دیدارِ آشنا

- قربان، از تمام شهرهایی که می‌شناختم، گفتم.- یکی باقی‌ مانده که هرگز از آن حرف نمی‌زنی.مارکو سرش را خم کرد.خان گفت ونیز- مارکو لب‌خند زد: فکر می‌کردی تا به حال از کجا برایت می‌گفتم؟امپراطور مژه بر هم نزد، معذلک هرگز از تو نشنیدم نامی‌از آن ببری.مارکو: هر بار از شهری تعریف می‌کنم، چیزی از ونیز هم می‌گویم.- وقتی از تو می‌خواهم از شهرهای دیگر بگویی، می‌خواهم فقط از همان‌ها بشنوم. و از ونیز، وقتی از ونیز می‌پرسم.- برای تمیزدادن خصایص شهرهای دیگر به هر حال باید از شهری شروع کرد که خود ناگفته می‌ماند. برای من، این شهر ونیز است.شهرهای نامرییایتالو کالوینوترانه یلداپایان روز اول سفر جنوب خراسان بود و هوا داشت کم کم تاریک می‌شد. با راهنمایی یکی از اهالی شهر نشتیفان به خرگرد در پنج کیلومتری خواف و به محل اقامتگاه بومگردی رسیدیم. به محض ورود خودم را در مقابل منظره ای دیدم که پانزده سال انتظارش را کشیده بودم. درب حیاط خانه قدیمی‌که باز شد، فاصله من و مدرسه غیاثیه خرگرد فقط یک باغ انار سر سبز بود.مدرسه‌ای که فقط در تصاویر دیده بودمش آنجا، روبروی من، آشنای آشنا ایستاده بود و شگفت اینکه اتاقی که برای اولین در آن ساکن می‌شدیم هم به همان آشنایی بود.ماجرا به دوران دانشجویی‌ام برمی‌گشت. درسی داشتیم به نام سیر اندیشه های معماری که استاد برای هر دوره تاریخی، صاحب‌نظری را دعوت می‌کرد تا آثار آن دوره را مرور کند و یکی از دانشجویان تا انتهای ترم به تحقیق در مورد ویژگی های معماری آن دوره می‌پرداخت. من با شناخت کم و علاقه ای اولیه، معماری دوره تیموریان را انتخاب کردم. استاد این بخش مرحوم مهندس محمد مهریار به شدت این شناخت و علاقمندی را در من تقویت کرد. در همین کلاس با دو معمار پدر و پسر، قوام‌ الدین و غیاث الدین شیرازی و آثار آنها از جمله مدرسه غیاثیه خرگرد به عنوان یکی از شاخص ترین بناهای این دوره آشنا شدم و بعد از آن همیشه آرزو داشتم جنوب خراسان و این بنا را ببینم.پانزده سال بعد این فرصت فراهم شد تا سفری به این منطقه داشته باشیم، سفری بسیار به یاد ماندنی. پس از اتفاقات بسیار که در کنار وقایع و خاطرات سفر، شرح مفصلی دارد، کمی ‌بر حسب تصادف و بیشتر به دلیل بختِ خوش در اقامتگاه بومگردی غیاثیه خرگرد، در اتاقی که منظری استثنایی به مدرسه داشت ساکن شدیم. این اولین حضور من در این اقامتگاه بود. اولین برخوردها همیشه مهم هستند.تصویر 1- اقامتگاه بومگردی غیاثیه خرگردتصویر 2- منظر مدرسه از پنجره اقامتگاه2.بازرگانی را شنیدم که صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل بنده خدمتکار شبی در جزیره کیش مرا به حجره خویش در آورد همه شب نیارمید از سخن‌های پریشان گفتن که فلان انبازم به ترکستان و فلان بضاعت به هندوستان است و این قباله فلان زمین است و فلان چیز را فلان ضمین، گاه گفتی خاطر اسکندری دارم که هوایی خوشست باز گفتی نه که دریای مغرب مشوش است سعدیا سفری دیگرم در پیشست اگر آن کرده شود بقیت عمر خویش به گوشه بنشینم. گفتم آن کدام سفرست؟ گفت گوگرد پارسی خواهم بردن به چین که شنیدم قیمتی عظیم دارد و از آنجا کاسه چینی بروم آرم و دیبای رومی ‌به هند و فولاد هندی به حلب و آبگینه حلبی به یمن و برد یمانی به پارس و زان پس ترک تجارت کنم و بدکانی بنشینم.انصاف ازین ماخولیا چندان فرو گفت که بیش طاقت گفتنش نماند، گفت ای سعدی تو هم سخنی بگوی از آنها که دیده‌ای و شنیده‌ای. . .سعدی، باب سوم گلستانمواجهه اول مشاهده اشتراک‌ها و تفاوت‌ها است. در سفر از سنگرهای امنِ محل زندگی مانند نسب، شهرت، زبان و. . . دور می‌شویم و تنها و بدون نقاب مقابل قضاوت بیگانگان و غریبه ها قرار می‌گیریم. معمولا برای این وضعیت غربت برنامه ریزی و خود را تجهیز می‌کنیم. به برگشت به خانه فکر می‌کنیم در حالیکه در بازگشت دیگر نه آن خانه، خانه ایست که ترکش کردیم و نه ما آن مسافر سابق. در ته دل می‌دانیم واقعیت و جریان سفر آنگونه که برنامه ریزی می‌کنیم پیش نخواهد رفت. این موضوع بر اضطراب سفر می‌افزاید. این موضوع که در کنار چیزهایی که انتظار دیدنشان را داریم و برای مواجهه با آنها برنامه ریزی کرده ایم چه بسیار چیزهایی وجود دارند که هیچ تصوری از آنها نداریم هم هیجان انگیز است و هم نگران کننده. پس به خیال‌پردازی درباره‌ی سفر روی می‌آوریم و برنامه ها و اتفاقات و فضاها را در ذهنمان بر اساس تجربیات قدیمی ‌بازسازی می‌کنیم. با دیدن تصاویر و تصور کردن خود در میان بناها و مناظر، میل خود را به مکان بالا می‌بریم. این میل و اشتیاق به یک مکان می‌تواند میل به انسان‌هایی که در آن مکان زندگی می‌کنند را هم بر انگیزد تا آنها را به چشم غریبه نبینیم و حتی در اولین دیدار هم آشنا به نظر آیند. همه تلاش‌مان در مواجهه با هر فرد یا فضای جدید، جستجو به دنبال نشانه های آشنا و ترجمه‌ی اتفاقات، حرکات و رفتارها به تجربیات گذشته و مقایسه آن با آنچه انتظار داشتیم، همه و همه برای غریبه نماندن است.همیشه در سفر احساسات متفاوتی دارم. بین لذت سفر و نوستالژی و دلتنگی برای خانه در تناقض ام. می‌دانم موقتی‌ام و بازگشت و دیدارِ آشنا در کار خواهد بود. از سویی این آگاهی از بازگشت به سوی خانه آرامش‌بخش است از سوی دیگر ذوق کشف فضاهای جدید و بودن در جایی که هیچ گاه نبوده ام هیجان انگیز است و همزمان از دست دادن لذت سفر و تجربه‌ِی مکان جدید هم ناراحت کننده است.این حس غریبه بودن، گذران بودن و موقتی بودن در سفر البته رویه‌ی دیگری نیز دارد: امکان به اشتراک گذاری احساسات. همانگونه که در سفر بدون سنگر و پوشش های امن محل زندگی هستیم از نقاب شخصیت های ساختگی و تحریف شده مان نیز به دور هستیم، اجتماعی که ما را به آن شخصیت می‌شناخت و با بازخورد های خود آن را به گونه ای به ما تحمیل می‌کرد دیگر وجود ندارد. غریبه های که می‌دانیم مدت زمان کمی ‌را با آنها به اشتراک خواهیم گذاشت مخاطب خوبی برای تمرین شخصیت ها و رفتارهای جدید هستند. منِ درونگرا در سفر اهل معاشرت و اجتماعی می‌شوم، زودرنجی و گوشه گیری‌ام در سفر تبدیل به شوخ طبعی و بذله گویی می‌شود. در سفر است که آرزوهای دراز و ایده های مالیخولیایی وسوداهای غریب را بلند بلند به زبان می آورم.