چه چیزی ایران و افغانستان را از هم متمایز کرده است: وقتی نیروهای معارض ایران را تقویت کردند

در اوائل دهه ۱۳۵۰ هجری شمسی، محمدرضا شاه پهلوی همچنان در ایران حکومت میکرد و اتفاقا بهترین دوران سلطنت خود را به لطف روند افزایشی قیمت نفت و شکوفا شدن صنایع بیزینس‌من‌های بزرگی که هسته‌ی آن‌ها توسط علینقی علیخانی و تیم تکنوکرات او به وجود آمده و سامان یافته بود، سپری می‌کرد.در سال‌های اولیه‌ی این دهه ۲ شخص با نام خانوادگی «ظاهر» در زندگی یک راننده تاکسی افغانستانی نقش پررنگی ایفا می‌کردند. راننده در تاکسی خود آهنگ «لیلی لیلی، لیلی جان» از احمد ظاهر را گذاشته بود و به سرنوشت کشوری فکر می‌کرد که پادشاهی به نام محمد ظاهرشاه داشت: آخرین پادشاه افغانستان.ظاهرشاه آخرین پادشاه افغانستاندهه ۵۰ شمسی، ده سال تعیین‌کننده برای ۲ کشور ایران و افغانستان بود. محمد ظاهرشاه که افغانستانی آرام و در مقایسه با وضعیت امروز این کشور، طلایی، ساخته بود در سال ۱۳۵۲ از دنیا رفت و به فاصله‌ی ۶ سال، خاموش شدن صدای احمد ظاهر در سال ۱۳۵۸ و در یک سانحه رانندگی، به شکل نمادینی فاش کرد که نوای شاد و خرمی که با پادشاهی ظاهر شاه و صدای احمد ظاهر شکل گرفته بود، از این کشور رخت بربسته و ساربان را راه دیگری آمده است.احمد ظاهر محبوب‌ترین خواننده تاریخ افغانستاندر این سال یعنی سال ۱۳۵۸، ۱ سال از انقلاب ایران گذشته بود. در ایران تغییر سرنوشت به جای «مرگ شاه» خود را در قالب «انقلاب و مریضی و فرار شاه» نشان داده بود. ۲ کشور ایران و افغانستان با نزدیکی نژادی، فرهنگی و تاریخ مشترک، در قابی در دهه ۵۰ بسیار شبیه به هم به نظر می‌رسیدند، حتی تحولات دهه‌ی ۵۰ در این دو کشور نیز کمابیش از یک جنس بود. پس چه شد که در آغاز سال ۱۴۰۰ هجری شمسی، ۲ کشور اینگونه متفاوت به نظر می‌رسند؟به نظر می‌رسد نیروهای متضاد و معارض در ایران در طول ۱۰۰ سال اخیر باعث شدند که امروز ایران با افغانستان متفاوت باشد. اما این نیروهای متعارض چه کسانی بودند و چه تغییراتی ایجاد کردند؟نگوییم رضا شاه، بگوییم اطرافیان رضا شاه!تا قبل از رضا شاه امورات ایرانیان چگونه می‌گذشت؟ مردم ایران در زمان قاجار مردمی صنعت‌گر و اهل تولید یا اصطلاحا فنی نبودند. تربیت مکتبی و نگرش کهنه آن‌ها باعث می‌شد که خرید و فروش (دلالی)، کشاورزی خان خانی (کار کردن روی زمین ارباب) و بعضی از خدمات (مثلا درشکه‌چی بودن، کاتب بودن یا کاروانسرادار بودن) پیشه اغلب مردم باشد. از این نظر ایران با کشوری مانند هند قابل مقایسه نبود که صدها هزار کارگاه کوچک در آن فعال باشد تا بدان پایه که حتی حسادت و رقابت ابرقدرت زمان یعنی بریتانیای کبیر را برانگیزد. (بریتانیایی‌ها در زمینه‌ی منسوجات مواد اولیه‌ی فراوانی از ایرلند به دست می‌آوردند، آن‌ها به دنبال بازاری بزرگ برای محصولات خود بودند. از این جهت با استثمار هند و از بین بردن کارگاه‌های نساجی آن هم بازاری بزرگ برای خود پیدا می‌کردند و هم به مواد اولیه‌ی فراوان‌تر و ارزان‌تری دست پیدا می‌کردند.)برخلاف تصور تاسیس دارالفنون یا مشروطه توفیری برای ایران از نظر صنعتی‌ شدن و عوض شدن ساختار اقتصادی و تولیدی کشور ایجاد نکرد. چرا که دارالفنون تبدیل به «دارالفنون‌هایی در سراسر کشور» نشد و مشروطه نیز چیزی جز درس پس دادن چند به فرنگ‌رفته مانند سیدحسن تقی‌زاده نبود. برای کشوری که مردمانش تا مدت‌ها ماشین دودی را نمادی از شیطان می‌دانستند چه جای و زمینه‌ای برای پیشرفت و صنعتی شدن بود؟