اربعین، رجعت، اختیار

نوشتاری درباره‌ی آن‌چیز متفاوتی که اربعین نشان می‌دهد.سخت است، نوشتن از راه‌پیمایی اربعین و گذر از خاطره‌های ناب آن سفر. اما ایستادن، فقط در نقطه‌ی روایت و خاطره‌گویی نیز خود ظلم است به این اتفاق بزرگ. این که اربعین بزرگ است، خیلی نیاز به دلیل و استدلال ندارد، جنبشی که توانسته توجه بسیاری از مردم جهان را به خود جلب کند، گفتمان ایجاد کند و هر که رفته از آن به عنوان "تجربه‌ی متفاوت" یاد می‌کند؛ قطعا چیزهای مهمی برای ارائه دارد. اگر ذهن خود را از سدی که این کلیدواژه ایجاد می‌کند رد کنیم، این سوال به وجود می‌آید که چه چیز از این سفر موجب حس تجربه‌ی متفاوت داشتن می‌شود، و چرا برخی علما و منبری‌ها و جامعه‌شناس‌ها از اربعین به عنوان "الگوی تمدنی" یاد می‌کنند. متاسفانه تبلیغات غیرحرفه‌ای صدا و سیما درباره‌ی مسئله‌ی اربعین، به افرادی که قصد نوشتن مطلبی راجع به این مسئله را دارند همواره این ترس را الغا می‌کند که کلماتی که در نوشته‌شان به کار می‌رود، در ذهن خواننده شکل کلیدواژه داشته‌باشد و جلوی انتقال مفهوم گرفته‌شود. بابت همین، گسستن حجابی که کلیدواژه‌ها ایجاد می‌کنند، برای ایجاد ارتباط بهتر با نوشته، تقاضای نویسنده‌ی متن حاضر از کسانیست که این مرقومه را مطالعه می‌کنند.تصور عصر پسا/ پیشا مدرنکوهن ( فیلسوف علم) در توضیح نظریات علمی می‌گوید که هر کدام در یک پارادایم و فضایی تعریف می‌شوند و ذیل همان معنا می‌یابند. اگر دو نظریه نسبت به هم در دو پارادایم جداگانه تعریف شوند، اصطلاح "تطور" برای توضیح این اتفاق خود را نشان می‌دهد. به این معنا که انگار تماما فضا و گفتمان توضیح‌دهنده‌ این نظریات با هم متفاوت است. شاید اربعین نیز نسبت به این زندگی صنعتی و مدرن امروز ما تطور یافته؛ آری چه کلمه‌ی خوبی! اگر هیچ‌گاه رنسانس اتفاق نیفتاده بود؛ و اتفاقات طور دیگری رقم‌خورده‌بود؛ در راه‌پیمایی اربعین، ما چقدر تفاوت احساس می‌کردیم؟ قطعا تفاوت‌هایی بود؛ ولی می‌توان پذیرفت، این تفاوت بسیار کم بود و تغییراتی که در این تجربه‌ی سه-چهار روزه نصیب مسافران می‌شد تغییر چندانی نمی‌کرد. پس می‌توان گفت اربعین تجربه‌ی یک تمدن متفاوت است. تمدن متفاوت یعنی فرهنگ متفاوت، و فرهنگ متفاوت یعنی اندیشه‌ی متفاوت.اندیشه لزوما به معنای عقاید اصولی و کلی نیست، منظور منطق و روش تحلیلیست که بر زندگی ما حاکم است، اگر قبول کنیم تمدنی که آن چند روز در فضای آن زندگی می‌کنیم، متفاوت است و اصطلاحا تطور یافته نسبت تمدن زندگی عادی ما، پس باید بپذیریم، منطق و روش تحلیل دیگری نیز در آنجا حاکم است، و این تطور بسیاری از مسائل را تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ بسیاری از مسائل. شاید شفاف‌تر شد که چرا راه‌پیمایی اربعین یک "تجربه‌ی متفاوت" است.انسانیت را به حکومت وانگذاردر دوران مدرن، اهرمی که انسان‌ها را به عمل به مسئله‌ای وادار می‌کند، عقیده نیست. در واقع آن‌چیزی که مردم به آن قانع می‌شوند، اعمالی که باید یا نباید انجام‌دهند نیست؛ بلکه تبعیت از دولت است. که اگر اینطور بود که بنا بر اقناع باشد، قوانین قهری و نظارت‌های عحیب و غریب که انسان را لحظه‌ای به خود واگذار نمی‌کنند در کار نبود. اصلا قانون مفهومی عجین شده با مدرنیسم است(البته در تاریخ نمونه‌های دیگری نیز می‌توان یافت؛ اما بنای حاکمیت مدرن تماما قانون-شهروند است.) اگر هدف، هدایت و رشد است، با جبر که قانون خود جبر است اتفاق نمی‌افتد. به این معنا که قوانین، به خودی خود توانایی رشددادن انسان را ندارند. البته انسانی که مقصودش قرب الهی باشد.