معروف­ترین دلقک دربار ناصرالدین­ شاه

مریم تاواتاویادداشت درباره تئاتر " کریملوژی " به کارگردانی : رضا بهرامی چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ1398.11.08 نویسنده یادداشت : مریم تاواتاونمایش «کریملوژی» به نویسندگی مهران رنج­بر و کارگردانی رضا بهرامی به صورت تک­ بازیگر و مونولوگ ، به کریم شیره­ای ، دلقک معروف دربار ناصرالدین شاه قاجار می­پردازد .اولین شبی که کریم از اصفهان به تهران می­ آید ، پس از مدتی سرگردانی وارد منزلی می­شود که جشن عروسی در آن برپا است . او وارد مجلس می­شود­­ و چون محلی برای نشستن نمی ­یابد ، بین مطرب‌ها جایی برای خود باز می­کند و می­ نشیند و در پاسخ به پرسش صاحب­خانه از نام و نشانش ، می­گوید دلقک است و جهت اثبات حرفش ، با آوازخوانی و لطیفه­ گویی ، مجلس را گرم می­کند . پس از آن شب ، سرپرست همان دسته مطرب‌هایی که کریم در برخورد اول با آنها مواجه شد ، او را به مجالس جشن دیگری می بَرد و این­گونه کریم با شیرین‌کاری‌هایش موجب شادی و سرگرمی مردم می­شود . چندی بعد که ناصرالدین شاه وصفش را می­شنود ، او را نزد خود می­خواند و بدین­سان کریم شیره‌ای ، دلقک مخصوص شاه می­شود.حضور کریم ، در دربار در کنار علاقه خاص ناصرالدین شاه به وی منجر می­شود او بتواند حرف­هایی را که مردم عادی ، جرات بازگویی آن را ندارند ، در قالب زبان کنایه و تمثیل به شخص پادشاه بگوید و با زبان تند و تیزش از درباریان ، ایراد بگیرد و نگران جانش نباشد . او همواره از رعایت ادب مقابل شاه و درباریان معاف بوده و با زبان پرکنایۀ خود ، آن هم در دوران خفقان ناصرالدین شاه ، نسبت به شاه انتقاداتی بیان می­کرده و حتی درباریان را با لقب های زشت ، خطاب قرار می­داد . اعلام سه روز عزای عمومی پس از مرگ او ، توسط ناصرالدین شاه ، خود نشانه بزرگی از علاقۀ شخص پادشاه به کریم شیره ای بود .بررسی زندگی او ، گویای تاریخ ایران در دوره ای است که کریم شیره ای و امثال او در مسند نزدیک­ترین فرد به شاه و حرمسرایش بودند و درباریان و حتی زنان حرمسرا درباب بسیاری مسائل برای چاره­ جویی نزد او می­­ آمدند. درواقع ، این بررسی ، نوعی تاریخ­ خوانی شفاهی از نگاه کریم شیره­ای در سایه ادبیات عامیانه­ ترِ دورانی است که مردم در قحطی و بیماری و درد به سر می­بردند .هرچند ماهیت این موضوع ، خود دردناک است که وجود خفقان در جامعۀ منسوب ، آن­قدر زیاد بوده که عاقلان سرکوب می­­شدند و تنها به زبان کنایه و در راستای شاد کردن لحظه ­ایِ قدرت حاکمه ، از طریق لطیفه­گویی و به اندک میزانی ، می­شد مسائل و رنج­های مردم را به گوش دربار رساند ؛ مردمی که جدیتِ رنجشان ، لطیفه می­شد تا به واسطه خنده ­های اقلیتِ غاصبی ، مهرتایید به وجود مشکلاتِ اکثریتِ دردکش زده شود . به راستی که تاریخ ، در چنین گذرگاه­هایی می ­ایستد و برای لحظاتی به بشر می­نگرد و با حیرت از خود می­پرسد که انسان با تمام داعیۀ پیشرفت و تمدنش چگونه از پسِ قدرت و ثروت ، چنین محکم به انسانیت درونِ خویش پشت پا زده تا پلشتیِ انباشتِ ثروت خود را بنگرد و متوهمانه خیال کند که برندۀ بازی ِ زندگی شده در حالی­که در همان لحظه ، انسانیت را باخته است .