عدالت اجتماعی و حاشیه نشینان شهری

سکونتگاههای غیررسمی و حاشیه ای،با وجود اینکه با مشکلات فراوان در حوزه های مختلف مختلف دست به گریبان هستند ، فضای امید بخش برای اقشار کم درآمد و محروم هستند و نگاه سیاسیون و مدیران شهری نسبت به آنها ناشی از خوی استبداد و بیخردی و نادانی آنان است.به این معنی که، متاسفانه اغلب سیاستمداران و مدیران شهری،این سکونتگاهها را به مثابه غده چرکین بر گونه های زیبای شهرها، مراکز بزه و تبهکاری،خشونت و انواع ناهنجاری ها تلقی می کنند؛ولذا،تنها راهکاری که آنها در برخورد با این پدیده پیشنهاد می کنند،حذف و زدودن آنهاست. متهم کردن حاشیه نشینان و انداختن گناه فقر و حاشیه نشینی بر گردن خود فقرا و شانه خالی کردن مدیران شهری و حاکمان از هرگونه بار مسئولیتی در این خصوص،باعث تشدید فشار و تهدید ساکنان این سکونتگاهها و منجر به سیاست های نابخردانه،نظیر تخریب و حذف آنان می شود که ،به عنوان رویکرد «بولدوزی »معروف شده است .کسانی که در سکونتگاههای حاشیه ای زندگی می کنند،نه تنها خانه های خود را،ولو بسیار محقر می سازند، بلکه، همه خانه ها در همه نقاط شهر، شامل همه ساختمان های چشم نواز، شیک ، مجلل و باشکوه متعلق به افراد متمول و اغنیا و نیز همه ساختمان های وزارتخانه ها و‌سازمان ها و نهادهای دولتی و غیر دولتی و همچنین،همه تاسیسات و تجهیزات و خدمات زیر بنایی، با دستان توانمند آنان و البته در قبال کمترین دستمزد،ساخته می شود؛ ولیکن ،مدیران شهری و کارگزاران با کمال ناسپاسی، خدمات و زحمات طاقت فرسای آنها را نادیده می گیرند .مناطق حاشیه نشین، صرفا صحنه های فقر و تهیدستی و کمبود نیستند،مردم در اینجا بسیار سختکوش هستند و سخت و صادقانه کار می کنند و خوب درس می خوانند،تا در آینده از شر بسیاری از برچسب هایی که به ناحق به آنها نسبت داده می شود، خلاص شوند ، اینجا هرگز بخش تاریک شهرها نیستند و این بقیه بخش های شهر است که سایه آن بر روی آنها سنگینی می کند .حدود یک قرن پیش، تنها حدود ۱۰ درصد مردم دنیا در مناطق شهری زندگی می کردند، ولیکن ، در حال حاضر این نسبت به بیش از پنجاه درصد رسیده است و پیش بینی می شود که این عدد در سال ۲۰۵۰ به حدود ۷۵ درصد افزایش پیدا کند.با افزایش رشد جمعیت شهرها بخش اعظم این جمعیت ، به ناگزیر در محله های حاشیه ای و سکونتگاههای غیر رسمی سکونت اختیار می کنند و روند تحولات اجتماعی و اقتصادی و شواهد حاکی از آن است که روز به روز برتعداد افراد ساکن در سکونتگاههای غیررسمی و حاشیه ای افزوده خواهد شد. با وجودمداخله دولتها و مدیران شهری و پاره ای اقدامات صورت گرفته توسط آنها،سکونتگاههای غیر رسمی در مقایسه با بخش رسمی شهرها،از سرعت رشد فزاینده ای برخوردار هستند.به حاشیه رانده شدن حدود ۴ نفر از هر ده نفر در شهرهای جهان ،تبعات و پیامدهای منفی فراوان در حوزه های مختلف،مانند مسائل اجتماعی ، اقتصادی، امنیت و محیط زیست ،در پی دارد که آثار آن حوزه نفوذ گسترده ای فراتر از شهرها و کلان شهرها را متاثر می سازد که نادیده گرفتن آنها ، در آینده همه سطوح زندگی شهروندان را بشدت دچار اختلال خواهد کرد.چنانچه برای توزیع فضایی مناسب جمعیت ، تدبیری اندیشیده نشود و بستر مناسب،به منظور اسکان درست مهاجران تازه وارد به شهرها،ایجاد نشود، آنها مناطق بحرانی و فضاهای پرخطر ، مانند حریم رودخانه و مسیل ها،جنگل ها و مناطق حفاظت شده و اراضی کشاورزی را برای سکونت انتخاب خواهند کرد؛و مالا علاوه براینکه موجبات تخریب محیط زیست را فراهم میکنند،در مواقع بروز حوادث غیر مترقبه، باعث ایجاد خسارات جبران ناپذیری می شوند. اگرچه بسیاری از صاحبنظران،نظریه معروف مالتوس اقتصاد دان بریتانیایی را،مبنی بر