باز هم نزدیک تر- (گاه بی گاهان- سی و یک)

شبِ زمستانیِ نسبتاً سردی است... در گوشۀ دنج و قشنگ و دلپذیری که میکائیل جهتِ رساندن من به آدریانایش تدارک دیده... در یک خانۀ صورتی آرام و دلگرم‌کننده‌...ساعت ده است... و ما _من و آدریانا_ ساکن و صامت نشسته‌ایم در دو طرفِ کاناپۀ بزرگِ اتاقم، در کنار هم... و نه خیلی نزدیک...و برابرِ شعله‌های ملایم و مهربانِ بخاریِ دیواری...و انگاری آتش‌بس و صلحِ موقّتی میان‌مان برقرار شده، نه از سر همدلیِ کامل...طوری که هر چند مغتنم می‌دارمش، قدری هم در دل احساس نگرانی می‌کنم و می‌ترسم حبابِ فریبندۀ این آشتیِ بلورین به تلنگری در هم بشکند... و باز هنگامۀ نبردی فرساینده برپا شود...در واقع دلم می‌خواهد همین الان در همین سَلَم و صفایی که بر سرمان شکوفه‌های سپیدِ سازش می‌بارد، شب‌بخیری بگوییم و او به خوابگاهِ دانشجویان بر کرانۀ رودخانۀ رهایی‌بخشِ راینبرگردد...و چند روزی هم_ تا دیدارهای بعدی_ به من فرصتِ بازسازیِ روانی بدهد...از نظر من، ضیافتِ کوچک و بی‌ادعای شام امشب، می‌تواند نقطۀ عطفی باشد جهت پایان‌بخشیدن به مراقبت‌های شبانروزی و مزاحمت‌های یک حضورِ تفتیش‌گرِ دائمی... و امیدوارم این روزگارِ شرم‌آورِ نقاهتِ دشوار و دیرپایم را نیز، به انجام رساند...پس مشتاقانه انتظار دارم که در انتهای این شبِ بانشاط و صمیمی، همراه با یک تشکرِ به‌رسم و راه و مخلصانه از اعماقِ قلبم، هر یک به احوالاتِ عادیِ خودمان برگردیم...یعنی معاشرتمان خلاصه شود به همان دیدارهای مختصر و صبحگاهیِ روز در میان، برای مشورت در امورِ سادۀ زندگیِ روزمره از طرفِ من، و تاریخِ هنر و معماریِ مشرق‌زمین از سوی او... و مثلاً در نهایت دست‌به‌دست کردنِ چند برگ یادداشت و ترجمه یا پاکتِ خریدِ خواربار...اما عجالتاً دلم نمی‌آید به او اشاره‌ای کنم دربارۀ خاتمۀ شب‌نشینی...بس که آسوده و بی‌دغدغه می‌نماید به چشمم... بی‌سخنی خرسند آرمیده در آن کنج خویش، آن طرف نیمکت...اینک که هر دو شامِ سبکی خورده‌ایم و من مطابقِ عادتِ مألوفِ میانمان، مهارت کم‌نظیرِ او را در هنرِ پختِ خوشمزه‌ترین خوراک‌های بهداشتیِ بابِ‌روز، صادقانه ستوده‌ام... و مابقیِ غذاهای‌ پخته و خام را در یخچال، برای مصرفِ هفتۀ آتیِ من ذخیره کرده‌ایم... ظرف‌ها را به همراهیِ هم شسته و نظم و ترتیبی نیز به ریخت‌وپاش‌ها داده‌ایم...و اینک یله‌داده مقابل آتش، مطابقِ سلیقۀ من، مغروق و مسحور، گوش سپرده‌ایم به «سوناتِ مهتابِ شوپن» و جرقه‌های ریزِ شعله‌های سرکش و نوای بارشِ نرمِ باران بر سفالِ شیروانی و شیشه‌های پنجره......در حقیقت همچنان نمی‌توانم مطمئن باشم که به دوستِ پرشورم خوش گذشته است یا نه...یعنی آن‌گونه که او پس از دیدنِ بستۀ حجیمِ هدیه‌اش و پاره‌پاره کردنِ کاغذهای آن، با بی‌رمق‌ترین حالتِ ممکن_ که خلافِ توقّعاتِ پیشینیِ من بود_ در ادامۀ سکوتی نسبتاً بلند، با آهنگی که رنگِ کسالت و دلسردی داشت، فقط گفت:«دستت درد نکند دکتر!... ولی چرا نمی‌توانی خیلی راحت و پاکیزه یک شیشۀ کوچک عطر ارزان‌قیمت هدیه دهی؟...»