تقلب با تو حلال است و تعهد بی‌‌تو حرام

بررسی جوانب مختلف تقلب و عوامل، نتایج پیدایش و فراگیری آن در میان دانشجویانسجاد صفاریه/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف« اینجانب سجاد صفاریه متعهد می‌شوم که متن زیر را شخصاً و بدون مشورت با کسی نوشته‌ام امضا»متن بالا نمونه‌ی اولیه‌ی شرافت‌نامه‌هایی‌ست که امروزه زیاد در دانشگاه‌ها به چشم می‌خورد. پس از شیوع ویروس کرونا، که همچنان چنگ بر گلویمان زده و زحمتش را کم ننموده، این شرافت‌نامه‌ها تنها دستاویزی‌ست که اساتید برای جلوگیری از تقلب گسترده‌ی دانشجویان به آن متوسل شده‌اند. حال که در این اوضاع که اعتماد بین افراد جامعه کم‌رنگ شده است و عینک بدبینی روی صورت‌هایمان جا خوش کرده، گرفتن شرافت‌نامه از دانشجوی شریف خود تناقض قابل‌تأملی ساخته و بحث تقلب را بیش از پیش بر زبان‌ها آورده است. نویسنده قصد دارد هرچند کوتاه و مجیز و به اقتضای حوصله‌ی خوانندگان به جوانب آن بپردازد.قانون ناخواندهبا فرض دانشگاه به عنوان یک سازمان مستقل که قوانین مشخص خود را دارد، عمل تقلب یک امر غیرقانونی تلقی و برای آن تنبیه در نظر گرفته می شود. حال مسئله اینجاست که تا چه زمانی تخطی از‌ یک قانون قبیح شمرده می‌شود. از دیدگاه روانشناسی یک قانون تا جایی قابلیت اجرایی‌شدن را دارد که مردم درستی و مشروعیت آن را پذیرفته باشند. وقتی که متولیان قانونی را ناعادلانه و بدون‌فکر به حساب آورند از میزان تعلق‌‌خاطر آن‌ها برای پایبندی به آن قانون کاسته می‌شود؛ پس برای جلوگیری از یک اقدام در یک جامعه‌ ممنوعیت آن تا زمانی اثر دارد که افراد جامعه به زشت و قبیح‌بودن آن آگاه باشند. حال سوال این است که آیا به راستی تقلب عملی ناشایست است؟ و اصلاً چرا باید به سمت آن نرفت؟این طرز تفکر که افراد را بر اساس نمره‌ی تمرین و امتحان سطح‌بندی و انتخاب می‌کند و اثر عوامل دیگر را در رسیدن به موفقیت درنظر نمی‌گیرد، دانشجو را تبدیل به یک تاجر می‌کند که تنها سرمایه‌ی خود را نمره و معدل خود می‌بیند، و به سمتی پیش می‌رود که سرمایه‌اش را افزایش دهد.ریشه‌ی مشکلاتبحث تقلب در سیستم آموزشی بحث تازه‌ای نبوده و مدت‌هاست که بر سر جزئیات آن صحبت می‌شود، اما یکی از مهم‌ترین دلایل پیدایش آن‌، استفاده از نمره به عنوان تنها ملاک ارزشیابی استعداد، دانش و توانایی محصل است. این طرز تفکر که افراد را بر اساس نمره‌ی تمرین و امتحان سطح‌بندی و انتخاب می‌کند و اثر عوامل دیگر را در رسیدن به موفقیت درنظر نمی‌گیرد، دانشجو را تبدیل به یک تاجر می‌کند که تنها سرمایه‌ی خود را نمره و معدل خود می‌بیند، و به سمتی پیش می‌رود که سرمایه‌اش را افزایش دهد. مشکل زمانی دو چندان می‌شود که اهرم فشار از سمت خانواده‌ها وارد می شود، به این صورت که نمره‌ی کم را به منزله‌ی عدم تلاش کافی فرزندشان می‌بینند. این ذهنیت در اساتید بیشتر به چشم می‌خورد و کسانی که در تمرین‌های مستمر طول ترم نمره‌ی خوبی کسب نکنند در چشم استاد به عنوان یک دانشجوی کاهل دیده می‌شوند. شاید استفاده از معیارهای مختلف نظیر پروژه‌های دانشجویی و یا حتی افزایش اثر کارهای عملی-آزمایشگاهی بر ارزیابی دانشجو می‌توانست اندک کمکی برای بهبود وضعیت دانشجو باشد. حال دانشجو که خود را در میانه‌ی میدان تنها و بی‌یاور می‌بیند برای دفاع از شرافت خود چاره‌ای نمی‌بیند جز آن‌که شرافت‌نامه‌ی تقلبی تقلب را پاره ‌کند!