رضا خان به قدرت می‌رسدرضا خان در ۳ اسفند ۱۲۹۹ کودتا کرد و به فاصله‌ی کوتاهی تبدیل به رضا شاه شد. جالب اینکه رضا خان در ابتدا سودای شاه شدن نداشت و می‌خواست با اعلام جمهوری، نخستین رییس جمهور ایران شود. اما این تصمیم او با مخالفت آخوندها از جمله سید حسن مدرس روبه‌رو شد! (همان‌هایی که بعدها به دشمن خونی او تبدیل شدند) از طرفی افرادی نظیر تیمورتاش، فروغی و داور هر چه بیشتر زمینه را برای سلطنت رضا خان فراهم کردند. (همان‌هایی که یکی یکی توسط رضا شاه حذف شدند!)در دوران رضا شاه حلقه‌ی نزدیک‌ترین همراهان او تصمیم‌های مهمی گرفتند و کارهای مهمی انجام دادند. از بین رفتن ملوک‌الطوایفی در کشور و از بین رفتن دعواهای حیدری-نعمتی، ایجاد ارتش و شهربانی مدرن و آموزش و پرورش مدرن، تاسیس دانشگاه تهران به عنوان نخستین دانشگاه کشور، شکل‌گیری نظام قضائی و حقوقی مدرن کارهای چشمگیری بود که با اخم و تشر رضاخان به سرانجام نمی‌رسید بلکه اطرافیان باکفایت او نظیر علی‌اکبر خان داور آن‌ها را به سرانجام می‌رسانیدند، علی اکبرخان داوری که مزد خدمات خود را با فحش شنیدن از رضاشاه گرفت و آنقدر غیرت داشت که از این قدرنشناسی خودش را بُکشد!سقوط رضاشاه و روی کار آمدن محمدرضابا تمام اقدامات زیربنایی دوران رضا شاه، وضع اقتصادی مردم زمانی که او سقوط می‌کرد اصلا خوب نبود، راه‌آهن و شهربانی برای مردم نان نمی‌شد، ضمن اینکه از بالا به پایین بودن تحولات دوران رضا شاه این خطر را محتمل می‌کرد که جامعه با نابودی ساختارهای تازه‌پاگرفته و سست به سمت گذشته‌ی نه چندان دور خود برگردد. از طرفی قرارداد نفتی که رضاشاه با انگلیسی‌ها در ۲ توافق منعقد کرده بود، عایدی چندان نصیب ایرانیان نمی‌کرد و با سقوط رضاشاه و اشغال ایران توسط متفقین، قحطی، گرسنگی و بیماری تیفوس نیز گریبانگیر ایرانیان شده بود. آینده در آن لحظه، برای مردم ایران بسیار تیره و تار به نظر می‌رسید.اصلاحات ارضی:خروج باقی‌مانده‌ی ارتش سرخ از تبریز و پایان غائله‌ی فرقه دموکرات بعد از ۵ سال سلطنت، تازه محمدرضاشاه را در جایگاهش تثبیت کرد و او تازه از این تاریخ بود که اعتمادبه‌نفس سلطنت واقعی را به دست آورد. اما از این نقطه تازه باید ۱۳ سال می‌گذشت تا در سال ۱۳۳۸ شمسی اولین تحول مهم در ساختار اقتصادی کشور رقم بخورد: اصلاحات ارضیاصلاحات ارضی یا الغای رژیم ارباب و رعیتی تغییراتی اساسی در میزان و نحوه مالکیت اراضی، به ویژه اراضی کشاورزی به منظور افزایش بهره‌وری عمومی جامعه بود.پیش از اصلاحات ارضی ۵۰ درصد از زمین‌های کشاورزی در دست مالکان بزرگ بود. ۲۰ درصد متعلق به اوقاف و در دست مردم بود. ۱۰ در صد زمین‌های دولتی نیز متعلق به محمدرضا پهلوی بود و ۲۰ درصد باقی‌مانده به کشاورزان تعلق داشت. پیش از اصلاحات ارضی به دستور محمدرضا پهلوی ۱۸۰۰۰ روستا را در فهرستی درآوردند که آن زمین‌ها می‌بایستی بین روستاییان تقسیم شود.