فرهنگ والا/ پست و رابطه آن با هنر

فرهنگ والا/ پست و رابطه آن با هنربرای بحث در مورد فرهنگ والا و پست ابتدا باید مشخص کنیم دلیل این رتبه بندی و جدا سازی در مفهوم فرهنگ چیست. مشخصاً باید گفت این مربوط به افرادی است که زیر سایه فرهنگ ها زندگی می کنند و روابط اجتماعی آنهاست که این جدایی را موجب می شود؛ یعنی هنگامی که گروهی از افراد جامعه به لحاظ طبقاتی و اجتماعی بر گروه دیگر سلطه دارند فرهنگ آنها فرهنگ والا قلمداد می شود و هنگامی که گروهی زیر سلطه باشند فرهنگ آنها پست قلمداد می شود و نمی توان خصلتی ذاتی برای آنها شمرد.با توجه به این در علوم اجتماعی همواره در مورد اینکه فرهنگ والا، فرهنگ مرجع است و فرهنگ زیر سلطه دارای مشتقاتی از آن است و وجود فرهنگ زیر سلطه بستگی به فرهنگ مرجع دارد بحث شده و همچنین نگاه های انتقادی زیادی هم نسبت به این تصور تحقیر آمیز وجود داشته است و می گوید فرهنگ های زیر سلطه و مردمی دارای پویایی و خصلت های مثبت هستند و دارای هویتی مستقل اند که کارکرد خود را هم دارند؛ از نمایندگان این نگاه انتقادی می توان به نسل اول متفکران حوزه مطالعات فرهنگی مثل هوگارت اشاره کرد که در کتاب خود "کاربرد های سواد" به همین موضوع اشاره دارد و در ادامه هم نحله های مارکسیستی متاخر از جمله مکتب فرانکفورت روی همین مسئله دست گذاشته اند.اما به نظر برای فهم این دوگانه همان نکته ابتدایی کفایت می کند، یعنی توجه به گروه های اجتماعی و روابط قدرت بین آنها؛ برای مثال جامعه ایران قبل و بعد انقلاب 57 و در ادامه سالهای گذشته را در نظر بگیرید: دوره قبل از انقلاب و زمانی که گروه مسلط جامعه درباریان و شاهنشاهی ها بودند، فرهنگ ایرانی اصیل و توجه به سنت های کهن ایرانی که مورد نظر آنها بود فرهنگ والا قلمداد می شد؛ از مصادیق آن هم میتوان به تغییر تاریخ رسمی کشور به خورشیدی و برگزاری جشن های 2500 ساله اشاره کرد. اما پس از انقلاب شرایط تغییر کرد و گروه پیروز که قدرت را به دست آورده بود، گروه مسلط شد و حتی باقی گروه هایی در مسیر انقلاب نقش داشتند را از دور خارج کرد و فرهنگ اسلامی مد نظر آنها که در ابتدا پایگاه مردمی وسیعی هم داشت فرهنگ مسلط جامعه شد که برای اشاره به مصادیق فرهنگی آن می توان از دسته های عزاداری، تغییر پوشش و حجاب اجباری و در کل توجه به مذهب و شریعت نام برد. تا اینجا پیاده یا سوار بودن بر مسند قدرت تمایز بین فرهنگ والا و پست را آشکار می کرد؛ اما با ورود مدرنیته و جهانی شدن و همچنین رشد فزاینده اینترنت در سالهای اخیر که طبق آمارها ضریب نفوذ آن در بین خانواده های ایرانی از 4 در صد در دهه های گذشته به 80 در صد رسیده همه چیز پیچیده تر شد و حتی اعمال قدرت بین گروه های جامعه دچار تحولاتی شد. مشخصاً برای ریشه یابی این تغییر باید به ویژگی های خاص مدرنیته پرداخت که در این نوشتار فرصت آن نیست؛ اما اینجا هم فرهنگ دستخوش تغییر شد، حالا افرادی که پایگاه وسیع تری در فضای مجازی دارند بیشتر می توانند رفتار های فرهنگی خود را به نمایش بگذراند و گویی آنها هستند که گروه مسلط فرهنگی شده اند که البته همانطور که اشاره کردم در این دوره پیچیدگی مسئله دو چندان است و گاهی ما با چند گروه مسلط فرهنگی طرف هستیم که همگی آنها مصادیق فرهنگی خود را دارند و آن را رواج می دهند.