بچه‌ها شیطونی نکنند!

خانواده‌ی شریف چه ویژگی‌هایی دارد؟محمدصالح انصاری/ فارغ‌التحصیل رشته‌ی مهندسی انرژي دانشگاه صنعتی شریففرض کنید شما بچه‌ی یک خانواده هستید و با یک نفر از بیرون خانه دعوا کرده‌اید و حق هم با شما بوده است؛ انتظار چه رفتاری از سمت اعضای خانواده‌ی خود دارید؟ فرض کنید یکی از اعضای خانواده هستید که در زندگی خود شکست بدی خورده‌اید؛ آیا از بقیه‌ی اعضای خانواده انتظاری جز حمایت دارید؟ اصلاً یک سؤال کلی‌تر: آیا عضویت در خانواده تاریخ انقضا دارد؟عبارت «خانواده‌ی بزرگ دانشگاه صنعتی شریف» یکی از پرتکرارترین چاشنی‌های سخنرانی مسئولین دانشگاه ماست، ولی واقعاً این خانواده چگونه اداره می‌شود؟ چند نفر از دانشجویان، دانش‌آموختگان و کارمندان خودشان را عضوی از این خانواده می‌دانند؟ چند نفر از ما فکر می‌کنیم اگر نباشیم، کسی از بزرگان این خانواده سراغمان را خواهند گرفت؟ حاشیه نرویم، «خانواده‌ی شریف» یک لفظ جذاب است با کاربردهایی سلیقه‌ای!خانواده‌ای طبقاتیدر حالی که خانواده‌های سنتی ما از «مردسالاری» رنج می‌برند، ما در شریف گرفتار «استادسالاری» هستیم. تفاوت این دو خانواده فقط در این است که شما در خانواده‌های مردسالار یک پدر دارید که سالارترین است ولی در دانشگاه هر استاد به تنهایی می‌تواند زندگی تحصیلی یک دانشجو (یکی از اعضای خانواده) را نابود کند. این قضیه وقتی بدتر می‌شود که رفتار استاد می‌تواند کاملاً سلیقه‌ای و بدون نیاز به مدرک باشد. یعنی کافی است که شما با استادی درس داشته باشید و او «بخواهد» شما را بیاندازد؛ دستتان به هیچ جا بند نیست. حتی اجازه نمی‌دهد برگه‌ی خود را نگاه کنید. سپس وقتی با کورسوی امیدی سراغ معاون آموزشی می‌روید، احتمالاً با شما مثل دختری برخورد می‌کند که مورد آزار جنسی قرار گرفته است و می‌گوید: «حتماً خودت یه کاری کردی که اینجوری شده»! نمونه‌های سوءاستفاده‌های آموزشی و پژوهشی از دانشجویان مثال زیاد دارد که خیلی از آن‌ها هم قابل‌اثبات نیستند و مقاله‌هایی جدا می‌طلبند ولی بدانید که این وضعیت در مقاطع بالاتر تحصیلی بدتر هم می‌شود. در ادامه چند نمونه از بی‌عدالتی‌های «درون‌خانواده‌ای» غیرآموزشی را با هم بررسی می‌کنیم.تصادف در دانشگاه!چند سال پیش، در همین دهه‌ی نود، یکی از دانشجویان دکترا در دانشگاه قدم می‌زد که خودرویی به او زد! بله، درست خواندید؛ یک خودرو از پشت به او زد و مصدوم شد. ضارب پیاده شد و حال عمومی وی را بررسی کرد و وقتی متوجه شد دانشجو نمرده است (!) صحنه را ترک کرد. جزئیات داستان زیاد است ولی خلاصه‌اش این است که آن دانشجو به حراست و معاونت دانشجویی مراجعه کرد ولی چون خودروی ضارب برای یک استاد بود، پس از ماه‌ها پیگیری به او گفتند که بی‌خیال ماجرا شود! پای آن دانشجو ناقص ماند و حتی متحمل هزینه‌های بسیار شد، ولی هنوز با وجود پوشش کامل محوطه‌ی دانشگاه با دوربین، حتی اسم استاد ضارب را به او نگفتند که بتواند برود از او شکایت قضایی کند.پدر خانواده نگرانی‌هایی چون حقوق اعضای هیئت علمی، پروژه‌های عمرانی نیمه‌کاره، قراردادهای ارتباط با صنعت و رتبه‌ی بین‌المللی دانشگاه و چرت‌وپرت‌های کانال‌های تلگرامی دارد که آزادی بیان و اذان‌خواندن در گوش جامعه در برابر آن‌ها قابل اغماض هستند.