گفتگو با مدیر اداره حساب‌ های اقتصادی بانک مرکزی؛ اقتصاد ایران در نقطه چرخش؟

اقتصاد ایران پس از ۸ فصل در تابستان امسال رشد مثبت ثبت کرد. یکی از مقامات بانک مرکزی معتقد است که اقتصاد ایران در شرایطی است که می تواند در نقطه چرخش قرار گیرد.آمارهای رشد اقتصادی برای نیمه نخست سال، اخیرا از سوی بانک مرکزی به روز شده است. آمارهای جدید اولین نشانه خروج از رکود در دوران تحریم را منعکس کرد. با اینحال، هنوز زود است که بتوان از خروج از رکود سخن گفت.اگر رشد اقتصادی در فصل سوم و چهارم سال جاری نیز در مدار مثبت اعداد باقی بماند، آنگاه تابستان امسال به نقطه چرخش اقتصاد ایران بدل خواهد شد.رشد بخش نفت در فصل دوم سال به 22.2 درصد رسیده است، این یعنی انقباض نفتی پایان یافته است؟می توان گفت که تمام رشد مرهون افزایش صادرات نفتی نسبت به تابستان گذشته بوده است؟لازم به ذکر است که ارزش افزوده بخش نفت و گاز به قیمت‌های ثابت 1390 از اوائل سال 1397 به دلیل تحریم‌های یکجانبه‌ای که از سوی آمریکا بر روی صادرات نفت‌خام، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی ایران وضع گردید با کاهش روبرو گردید.به نحویکه رشد ارقام گروه نفت و گاز به قبمت‌های ثابت 1390 از فصل دوم سال 1397 تا فصل اول سال 1399 منفی بود. خوشبخانه پس از هشت فصل رشد متوالی منفی، رشد ارزش افزوده گروه نفت و گاز در سه ماهه دوم سال 1399 (به قیمت‌های ثابت سال 1390) 22.2+ درصد محاسبه گردید.این در حالی است که رشد ارزش افزوده این گروه در فصل دوم سال قبل 50.4- درصد بود.نتایج حاصل از محاسبات مقدماتی اداره حسابهای اقتصادی بانک مرکزی در این زمینه نشان می‌دهد که افزایش نرخ رشد ارزش افزوده این گروه در فصل تابستان، ناشی از افزایش تولید گاز طبیعی و میعانات گازی و همچنین صادرات نفت خام، میعانات گازی و گاز طبیعی نسبت به دوره مشابه سال قبل بوده است.شایان ذکر است که در فصل دوم سال جاری 2.3 واحد درصد از رشد تولید ناخالص داخلی (1.5) به علت افزایش ارزش افزوده گروه نفت و گاز حاصل شده است.به عبارت دیگر در فصل تابستان سال جاری 2.8 واحد درصد از رشد اقتصادی از محل سایر فعالیت‌های اقتصادی به غیر از گروه نفت و گاز ایجاد شده است.پس از بخش نفت، ‌بیشترین رشد اقتصادی در بخش «صنعت» گزارش شده است. با توجه به اینکه رشد صنعت در فصل اول نیز مثبت بوده، ‌می توان گفت که این بخش اقتصادی از رکود خارج شده است.کدامیک از بخش ها در این رونق، نقش بیشتری داشته اند؟بله بطور کلی می‌توان چنین استنباط نمود که بخش صنعت در سه ماهه دوم سال 1399 از وضعیت بهتری نسبت به فصل اول سال جاری برخوردار بوده است.در بخش صنعت، شاخص تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی (که حدود 70 درصد ارزش افزوده بخش صنعت را پوشش می‌دهد) در سه ماهه اول، سه ماهه دوم و شش ماهه اول سال 1399 نسبت به دوره مشابه سال قبل به ترتیب 1.4، 11.9 و 6.8 درصد افزایش یافته اند.