یارانه‌ی اغنیا از جیب فقرا!

دهک ثروتمند ده برابر دهک فقیر از دولت یارانه می‌گیرد!!... احتمالا بعد از خواندن عنوان متن چشمانتان گرد شده و حیرت کرده‌اید، اما متاسفانه با واقعیت تلخ اقتصاد ایران که سالها با آن دست به گریبان است مواجه شده‌اید. حتما با خود می‌گویید:« مگه میشه مگه داریم!!...» باید بگویم بله هم میشه هم داریم. بگذارید با یک مثال شروع کنیم. حوزه انرژی را در نظر بگیرید. یکی از اساسی‌ترین سیاست‌های کلان کشور پرداخت یارانه پنهان سنگین به مصرف‌کنندگان هر یک از حامل‌های انرژی نظیر برق، گاز، بنزین و... است. به عبارت دیگرهزینه فروش حامل‌های انرژی به مردم بسیار کمتر از هزینه تمام شده تولید است و مابه‌التفاوت این هزینه توسط دولت پرداخت می‌شود. مثلا یارانه سوخت پرداختی دولت برای تولید برق معادل 200 هزار میلیارد تومان در سال 99 بوده که تنها برای پرداخت یارانه همین یک قلم مصرف شده است. ناگفته پیدا است ثروتمندی که ریخت و پاش زیادی می‌کند و طبیعتا مصرف انرژی بیشتری دارد بسیار بیشتر از یک فرد معمولی که مصرف انرژی پایین‌تری دارد از این تخفیف دولتی بهره‌مند می‌شود. یعنی هر کس بیشتر مصرف کند سهم بیشتری از یارانه دولت دارد. همان طور که دیدید این جا عدالت قربانی می‌شود و پدیده‌ای مثل عنوان متن به وقوع می‌پیوندد. تازه مشکلات یارانه‌ پنهان انرژی اینجا تمام نمی‌شود. اینجاست که قاچاق‌چی‌های سوخت وارد می‌شوند. قاچاق‌چی می‌تواند سوخت را با قیمتی بسیار ارزان در مرزهای ایران بخرد و به راحتی با رد شدن از مرز، پول خوبی به جیب بزند. پس با یک سفر از ایران به پاکستان یا ترکیه، برادر قاچاق‌چی می‌تواند چند میلیون پول به جیب بزند. اخیرا هم استخراج‌کنندگان بیت کوین به این قافله پیوسته و به واسطه ارزان بودن قیمت برق سود زیادی می‌برند. پس بخش زیادی از یارانه‌ی انرژی هم به جیب قاچاق‌چی‌های سوخت و بیت کوین‌بازان می‌رود. اما هنوز قضیه ادامه دارد، دولتی که مقدار زیادی یارانه انرژی به صنایع مختلف تخصیص داده اجازه صادرات به خیلی از صنایع را نمی‌دهد تا به قول خودش از خروج سرمایه ملی(که همین یارانه است) جلوگیری کند، پس خواه ناخواه دچار خودتحریمی هم شده‌ایم. اگر خیال کردید قضیه تمام شده کور خوانده‌اید، دولتی که این همه هزینه پرداخت یارانه کرده طبق معمول کسری بودجه می‌آورد، دست به دامن بانک مرکزی می‌شود و پول چاپ می‌کند. چاپ پول یعنی تورم و فقر فزاینده برای مردم و در نتیجه کاهش درآمد مردم، دولت سال آینده یارانه انرژی را افزایش می‌دهد تا به مردم کمک کند و این چرخه معیوب سال به سال ادامه پیدا می‌کند. حال که به عمق فاجعه پی برده‌ایم از خود می‌پرسیم راهکار چیست؟ باید به این سوال پاسخ بدهیم که آیا گران شدن حامل های سوخت منجر به تورم می‌شود یا نه؟ یعنی اگر مثلا بنزین گران شود، آیا کالاهای دیگرهم به طور میانگین متناسب با آن گران می‌شود؟ جواب به طرز عجیبی منفی است. چندین بار در تاریخ ایران، قیمت بنزین گران شده است و آمارهای بانک مرکزی اثبات می‌کند که تورم آفرین نبوده است. در این حد که چندین بار تا به حال در مقاله‌های اقتصاددانان در جهان، هدف‌مندی یارانه‌های ایران به عنوانی مثالی از عدم ایجاد تورم به دلیل گران‌شدن بنزین اشاره شده است. (شاید بپرسید پس تورم حال حاضر ناشی از چیست که باید بگویم ربطی به گران شدن بنزین ندارد، یعنی اگر بنزین هم گران نشده بود بازهمین تورم را داشتیم. تورم کنونی علت دیگری دارد که توضیح آن در این متن نمی‌گنجد) -آیا حامل‌های انرژی را در داخل به قیمت جهانی بفروشیم؟ خیر. -آیا خوب است که هر چند وقت یک بار رایزنی کنیم و قیمت انرژی را افزایش دهیم؟ خیر خوب نیست که هرچند وقت یک بار سر قیمت سوخت بحث شود چون برای عوض کردن هرباره‌ی قیمت سوخت مجبور به مقدار زیادی رایزنی هستیم که خیلی زمان و انرژی‌بر است و عموما هزینه‌های اجتماعی و سیاسی زیادی دارد مثل فجایعی که در آبان 98 شاهد آن بودیم. یکی از راهکار‌های عالی این است که ابتدای هر ماه دولت مقدار مشخصی از هر کدام از حامل‌های انرژی شامل برق، گاز، بنزین و ... را به هر فرد تخصیص بدهد و بازاری تشکیل شود که در این بازار افراد بتوانند سهمیه‌ی اضافی انرژی خود را بفروشند و یا سهمیه‌ی اضافی افراد دیگر را بخرند و قیمت ها در همین بازار توسط مردم تعیین شود. هر کس که کمتر مصرف می‌کند(عموما کم درآمدها) از فروش سهمیه اضافی خود درآمدی کسب می‌کنند(که خود انگیزه‌ای برای صرفه جویی می‌شود) و هر کس که مصرف بیشتری دارد(عموما ثروتمندان) مجبورند هزینه مصرف اضافه خود را بپردازند اما به قیمت واقعی آن که در این بازار مشخص می‌شود. در این قیمت تعادلی، مثلا افرادی که ماشین ندارند می‌توانند سهمیه‌ی بنزین خود را بفروشند و پول آن را بدست آورند. مزیت این بازار برای دولت حداقل این است که کمتر نگران آلودگی هوا خواهد بود.همان‌طور که دیدید با این طرح عدالت برقرار شده و همه به صورت یکسان از دولت یارانه انرژی دریافت کرده‌اند. همچنین هیچ فشار اقتصادی ناشی از گران شدن انرژی به قشر ضعیف وارد نشده بلکه منجر به افزایش درآمدشان هم می‌شود.