نقد و تحلیل فیلم یَدو مهدی جعفری

ماجرای بُزی که سوار لنج نشدبعد از فیلم هایی مانند: "#شب_واقعه" (شهرام اسدی) و "آبادان یازده 60" (مهرداد خوشبخت) درباره محاصره #آبادان در سالهای اولیه #جنگ_تحمیلی، فیلم "#یدو" نگاهی دیگر به آن روزگار، این بار با تمرکز بر یک خانواده آبادانی دارد که برخلاف همسایه های خود، علیرغم شروع جنگ و #بمباران شهر، اما در خانه خود مانده و شهر را ترک نکرده اند.مهدی جعفری کارگردان فیلم که بیشتر با فیلمبرداری آثار مهمی همچون "#به_وقت_شام" (ابراهیم حاتمی کیا)، "#اتوبوس_شب" (کیومرث پوراحمد)، "دهلیز" (بهروز شعیبی) و "آبادان یازده 60" (مهرداد خوشبخت) شناخته شده، پس از کارگردانی "ایستگاه آتمسفر" و فیلم تحسین شده "#23نفر"، سومین تجربه فیلمسازی اش را بر روی فیلمنامه ای اقتباسی از یک داستان کوتاه به نام "زخم شیر" از صمد طاهری انجام داده است.فیلم "یدو" با یک ورودیه خوب و تصاویر سرهای رو به آسمان زن ها و بچه های آبادانی شروع شده و در بین آن تصاویر، تیتراژ نقش می بندد و سپس خبر اصابت بمب یا #موشک به یک منطقه، مخاطب را به روزهای اولیه جنگ در آبادان می برد. پس از آن بحث ماندن یا رفتن از آبادان میان مادر یک خانواده (که پدرشان را از دست داده اند) و بچه هایش به خصوص پسر نوجوانی به نام "یدو" اساس قصه را تشکیل می دهد.این ستون روایتی یک جمله ای تقریبا تا حوالی پایان فیلم همچنان پابرجاست که بالتبع بدون هیچ فراز و فرودی (به جز یکی دو انفجار و دو سه تا صحنه بمباران) نمی توان یک فیلم 90 دقیقه ای را برروی این محور لاغر سوار کرد و در همان یک سوم نخست، فیلم از هم گسیخته می شود.رشد یا بزرگ شدن یدو هم مانند بچه های فیلم ««23نفر» یا امیر سریال «وضعیت سفید» و یا مانند آنها هم در برخورد با جنگ و اسارت و اشغال در طی فیلم اتفاق نمی افتد و یدو تا لحظه پریدن داخل بهمنشیر(اواخر فیلم)همان یدو ابتدای فیلم است و معلوم هم نمی شود که آن پریدن با چه انگیزه ای صورت گرفته (به خاطر بز یا برگشت به خانه و یا ماندن در ابادان؟! و با چه پس زمینه و پیش زمینه ای؟!!)اگرچه فیلمساز برای حفظ قدرت کشش روایتش، سعی نموده از داستانک هایی استفاده کند، اما این داستانک ها علیرغم اینکه در همان فضا اتفاق می افتند، ربط چندانی به قصه اصلی پیدا نکرده و یا در میان روایت اصلی جای نگرفته و نمی توانند به پیشبرد یا تقویت آن کمک کنند.در این مسیر، فیلمساز به موضوعات مختلفی سرک کشیده ولی نتوانسته آنها را در طول داستان اصلی، تداوم ببخشد؛ از خنثی کردن یک خمپاره عمل نکرده در بازار توسط جوانی اصفهانی گرفته که ناگهان سر و کله اش پیدا می شود، کمی هم از ابداعاتش در بازسازی گلوله های مصرف شده مشاهده می کنیم و بعد هم ناگهان غیب می شود (البته یک دفعه اواخر فیلم، هم سر و کله اش در بهمنشیری که "یدو" در آن به آب زده، بدون هیچ گونه توجیه و تفسیر و ارتباطی دیده می شود)، تا حیاط پشتی کلیسایی که چند نفری در آن آموزش نظامی می بیند و بسته ای از فعالیت های جهادی در آن رویت می گردد تا گاوهایی که یکهویی می آیند و شیر می دهند و بعد ناپدید می شوند، تا عشق بین "یدو" و دختر همسایه و تا ...