شمارۀ 14 - از «طیاطر» تا تئاتر

تفنّن مکروه درباریسال 1290 هجری قمری، احتمالاً چشمان بهت‌زده و نگاه‌های سرگردان «ناصرالدّین میرزا» در سالنی قطع‌به‌یقین مجلّل و پر زرق‌وبرق، تقلید حرکات و اطوار انسانی را ضبط می‌کند. حرکات و ادا اطواری که تا سال‌های‌ سال توسط قشریون، مکروه شمرده می‌شد و تا جایی از آن کراهت داشتند که با فشارهایشان، سبب تعطیلی اوّلین تالار نمایش به‌شیوۀ اروپایی، یعنی تالار «دارالفنون» در سال 1308 ه.ق. شدند. البته این تنگ‌بینی فقط در زمینۀ تئاتر، گریبان‌گیر جامعۀ ایرانی نبود؛ اصولاً هر چیزی که رنگ‌وبویی غربی داشت را در تقابل با اصول اعتقادی خود ارزیابی می‌کردند و این رویکرد، شامل طیف گسترده‌ای می‌شد؛ از تئاتر تا دوش حمام! در هر صورت روند جهانی‌شدن آغاز شده بود و گریزی از آن نبود.سفر‌های سه‌گانۀ ناصرالدّین‌شاه، آن‌قدر او و دربار را علاقه‌مند به تئاتر غربی کرده بود که راه را برای ورود آن به ایران هموار کند. علاقۀ شاه به این‌گونۀ هنری را می‌توان با خواندن «سفرنامه‌های ناصری» دریافت؛ چه آن‌جا که با دقّت بسیار، شنبه 8 جمادی‌الثّانی 1295 ه.ق. در پاریس، شکوه و زیبایی تماشاخانۀ «گران‌اپرا» را توصیف می‌کند و در انتها، نمایش را در چند خط این‌گونه خلاصه می‌کند: «بالۀ بسیار خوب دادند، یک کشتی بزرگ هم نشان دادند که غرق شد. دزدان، اسباب کشتی را غارت کردند. خیلی تماشا داشت...» و چه آن‌جا که حوالی ساعت 9 شب پنج‌شنبه 6 شوال همان سال در لهستان، آن‌قدر عاشق بازی دخترکی می‌شود که می‌نویسد: «یک طاقه شال به دختره دادم». این حکایات سرآغاز ورود تئاتر غربی به دربار بود؛ البته به هدف تفنّن و سرگرمی شاه.تا زمان انقلاب مشروطه، تئاتر در حدّ همان سرگرمی شاهانۀ مختص دربار باقی ماند؛ البته همین سرگرمی و تفنّن، باعث آغاز روند ترجمۀ ادبیات نمایشی غرب شد. بیش از دیگران، آثار «مولیر» (Molière) بود که مورد توجّه مترجمان (که عمدتاً از طبقۀ اشراف و درباریان بودند)، قرار گرفت. این ترجمه‌ها صرفاً برای اجرا استفاده می‌شد و تلاشی در جهت حفظ آن‌ها صورت نگرفت.جشن هنر شیراز، نمایش دورقوزآباد، عکس از کامران عدلتئاتر یا «مانیفست» سیاسی؟انقلاب مشروطه سبب تحوّل و آزاد شدن نیروی اجتماعی شگرفی در زمینه‌های مختلف شد و هنر نیز از این امر، مستثنی نبود. تئاتر که در انحصار دربار بود، اکنون با اهدافی زمین‌ تا آسمان متفاوت به‌سرعت در میان روشن‌فکران و احزاب سیاسی، رسوخ کرد. آن‌ها تئاتر را از اسبابی برای سرگرمی، تبدیل به ابزاری نیرومند جهت انتقال پیام‌های سیاسی و اجتماعی کردند. گروه‌های سیاسی و روشن‌فکری، به فراخور دیدگاه خویش، دست به ایجاد گروه‌های نمایشی و ترجمۀ متون می‌یازیدند. در اوایل دوران مشروطه، با توجّه به عدم وجود سالن تئاتر و هم‌چنین برای ایجاد ارتباط بیش‌تر با تودۀ مردم، نمایش‌ها در پارک‌ها، باغ‌ها و منازل اجرا می‌شد. در آن‌ سال‌ها، اگر چه ترجمۀ آثار و اجراها رونق نسبی پیدا کرده بود، با این وجود هنوز کسی نتوانسته بود نمایش‌نامه‌ای با استاندارد‌های حداقلی برای اجرا تولید کند؛ امّا نمایش‌نامه‌نویسی روند صعودی خود را از تقلید و اقتباسی صرف و بی‌تکنیک از آثار غربی، به سمت نوآوری مفهومی و توانمندی