غریبه ها افرادی مناسب برای هم صحبتی و تمرین ایده هایی هستند که در جمع آشنایان قادر به ابرازشان نیستم، گویی غریبه ها در سفر آشنا ترندتصویر3- مدرسه غیاثیه خرگرد3.آه ای زائردر رم به دنبال رم می‌گردیو در رم، رم را نمی‌یابیفرانسیسکو دکودواگر به خودم برگردم، والریا لوییزلی-کیوان سررشتهدر اقامتگاه بومگردی غیاثیه خرگرد هم در اولین مواجهه و در بدو ورود غریبه‌ای بودم که به دنبال نشانه های آشنا می‌گشتم. احتمالا هرچه از این اقامتگاه بگویم چیزی از خانه ام گفته ام، از خانه ای که باز هم نگفته خواهد ماند. با اینکه پیش از ورود حدس می‌زدم با اتفاقی شبیه تجربه‌ی هتل مواجه شوم ولی کم‌کم به جای گشتن به دنبال نقاط تشابه و آشنا مقایسه ای شکل گرفت. دوگانه ای بین ویژگی‌هایی که برای هتل ها می‌شناختم و این فضای جدید که اقامتگاه بومگردی نام داشت:بر خلاف هتل ها که با تابلو های بزرگ، پیش ورودی ها، نورپردازی و لابی مجلل، در همان ورود مخاطب را تحت تاثیر قرار می‌دهند. اقامتگاه بومگردی خانه‌ای بود مثل بقیه خانه های محله که حتی پیدا کردن آن هم در میان همسایه ها مشکل بود، تابلو و لابی مجللی نداشت. این حس و حال و روحیه بی تکلف در بقیه اجزا و فضاهای ساده‌ی اقامتگاه هم جریان داشت.در هتل سعی می‌شود همه چیز تازه و نو، تمیز و شفاف و صیقلی به نظر برسد ولی با ورود به اقامتگاه بومگردی با فضایی یاد آور گذشته و مناظر و اشیاء خاطره انگیز روبرو شدیم. تجیهزات و لوازم و مبلمان هتل اغلب همان است که انتظارش را می‌کشید ولی در اینجا هر شیء ما را به خاطره ای وصل می‌کرد و هر وسیله‌ای داستان ها داشت و هر قسمت از اتاق، راهرو و حیاط را باید کشف و بازشناسی می‌کردیم. وسایل و ظروف هتل با آن برچسب هایی که نام هتل روی آنها نوشته شود، پیوسته یادآوری می‌کند که مهمان مجموعه هستید در حالیکه اشیاء و ظروف اقامتگاه بومگردی که اغلب مشابه آن را در خانه داشتیم به ما حس صاحبخانه بودن و میزبانی می‌داد.خدمه هتل با لباس های یکسان و تعداد زیاد تقریبا در همه جا هستند و با اینکه همگی اتیکتی دارند که نامشان بر آن نوشته شده، ولی نمی‌دانید که آنها را با چه عنوانی مخاطب قرار دهید در حالیکه در اقامتگاه بومگردی خدمه کمی‌حضور داشتند که از ابتدا به گونه ای با ما همراه شدند که انگار مدتهاست آشنا هستند و مهمان خانه شان هستیم و همه در طول اقامت به اسم کوچک صدایشان زدیم.تامین آسایش و راحتی کلید‌‌واژه خدمات هر هتل یا اقامتگاهی است، هتل ها این راحتی را در تامین سکوت حداکثر و فضای شخصی و تنهایی برای شما فراهم می‌سازند. علامتDon’t Disturb مهمترین شاخصه این راحتی است. در حالیکه در اقامتگاه بومگردی این راحتی از طریق احاطه شدن در فضایی گرم و پیدا کردن کسانی که تجربه و مقصد مشابه دارند و معاشرت با آنها فراهم می‌شد؛ فضای زنده عمومی ‌و حیاط‌هایی که در آنها مهمانان به معاشرت، شنیدن موسیقی، گپ و گفت، دیدن مراسم محلی و ... می‌پرداختند و در هر ساعت شبانه روز گروهی با کوله پشتی و تجهیزات سفر با سر و صدای زیاد به مجموعه وارد یا از آن خارج می‌شدند. در این همهمه و شور بود که ما غربت را فراموش کرده و با حس آشنای محیط احساس راحتی می‌کردیم، دیگر غریبه نبودیم و حسی از تعلق به فضا در ما به وجود آمده بود.