روح یک تمدن!

با پیشرفت چشمگیر علم و به تبع آن پیشرفت تکنولوژی در صنایع مختلف، بشر در قله‌ای ایستاده‌است که به اجدادش فخر می‌فروشد و تمدن خود را به رخ می‌کشد. اما این تمدن چیست؟تمدن متعالی یا سبک زندگی متعالی؟انسان‌ها فطرتاً اجتماعی هستند و استعدادهای متفاوتی دارند‌؛ و به همین دلیل از آغاز پیدایش بشر به تدریج زندگی جمعی صورت گرفت که از غارنشینی به تمدن‌های توسعه‌یافته کنونی رسیده‌است. از هزاران سال پیش همواره در ادبیات بشر مفهومی به نام «آرمان‌شهر»، «اتوپیا» یا همان «مدینه فاضله» وجود داشته‌است که به معنی جامعه‌ی ایده‌آل همه‌ی انسان‌هاست. برای نیل به چنین ایده‌آلی باید تعریف این آرمان‌شهر و خصائص آن مشخص باشند. نکته‌ی مهم این جاست که در طول تاریخ هیچ متفکری پیشرفت در ظواهر مادی را معیار اصلی یک جامعه‌ی آرمانی در نظر نگرفته‌است (چیزی که امروزه تلقی اکثر مردم درباره تمدن‌های پیشرفته است). چه افلاطون در سده چهارم قبل از میلاد که در کتاب «جمهور»اش، عدل به معنای وسیعش را رکن اصلی آرمان‌شهرش می‌داند؛ و یا دانشمندان اسلامی از ابونصرفارابی گرفته تا متفکران معاصر، که همگی معیار اصلی این آرمان‌شهر را سعادت افرادش می‌دانند؛ و چه تفکر سوسیالیسم امروزی که جامعه ایده‌آل را در برقراری عدالت و مالکیت اجتماعی می‌داند. خلاصه از همه‌ی این‌ها نتیجه می‌شود که مترقی بودن یک تمدن، ارتباطی بسیار مهم با رواج ارزش‌های انسانی در بین مردمش دارد. به بیانی، آن چه که روح یک تمدن را تشکیل می‌دهد سبک زندگی انسان‌ها در آن است. بیایید خودِ سبک زندگی را مقداری بیشتر بررسی کنیم. در جامعه‌شناسی با بررسی سبک زندگی افراد، به یک «استراتژی تعیین‌کننده‌ی چشم انداز طولانی‌مدت جامعه» می‌رسیم. در این آینده‌پژوهی، چارچوب‌هایی مشخص می‌شوند که خواه ناخواه، راهبردها و بایدها و نبایدهای یک جامعه را تشکیل می‌دهند. بنابراین رشد یک تمدن متناسب با این است که چقدر سبک زندگی انسان‌ها متناسب با هدفِ «تکامل و پیشرفت جامعه» باشد؛ و این است مفهوم سبک زندگی تمدن‌ساز.حال که این مفاهیم مقداری ملموس‌تر شدند باید نکته‌ای را در نظر بگیریم، و آن این که اساساً برای رشد یا حرکت باید هدفی وجود داشته‌باشد. بنابراین از ویژگی‌های یک سبک زندگی تمدن‌ساز، داشتن هدف و اعتقاد به آن هدف است. بدیهیست هرچقدر این اهداف متعالی‌تر باشند، رشد بیشتری نصیب تمدن می‌شود.حال این نظریات را از دیدگاه اسلام بررسی کنیم. در نظریات متفکران دینی ما مشاهده می‌شود که شکل یک تمدن در هر مرحله و کیفیتی که باشد اهمیت چندانی ندارد. اصالت با آن درون‌مایه‌ی اصلی تمدن یعنی سبک زندگی است. برای مثال با بررسی فعالیت انبیاء درمیابیم که آن‌ها آمدند تا بطن زندگی مردم را تغییر دهند نه شکل آن را. بد نیست اشاره‌ای به آیه 103 سوره آل عمران کنیم: « ... به ریسمان الهی چنگ بزنید و پراکنده نشوید. نعمت خدا را بر خود یاد آورید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل‌های شما الفت ایجاد کرد. به برکت نعمت او برادر شدید ... » یعنی از رسالت‌های پیامبر اسلام این بوده‌است که از اعراب بادیه‌نشین با زندگی‌های بدوی، یک تمدن بزرگ بسازد که از ویژگی‌های برجسته‌ی این تمدن، برادری است.