تکنیکی، آرام‌آرام طی می‌کرد. «میرزا احمدخان کمال‌الوزراه محمودی» را شاید بتوان اوّلین نمایش‌نامه‌نویس به‌تمام‌معنا دانست. در هر صورت درام و اجرا در دورۀ مشروطه، قالب مفهومی سیاسی و اجتماعی خود را با همۀ کم‌وکاستی‌ها، حفظ نمود. دورۀ مشروطه، سرآغاز نفوذ تئاتر به بافت جامعه بود. همان‌گونه که از سطور بالا برمی‌آید، در این دوره با توجّه به رخدادهای سیاسی-اجتماعی، تئاترها و نمایشنامه‌ها بیش‌تر به لحاظ محتوایی اهمیت داشت تا به لحاظ هنری، و همین باعث شد تا تئاتر در این دوره، خام و ابتدایی بماند.خشت اوّل«رضا سوادکوهی» که اکنون به نام «رضاخان میرپنج» شناخته می‌شد، مشتاق لقب جدیدش بود؛ «سردارِ سپه».کودتای سوم اسفند سال 1299 ه.ش. اعلامیّۀ کودتا با نشان «شیر و خورشید» در بالا و عبارت ضخیم‌ (bold) کوتاهِ «حکم میکنم:مادۀ ششم- تمام مغازه‌های شراب و عرق‌فروشی، تئاتر و سینماتگراف‌ها و کلوب‌های قمار باید بسته شود و هر مست دیده شود، به محکمۀ نظامی جلب خواهد شد».این سرآغازی بر بروکراتیزه و نهادی‌شدن تئاتر نوپای ایران بود. رضاشاه به دنبال ایجاد یک دولت قدرتمند مرکزی بود که با هیچ گروه، نهاد و قدرت دیگری محدود نشود و درعوض با نهادهایش و توسّل به تهدید و ارعاب، معارضان را در هر عرصه‌ای سرکوب نماید. او به دنبال ایجاد کشوری مدرن بود، امّا برای دست یافتن به آن، روشی قهری و دستوری را برگزیده بود. پیرو سیاست‌ها و اهداف رضاشاه، که بررسی آن خارج از حوصلۀ این مقاله است، دولت مرکزی با استفاده از قوۀ قهریه، تئاتر را تحت سانسور شدید قرار داد و با تدوین قانون‌های مشخّص ممیّزی و سانسور در سال‌های 1306، 1311 و 1316 ه.ش. این سانسور، صورتی رسمی به خود گرفت. گسترۀ این محدودیت‌ها، از محتوای آثار نمایشی آغاز و تا به‌کارگیری عوامل نمایش و اشخاص حاضر در این فعّالیت‌ها، ادامه داشت. به دنبال کلید خوردن پروژۀ ملّی‌گرایی و باستان‌گرایی، تئاتر وظیفۀ ترویج روحیه‌های وطن‌پرستی و نژادپرستی را برعهده گرفت. هم‌چنین تبلیغ و نهادینه‌سازی سیاست‌های فرهنگی-اجتماعی حکومت، بر دوش تئاتر بود. بدین ترتیب، تئاتر در مسیر مسئولیت تحمیلی جدید، حرکت خود را از سر گرفت. در این دوره، با شدّت گرفتن اختناق، تئاترهایی با مضامین عشقی افزایش یافت.از دیگر اقدامات مهمّ پهلوی اوّل در راستای سلطه بر فرهنگ و هنر، تأسیس «سازمان پرورش افکار» در سال 1317 ه.ش. به پیشنهاد «متین دفتری» -و به گفتۀ خود او، جهت فراهم کردن بستری که مردم بتوانند در آن اصلاحات حکومتی را درک کنند- بود.در این دوره، به دنبال نهادی‌شدن تئاتر و هم‌چنین، تأسیس «هنرستان هنرپیشگی»، اوّلین نهاد رسمی آموزش تئاتر توسّط «سیّد علی نصر»، -منتصب دولت در سازمان پرورش افکار- تکنیک، مهارت و ساختار، چه در زمینۀ اجرا و چه در زمینۀ نمایش‌نامه‌نویسی، ارتقا پیدا کرد.اعلامیهٔ رضاخان پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹نفت ملّی یا هنر ملّیشهریور 1320 ه.ش. بریتانیا پیامی به این مضمون به رضاشاه ارسال کرد: « ممکن است اعلی‌حضرت، لطفاً از سلطنت کناره‌گیری کرده و تخت را به پسر ارشد و ولی‌عهد واگذار نمایند؟ ما نسبت به ولی‌عهد نظر مساعدی داریم و از سلطنتش حمایت خواهیم کرد. مبادا اعلی‌حضرت تصوّر کنند راه حلّ دیگری وجود دارد».