تاریخچه دانشگاه صنعتی شریف

به مناسبت ۵۵ امین سالگرد تاسیس دانشگاهشکیبا رسولی نشریه اکسیر پاییز ۹۹هر زمان که نامی از تاریخ بر زبان رانده می‌‌شود یا هر مجال که مشتقات این واژه به چشم می‌‌خورد با چهره‌‌هایی عبوس و مغموم رو‌‌به‌‌رو می‌‌شویم. گویی این تاریخ زبان بسته اذن سخن‌‌وری گرفته و واژه‌‌هایی نه‌‌چندان شایست به میان آورده که این‌‌گونه به تریج قبای آن‌‌ها برخورده است. اما این را باید دانست که هرگاه «تاریخ» در کرانه‌‌ی واژه‌‌ای سکنا گزید حاکی از ارزشمندی آن واژهاست. حال این واژه «اسکاتلند» باشد و تاریخ‌‌نگار آن قصد به رخ کشیدن دیار خود را داشته و یا «شریف» باشد و وقایع‌‌‌‌نگار آن عزم بالیدن به نبوغ دانش‌‌آموختگان سرزمین خود.می‌‌خواهم برایتان از روزگاه کهن سال‌‌هایی روایت کنم که در تقویم تاریخ سیاه و سفیدند. حکایت تاریخ پیدایش دانشگاهی را بازگو کنم که اکنون ام‌‌آی‌‌تی ایران خوانده می‌‌شود. دانشگاه «صنعتی آریامهر» که بعدها به افتخاریکی از دانش‌‌آموختگان آن، مجید شریف واقفی، عنوان «صنعتی شریف» را به خود می‌‌گیرد.آرمان و انگیزه‌‌ی پیشرفت صنعت و اقتصاد آن روزگارایران، پی‌‌ریزیِ بنیانِ دانشگاهی صنعتی را سبب شد و به منظور این امر، کسی سزاوارتر از دکتر محمدعلی مجتهدی نبود.یکی از روزهای پاییزی سال 1344 در دانشکده‌‌ی فنی دانشگاه تهران بعد از اتمام کلاس درسی که دکتر مجتهدی استاد آن بود، به او خبر رساندند که به دربار احضار شده‌‌ است و باید به ملاقت با شاه برود. صبح آن روز دکتر برای دیدار شاه به دربار رفت. شاه خطاب بهدکتر گفت: «دو کار است که شما شایستگی انجامش را دارید. به شما رجوع می‌‌کنم و یکی از آن‌‌ها را بپذیرید؛ یا به عنوان سفیر کبیر بروید خارج و به عنوان سرپرست به اوضاع محصلان اروپا و آمریکا رسیدگی کنید. سفرا و کنسول‌‌های‌‌مان جوان‌‌های ما را عاصی کرده‌‌اند. این‌‌ها احتیاجاتی دارند که باید با یک پدر مشورت کنند و کمک بخواهند. شما شایسته این کار هستید و به عنوان سفیر هر چه هم بخواهید برای این دانشجویان که ثروت مملکت‌‌اند، در اختیارتان می‌‌گذارم. با اختیار تام، بروید و به کارشان رسیدگی کنید. من یقین دارم عقده‌‌های این جوان‌‌ها در اثر اعمال شما از بین خواهد رفت. به داد این‌‌ها برسید. در مواقعی که گرفتاری پیدا می‌‌کنند، با ‌‌آن‌‌ها کمک کنید. مملکت ما محتاج این جوان‌‌های فاضل و دانشمند است. می‌‌خواهم بدون عقده باشند. کار دوم این است که می‌‌خواهم دانشگاه بسیار بزرگی، از لحاظ علمی و صنعتی، در تهران تشکیل بدهید و دانشگاه تهران را از خواب بی‌‌هوشی بیدار کنید. من یقین دارم که شما حتما این را هم انجام خواهید داد.» تاسیس چنین دانشگاهی مدت‌‌ها آرزویی بود که دکتر در خیال داشت. بنابراین طی یک هفته اساسنامه‌‌ای برای دانشگاه تنظیم و تدوین کرد.از این رو در تاریخ 11 آبان 1344 شاه طی فرمانیهمایونی حکم بنیادگذاری دانشگاه نوین را صادر کرد و به پیشنهاد دکتر، شاه تولیت عظمای دانشگاه و خود نیابت آن را پذیرفت. هم‌‌چنین اداره‌‌ی دانشگاه به دست هیئت امنایی صورت گرفت که شاه برگماشته بود. جدای آن نام کهن دانشگاه با عنوان «صنعتی آریامهر» نیز از دیگر پیشنهادات دکتر بود که بسیار به مذاق شاه خوش آمد.