اگر برای رشد، دو ساحت عمل و اندیشه را متصور شویم، در پارادایم معیشت دینی نباید ساحت اندیشه حذف شود. اندیشه به معنایی که بالاتر اشاره شد.( البته در توصیفی دقیق‌تر ساحت قلب با ساحت عقل و استدلال متفاوت است.)پس اگر نظمی لازمه‌ی رشد باشد، این نظم باید اختیارا توسط اجتماع به مثابه انسان پذیرفته شود. و امر به معروف و نهی از منکر نیز اینجاست که معنا می‌یابند؛ جامعه، خود دربرابر عناصر درونی که تلاش برای ایجاد برهم زدن آن نظم را دارند می‌ایستد. در حاکمیت مدرن وظایف اجتماعی هر انسان به دولت واگذار می‌شود، چون اساسا بنا بر اقناع نبوده‌است که امر به معروف و نهی از منکر معنا پیدا کند. پس می‌توان ادعا کرد، آنچه در جامعه‌ی مدرن رخ می‌دهد نظم اجباریست و متاسفانه باید اعتراف کرد در ایران امروز نیز با ظرف حاکمیت مدرن تنها تلاش شده قوانین رنگ و بوی دینی بگیرند، که باز هم متاسفانه باید اقرار کرد در این امر تا به اینجا نیز بسیار ناموفق بوده‌ایم. دلیلش واضح است، معیشت مدرن، حکمرانی مدرن می‌طلبد. تمدن مدرن، فرهنگ و اندیشه‌ی غربی به همراه دارد، و اساسا جامعه‌ی دینی روش متفاوتی از ساختارهای اجتماعی و مدل متفاوتی از حاکمیت می‌طلبد.می‌توان نتیجه گرفت که دخالت دستگاه‌های دولتی و حاکمیتی جز تسهیل‌گری در راهپیمایی اربعین در واقع حذف یکی از مهم‌ترین مزیت‌های نسبی این تجربه نسبت به زندگی عادیست. پس از همین جا از تمام سازمان‌ها و دستگاه‌های دغدغه‌مند تقاضا می‌کنیم پای خود را از این دنیای آلوده نشده به معیشت صنعتی و مدرن خارج کنند.پس تلاش متدینان به این سمت نباید برود که قوانین اسلامی شوند، ( نه به این معنی که قوانین غیر اسلامی را تایید کنند.) دغدغه‌مندان دین تلاششان باید در راه تغییر عرف باشد، و آنگاه ابزارهای این مسئله را بیابند. ( که بدیهتا ابتدائی‌ترین عمل نفی ظواهر شرک، مخصوصا حاکیت طاغوت است، ولی باید توجه داشت شرک تنها در حاکمیت طاغوت بروز نمی‌یابد.) زمانی که عرف تغییر کرد، خود جامعه به ناهنجاری‌ها واکنش نشان می‌دهد، البته باید به جامعه آموزش داد، امر به معروف کنند و نهی از منکر.او چه نشان می‌دهد؟امام، اوست که انسان باید خود را با آن تنظیم کند. این تنظیم‌گری تماما اختیاریست، تشیع چیزی نیست که مرز بشناسد، عقیده با سمت چپ یا راست مرز بودن تغییر نمی‌کند. که اگر در عراق باشی، فلان قانون بر تو حاکم شود، و اگر در ایران بهمان قانون. آن چه مرز می‌سازد خاک نیست، عقیده است. در اربعین انسان مدرن، نظم اختیاری داشتن را تجربه می‌کند، چیزی که از آن محروم شده بود. یعنی قانون یا استانداردی نیست که زندگی او در آن چند روز را مدیریت کند. خنده‌دار است اگر تصور کنیم غذاها یا مسائل بهداشتی داخل این راهپیمایی را فلان ارگان یا سازمان تایید کرده باشد. یا بی‌حجابی را گشت ارشاد کنترل کند. او خودش است که با انتخاب خودش، خویش را با امام هماهنگ می‌کند. آن‌چه او را به حرکت وا‌می‌دارد سرمایه و ترس بی‌خانمانی و بی‌غذایی نیست، عشق است، ارادت است. ترس از شکست در رقابت مادی نیست. اربعین تمرین هماهنگی با امام است.آنچه در اربعین نظم ایجاد می‌کند، قانونِ از جنس جبر نیست. ناظم، نیت همه برای هماهنگی بیشتر با امام است. آری، از کدام خاک بودن دیگر چندان اهمیت ندارد چون همه در آنجا ملت امام حسین هستند.