انگیزه‌ی کار کردنِ شما، به چه رنگ‌هایی آغشته‌است؟

سؤالِ «چرا انسان‌ها کار می‌کنند؟ » موضوع جدیدی نیست؛ در زمان‌های مختلف، اندیشمندان مختلفی به این موضوع پرداخته‌‌اند. در سال‌های گذشته انسان را از دریچه‌های مختلف شناخته‌ و بررسی کرده‌ام. در نهایت به این نتیجه رسیده‌ام که در پاسخ به سؤالِ کلیدی «چرا کار می‌کنیم؟»، افراد در چند لایه می‌توانند پاسخ‌هایی داشته باشند. در این متن تلاش خواهم کرد با نگاه ناظر، انگیزه‌ی کار کردن را واکاوی کرده و جنبه‌های مختلف آن‌ را لایه به لایه، در مقایسه با هم بررسی کنم.نکته مهم در این مسیر، محور آن است. محور اصلی همه انگیزه‌ها، پاسخ به یکی از بنیادی‌ترین جریان‌های حاکم بر کل هستی، «میل به بقا» است. همه موجودات در این جهان میل به بقا دارند. در نتیجه به نحوی باید «احساس وجود داشتن» را در درونِ خود تجربه کنند. پس محور و جان‌مایه همه انگیزه‌های درونی برای کار کردن هم، تجربه همین احساسِ وجود داشتن است. اختلاف این لایه‌ها، نحوه‌ی تعریف و تعیین حس و تجربه‌ی بودن است؛ اینکه فرد چگونه بودنِ خود را تعریف می‌کند و چگونه آن را برای خود شکل می‌دهد.مسیری که در ادامه طی خواهیم کرد، بررسی زوایای انگیزه حول محورِ احساس وجود داشتن و میل به بقا در انسان است. در طول این متن حول این محور گردش می‌کنیم و در هر بار گردش از چهار جنبه و زاویه نگاه عبور می‌کنیم و یک لایه از مطلب را در هر چهار جنبه بررسی می‌کنیم.اولین گردش: جانِ کلاماولین جنبه مادیات است. انگیزه‌ی فردی که مادی و غریزی زندگی می‌کند، پول و درآمد و تأمین پایه‌ای‌ترین نیازهای مازلو است. جنبه دوم روان انسان است. برای فردی که احساسات و تمایلات درونی‌اش غالب و پررنگ‌ است، تحریک حس مثبت و خوشایند، انگیزه ایجاد می‌کند. سومین جنبه، اجتماع است. فردی که رابطه‌ی خود با جامعه را مهم و کلیدی می‌داند، به دنبال ایفای نقش و اثرگذاری است. آخرین جنبه معنا و معناپردازی است. از نگاه کسی که برای زندگی خود معنا تبیین کرده باشد، کار کردن هم بخشی از ساختنِ معنا است.بقای مادی ضرورتی است که بر همه موجودات زنده حاکم است. تمام موجودات زنده برای بقا، نیاز به کسب منابع دارند. پس در سراسرِ زندگی خود، منابع را جست‌وجو می‌کنند. در مورد حیوانات، جست‌وجوی شکار یا جست‌وجو برای غذا، مهم‌ترین کارِ زندگی است؛ کاری که هیچ‌وقت تمام نمی‌شود. برای انسان‌هایی که نگاه مادی دارند، برآوردن نیازهای مادی، مهم‌ترین اولویت است.از نگاه روان، احساسات جهت‌دهنده و شکل‌دهنده اصلی انگیزه‌ی کار کردن است. افراد دوست دارند یا تمایل دارند از کاری که انجام می‌دهند، برداشت و تجربه‌ی احساسی خوبی داشته باشند؛ پس، الگوی‌های تجربه‌سازِ روان آن‌ها، عامل ایجاد انگیزه‌ی مثبت یا منفی برای‌شان می‌شود. ساختار روان آنها به گونه‌ای انرژی، میل و انگیزه آنها را در فضای کار کردن، جهت می‌دهد.برخی افراد خودشان را در فضا و بستر جامعه خود تعریف می‌کنند؛ در نتیجه کار کردن نوعی ایفای نقش در بستر جامعه است. برای این افراد، جامعه متشکل از گروه‌ها با نقش‌هایی متعدد است که همه در کنار هم سیستمی کامل را شکل می‌دهند. در نتیجه، بقای کل سیستم هدف اصلی اجزای آن می‌شود. رشد و تعالی سیستمِ کلی، باعث ایجاد انگیزه در افراد می‌شود. به عنوان مثال افرادی که در سازمان‌های مردم‌نهاد فعالیت‌های داوطلبانه می‌کنند، در تلاشند تغییر و بهبودی را در یک جامعه بزرگ‌تر ایجاد کنند.