و در برابرِ پیشنهادِ من برای صرفِ یک گیلاس از شرابِ شیراز پس از شام، تذکّر داده بود که هرگز نمی‌خواهد به تنهایی مست کند...و من به او قول داده بودم که کتاب‌ها را خودم فردا صبح برایش خواهم آورد و برای نوشیدنی، یک قهوه به سبک امریکائی فراهم کرده بودم...اینک اما، از طرفی، همچنان در دلِ خویش امیدوارم که اگر برای مدتِ درازتری ساکت بمانم، به دودلی‌های احتمالیِ او میانِ بیشتر ماندن و رفتن، پایان خواهم داد...تا این که او ناگاه خمیازۀ صدادارِ بلندی می‌کشد و به یکبارگی، ولی خیلی نرم، یک دستش را زیر بازوی من می‌لغزاند و گونه‌اش را به شانۀ من تکیه می‌دهد و می‌گوید...«وای! چقدر خوابم گرفته...! خسته‌ام و برای برگشتن به خوابگاه هم کمی دیر است...»به او می‌گویم که برای محافظت در برابرِ باران، می‌تواند چتر مرا با خودش ببرد... و اگر احساس ناامنی می‌کند، می‌توانیم با هم مسیرِ خانۀ من تا خوابگاه او را قدم بزنیم...و تعمداً نمی‌گویم که من می‌رسانش... می‌دانم تا چه حد نسبت به هر گونه نشانۀ برتری‌جوییِ جنسیتی حسّاس است...با بی‌حالی می‌خندد:« می‌ترسی دکتر... که دعوتم کنی بمانم؟!...»پاسخی نمی‌دهم.... خیلی آهسته بازویم را از حلقۀ دست‌های او رها می‌کنم و از روی نیمکت برمی‌خیزم... و به طرفِ دستگاهِ پخش می‌روم، تا مثلاً خودم را مشغول نشان دهم به انتخابِ قطعه‌ای دیگر از مجموعۀ شبانه‌های خویش...و از پشتِ سر می‌شنوم که او باز با همان لحنِ جسورانه‌ای که دوست نمی‌دارم، کمی بلندتر می‌گوید:« هنوز هم درست مثلِ یک پسربچّه، بی‌دست‌وپا و خجالتی هستید؟...»بی آن که نگاهش کنم، آهسته و تا جایی که می‌توانم با قاطعیت می‌گویم:« یا شاید مثلِ یک پیرمرد محتاط و حسابگر...»« دکتر! خودت هم می‌دانی که به‌هیچ وجه پیرمرد نیستی... با آن عینک مطالعه و چند تارموی خاکستری، یک مردِ کامل و متأسّفانه خیلی جذّابی...»چند نفس در کشاکش بلع و هضمِ شیرینیِ تعارفِ مغازله‌وارِ او، بیهوده خود را به بالا و پایین کردن فهرستِ عناوینِ سونات‌های بتهوون و شوبرت سرگرم می‌کنم... و بعد فکر می‌کنم برای حل و فصلِ امور و محافظت از پیمانِ ناگفته و مغتنمِ ترکِ مخاصمه میانمان، باید فوراً چاره‌ای بیندیشم...این است که انفعال و گریز را رها می‌کنم تا با پرچم صلح وارد میدان شوم...می‌گویم:«آدریاناجان!... اگر قرار است هنوز برای مدّت نیم ساعتی... یا کمی بیشتر گپ بزنیم، با اجازه بروم و دو فنجان چایِ فوری فراهم کنم...»آدریانا بی‌درنگ جابه‌جا می‌شود و صاف می‌نشیند... به‌گمانم تهدیدِ ضمنیِ کلامِ مرا دربارۀ محدوده‌های مهلتمان، دریافته است... و الان دارد خود را برای تدارکِ حمله‌ای دیگر به جانبِ من آماده می‌سازد...