اهمیت این اقدام اما بیشتر مربوط به پیامدها و عارضه‌های آن بود و نه خود این اصلاحات. حقیقت آن است که از منظر مربوط به کشاورزی، این اصلاحات، کشاورزی ایران را تضعیف و سهم آن را از درآمدهای کشور کاهش داد. بزرگ‌مالکانی که عمده‌ی زمین‌های کشاورزی را قبل از اصلاحات در اختیار داشتند، تولید و بهره‌وری بسیار بیشتری از این زمین‌ها حاصل می‌کردند. این اصلاحات حتی به سود رعیت‌هایی که حالا خورده زمین‌دار شده بودند هم نشد چرا که آن‌ها به عنوان خورده زمین‌دار فعلی و رعیت سابق، درآمد و رفاه پایین‌تری نسبت به زمانی داشتند که مالک نبوند و صرفا روی زمین ارباب کار می‌کردند.تبعات این ماجرا مهاجرت این روستائیان به شهرهای بزرگ در جستجوی کاری غیر از کشاورزی و زندگی بهتر بود. اما اگر کار جدید کشاورزی نبود، چه کاری می‌بایست جایگزین می‌شد؟ در حقیقت شکست اصلاحات ارضی به شکل اجتناب‌ناپذیری کشور را به سوی صنعتی شدن می‌برد. گزینه‌ای غیر از این هم نبود.راهی که مصدق هموار کرداصلاحات ارضی حدفاصل ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۰ رخ داد و پیامدهای آن ۲ تا ۳ سال بعد مشخص شد. مصدق ۶ سال زودتر از این دوران با کودتا کنار رفته بود. اما او خواسته یا ناخواسته میراثی خوش برای شاه به جا گذاشته بود و بقای سلطنت او را برای مدت بیشتری تضمین کرده بود!پیامدهای ملی نشدن نفت!با شکست مصدق و موفقیت کودتا در سال ۱۳۳۲، اگرچه نفت ایران ملی نشد، اما سهم ایران از درآمدهای فروش نفت به شکل قابل توجهی افزایش یافت، این منابع جدید که به همت مصدق برای شاه ایجاد شده بود به او اجازه می‌داد که پروسه توسعه و صنعتی شدن کشور را به پیش برد. توسعه، کارهای عمرانی، ایجاد صنایع و کارخانه‌، همه و همه پول می خواست و این پول از این طریق تامین می‌شد. کارخانه‌ها و صنایعی که توسط سرمایه‌گذاران و کارآفرینان منتخب و با برنامه‌ریزی علینقی علیخانی (وزیر اقتصاد ایران در دهه ۴۰) و تیمش به وجود می‌آمدند نیازمند حمایت‌های دولتی بودند که از محل درآمدهای نفتی تامین می‌شد.در یک قیاس، درآمد نفت در دهه‌های گذشته حکم نوعی پول تو جیبی اضافه بر سازمان برای فردی کم‌درآمد را داشته است. اقتصاد ایران بدون نفت اقتصادی کم‌رمق و کم‌درآمد داشته است، اضافه شدن درآمد نفت به این اقتصاد ضعیف کشور را از سرازیر شدن به تباهی اقتصادی نجات داده است. تقریبا تمام مزیت رقابتی اقتصاد ایران به دسترسی به گاز و نفت ارزان خلاصه می‌شود. از این نظر تمام صنایعی که ماده اولیه‌ی آن‌ها نفت و گاز است، سود کلان خود را مدیون هنر مدیرانشان نیستند، بلکه نفت و گاز ارزان (ماده اولیه ارزان و هزینه‌های پایین) و فروش محصول به قیمت مناسب در بازارهای جهانی، آن‌ها و کشور را در شرایطی مطلوب نگه داشته است.بازگشت به سال ۵۸در سال ۵۸ نه از ظاهرشاه خبری بود و نه محمدرضاشاه. در ایران ترانه‌های گوگوش به گوش نمی‌رسید و در افغانستان آوازهای احمدظاهر خاموش شده بود. اما دو کشور چه چیزهایی را به ارث برده بودند؟در افغانستان موهبت اصلی خود ظاهرشاه و نوع نگاه او به مملکت‌داری بود و این نوع نگاه با مرگ او از بین رفت و سپس اشغال افغانستان توسط شوروی وضعیت این کشور را بسیار سخت‌تر کرد. از این جهت وضعیت ۲ کشور باز هم شبیه‌تر می‌شود، چرا که در ایران نیز جنگ ۸ ساله با عراق رخ داد و وضعیت را بحرانی‌تر می‌کرد.اما ایران چه به ارث برده بود؟