شایان ذکر است که از مجموع 24 رشته فعالیت عمده صنعتی در سه ماهه دوم سال 1399 شاخص تولید 21 رشته فعالیت با (ضریب اهمیت 98.7 درصد)، دارای رشد مثبت می‌باشند.همچنین بیشترین سهم از افزایش شاخص تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی (طی فصل دوم سال 1399) به ترتیب مربوط به رشته فعالیت‌های صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی، صنایع تولید فلزات اساسی و صنایع تولید وسایل نقلیه موتوری، تریلر و نیم تریلر بوده است.به نحویکه این سه رشته فعالیت در مجموع 5.7 واحد درصد از رشد شاخص تولید کارگاه‌های بزرگ صنعتی (11.9 درصد) را در سه ماهه دوم سال 1399 به خود اختصاص داده‌اند.رشد بخش خدمات در فصل دوم امسال مثبت شده است. در زیربخش ها هم حتی مشاهده می شود که رشد بخش بازرگانی،‌رستوران و هتلداری هم مثبت بوده است. این به معنی خروج اقتصاد ایران از شوک کرونا است؟ارزش افزوده گروه خدمات (به قیمت‌های ثابت 1390) در فصل اول و دوم سال 1399 به ترتیب دارای رشد 1.8- و 1.4 درصد بود. در سه ماهه دوم سال 1399 اکثر رشته فعالیت‌های گروه خدمات رشد مثبت داشتند.در واقع با بررسی سری زمانی ارقام حسابهای ملی به این نتیجه می‌رسیم که بخش کالایی اقتصاد با بخش خدمات ارتباط و همبستگی مستقیم دارند.در هرصورت امیدواریم با بهبود وضعیت تولید بخش کالایی اقتصاد، وضعیت ارزش افزوده گروه خدمات که شامل مبادله کالاها (بازرگانی)، حمل و نقل، انبارداری، خدمات حرفه‌ای کسب و کار، خدمات مستغلات و سایر رشته فعالیت‌های مرتبط با این گروه است بهبود یابند.رشد خدمات موسسات پولی و مالی در فصل اول و دوم امسال قابل توجه بوده و بیشترین رشد را در بخش خدمات داشته است. علت اصلی رشد این بخش به رشد فعالیت نهادهای مالی مرتبط با بازار سرمایه باز می گردد؟بی‌تردید مساعدت‌های نظام بانکی در تامین مالی فعالیت‌های اقتصادی و اعطای تسهیلات لازم به بخش خانوار و بنگاه‌های تولیدی در افزایش رشد اقتصادی نیمه نخست سال 1399 نقش قابل توجهی داشته است.بر اساس محاسبات فصلی، ارزش افزوده بخش خدمات موسسات پولی و مالی که شامل فعالیت خدمات بانک‌ها و موسسات مالی، خدمات صنعت بیمه و فعالیت نهادهای مالی وابسته به بازار سرمایه است در شش ماهه اول سال 1399 از رشد 11.9 درصدی برخوردار بوده و بدین ترتیب سهم 0.5 واحد درصدی از رشد اقتصادی (1.3 درصد) را در دوره مورد بررسی تحقق بخشیده است.رشد ارزش افزوده خدمات موسسات پولی و مالی در فصول اول و دوم سال 1399 نیز به ترتیب 11.6، 12.1 درصد بوده است.لازم به ذکر است که در حدود 90 درصد از ارزش افزوده این بخش به فعالیت‌ صنعت بانکداری اختصاص دارد.شایان ذکر است که در نیمه اول سال 1399 رشد ارزش افزوده بخش بانکداری و بازار سرمایه از وضعیت مثبت و مناسبی برخوردار بوده است. انتظار می‌رود، با استمرار اصلاحات اقتصادی در چارچوب اقتصاد مقاومتی، حضور موثر سیستم بانکی در قالب طرح های حمایت از تولید، بهبود مناسب‌تر فضای کسب و کار و تعمیق بازار سرمایه این روند در اقتصاد کشور نهادینه شود.