استاد خوب هوافضااین مورد از آن اتفاقاتی است که همه‌ی اعضای خانواده از کلیت آن باخبرند ولی جزئیات آن هرگز باز نشد. تا اینجای کار خانواده‌ی شریف درست مثل خانواده‌های واقعی برخورد کرد (درست و غلطش را نمی‌دانم) و حتی با استاد خطاکار برخورد کرد و از عضو آسیب‌دیده‌ی خود تا حدی دلجویی کرد، ولی از یک‌جا به بعد صحنه عوض شد! وقتی حکم کمیته‌ی انتظامی اساتید (که خود اساتید عضو آن هستند و مطمئنم نصف خوانندگان این یادداشت هنوز نمی‌دانستند چنین چیزی داریم!) از طریق نهادهای مربوطه در وزارت علوم تجدیدنظر شد، گروهی از دانشجویان دانشکده از فرط عصبانیت امضا جمع کردند و تابلو پایین آوردند و... یکی از نشریات هم علیه آن استاد مطلبی نوشت تا آتش زیر خاکستر بالا بگیرد. اعمال دانشجویان از لحاظ قانونی ایراداتی داشت و این باعث شد استاد خوب هوافضا مسئله را به صورت قانونی پیگیری کند و دانشجویان را گرفتار کند. اما برای برخی از بندهای شکایتش نیاز به شاهد داشت. چه کسی شهادت داد؟ برخی از اساتید. البته قضیه با مصالحه به پایان رسید ولی شهادت آن استادان «خانواده‌ی شریف» را در افق محو کرد!آیا آن استادان شهادت دروغ دادند؟ از جزئیاتش بی‌خبرم ولی بعید می‌دانم. آیا دانشجویان در بیانیه و نشریه‌ی خود دروغ گفته بودند؟ خیر، ولی در انتخاب الفاظ دقت نکرده بودند و به همین دلیل قابل‌پیگیری بود، اما در واقعیت داستان تغییری ایجاد نمی‌کرد. درد بزرگ این داستان در همین بود که این خانواده ظرفیت حل چنین مسئله‌ای را نداشت و شد همان داستانی که همه از آن باخبرند ولی کسی به روی دیگری نمی‌آورد.کرسی‌های آزاداندیشی با ژلوفنیادش بخیر آن اوایل که دانشگاه قبول شدم در مهمانی‌های خانوادگی بزرگ‌ترها از من می‌پرسیدند: "خب بگو ببینم، از دانشگاها چه خبر؟" منظورشان علم و فناوری نبود! آن‌ها دنبال فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی بودند.دائم در گوش ما خوانده‌اند «کرسی‌های آزاداندیشی»، «دانشجو باید مؤذن جامعه باشد»، «دانشجو باید مستقل و آزادانه نقد کند»، اما در عمل چه اتفاقی می‌افتد؟ اگر دانشجویی در نشریه‌ای درباره‌ی موضوعی خارج از اخبار صدا و سیما (!) قلم بزند یا تشکلی برنامه‌ای برگزار کند یا انجمن علمی‌ای اردوی مختلط ببرد، ممکن است صدای همسایه‌ای دربیاید که "این خزعبلات چیه نوشتید؟ ساختمونو به گند کشیدید. اینجا خانواده زندگی می‌کنه‌ها!" و این یعنی دردسر برای پدر خانواده. دردسری که به دردسرش نمی‌ارزد با ژلوفن باید آرامش کرد. پدر خانواده نگرانی‌هایی چون حقوق اعضای هیئت علمی، پروژه‌های عمرانی نیمه‌کاره، قراردادهای ارتباط با صنعت و رتبه‌ی بین‌المللی دانشگاه و چرت و پرت‌های کانال‌های تلگرامی دارد که آزادی بیان و اذان‌خواندن در گوش جامعه در برابر آن‌ها قابل اغماض هستند. لذا هر وقت چنین فعالیت‌هایی (شیطنت‌هایی) به بیرون درز کند، خانواده به جای آنکه فرزندش را تشویق به گفت‌وگو، مطالبه‌گری و ماجراجویی کند، مسئله را در خفا پیش می‌برد و با همسایه‌ی فضول و بی‌تحمل مصالحه می‌کند.آیا خانواده‌ی شریف هیچ کاری برای دانشجویانش نمی‌کند؟چرا می‌کند، ولی به روش خودش. وقتی سال هشتادوهشت تعداد زیادی از دانشجوها بازداشت یا زندانی شدند، بزرگان دانشگاه (نهاد رهبری، ریاست و...) بسیار پیگیر وضعیت بچه‌ها بودند و سعی می‌کردند کارشان را «درست» کنند. درست یعنی چه؟ یعنی آن‌ها را بیاورند بیرون و آن‌ها هم تعهد بدهند که بچه‌های خوبی باشند به طوری اگر قبلاً با همسایه‌ها جر و بحث می‌کردند، از آن به بعد حتی اگر توپشان هم در حیاط آن‌ها افتاد، فکر توپ دیگری کنند.نامردی است اگر بگوییم دانشگاه به فکر بچه‌های بازداشت‌شده یا افسرده یا انصرافی خودش نیست؛ هست، ولی کم است. هم توانش کم است و هم برخوردش با موضوعات نشانی از خانواده ندارد. شریف بچه‌های بد یا حتی معمولی خانواده را هرگز یاد نمی‌کند و معمولاً بچه‌های خوبش را که مقاله‌ی Natureدارند یا رتبه‌ی کنکور دو رقمی‌اند یا مدال المپیاد گرفته‌اند (که من ربطش را به شریف نمی‌فهمم) با خود به مهمانی‌ها می‌برد.