یادداشتی بر نمایش رادیوسیتی - احسان شایان فر

نقد منتشرشده در روزنامه ایران 98/12/4تئاتر چطور می‌تواند تاریخ و رخدادها را از انحصار زمان بیرون بیاورد و اکنونیتی به آن بدهد که با خلق روایت‌ها و رویدادهای در گذشته ‌روی‌داده، وضعیت امروزی را از آن، امکان‌پذیر سازد؟ و چگونه با حفظ موقعیت زمانی و زیستی تاریخ وقوع، خود تاریخی نو و جاری، به آن ببخشد؟ چشم‌انداز تئاتر، بجز آنکه درگیر درام‌های ساختگی با غلبه وجه زیباشناسی و حتی به نوعی ادغام تفنن و تفرعن با وزنه‌ای به سمت تجاری‌شدن باشد، چیزی ارائه دهد که از جنس انسان‌ با موجودیتی پایدار در واقعیت رخ‌داده‌ای‌است که هنوز تمام نشده است؟پاسخ به این سؤالات در اجرای مستندی به‌نام «رادیوسیتی» به‌خوبی قابل دستیابی‌است و با «شهادت بدن‌ها» و اقرار و اعتراف‌ها و حضور بازمانده‌ای تا امروز، تئاتری را به نمایش می‌گذارد که حاوی پرونده افراد و یک گروه تئاتری‌است که اگرچه نتوانستند اجرای عمومی داشته باشند اما در جایی از تاریخ دهه چهل سندیتی تأیید شده دارد.رادیوسیتی، اگرچه به نظر می‌رسد، بازنمایی برهه‌ای از تاریخ نمایشی ایران و درباره گروه تئاتری به‌نام «کار» به سرپرستی جلال میرربیعی و چهار عضو دیگر خوداست که همزمان با درگذشت شاهین سرکیسیان پایه‌گذار تئاترنوین ایران، در 8 آبان 1345 و تنش‌های بعد از فرار بزرگ سران حزب توده از زندان قصر، وارد آرشیو روزنامه‌ها و گزارشات وزارت اطلاعات ساواک شده‌اند، اما بیش از آن تلاشی‌است برای هویت‌‌بخشی و تاریخ‌سازی به جریانی که در ازدحام رویدادهای بزرگ تر حذف‌شده و مدفون باقی مانده‌بود. رادیوستی، نوعی تاریخ‌نگاری را پیش روی مخاطبانی قرار می‌دهد که اگر چنین اجرایی تدارک دیده‌نمی‌شد، آن وقایع و تاریخ‌ها هم فراموش می‌شد. و این مقاومتی‌است از سوی یک گروه تئاترامروزی پس از 50 سال، برای پیشگیری از طرد و جدایی بخشی از تاریخ گروه نمایشی که برای ادامه حیات و فعالیت خود حتی تا مرز دستبرد از تماشاگران سینمارادیوسیتی و همکاری با سازمان ساواک رفته است. چنین تایپوگرافی زمانی، با ظرفیت تئاترمستند امکانی‌است برای بازسازی «رفتارهای احیاءشده» با پژوهش و مصاحبه، بجز آنچه از آنها براساس تحریف و تعریف قدرت و سازمان‌دهی ساواک در تهیه گزارشات اسناد و آرشیو از آنان‌است.رادیوسیتی، در یک اجرای 80 دقیقه‌ای رخدادهای بسیاری را به صحنه دعوت می‌کند که هرکدام خود منبع تاریخی تا به امروز هستند. و بدین وسیله، مجموعه‌ای می‌سازد که عینیت و طراحی‌اش مشتمل بر اصل رویدادها-با وجود مدارک و سندها که در پاکتی به هر تماشاگر داده‌می‌شود- به انضمام خط سیر داستانی از شخصیت‌ها و ساختاربندی اجرایی بر صحنه تئاتر است. با حضور ناظرکلی که درمیانه، عهده‌دار خواندن گزارشات‌است.از فرار عبدالحسین نوشین و پناهندگی‌اش به‌مدت دو هفته در خانه عزت‌الله انتظامی تا کوچ ابدی‌اش به روسیه، فوت و فعالیت‌های تئاتری شاهین سرکیسیان که پس از کناره‌گیری از گروه تئاتر هنرملی و تشکیل گروه مستقل خود به‌نام «مروارید» تا بررسی و علت اتفاق بزرگ دزدی در سینمارادیوسیتی که هنگام پخش فیلمی از هیچکاک و ورود شهربانی و اطلاعات‌چی‌ها به ماجرا می‌شود، گرفته تا ردپای حضور مبرم جاسوسان ساواک در عرصه‌های هنری بویژه فعالیت مأمورانی در ردیابی توده‌ای‌ها در این جمع‌ها و جلب و تحت فشارقرار‌دادن گروه‌های تئاتری برای راپوت‌ها و نفوذی دراین عرصه، حرکتی‌است که رادیوسیتی نه تنها یک طرفه بلکه با اعلان موجودیت «بدن‌ها » و دریک تعامل چندسویه، مخاطب را وارد تاریخی می‌کند که می‌تواند تا وضعیت امروز تداعی‌گر باشد. تئاتر با تأثیرگذاری زنده خود، صحه‌ای دیگر برای بازنمایی