سرودهای زرتشت(گاتاها) تا تصنیف و ترانه

زرتشت پیام آوردانستنی های شعر: از سرودهای زرتشت(گاتا) تا ترانه های امروزیپیمان پورشکیبائی (نویسنده، پژوهشگر، آموزگار موسیقی و مدیر گروه فرهنگی گرزمان)آنچه برای شما در این دانستنی­ ها پژوهش شده و به نگارش درآمده پشتوانه­ ای استوار همچون پژوهش ­های ارزنده استاد توانمند و بی­ مانند ملک­ الشعرا بهار را نیز داراست. گزیده نویسی و کوتاه ­­نویسی در دستورکار بوده تا در زمانی اندک بتوانید به یاد بسپارید.کهن شعرکهن ­ترین شعر در ایران زمین، گاثا،گاتا یا سرودهای آهنگینی است که زرتشت در نیایش و آفرین ­باد اهورا مزدا، یگانه و بزرگترین آفریننده جهان سروده است. هر گات دارای پنج سرود است. در اوستا نیز سرودها دارای هجا، تکیه و فشار هستند و همانند امروز بنیاد قافیه در آن دیده نمی­ شود. این سروده­ ها که از هزارتوی تاریخ برجا مانده­ اند بی­ گمان از بهترین دستاوردهای آدمی است که یکتا­پرستی، اندیشه نیک، کردارنیک و گفتارنیک را گوشزد می­ کنند.“یسنا هات 28 با نویسه ­ی پارسی”یانیم مَنو یانیم وَچویانیم شَیوتنِم اَش­ئونو زَرَتوشترَههفرا اَمِشا سِپَنتا گاتائو گئوروائین نِمو و گاتائو اش­ئونیش————————الهام شده اندیشه الهام شده گفتارالهام شده کردار اشو زرتشتفرا­پذیر پاکان جاودان گات­ها را درود به شما ای سروده­ های مقدساین سرود­­ها سه ­لَختی یا به گونه ­ی امروزین سه مصرعی بوده ­اند. گونه ­های شعر اکنون بیت، دوبیتی، رباعی، غزل، قصیده، قطعه، مثنوی و شعرِ نو هستند. استاد ملک ­الشعرا بهار شعرهای پیشین ایران را این گونه بخش ­بندی کرده است:سرودچامهترانگضرب المثل و حکمیات.سرودواژه ­ی سرود در کتاب­ های کهن برای اشعار بلندی است که در ستایش و آفرین­باد ایزدان و شاهنشاهان، خورشید، ماه و … بکار رفته است. سرودها را بیشتر در پرستشگاه ­ها، آتشگاه ­ها، آذریانک ­ها و همچنین در پیشگاه پادشاهان، بزرگان و با آهنگ می­خوانده­ اند.اکنون نیز بیشتر نیایش ­ها در جهان اشعاری آهنگین دارند. آهنگ­های این سرود­ها نیز دارای گوناگونی ملودی بوده ،گاه از سوی یک تن برای شنیدن دیگران خوانده می­ شده و گاه همگی با­هم به خواندن یا زمزمه می­پرداختند. در زیر یک سرود که در کتاب های کهن آمده را با برگردان برای بهتر دانستن شما نگارش کرده ­ایم:” سرود کرکوی”فرخت بادا روش خنیده گرشاسپ هوشهمی پر است از جوش نوش کن می نوشدوست بد آگوش به آفرین نهاده نه گوشهمیشه نیکی گوش که دی گذشت و دوششاها خدایگانا به آفرین شاهیبرگردان سرود کرکویافروخته بادا روشنایی/ عالمگیر باد هوش گرشاسبهمی پراست از جوش/ نوش کن و می نوشهمیشه نیکی کن و نیکوکارباش/ که دیروز و دیشب بگذشتشاها خدایگانا/ با آفرین شاهیچامهدر ادبیات کهن این واژه برای داستان­ های کوتاه از پهلوانی­ های پهلوانان،کارهای شگفت ­آور پادشاهان در جنگ و شکار، گفته­ های زنان از مردان دلیر و دل­نَلَرز، گفته­ های عاشقانه­ ی عاشق و معشوق از یکدیگر و… کاربرد داشته است.همه چامه ­ی رزم خسرو زدندهمی هرزمان چامه ­ای نو زدندفردوسیترانگ،ترانهترانه به معنی خُرد، تر و تازه است و بیشتر سرودی است که سه لَخت باشد که هریک ملودی مدلی ویژه دارند. مردمان ایران دوبیتی یا فهلویات را ترانه می ­دانند .