ابراهیم در کشاکش یک انتخاب (شرحی بر مقاله دکتر شریعتی)

شریعتی بی شک یکی از بزرگترین روشنفکران دینی تاریخ است او کسی بود که در مطالعات خود به صرف کتب دینی اکتفا نمی‌کرد و با سخنانش وجه های ناشناخته و شگرفی برای اسلام نمایان می‌کرد. اکثر مخاطبان شریعتی را جوانان تشکیل می‌دهند یا به قول خودش آنانی که از نعمت محرومیت برخوردارند!ابراهیم در کشاکش یک انتخاب «پس از رمی آخرین بت، بی درنگ قربانی کن»، کتاب (یا مقاله) با این جمله ی عجیب آغاز میشود، شریعتی اسماعیل را آخرین بت ابراهیم میداند، او معتقد است اسماعیل هر کسی با کس دیگری می‌تواند متفاوت باشد «آنچه تو را در رفتن، به ماندن میخواند...آنچه تو را به توجیه و تاویل های مصلحت جویانه می‌کشاند»چرا اسماعیلِ ابراهیم، پسرش بود؟ابراهیم خلیل الله بعد از یک قرن مجاهدت ، بعد از آن همه مبارزه با شرک و به دوش کشیدن وظیفه خطیر رسالت، پیر گشته در حالی که در خانه اش زنی نازا دارد و امیدش از داشتن پسری، دیگر به یاس و نومیدی می‌گراید تا این که خداوند از کنیزی به نام هاجر، فرزندی به او عطا میکند، اسماعیل؛ همان که تنها یک پسر نبود و پایان یک عمر انتظار و صبر پدر بوده ، چشمان ابراهیم در زیر ابروان سپیدش برق می‌زنند و این چنین فتنه آغاز می‌گردد، ابراهیم مسرور و شادمان، رشد اسماعیلش را به نظاره مینگرد... ابراهیم پدرعالی تمام بت ها را شکسته بود از آتش نمرود عبور کرده بود او در پایان رسالت خود قرار داشت، «وَقَالَ إِنِّی ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّی سَیَهْدِینِ ﴿۹۹﴾ رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ ﴿۱۰۰﴾ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِیمٍ ﴿۱۰۱﴾»( و [ابراهیم] گفت من به سوى پروردگارم رهسپارم، زودا كه مرا راه نماید/ اى پروردگار من مرا [فرزندى] از شایستگان بخش /پس او را به پسرى بردبار مژده دادیم.)فرمان«فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَى فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ ﴿۱۰۲﴾»(و وقتى با او به جایگاه سعى رسید گفت اى پسرك من، من در خواب [چنین] مى‌‏بینم كه تو را سر مى‌‏برم، پس ببین چه به نظرت مى‌‏آید. گفت اى پدر من، آنچه را مامورى بكن؛ ان شاء الله مرا از شكیبایان خواهى یافت.)اما فرمانی از جانب الله عزوجل بر ابراهیم نازل میشود «اسماعیلت را قربانی کن»،و جهاد اکبر آغاز میشود، ابراهیم که تا به حال در تمام نبردهایش فاتح و پیروز بوده، ترسیده ،مغبون و آشفته از دشواری انتخاب،اگر خداوند جان ابراهیم را خواسته برایش آسان بود، بسیار آسان...چرا که ابراهیم سال هاست جان را در طبق اخلاص گذاشته.ابراهیم در پایان راه دراز رسالت، بر سر دو راهی مانده، حقیقت و منفعت در او به ستیز با یکدیگر برخاسته‌اند؛ او می‌تواند آیه را به شکل عقل پسنده تری معنا کند. می‌شود گفت منظور محبت اسماعیل بوده نه خود او! که خدا گفته «اولادکم و اموالکم فتنه» می‌تواند توجیه شرعی داشته باشد؛ چرا که خدا هرگز به قتل فرزندی بی گناه چون اسماعیل فرمان نمی‌دهد. اصلا چه بسا شیطان او را فریفته و در خوابش او را به اشتباه انداخته. ابراهیم دارد زیر بار مسئولیت خرد می‌شود. اگر خداوند جانش را خواسته بود، برایش آسان بود؛ چرا که او عمریست از جانش گذشته، شاید هم همین او را خود خواه کرده، و از نظر شریعتی اینچنین، نسبیت اخلاق دارد تجلی می‌کند؛ چیزی که برای همه پسندیده است، برای ابراهیم چنان نیست.