کنکاشی در اسناد لانه جاسوسی

مصاحبه با امین فرج‌اللهی، پژوهشگر تاریخ انقلاب1. اگر امکان دارد یک خلاصه‌ای از شرایطی که باعث شد این واقعه اتفاق بیفتد و کسانی که دست به این اقدام زدند را شرح دهید.بعد از این که انقلاب به پیروزی رسید، شاه در خارج از کشور به سر می‌برد. یکی از مطالبات اصلی انقلابیون، اعم از امام خمینی، مسئولین نهادهای سیاسی و حتی مردم، بازگشت شاه و محاکمه‌اش بود. از جمله داغ‌ترین خبرهای رسانه‌ای آن زمان، این بحث بود که نهایتا کدام کشور به شاه پناهندگی می‌دهد. در این میان نام آمریکا بیشتر از سایر کشورها شنیده می‌شد. در میان اسناد لانۀ جاسوسی هم به این مطلب اشاره شده است که آمریکایی‌ها نیز در حال رصد اوضاع و اخبار بودند که ببینند اقامت دادن به شاه چه نتایجی می‌تواند داشته باشد.پس از رسیدن خبر اینکه آمریکا به شاه اقامت داده است، موجی از واکنش‌های شدید از سوی ایران شکل گرفت؛ در همین فضا، جمعی از دانشجویان انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌های تهران که تازه با یکدیگر آشنا شده بودند، تصمیم گرفتند که یک اقدام اعتراضی را رقم بزنند. در میان گفت‌وگوهای این گروه است که ایدۀ تسخیر سفارت آمریکا مطرح می‌شود. برنامه‌ای که ابتدا مد نظرشان بوده، این بوده است که سفارت را چندساعتی اشغال کنند و صدای اعتراض خود را در بستری جهانی انعکاس دهند و سپس از سفارت خارج شوند.در آن دوران، دولت موقت زمام امور را در دست داشت و بالتبع همسو با ایده‌های دانشجویان انقلابی آن روزها نبود. به همین دلیل واکنش اعضای دولت موقت نیز مورد توجه دانشجویان بود. چندی قبل، انجمن‌های اسلامی دانشجویان (که آن روزها به تازگی نام تحکیم وحدت به خود گرفته بود) برای این که نماینده‌ای داشته باشند که رابط آن‌ها با امام باشد، پیش ایشان می‌روند و از ایشان می‌خواهند که چند تن را پیشنهاد دهند. امام خمینی نیز کسانی همچون آیت‌الله خامنه‌ای، آقای موسوی خوئینی‌ها، آقای بنی‌صدر و آقای حبیبی را به ایشان پیشنهاد می‌دهند. در آن زمان، آیت‌الله خامنه‌ای به سفر حج رفته بودند. به همین دلیل دانشجویان سراغ آقای موسوی خوئینی‌ها می‌روند و از ایشان می‌خواهند که به امام آنچه مد نظر دارند را برسانند و ببینند امام راضی هستند یا نه. آقای موسوی خوئینی‌ها به دانشجویان می‌گویند که کسب مشورت و در جریان گذاشتن امام پیش از اقدام به تصرف سفارت، با توجه به جایگاه امام، شاید کار درستی نباشد. بهتر است اقدام صورت گیرد و سپس از امام استشاره شود و اگر آنگاه موافق بودند در سفارت می‌مانیم و در غیر این صورت آنجا را ترک می‌کنیم. در روز سیزده آبان دانشجویان هماهنگی‌هایی با سپاه برای شناسایی محل، بحث حفاظت و مسائلی از این دست انجام می‌دهند و سپس در همان روز، در یک اقدام غافلگیرانه سفارت تسخیر می‌شود.در آن زمان، فضای کشور پر از گروه‌ها و جریانات سیاسی مختلف بود که از قضا همه هم ادعای مبارزه با آمریکا و امپریالیسم را داشتند. یکی از دغدغه‌های دانشجویان این بود که حرکت آن‌ها توسط جریان‌های رقیبی که تابعیت محض از امام خمینی و ارزش‌های انقلاب اسلامی نداشتند، مصادره نشود. به همین دلیل تعبیر «دانشجویان پیرو خط امام» را وضع می‌کنند تا اعلام کنند به هیچ گروهی وابستگی ندارند. بلافاصله پس از تسخیر سفارت، آقای موسوی خوئینی‌ها با بیت امام تماس می‌گیرند و امام نیز موافقت خود را با اقدام دانشجویان اعلام می‌کنند.