اقتصاد سیاسی زهرا امیر ابراهیمی

این متن در کتاب ایده‌های خیابانی (تیسا،۹۶) منتشر شده است“تن جامعه در امتداد تن حاکم است” میشل فوکویک: در هفته­‌های اخیر، پخش غیراخلاقی فیلمی منسوب به یکی از بازیگران سریان پربیننده “نرگس”_زهرا امیر ابراهیمی_ تبدیل به یکی از موضوعات محوری اکثر گفتگوها شد. حتی پلیس با ورود به این مسأله، خودکشی بازیگر را تکذیب کرد و به مراقبت از حوزه خصوصی هشدار داد. سی­‌دی­‌ها منتشر و نظام مبادله اقتصادی برپا شد؛ نظام اقتصادی که از فاش ساختن حوزه خصوصی یک فرد سود می­‌برد. شاید در این بین بی­‌اهمیت­‌ترین موضوع، واقعی بودن یا ساختگی بودن آن فیلم است، مهم رموز لو رفته، معاملات اقتصادی شکل گرفته و حضور پلیس است.دو: میشل فوکو در کتاب “تاریخ جنسیت” می­‌گوید که قرن هفده دوره حرکات و اشارات آشکار و مستقیم جنسی بود، دوره­‌ای که گفتار خالی از شرم و گنه‌کاری، آشکار بود، دورانی که در آن بدن‌ها نمایش داده می‌شدند و آزادانه با هم اختلاط می­‌کردند و کودکان آگاه از امور جنسی در میان خنده بزرگسالان می‌لولیدند. اما در دوره بورژوازی و تا پیش از میانه قرن نوزده، سکسوآلیته محدود به خانه و در خانه نیز به اتاق خواب پدر و مادر محصور شد؛ سکسوآلیته­‌ای که باقی مانده بود به تعبیر فوکو، خالی از شور و لذت و فایده­‌گرایانه شده بود.سکسوآلیته در وضعیت جدید تنها ابزاری برای بازتولید بود؛ بازتولید انسان و نیز قوانین بورژوازی ویکتوریایی. علت اصلی برقراری این محدودیت، قوانین نظام سرمایه­‌داری بود. نظام سرمایه­‌داری با محدود ساختن بدن­‌ها آن‌ها را به کار یدی واداشت و به گفته مارکوزه در کتاب “اروس و تمدن”، عمل جنسی را محدود به اجزای خاصی از بدن و محدود به زمان و مکان خاصی نمود و بقیه اجزا و ساعات و مکان­‌ها را به خدمت نظام تولید درآورد. فوکو سعی دارد که نشان دهد تا چه میزان سکسوآلیته یا عمل جنسی با “قدرت”، در ارتباط است. او با نفی سکسوآلیته فراتاریخی، به عنوان یک کنش طبیعی انسانی، با تمام قوا می­‌کوشد تا عیان سازد که عمل جنسی ما با اشکال خاصی از “قدرت” پیوند دارد. از قرن نوزدهم به بعد، سخن گفتن یا نمایش دادن سکسوآلیته به شیوه­‌ای صریح به خودی خود حمله­‌ای بر ضد نظام سلطه و سرکوب و عملی ذاتاً سیاسی علیه نظام سرمایه‌داری تلقی شده است، به همین دلیل است که “پلیس” بعد از هر گونه صراحت جنسی، وارد میدان می­‌شود. به تعبیر فوکو، وظیفه پلیس، تنظیم و اجرای تکنیک­‌های قدرت مشرف بر حیات به منظور افزایش نظارت دولت بر جمعیت است. نظارت دولت بر جمعیت را شاید بتوان دلیل اصلی مداخله پلیس در سکسوآلیته دانست. در قرن هجده و با توجه به پیشرفت­‌های صنعتی، مدیران و کارگزاران دولتی به جمعیت همچون چیزی می‌نگریستند که می­‌باید شناخته شود و تحت مراقبت و توجه قرار گیرد، زیرا که این جمعیت انسانی است که چرخ کارخانه­‌ها را می­‌چرخاند. کارگزاران در این زمان، به تدریج به تعبیه روش‌هایی برای مداخله در زندگی جنسی مردم رسیدند. بدین­ سان زندگی جنسی تحت تأثیر این­گونه علایق سیاسی و اقتصادی به صورت مسأله­‌ای درآمد که دولت و فرد در آن دخیل بودند. دولت با ابزار پلیس و فرد با سرکوب غریزه جنسی، سکسوآلیته را در خدمت نظام اقتصادی درآوردند. در قرن نوزدهم علاوه بر سیاست­‌های جمعیتی، گفتار درباره سکسوآلیته در قالب مقولات پزشکی نیز کنترل شد. جنسیت با دانش پیوند خورد و رابطه‌ای میان فرد، گروه، معنا و مراقبت برقرار شد. این امکان پیدا شد که با وساطت پزشکان، روان‌پزشکان و کسان دیگری که اعترافات ما درباره اندیشه­‌ها و اعمال نهانی و خصوصی­‌مان را می­‌شنیدند، به رموز بدن و اندیشه خود پی ببریم. فوکو همین فرآیند شخصی شدن، طبی شدن و رمزدار شدن زندگی جنسی را که در دوران جدید رخ داد، انتشار سکسوآلیته می­‌خواند.