کدامیک از بخش های اقتصادی می توانند نقش پیش نگر را برای یکدیگر بازی کنند؟فرضا رشد برخی صنایع در بخش «صنعت» می تواند نوید بخش «ساختمان» در فصول بعدی را دهد؟یا رشد گروه نفت در تابستان امسال، ‌احتمالاً بر کدام بخش های دیگر می تواند موثر باشد؟سری زمانی ارقام حسابهای ملی نشان ‌می‌دهد که گروه نفت و گاز با تولید ناخالص داخلی کشور همبستگی مستقیم و معنی داری دارد. شایان ذکر است که این ارتباط از اوائل دهه نود به ویژه طی سال‌های 1392-1391 و همچنین سال‌های 1398-1397 قابل مشاهده است.همانگونه که قبلاً بیان گردید:در فصل تابستان سال جاری نیز رشد ارزش افزوده گروه نفت و گاز (به قیمت‌های ثابت) 22.2+ درصد و رشد تولید ناخالص داخلی 5.1 + درصد محاسبه گردید.بطور کلی افزایش (تولید و صادرات) اقلام نفت خام، گاز طبیعی، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی پالایشگاهی به عنوان نهاده‌های اصلی تولید نقش مهمی در افزایش تولید ملی دارند.علاوه برگروه نفت با توجه به آخرین آمار و اطلاعات جداول داده ستانده بانک مرکزی، فعالیت‌هایی که ارتباط قوی با سایر فعالیت‌های اقتصادی دارند، هم از منظر پیوندهای پیشین (پس نگر) و هم پیوندهای پسین (پیش نگر) شامل فعالیت‌های تولید مواد و محصولات شیمیایی، تولید فلزات اساسی، تولید، انتقال و توزیع برق، جمع‌آوری، تصفیه و تامین آب و حمل ونقل بار جاده‌ای و ریلی می‌باشند.آمار رشد اقتصادی مثبت شد.این درحالی بود که اقتصاد ایران هم به علت ویروس کرونا و هم به دلیل شرایط تحریم در منگنه قرار داشت.حال این رشد مثبت در چه بستری اتفاق افتاده و آیا قابل دوام است؟محدودیت‌های حاصل از شرایط تحریم و خروج یک جانبه آمریکا از معاهده برجام از اوائل سال 1397 و همچنین شیوع ویروس کرونا از اواخر سال 1398 شرایط انقباظی و سختی برای اقتصاد ایران ایجاد نمود.بر مبنای آمار حسابهای ملی در نیمه نخست سال جاری و به ویژه فصل دوم سال 1399 می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که اقتصاد ایران پس از یک دوره رکود طولانی مدت طی سال‌های 1397 و 1398 (به ترتیب با رشد‌های 5.4- و6.5- درصد)، در فصل دوم سال 1399 بهبود معنی‌داری در رشد تولید ناخالص داخلی را (5.1 درصد) تجربه نموده است.در بررسی رشد ارزش افزوده بخش‌های مختلف اقتصادی طی فصل دوم سال 1399 این نکته حائز اهمیت است که تمامی گروه‌های عمده اقتصادی اعم از کشاورزی، نفت، صنایع و معادن و خدمات از رشد مثبت برخوردار بوده‌اند. این در حالی است که در فصل دوم سال 1398، به جز گروه کشاورزی (9.8 درصد) و صنایع و معادن (0.4 درصد)، سایر گروه‌های عمده اقتصادی با رشد منفی ارزش افزوده مواجه شده‌اند.