اما برخلافِ انتظارم، لحظاتی بعد با آهنگی مصالحه‌جویانه، محزون و جدی می‌گوید:«الان می‌روم دکتر!... ولی الان لطفاً دو دقیقه بفرمایید اینجا بنشینید... با شما حرفی دارم...»آهنگِ بی‌تکلّفِ کلام و حالتِ آشتی‌آمیزِ رفتارش، که بی‌خطر و صادقانه می‌نماید، بازم می‌گرداند به جایگاهِ قبلی‌ام در کنار او روی کاناپه... و کمی دورتَرَک البته...بدون هیچ مقدمه‌چینی، بالبداهه می‌گوید:« یکی از همکلاسانم به من پیشنهاد داده که با او هم‌خانه شوم...»در حالی‌که می‌کوشم پیشاپیش در ذهن خویش، زوایای مختلفِ مسئلۀ احتمالیِ مستقبل را بررسی کنم، برای یافتن طریقی قابل فهمِ خود، برای ورود به موضوع، می‌پرسم:«از سکونت در پانسیونِ دانشگاه ناراضی هستید؟...»سر تکان می‌دهد و همچنان که صاف توی چشمم خیره شده، با همان حالتِ محزون و محکم ادامه می‌دهد:« نه! مقصودم بیشتر از این‌هاست...»«بیشتر از این‌ها؟...خدای نکرده یعنی مشکلی در خوابگاه برایتان پیش آمده؟...»باز سرش را طوری می‌جنباند که گوشواره‌های بزرگش آونگ‌وار تکان می‌خورد و صدا می‌دهد...«این خوابگاهِ خراب‌شده را ول کنید... می‌گویم دوستم خیلی از من خوشش آمده است...»شاید خوابم می‌آید که ذهنم این‌طور غبارآلود است و از میانِ تراکمِ غلیظِ ابرهای ابهام، معنای حرف‌هاش را نمی‌فهمم...زیر لب و با تردید می‌گویم...«خوب این که مشکلی نیست... البته خوب باید مطمئن باشید که اگر تصمیمتان تغییر کرد، امکان بازگشت به خوابگاه دانشگاه از دست نرود... می‌شود مثلاً این پیشنهاد را به صورت مشروط و محضِ امتحان پذیرفت... اگر این خانمِ همکلاسی شما هم موافق باشند...»انگار از حواس‌پرتی و پرچانگی من کلافه شده است...حرفم را قطع می‌کند و تند تند می‌گوید:«من کی گفتم اصلاً مشکلی هست؟!... ضمناً آقای همکلاسی است... یک پسر آلمانی است که از چند ماه قبل با هم دوستیم... منظورم هم‌اتاقی ساده نیست... دارد از من می‌خواهد که با هم زندگی کنیم... در اینجا یعنی همان شریک زندگی... به‌قول شما نامزد مثلاً... آپارتمان کوچکی هم در حومۀ شهرجدید گرفته... که خیلی جای قشنگی است...»فی‌الفور لب فرو می‌بندم... تا پیش از هر اظهار نظری، در ضمیر خویش، جملاتی را مرتب ‌کنم که خیلی مؤدّبانه و در عین حال کمابیش صمیمانه باشد و تصویری از موقعیت من در جایگاه یک دوستِ پیر و بی‌طرف و روشنفکر را نمایش دهد... ضمن این که اصلاً اجازه ندهم آن آلالۀ شادی و امید رهایی که به ناگاه در دلم جوانه زده، بر حالت چهره و طرز گفتارم اثری گذارد...مثلاً باید بگویم که قطعاً این تصمیمی بسیار مهم و نیز مطلقاً شخصی است و چون من نه با آن آقای محترم آشنایی دارم و نه با موقعیت اجتماعی زندگی دانشجویی در سوئیس و نه از محدوده‌های فرهنگ خانوادگی او باخبرم، لاجرم هرگز به خودم این اجازه را نمی‌دهم که دربارۀ هر نوع تصمیمی که او در این زمینه بگیرد، قضاوت یا دخالتی داشته باشم...