همراهی مردم و سایر نیروهای انقلاب و انعکاس وسیع این خبر، باعث می‌شود که این تلقی به وجود بیاید که یک اقدام اعتراضی دو سه روزه می‌تواند یک اقدام گسترده‌تری باشد که تأثیرات عمیق‌تری را داشته باشد. پس از ورود به سفارت متوجه می‌شوند که یکسری تجهیزات مخابراتی وجود دارد که اغلب برای عملیات‌های شنود استفاده می‌‌شود یا در ادامه دستگاه‌هایی کشف می‌شوند که اسناد را رشته‌رشته می‌کردند. سپس متوجه شدند که سفارت آمریکا در تهران از سال 1352، ایستگاه خاورمیانۀ سازمان سیا بوده است و ارتباطات گستردۀ اطلاعاتی از این ساختمان کنترل می‌شده است. بعد از شناسایی افراد حاضر در سفارت، مشخص می‌شود که یکسری اقدامات دیگری غیر از کارهای دیپلماتیک در آنجا در جریان بوده است.2. چه کسانی دقیقا مشغول جمع‌آوری این اسناد بودند و اسناد مربوط به چه حوزه‌هایی می‌شد؟بعد از این که دانشجویان مستقر می‌شوند، کمیته‌های مختلف برای هماهنگی، نگهداری گروگان‌ها، روابط عمومی، مترجم و نگهداری از اسناد را شکل می‌دهند و یک سامانی به خود می‌گیرند. یک کمیته‌ای که همان زمان تشکیل می‌شود، کمیتۀ بازیابی اسناد است؛ دانشجویانی که با زبان خارجی آشنایی دارند و مسلط هستند، و هم‌چنین برای کنار هم گذاشتن رشته‌هایی که متلاشی شده‌اند انگیزه دارند، شروع به بازیابی اسناد می‌کنند. به همین ترتیب، در طول زمان افشاگری اسناد شروع می‌شود. روند هم به این سبک بوده است که بعد از مدتی که اسناد تکمیل می‌شده و قطعیتی حاصل می‌شده است، در یک برنامۀ تلویزیونی این افشاگری‌ها در خصوص اسناد بازتاب پیدا می‌کرده است و در خصوص اسناد توضیح داده می‌شد.بعدها ابعاد اطلاعاتی قضیه که مشخص می‌شود، معلوم می‌گردد که ابعاد جاسوسی در این محل گسترده‌تر از آن چیزی است که تصور می‌شد؛ چه بسیار افرادی که قبل و پس از انقلاب، با این سفارت در ارتباط بوده‌اند، دخالت‌هایی که آن محل در معادلات سیاسی قبل و بعد از انقلاب داشته است، اقدامات شوروی، نقشی که در غائلۀ کردستان داشتند و اتفاقاتی از این دست. دانشجویان متوجه می‌شوند یک گنجینۀ اطلاعاتی دست آن‌ها افتاده که هرگز نمی‌توانستند آن را تصور کنند. این اسناد بعد از 444 روز هم که گروگان‌ها تحویل داده شدند، هم‌چنان بازیابی می‌شدند و در قالب جزواتی منتشر می‌گردیدند.3. انتشار اسناد در آن روزها گویا از سمت طیف خاصی دنبال می‌شده است. آیا این طیف هدف دیگری غیر از در اختیار انظار عمومی قراردادن اسناد داشته‌اند؟رویکرد انتشار اسناد در آن دوران را باید واقعی نگریست و مرزبندی‌های نیروهای انقلابی در برهۀ خاص اوایل انقلاب را باید با فهمی واقعی بررسی کرد. بعد از این که لانۀ جاسوسی تسخیر می‌شود، دولت موقت در واکنش به این اقدام استعفا می‌دهد و امام خمینی هم در یک واکنش غیرقابل پیش‌بینی که سران دولت موقت گمان نمی‌بردند، استعفای آنان را می‌پذیرد. پس از مدتی در زمستان 58 انتخابات ریاست جمهوری برگزار می‌شود که بنی‌صدر پیروز می‌شود.جریان مکتبی و حامی خط امام که حزب جمهوری باشد در یک سمت منازعات سیاسی آن دوران قرار داشت و جریان بنی‌صدر و مجاهدین خلق و نهضت آزادی هم تقریبا در یک جبهه تعریف می‌شدند. در همین اثنا ماجرای کردستان هم هست که چریک‌های فدایی خلق و تجزیه‌طلبان کردستان در آن فعال بودند و نقش داشتند. دانشجویان پیرو خط امام در میانۀ این دوران ملتهب است که مشغول افشاگری هستند.