بنابراین در تحلیل شرایط عمومی حاضر باید به این نکته توجه نمود:که اقتصاد ایران در طول دو سال گذشته با نرخ رشد فصلی منفی و مستمر روبرو بوده است. لذا رشد مثبت (با نفت و بدون نفت) ایجاد شده در سه ماهه دوم سال 1399 و همچنین نیمه نخست سال جاری نوید بخش است. این امر دلالت بر آن دارد که علاوه بر شروع دوره رونق نسبی، اقتصاد ایران مسیر بهبود و بازیابی توان از دست رفته خویش را می‌پیماید.البته علیرغم رشد 1.3 درصدی تولید ناخالص داخلی در نیمه نخست سال 1399 نسبت به رقم مشابه سال قبل و ورود اقتصاد کشور به مرحله رونق نسبی اقتصاد، سطح تولید در نیمه نخست سال جاری هنوز به میزان 4.7 درصد پایین‌تر از رقم مشابه در نیمه نخست سال 1395 است.اقتصاد ایران پس از حدوداً هشت فصل نزول مستمر، در نقطه عطفی قرار گرفته است که امید می‌رود بهبود شرایط و فضای اقتصاد کلان، ظرفیت‌های خالی در بخش‌های مختلف اقتصاد به سرعت بازیابی و بکار گرفته شده و نهایتاً در مسیر بسط و گسترش قرار گیرد.رشد سرمایه گذاری بخش خصوصی ساختمان 10 درصد گزارش شده، در صورتی که ترکیب رشد با بخش دولتی تا 4 درصد پایین می آید. دلیل این اتفاق چیست؟ آیا سرمایه گذاری دولت کم شده است؟رشد 10.1 و 4.1 درصدی اشاره شده در سوال به ترتیب مربوط به رشد ارزش افزوده ساختمان خصوصی و کل بخش ساختمان در نیمه نخست سال 1399 به قیمت‌های ثابت سال 1390 می‌باشد.لازم به ذکر است که تشکیل سرمایه ساختمان در بخش خصوصی طی نیمه نخست سال 1399 (به قیمت‌های جاری) نسبت به مدت مشابه سال قبل بیشتر از بخش دولتی بود.با توجه به رشد شاخص ترکیبی مصالح ساختمانی و خدمات ساختمانی در سه ماهه اول و دوم سال 1399 که به ترتیب معادل 30.3 و 61.1 درصد بوده است، نرخ رشد تشکیل سرمایه ساختمان به قیمت‌های ثابت سال 1390 در طی نیمه نخست سال 1399 در بخش خصوصی نیز بیشتر از بخش دولتی برآورد گردید.در نتیجه می‌توان نتیجه گرفت که علیرغم افزایش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در بخش ساختمان، افت تشکیل سرمایه ساختمان در بخش دولتی منجر به عدم رشد قابل توجه در کل تشکیل سرمایه ساختمان شده است.انتظار می‌رود در فصل زمستان با بهبود و تقویت ایجاد شده در بخش تولید و صادرات نفت خام و همچنین در حوزه مالیات، پرداخت هزینه‌های عمرانی دولت که سهم عمده‌ای در ایجاد رونق در بخش ساختمان دارد، با بهبود قابل ملاحظه‌ای همراه گشته و رشد این فعالیت اقتصادی در سال جاری بهبود یابد.از سمت تقاضا سهم اصلی را در افزایش رشد اقتصادی دولت داشته است و سهم بخش خصوصی کم شده است.وقتی ترکیب سرمایه گذاری ساختمانی در هر دو بخش رشد کمی را نشان می دهد پس مخارج دولت در کدام بخش ها باعث افزایش رشد اقتصادی شده است؟مخارج دولت به دو بخش اصلی مخارج مصرفی جاری و مخارج عمرانی تقسیم‌بندی می‌شود. مخارج مصرفی دولت عمدتاً شامل جبران خدمات کارکنان دولت و هزینه‌های مربوطه به تأمین ملزومات مصرفی دولت می‌باشد.