سه: بدن زن، به عنوان بدنی مرموز و پنهان در نظم جدید، پنهان­‌تر از گذشته می­‌شود. بسیاری می‌پندارند که دنیای صنعتی و جدید، امروزه بدن زن یا بدن سکسوآلیته را از حالت نهفته درآورده و او را آشکار ساخته است، اما وضعیت، خلاف این تلقی رایج است. در دروان صنعتی و سرمایه‌داری است که سکسوآلیته، محدود و بدن زن، پنهان می­‌شود. در این دوره، جمعیت انسانی تحت کنترل سیاست­‌های دولت است. دولت با دخالت در حوزه خصوصی افراد، شکل و چگونگی اعمال جنسی آنها را مشخص و با سیاست­‌های جمعیتی مختلف، بازتولید انسان در مناسبات سکسوآلیته را کنترل می­‌کند. بدن زن به عنوان کارخانه بازتولید، تحت مراقبت و نظارت دولت قرار می­‌گیرد و پنهان می­‌شود. زن در دوره جدید به سبب تلقی سرمایه­‌دارانه، در دسترس نبوده و مرموز است. پیام­‌های بهداشتی و پزشکی نیز با هجوم حداکثری رسانه­‌ها به پنهان ماندن هر چه بیشتر سکسوآلیته می­‌افزایند و سرکوب را شکل می­‌دهند. در قبال این محدودیت تام، بدن زنان به گونه­‌ای اقتصادی متبلور می­‌شود. تصویر زنان با بدن­‌های برهنه روی کالاهای مختلف، جهت فروش هر چه بیشتر و حضور سکسوآلیته در نظام تصویری باز هم جهت فروش هر چه بیشتر، عمل جنسی را تبدیل به کالایی در جهت منافع اقتصادی می‌نماید.نظام جدید ابتدائاً با پنهان ساختن و مرموز کردن بدن زنانه و مراقبت پلیسی از سکسوآلیته و سپس با نمایش کالایی آن، از میل عیان ساختن گناه، بهره برده و سودآوری اقتصادی کلانی را موجب شده است.چهار: بدن مرموز بازیگر معروفی که در رسانه‌های عمومی تماماً پوشیده بوده است (بازیگر سریال نرگس) در فرمی اقتصادی همچون فروش سی‌دی و کارت اینترنت جهت تماشا، فاش می‌شود. این وضعیت از دو جنبه قابل تأمل است؛ اول اینکه در سی‌دی‌هایِ اروتیک پخش شده، بدن زنانه‌ی سرکوب­ شده­‌ای نمایش داده می­‌شود که نظام اقتصادی مسلط با تمام امکانات سعی کرده بود آن را آنگونه که ایدئولوژی اقتصادی حاکم بر جهان می‌خواهد نمایش دهد (آنچه فوکو آن را مرموزسازی بدن زن در نظم جدید می‌نامد). ازسوی دیگر و بطور مازاد، این بدن، فقط بدن زنانه معمولی که در ساختار اقتصادی پوشیده می‌شود، نیست. این بدن به گونه‌ای “مضاعف” توسط ایدئولوژی قدرت و با ابزار هژمونیک تلویزیون، در فرم پوشیده، به نمایش درآمده است. پوشیدگی این بدن مضاعف است زیرا که در یک سطح شامل پوشیدگی بدن زنانه در نظم اقتصادمحورِ جدید می‌شود و در سطحی دیگر ایدئولوژی سیاسیِ انضمامی حاکم (اسلام‌گرا) آن را پوشیده می‌کند (بااستفاده از اعتقادات و پلیس) و نمایش می‌دهد. حال، آن بدنِ به گونه‌ی مضاعف پوشیده شده، در رسانه‌ای دیگر، “لو” رفته است. در این وضعیت دو سطح از سرکوب و سلطه عیان شده است؛ سطح اول، بدن زنانه و سطح دوم، ایدئولوژی قدرت. همین مساله است که باعث می‌شود مساله بازیگر سریال نرگس جنبه ملی پیدا کند. مقامات ارشد پلیس و قوه قضائیه وارد می‌شوند و در این باره کنفرانس خبری می‌گذارند، روزنامه‌ها (نه فقط روزنامه‌های زرد) مدام گزارش می‌دهند، همه در هر محفلی درباره آن سخن می‌گویند و… . درحالی که این موضوع (رابطه جنسی میان دو نفر) به خودی خود به غایت موضوعی بی‌اهمیت و رایجی است. آن چیزی که به این اتفاق چنین جنبه‌هایی می‌دهد بی‌شک همان “لو” رفتگی است. در واقع با لخت شدن بازیگری که در خلال مکانیزم ایدئولوژی (سرمایه و اسلامی) همواره پوشیده نمایش داده می‌شده است، تنِ حاکم لخت می‌شود و لو می‌رود. همین لو رفتگی است که باعث می‌شود همه، مشتاقانه پول خرج کنند (کاری که برای آثار هنری شاید به این راحتی انجام ندهند) و سی‌دی بازیگر را بخرند و از این که او را این بار بدون مفصل‌بندی با ایدئولوژی می‌بینند، لذت ببرند. و درست در همین شکاف میان ایدئولوژی و لذت است که نظام اقتصادی منتفع می‌شود. سی‌دی‌ها می‌فروشد بدون اینکه کمترین پولی در جیب بازیگر‌های فیلم برود. عناصر مختلف متصل با این مسأله، یعنی هم منافع اقتصادی و هم سطوح ضد ایدئولوژیک آن (یعنی لو رفتن بدن زن و ایدئولوژی قدرت) را تنها می­‌توان در ارتباط با نظام جدید مدرن، فهمید و تحلیل کرد.