افرادی که با نگاه فلسفی سعی در پیدا کردنِ چرایی مسائل دارند، با شک کردن به همه چیز تلاش می‌کنند، مسیر و اجزای زندگی خود را از پایه تعریف ‌کنند. تمام اجزا را واکاوی کرده، ساخته و روی هم می‌چینند. آن‌ها نسبت به اجزا و ارکان زندگی خود آگاهی دارند؛ یا دست‌کم با فلسفیدن و کاویدن دائمی تلاش می‌کنند همه‌ی اجزا را یکپارچه نگه‌دارند. بنابراین کار هم یکی از تکه‌های پازلی است که معنای زندگی آن‌ها را می‌سازد.دومین گردش: میل به بقای چیه چیزی ؟بقای حیات مادی، جریانی است که به قدمت کل جهان امتداد دارد. محور اصلی تکامل در این چند میلیارد سال، همین حیات مادی بوده است. این جریان به قدری عمیق و قدیمی است که پایبندی به آن نیاز به فکر و آگاهی ندارد؛ همه‌ی رفتارها واکنش‌ها و ویژگی‌های جسمی و مادیِ موجودات زنده در راستای پایبندی به همین اصل بوده و است. به بیان دیگر بقای مادی، جبری است که بر همه‌ی موجودات حاکم است.وقتی از ژنتیک، غریزه و ویژگی‌های ذاتی موجودات حرف می‌زنیم، در اصل روش‌هایی را بررسی می‌کنیم که موجودات به بقای بیشتر رسیده‌اند. میلیاردها سال است که هر آنچه به نام «موجود» می‌شناسیم، به‌گونه‌ای تکامل پیدا کرده که مدت زمان بیشتری را حیات داشته باشد. انسانِ گونه‌ی هوموساپینس هم یکی از حلقه‌های اخیر تکامل است. ساختار بدن او به گونه‌ای تکامل یافته که بتواند نسبت به دیگر موجودات قدیمی‌تر، مدت زمان بیشتری حیات داشته باشد.بدنِ مادی برای زنده ماندن نیاز به منابع مادی دارد. در نتیجه میل به بقا منجر به تلاش برای کسب منابع بیشتر برای مدتی طولانی‌تر‌ می‌شود. انسانِ هوموساپینس هم از این قاعده مستثنا نیست. برای آنکه مدت زمان بیشتری را زنده بماند باید برای یافتن منابع بیشتر، تلاش کند.اگر از حیوانیتِ انسان عبور کنیم، وارد لایه‌ی روان او می‌شویم. در این لایه برای انسان صفاتی تعریف می‌شود که از دریچه بدن مادی خیلی قابل توضیح نیستند. خلق‌وخو، کاراکتر، عواطف، رفتار، شخصیت، سلیقه‌ها و ... همه تعاریفی‌اند که در لایه‌ی روان، معنی دارند.در این لایه وقتی حرف‌ از بقا می‌زنیم، امتداد همان صفات و ویژگی‌ها را در طول زمان دنبال می‌کنیم. در حقیقت امتداد و پایداری صفات و ویژگی‌های شخصیت و کاراکتر در مدت زمان طولانی‌تر، حسِ میل به بقا را در این لایه تامین می‌کند.الگوهای حسی و روانی که در روان همه‌ی آدم‌ها وجود دارند، خودشان میلِ به بقا دارند. این الگو‌ها برای آنکه بیشتر تکرار و تغذیه شوند، زمینه‌سازی می‌کنند. انواع احساسات و تجربه‌هایی که در زندگی ما تکرار می‌شوند، نشان‌گر میل به بقایی‌اند که در لایه‌ی روان وجود دارد.کار کردن هم یکی از فضاها و بسترهایی است که روان ما در آن تغذیه می‌شود؛ بستری که انواع حس‌ها و عواطف در آن شکل گرفته‌ و تجربه می‌شوند. از این زاویه‌ نگاه، گروهی از آدم‌ها در فضای کار به دنبال تجربه و دریافت حس‌های مطلوب خودند. دقیق‌تر این که الگوهای حسی که در روان همه‌ی آدم‌ها وجود دارند، در فضای کار هم به دنبال تکرار خود و حیات و امتداد بیشتر در زمان‌اند.