هنگام خوانش اساسنامه، مضمون ماده‌‌ی 22 توجه من را به خود جلب کرد. ماده‌‌ی مذکور بیان داشت: «برنامه تعلیماتی هر یک از دانشکده‌‌ها طبق برنامه یکی از دانشکده‌‌های مشابه بزرگ دنیا تنظیم خواهد شد و پس از تصویب شورای دانشگاه به اطلاع شورای مرکزی دانشگاه‌‌ها خواهد رسید و اجرا خواهد شد.» دکتر با وجود اینکه پیوسته اظهار داشت که شاه خواهان دانشگاهی از نوع ام‌‌آی‌‌تی است، بر این موضوع تاکید می‌‌کرد که هر دانشکده‌‌ی دانشگاه باید با معتبرترین دانشکده‌‌ در سطح دنیا «ژومله» شود. که این شرحی دیگر از همان ماده‌‌ی 22 بود.دکتر مجتهدی به منظور جذب هیئت علمی دانشگاه ازمیان دانش‌‌آموختگان مراکز علمی معتبر راهی قاره‌‌هایاروپا و آمریکا شد. او برای ملاقات با دانش‌‌آموختگانایرانی مقیم خارج از کشور به آلمان، اتریش، فرانسه،انگلستان، سوئیس، کانادا و آمریکا سفر کرد. او فروردینماه 1345 به آلمان رفت و طی جلسه‌‌ای خطاب بهدانش‌‌آموختگان دوره‌‌ی دکترا اظهار داشت: «اگر همه‌‌یدانشگاه‌‌های ایران را به شکل هرم در نظر بگیریم،دانشگاه تهران پایه هرم آموزشی‌‌پژوهشی کشور محسوبمی‌‌شود، دانشگاه‌‌های دیگر بدنه هرم و دانشگاه صنعتیآریامهر، راس این هرم خواهد بود.» این جملات تمامیافرادی که آن روز در آن جلسه حاضر بودند را تحت تاثیرقرار داد و سبب شد شمار کثیری از آنان خواستارهمکاری با دکتر شوند.موسم احداث بنای نخست دانشگاه فرا رسید. دکتر مجتهدی معماری ساختمان‌‌های اولیه‌‌ی آن را به حسین امانت سپرد. کسی که در سال 1349 نماد «ایران مدرن» یعنی برج شهیاد، آزادی کنونی، به دستان هنر او و به سبب یادبود جشن‌‌های 2500 ساله‌‌ی شاهنشاهی ایران در یکی از میدان‌‌های اصلی غرب تهران استوار شد.در آغاز، دانشگاه تنها شش دانشکده داشت. دانشکده مهندسی برق، دانشکده مهندسی مکانیک، دانشکده مهندسی شیمی، دانشکده مهندسی متالوژی، دانشکده مهندسی علوم و دانشکده مدیریت صنعتی و اقتصاد مهندسی. شیمی یکی از گرایش‌‌های دانشکده مهندسی علوم به شمار می‌‌رفت. در آن سا‌‌ل‌‌ها سالن جباری کنونی مکان برگزاری امتحانات هفتگی سال اولی‌‌ها بوده. اگر چشم‌‌تان به برنامه‌‌ تحصیلی آن دوران خورده باشد، متوجه می‌‌شوید که هر هفته شنبه‌‌ها در تالار امتحانات، به بیانیهمان سالن جباری کنونی، سال اولی‌‌ها باید یکی از دروس پایه یعنی فیزیک، ریاضی و شیمی را امتحان می‌‌دادند.مدت‌‌ها بعد روزی یکی از همکاران سابق دکتر از واشنگتن با او تماس می‌‌گیرد و به او خبر می‌‌دهد که او از نیابت عظمای دانشگاه برکنار شده است و دلیل برکناری او در هاله‌‌ای از ابهام ماند.همان‌‌گونه که در آغازه‌‌ی نوشتارم بدان اشاره کردم انگیزه‌‌ی من از نگارش این تاریخچه تنها پرداختن به چگونگی پیدایش دانشگاه بود. ولی اکنون می‌‌خواهم پا بهکوچه و خیابان‌‌های سال‌‌های جنگ بگذارم. صدام دانشکده‌‌ی شیمی را مورد اصابت موشک قرار داد. او از فعالیت دانشجویان به منظور یاری رساندن به جبهه آگاه شده بود. خوش‌‌بختانه کسی صدمه ندید ولی ویرانی بدی به بار آمد. به گونه‌‌ای که کلاس‌‌های درس دانشگاه تا اتمام تعمیرات به هتل هیلتون، استقلال کنونی، برده شد.تمام کوشش من بر این بود که لحظاتی چند، شما را همراه با خود، به گوشه‌‌ای از تاریخ بکشانم. اما از آن‌‌جا که بشر هنوز ماشین زمانی به خود ندیده است، تنها مسیر این عزیمت را واژگان یافتم. بله! واژگان. همان «بچه‌‌شیطان‌‌های شکسپیر»! بچه‌‌هایی که در صفحات کتاب‌‌ها نشسته‌‌اند و ما را به بازیگوشی می‌‌خوانند. پس من به قصد این سفر، کتاب تاریخ را از کتاب‌‌خانه‌‌ی زندگانی برگزیدم. عنکبوت‌‌های ساکنِ حاشیه‌‌های صفحات آن را تاراندم و قصه‌‌ی آن را تا این برگ روایت کردم. اکنون آن را می‌‌بندم و روایت باقی حکایت را به شما می‌‌سپارم.