اگر در افغانستان مسئله قومیت‌ها حل نشد و حل نشده است، مسئله قومیت‌ها در ایران به علت جغرافیا و راه‌سازی و رسمی شدن زبان فارسی در کشور تا حد قابل قبولی حل شده است. ازبک‌ها، پشتون‌ها، هزاره‌ها و تاجیک‌ها به علت وضعیت جغرافیایی خاص این کشور که کشوری پر از کوه و کوه‌دره است تماس‌های زیادی با هم نداشته‌اند و این باعث عدم ملت‌سازی در این کشور شده است. از طرفی دیکتاتوری مرکزگرا مانند رضاشاه که یکپارچگی را دنبال کند در این کشور ظهور نکرد.زیرساخت‌هایی که در دوران رضاشاه و با درایت اطرافیان او در ایران ساخته شد و شکل گرفت، در افغانستان به وجود نیامد، زیرساخت‌هایی مانند راه‌آهن، آموزش و پرورش، دانشگاه، سیستم قضائی نوین و حتی ارتش اگرچه در زمان خود رضاشاه ثمری نداشت اما با گذشت سال‌ها اثراتی مثبت در فرهنگ و ارتباطات ایرانیان به وجود آورد. با همه فراز و نشیب‌ها، آن‌ها را کمتر متعصب، بیشتر ملی‌گرا و اهل مدارا و تعامل ساخت.در آخر، افزایش درآمد نفتی، کمرنگ شدن کشاورزی و نقش روستاها و توسعه صنعتی و شهری باعث به وجود آمدن نیروهای کار صنعتی، کارخانه‌ها و صنایعی شدند که حتی در حال حاضر نیز عصای دست کشور هستند. کارخانه‌های ذوب‌آهن، پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌هایی که با پول نفت ساخته شد و برای سال‌ها مورد بهره‌برداری قرار گرفت، در افغانستان به وجود نیامدند. برایند عوامل فوق باعث شد تا کشوری مانند افغانستان به لحاظ زیرساختی و اجتماعی شبیه به اواخر دوران قاجار در ایران باشد. زمانی که رضاشاهی نبود، اصلاحات ارضی و صنعتی شدنی نبود و پول نفتی هم در کار نبود. به عبارت بهتر ایران با افغانستان هیچ فرقی نداشت اگر:رضا شاه کودتا نمی‌کرد و اطرافیانی باکفایت نداشت.رضاشاه سلطنت نمی‌کرد و جمهوری تاسیس می‌شد.مصدق جنبش ملی شدن نفت را رقم نمی‌زد.اصلاحات ارضی کلید نمی‌خورد.پول نفت به صنایع تازه تاسیس تزریق نمی‌شد.مردم در نتیجه اصلاحات ارضی و فرصت‌های شغلی جدید در کارخانه‌های شهرهای بزرگ، از روستاها به شهرها مهاجرت نمی‌کردند.لازم به توضیح است که در چنین فرایندی نیروهای معارض به شکلی عجیب و ناخواسته یکدیگر را تقویت کردند که نمونه‌هایی از آن از این قرار است:عده‌ای از روشن‌فکران رضاشاه را تقویت کردند که بعدها توسط او حذف شدند.سید حسن مدرس با مخالفت با جمهوری به سلطنت رضاشاه کمک کرد و بعد توسط او حذف شد!فروغی که یکی از اطرافیان مغضوب رضاشاه بود سلطنت فرزند او یعنی محمدرضا را تضمین کرد و مجددا با جمهوری مخالفت کرد.جنبش ملی شدن نفت و تلاشهای مصدق به ظاهر در کوتاه‌مدت به ضرر شاه بود اما در بلندمدت و با افزایش درآمدهای نفتی او را تقویت کرد.اصلاحات ارضی که توسط علی امینی و با نگاه مثبت کندی انجام شده بود، در میان‌مدت شاه را تقویت و در بلندمدت او را حذف کرد.کارخانه‌ها و صنایع بزرگی که به دلیل افزایش درآمد نفتی و اصلاحات ارضی ایجاد شده بودند در میان‌مدت شاه را تقویت و در بلندمدت او را تضعیف کردند.روستائیان مهاجرِ سابقا کشاورز که حالا در شهرهای بزرگ کارگر صنعتی یا کارمند شده بودند با مزمزه کردن پول نفت تا اوائل دهه ۵۰ دیگر بدعادت شده بودند، پس زمانی که با بروز بحران اقتصادی بیماری هلندی در کشور این رفاه و توانایی مالی ظرف مدت کوتاهی از بین رفت، به سرعت طاقت‌شان را از دست دادند و انقلاب کردند.