آیا همه‌ی استادان ظالم‌اند؟قطعاً خیر! در هر دانشکده اگر بگردید تعدادی از استادان را می‌یابید که می‌توانستند زندگی بسیار راحت و پر زرق و برقی در ایران یا خارج از کشور داشته باشند ولی به آموزش ارزان و پژوهش پردردسر و درگیر تحریم در دانشگاه شریف مشغول‌اند و چه بسیار دانشجویانی که زیر دست این اشخاص (نه سیستم) پرورش یافتند و در صنعت می‌درخشند، ولی تعدادشان خیلی کمتر از آن است که بتواند این نیروی انسانی ورودی را راهنمایی کرده و به شکوفایی برساند. این دو بند را فقط برای این نوشتم که فردا متهم به سیاه‌نمایی نشوم. اگر بخواهم از شرافت آدم‌هایی که در شریف دیدم بنویسم، باید کتاب بنویسم، ولی در واقعیت‌های پشت «خانواده‌ی شریف» تفاوتی ایجاد نمی‌کند.خانواده‌ی شریف اعتمادبه‌نفس و انسجام لازم برای «خانواده»بودن را در مواجهه با مشکلات خود و جامعه ندارد. چند بار دیده‌اید که استاد یا دانشجویی یا دانش‌آموخته‌ای از دانشگاه نسبت به مسئله‌ای در جامعه انتقادی کند و همه‌ی خانواده از او به صورت رسانه‌‌ای یا عملی حمایت کنند؟جمع‌بندیمن هنوز سه‌چهارم سفره‌ی دل خودم و هم‌دانشگاهی‌هایم را حتی باز نکردم که بخواهم جمع‌بندی کنم. هنوز درباره‌ی کارمندان مظلوم، دانشجویان دکترای بدبخت، دانش‌آموختگان فراموش‌شده و حتی استادان جوان تحت سلطه‌ی قدیمی‌ترهای این خانواده صحبت نکردم ولی احساس می‌کنم برای این شماره، همین مقدار بس است، چون هم از طولانی‌شدن کلام بیزارم و هم نسبت به بازخورد بزرگان خانواده‌ی شریف نادانم. این یادداشت فقط طرح بحث است که واقعاً این خانواده‌ی شریف چیست؟ بگذریم.به نظر من خانواده‌ی شصت‌هزارنفری شریف دو مشکل بزرگ دارد. اولین مشکلش ساختار طبقاتی آن است که امکان بی‌عدالتی و ظلم علیه طبقات بی‌دفاع را به نحوی ممکن ساخته است که جای هیچ‌گونه پیگیری مؤثر را باقی نگذاشته است.دومین مشکل بزرگ این خانواده به روحیات خانواده برمی‌گردد. خانواده‌ی شریف اعتمادبه‌نفس و انسجام لازم برای «خانواده»بودن را در مواجهه با مشکلات خود و جامعه ندارد. چند بار دیده‌اید که استاد یا دانشجویی یا دانش‌آموخته‌ای از دانشگاه نسبت به مسئله‌ای در جامعه انتقادی کند و همه‌ی خانواده از او به صورت رسانه‌ای یا عملی حمایت کنند؟ در داخل خانواده هم اعضای خانواده یکدیگر را درک نمی‌کنند و در عین حال که دائم یکدیگر را متهم و بازخواست می‌کنند، مسائل خانواده را با مصالحه (ماست‌مالی!) ختم می‌کنند و خبری از گفتگوی داخلی یا حمایت پرهزینه از عضو خانواده در برابر همسایگان شاکی نیست.شما هرگز بیانیه‌ یا حتی مصاحبه‌ای از طرف رئیس دانشگاه یا معاونان دانشگاه در حمایت از فلان مطلب قابل‌تأمل منتشرشده یا برنامه‌ی پرمحتوای برگزارشده در دانشگاه نمی‌بینید. نقش رئیس دانشگاه برای بچه‌ها، انگار تشریفاتی است. بیشتر شبیه پدری است که صبح تا شب سر کار می‌رود و خسته و کوفته به خانه می‌آید و بچه‌ها اگر بیدار باشند نهایتاً پایشان را از روی میز تلویزیون بردارند. از آن پدرهایی که فقط در بحران به میدان می‌آیند و وقتی فرزندشان در مدرسه شیطنتی کرده باشد، بدون آنکه شناختی از بچه‌هایشان داشته باشند، در مواجهه با ناظم مدرسه عذرخواهی می‌کنند تا قضیه حل شود.در آخر فقط بگویم که من چون شریف را تا حدی بلد هستم، فقط درباره‌ی شریف نوشتم. در دانشگاه‌های دیگر اصلاً نمی‌دانم وضعیت چگونه است و با چیزهایی که به صورت پراکنده می‌شنوم، حدس می‌زنم که اوضاع خیلی خیلی بدتر از شریف ما باشد، ولی دلیل نمی‌شود درباره‌ی خودمان ننویسیم. اگر بخواهیم بهتر شویم، باید بیشتر درباره‌ی مشکلات و نقص‌هایمان با هم گفت‌وگو کنیم.برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.