انگاری آماده‌سازی این نطقِ مصلحتیِ ذهنی، زیاد به درازا کشیده... چون آدریانا با لحنی که قدری آزرده به گوش می‌رسد، می‌پرسد:« شما هیچ حرفی برای گفتن ندارید؟...»دهان باز می‌کنم که خطابۀ غرّای اعلانِ بی‌طرفیِ خود را از جایی آغاز کنم...«آدریانا خانم!... در واقع من حق اظهاری نظری به خودم نمی‌دهم... این یک تصمیمِ بسیار...»و او _خیلی هم پیش‌بینی‌پذیر البته_ سخنرانی‌ام را پیش از شروع، قطع می‌کند...«نه! نمی‌خواهم نظر بدهید... خودم می‌دانم که او خیلی پسر مهربانی است و می‌خواهم پیشنهادش را قبول کنم... مگر این که شما...»به نظرم من نیز تا همین‌جای کار، مقصودِ نهاییِ او را دریافته‌ باشم...که احتمالاً خیلی ناشیانه و البته دخترانه، می‌خواهد میزانِ علاقه‌ام را نسبت به خویشتن بسنجد...بر اساسِ میزانِ حسادت یا غیرتی که فحوای کلام و رفتارم در برابر چنین مدّعایی، بر او آشکار کند...شاید هم خیلی ساده‌دلانه و شجاعانه..._ و البته این فریقِ دوم بیش‌تر با آنچه از مجموعِ روحیاتش می‌شناسم، سازگار است_...می‌خواهد آخرین بختِ خود را بر سرِ قماری مکرّر و از پیش باخته، بیازماید...‌آن گونه که یکبار برای همیشه، تکلیفِ زندگانی و دلِ خویش را با من یکسره سازد...و البته... نیز ممکن است به راستی انتظار دارد که من ناگاه، و خیلی هم غیر منتظره، پیشنهادِ بهتری از آن همکلاسیِ آلمانی، برایش رو کنم!؟...هر چه که در خیال او می‌گذرد، یک موی تنم نه راضی به رنجشِ اوست... و نه گرفتار عشقش...نمی‌دانم که در نگاه من چه می‌خواند که تا دهان باز می‌کنم، سرآسیمه‌وار چندبار با چشم‌های درشت و سیاهش توی چشمم پلک می‌زند و با حالتی شکننده و کودکانه می‌گوید...«فردا روزِ تولّدِ من است... خواهش می‌کنم حرف تلخ و بی‌رحمانه‌ای به من نگویید...»و خیلی دلم را می‌سوزاند...دهانی را که باز شده می‌بندم...دو بار عمیق‌تر نفس می‌کشم تا باز فرصتی برای تفکّر به خودم بدهم...هر چند غالباً برای گفتن جملاتِ شیرین و مهربان، نیاز به تمرکزِ زیادی ندارم...اصلاً انگاری این طرزِ سخن، عادتِ معمولِ من شده است با دانشجوها... که خیلی آرزومند و در عین‌حال آسیب‌پذیر به نظر می‌رسند... وقتی آخر سال نمره می‌خواهند... یا دربارۀ سختیِ سؤالات یا تعداد غیبت‌هاشان در کلاس چانه‌زنی می‌کنند... این طور مواقع، خیلی با حوصله و آب و تاب و همراه با موجی از استدلال‌های نرم و قانع کننده و تشویق‌های مشفقانه، و وعده‌های فریبنده برای ترمِ بعد، به همان نمره‌ای که از درس گرفته‌اند، راضی‌شان می‌کنم و اگر باوجود همۀ کوشش‌ها موفق نشوم، در نهایت، کمی امتیازشان را بالاتر می‌برم و می‌فرستمشان خوش و خرّم و پیروزمندانه بروند پیِ شادی‌های اساسی‌تر زندگی...ولی آخر این وضعیتی که اینک گرفتارش شده‌ام، خیلی فرق دارد...این که بخواهی با مهربانی به کسی بگویی که به اندازۀ کافی دوستش نداری...ولی به هر روی، خود را هِی می‌زنم که باید بالاخره به طریقی شروع کرد...