جامعه مسئول پرور  مسئله کودکی و مسئولیت های اجتماعی

این روزها که متأسفانه هر روز خبرهایی از کودک‌آزاری به گوش می‌رسد و تمام مصادیق کودک‌آزاری، از جسمی گرفته تا جنسی و روانی و تحصیلی، در همۀ سنین و مکان‌های مختلف دیده می‌شود، می‌خواهم غیرمسئول بار آوردن و تربیت نکردن کودکان را هم نوعی کودک‌آزاری به حساب بیاورم و از والدین خواهش کنم دست از آن بکشند.حق بر تربیت یکی از حقوق اساسی کودکان به شمار می‌آید و ادا نکردن این حق، قطعاً نوعی ظلم و نادیده گرفتن کودک و رعایت نکردن حق و حقوق او و بی‌احترامی به جایگاهش به حساب می‌آید. کودک به‌لحاظ شرایط سنی مهجور است و باید به‌طور کامل حمایت شود. طبیعی است هرجا حقی کامل ادا نشود، نوعی آزار صورت گرفته است. بر اساس این منطق می‌توانیم کم‌کاری عمدی یا غیرعمدی والدین در تربیت فرزندشان را مصداقی از کودک‌آزاری به حساب بیاوریم. قطعاً کودکی که به تمام ابعاد تربیتی‌اش پرداخته می‌شود، کودک مسئولی بار خواهد آمد.حالا دوران کودکی انسان بزرگ‌سالی را تصور کنید که مسئول یکی از بخش‌های جامعه است. او در بانکی، ادارۀ بیمه‌ای، وزارتی، ارگانی، حتی مدرسه‌ای یا مؤسسه‌ای مشغول به کار است و مسئولیتی دارد. در اینجا تأکید من دقیقاً بر کیفیت و کمیّت مسئول بودن و چگونگی پذیرش مسئولیت اوست، بر این موضوع که او چقدر مسئول است؟ آیا از مسئولیت و مسئول بودن فقط نامش را یدک می‌کشد یا واقعاً مسئول است و مسئولیت را به‌طور کامل درک کرده است؟درک کامل مسئولیت در گرو نهادینه شدن آن در وجود آدمی است؛ اما چه زمانی مفهومی در وجود آدمی نهادینه می‌شود؟ قطعاً پاسخ این است که وقتی از زمان کودکی ایجاد شده باشد. محال است رفتاری در کودکی شکل گیرد و تثبیت شود؛ اما ناگهان در بزرگ‌سالی از بین برود. ایجاد و تثبیتْ بی‌شک مهم‌ترین و اصلی‌ترین مرحلۀ شکل‌گیری رفتار است و هر رفتاری بعد از تثبیت، وقتی موقعیت بروز آن فراهم باشد، بروز خواهد کرد.مسئولیت‌پذیری دقیقاً رفتاری است که باید در کودکی آموزش داده شود و با گوشت و پوست و استخوان کودک بیامیزد تا درونی شود و در موقعیت‌های مختلف بروز کند.با یک جست‌وجوی ساده در گوگل یا سایر مرورگرها می‌توان مطالب زیادی دربارۀ مسئولیت‌پذیری خواند. اما آنچه من می‌خواهم راجع به مسئولیت‌پذیری بگویم دقیقاً با کودک‌آزاری و ارتباط آن با دوران بزرگ‌سالی پیوند دارد.هیچ می‌دانید در بعضی جوامع، اگر والدین کودکشان را کتک بزنند یا در معرض خطر و آسیبی قرار دهند، ممکن است به‌سرعت به آن‌ها اعتراض شود و از آن‌ها بخواهند دست از این کار بکشند. در حالتی که افراد جامعه، آگاه و مطلع باشند حتی ممکن است آن‌ها را به پلیس یا اورژانس اجتماعی معرفی کنند و چه بسا مجازاتی برای آن‌ها در نظر گرفته شود و کودک را از آن‌ها بگیرند. البته فعلاً تصمیم ندارم دربارۀ کیفیت رسیدگی به کودک‌آزاری در جامعه‌مان و تفاوتش با جوامع توسعه‌یافته صحبت کنم.حال تصور کنید افراد جامعه به‌اندازۀ کافی از ابعاد، اشکال و مصادیق کودک‌آزاری آگاه باشند و والدین کودکی را که تحت آزار بی‌مسئولیتی قرار گرفته‌اند به اورژانس اجتماعی معرفی ‌کنند. اورژانس اجتماعی هم پس از مداخلات معمول، والدین را به قانون بسپارد. تصور می‌کنید قانون چه مجازاتی برای جرم غیرمسئول بار آوردن کودک اعمال می‌کند؟ اصلاً گمان می‌کنید پیش از این‌ها قانون‌گذار به این موضوع و وضع کردن مجازاتی متناسب با این جرم فکر کرده است؟ اگر در حال حاضر در جامعه مسئولانی داریم که مسئول نیستند و اگر اقدامات ناقص و چه بسا اشتباه آن‌ها باعث شکاف‌های عمیق در جامعه شده و به انواع فسادهای مالی، اداری و حتی علمی انجامیده است، دلیلش را باید در همان دوران کودکی و بی‌مسئولیتی والدین در غیرمسئول بار آوردن کودک جست.وقتی کودک زمین می‌خورد و شما زمین را کتک می‌زنید و به کودکتان می‌گویید تقصیر زمین بود، یعنی به او می‌گویید دیگران مسئول مشکلات و شکست‌های او هستند. وقتی کودکتان با دوستش دعوا می‌کند و شما دخالت می‌کنید، در واقع دارید به او می‌گویید لازم نیست کارش را خودش تمام کند و مسئولیت کارهایش را خود بر عهده بگیرد.کودکی پایه و اساس رفتارهای بزرگ‌سالی است. پس اگر مسئولی در جامعه کارش را درست و مسئولانه انجام نمی‌دهد، دلیلش این است که در کودکی درست و مسئولانه تربیت نشده است. ضمن اینکه مسئولیت‌پذیر شدن یک موج ناگهانی و لحظه‌ای نیست که در یک آن از فرد، انسانی مسئول بسازد. این فرایند کاملاً بطیء و مرحله‌ای است؛ آرام‌آرام در جان کودک می‌نشیند و او را تبدیل به یک انسان مسئولیت‌پذیر می‌کند.ما ایرانی‌ها علاقهٔ زیادی داریم که کودکانمان را مسئولیت‌پذیر بار نیاوریم و همه‌چیز را حاضر و آماده در اختیارشان قرار دهیم. این موقعیت را تصور کنید:قرار است شبی همۀ افراد خانواده در کنار هم شام بخورند. شما به‌عنوان مادر خانواده در حال آماده کردن بساط شام هستید. ظرف‌ها را آماده می‌کنید، غذا را می‌چشید و هر کاری لازم باشد به‌تنهایی انجام می‌دهید. از آنجا که همسرتان هم پرورش‌یافتهٔ مادری مثل شماست، نشسته و لحظه‌شماری می‌کند که همه‌چیز را آماده کنید. شما هم بعد از یک روز سختِ کاری، تلاش می‌کنید کارتان را به بهترین نحو ممکن انجام دهید.کودک پنج‌ساله‌تان از شما می‌خواهد به او مسئولیتی بدهید. شما که حسابی خسته و کلافه‌اید، ترجیح می‌دهید کودک برود سر سفره بنشیند و خودتان کار را به اتمام برسانید. شاید در پسِ ناخودآگاه ذهنتان به این فکر می‌کنید که شما همیشه باید فداکاری کنید و بهترین باشید و خود را در جایگاه قربانی می‌بینید، درست مثل مادرتان و درست مثل مادر همسرتان و مثل اکثر زن‌هایی که دیده‌اید و با آن‌ها مراوده داشته‌اید؛ پس قطعاً می‌خواهید بچه پی کارش برود و خودتان همۀ کارها را انجام دهید.بیشتر مواقع در چنین موقعیتی با سه سناریو روبه‌رو هستیم:سناریو اول: مادر با جیغی بنفش کودک را سر جایش می‌نشاند. او به‌قدری در ناخودآگاهش موقعیت خود را متزلزل و در معرض خطر می‌بیند که احساس می‌کند اگر به کودک میدان بدهد، از نقش کامل بودن و ناجی بودن فاصله می‌گیرد.پس دلیل اینکه مادر کمکِ کودک را پس می‌زند ترس از تزلزل و از دست دادن سلطه و موقعیت خودش است. در ذهن کودک هم این باور شکل می‌گیرد که اولاً ناتوان است و ثانیاً کسی هست که به‌جای او کار کند و کم‌کاری او را جبران بکند.