وقتی از اجتماع حرف می‌زنیم، منظور گروهی از انسان‌هاست که در کنار هم تعامل دارند و در راستای هدفی مشخص، هرکدام نقشی را ایفا می‌کنند. می‌شود جامعه را موجودی زنده تصور کرد که در راستایی عمود بر تک‌تک اعضای خود حیات و امتداد دارد. این جمله را با یک مثال توضیح می‌دهم:بدن انسان خود اجتماعی از میلیاردها سلول است که هر کدام یک موجود زنده‌اند. این میلیاردها سلول همگی در کنار هم قرار گرفته‌اند و هر کدام نقشی بر عهده دارند و سهمی ایفا می‌کنند. نقش این سلول‌ها در جهت حیات و زنده ماندن کلیت بدن است. زنده ماندنِ انسان، مقدم بر زنده ماندن تک‌تک سلول‌های بدن او و در جهتی عمود بر حیات همه آن سلول‌ها است.انسان‌ها در جامعه، اجزای یک موجود زنده‌اند. هر کدام نقشی دارند؛ نقشی که برای انجام کار مشخصی تعریف شده و این هدف در امتداد هدف اصلی جامعه کلی است. کار کردن یکی از نقش‌هایی است که انسان در جامعه ایفا می‌کند.از این زاویه‌نگاه، کار کردن در کنار دیگر اعضا و اجزای جامعه معنادار است. مثبت یا منفی بودن، مفید یا مضر بودن آن در مقایسه با هدف و جهت اصلی حیات جامعه معنادار می‌شود. میل به بقا در این لایه، برای جامعه تعریف می‌شود. این جامعه می‌تواند یک شرکت باشد، یک تیم استارت‌آپ، یک واحد صنفی، یک شهر یا کشور. در همه این سطوح آنچه اهمیت دارد و کار کردن برای حفظ آن انجام می‌شود، بقای کل است.افرادی که نگاه فلسفی دارند، با پرسش‌گری و پردازش مفاهیم، بنیان‌های جهانِ ذهنی‌شان را خود می‌سازند. جهان ذهنی برای هر فردی منحصر به خودِ اوست. افرادی که به ساختن جهان ذهنی خود می‌پردازند، حیات و بقا را در همین جهان دنبال می‌کنند. در این جهان همه‌چیز به معنا ختم می‌شود یا دست‌کم، همه‌چیز براساس اینکه بر معنا و فلسفه‌ی اصلی این جهان انطباق دارند یا نه، دوام می‌یابند یا حذف می‌شوند.جهت اصلی امتداد و بقا در این جهان حفظ یکپارچگی است. یکپارچگی، یعنی کم تناقض بودن. یعنی همه‌چیز در جهتی مشخص به هم وصل می‌شوند. همه‌ی مفاهیم روی هم اثر دارند و به‌هم مرتبطند. افراد در این جهان تلاش می‌کنند همه‌ی اجزای زندگی خود را به معنای اصلی که برای خود ساخته‌اند، وصل کنند و همه‌چیز را جهت تقویت و بقا و امتداد آن نگه ‌دارند. کار کردن هم یکی از اجزای زندگی این آدم‌هاست که تنها در شرایطی قابل قبول و انگیزاننده است که معنای زندگی فرد را تقویت کند.سومین گردش: برداشت و ادراکِ فرد از محیطِ کاری خود چگونه است؟در لایه‌ی ماده و جسم، کار کردن یا نیاز‌های مادی را برطرف می‌کند، یا از آن‌ها می‌کاهد. فردی که از این زاویه به جهان نگاه می‌کند، در رقابتی بی‌پایان با دیگر موجودات زنده‌ی‌ اطراف خود است. در لایه‌ی ماده، منابع محدودند، پس برای آنکه فرد بقای بیشتر داشته باشد تلاش می‌کند نسبت به بقیه، سهم بیشتری از منابع کسب کند.دسترسی بیشتر و راحت‌تر به منابع، از راه‌های ذخیره کردن، انحصاری کردن، تملک کردن، روش‌هایی است که فرد از طریق آن‌ها به‌دنبال کسبِ سهم بیشتر است. دیگران را مانند رقیب می‌بیند که باید منابع محدودی را که در جهان وجود دارد، از آن‌ها بگیرد و مالِ خود کند.