پرتو درمانی چیست و چه عوارضی دارد؟

پرتو درمانی به اختصار RT ،RTx یا XRT گفته شده و با استفاده از پرتوهای یونیزه کننده انجام می‌شود، به طور کلی به عنوان بخشی از درمان سرطان برای کنترل یا از بین بردن سلول‌های بدخیم و توسط یک شتاب دهنده خطی ارائه می‌شود. پرتو درمانی ممکن است در برخی از انواع سرطان و در یک ناحیه خاص از بدن، قابل درمان باشد. گاهی از پرتو درمانی به عنوان درمان کمکی برای جلوگیری از عود تومور پس از جراحی استفاده می‌شود.پرتو درمانی چیست؟پرتو درمانی به دلیل توانایی در کند کردن رشد سلول‌ها، معمولاً به صورت مستقیم روی تومور سرطانی اعمال می‌شود. تابش یونیزه با آسیب رساندن به مولکول DNA بافت سرطانی منجر به مرگ سلول‌های آن می‌شود. پرتوهای تابشی برای محافظت از بافت‌های طبیعی (مانند پوست یا اندام‌هایی که تابش باید از آن‌ها عبور کند) از چندین زاویه به تومور تابانده می‌شوند و به این ترتیب دوز جذب شده بسیار بیشتری نسبت به بافت سالم دریافت می‌کنند.نحوه استفاده از پرتو درمانی به نوع تومور، محل، مرحله و همچنین سلامت عمومی بیمار بستگی دارد. تابش کامل بدن (TBI) یکی از روش‌های پرتو درمانی است که برای آماده سازی بدن برای پیوند مغز استخوان استفاده می‌شود. براکی تراپی که در آن یک منبع رادیواکتیو در داخل یا کنار ناحیه‌ای که نیاز به درمان دارد قرار می‌گیرد.در براکی تراپی طی مراحل درمان سرطان‌هایی مانند سرطان پستان و پروستات، در معرض قرار گرفتن بافت سالم را به حداقل می‌رساند. پرتو درمانی در شرایط غیر بدخیم از جمله درمان عصب سه قلو، نوروم آکوستیک، بیماری چشم ناشی از تیروئید، ناخنک، تومور سلول ژانت در غلاف تاندون و جلوگیری از رشد اسکار کلوئیدی، تنگی عروق و استخوان‌سازی هتروتوپیک کاربرد دارد.کاربردهای پرتودرمانیقبل از پرتو درمانی میزان حساسیت بافت تومور به اشعه و قدرت آن در درمان سرطان قابل اندازه گیری است. به عنوان مثال، سرطان خون با پرتودرمانی قابل درمان نیست. سرطان لنفوم در یک ناحیه خاص، ممکن است کاملاً با پرتو درمانی قابل درمان باشد. بسیاری از تومورهای شایع و متوسط ​​در مراحل اولیه به طور معمول با پرتو درمانی درمان می‌شوند. به عنوان مثال سرطان پوست غیر ملانوم، سرطان سر و گردن، سرطان پستان، سرطان دهانه رحم، سرطان مقعد و سرطان پروستات.سرطان‌های متاستاتیک به طور کلی با پرتو درمانی قابل بهبود نیستند زیرا درمان سرطان انتشار یافته با کاربرد اساسی این درمان مغایرت دارد. قبل از آغاز پرتو درمانی، سی تی اسکن برای شناسایی تومور و ساختارهای طبیعی اطراف انجام می‌شود. موقعیت‌یابی در این مرحله بسیار مهم است زیرا بیمار باید در هر بار درمان در موقعیت یکسانی قرار گیرد. بسیاری از دستگاه‌های موقعیت‌یاب به این منظور ساخته شده‌اند. پاسخ تومور به پرتودرمانی به اندازه آن نیز مربوط است.به دلیل رادیولوژی پیچیده، تومورهای بسیار بزرگ کمتر از تومورهای کوچکتر یا میکروسکوپی به تابش پاسخ می‌دهند. از استراتژی‌های مختلفی برای غلبه بر این مشکل استفاده می‌شود. رایج‌ترین روش، جراحی و برداشتن تومور قبل از پرتودرمانی است. این امر معمولاً در درمان سرطان پستان با برداشتن موضع گسترده یا ماستکتومی و به دنبال آن پرتودرمانی کمکی انجام می‌شود. روش دیگر، کوچک کردن تومور با شیمی درمانی نئوادجوانت قبل از پرتودرمانی رادیکال است.