می‌تو و زنان فرودست

نویسنده: مهسا فارسانی‌نژادجامعه ایران در فضای مجازی مدتی است که با پدیده‌ای به نام "جنبش می‌تو" مواجه شده‌ است، جنبشی که هر از چندگاهی ما را در دل یک درام تمام عیار از کشاکش قربانی و متجاوز جنسی رها می‌کند و دست به روایتگری میزند. روایت‌هایی که بیش از هر زمان دیگر القای فوریتی تمام عیار را در بر دارد. فوریتی که چون یک فراخوان عمومی، بسیاری از ما را وامی‌دارد تا در برابر خشونت آشکار و نهانی که درگیرش هستیم، هر چه زودتر دست به کار شویم. بسیاری در نقد این جنبش، تشویش فضای روایت‌های تجاوز را نشانه گرفتند و آن را دال بر بی‌اعتباری دانسته‌اند، که البته جای بحث دارد. آدورنو در جستاری تحت عنوان " نقد فرهنگ و جامعه" می‌گوید: «پس از آشویتس شعر سرودن، بربرمنشانه و ناممکن است».البته آدورنو بعدها تصریح می‌کند که با حق "بیان رنج" موافق است اما برگردان هنری چنین چیزی این خطر را در پی‌دارد که ابعاد وحشتناک جنایت را لاپوشانی کند. از دید ژیژک این ناممکن بودن شعر پس از فاجعه یک ناممکن، امکان بخش است و البته آن چیزی را که مهم می‌شمارد ناممکن بودن نثر واقع بینانه است. نثری که به تبیین ریشه‌ها و علت‌های خشونت بپردازد.ما در یک فرایند عاطفی و در مسیر همدلی با فرد قربانی امکان‌های شناخت مسئله را از خود سلب کرده‌ایم. بسیاری از گفتگو‌های مجازی در این خصوص، به همسرایش غمنامه در یک مراسم سوگ می‌ماند تا مویه‌گر به جای همه ما مرثیه سرایی کند و ما هم در عوض ذهن خود را چندان درگیر ابعاد فاجعه در زیست شخصی خودمان و بررسی منشا خشونت‌ها نکنیم. مویه‌گر به جای همه ما مسئولیت انجام چنین کاری را بر عهده می‌گیرد و در عین حال تلاش دارد ما را از حس غیرفعال بودن و عدم مشارکت در "چیزی که لازم است همه در آن مشارکت کنند" وارهاند. بسیاری در نقد این جنبش بیان می‌کنند که زاویه دید می‌تو به سکس از زاویه اقتدار است. می‌توان تا حدی با این ادعا همراه بود در صورتی که بتوان به این سوال پاسخ داد که آیا نگاه به مسئله سکس می‌تواند خارج از چهارچوب اقتدار باشد؟ظاهرا زنان در این جنبش به این نتیجه رسیده‌اند که صاحب قدرتی هستند. آن‌ها در جهانی که منطق و معیارش اقتدار است به درستی فهمیده‌اند که می‌توانند همان عامل تغییر باشند، کسانی که به درستی درک کرده‌اند که صاحب نوعی امکان اقتدار هستند که پیش از این محروم مانده بودند. در نگاهی متناظر این که می‌گویند پرولتریا، توده فاقد تمایز از هیچ‌بودگان است نیز با همین نکته می‌تواند پیوند داشته باشد. پرولتریا در منطق قدرت می‌داند که دارای قدرتی است که دارای صلاحیت به کاربستن آن دانسته نمی‌شد. در جهان قدرت هیچ‌بودگان یک خصلت مشترک دارد و آن نیز داشتن قدرت است. به حداکثر رسیدن امکان‌های وجودی همین هیچ‌بودگان است که در فضای قدرت می‌تواند حقیقت سیاسی نوینی را خارج از منطق نظم پیشین رقم بزند. کار سوژه سیاسی ارگانیزاسیون همین حقیقت نوین است. و فعالان می‌تو نیز جدا از این نکته نیستند. اما آیا در جنبش می‌تو با یک حقیقت نوین سیاسی مواجه هستیم؟