چطور انتقاد (؟) کنیم تا نتیجه مثبت بگیریم؟

این یکی از سخت‌ترین سؤالات دنیاست! چون بطور کلی نقد کردن به این معناست که داری به کسی یادآوری می‌کنی که کاری رو اشتباه انجام داده یا اینکه باید بهتر از این انجام بده. پس وقتی ما کسی رو نقد می‌کنیم، حتی اگر اون نقد تند و تیز نباشه و خوب و آرام گفته بشه، می‌تونه برای اون فرد یادآورِ خوب نبودن یا کافی نبودن باشه و بهش احساس شرم بده. پس نقد به هر شکلی ممکنه باعث شرم بشه.اما آیا همیشه و برای همه دقیقاً همینطوره؟ نه! بعضی‌ها کمتر دچار احساس شرم میشن. شرم بطور کلی طبیعیه، اما افرادی که احساس امنیت درونی بیشتری دارن یا دید خاصی به نقد شدن دارن (کسانی که عمیقاً باور دارن که نقد، راهی برای بهبوده و اون رو به فال نیک می‌گیرن و مهارت مدیریت افکار و احساساتشون رو دارن)، معمولاً از نقد شدن کمتر اذیت میشن و بنابراین زیاد توی موضع تدافعی نمیرن. اما کسانی که احساس ناامنی درونی بیشتری دارن، خیلی بیشتر شرم رو تجربه می‌کنن. کسانی هم هستن که احساس ناامنی و ترسشون اونقدر زیاده که حتی اگر نقدشون هم نکنی، دچار شرم میشن و از خودشون دفاع و حتی بهت حمله می‌کنن. حتماً دیدید! این‌ها همون کسانی هستن که میگیم «همه چی رو به خودش می‌گیره! اصلاً کی با اون بود؟! اصلاً من با اون نبودم! اصلاً منظورم اون نبود!» خلاصه اینکه این افراد ناامن و همیشه شرمگین، معمولاً واکنش خوبی هم به نقد نشون نمیدن.بعلاوه اینکه اساساً نقد شدن به نوعی مورد حمله قرار گرفتنه. چرا؟ چون ما هر قدر هم مدرن و متمدن باشیم، بهرحال انسان هستیم و درست مثل اجدادمون مدام مراقبیم و سعی می‌کنیم در مقابل خطرات از خودمون دفاع کنیم. با این تفاوت که این خطر حالا دیگه در بیشتر مواقع، حیوانات وحشی نیستن و در این مورد خاص، این باورها و تمایلات ما هستن که مورد حمله می‌گیرن و ما می‌ترسیم و به حکمِ غریزه ازشون دفاع می‌کنیم. یعنی از نقد شدن احساس بدی پیدا می‌کنیم و به همین دلیل معمولاً واکنش خوبی نشون نمیدیم.پس به نظر میاد به دلایل مختلف و قابل درکی، همه ما در مقابل نقد، کمابیش دچار احساس شرم یا ترس میشیم و این تا حدی طبیعیه. اما خیلی از ما با کسانی سر و کار داریم -یا شاید خودمون هم همینطور باشیم- که از نقد خیلی اذیت میشن و هر طور نقدشون کنی بهم می‌ریزن و واکنش تندی نشون میدن. پس آیا نباید هرگز نقدشون کنیم؟ اگر موضوع حیاتی باشه چطور؟اگرچه ما در مرحله اول درباره دلایل احساس و واکنش منفی در مقابل انتقاد حرف زدیم، اما متأسفانه نمیشه گفت «برای اینکه رابطه خوبی داشته باشی، هرگز کسی رو نقد نکن»! چون گاهی نزدیک‌ترین افراد به ما که روی زندگیمون اثر جدی دارن، ممکنه رفتارهای مخربی بکنن و ما برای مراقبت از خودمون مجبور باشیم ازشون بخوایم که رفتارشون رو تغییر بدن. پس نمیشه گفت نقد نکن، اما میشه در قدم اول مفهوم نقد و بعد روشش رو ارزیابی و اصلاح کرد و بهبود داد.