این انقلاب‌ها هرچند مناسبات جهانی تا حدی دگرگون شد، اما مناسبات اقتصادی همچنان پا برجا ماند. به همین خاطر می‌توان ادعا کرد که طبقه‌ی متوسط در انتهای منطقی خود هم، تنها به ‌طور نسبی به سوژگی سیاسی دست می‌یابد. اما می‌توان حالتی را هم فرض کرد که در آن طبقه‌ی متوسط هم به این سوژگی سیاسی برسد. شرط لازم چنین اتفاقی، نوعی از مفصل‌بندی و ادغام میان طبقات متوسط و کارگر است که بی‌شباهت به پیوند میان دهقانان و کارگران در انقلاب اکتبر نیست؛ با این تفاوت که این‌جا جایگاه این دو طبقه در مناسبات تولیدی- از لحاظ اجبار به فروشِ نیروی کار خویش- بسیار به هم نزدیک‌ است. اما تفاوت در جنس نیروی کار (حرفه‌ای در مقابلِ غیرحرفه‌ای) و به‌دنبال آن قدرت چانه‌زنی و سطح دستمزد است که باعث می‌شود طبقه‌ی متوسط، منافعِ خود را کاملاً هم‌سو با طبقه‌ی کارگر تشخیص ندهد.طبقه‌ی متوسط به مثابه‌ی یک طبقه‌ی مستقل، هرگز امکان دگرگونیِ بنیادی ساختار حاکم بر جامعه، دگرگونی بنیادی روابط سلطه را ندارد. بنابراین هرچند کنش‌های طبقه‌ی کارگر به‌ مثابه‌ی یک سوژه‌ی سیاسی تا کنون با شکست روبه‌رو شده‌اند، اما همان‌طور که بدیو می‌گوید «شکست، تاریخِ اثبات یک فرضیه است، البته اگر اصل فرضیه رها نشود».تشکلِ قدرتمند کارگران در سال‌های پس از جنگ‌ جهانی دوم، این امکان(سوژگی سیاسی طبقه‌ی کارگر) را حتی در کشورهای بلوک غرب، از جمله ایالات متحده همچنان در صحنه نگه داشت. اما در دهه‌های پایانی قرن بیستم بود که با چرخش نولیبرالی این امکان به محاق رفت؛ فرایندی که با فروپاشی بلوک شرق- هرچند مدت‌ها بود که در آن کارگران طبقه‌ی حاکمنبودند- تشدید شد.با وجود این شرایط، جای این پرسش است که آیا هنوز می‌توان از طبقه‌ی کارگر به‌مثابه‌ی یک سوژه‌ی سیاسی سخن گفت؟ آیا بطلان پیش‌گویی‌ مارکس درباره‌ی فروپاشی قریب‌الوقوع سرمایه‌داری کافی نیست تا تغییر ساختار توسط پرولتاریا را یک رؤیای تمام‌شده بدانیم؟ حال که سرمایه‌داری بی‌رقیب در حالِ تک‌تازی است، آیا هنوز حرف‌زدن از نظمی بدیل توجیهی دارد؟ خوش‌بختانه مارکس به جز مانیفست، نوشته‌های دیگری هم از خودش به جا گذاشته است که سرمایه یکی از آن‌ها است. در امتدادِ مسیرِ سرمایهاست که مایکل رابرتز در مقاله‌ی «مارکس و نظریه‌ی بحران» (و مقاله‌های جدیدتری مثل «بیماری، بدهی و رکود») نشان می‌دهد که چگونه میزان سودآوری در سرمایه‌داری متأخر در حال طی‌کردن سیری نزولی است و این مسئله چگونه سرمایه‌داری را از بحرانی به سوی بحرانی دیگر می‌راند؛ همان‌‌طور که مارکس پیش‌تر تبیین کرده بود. رابرتز (هم‌سو با نظریه‌پردازان مارکسیست دیگری مثل دیوید هاروی) نشان می‌دهد که برخلافِ ظاهر نسبتاً آرامی که سرمایه‌داری متأخر به خود می‌گیرد، ما در میانه‌ی بحرانی طولانی هستیم؛ بحرانی که از میانه‌های دهه‌ی ۱۹۹۰، پس از این‌که تأثیر اولیه‌ی چرخش نولیبرالی از میان رفت، آغاز شده است. شکستِ همان فرایندهایی که طبقه‌ی کارگر را به‌ مثابه‌ی سوژه‌ی سیاسی به محاق برده بود، اینک -دست‌کم در سطح اندیشه- امکانِ بروز دوباره‌ی آن را جان تازه‌ای بخشیده است. بِورلی. جی. سیلور هم در کتاب «نیروهای کار؛ جنبش‌های کارگری و جهانی‌سازی از ۱۸۷۰» نشان می‌دهد که در دهه‌های اخیر، سرمایه هر جا که رفته- به‌رغم میلِ منادیان «پایانِ تاریخ»- مقاومت کارگران را هم با خود به‌دنبال داشته است.