زمان آن رسیده بود که رضاشاه، پوتین‌های آهنین خود را از پای درآورد. پوتین‌هایی که با همان‌ها سعی کرده بود خشت اوّل ایران نوین را بنهد. کج یا راست بودنش را کارشناسان بررسی کنند، امّا این اوّلین خشت در تئاتر هم نهاده شده بود.نرمی طبع شاه جوان باعث شده بود که ادامۀ فرآیند نهادی‌شدن تئاتر، باآرامش‌خاطر بیشتری طی شود. از سال 1320 ه.ش. به مدّت 15 سال، روند رشد جریان نمایش‌نامه‌نویسی متوقّف می‌شود، امّا در‌عوض پیش‌رفت‌های عمده‌ای در عرصۀ صحنه، بازیگری و کارگردانی رخ می‌دهد. سال 1329 ه.ش. و مبارزات در جهت ملّی‌شدن صنعت نفت، باز شرایطی پرشور و الهام‌بخش را در تئاتر ایجاد کرد؛ با این تفاوت که اکنون تئاتر بسیار پیش‎رفت کرده بود و کم‌وبیش، هنرمندان تخصصی خود را داشت. امّا این شور و نشاط سیاسی و اجتماعی، دیری نگذشت که به خمودگی و ناامیدی گرایید. «مصدق شاه را مجبور کرد که ایران را ترک نماید، امّا شاه با عزّت و محبوبیت، چند روز بعد بازگشت. ملّت شاه را دوست دارد و رژیم جمهوری مناسب ایران نیست». آیا کسی این شادی را در کلمات «کاشانی» باور می‌کرد؟ پوسته خربزه‌هایی که «طالقانی» جوان، هشدارش را به کاشانی داده بود، کار خودش را کرد. سردی و کرختی بر جامعۀ نوپای تئاتر ایران حاکم شد و تعداد آثار اجرا و ترجمه‌شده، شدیداً کاهش یافت. در سال‌های پس از کودتا، نسل تازه‌ای از نمایش‌نویسان ایرانی (علی نصیریان، بیژن مفید، کورس سلحشور) پدید آمدند که می‌توان رد تلخ طعم کودتا را در فضای سیاه و بدبینانۀ حاکم بر آثارشان یافت. امّا قلم نسل جدید و تلاششان جهت دست‌یابی به شکلی ویژه، نوید پیش‌رفت‌های چشم‌گیری را در آینده می‌داد.التهاب کودتا خوابیده بود و تئاتر، به جریان پیش‌رفت آرام خود باز می‌گشت. شکل‌گیری گروه تئاتر «هنر ملّی»، با هدف دست‌یابی به نمایش‌های باهویّت ایرانی، در سال 1335 ه.ش. به سرپرستی «شاهین سرکیسیان» و یاری جوانانی هم‌چون «عباس جوان‌مرد»، «بهرام بیضایی»، «علی نصیریان»، «محمود دولت‌آبادی»و... شکل گرفت که تا سال 1357 ه.ش. رسماً فعّال بود و نمایش‌های فراوانی، اغلب از نویسندگان ایرانی، به نمایش درآورد.درکنار این حرکت خودجوش مردمی، دو رخ‌داد مهمّ دیگر، تاسیس «ادارۀ برنامه‌های نمایش» در سال 1336 ه.ش. با سیاست‌های حمایتی و هدایتی، جهت قانونمند‌کردن و هدفمندی تئاتر و مهم‌تر از آن، تاسیس «ادارۀ هنرهای دراماتیک» در سال 1337 ه.ش. بود. دکتر «مهدی فروغ» در سال 1336 ه.ش. مأموریت یافت با بهر‌ه‌گیری از هنرمندان مستعد و لایق، این سازمان را جهت اشاعۀ هنر تئاتر در ایران، تأسیس نماید. فروغ هم‌چنین بار دیگر در سال 1334 ه.ش. مأموریت یافت مقدّمات ایجاد دانشکده‌ای برای آموزش هنر و فنون تئاتر، رادیو و تلویزیون را فراهم آورد. تلاش او سبب شد از سال 1343 ه.ش. دانشکدۀ هنرهای دراماتیک با پنج رشتۀ تحصیلی، فعّالیت خود را آغاز کند. هم‌چنین در سال 1345 ه.ش. رشتۀ تئاتر دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران نیز ایجاد شد.