رشد مخارج مصرفی دولت در نیمه نخست سال 1399 نسبت به مدت مشابه سال قبل به قیمت‌های جاری بیشتر از مخارج عمرانی دولت بود که با استفاده از شاخص‌های تعدیل‌کننده قیمتی، رشد مخارج مصرفی دولت به قیمت‌های ثابت سال 1390 نسبت به مدت مشابه سال قبل نیز بالاتر از هزینه‌های عمرانی دولت برآورد گردید.بنابراین همانگونه که قبلاً بیان شد، در نیمه نخست سال جاری شاهد افزایش هزینه‌های جاری دولت و کاهش مخارج مربوط به سرمایه‌گذاری دولت بوده‌ایم، که با در نظر گرفتن سایر بخش‌های اقتصادی منجر به افزایش 2/1 درصدی هزینه‌های ناخالص داخلی کل کشور گردیده است.در صورتی که سال پایه را از سال 90 به سال دیگری تغییر دهیم آیا روند رشدهای اقتصادی هم تغییر می‌کند؟به احتمال زیاد بله، در حقیقت با توجه به پایبندی بانک مرکزی به اصول حرفه‌ای تهیه و تدوین آمار حسابهای ملی،‌ این بانک تلاش می‌کند مطابق با روال مرسوم و استاندارد تمامی مراکز تولید و انتشار آمار در جهان و متناسب با تحولات فن‌آورانه، ساختاری و روابط نهادی اقتصاد، سال پایه محاسبات را همگام با تغییر سبد کالاها و خدمات تولید کننده و مصرف کننده به طور متناوب تغییر دهد و در سری زمانی آمارهای اقتصادی تجدیدنظر کند.نخستین تجدیدنظر در سال پایه ارقام حساب‌های ملی بانک مرکزی به سال 1348 برمی‌گردد و پس از آن، در سال‌های 1353، 1361، 1369، 1376 ، 1383 و1390 نیز سال پایه مورد تجدیدنظر قرار گرفته است.با هر بار تجدیدنظر در سال پایه، ارقام حساب‌های ملی ایران مورد بازنگری قرار گرفته و سری زمانی سازگاری تولید و منتشر می‌شود.همچنین حسب روال معمول جهت اصلاح سال پایه حسابهای ملی، اداره حسابهای اقتصادی بانک مرکزی پس از تلاش و پی‌گیری‌های مستمر، ارقام حسابهای ملی و رشد اقتصادی را بر مبنای سال پایه 1395 محاسبه نموده و در آینده منتشر خواهد نمود.یکی از رویه‌های متداول در زمینه حسابهای ملی، تجدید‌ نظر در روش‌ها، قواعد و دستورالعمل‌هایی است که کار محاسبات ارقام حسابهای ملی بر مبنای آن انجام می‌پذیرد.در این راستا و به منظور تبیین نحوه انتقال حسابهای ملی به سال پایه جدید عوامل مهمّی همچون:1- دسترسی به منابع آمارهای پایه جدید و داده‌های خام تجدید نظر شده بر اساس آخرین اطلاعات دریافتی از منابع آماری2- استفاده از ضرایب اهمیت (وزن) بهنگام‌تر برای ارزش فعالیت‌های اقتصادی با توجه به تغییرات ساختاری اقتصاد در دوره‌های زمانی مختلف3- اصلاح روش‌های محاسباتی و بهبود آنها4- جایگزینی روش‌های مستقیم آماری بجای روش‌های غیرمستقیم5- تکمیل پوشش‌های آماری و بهبود سطح جامعیت6- اصلاح طبقه‌بندی‌ها و تعاریف آماری بر اساس‌ دستورالعمل‌های استاندارد جهانی7- حذف و اضافه شدن برخی از فعالیت‌های اقتصادی8- جایگزینی شاخص‌های جدید قیمت به جای شاخص‌های قیمت سال پایه قبل و نظایر آن می‌تواند دلایلی برای ضرورت تجدید نظر ادواری در آمارهای تاریخی حسابهای ملی تلقی شودwww.sadratejarat.comواحد خبر صدرا تجارت پویان البرز