برخی از اسناد به دست آمده ناظر به برخی از نیروهای فعال فعلی جمهوری اسلامی بود؛ به عنوان مثال، دریادار احمد مدنی. کسی که در اوایل انقلاب تجربۀ بدی هم نداشت و در بحث‌های مربوط به تجزیه‌طلبی هم کار کرده بود و شخص خوش‌سابقه‌ای بود ولی اسنادی که از سفارت‌خانه به دست رسیده بود نشان می‌داد که ایشان تعاملاتی با سفارت آمریکا داشته و پشت پرده مشغول اقداماتی بوده است. از دیگر اسنادی که در آن دوران بسیار سر و صدا کرد، ارتباط اعضای نهضت آزادی به طور فردی و خود نهضت به طور سازمانی با سفارت آمریکا بود که مهم‌ترین آن‌ها آقای عباس امیرانتظام، دکتر میناچی و محمد توسلی بود. در این میان اسنادی از آیت الله شریعتمداری نیز به دست رسیده بود که بعدها در ماجرای کودتای قطب‌زاده در سال 62 افشا شد.در این میان تلاش دانشجویان بر این بود که اسنادی را که به دست می‌آورند، غیرجانب‌دارانه منتشر کنند. البته برخی از شیطنت‌هها شکل گرفت. مثلا سفارت آمریکا در تهران در مقطع دی و بهمن و اسفند 57 با نیروهای انقلابی برای صحبت تماس گرفتند. افرادی نظیر آیت الله منتظری، آیت الله موسوی اردبیلی، شهید بهشتی و اکثرا اعضای شورای انقلاب. برخی از این افراد در آن دوران با مأموران دیپلماتیک سفارت آمریکا صحبت کرده بودند و از موضعی محکم و مقتدر، دیدگاه سران انقلاب اسلامی و نقطه نظرات آنان را به آمریکایی‌ها اطلاع داده بودند که البته بسیار متفاوت بود با زد و بندهایی که برخی از گروه‌های سیاسی با این سفارت داشتند تا اقدامات آتی خود را چگونه شکل دهند. به همین دلیل برخی از نیروهای مجاهدین خلق که بین دانشجوها نفوذ پیدا کردند این شایعه را در میان مردم پخش کردند که اسنادی از شهید بهشتی در لانۀ جاسوسی موجود است. درست است که اسنادی از ایشان در آنجا موجود بود ولی این اسناد مایۀ افتخار و عزت ایشان بود و نشان می‌داد که ایشان از موضعی قاطع با آمریکایی‌ها مذاکره کرده است. پخش شایعه از آنجا سرعت گرفت که دانشجویان پیرو خط امام که برخی از آن‌ها در آن دوران با حزب جمهوری و شهید بهشتی زاویه داشتند، مشخص نکردند که دقیقا چه سندی از شهید بهشتی به دست آمده و این باعث شد که این شایعه قوت بگیرد. علی رغم این که خود شهید بهشتی بارها گفته بود اگر سندی از من در لانۀ جاسوسی است منتشر کنید تا همه بدانند. شیطنت‌هایی از این دست بود ولی نباید همۀ افشاگری‎‌ها را با یک چوب راند؛ چه بسیار اسناد دیگری که به دست آمدند و نقش مهمی در نشان دادن ابعاد پشت پردۀ سیاست‌های آمریکا در ایران داشتند.4. اسناد توسط کدام نهاد و به چه شکلی انتشار پیدا می‌کرد؟اسناد لانۀ جاسوسی در طول زمان و هرچند وقت یکبار که سندی افشا می‌شد، به صورت کتاب یا کتابچه منتشر می‌شد و در سالیان بعد نیز دفتری مسئولیت تداوم انتشار اسناد را بر عهده داشت و وقتی بازیابی همۀ اسناد به پایان رسید و در قالب جزوات و کتابچه‌ها به چاپ رسید، دیگر به صورت تدوین‌یافته منتشر نشد و همۀ اسناد همان‌ها بود که قبل‌تر به چاپ رسیده بود و انتشار آن ادامه پیدا نکرد. در سال 1378 موسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی اسناد جدیدی به این معنا که اسنادی که روند بازیابی آن‌ها ادامه پیدا نکرده بود و رها شده بود را به آن مجموعۀ قبلی اضافه کرد و در قالب یک مجموعۀ یازده جلدی منتشر کرد که در دسترس عموم قرار گرفت.4. با این که به نظر می‌رسد اسناد لانۀ جاسوسی موضوع پراهمیتی است و شاید از دلایل روشن دخالت آمریکا در امور داخلی ما باشد، چرا تا به این اندازه مهجور مانده است؟