هنر که موضوع دوم مورد بحث ما است به عنوان مصداق فرهنگ در تمام این فرهنگ ها حضور داشته و خود را در قالب مصنوعات فرهنگی بروز می دهد،اینجا هم به طور کلی می توان گفت بسته به افرادی که این هنر ها را در زندگی خود ارج می نهند و به تماشا یا شنیدن آنها می پردازند؛ هنر هم والا و پست قلمداد می شود اما به این دلیل که از نردبان انتزاعی مفهوم فرهنگ یک پله پایین آمده ایم شاید بتوان موضوع را بیشتر باز کرد؛اینجا نیاز است کمی به خود مسئله هنر بپردازیم.از فرمالیست و کلایو بل شروع کنیم. او معتقد بود ویژگی همه هنر ها فرم معنا دار آنهاست که قدرتی احساسی و ذهنی است که از ایده هنرمندانه نشات می گیرد. در ادامه آر جی کالینگ وود و اعتقادش در مورد بیان احساسی که وی آن را فصل مشترک هنر ها می داند. دیدگاه دیگری وجود دارد که می گوید هنر اصولا از آن مفاهیمی نیست که بتوان بر حسب ویژگی مشترک آن را تعریف کرد؛ طرفداران این رویکرد با الهام از ویتگنشتاین هنر را مصداق "شباهت خانوادگی" می دانند زیرا گستره هنر آنقدر زیاد است که نمی توان معیار مشترکی برای آنها شمرد پس می توان مثل یک خانواده که هر کدام خصوصیات ظاهری خاص خود را دارند اما کاملا متوجه می شویم که آنها برادر یا خواهر هستند، هنر را فهمید.و یکی از مهم ترین نظریه های هنری یعنی نظریه نهادی که در دوره خود جنجال زیادی بر پا کرد؛ تاکید نظریه نهادی بر ظاهر نیست بلکه بر بستر آن است: اینکه آفریننده اثر و نیز کسانی که از آن استقبال کرده اند چه برخوردی با آن داشته اند. به طور خلاصه چیزی اثر هنری است که{جهان هنر} بگوید.این توضیحات کوتاه و واقعا ناقص را به این دلیل دادم که بگویم در مورد هنر و برای تقسیم بندی اصلی نوشتار که قصدش را داشتیم شاید بتوانیم جای پایمان را سفت تر کنیم و دقیق تر در مورد هنر حرف بزنیم.در آخر نیاز است یک پله دیگر هم پایین بیاییم و هنر های مختلف را بررسی کنیم و بگوییم چه چیزی آنها را از هنر بودن جدا می کند: مثلاً فیلمی که قصه ندارد(البته فیلم به دلیل اینکه امکانات متعددی را به خدمت می گیرد دارای ویژگی های دیگری برای نا هنر بودن است)فیلم نیست، نقاشی ای که رنگ ندارد نقاشی نیست، مجسمه ای که بُعد نداشته باشد مجسمه نیست.موسیقی اما چون مورد نظر بود بیشتر به آن می پردازیم؛ موارد بالا اینجا هم صدق می کند، موسیقی ضرب آهنگ دارد،گام دارد؛ ریتم دارد و همه اینها پشتوانه ریاضی دارند؛ نُت های موسیقی بر همین اساس ساخته می شوند و هنگامی که موسیقی از این مسیر خارج شود نه مبتذل {چون مبتذل بودن معنای گسترده تری دارد و بستگی به تعریف ما دارد} بلکه نا موسیقی است. اینجا دیگر والا یا پست بودن معنی ندارد چون اثر از ماهیت خود دور شده است؛ هر چند احتمالا افرادی این نوع صدا ها را گوش کنند و طرفدار داشته باشد و منبع درآمد هم باشد. باید گفت این هم خصلت دنیای سرمایه داری امروز است که در هنر هم نفوذ کرده و امر زیبا جای خود را به امر پول ساز داده است.مجموعا می توان گفت با کوچک کردن مفاهیم شاید بتوان ویژگی هایی را آشکار کنیم اما نکته اول را در مورد گروه های اجتماعی و رابطه قدرت نمی شود انکار کرد و مادامی که ویژگی های ساختاری قدرت و در دنیای امروز سرمایه داری گروهی را بر مسند نشاند فرهنگ آنها هم مسلط خوانده می شود فارغ از ماهیت و محتوای آن؛ مطالعات فرهنگی هم برای بر ملا کردن همین ویژگی ها و همین تناقض های ساختاری به وجود آمده است و همانطور که دیورینگ در مقدمه کتاب مطالعات فرهنگی اشاره می کند؛ روشن ترین وظیفه تحلیل گر مطالعات فرهنگی وارد شدن به پیوند ها و وصلت های میان فرایند های حاکمیت و تقلا برای نفوذ و تاثیر در آن هاست.محمد محسن آذی بیک مطلق