کار کردن همه‌ی آن روش‌هایی است که منجر به کسب منابع بیشتر یا دسترسی به منابع بزرگ‌تر مادی است. کاری بهتر است که منابع بیشتری را فراهم می‌کند. کاری مفیدتر و جذاب‌تر است که به ازای یک واحد انرژی که فرد صرف می‌کند، منابع بیشتری به‌دست می‌آورد.در لایه‌ی روان، دنیا از دریچه‌ی احساسات، عواطف و هیجان‌ها دیده می‌شود. این عواطف کاراکتر فرد را شکل می‌دهند. کاراکتر فرد برداشت و ادراک و مدل پردازش او از عوامل محیطی را تعیین می‌کند. در نهایت بر اساس ادراک و پردازشی که می‌کند، تمایلات، انتخاب‌ها و رفتارها از فرد بروز می‌کنند.هر عاملی که در جهان بیرون باشد، بر اساس الگوهایی که در روان فرد وجود دارد، پردازش می‌شود. بر اساس مقایسه با الگوها، انواع برچسب‌های خوب، بد، خواستنی، نامطلوب و... به عوامل بیرونی نسبت داده‌ می‌شود.همین نگاه، کار کردن را هم متأثر می‌کند. فرد محیط کارِ خود را بر اساس اینکه محرک‌های آن کدام‌یک از الگوی‌های روانی را تحریک و چه احساسات و عواطفی را در او برانگیخته می‌کنند، نگاه می‌کند. بر همین اساس هم نسبت به کارِ خود و محیطی که در آن کار می‌کند، انگیزه می‌گیرد.البته توجه به این نکته ضروری است که میزان آگاهی و تسلطِ فرد به الگوهای روان خودش، روی کاراکتر او و همچنین احساسات و عواطفی که از محیط و کارش می‌گیرد، اثر جدی دارد. اینکه فرد چقدر «خودآگاه» باشد و رفتارها و احساسات خود را در لایه خودآگاه داشته باشد، یا اسیر ناخودآگاه باشد، روی چگونگی تأثیر محیط و شرایط کار و ایجاد انگیزه اثر می‌گذارد.در لایه‌ی نگاه به جامعه، فرد خود را بخشی از یک کل می‌داند. همانند دیگر اجزا و اعضای جامعه توجه او بر هدفِ کل متمرکز است. کارها و تلاش‌هایش را برای پیش‌برد هدف جامعه‌ای که خود را عضوی از آن می‌داند انجام می‌دهد. این فرد برای آنکه از امتداد درستِ کار خود مطمئن شود، باید همواره از محیط جامعه، بازخورد دریافت کند.پس یک عضوِ جامعه، همواره تلاش می‌کند برای محقق شدن هدف کلِ جامعه، ایفای نقش کند. برای آنکه متوجه شود موفق بوده یا نه باید از همان جامعه بازخورد دریافت کند. این بازخورد نشانه زنده بودن جامعه است. نشانه اینکه جامعه هم حیات داشته و در جهت خودش در حال حرکت است. به همین دلیل نسبت به اعضای خود هم واکنش نشان می‌دهد.فردی که جهان ذهنی خود را خودش از پایه ساخته، تلاش می‌کند جهان بیرون را درک کند و از مسیر پردازش تجربه‌های خودش، جهان ذهنی‌اش را بزرگ‌تر بسازد. مواجهه‌ی فرد با محیط بیرون از دریچه پرسش‌گری است. هر چیزی را باید بتواند طبقه‌بندی کند و در کنار دیگر بخش‌ها و ساختاری قرار دهد که در جهان درونی‌اش ساخته ‌است.این افراد می‌دانند هر چیزی که از محیط اطراف خود می‌بینند و درک می‌کنند، بر اساس ساختارهای درونی خودشان پردازش می‌شود. در نتیجه برای افزایش انگیزه و حال خوب تلاش می‌کنند ساختار جهان درونی خودشان را بهتر و بهتر کنند.چهارمین گردش: فرد چه تعریف و دلیلی برای کار دارد؟