«آدریانا جان!... چرا باید اصلاً بخواهم حرفِ تلخی بگویم؟... به شما که اینقدر نسبت به من لطف داشته‌اید و به خاطر من به زحمت افتاده‌اید... و تا این اندازه مهربان هستید و باهوش و توانمند... یک دوست و یک همکارِ فوق‌العاده... ولی خوب شاید بدانید که من هم شرایط و محدودیت‌های چاره‌ناپذیرِ خاصِ خودم را دارم...»باز خیلی شتابناک و با همان نگاهِ آسیب‌پذیر و طفلانه می‌گوید:«همه چیز را دربارۀ بیماری‌های شما می‌دانم... برایم مهم نیست... من می‌توانم... »با آرنج یک دست به پشتیِ راحتی تکیه می‌دهم و طوری که صمیمانه‌تر به نظر برسد، بالاتنه را کمی بیشتر به سوی او می‌چرخانم تا کاملاً رو در رو صحبت کنیم... خیلی شش‌دانگ... و با حداکثر نرمشی که می‌توانم، می‌گویم:«مقصودم مسائلی جز بیماری و مسائل جسمانی است... مشکل اصلی مرتبط است با محدودیت‌های کلّی زندگی... من مدّت زیادی اینجا نمی‌مانم...»«حتی اگر پروفسور کار شما را در دانشگاه بازل درست کنند؟...»آرام تذکر می‌دهم که:«حتی در آن صورت... من در جایی دیگر شغلی دارم و مسئولیت‌هایی که باید به آن رسیدگی کنم...»او هم به طرف من می‌چرخد و روی کاناپه چهازانو می‌نشیند و لحن کلامش بدل می‌شود به همان حالت انتقادی و زیرکانۀ معمول...«ای بابا!... امسال که در هر حال اینجا هستید... اما نمی‌خواهید از فرصت‌هایی که برای زیستن در اکنون هست، استفاده کنید... برای آینده هیچ تضمینی وجود ندارد... و الان شما حتی نمی‌خواهید مرا تجربه کنید... این معنای دیگری دارد، غیر از این چیزهایی که در ظاهر می‌گویید... چرا خیلی راحت نمی‌گویید که دوستم ندارید؟!...»دستش را که آهسته ولی با اطواری تهدیدآمیز، جلوی صورتم تکان می‌دهد، در میان دست‌هام می‌گیرم...دلم می‌خواهد احساس کند که تحت هر شرایطی از حمایتِ عاطفی من برخوردار است... باید مراقب باشم در عین نپذیرفتن‌اش، هیچ حرکت آزارنده و طرد کننده‌ای از من سرنزند...از طرفی ندای عیب‌جویانه‌ای وسواس‌وار در دلم افتاده که... آخر، در نهایت، مگر همین رفتار و گفتارِ دوگانه و متناقض_ و در واقع بزدلانۀ_ من نیست که تا اینجای کار، برای او موجب این احساساتِ مبهم بلاتکلیفی و تعلیق شده و این همه سوء‌تفاهم و دردسر و دلخوری به‌بار آورده است!...پس در کمال ناخرسندی و نا‌اطمینانی نسبت به درستکاریِ خویش، می‌گویم...«شاید چون من دیگر یک مردِ جوان و مغرور و کم‌تجربه نیستم عزیزم!... اصلاً چرا باید چنین بی‌ملاحظه و گستاخانه‌، حرفی بگویم که تازه حقیقت هم ندارد؟!... من قدردانِ همۀ خوبی‌هات هستم... تولّدت را هم تبریک می‌گویم و بهترین آرزوها را برایت دارم...»دفعتاً با آهنگی چنان درهم شکسته و حسرت‌آلود و کودکانه می‌گوید:«ولی من خودِ تو را دوست دارم...»که بیچاره‌ام می‌کند...دستش را که در دست‌هام رها شده، بر لب می‌برم... بعد گونه‌اش را آرام نوازش می‌کنم و می‌گویم...