یادمه یک بار دوست نزدیکی، چیزی که با کلی ذوق و شوق خریده بودم رو زشت خطاب کرد و گفت «از چیِ این خوشت اومده آخه؟» من خیلی متعجب شدم، چون اگرچه سلیقه ما باهم خیلی متفاوته، اما من همیشه از هر چیزی که می‌خرید صادقانه تعریف می‌کردم، چون می‌دونستم از نظر او زیباست و این موضوع سلیقه شخصیه. بنابراین با ناراحتی گفتم: چرا این حرف رو می‌زنی؟! من دوستش دارم و به نظرم خیلی قشنگه! و دوستم در جواب بهم گفت: «بابا انتقادپذیر باش دیگه!»متأسفانه تعریف غلطِ خیلی از ما از نقد یا انتقاد -که رفتار و روش نادرست و ناکارآمدی رو به دنبال داره- باعث گرفتاری‌های بزرگی در روابطمونه. انتقاد بطور کلی، اشاره به یک ایراد و اشکاله. بنابراین شاید بشه گفت که همیشه به نوعی سایۀ عیبجویی روی گفتگوی انتقادی هست و حس خوبی به نقد شَونده نمیده، اما می‌تونیم فضای نقد رو تلطیف کنیم تا احتمالِ ایجاد احساس ناخوشایند در فرد نقد شونده و تنش در گفتگو رو کاهش و احتمالِ گرفتن نتیجه بهتر رو افزایش بدیم. اما چطور؟خصوصی حرف بزنیم. به هیچ وجه کسی رو در جمع یا در مقابل حتی یک فرد دیگه -هر قدر نزدیک و آشنا و صمیمی- نقد نکنیم.برای گفتگو زمانی رو پیشنهاد بدیم و از قبل اعلام کنیم که می‌خوایم درباره چه موضوعی حرف بزنیم. صبر کنیم تا طرف مقابل هم آماده گفتگو باشه. و بعد گفتگو رو کش ندیم و طولانی نکنیم. روشن حرف بزنیم، اما حرف‌هامون رو تکرار نکنیم و حاشیه هم نریم.بدجنسی نکنیم. اگر واقعاً موضوع خاصی هست که فکر می‌کنیم می‌تونه تغییر کنه و این تغییر اوضاع رو بهتر می‌کنه و واقعاً می‌خوایم که انجامش بدیم، خوبه. انجامش بدیم. اما از این فرصت برای تخریب فرد مقابل استفاده نکنیم. عیب‌های دیگه‌اش رو به روش نیاریم و... خلاصه اینکه عقده‌گشایی نکنیم. تصمیمی که از سر خشم باشه، با تصمیم از سر نارضایتی و تلاش برای بهبوند اوضاع فرق داره. اگر خشمگین هستیم، بهتره اول صبر کنیم تا آتش خشممون فروکش کنه و بعد گفتگو کنیم.فرد رو از نقدی که بهش داریم تا حد ممکن جدا کنیم. یعنی اگر او اشتباهی کرده یا از نظر ما کار خیلی بدی کرده، خودش رو آدم بدی ندونیم و بنابراین شخصیت او رو تماماً زیر سؤال نبریم. یعنی موقع نقد کردن، درباره اون رفتار و موضوع مشخص حرف بزنیم. مثلاً به جای اینکه بهش نسبت دروغگویی بطور کلی بدیم، درباره عدم صداقتش در اون زمان و موضوع خاص حرف بزنیم. یعنی به جای اینکه بهش بگیم «تو آدم بد یا دروغگویی هستی» بهش بگیم که اون رفتار خاصش -چه یک بار و چه تکراری- از نظر ما معنای بدی داشته و بعد درموردش گفتگو کنیم.