قیام استشهادی

--------------- بررسی نظریه سوم --------------این نظریه را از نظرگاه یکی از مقرّران آن، مرحوم استاد شهید مطهری بیان می‌کنیم. شهید مطهری معتقد است حرکت امام علیه‌السلام قیام بوده‌است، و این قیام را یک حرکت انسانی و در نتیجه چندبعدی می‌داند که سه عامل مهم باعث تحقق آن شده‌اند:عامل اول: امتناع از بیعت با یزیدبنا به نقل های تاریخی از عوامل خروج امام از مدینه بیعت‌خواهی یزید از ایشان بوده‌است. در نظریه شهید مطهری امتناع امام برای بیعت با یزید و اصرار ‌و اجبار او برای بیعت، «نقطه‌ی آغاز» قیام امام علیه‌السلام از نظر تقدم تاریخی بوده‌است. باید وجه نماییم که بیعت با یزید به جز این که بیعت با حاکم ظالم است و فی‌نفسه صحیح نیست، مفاسد دیگری نیز به همراه داشته‌است که به آن‌ها اشاره می‌شود.به عقیده‌ی شهید مطهری یکی از مفاسدی که در زمان خلفای پیش از یزید نبود و بیعت کردن امام باعث تایید و صحه گذاشتن بر آن می‌شد، بدعت «خلافت موروثی» بود.مورد دیگری که مطرح است فسق و فجور علنی یزید و رعایت نکردن حداقل ظواهر اسلامی است. ایشان می‌فرمایند:«مفسده دوم مربوط به شخصیت خاص یزید بود که وضع آن زمان را از هر زمان دیگر متمایز می‌کرد. او نه تنها مرد فاسق و فاجری بود، بلکه متظاهر و متجاهر به فسق بود و شایستگی سیاسی هم نداشت. معاویه و بسیاری از خلفای آل عباس هم مردمان فاسق و فاجری بودند ولی یک مطلب را کاملاً درک می‌کردند و آن این که می‌فهمیدند اگر بخواهند ملک و قدرت‌شان باقی بماند باید تا حدود زیادی مصالح اسلامی را رعایت کنند.»[حاشیه: نکته‌ای در این باب در شماره‌ی بعدی خواهدآمد.]البته در میان خلفای عباسی نیز افرادی بودند که اهل تجاهر به فسق باشند، اما اولاً باید توجه شود که او اولین خلیفه‌ای بوده‌است که به چنین وصفی شناخته می‌شده، و ثانیاً گزارش‌هایی که از این فسوق برجا مانده، نشان‌گر یک فسق مشمئز‌کننده و غیرعادی هستند:«یزید مردی است که از مادر و دختر و خواهرش نمی‌گذرد...‌ و شراب می‌خورد و نماز را رها کرده و نماز نمی‌خواند.»[1]این فسق به حدی دامنه‌دار بوده‌است که فردی چون ابوالحسین بن علی مسعودی در کتاب تاریخ‌ خود برای معرفی یزید سرفصلی گشوده‌است با عنوان: «فسوق یزید و عمّاله».عامل دوم: دعوت مردم کوفه از ایشانشهید مطهری ضمن برشمردن این عامل، آن را علتعزیمت امام علیه‌السلام به سمت کوفه می‌دانند و هم‌چنین از نظر ایشان، اهمیت این عامل در شکل‌گیری قیام از دو عامل دیگر پایین‌تر است.ایشان به عنوان مؤید، به این حقیقت تاریخی اشاره می‌کنند که امام علیه‌السلام در مواجهه‌ی با حر، از او می‌خواهند که اجازه دهد مسیر دیگری را برگزینند و یا برگردند. بنابراین کوفه برای سیدالشهداء علیه‌السلام اصالت ندارد.عامل سوم: امر به معروف و نهی از منکرقطعاً یکی از وظایف هر مسلمانی امر به معروف و نهی از منکر است که شامل امام معصوم نیز می‌شود. شهید مطهری با استناد به کلام امام حسین علیه‌السلام، و با رجوع به قران و آوردن قرینه‌های قرآنی، این انگیزه را یک انگیزه مهم و اساسی برای قیام برمی‌شمارند که با توجه به سخنان امام از ابتدای حرکت تا ظهر عاشورا، و هم‌چنین و تأثیر شگرف واقعه‌ی عاشورا در جامعه‌ی اسلامی، به جرأت می‌توان حرکت امام را یک امر به معروف و نهی از منکر بزرگ نامید، و بلکه حقیقت این است که محتوای اصلی سخنان امام علیه‌السلام در طول این نهضت، جز امر به معروف و نهی از منکر نیست:«اما به موجب عامل سوم، امام یک مرد معترض و منتقد است! مردی است انقلابی و قیام‌کننده. یک مرد مثبت است! دیگر انگیزه‌ی دیگری لازم نیست! همه جا را فساد گرفته، حلال خدا حرام و حرام خدا حلال شده‌است، بیت المال مسلمین در دست افراد تاشایست قرار گرفته و در غیر راه رضای خدا صرف می‌شود، و پیغمبر اکرم فرمود هر کس چنین اوضاع و احوالی را ببیند [و] «فَلَمْ یغَیِّرْ عَلَیْهِ بِفِعْل، وَ لاَ قَوْل»، درصدد دگرگونی آن نباشد [و] در مقام اعتراض برنیاید، «کانَ حَقّاً عَلَى اللهِ أَنْ یُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ» شایسته است که خدا چنین کسی را به آن‌جا ببرد که ظالمان و جابران و ستم‌گران و تغییردهندگان دین خدا می‌روند و سرنوشت مشترک با آن‌ها دارد. به گفته‌ی جدش استناد می‌کند که در چنین شرایطی کسی که می‌داند و می‌فهمد و اعتراض نمی‌کند با جامعه گنهکار خود سرنوشت مشترک دارد. تنها این حدیث نیست، احادیث دیگری از شخص پیامبر اکرم در این زمینه هست.»اما این هدف بزرگ و این اصلاح عظیم، نیازمند پرداخت هزینه‌ی عظیم نیز هست، و امام حسین علیه‌السلام با به میدان آوردن تمام وجود خود و قربانی کردن آن در این راه، امت را از هلاکت قطعی و ابدی نجات دادند و برای همیشه مشعل هدایت را برافروختند.[1]تاریخ الخلفاء، جلال الدین سیوطی، ص 195