سناریو دوم: مادر برای رفع مزاحمت کودک دنبال حربهٔ دیگری می‌گردد؛ پس مسخره‌ترین شیء ممکن را از اطراف پیدا می‌کند و به دست او می‌دهد. مثلاً یک قاشق یا چنگال را با خشونت و از سر بی‌حوصلگی به کودک می‌دهد و می‌گوید «بیا اینم کار! دیگه چی میخوای؟ اینو ببر سر سفره!» بعد هم اگر کودک از این رفتار ناراحت شود و قهر کند، مادر دوباره جیغ می‌کشد و در جایگاه قربانی بر سر کودک منت می‌گذارد که: «از صبح تا شب دارم برای تو تلاش می‌کنم؛ حالا هم قهر هم می‌کنی!» اگر هم کودک بپذیرد و با اندوه آن قاشق یا چنگال را بگیرد و برود، مادر نفس راحتی می‌کشد که: «آهان... راحت شدم!»در این حالت نیز عزت‌نفس و اعتمادبه‌نفس کودک از بین می‌رود و باور اینکه می‌تواند مفید باشد در او کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر می‌شود.سناریو سوم: مادر برای اینکه به کودک ثابت کند ناتوان است و باید برود سر سفره و بنشیند، قابلمهٔ غذا را با خشم به دست کودک می‌دهد و در حالی که هنوز خودش دسته‌های قابلمه را گرفته است، به کودک نگاه می‌کند و می‌گوید «بیا! اینم کمک. اینو بگیر! ببینم می‌تونی بگیریش؟ انقد کمک کمک می‌کنی! بیا دیگه! اینو ببر!»در این حالت شخصیت کودک بسیار بدتر از دو سناریو قبل می‌شکند. چه کسی مانند مادر می‌تواند این‌چنین کودک را شکست دهد؟ در این جنگ تن‌به‌تن، کودک تمام تلاشش را می‌کند تا خودش را ثابت کند؛ اما مادر خشمگین‌تر از این حرف‌هاست.ما هر روز در مواجهه با کودکانمان، آن‌ها را در این جنگ نابرابر به غم‌انگیزترین و ناعادلانه‌ترین شکل ممکن شکست می‌دهیم. کودک با تمام توانش فریاد می‌زند به من فرصت بدهید تا مسئولیت زندگی‌ام را بر عهده بگیرم. تلاش می‌کند یاد بگیرد و تجربه کند، اما ما این فرصت را از او می‌گیریم و نتیجه‌اش می‌شود مسئولی که چندان مسئول نیست و در کارش تعهد و عشق ندارد و فقط به منافع شخصی‌اش فکر می‌کند.والدین با دادن مسئولیت به کودک، او را آمادهٔ رویارویی با مشکلات و دشواری‌های زندگی می‌کنند؛ پس صبر نکنید کودکتان بزرگ شود و سپس مسئولیت‌پذیر شود. برای آموزش مسئولیت‌پذیری به کودکان هیچ‌وقت زود نیست. کودک را دست‌کم نگیرید. او توانایی مسئولیت‌پذیر شدن را دارد، حتی وقتی خیلی کوچک است، فقط به‌شرط آنکه به‌اندازهٔ توانش به او مسئولیت بدهید و در عین حال او را دست‌کم نگیرید و در زمان و مکان مناسبی این کار را انجام دهید.یادتان باشد که در مسئولیت‌پذیری اجباری در کار نیست. کودک را مجبور به کاری نکنید؛ بلکه به او پیشنهاد بدهید؛ کودک نیز مختار است پیشنهاد شما را قبول کند یا نکند.به کودک مفهوم وظیفه، رسالت و دغدغه را یاد بدهید. کودکِ مسئولیت‌پذیر آمادگی پذیرش رسالت‌های اجتماعی‌ را دارد. کودک مسئولیت‌پذیر فقط به منافع شخصی‌اش فکر نمی‌کند و در کارها منافع ملی و منافع انسانی را نیز در نظر می‌گیرد. کودک مسئولیت‌پذیر به مسئولیت‌های اجتماعی‌اش اهمیت می‌دهد؛ پس اگر کودک مسئولیت‌پذیری تربیت کنید، فقط یک کودک را خوب تربیت نکرده‌اید، بلکه یک سرمایۀ اجتماعی ساخته‌اید.برای دانلود نسخه کامل ماهنامه اینجا کلیک کنید.مارا درشبکه‌های اجتماعی دنبال کنید:instagram:baraye_fardatelegram:@barayefardaa