در این مورد باید بدبین بود. مسئله را تنها نباید به جایگاه طبقاتی فعالان جریان غالب و حاضر در این کمپین مرتبط دید. البته نباید منکر این شد که می‌تو بیش از آنکه در خدمت خاستگاه خود در پهنه‌ی اجتماع باشد به ابزاری برای سلبریتی‌ها و مشارکت طبقه متوسط تبدیل شده است. بلکه مسئله همین روایتی است که نوعی سیاست هویتی را در پرتو تاکید بر "دیگری متجاوز" بنا می‌کند. می‌تو در حال حاضر امکانی برای هویت‌های قربانی فراهم ساخته است تا با تاکید بر این قربانی بودن خود، نوعی هستی اجتماعی را رقم بزنند. چنین نگاهی مسئله تبعیض و ابعاد مختلف آن را نمی‌تواند در چهارچوب امری کلی درک کند و شوربختانه این شیوه از فعالیت رهگشا نیست و نمی‌تواند منطق سلطه را در یک حقیقت نوین سیاسی پس بزند. می‌تو به این هویت قربانی محدود شده است و تنها می‌خواهد با همسرایش دردها و مویه‌های جمعی به سوگ بنشیند. حتی نمی‌توان ایماژهایی چون زن مجور به ازدواج اجباری شده را، که آن هم یک خشونت جنسی است، در این حرکت به شکل برجسته‌ای مشاهده کرد. زنان روستایی، زنان عشایر، زنان حاشیه نشین، زنان کارگر و... غایبین بزرگ این حرکت هستند.برافراشتن پرچم پیروزی در این دست جنبش‌هایی که هر لحظه از جانب هابیتوس طبقه تن‌آسا مورد تهدید و مصادره است، جز با برانداختن هر امید کاذبی که ماحصل تقلیل مبارزه به شوآف روزانه برای کسب جایگاه نمادین است، ممکن نیست. از این روی لازم است از وسوسه درگیر شدن آنی در هر افشا برای افشایی پرهیز کنیم، حتی اگر به شکل کاملا بی‌رحمانه‌ای جلوه کنیم و بی‌تفاوت خوانده شویم. باید پرداختن به اشکال مختلف تبعیض و خشونت همواره در کار باشد و باید در یک حرکت رادیکال منشأ این خشونت‌ها را هدف قرار داد. منشئی که ریشه در ضوابط کار و تولید ناعادلانه دارد.ما ذیل هژمونی یک گفتمان حقوق بشری رایج آموخته‌ایم که همواره متجاوز را محکوم کنیم و خشونت را به همین فرم فیزیکی و عملی و نمادهای سرکوبش تقلیل دهیم. امروز محکوم کردن تجاوز به یک زن، مخصوصا اگر آن زن یک سلبریتی در دستگاه صنعت فرهنگ باشد، به شدت آسان‌تر و پرخریدارتر از آن است که از چیزهایی شبیه سهم زنان در اقتصاد صحبت کنیم. دیگر حتی بحثی از ژست‌های فمینیستی رایج در کارگاه‌های توان‌افزایی زنان هم به چشم نمی‌خورد. در حقیقت ما با یک صنعت فرهنگ مطالبات زنان مواجه هستیم که به رسانه و تولیدات فرهنگی آن گره خورده است. اکنون ما به جای مشارکت زنان در سرنوشت خود و جامعه با چهره‌هایی سلبریتی‌وار تحت عنوان فعالان حقوق زن مواجه هستیم. کسانی که به واقع با این فراخوان‌های متعدد برای یک اکت فوری، امکان فکر کردن و انجام عملی واقعا رادیکال را از ما گرفته‌اند. مهم‌ترین چیزی که به چشم می‌خورد محکومیت متجاوز است و اگر کسی از این تخطی کند او را همراه تجاوزگر بر می‌شمارند.مسئله تا آنجا پیش می‌رود که در نهایت خواستار مرگ متجاوز می‌شوند. مرگی به معنای از هم پاشیدن کل سوژگانی فرد متجاوز! مرگ سوژگی هنرمند متجاوز با تحریم آهنگ‌های او و .... البته که باید پای نوعی مجازات یا تنبیه در کار باشد. اما هدف چیست؟ جلوگیری از بازتولید خشونت در چرخه‌های پیچیده آن یا محکوم و معدوم کردن متجاوز؟بعید نیست چند وقت دیگر در یک فرایند تجاری شده شاهد کلاس‌های آموزش دفاع شخصی برای پیشگیری از تجاوز نیز باشیم! معنای توانمند‌سازی در فرم اغراق شده چیزی جز چنین مثال‌هایی نیست. از این‌روی جای تعجب ندارد که مانکن خبرنگاران نیز در جایگاه اکتیویست به معترضین می‌پیوندند. به نظر تنها امکانی که کور سویی از امید را دل زنده نگه میدارد قدم برداشتن در یک حقیقت سیاسی نوین است که راه‌گشای عبور از فضای خشونت و سلطه باشد و نوعی از باهم‌بودگی که در نهایت صدای حاشیه‌ترین روایت‌ها را نیز رقم بزند؛ همچون یک زن عشایری عرب مرزنشین که در دل بده بستان‌های طبقه متوسطی، روایت خود را در قلب و ذهن و گوشمان جاری می‌کند.