اسناد لانۀ جاسوسی اسنادی خام هستند که هیچ پردازشی روی آن‌ها صورت نگرفته است. به همین خاطر مطالعۀ آن توسط خوانندگان با استقبال مواجه نشده است. چون صرفا گزارش‌های سفارت آمریکا در تهران و ایستگاه سیا در تهران است. به خاطر همین این اسناد بیشتر از آن که یک کتاب خواندنی برای مردم عادی باشد، یک مأخذ و مرجعی برای پژوهشگران است که مواد اولیۀ تولیدات بعدی آن‌ها را در قالب تولیدات تاریخی-تحلیلی، فیلم، رمان، داستان و... آماده می‌کند. به همین خاطر می‌توان گفت این اقدام از سوی پژوهشگران مهجور مانده است و پردازش لازم روی اسناد لانۀ جاسوسی انجام نشده است. مثل کاری که با اسناد ساواک شد را باید در مورد اسناد لانۀ جاسوسی نیز انجام دهند؛ مثلا انتشار کتاب‌هایی نظیر فلان موضوع در آیینۀ اسناد لانۀ جاسوسی یا فلان شخص به روایت اسناد لانۀ جاسوسی. این دست پرداخت‌ها در مورد اسناد کمتر اتفاق افتاده است و مهجوریت آن شاید به همین دلیل باشد. در حالی که اسناد لانۀ جاسوسی که حاصل یک اتفاق کم‌نظیر سیاسی-اطلاعاتی (و آن دست پیداکردن به اسناد سفارتخانۀ آمریکا و پایگاه اطلاعاتی سازمان سیا است) هستند، بسیار مستعد چنین تولید محتواهایی می‌باشند. علی الخصوص در خصوص اسناد آمریکا که نقش مهمی در رقم زدن تحولات سیاسی-اجتماعی ایران پیش از انقلاب داشته است.5. آیا افشاگری خاصی در اسناد صورت گرفته بود که در آن سال‌ها مشهور باشد؟هر افشاگری‌ای که صورت می‌گرفت، مثل یک بمب خبری عمل می‌کرد. افشاگری‌ها با حضور و پوشش حداکثری خبرگزاری‌های داخلی و خارجی همراه می‌شد و رسانه‌ها و مردم دائما در انتظار رسیدن خبری از افشاگری‌های دانشجویان بودند و حتی در بعد بین‌المللی نیز، به دلیل اخباری که از لانۀ جاسوسی بیرون می‌آمد، آنجا تبدیل به کانون توجه جامعۀ جهانی شده بود. به همین دلیل اسنادی که به دست می‌آمد نقش مهمی در رقم زدن آیندۀ سیاسی افراد داشت. به عنوان مثال اگر سندی از آقای امیرانتظام به بیرون درج نمی‌کرد، ایشان یکی از رجال سیاسی ایران در سالیان بعد به شمار می‌رفتند. به همین دلیل شاید اخباری که منتشر شد را ‌نتوان به صورت دقیق تعیین کرد. ولی در عرصۀ داخلی، مهم‌ترین اسناد را شاید بتوان اسناد مربوط به آقای امیرانتظام، دکتر میناچی، برخی دیگر از اعضای دولت موقت دانست. با توجه به هندسۀ جریانات نیز این افشاگری‌ها حائز اهمیت بود؛ در انتقاد از رفتار دانشجویان در خصوص اشغال سفارت دولت موقت استعفا داده بود و حالا اسنادی یافت می‌شد که نشان می‌داد برخی از افراد دولت موقت با دولت آمریکا در ارتباط بوده‌اند. این اسناد باعث انتقاد بیش از پیش مردم از نهضت آزادی شد. چرا که مردم در زمان استعفای دولت موقت نیز با آن‌ها همراه نبودند و به نظر می‌رسید موافق اشغال سفارت بوده‌اند و با دانشجویان همراهی می‌کردند. این اسناد به منزلۀ تیر خلاصی بر پیکر نیمه‌جان نهضت آزادی و دولت موقت بود که در آن روزها بسیار سر و صدا کرد.