از وبلاگ تا شبکه‌ اجتماعی و تجربه کرونا

شرح حال نویسی مبتنی بر وب در گذر زمان چه تغییراتی کرده است؟امیرعلی نصیری (کارشناس ارشد فناوری اطلاعات و مدرس دانشگاه)پروفسور افرایم توربان و همکارانش در ویراست‌های مختلف کتاب فناوری اطلاعات برای مدیریت (از مراجع ارزشمند دانشگاهی در رشته مهندسی فناوری اطلاعات) به فراخور زمان، گزارش خوبی از وضعیت شرح حال نویسی مبتنی بر وب داده‌اند؛ پدیده‌ای که امروز به خوبی شاهد آن (و همچنین مزایا و معایبش) هستیم.اولین بار در پنجمین ویراست کتاب در سال 2006 (جلد اول، انتشارات دانشگاه پیام نور، گروه مترجمان، صص 196-195) به این اصطلاح اشاره می‌کند:«اينترنت فرصتي فراهم مي‌كند تا افراد نوشته‌هاي شخصي خود را با استفاده از فناوري موسوم به وبلاگ نويسي يا بلاگ نويسي منتشر كنند. بلاگ، يك وب سايت شخصي است كه براي عموم باز بوده و فرد در آن احساسات يا عقايد خود را بيان مي‌كند. افراد مي‌توانندداستان بنويسند، خبرها را نقل كنند و لينك‌هايي به مقالات و سايت هاي ديگر اينترنت ارائه كنند. در اغلب بلاگ‌ها به موارد جالبي برمي‌خوريد كه شايد آنها را در جاي ديگري نتوان يافت. در برخي ديگر، به سرعت در جريان مبحث مورد علاقه قرار مي‌گيريد .بلاگ‌ها به سرعت در حال رشد هستند، چنان كه بي‌بي‌سي نيوز آمار آنها را تا فوريه 2003 نزديك به 500 هزار تخمين زده است.بلاگ ها بعد از حملات تروريستي 11 سپتامبر 2001 و هنگام جنگ عراق در سال 2003 رايج‌تر شدند. افراد در جستجوي منابع اطلاعات بيشتر و همچنين روابط شخصي بودند. بلاگ ها براي افراد در زمان هاي استرس‌زا تسلي بخشند، چرا كه مردم احساس مي‌كنند مي‌توانند از طر يق آنها عقايدشان را به گوش همگان برسانند و اين امر منجر به ارتباط، همكاري و بحث‌هاي گروهي مي‌شود.ساختن بلاگ‌ها در حال ساده‌تر شدن است. برنامه‌هايي كه از blogger.com و ديگر سايت ها قابل پياده شدن هستند، بسيار كاربرپسند مي‌باشند. اين برنامه‌ها فضاي جديدي را در وب سايتشان براي بلاگ‌نویسان / بلاگرها (اشخاصي كه بلاگ‌ها را به وجودآورده و نگهداري مي‌كنند) فراهم مي‌نمايند تا هر روز در آن چيزي بنويسند .وبلاگ‌نويسان مي‌توانند به راحتي ويرايش كنند، مطلب اضافه نمايند و به سادگي با فشردن كليد ارسال هر چه را كه مي‌خواهند منتشر كنند.بلاگ‌ها به خاطر تمايل به ايجاد گروه هاي بسته خود مرجع، مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. بلاگ نويس ها به خاطر ابراز احساسات متقابل، خودستايي بيش از حد و اتصال بي‌حد به سايت‌هاي يكديگر سرزنش مي‌شوند. به هر حال، بلاگ‌نويس‌ها گروه‌هايي را ساخته و اصطلاحاتي قوي را ايجاد نموده‌اند.»هفت سال بعد و در نهمین ویراست همان کتاب در سال 2013 (انتشارات نماد اندیشه، امیرعلی نصیری، ص 33) پس از پیشرفت حیرت‌آور فناوری‌های مبتنی بر وب و ظهور وب 2 چنین می‌گوید:«وبلاگ یک وب‌سایت است که کاربران مطالبی را در آن برای سایر خوانندگان می‌نویسند. وبلاگ به خوانندگان اجازه می‌دهد تا در مورد مطالب اظهارنظر کنند. ایجاد آنها نسبتاً‌ آسان است. می‌توان از وب‌سایت‌هایی که امکان ساخت وبلاگ را در اختیار می‌گذارند، استفاده کرد؛ مانند Blogger و Wordpress. وبلاگ‌ها برای سازمان‌هایی که بازاریابی محتوا انجام می‌دهند، ابزار حیاتی محسوب می‌شوند و در آن اطلاعات ارزشمندی با مشتریان بالقوه و بالفعل به اشتراک گذاشته می‌شود.»در ادامه (همان، ص 34) به مفهوم شبکه اجتماعی اشاره می‌کند:« خدمات شبکه‌سازی اجتماعی (SNS) وب‌سایتی است که در‌ آن اشخاص با پروفایل خود تعریف می‌شوند و می‌توانند با دیگران تعامل داشته باشند، مانند فیسبوک و لینکدین. شبکه‌های اجتماعی با جوامع برخط متفاوتند؛ زیرا در آنها دسترسی به اطلاعات توسط اشخاص کنترل می‌شود... کاربران به‌طور متوسط روزانه 6 ساعت از وقت خود را صرف شبکه‌های اجتماعی می‌کنند (طبق داده‌های سال 2010).»حالا در سال 2020 با از سرگذراندن تجربه کرونا می‌توان نکاتی بومی را به این مطالب اضافه کرد که شاید جایش در این کتاب‌ها خالی باشد:1. با رواج شبکه‌های اجتماعی (نظیر فیسبوک و سپس اینستاگرام) از محبوبیت و رواج وبلاگ‌ها کاسته شده‌است.2. توئیتر فارسی در حال جایگزین کردن وبلاگ است (از حیث ابراز احساسات متقابل وخودستايي بيش از حد که بالاتر اشاره شد)؛ مثلاً به دو نمونه از توئیت‌های کاربری ایرانی (با شغلی فرهنگی) با 15 هزار فالوئر توجه کنید که یادآور دوران اوج وبلاگ‌ها در ایران است:ـ از خواب پا شدم عین خرس گشنمه!ـ شام چی دارین بچه‌ها؟3. محمود فرجامی (نویسنده و مدرس دانشگاه) در گفتگویی با سهند ایرانمهر (اسم مستعار و از تأثیرگذران فضای مجازی) آفت‌های این فضا رو به‌خوبی واکاوی می‌کنند. فرورتیش رضوانیه (روزنامه‌نگار و طنزپرداز) نیز در یادداشتی (روزنامه همشهری) می‌گوید: «... ما هیچ‌وقت هنگام وارد کردن تکنولوژی، آموزش را در کنار آن قرار ندادیم.»4. پادکست‌ها (به‌مثابه رادیوی اینترنتی) در حال رونق گرفتن و تبدیل به تریبونی برای اظهارنظر شدند که ممیزی‌های رسانه‌های رسمی را ندارند.5. لایو اینستاگرام پدیده دیگری است که در دوران کرونا و قرنطینه جای برنامه‌های تلویزیونی گفتگومحور را گرفت.6. بین رفتار مجازی و واقعی اکثر کاربران شبکه‌های اجتماعی تفاوت فاحشی دیده می‌شود. سعید عقیقی (منتقد سینما و مدرس دانشگاه) دلیل این مساله را وجود تظاهر در زندگی ایرانی‌ها می‌داند.