در زاویه‌نگاه مادی، کار کردن مجموعه تلاش‌ها و فعالیت‌هایی است که فرد انجام می‌دهد تا معادل آن، منابع و منافع مادی کسب کند. به بیان دیگر، کار کردن بهایی است که فرد برای کسب منابع و منافع می‌پردازد. در این لایه کار کردن معنای هزینه برای فرد دارد. هزینه‌ای که باید بپردازد تا بقا داشته باشد. هزینه یعنی صرف کردن عمر؛ سپری کردن بهترین ساعات روز برای کار کردن در جایی که لزوما جذاب نیست و صرفا از روی جبر است. در این زاویه نگاه، برای بقای بیشتر باید منابع بیشتری را در اختیار گرفت و برای رسیدن به منابع بیشتر باید بیشتر کار کرد؛ بیشتر هزینه کرد.«من کار می‌کنم چون برای زنده ماندن، ناچارم که کار کنم.»از دریچه روان، کار بهانه‌ای است تا فرد کاراکتر خودش را ابراز کند. از این طریق الگوهای روان خودش را به مرحله‌ی واکنش و رفتار می‌رساند. از همین طریق هم ساختارهای روان خودش را زنده نگه ‌می‌دارد. کار کردن راهی است برای آنکه فرد وجود خودش را اثبات کند. اعتماد به نفس کسب کند. توانایی‌ها و ویژگی‌های شخصی خودش را عملی کرده و از این بابت احساس خوشایندِ تایید شدن را تجربه کند.«من کار می‌کنم، تا به خودم و به بقیه ثابت کنم که هستم و می‌توانم و تایید آن را از بقیه بگیرم.»از زاویه‌نگاه جامعه، کار یکی از نقش‌های فرد در جامعه است. نقشی که در کنار سایر اعضای جامعه، منتج به کسب نتایجی می‌شود که بقای جامعه را ممکن می‌کند. از نگاهِ فرد کار کردن باید منجر به ایجاد اثر در جامعه‌ای شود که عضو آن است. اگر پرسنل یک شرکت باشد، رسیدن شرکت به اهدافش؛ اگر عضوی از یک نهاد مدنی باشد، منتفع شدن گروهی از مردم جامعه؛ تعریف کار را می‌سازند.«من کار می‌کنم که برای جامعه‌ای که عضوی‌ از آنم، خاصیت و اثری داشته باشم»برای فردی که به‌دنبال معنای زندگی‌اش است، کار کردن هم یکی از راه‌های گسترش جهان درونی است. کار کردن مسیر تجربه است، تجربه‌ی تعامل با محیط بیرون، اثرگذاری روی آن و در نهایت اضافه کردن و گسترده‌تر کردن ساختارهای منسجم و یکپارچه‌ی جهان درون.«من کار می‌کنم تا از طریق آن بتوانم معنای زندگی را برای خودم کامل کنم.»انگیزه کار برای شما به کدام رنگ آغشته است؟بعد از 4 دور گردش حول محورِ میل به بقا، چهار جنبه و چهار زاویه نگاه را بررسی کردیم. نگاه مادی، زاویه‌نگاهِ روان، نگاه از دریچه جامعه و زاویه معناگرایانه. تشخیص این که هر آدمی در کدام لایه مستقر است و از کدام دریچه به کار و انگیزه‌ی خود فکر می‌کند، کارِ آسانی نیست. حتی تفکیک این لایه‌ها به‌صورت کامل هم تقریباً غیر ممکن است. شاید بهترین رویکرد در این راستا، نگاهِ فردی هر کسی به خودش است.آنچه مسلم است، هیچ‌کسی نمی‌تواند ادعا کند که انگیزه‌ی کار کردنش، تنها از بابت یکی از این جنبه‌ها شکل گرفته است. همه‌ی آدم‌ها به‌نوعی هر یک از این چهار جنبه را در انگیزه‌های خود دارند. گرچه میزان غلظت آن‌ها و نحوه‌ی ترکیب و اثرگذاری‌شان بر هم، برای هر فرد منحصر به فردِ خودِ اوست.هر فردی باید سعی کند خودش، کاری که انجام می‌دهد و انگیزه‌ای را که در کار کردن دارد، بررسی و واکاوی کند؛ بکوشد این چهار لایه را مانند چهار رنگ پایه‌ای، در کارِ خود و در انگیزه‌های درونی خودش از کار کردن، تشخیص دهد.برای هر فردی ترکیبی شاید منحصر‌به ‌فرد از این چهار رنگ، می‌تواند شکل‌دهنده و جهت‌دهنده‌ی انگیزه‌اش برای کار کردن باشد. بر اساس اینکه هر کدام از زاویه‌دید‌ها یا رنگ‌ها چقدر در ترکیب نهایی سهم داشته باشند، الگوهای فکر و رفتاری فرد در محیط کار شکل می‌گیرند.