روش سوم، افزایش حساسیت به اشعه، با تجویز داروهای خاص طی دوره پرتودرمانی است. نمونه‌هایی از داروهای حساس به پرتوی سیس پلاتین، نیمورازول و استوکسیماب هستند. تأثیر پرتو درمانی بین انواع مختلف و گروه‌های مختلف سرطان متفاوت است. به عنوان مثال برای سرطان پستان پس از جراحی محافظتی، پرتو درمانی میزان عود بیماری را به یک دوم کاهش می‌دهد.انکولوژی پرتوی چیست؟انکولوژی پرتوی، یکی از شاخه‌های تخصصی پزشکی برای تجویز پرتودرمانی است و با رادیولوژی یعنی استفاده از پرتو در تصویربرداری پزشکی و تشخیصی متمایز است. گاهی پرتودرمانی با هدف درمان یا به عنوان درمان کمکی یا برای تسکین علائم استفاده شود. همچنین ترکیب پرتودرمانی با جراحی، شیمی درمانی، هورمون درمانی، ایمونوتراپی یا ترکیبی چندگانه از این روش‌ها معمول است.رادیوبیولوژی چیست؟رادیوبیولوژی یا زیست‌شناسی پرتوی رشته‌ای از علوم پزشکی بالینی است که در آن عملکرد تابش یونیزان بر موجودات زنده، به ویژه اثرات پرتوی بررسی می‌شوند. اشعه یونیزه به طور کلی برای موجودات زنده مضر و به طور بالقوه کشنده است. شایع‌ترین تأثیرات قرار گرفتن در معرض اشعه، القا سرطان با یک دوره نهفته از سال‌ها یا دهه‌ها پس از مواجهه است.دوزهای بالای تابش اشعه، باعث سوختگی چشم‌گیر یا حتی مرگ از طریق سندرم پرتوی حاد شود. اما از دوزهای کنترل شده اشعه با طول موج خاص، برای تصویربرداری و رادیوتراپی در درمان سرطان و تیروتوکسیکوز استفاده می‌شود.عوارض پرتودرمانی چه هستند؟پرتو درمانی به خودی خود بدون درد است. بسیاری از درمان‌های تسکینی با دوز کم (به عنوان مثال، پرتودرمانی متاستازهای استخوانی) حداقل عوارض جانبی را ایجاد می‌کنند یا هیچ عارضه جانبی ندارند. اگرچه درد کوتاه مدت را می‌توان در روزهای بعد از درمان به دلیل فشار ادم بر اعصاب ناحیه تحت درمان تجربه کرد. دوزهای بالا عوارض جانبی متفاوت و حادی در طول درمان، ماه‌ها یا سال‌های پس از آن (عوارض جانبی طولانی مدت) یا پس از درمان مجدد (عوارض جانبی تجمعی) ایجاد می‌کنند.ماهیت، شدت و طول مدت عوارض جانبی به اندامی که تابش را دریافت کرده، نوع تابش، دوز، شیمی درمانی همزمان و سلامت عمومی بیمار بستگی دارد.اشعه یونیزان برای موجودات مضر و بالقوه کشنده است. بیشترین عارضه جانبی ناشی پرتو درمانی به دو دسته کلی دسته‌بندی می‌شوند:اثرات قطعی (واکنش‌های مضر بافتی) که تا حد زیادی به دلیل از بین بردن یا سو عملکرد سلول‌ها به دنبال دوزهای بالای تابش رخ می‌دهنداثرات تصادفی، به عنوان مثال سرطان و اثرات توارثی شامل توسعه سرطان در افراد در معرض جهش سلول‌های سوماتیک یا بیماری وراثتی در فرزندان آن‌ها به دلیل جهش سلول‌های جنسی.بیشتر عوارض جانبی پرتو درمانی، قابل پیش‌بینی هستند و معمولاً به ناحیه تحت درمان محدود می‌شوند. از طرفی نوع و شدت عوارض وابسته به دوز هستند به عنوان مثال، دوز بالا برای درمان سرطان سر و گردن، می‌تواند با عوارض قلبی عروقی، اختلال عملکرد تیروئید و هیپوفیز همراه باشد. پرتودرمانی مدرن با هدف کاهش عوارض جانبی و کمک به بیمار در درک و مقابله با عوارض غیر قابل اجتناب انجام می‌شوند.از جمله عوارض جانبی رایج گزارش شده در پرتو درمانی موارد زیر هستند:خستگی: اغلب در اواسط دوره درمان ایجاد می‌شود و می‌تواند هفته‌ها پس از پایان درمان ادامه یابد.