اینکه« رشد جمعیت در نهایت از رشد تولید غذا پیشی خواهد گرفت و به گرسنگی مردم منجر خواهد شد» مورد انتقاد شدید قرار دادند؛لیکن،با افزایش ابر شهرها و رشد فزاینده مناطق حاشیه نشین در شهرها ،به ویژه در کشورهای جهان سوم،حالا بسیاری از صاحبنظران مباحث توسعه و برنامه ریزی، به این نتیجه رسیده اند که،حق با مالتوس است و امروزه بسیاری از کسانی که در مناطق حاشیه ای زندگی می کنند،از سطح زندگی بسیار نازلی برخوردار هستند. در پنجاه سال گذشته، همه راهبردهای جلوگیری از مهاجرت مردم از مناطق روستایی به شهرها،به ویژه کلان شهرها و مالا شکل گیری سکونتگاههای غیر رسمی در مقیاس وسیع، با شکست مواجه شده اند.برنامه های و سیاست های توسعه روستایی،که با هدف بهبود کیفیت زندگی در روستاها و کاهش نابرابری بین استاندارد زندگی در شهرها و روستاها، با صرف هزینه های گزاف،به مرحله اجرا درآمد، هیچ حاصلی در پی نداشت و صرفا موجب مهاجرت گسترده روستاییان به شهرهاشد.در شهرهای کشورهای جهان سوم، میزان رشد سکونتگاههای غیررسمی،بیشتر بخش رسمی شهرهاست.تا سال ۲۰۰۷ حدود ۳۰ درصد (۱میلیارد)از جمعیت شهری جهان در سکونتگاههای غیررسمی ساکن بودندو حدود ۹۰ درصد ساکنان این سکونتگاهها در کشورهای جهان سوم زندگی می کردند و پیش بینی می شود که طی ۳۰ سال آینده،این میزان به دو برابر،یعنی ۲ میلیارد نفر افزایش پیدا خواهد کرد.اگرچه شدت پدیده فقر همواره در روستاها شدیدتر بود، لیکن ، در حال حاضر،فقر و محرومیت با شتاب در حال تبدیل شدن به یک پدیده شهری است .به باور ما،در کشور منابع ثروت کافی برای کاهش نابرابری شهری و روستای و همچنین، کاهش شکاف بین مناطق رسمی و غیر رسمی وجود دارد.ولیکن ، به دلیل ،نهادینه شدن نگاه لیبرالی بین کارگزاران نظام، تحقق این امر ، دستکم در کوتاه مدت ، بسیار دور از دسترس،به نظر میرسد آمار ضد و نقیضی در رابطه با تعداد جمعیت ساکن در سکونتگاههای غیر رسمی در ایران وجود دارد . بر اساس مطالعات صورت گرفته در "شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری " در حال حاضر ۹ میلیون نفر در سکونت‌گاه‌های غیر رسمی و حاشیه‌ای ۷۷ شهر مورد مطالعه، ساکن هستند.در حالیکه عباس آخوندی، وزیر اسبق راه و شهرسازی،در سال ۱۳۹۵ گفته بود: "۱۹ میلیون حاشیه نشین در ایران وجود دارد."براساس اعلام وزات راه و شهرسازی بیش از ۸۸ درصد از حاشیه نشینی در ۷۷ شهر ایران و در محدوده قانونی شهرها است.شهر مشهد رکورددار حاشیه‌نشینی در کشور است، حتی فراتر از شهر تهران،حدود یک سوم جمعیت این شهر در مناطق حاشیه ای و سکونتگاههای غیررسمی زندگی می‌کنند.دبیر ستاد ساماندهی سکونت‌گاه‌های غیررسمی استان خراسان،صحبت از ۶۶ محله در حاشیه شهر می‌کندکه وضعیت ۱۲تای آنها بحرانی است. گفته می‌شود، جمعیت حاشیه‌نشین مشهد،در حال حاضر از مرز یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر گذشته است که نشان می‌دهد،در کمتر از ۱۰ سال بیش از ۵۰ درصد رشد داشته است.این در حالی است که،در سال ۱۳۴۵ که برای نخستین بار آمارحاشیه‌نشینی درمشهد انجام پذیرفت،تعداد جمعیت حاشیه ‌نشین حدود ۴۶ هزار نفر گزارش شده‌ بود.همچنین حدود ۴۰۰ هزار نفراز جمعیت تبریز در قالب ۸۰ هزار خانوار در چهار پهنه شمال،جنوب، غرب و جنوب غرب تبریز، در سکونتگاههای غیر رسمی و با شرایط زیسته بسیار اسفناک زندگی می کنند . مجموعا ۱۸ محله حاشیه نشین در چهار پهنه تبریز وجود دارد که بیشترین میزان حاشیه نشینی تبریز در شمال تبریز گسترش یافته است و در پهنه جنوب نیز آخر مارالان و طالقانی،در پهنه غرب محدوده پارک تبریز و در پهنه جنوب غرب هم مناطق رواسان و آخماقیه،حاشیه نشین محسوب می شوند.✅این یادداشت تکمیل خواهد شد ...