یکی از سوالاتی که پس از تماشای نمایش کریملوژی مطرح می­شود این است که یک بازیگر به پشتوانۀ چه میزان تمرین و تکرار و آموزش ، به چنین حدی از تسلط به بازی می­رسد که بتواند اجرایی هم­چون "مجید رحمتی" از خود به جای بگذارد ؟! اجرای نمایش در قالب تک بازیگر که تمام مسئولیت بازی و تجمیع تمرکز تماشاگر تنها به عهده یک نفر است ، خود به تنهایی می­تواند درجه دشواری را بالا ببرد . اما مجید رحمتی از این مرتبه گذشته و چنان باصلابت ، ردپای محکمی از حضور خود در صحنه نمایش برجای گذاشت که نمی توان منکر این میزان استعداد و نبوغ شد . علاوه بر این او با استفاده از شیوه های دیگرنمایش از جمله تعزیه ­خوانی ، سیاه ­بازی، نقالی و حتی خیمه­شب­بازی ، گونه­ های سنتی­تر ادبیات نمایشی ایران را به ­نحوی که از محدوده حوصله تماشاگر خارج نشود ، وارد اجرا کرد و توانست تبحر خود در این زمینه را به نمایش بگذارد .در این میان عناصر طراحی صحنه نیز به کمک بازیگر آمده . برای مثال مجید رحمتی از یک فرغون ، چنان بازی­ای می گیرد و با استفاده چندگانه از یک کلنگ ، بازسازی صحنه­ ها را ممکن می­سازد که کاملا حضور خلاقانۀ نقش در صحنه احساس می­شود که یقینا این نکته ، تلفیقی از مشارکت کارگردان و عوامل پشت صحنه در تعامل با بازیگر می­­­باشد .تلخک ، لباس شخصیت­های مختلف را به تن می­ کند و به جای آنها حرف می­زند و بعد لباس را برشاخه درخت تاریخ آویزان می­کند و سراغ کالبد بعدی می­رود و حتی از عاشورای حسینی و حرمله هم سخن به میان می آورد . گاه از زبان شخصناصرالدین شاه و گاه در نقش میرزا رضای کرمانی که در حرم عبدالعظیم حسنی با تفنگش به شاه قاجار شلیک می­کند ، حرف می­زند . انتخاب نوع لباس نیز در راستای فرایند اجرا صورت گرفته است . تغییر صدا و افزودن لهجه در موقعیت های مختلف در کنار اجزای صحنه ، نمایش یکدستی را در مقابل دیدگان تماشاگر قرار داده است .وقتی صحبت از طراحی صحنه و الزام توجه به آن می­شود ، مساله صرفا استفاده از چیدمان سنگین و گران و صرف هزینه­های فراوان نیست بلکه ایدۀ تناسب ابزارآلات با فضای نمایش در راستای انتقال مفهوم زیربنای متن ، منظور اصلی از هدف طراحی صحنه است. در کریملوژی ، صحنه به سادگی آراسته شده و از ساده ­ترین عناصر و ابزارها حداکثر کارایی صورت گرفته است . دکور کلی صحنه به گونه­ ای چیده شده که از نور بیشترین بهره را برده و در صحنه­ هایی از سایه نیز استفاده شود . توجه به جزییات و نوع حضور بازیگر و سنجیدگی در حرکت حتی در دقایق اول اجرا در کنار انبوه دیالوگ ، ریتم تندی خلق کرده و با بیان کوبنده ادامه پیدا می­کند ؛ اینها همگی تمهیداتی است که توانسته مفاهیم تاریخی را به نمایش وارد کند اما از حوصله مخاطب ، خارج نشود .البته می­شد با غنی کردن مفهوم کلی پیرنگ ، به خلق قوی­تر نقش پرداخت و به همان میزان توانایی در ایجاد دیالوگ ، به موفقیت در ایجاد عمق نقش رسید و با چیدمان محکم­تر دیوار علت و معلولی ، نگاهی غیرسطحی به شخصیت کریم داشت . هرچند بخش زیادی از توجه متن به ساخت مسیری به فراخور عبارات موزون و در جهت خلق نوعی ضرباهنگ در جملات اختصاص پیدا کرده که در نوع خود منجر به وجود متنی خاص شده است . متنی که درآن کریم به دفعات از زجر و رنج رعیت زمانه­اش می­گوید و دم و دستگاه پادشاهی را به سخره می­گیرد .کریملوژی از نمونه ­های برجستۀ در تلفیق عناصر طنز و جدی تاریخ با تکیه بر توانایی تک ­بازیگرش محسوب می­شود که برپایۀ یک حرکت گروهی در استفاده از عناصر صحنه هم­چون نور ، موسیقی ، دکور و لباس توانسته در طراحی و انتقال درون­مایه نمایش تا حدزیادی موفق پیش برود و تحسین عملکرد بازیگر برجسته­اش را منجر شود .