بررسی سبک زندگی در جامعه ما و آسیب‌شناسی آنآیت الله خامنه‌ای در سال 1391 در جمع جوانان خراسان شمالی صحبتی داشتند که در آن خیلی دقیق به بحث سبک زندگی تمدن‌ساز پرداختند. ایشان پس از بیان کلیات و اهمیت این مبحث، این‌طور می‌فرمایند که ما در زمینه اصلی و حقیقی تمدن، برعکس بخش ابزاری آن (مانند سیاست، مسائل علمی، اختراعات و ...) پیشرفت چشمگیری نداشتیم و این پیشرفت متناسب با پیشرفت بخش ابزاری نبوده‌است. حال باید آسیب‌شناسی شود که چرا؟یکی از مسائل مخرب در سبک زندگی، بحث تقلید است که متاسفانه آسیب بزرگی به ساختار زندگی ما وارد کرده‌است. چرا تقلید این‌قدر باعث آسیب شده‌است و چرا مخرب است؟ اولاً تقلید از تمدنی که ایده‌آل و اهدافش با ما فرق می‌کند معنا ندارد. ثانیاً ما در جهان کنونی شاهد هستیم که برخی جوامع به دنبال این هستند که فرهنگ خود را بر ملت‌های دیگر تحمیل کنند؛ که سردمدار این جریان، غرب است. ما همواره شاهد این بوده‌ایم که هر کجا غرب وارد شده‌است اثرات دلخواه خود را بر فرهنگ آن مردم گذاشته‌است. نمونه بارز آن این است که در اثر استعمارگری حکومت بریتانیا، زبان اقوام مختلف به زبان انگلیسی تغییر کرده و اکنون متداول‌ترین زبان در سطح بین‌الملل است.از قدرمندترین ابزارهای غرب برای تحمیل فرهنگ خود و نفوذ در سبک زندگی ملل مختلف «رسانه» است. انسان از طریق محتوای سمعی-بصری بیشترین تاثیر را دریافت می‌کند و این تاثیرات باعث تقلید آگاهانه یا ناآگاهانه می‌شود. با پیشرفت تکنولوژی و رسانه، مرزهای اطلاعاتی و جغرافیایی دنیا رو به کمرنگ شدن است. کشورهای جهان سومی در مواجهه با سبک زندگی غربی در دنیای رسانه، عموماً دچار سوءتحلیل می‌شوند. برای مثال، عمدتاً جاذبه‌های کاذب غرب را می‌بینند و کمبود آن را در زندگیشان احساس می‌کنند. همچنین متوجه یک سری ارزش‌های انسانی مانند نظم و کارجمعی که در غرب رایج است نمی‌شوند. علاوه بر این برخی تاثیرات به صورت ناخودآگاه نیز شکل می‌گیرند که هم می‌توانند سازنده و هم مخرب باشند. در این مسئله یک نکته بسیار با اهمیت این است که ما بعضاً در طولانی مدت متوجه این تاثیرات و تقلیدهای ناخودآگاه می‌شویم. اگر این‌ها جنبه منفی داشته‌باشند، پیامدهای غیر قابل جبرانی به دنبال خواهند داشت.آنچه واضح است این است که در زمینه رسانه خوب عمل نکردیم؛ چه در تحلیل رسانه غرب و چه در توسعه صنعت رسانه خودی. و این باعث آسیب‌های متعدد شده‌است. بحث درباره رسانه ‌گفتاری جدا می‌طلبد، ولیکن برای حسن ختام تبیینات امام خمینی در رسالت رسانه را بازگو می‌کنیم: «آن که از همه خدمت‌ها بالاتر است این است که نیروی انسانی ما را رشد بدهد و این به عهده مطبوعات است؛ مجله هاست؛ رادیو تلویزیون است؛ سینماهاست؛ تئاترهاست. این‌ها می‌توانند نیروی انسانی ما را تقویت کنند و تربیت صحیح بکنند و خدمتشان ارزشمند باشد»برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام «مکتوبات هیأت ‌الزهرا (س) دانشگاه شریف» کلیک کنید.