تحریک پوستی: مانند آفتاب سوختگی خفیف تا متوسط ​​هستند. تحریک پوستی بعد از قطع پرتودرمانی بهبود می‌یابد اما ممکن است پوست مانند قبل الاستیک نباشد.تهوع و استفراغ: عارضه جانبی عمومی در پرتودرمانی نیست و معمولاً چند ساعت پس از درمان مشاهده می‌شود. پرتو درمانی برای تومورهای سر و گردن با تأثیر بر مراکز تهوع یا دهلیز گوش داخلی می‌تواند باعث استفراغ حین یا پس از درمان شود اما این بیشتر یک پاسخ روانی محسوب می‌شود. تهوع به هر دلیلی با داروهای ضد استفراغ قابل درمان است.آسیب به سطوح اپیتلیال: آسیب ناشی از پرتودرمانی، ممکن است در سطوح اپیتلیال باقی بماند. بسته به ناحیه تحت درمان آسیب اپیتلیالی می‌تواند شامل پوست، مخاط دهان، حلق، مخاط روده یا مجرای حالب باشد. به طور معمول چند هفته از زمان درمان پوست شروع به صورتی و زخم شدن می‌کند. واکنش ممکن است در طول درمان و تا حدود یک هفته پس از پایان پرتو درمانی شدیدتر شود اما معمولاً سریع بهبود می‌یابد. واکنش‌های پوستی در مناطقی که چین‌های طبیعی در پوست وجود دارند مانند زیر سینه، پشت گوش و کشاله ران، دشوارتر است.زخم دهان، گلو و معده: اگر ناحیه سر و گردن تحت درمان باشند، درد و زخم موقتی در دهان و گلو ایجاد می‌شوند. در صورت شدید بودن، بلع نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد و ممکن است بیمار به داروهای مسکن یا مکمل‌های غذایی احتیاج داشته باشد. هنگام درمان بدخیمی و متاستازهای کبدی، ممکن است تابش باعث زخم معده یا اثنی عشر شود. روش، تکنیک و دستگاه مورد استفاده در کاهش این نوع عوارض جانبی مؤثر هستند.ناراحتی روده: سرطان انتهای روده ممکن است با پرتودرمانی به کلی درمان شود (درمان سرطان رکتوم یا مقعد) یا در اثر پرتودرمانی سایر ساختارهای لگن (پروستات، مثانه، دستگاه تناسلی زنان) تحت تأثیر قرار بگیرند که علائم معمول آن درد، اسهال و حالت تهوع هستند. مداخلات تغذیه‌ای ممکن است به اسهال ناشی از رادیوتراپی کمک کنند. تغییر در چربی، فیبر و لاکتوز رژیم غذایی طی رادیوتراپی، اسهال را کاهش می‌دهد.تورم: التهاب عمومی بدن و تورم بافت‌های نرم ممکن است در طول پرتو درمانی مشکلاتی ایجاد کند. این مسئله در طول درمان تومورهای مغزی و متاستازهای مغزی، خصوصاً در مواردی که از قبل فشار داخل جمجمه افزایش یافته باشد یا تومور باعث انسداد کامل لومن شود (به عنوان مثال نای یا برونش). مداخله جراحی ممکن است قبل از درمان با اشعه در نظر گرفته شود. اگر عمل جراحی غیرضروری یا نامناسب تشخیص داده شود، بیمار ممکن است در طول پرتو درمانی از استروئیدها برای کاهش تورم استفاده کند.ناباروری: غدد جنسی (تخمدان‌ها و بیضه‌ها) به اشعه بسیار حساس هستند و ممکن است به دنبال قرار گرفتن مستقیم در معرض دوز بالای پرتو، قادر به تولید گامت نباشند. برنامه‌ریزی درمانی برای تمام بخش‌های بدن به گونه‌ای طراحی شده است که اگر ناحیه اصلی درمان نباشند، دوز تجویزی غدد جنسی را به طور کامل غیر فعال نکند.اگر این مطلب بی شما مفید بوده است، آموزش‌های زیر نیز به شما پیشنهاد می‌شوند:مجموعه آموزش‌های علوم پزشکیروش های درمان سرطان — مختصر و مفیدشیمی درمانی چیست؟ | پاسخ تمام سئوالات شما به زبان سادهکارسینوما چیست؟ — به زبان ساده