همه اینها در شرایطی به قصه اصلی ضمیمه شده اند که خود آن قصه هم منطق دراماتیک نیافته یعنی اساسا دلائل اصرار مادر "یدو" به ماندن خانواده در آبادان چندان روشن نشده و بالاخره هم معلوم نمی گردد وی که آنچنان بر نرفتن و ماندن در آبادان اصرار می ورزید، چگونه نظرش تغییر می کند؟!او ابتدا می گوید که در غربت نمی تواند زندگی کند و در جایی دیگر اظهار می دارد کسی در شهرهای دیگر مانند ماهشهر، پذیرای آنها نیست و جایی هم می گوید به خاطر بُزی که در خانه دارد، نمی تواند شهر را ترک کند.همان بُزی که سرانجام، 10-15 دقیقه پایان فیلم را به خود اختصاص می دهد تا اجازه یابد سوار لنجی شود که قرار است آنها را به همراه گروهی دیگر از آبادان خارج کند! متاسفانه در این صحنه نسبتا طولانی، گریه ها و ناله های مادر یدو هم نمی تواند به فضاسازی مورد نظر کمک کند، چراکه در طول فیلم، تلاش چندانی در جهت نمایش ارتباط بُز یادشده با خانواده"یدو" و درنتیجه مخاطب صورت نگرفته است. چنانچه مثلا در فیلم "گاو" چنین ارتباطی است که می تواند الینه شدن مش حسن و فاجعه انتهای آن فیلم را توجیه پذیر نماید.البته این ارتباط دراماتیک در میان سایر کاراکترها نیز چندان قوی به چشم نمی آید. آنچنانکه مثلا در فیلم های مشابه مانند "بازی بزرگان" (کامبوزیا پرتوی) یا "خانه در انتظار" (منوچهر عسگری نسب) و یا حتی "باشو غریبه کوچک" (بهرام بیضایی) نشان داده می شود.این پراکنده نمایی در ساختار سینمایی فیلم نیز کاملا به چشم می آید؛ مثلا در لحظاتی از فیلم، کارگردان از پلان/سکانس ظاهری (به سبک و سیاق فیلم "1917") استفاده کرده و در جایی دیگر از تقطیع استاندارد، در جایی از حرکات نمایشی دوربین و خودنمایی آن بهره گرفته و در جای دیگر از دوربین ثابت و ناملموس.این ساختار آشفته باعث شده در صحنه ای که می بایست تعلیق بالایی داشته باشد (مثل صحنه خنثی کردن خمپاره) و یا صحنه ای که قاعدتا باید رابطه احساسی، تماشاگر را در اوج تاثیر قرار دهد (مانند صحنه گریه کردن مادر یدو برای جاگذاردن بُز) دوربین تکلیف خود را ندانسته و در کمال سرگردانی و بلاتکلیفی، صحنه های یاد شده را از دست می دهد.خصوصا بازی ها هم چنگی به دل نمی زند، خصوصا بازیگر نقش "یدو" که اساسا فاقد جذابیت های دراماتیک و شیرینی این دسته از کاراکترها (مانند برادران احمد پور در "خانه دوست کجاست؟" یا عدنان عفراویان در "باشو، غریبه کوچک" و یا بازیگر نوجوان فیلم "پایان کودکی" ساخته کمال تبریزی) به نظر می رسد و انتخاب ستاره پسیانی هم علیرغم همه تلاش وی، نتوانسته نقش مسن تر از خودش را به خوبی ایفا کند که در چهره پردازی هم تنها به سفید کردن موها و چند چین و چروک برروی صورت، اکتفا شده ولی نوع حرکات و رفتار اصلا با سن وی سازگار نیست.انتخاب چنین فیلم مغشوش و بی در و پیکری به عنوان بهترین فیلم سی و نهمین جشنواره فیلم فجر یا نشان از فاجعه بودن سایر فیلم های شرکت کننده داشته و یا هیئت داوران!