این واژه که امروز آن را ترانه می­ گوییم بیشتر برای توده­ ی مردمان شناخته شده­ تر است و بین دو یا چند بیت هم بیشتر نیست. آهنگین بودن و قافیه­ دار بودن از ویژگی ­های ساختاری آن است اما زیاد بر پایه­ ی اوزان شعری استوار نیستند و گه گاه نادرستی قافیه نیز دارند. لالایی­ ها را شاید بتوان بهترین ترانه ­ها دانست.” لالایی کودکانه ”لا لا لا گل بستونباباش رفته به دشتستونلا لا لا لا گل پستهباباش رفته کمر بسته“تک بیت عامیانه”بَد مَکُن که بَد اُفتی چَه مَکَن که خود اُفتی” ترانه­ی خورشید ”خورشید خانم افتو کنیک مشت نخود به او کنما بچه­های کُردیماز سرمایی بمردیمفهلویات یا ترانه ­های ملیاین واژه را بسیاری از بزرگان که در این راه به گردآوری اشعار و منظومه­ ها پرداختند ترانه ­های ملی نامیده­اند. به فهلویات دو بیت هم می­ گویند. آنچه آشکار است این فهلویات دوبیت گونه ­هایی هستد که در فرهنگ مردمان سینه ­به ­سینه سروده شده ­اند و همچون ضرب ­المثل از زبان مردمان شنیده می­ شوند.عجب رسمی است رسم آدمیزاد که دور افتاده از نی می­کنه یادکه دور افتاده حکم مرده داره که خاک مردگان را می­بره باد***سر کوه بلند میش بَره دُمبال خبر اومِد که یارُم گشته بیماردو دَسمال پُرکنین از سیبُ از نار که فردا می­روم وَر دیدن یارتصنیفگونه­ گونه ساختن و جداکردن و خُرد­خُرد را از هم تمیز دادن و همچنین برگ درآوردن درخت را تصنیف گفته ­اند. در کاووش و جستار بسیار کم از آن سخن به میان آمده است. تصنیف آهنگ یا ملودی است که دارای وزن بوده و با شعر همراه می­ گردد. آنچه در روزگار ما از این واژه در یاد ما رنگ و نقش می ­بندد آهنگین ساختن شعر و ملودی با دستان چیره ­دست موسیقیدان یا خواننده است. این واژه در دوران ­های صفوی، قاجار و همچنین روزگار ما بیشتر کاربرد داشته و دارد .کسانی که به این کار می ­پرداختند را نیز تصنیف­ساز و تصنیف­خوان می­خوانند. در زیر دو گونه تصنیف برای بهتر دانستن شما هنردوستان آورده ­ایم:” تصنیف قدیمی”شاه کَج کُلاهرفته کربلانون شده گرونیه من یه قروناز دست وزیرما شدیم اسیر” تصنیفی قدیمی”بُتی لاله عذاریبه دهن باد بهاریبه نگه آهوی چینیو به قَد سروِ خرامانو به رُخ چون مَهِ تابانو سرِ زُلفِ پریشانو دهن غنچه خندانو زنخدان چو نمکدانکه از و وام کند قر--ص قمر نور و ضیاء راچکامهچکامه نیز به شعرهای بلند قافیه­ دار و سرودهای­ بلند غزل­ وار گفته می­ شده و کمتر شاعری است که از این واژه بهره نبرده و خود را در سروده­ های گوناگون چکامه­ سرا نخوانده باشد.اگر قبول مَلِک اُفتد این چکامه نغزبه آبِ سیم نگارمش بر صحیفه نورقاآنی***چه کنم چکامه سازم که به جز تو کس طبیبمنبود برای دردم تو مرا دواء شفاییمحمد­علی پورشکیبایینامداران سرود، ترانه، تصنیفدوران پیشین: از روزگاران گذشته ترانه­ های مردمی زیادی به جا مانده که سینه به ­سینه بر زبان­ رانده می­شود.دوران صفوی: حافظ هاشم قزوینی، حافظ جلال باخرزی.دوران قاجار و مشروطه: علی ­اکبر­خان شیدا، عارف قزوینی، درویش ­خان، حسام السلطنه، محمد­تقی بهار.