«آری توجیه، یافتن راه گریز هنگامی که مسئولیت سخت میشود و با آنچه آدم دلش می‌خواهد ناسازگار. اما وقتی ‌که حقیقت، در کنار زندگی قرار می‌گیرد، خیلی ها حق طلبند، حق را می‌شود با انجام امور خیریه، در کنار کسب و کار و گیرودار بازار و زندگی خوب و خوش و بی دغدغه و بی‌دردسر، راضی کرد. و وقتی حقیقت در مسیر زندگی قرار بگیرد، و خود مایه دست می‌شود و سرمایه کار، و آب و نان آور، و در نتیجه حرفه، حرفه‌ای رسمی و جواز کاسبی، آب می‌بخشد و نان، نام میدهد و عنوان آنگاه، همه، هم حق‌پرست میشوند و مؤمن متعصب، وهم در آرزوی آنند که در این راه منشاء خدماتی شوند و صاحب اثراتی.»اطاعت و قربانیابراهیم! اسماعیلت را ذبح کن. پیغام خدا صریح تر میشود ، و گویی نام ابراهیم توجیه ابلیس گشته، پدرعالی! ابراهیم سرگردان مانده به خاطر سختی تکلیف،عشقش به تنها پسرش، و فرمان خدا. او اسماعیل را نگه میدارد و قربانی نمی‌کند ولی روز دوم باز خداوند از ابراهیم قربانی می‌خواهد این بار سنگینی مسئولیت را بیشتر احساس میکند، او میداند که «مسئولیت عقیده برتر از مسئولیت عاطفه است» ابلیس هر بار بیشتر تلاش می‌کند که آتش علاقه به اسماعیل را شعله‌ورتر کند. ابلیس در پی آن است که از آن میوه ممنوعه به ابراهیم نیز بخوراند و همچون آدم، هبوط ابراهیم و فرزندش را به نظاره بنشیند. این بار وسطی نیز رمی جمره میکند. فرمان خدا اجرا نشده و ابلیس مسرور گشته...«فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ ﴿۱۰۳﴾» (پس وقتى هر دو تن در دادند [و همدیگر را بدرود گفتند] و [پسر] را به پیشانى بر خاك افكند.)ابراهیم! اسماعیلت را ذبح کن.«[ابراهیم]همچون شیر مجروحی می‌غرد، به درد و خشم، برخود می پیچد، می ترسد، از پدر بودن خویش بیمناک می‌شود، برق‌آسا برمی‌جهد و کارد را چنگ میزند و بر سر قربانی اش، که همچنان رام و خاموش، نمی‌جنبد دوباره هجوم می‌آورد، که ناگهان گوسفندی و پیامی که ای ابراهیم! خداوند از ذبح اسماعیل درگذشته است، این گوسفند را فرستاده است تا به جای او ذبح کنی، تو فرمان را انجام دادی.»«وَنَادَیْنَاهُ أَنْ یَا إِبْرَاهِیمُ ﴿۱۰۴﴾ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ﴿۱۰۵﴾ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِینُ ﴿۱۰۶﴾ وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ ﴿۱۰۷﴾»(او را ندا دادیم كه اى ابراهیم/رؤیا[ى خود] را حقیقت بخشیدى ما نیكوكاران را چنین پاداش مى‌‏دهیم/راستى كه این همان آزمایش آشكار بود/و او را در ازاى قربانى بزرگى باز رهانیدیم.)و اکنون که آهنگ خدا کرده‌ای، در منا ذبح کن گوسفند را از هم آغاز تو خود انتخاب مکن، بگذار خدا انتخاب نماید، و آن را، بجای ذبح اسماعیلت، به تو ارزانی کند، اینچنین است که ذبح گوسفند را، به عنوان قربانی، از تو می‌پذیرد...ذبح گوسفند، بجای اسماعیل، قربانی است،ذبح گوسفند به عنوان گوسفند، قصابی!»فصل آخربه گفته حضرت علی (ع) آن روزی که خدا نافرمانی نشود، آن روز عید است و اینچنین ابراهیم صداقت و پاکبازی خود را بار دیگر به خداوند نشان میدهد و خدا نیز بر او آسان می‌گیرد و این روز را عیدی بزرگ برای مسلمین قرار می‌دهد چرا که در آن روز فرمان خدا به انجام رسید.ابراهیم از این امتحان آخر نیز سرافراز بیرون میاید و خداوند پاداش بزرگی به او عطا میکند . «وَتَرَكْنَا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِینَ ﴿۱۰۸﴾ سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِیمَ ﴿۱۰۹﴾ كَذَلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ﴿۱۱۰﴾ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ ﴿۱۱۱﴾»(و در [میان] آیندگان براى او [آوازه نیك] به جاى گذاشتیم/درود بر ابراهیم/نیكوكاران را چنین پاداش مى‏دهیم/در حقیقت او از بندگان با ایمان ما بود.)بله و ابراهیم خنجر شوق و عشقش را بر حنجر نفس نهاد و این قربانی توسط یکی از فرزندانش به اوج رسید که به قول حافظ :«مرید پیر مغانم ز من مرنج ای شیخ چرا که تو وعده کردی و او به جای آورد»پایان.علی اسدی جلودار