روایتی کوتاه از یک قرن زندگی!

به یادواره مرجوم فضل الله رضا، این نوشتار در نشریه بارقه، مربوط به انجمن علمی دانشکده مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف، به چاپ رسید.مرحوم فضل الله رضا (1293-1398)روز 28 آبان 1398، در خلال اخبار گرانی بنزین، خبری از آمریکای شمالی آمد، که یحتمل نتوان آن را بهت آور دانست، «مردی در 105 سالگی در گذشت»، شاید جالب ترین بخش این خبر، درازای عمر این شخص باشد، اما اگر کمی راجع به وی جستجو کنیم، به پهنای گسترده زندگیش پی می‌بریم؛ آری، طولی بلند در عرضی بلندتر!فضل‌الله رضا، به سال 1293 مانند بسیاری از معاصران خودش، در خانواده‌ای مذهبی در رشت چشم به جهان گشود. اجدادش همه عالمان دین بودند و خانواده‌اش نیز در زمره مشروطه‌خواهان گیلان جای داشتند. دوران کودکی را تا پایان تحصیلات ابتدایی در رشت گذرانید و برای اخذ دیپلم به تهران آمد، پس از اتمام تحصیلات عمومی، در اولین سال جذب دانشجوی دانشگاه تهران، وارد دانشکده فنی شد، و در سال 1317 با مدرک مهندسی برق فارغ التحصیل شد.«با عشقی که به معارف داشتم، از کودکی در جستجوی معرفت بودم، و جستجوی من بر گرد یک محور بود، محور جمال و زیبایی. در هر رشته‌ای که رفتم نظرم به جمال و زیبایی بود، نخستین رشته خردبنیاد را انتخاب کردم و در ایام جوانی در دانشکده فنی تهران مشغول به تحصیل شدم و بعد بلافاصله در همان‌جا درس گفتم و درسی که گفتم، هندسه نو بود، و من ورزش فرهنگی خرد خود را در هندسه نو آغاز کردم.»حوالی مهر 1323،پس از خدمت سربازی، با تحمل مشقات بسیار، به طریق زمینی از تهران به بمبئی رفته و از آنجا با کشتی که مجروحان و سربازان آمریکایی را از جبهه برای معالجه یا مرخصی می‌برد، راهی آمریکای جوان شد.مقطع فوق لیسانس را در دانشگاه کلمبیا گذراند و برای ادامه تحصیل موسسه تکنولوژی نیویورک را برگزید. در رساله دکتری خود، زیر نظر پروفسور نوربرت وینر و پروفسور فاستر، به یکی مسائل بنیادین مخابرات، در حوزه تئوری اطلاعات و شبکه پرداخت. با دریافت مدرک دکتری، به توصیه این دو استاد، برای تدریس و تحقیق وارد MIT شد و پس از آن در سیراکیوز نیویورک کرسی استادی داشت، تا این که در سال 1346، به عنوان نیابت تولیت دانشگاه صنعتی آریامهر عازم تهران شد.«اگر بخواهم خدمت ناچیز خود را در مدت کوتاهی که در دانشگاه شریف بودم، خلاصه کنم، در سه جمله می‌توان گفت:1- تاکید بر تفکر و خلاقیت و فرمانروایی روح و قلم و فقه ایرانی، به جای فرمانبرداری از برنامه ماشین‌سازان غرب.2- آزادی دانشجو در گزیدن دروس اختیاری، که در ایران به طور کلی رایج شده است.3- تاکید بر آموزش زبان فارسی و فرهنگ ملی و هویت ایرانی.در آن زمان، این طور به ذهنم رسید که تحصیل‌کرده‌های صاحب نفوذ ایران، بیشتر با مدارس سنتی فرانسه و کمتر با دانشگاه‌های پژوهشگرای آمریکایی آشنایی داشتند و نگران بودم که ساختار دینامیک مدیریت و پژوهش آمریکای جوان، نادیده بماند و سنت‌های پر طمطراق اروپای کهن دوباره در ایران ریشه پیدا کند. هنگامی که در بیشتر مدارس اروپایی ، هنوز پای‌بند جزوه، کتاب و نمره و قال الاستاد الاساتید بودند، بنده بسیار شاهد و امیدوار بودم در ایران، در کنار مدارس مهندسی، یک دانشگاه علمی و صنعتی پژوهش‌بنیاد بر پا کنند که از جزوه و نمره و کار با ماشین آلات وارداتی فراتر برود و جام جهان‌نمای دانش و فناوری فردای ایران باشد و خلاقیت و سازندگی، جای تقلید و پیروی را بگیرد.»