طیاطر ایران کم‌کم در پهلوی دوم، به لطف همین اقدامات، به تئاتر بدل می‌گشت. نهال اصلاحاتی که با تلخ‌کامی و به‌زور در پهلوی اوّل کاشته شده بود، اکنون اندک‌اندک داشت میوۀ شیرین خود را می‌داد. نمونه‌های این میوۀ شیرین، رشد چشم‌گیر اجرا و نمایش‌نامه‌نویسی و ظهور اسم‌‌هایی درخشان در این دوره بود که شاید به‌جرأت بتوان گفت تاکنون بدیلی برای آن‌ها پدید نیامده است. در این سال‌ها تا سال 1357 ه.ش. شاهد ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز برای اجرا، از جمله سالن‌های متعددی هستیم، که هم‌اکنون نیز جزء سالن‌های اصلی مورد استفاده اند. جریان‌های گوناگونی در این سال‌ها، با سوگیری‌هایی بعضاً 180 درجه متفاوت، در تئاتر ایجاد شد که برخی در مردم، و برخی دیگر در حکومت ریشه داشتند. امّا جدای از درست و غلط بودن این سوگیری‌ها، وجود چنین تضارب آرایی، می‌توانست خود علّتی بر پیش‌رفت و تاییدی هرچند حداقلی بر مسیر حرکت و سیاست‌های حاکم باشد.هم سیخ سوخت و هم کباب!سال 1357 ه.ش. «محمدرضا» پهلوی نیز پیام انقلاب ملّت ایران را شنیده است؛ امّا شاید کمی دیر! البته کسی فکرش را هم نمی‌کرد که فقط 98روز دیگر، شاه برای همیشه تختش را ترک خواهد کرد. خلأ قدرتی که در اثر فروپاشی رژیم قبلی به‌وجود آمده بود و زمان‌بر بودن پروسۀ در دست گرفتن عنان قدرت توسّط روحانیون، که تا پیش از این هیچ تجربه‌ای جدّی در عرصۀ حکومت نداشتند، سبب ایجاد آشفته‌بازاری شد که از دور برای جامعۀ تشنۀ آزادی ایران، به‌سان سرابی در برهوت بود. «بهار آزادی»، ترکیبی که اگر نخواهیم اطلاق آن را به آشفته‌بازار آن سال‌ها متوهّمانه بدانیم، باید اذعان کنیم که خیلی زودگذر بود. همان‌گونه که از واژۀ انقلاب برمی‌آید، انقلاب تمام زیرساخت‌های نهادی تئاتر را از بین برد و شاید تنها، ستارگان آسمان تئاتر که در دورۀ قبل متولّد شده بودند، ساختمان‌ها و سالن‌ها، باقی ماند. همین میراث به‌ظاهر اندک، سبب شد در همان یکی‌دو سال ابتدایی پس از انقلاب، در خلأ هرگونه مرجع نظارتی، یک رشته فعالیت‌های تئاتری، که هم به لحاظ کیفیت و هم کمیّت چشم‌گیر بود، انجام شود؛ امّا بیگانگی حکّام جدید با هنر و دید از بالا به پایین به هنرمندان، به‌سرعت سبب شد تا مدیرانی که برای تصدّی نهادهای هنری انتخاب می‌شوند، نه از متخصّصین و دانش‌آموختگان عرصۀ هنر، بلکه از نزدیکان به حکومتی باشند که کمترین سنخیتی با هنر ندارد.لرزه‌ای بر اندام هنر افتاده بود؛ زیرا اگرچه هنر درگذشته هم بسیار تحت‌‌تاثیر تحوّلات سیاسی، دچار نوسان شده بود، ولی با تغییر حکومت‌ها و دگرگونی مرام و مسلک‌ها، هیچ‌گاه مواجه با گونه‌ای تفکّر در رأس حکومت نبوده که به‌صورت ماهوی با هنر در تعارض باشد. این تعارض کم‌کم عوارض خود را نشان داد. شاید حذف مدیران توانمند و متخصّص عرصۀ هنر بعد از انقلاب را بتوان به‌سختی توجیه کرد امّا حذف بدنۀ قابل‌توجهی از هنرمندان شایسته، جز با قبول همان تعارض بنیادین، قابل توجیه نیست. اگر «جمهوری اسلامی» در مواجهه با مسائل مختلف، بعد از سال‌های‌ سال دچار بحران شد، این بحران در عرصۀ هنر از همان ابتدای امر وجود داشت و طی این 40 سال، رژیم به‌ دنبال تعیین موضعی مشخّص دربرابر هنر بوده، به‌گونه‌ای که به قول معروف «نه سیخ بسوزد، نه کباب» امّا هنوز «اندر خم یک کوچه» مانده: حلال یا حرام؟شاهین سرکیسیانما را در تلگرام دنبال کنید!