هتل‌ها به دنبال زنجیره‌ای شدن، تکرار و همسان سازی روش‌ها، خدمات، حتی تجهیزات و مبلمان هستند در حالیکه اقامتگاه بومگردی به دست افرادی با تجربه‌ی محلی مبتنی بر آداب و رسومِ میزبانیِ منطقه اداره می‌شد و به جای تجربه‌ای تکرار شونده به دنبال تجربه‌ای منحصر به فرد بود. به جای گرایش به تکنولوژی‌های نو به رویکردهای محلی و بومی‌ توجه داشت و پاسخ‌های شخصی و ویژه‌ای را ارایه می‌کرد. اقامتگاه بومگردی در مقابل نظم و دیسیپلین حاکم بر هتل ها و چیدمان و صحنه آرایی برنامه ریزی شده‌ی آنها، آشکارا دارای یک شلختگی مشهود بود. همین نواقص، بی نظمی‌ها و نامرتبی ها بود که همانند ما انسان ها، این اقامتگاه را ناکامل و جایز الخطا و در نهایت بسیار آشنا می‌ساخت.تصویر 4- پرده های در و پنجره اتاق اقامتگاهتصویر 5- پرده های در و پنجره اتاق اقامتگاه4.وابی /سابی مفهومی‌است در زیبایی شناسی ژاپنی«وابی» به سادگی، تازگی یا سکوت اشاره دارد و به اشیا انسانی و طبیعی و یا وقار و زیباییِ نادیده گرفته شده، اطلاق می‌شود. همچنین به نابسامانی و نابهنجاری‌‌هایی گفته می‌شود که در فرایند ساخت به وجود می‌آیند و به شیء وقار و یگانگی اعطا می‌کنند. «سابی» آن زیبایی و آرامش آشنایی است که در اثر گذر زمان به دست می‌آید، هنگامی‌که زندگی شیء و ناپایداری و فناپذیری اجزا و زنگار و یا تعمیراتی که بر رویش اتفاق افتاده‌است، به نمایش گذارده می‌شود.این مفهوم بر سه اصل استوار است: همه‌چیز ناپایدار و موقتی است، همه چیز ناقص و ناکامل است، همه‌چیز ناتمام است.زیبایی و آشنایی آنچه که زنگ می‌زند، کِدِر می‌شود، زنگار می‌بندد و گَرد ِ زمان بر آن می‌نشیند، آنچه شکستنی‌ست، آنچه تَرَک برمی‌دارد یا تَرَک برداشته، آنچه باد و باران و خاک و آفتاب خورده، انچه دیر زمانیست که مانده است، برای ما آشنا شده و می‌خواهد بماند.به نظر می‌رسد هتل ها با آن تکلف، نظم، روشنایی، تمیزی و ظاهر بدون نقص، علامت‌های روی ظروف و اشیاء، لباس‌های یکسان، اتیکت‌های لوگو دار و نصب چندین ساعت پشت میز پذیرش و از همه مهمتر روم سرویس، خدمتی که با هر روز صبح و با هر بار خارج شدن از اتاق، ملحفه‌ها را عوض می‌کند، وسایل مصرف شده را جایگزین می‌کند و اتاق را مرتب و درست به شکل لحظه پیش از ورودمان در می‌آورد، می‌خواهند ناپایداری را گوشزد کنند. می‌خواهند هر لحظه یاد آوری کنند که قرار نیست مدت زیادی در آنها بمانیم و آنجا متعلق به ما نیست و به زودی خواهیم رفت. در حالیکه اقامتگاه بومگردی با آن خاطره انگیزی، صمیمیت و سادگی و نشانه های آشنا و نواقص و ناتمامی‌ خود می‌خواهد بگوید این اولین دیدارمان نخواهد بود، اینجا دیگر خانه‌ی ما شده است تا هر زمان می‌توانیم در اینجا بمانیم، هر وقت خواستیم می‌توانیم به اینجا بازگردیم و اینکه این دیدارِ آشنا قرار است تبدیل به خاطره‌ای شود که برای همیشه در گوشه ای از ذهن‌مان و با ما خواهد ماند.عقیل بهرا-تابستان 1397