تقریبا همزمان با دانشگاه صنعتی آریامهر، دکتر به ریاست دانشگاه تهران منصوب می‌شود که در آنجا نیز، به خصوص در مورد هیئت علمی، خدمات ارزنده‌ای ارائه‌ می‌کنند. ایشان در سال 1348 به عنوان سفیر و رئیس هیئت نمایندگی ایران وارد پاریس شده و در دانشگاه سوربن، با عنوان استاد مهمان به فعالیت مشغول می‌شوند. پس از سفیری در یونسکو، دکتر رضا سفارت ایران در کانادا را می‌پذیرد و تا حوالی انقلاب، در همان سمت باقی می‌مانند، در همین مدت، ایشان جذب هیئت علمی دانشگاه کنکوردیا و مک‌گیل شده و تا آخر عمر در مقام استادی به تدریس و تحقیق می‌پردازند.پروفسور رضا، در سال 1965 به علت مشارکت در تئوری اطلاعات و شبکه، به عنوان فلوی مادام‌العمر IEEE نائل آمدند. همچنین در تئوری سیستم و کنترل اتوماتیک، مهندسی برق و مخابرات، تئوری شبکه‌های برق و تئوری اطلاعات از صاحب‌نظران بوده‌اند.جدای از مراتب علمی و مناصب دولتی، ایشان در حوزه ادب و معارف نیز به نحوی برجسته زبان‌زد هستند، عضویت افتخاری فرهنگستان زبان و ادب فارسی و ریاست شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی نیویورک را می‌توان شاهدی بر این مدعا دانست.«بعد از این رشته [منطق ریاضی و هندسه]، رشته‌ای که در آن بسیار کوشیدم، رشته هویت ایران بود. دیدم که شعر فارسی، در مرکز هنر کلامی است. ... از نظر من 2 یا 3 درصد شعر فارسی هست که در جهان معرفت کم نظیر است!عروۀالوثقایی که به آن آویختم، آن قسمت روحانیت، معنویت و عرفان، به اصطلاح «پروازهای آدمی» بود، به سوی آسمان، این سه رشته را من در این دوسوم قرن پیگیری کردم.اما برای امرار معاش، به فناوری پرداختم. فناوری مهم است، [اما من] با آن سه رشته، از این نظر مانوس شدم، که انسان، انسان آفریده شده، پس می‌خواهد خودش را به درجه بالاتری از آدمیت برساند. عصاره معرفت‌ها، زیبایی آمیخته با خرد است، خردگرایی عامل مهمی در تامین سعادت افراد و ملت‌هاست.»به عنوان شخصی که از 105 سال زندگی، حدود 70 سال را در آمریکای شمالی گذرانده، نکات قابل توجهی را در سخنرانی‌ها و نوشته‌ها برای دانشجویانی بیان می‌کند که سودای مهاجرت در سر می‌پروانند، یکی از نکات حائز اهمیت، به نظر این‌جانب، این قسمت از سخنان ایشان بود، که به عنوان کلام پایانی می‌آورم:«در باب [رفتن به] خارج، هیچ توصیه‌ و نصیحتی ندارم، اما اگر رفتید، فرهنگ ایرانی را با خودتان ببرید و زیاد شیفته ظواهر نشوید، این که من می‌گویم، در آنجا هم فرهنگ ژرف وجود دارد، ولی شما هم تصدیق می‌کنید که بسیاری از شماها، حوصله نکردید که به ژرفای فرهنگ ایران برسید، بنابراین بسیار مشکل خواهد بود که در آنجا نگاه کنید به ژرفای فرهنگ آن‌ها، پس به همان صور نگاه می‌کنید. آن‌هایی که به فرهنگ کشور خودشان کمتر اشراف داشته باشند، دیرتر بر می‌گردند [پس از تحصیلات به کشورشان]، زودتر فریفته صور غرب می‌شوند.... و در انتها، به خاطر داشته باشید، ما می‌رویم، ولی ایران می‌ماند!»