«من هم خیلی دوستت دارم... تو یک دوستِ استثنائی و فوق‌العاده‌ای...»خیال کرده‌ام الان گریه خواهد کرد و من _ به روش میکائیل_ برای تسلّای او مجبور خواهم شد بروم و آن قوری چای را بالاخره دم کنم و شاید مجبور شوم بگذارم مدتی روی شانه‌ام گریه کند...اما_ مطابق معمول_ پیشگویی‌هام را بر باد می‌دهد... به همان سرعت، بارقۀ هوشمندی باز در نگاهش درخشیدن می‌گیرد و آن وجهِ مقتدرانه و حق‌به‌جانب مألوفِ خویش را باز می‌یابد...و همراه با لبخندی که در گوشۀ لبانش طعنه‌آلوده می‌نماید، می‌پرسد:«خیال کرده‌اید الان خیلی به دلداری دادن‌های شما نیاز دارم؟!...»چاره‌ای ندارم جز آن که منفعلانه و شرمسار، عقب‌نشینی کنم... دست‌هام را در زیر دو بازوی خویش نهان دارم و صادقانه اعتراف کنم...« نه در واقع، مطمئن هستم تو در هیچ امری به کمکِ آدمِ به‌دردنخوری مثلِ من نیاز نداری... راستش را بخواهی، من‌ام که به گفتن این حرف‌ها محتاجم... تا بدانم از پسِ این همه لطف و صفایی که با من داشته‌ای، امشب که _مثلاً خیر سرم_ یک مهمانیِ نیم‌بندِ ناقابل ترتیب داده‌ام، به مدیریت خود تو... و تازه فردا سالروز تولّدت هم هست... شاد و خوشبخت و خرسند شب‌بخیری می‌گوییم و با صلح و صفا به راه خود می‌رویم... تا فرداهای دیگر مثل دو همکار و دو دوست قدیمیِ محترم و عزیز، با هم روبه‌رو شویم... بدون خشم... یا جنگیدن... بدون اهانت... یا طعنه‌ای بر زبان و کینه‌ای در دل... آدریانا جان! در واقع این من‌ام که خیلی به دوستیِ تو نیازمندم... »دارد یک‌جورِ تازه و عجیبی نگاهم می‌کند...خیلی دوستانه و تفاهم‌آمیز...فکر می‌کنم _حداقل موقّتاً_ کوتاه آمده باشد... شاید دلش برایم بسوزد...ولی در چشم‌هاش درخششِ فطانت و بازیگوشیِ توأمان طلوع کرده... وقتی توی چشمهام دودو می‌زند...و می‌گوید:«بسیارخوب، قبول!... اما یک شرط دارد...»دلم می‌خواهد از هر طریق ممکنِ دیگری_ جز پذیرشِ پیشنهادش برای هم‌خانه شدن _ خوشحالش کنم...پس بی‌معطلی پاسخ می‌دهم:«عالی!... ممنونم... و هر شرطی که شما بفرمایید می‌پذیرم...»چانه‌اش تکان می‌خورد و کمی رو به بالا متمایل می‌شود... پلک‌هاش قدری پایین‌ می‌افتد... لبی زیرین‌اش را آهسته به دندان می‌گیرد... و با دو چشم نیمه‌باز می‌گوید:«که مرا به یکی از آرزوهایم برسانید... »از سرِ ناچاری لبخندی مرتعش بر لب آورده‌ام که احتمالاً بی‌درنگ روی دهانم می‌ماسد...می‌گویم:«اگر این آرزو در دست‌های من باشد، حتماً...»با لحن اسرارآمیزی که به نظرم عشوه‌سازانه می‌نماید و بیشتر نگرانم می‌کند، می‌گوید:«اتفاقاً خیلی هم دم دستتان است... »و پیش از آن که بتوانم حرکتی کنم... انگشت اشارۀ دستی را که از دستم بیرون آورده، می‌کشد دور دهان من... خیلی نرم و با دقت و طوری که انگاری بخواهد روی شیشۀ بخارگرفته‌ای خطی ترسیم می‌کند...می‌گوید:«که بگذاری الان این دالبری‌های بامزه را یک دفعه ببوسم... »قسمت قبلقسمت بعد