دوران پهلوی و روزگارِ ما: آقایان: امیرجاهد، پرویز وکیلی، رحیم معینی ­کرمانشاهی، اسماعیل نواب صفا، کریم فکور، پرویز خطیبی، بیژن ترقی، تورج نگهبان، رهی معیری، شهیار قنبری، اردلان سرفراز، فرهاد شیبانی، ایرج جنتی­ عطایی، مسعود امینی، کریم محمودی، محمد­علی­ بهمنی، حسین منزوی، علی­رضا ­طبایی، مهدی اخوان لنگرودی، بامداد جویباری، اکبر ذوالقرنین، محمد­علی شیرازی، عبدالله بهزادی، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، احمد شاملو، جواد آذر، منوچهر میکده، مسعود فردمنش، منصور تهرانیو بانوان: طاهره زرین ­تاج، منیره طاها،شهین حنانه، مینا اسدی، سیمین بهبهانی، زویا زاکاریان و بسیاری که به زیبایی به آفرینش ترانه می ­پردازند.آگاهیشنوندگان موسیقی باید آگاه باشند که شنیدن موسیقی خوب و شناخت آن خود یک هنر است. هر موسیقی یا هر ترانه و شعری برای شنیدن خوب نیست. شما باید با خواندن شعر و شنیدن موسیقی خوب، تصنیف و ترانه ­ی بزرگان و نامداران این هنر، به شناخت ترانه و تصنیف در باور خود یاری رسانید. درست است که ترانه از شعر ساده ­تر سروده می ­شود اما شعر یا ترانه ­ی خوب باید ویژگی­ هایی همچون وزن، قافیه­ ی درست، گوناگونی وزن و قافیه، آرایه­ های ادبی، ژرفای واژگانی، خوانش درست، به یاد­ماندنی، نوآورانه، دارای پشتوانه­ های فرهنگی ایران، استوار و از همه زیباتر، خیال برانگیز باشد و به رویای آدمی بال و پَر دهد.درست است که ترانه از شعر ساده­ تر و آسان تر سروده می ­شود اما آنچه امروز از آن به ساده­ سرودن دَم­زده می­ شود و به این بهانه، واژه ­گزینی ساده در ترانه ­های بی­ ارزش از زبان خواننده به گوش شنونده می­رسد آرامش پذیری را به ارمغان نخواهد داشت و سنجش شنوندگان را در زمانی کوتاه کمرنگ می­سازد و شنونده را ا ز شنیدن موسیقی و ترانه ­ی خوب دور می­کند.این درست همانند آن است که چشمان شما به رُخدادی دلخراش بیافتد که سال­ها در یادتان باقی مانده و آزارتان بدهد. کار گوش نیز به همین روش است. شما باید موسیقی و ترانه ­ای را برای شنیدن برگزینید که خیال ­انگیزی، دانش و ژَرفای واژگانی داشته باشد. اگر این کار برای شما سخت است از دوستان آگاه یا شاعران و موسیقی­دانان پرس و جو کنید، چرا که این کار به ویژه برای تربیت گوش فرزندان تان از کودکی بسیار از ارزش بالایی برخوردار است.برای نمونه اگر در ترانه ­ای گفته شود :احساسم به احساس تو نزدیکه زیباست یا : مِهرم با مِهر تو خورده پیوند؟تو انگار تن خودمی جون منی زیباست یا : تو زمزمه­ ی تار و پود منی؟در پایان یادآور شوم خواننده ­ای را برای شنیدن برگزینید که برای شعرِ ترانه­ ی خود ارزش شاعر و ترانه­ سرا را به درستی می­ داند و از چنین کسی برای ترانه ­ی خود بهره برده است. خوانند­گانی که این ارزش را برای گوش شما هیچ می­ شمارند، از گردونه­ ی شنیداری­ تان دور کنید، این خود نیمی از راه درست شنیدن است. باروری هنر موسیقی و شعر در یاد شما گامی است درست و بزرگ برای گسترده شدن دامنه­ ی واژگان و درست سخن گفتن، هرگز فراموش نکنید!با یادی از گفته­ ی استاد معینی­ کرمانشاهی سخن را به پایان می­ برم که “هر ترانه ­سرایی می­ بایست شاعر باشد اما هر شاعری ترانه­ سرا نیست و ترانه­ سرایی فنی است ویژه که انسان­ هایی ویژه می ­توانند آن را انجام دهند.”با گرزمان، با هنر باشید!Telegram :https://t.me/garozmaninstagram:https://instagram.com/garozman1398site:https://garozman.ir