از سوی دیگر دانشجو‌ی امروزی علاوه بر مشکلاتی که پیشتر ذکر شد، یک مشکل بزرگ‌تر دیگر را پیش روی خود می‌بیند و آن ادامه‌ی تحصیل در خارج از کشور1 است. دانشجویی که در این بیابان تاریک نمی‌تواند آینده‌ای روشن برای شغل و زندگی خود متصور شود و هوس سفر کرده است، کوله‌ی راه می‌بندد. تنها اندوخته‌‌ی او نیز نمره و توصیه‌ی اساتید است.چه بسا اگر برای اساتید نیز نمره‌ی رد و قبولی در نظر می‌گرفتند و به نظرسنجی‌های بی‌فایده خود بسنده نمی‌کردند، اساتید این نیاز به اصلاح و به‌روزشدن را در خود احساس کرده و سعی در تحقق آن می‌نمودند.یکی از دلایلی که مفسرین در قباحت تقلب‌کردن می‌آورند عدم یادگیری و تعالی دانشجویان است که مغایر با هدفی‌ست که دانشگاه به سمت آن پیش می‌رود. تقلب‌کردن و وابسته‌بودن به شخص دیگر علاوه بر آن که در امروز دانشجو تأثیر دارد، باعث نهادینه‌شدن این ویژگی در شخص می‌شود. فردا که نوبت ثمره‌دادن این درخت است نباید میوه‌اش آفت‌خورده باشد و یا در درجه‌ی پایین‌تر نباید این درخت دانشجو، بی‌ثمر بماند. فرداروز که دانشجو دیگر در محیط دانشگاه نیست و باید توانایی‌اش را در حیطه‌ی کار و عمل به بوته‌ی آزمایش بگذارد، باید بتواند از این امتحان سربلند بیرون آید، چرا که در صورت شکست، عواقب به مراتب سنگین‌تری نسبت به هزینه‌ی تقلب‌کردن در دانشگاه در انتظارش است.طبق تحقیقات انجام‌شده در دانشگاه‌های آمریکا در سال 2017: پنجاه‌‌وهفت درصد دانشجویان به دلیل گرفتن نمره‌ی بهتر تقلب کرده‌اند.استاد متقلب!اما چیزی که باعث بی‌اثر‌شدن دلیل بالا می‌شود، عدم تناسب برخی از تمرین‌ها و امتحانات با یادگیری دانشجوست. هدف از این تمرین‌ها باید آن باشد که فرد بتواند دانش کسب‌شده‌ی خود را به مرحله‌ی عمل برساند تا یادگیری اصلی در آن مرحله اتفاق بیفتد. اما وضعیتی را متصور شوید که یک دانشجوی مستعد با انجام‌دادن تمرین چیز جدیدی فرا نگیرد، دانشجوی دیگر نیز با انجام‌ندادن تمرین وضعیتی مشابه خواهد داشت و دانشجویی این مسیر بیهوده را با تقلب طی می‌کند. در میان این سه نفر تنها کسی که مجازات می‌شود، فرد متقلب است! حال آنکه این تنبیه بیش از همه سزاوار استادی‌ست که چنین تمرینی را طرح کرده است. ولی در عمل دیواری کوتاه‌تر از دانشجو و سری بی‌دردسرتر از فرد متقلب نیست که تمام کاسه و کوزه‌ها بر سر آن شکسته شود.از نظر اساتید اما موضوع متفاوت است. آن‌ها گمان‌ می‌کنند که هدف تمرین علاوه بر یادگیری دانشجو یک نوع عامل کنترلی است که بر نحوه‌ی درس‌دادن آن‌ها نظارت دارد. نتیجه‌ی این تمارین می‌تواند ملاکی باشد تا استاد بداند کجا را گنگ و سریع پیش رفته و یا در کجا بیش از حد وقت گذاشته است؛ لذا این دانشجویان هستند که می‌توانند به استاد کمک کنند که ارائه‌ی بهتری داشته باشد؛ اما چیزی که در واقعیت اتفاق می‌افتد با این استدلال زمین تا آسمان فاصله دارد. دانشجو هنگامی که می‌بیند استاد هیچ بازخوردی از او دریافت نمی‌کند و همواره کار خود را می‌کند، کم‌ترین تعلق خاطر را نسبت به درسش پیدا می‌‌کند. با وجود پیشرفت وسیع تکنولوژی و تغییرات گسترده‌ی دانش جهانی وقتی هنوز استاد سرفصل موضوعاتی۲ را برای درس انتخاب می‌کند که سال‌هاست ویرایش نشده؛ آیا می‌توان به چنین استادی امیدی برای تغییر و اصلاح داشت؟ وقتی تقلب یا عدم تقلب دانشجو، استاد را به این فکر فرو‌نمی‌برد که شاید مشکل از جای دیگری‌ست، نمی‌توان انتظار داشت که دانشجو دست روی دست بگذارد و کاری برای خود نکند؛ چه بسا اگر برای اساتید نیز نمره‌ی رد و قبولی در نظر می‌گرفتند و به نظرسنجی‌های بی‌فایده خود بسنده نمی‌کردند، اساتید این نیاز به اصلاح و به‌روزشدن را در خود احساس کرده و سعی در تحقق آن می‌نمودند.چیزی که باید بیش از همه به آن توجه شود آن است که با خودمان صادق بمانیم. اگر تقلب را غیراخلاقی و قبیح می‌دانیم فارغ از هرچیز دیگری باید به اصول اخلاقی خود پایبند بمانیم. در صورتی که اصولمان را زیر پا بگذاریم خودمان به خودمان خیانت کرده‌ایم.تیشه‌ی تیز ناعدالتیبه هر روی، شاید قابل‌اتکا‌ترین نقطه در تاریکی تقلب؛ نا‌عادلانه‌بودن آن باشد. اگر دانشگاه را به یک مسابقه‌ی ماراتن تشبیه کنیم که دونده‌های آن دانشجویان باشند، همه باید موظف به طی‌نمودن مسیری یکسان باشند تا در نهایت برنده‌ی مسابقه در نهایت شایستگی به پیروزی برسد. در این میان اگر کسی راه را بی‌راهه رفته باشد و از مسیر میانبر استفاده کند، نه تنها خود را گول می‌زند بلکه راه را برای سایرین نیز باز می‌کند تا از مسیر میانبر بازشده بهره ببرند. در این میان تنها نتیجه‌ای که می‌توان متصور شد کشته‌شدن انگیزه و روح رقابت‌طلبی در سایر دونده‌های لایق و مستعد است؛ لذا اگر تقلب به هرچه تیز‌تر‌شدن این ناعدالتی کمک ‌کند باید از آن پرهیز کرد. ریشه‌کن‌شدن تقلب و حرکت در راستای مطلوبات دانشگاه، نه تنها نیازمند همراهی دانشجویان، بلکه در وهله‌ی اول محتاج همراهی اساتید و متصدیان دانشگاه است که دلسوزانه دانشجویان را در این مسیر ناهموار کمک کنند؛ نه آن‌که خود باری بر دوش آن‌ها شوند و مقصر تمام این مشکلات آموزشی را دانشجوی متقلب بدانند و به نوعی صورت مسئله را پاک کنند.در نهایت ذکر این نکته خالی از لطف نیست که در زمانه‌ای به سر می‌بریم که راهکار اساتید و مسئولین دانشگاه برای ممنوعیت تقلب، محدود به قلقلک‌دادن وجدان دانشجو با گرفتن شرافت‌نامه و یا اخراج و تنبیه فرد متقلب شده است ولی باید پیش از هرچیز مصداق‌های تقلب را برای خودمان روشن کنیم و مرزی مشخص برای آن ترسیم کنیم تا بتوانیم از آن جلوگیری کنیم. مرز باریکی بین کمک‌گرفتن و تقلب‌کردن وجود دارد که تمیزدادن این دو را مشکل می‌کند. ولی چیزی که باید بیش از همه به آن توجه شود آن است که با خودمان صادق بمانیم. اگر تقلب را غیراخلاقی و قبیح می‌دانیم فارغ از هرچیز دیگری باید به اصول اخلاقی خود پایبند بمانیم. در صورتی که اصولمان را زیر پا بگذاریم خودمان به خودمان خیانت کرده‌ایم. وقتی شکستن شرافت‌نامه امری عادی شود دیگر نمی‌توان افسار این سمند سرکش بی‌اخلاقی را بدست گرفت. «عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی...»پاورقی‌ها:۱- apply۲- syllabusمراجع: , Blankenship(2000)«relation of general deviance to academic dishonesty» Mathieu Bouville « Why is cheating wrong? »برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.