وقتی پدیده‌ای پا به عرصه‌ی امکان‌ها بگذارد، یعنی به امکانِ تازه‌ای برای تخیلِ جهانی متفاوت تبدیل شود، دیگر نمی‌توان آن را از بین برد؛ دست‌کم تا زمانی که شرایطی که این امکان را به وجود آورده‌اند، هنوز پابرجایند. این شرط در موردِ سوژگی سیاسی طبقه‌ی کارگر، همان سرمایه‌داری است؛ در واقع همان سرمایه‌داری‌ای که کاهش سودآوری در بلندمدت، بحران و تضادِ طبقاتی بخش‌هایی ناگزیر از ماهیتِ آن‌اند. بنابراین هرچند کنش‌های طبقه‌ی کارگر به‌ مثابه‌ی یک سوژه‌ی سیاسی تا کنون با شکست روبه‌رو شده‌اند، اما همان‌طور که بدیو می‌گوید «شکست، تاریخِ اثبات یک فرضیه است، البته اگر اصل فرضیه رها نشود».پاورقی:1- ترجمه‌ی رحمان بوذری و صالح نجفی، نشر هرمس2- ایده‌ی محوریِ در این نوع نگاه به سوژگی سیاسی، از نظرات آلن بدیو، به‌ویژه در کتاب فرضیه‌ی کمونیسم گرفته شده است.3- از میان کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD)، ایالات متحده تنها کشوری است که زنان در آن از مرخصی بعد از زایمان با حقوق برخوردار نیستند. البته حق مرخصی بعد از زایمانِ بدون حقوق هم به تعداد شاغلان شرکت و قوانین ایالت‌ها بستگی دارد و شامل حال همه‌ی زنان نمی‌شود.4- این گزاره هرگز به این معنی نیست که حق سقط جنین حقی ناموجه یا صرفاً هم‌سو با گسترشِ کلی سرمایه است. زیرا پیشرفت‌ها و حق‌های زیادی دقیقاً از دل ضرورت‌هایی که سرمایه‌داری با آن‌ها روبه‌رو بوده سربرکرده‌اند. اما این نباید مانع شود تا کارکردهای ایدئولوژیکِ هر کدام از این مطالبات (و جنبش‌های متناظر آن‌ها) را در بستر تاریخی ویژه‌ی خود تحلیل کنیم.5- نیرویی که پس از اعلان جنگ میان فرانسه و آلمان، با مسلح‌کردن بخشی از مردم پاریس که اغلب از کارگران بودند تشکیل شد.6- بدیو تبیین خود از کمون پاریس را به ‌طور خلاصه در فصل سوم فرضیه‌ی «کمونیسم(ترجمه‌ی مراد فرهادپور و صالح نجفی، نشر مرکز)» ارائه کرده است.7- نگاه کنید به کتاب لنین و انقلاب اکتبر، انتشارات طلایه‌ی پرسو8- این چرخش در منشأ خود یعنی ایالات متحده، به ‌دنبال بازشدن بازارهای نیروی کار در هند و چین، ورود گسترده‌ی زنان به بازار کار و قراردادهای همکاری بین‌المللی که برون‌سپاری کار را تسهیل می‌کرد، ممکن شد. زیرا به این ترتیب از یک سو قدرت‌ چانه‌زنی نیروی کار، یعنی قدرت ساختاریِ آن به‌شدت تضعیف شد و از سوی دیگر این کاهش قدرت ساختاری، کاهش قدرت سازمانی، یعنی همان قدرتِ حاصل از تشکلِ نیروی کار را باعث شد. این چرخش، کاهش شدید خدمات عمومی، خصوصی‌سازی ساحت‌های مختلف زندگی اجتماعی و تسری اصل بازار به دولت را به‌ دنبال داشت. دولتی که تا پیش از این تنظیم‌ِ بازار و مقررات‌گذاریِ اجتماعی را برعهده داشت، اینک در چرخشی کامل، خود به‌ وسیله‌ی «بازار» تنظیم می‌شد. دیوید هاروی در کتاب تاریخ مختصر نولیبرالیسم به‌تفصیل به این پدیده‌ی تاریخی که هنوز در امتداد آن به سر می‌بریم پرداخته‌است.9- منظور، سرمایه‌داری از دهه‌ی ۱۹۷۰ به این سو است.10- ترجمه‌ی سپهدار منصوری، نشر ژرف.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.