تاریخی‌است که گذشته و درعین آنکه آن فقدان را با اجرا رفتارها و گفت‌و‌گوهای شخصیت‌های موردنظر، جبران می‌کند بلکه از ثبت دیجیتالی با لنزی که خود، پس از برداشت، مشمول فقدان و غیاب می‌شود، می‌رهد. این‌چنین تئاترمستند، تفسیری بر «زندگی واقعی» و لمس نزدیکی برای ایما، اشاره، احساس، زبان بدن و «حضوری» می‌شود که خود نبض تاریخ را از آن بدن‌ها تا بدن‌های حاضر در سالن چه اجراگران و چه تماشاگران متصل و منتقل می‌کند. و دایره‌ای از جمعی شکل‌ می‌گیرد که شیفته تئاتر و آگاهی از طریق این هنراست. بویژه آنکه در پایان‌بندی داستان خود، آنچه برجای می‌ماند بدون شک ماندگار و تأثیرگذاری ژرف و انقلابی دارد.حسن بهلولی، توران پاک‌نیت و فریده شاه‌حسینی سه عضو گروه تئاترکار زیرنظر جلال میرربیعی و شاهین سرکیسیان و دختری ارمنی و مهاجر به‌نام ارگاک میناسیان، درتلاشند هزینه اجرای نمایش خود را تهیه‌کنند. در یک نقشه، آنان چند کبوتر را در میانه پخش فیلم پرندگان هیچکاک در سالن رها می‌کنند که این اتفاق باعث اختلال و شلوغی زیادی در سالن سینما که بیشتر تماشاگرانش از طبقه مرفه بودند می‌شود و این موقعیت برای آنان دست می‌دهد که بتوانند کیف و جیب حاضران را بزنند.هزینه اولیه که بدین وسیله به‌دست می‌آید تنها کفاف تمرین‌ها را می‌دهد دراین هنگام شاهین‌ سرکیسیان که درتدارک اجرای نمایش «روزنه آبی» از اکبررادی‌است دچار ایست قلبی شده و در خواب شبانه فوت می‌کند، عواملی چند و ناپدیدشدن جلال میرربیعی همکار سرکیسیان، پای مأمور ساواک به نام شراره یا نصیر را به ماجرا باز می‌کند که با تحت فشارقراردادن حسن بهلولی و توران پاک‌نیت آنان را وادار به همکاری و جاسوسی برای ساواک می‌کند. صحنه‌ها براین اساس و گفت‌و‌گوی مأمور شراره با این افراد، طرح و برنامه‌ریزی خود اعضا و سایر اتفاقات‌است که با بازی قوی هر 5 نفر و فضاسازی درست و موقعیتی احسان شایان‌فر و قلم درخشان مهام میقانی و ناظرکلی که ربط‌ دهنده موقعیت‌هاست، پیوند کانونی موفقی را با هسته اتفاقات و هرکاراکتر، ساخته و پرداخته‌ می‌کند که حتی از لحاظ بصری، لذت‌بخش‌است.اما آنچه نمایش رادیوسیتی را حرکتی فراتر ازیک اجرای تئاترمستند و بازنمایی برهه‌ای از زمان گذشته می‌کند، انتخابی‌است برای این اتفاق و این گروه تئاتری که اگرچه گمنام اما در فرجام خود آنچه را رقم می‌زنند، خط گریزی‎است بر تمام آنچه از ابتدای داستان و نمایش شاهد آن بودیم. یعنی همکاری اعضای گروه تئاتری با مأمورساواک و تظاهر به لو دادن اخبار درون گروهی به او، اما در واقعیت، فریب و فرار از آخرین نقشه دستگیری اعضا توسط مأموران اطلاعات‌است. به‌طوری که تمام برنامه‌ریزی‌ مأموران برهم می‌خورد و دراین جریان تنها فریده شاه‌حسینی که بر سرقرار سرقت رفته‌است دستگیر شده که پس‌از مدت کوتاهی آزاد می‌شود.در فیلم پایانی گفت‌و‌گوی کوتاهی از صدای زنده‌ فریده شاه‌حسینی جوانترین عضو گروه تئاتر کار، درزمانه حال، پخش می‌شود که همچنان تا امروز از دیگر دوستان خود و سرنوشت آنها بی‌اطلاع است.اما آنچه معتبر باقی می‌ماند، به مثابه کنش انقلابی‌ افرادی‌است که در برابر قدرت مسلط به قصد مصادره و ویرانی هنر و وجه انسانی هنرمند، جریانی ساختند که آگاهی مخاطب امروز و صحنه تئاتر عمارت روبه‌رو، از آن جان تازه گرفته است. بازنمایی انقلاب بدن‌هایی که زیر غبار گذشته، مانده‌بودند.بدون شک «رادیوسیتی» از گروه دشنه، کاری ارزشمند در راستای چند فعالیت دیگرشان برای همپیمانی تاریخ و اکنونیت امروز و ضرورت کنش‌مند تئاتراجتماعی و برملاکردن آن بر مخاطبی‌است که دست‌کم اغلب آنان از چنین وقایعی بی‌اطلاع اند و اینک مسیر آن گشوده شده‌است.نیلوفرثانی