به جای تمرکز بر «تو» درباره «ما» حرف بزنیم و نقطه مشترکمون «ما» و «رابطه ما» باشه. تمرکز بر تو، می‌تونه احساس مورد حمله واقع شدن به طرف مقابل بده.نقد رو به صورت درخواست و پیشنهاد مثبت بیان کنیم و نه حمله یا حتی تلاش برای تغییر و اصلاح. یعنی در ادامه مثال قبل، به جای اینکه بهش بگیم «دیگه دروغ نگو» بگیم «ازت می‌خوام با من صادقانه و راحت حرف بزنی.»نقش خودمون رو فراموش نکنیم. مثلاً اگر قصد داریم از دوست یا همسرمون درخواست کنیم که با ما صادقانه‌تر رفتار کنه، بهتره از خودمون بپرسیم که آیا در مقابل صداقت او واکنش خوبی نشان خواهیم داد، حتی وقتی برامون ناخوشاینده؟ و اگر متوجه شدیم که واکنش‌های منفی ما طرف مقابلمون رو به پنهان‌کاری و دروغگویی ترغیب کرده، روی اصلاح رفتار خودمون کار کنیم و به او هم قول بدیم که ظرفیت بیشتری برای شنیدن حرف‌های صادقانه‌اش در خودمون خواهیم ساخت.از ابتدا تا انتها مثبت باشیم. در ابتدای گفتگو با فرد مقابل، بابت زمان و فرصتی که برای گفتگو بهمون داده ازش قدردانی و تشکر کنیم. در ابتدا یا در طول گفتگو به خوبی‌هاش اشاره کنیم و در انتها هم بابت شنیدن حرف‌هامون ازش تشکر کنیم.برای شنیدن جواب یا گرفتن نتیجه، عجله نکنیم و فرد مقابل رو تحت فشار نگذاریم. صبور باشیم. ممکنه مدت زیادی طول بکشه تا فرد مقابل، حرف ما رو درک کنه، بخواد که برای تغییر تلاش کنه و بعد موفق بشه. هر چه موضوع جدی‌تر و مربوط به عادتِ رفتاریِ قدیمی‌تری باشه، تغییرش سخت‌تره. و حتی اگر موضوع/رفتار بارها تکرار شد و فضا برای تکرار گفتگو فراهم و مناسب بود، باز هم درموردش حرف بزنیم، البته بدون فشار آوردن و عجله. و اگر فضا فراهم و مناسب نبود، صبر کنیم. بدونیم که داریم عیب و ایراد کسی رو هر قدر کوچک، بهش یادآوری می‌کنیم و بپذیریم که حتی اگر نقد ما کاملاً درست باشه، بهرحال احتمالاً احساس ناخوشایندی در او ایجاد می‌کنیم. حواسمون باشه که ممکنه فرد مقابل ما به هر دلیلی (طبیعت انسانی، احساس ناامنی و...) از نقد شدن خیلی ناراحت بشه و واکنش خوبی نشون نده. پس اگر کسی واکنش منفی نشون داد، برآشفته و خشمگین نشیم. درکش کنیم. مخصوصاً اگر می‌دونیم که مسأله عزت نفس و ناامنی درونی داره، باهاش صبور باشیم و مدارا کنیم.با همه این توضیحات، همچنان باید یادمون باشه که نقدی که ما به دیگری وارد می‌دونیم، نظر ماست و ممکنه فرد مقابل ما دیدگاهش کاملاً متفاوت باشه. شاید حرف ما رو درک نکنه. یا شاید درک کنه و حتی خواهان تغییر باشه، اما درش موفق نشه. بهرحال به خاطر بسپریم که حتی با بهترین تلاش و بیشترین صبر هم ممکنه نقد ما اثرگذار نباشه و تغییری رخ نده. در این صورت باید اون موضوع رو بپذیریم و رها کنیم.پیشنهاد: قسمت 6 پادکست «رسیدن» به نام «پذیرش یا تسلیم؟»