اقتصاد سیاسی بین الملل در اندیشه‌های امام خمینی (ره)

به قلم: حمیده عزیزیتأثیر انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی نه‌تنها باعث تحول در ایران می‌گردد، بلکه باعث تغییر در مناسبات منطقه‌ای نیز می‌باشد. از سوی دیگر عمق تأثیر بر مردم کشورهای مختلف هم در اینجا دارای اهمیت است زیرا تغییرات ایران ناشی از سخنان امام خمینی برگرفته از ایدئولوژی اسلامی است که کلیه مردم مسلمان و حتی غیرمسلمان را هدف قرار می‌دهد. در این گفتمان هدف اصلی و کانونی، برپایی «حکومت الله» بوده و «قدرت» برخلاف سایر گفتمان‌های رایج مادی نه‌تنها هدف و غایت به شمار نمی‌آید بلکه ابزاری برای تحقق آمال الهی یعنی نجات محرومان و مستضعفان از چنگال مستکبران عالم قلمداد می‌شود.اندیشه‌های اقتصادی امام خمینیبررسی اندیشه‌های امام خمینی از دو منظر قابل‌توجه است. دلیل اول شخصیت فقهی امام خمینی به‌عنوان یک اسلام‌شناس عصر معاصر است و دلیل دوم این موضوع است، که ایشان به‌عنوان بنیان‌گذار حکومت اسلامی محسوب می‌گردند. بنابراین آنچه ایشان در مفاهیم اصیل اسلامی یافته‌اند به علت شرایط ایجادشده ازلحاظ تحقق حکومت، به اجرای آن نیز برآمده‌اند. البته تشکیل یک نظامی اسلامی به مفهوم واقعی کلمه در زمان عمر کم حکومت اسلامی در دوران امام خمینی تا حدودی دور از ذهن است، اما تجربه برداشتن گام‌های بلند برای رسیدن به‌نظام اسلامی که متشکل از نظامات مختلف ازجمله نظام اقتصادی است در این زمان مشهود است. با توجه به این موضوع به بیان اندیشه‌های ایشان می‌پردازیم:از منظر امام خمینی، نظام اقتصادی اسلام دارای سمت‌وسو و اهداف مادی و معنوی معینی است که می‌توان آن‌ها را به شرح زیر طبقه‌بندی کرد:1_ هدایت مردم به سمت اخلاق کریمه و ارزش‌های معنوی2_ استقرار عدالت اجتماعی و اقتصادی در جامعه3_ رشد استعدادها و شکوفایی قدرتِ ابتکار و خلاقیت انسان‌ها4_ ریشه‌کن کردن فقر در جامعه5_ اولویت دادن به منافع و مصالح مستضعفان و محرومان و رسیدگی خاص به آن‌ها6_برآوردن نیازهای اقتصادی مشروع و معقول مردم7_ رشد و شکوفایی اقتصادی و بارور کردن تجارت، صنعت و کشاورزی و...8_ ایجاد رفاه، آسایش و امنیت اقتصادی برای عموم افراد جامعه9_ پرهیز از وابستگی اقتصادی به بیگانه و نفی سلطۀ اجانب بر اقتصاد کشور10_ گسترش مشارکت عمومی مردم به‌ویژه مستضعفان و محرومان در اقتصادتأثیر اندیشه‌های امام خمینیبر اساس نظریه تحلیل گفتمان، جابه‌جایی گفتمانی زمانی رخ می‌دهد که سوژه‌ها و عاملیت‌های اجتماعی به‌موجب بحران‌های سیاسی و یا اقتصادی دچار بحران هویت شوند و گفتمان حاکم توان پاسخگویی به بحران‌ها را نداشته باشد. از همین روی گفتمان امام خمینی توانست با بهره‌گیری از مفاهیم دینی و دقیق قرآنی و نیز نقد هویتی نسبت به گفتمان حاکم، نظام پهلوی را دچار چالش ساخته و بحران هویتی در سوژه‌های اجتماعی به وجود آورد و نیز با مرزبندی جدی که میان حکومت اسلامی و حکومت پهلوی و به تعبیر ایشان نظام طاغوت طرح کردند، گفتمان حاکم در ایران را با واگرایی مواجه نموده و درنهایت شرایط از جاشدگی گفتمانی و عدم مشروعیت سیاسی حکومت را فراهم کنند. بررسی دیدگاه‌های امام خمینی نشان‌دهنده تأثیرگذاری اصول و مبانی بینشی در شکل‌گیری تمامی تحولات می‌باشد. نگرش به اسلام، انسان و جامعه، تعیین‌کننده راهبردهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، نظام اسلامی می‌باشد. درواقع امام خمینی محیط و بستری را ایجاد نمود که با تغییر رویکرد مردم و دولت با توجه به آرمان‌های اسلام به همکاری و همدلی‌ای دست یافتند که دیگر منافع مادی افراد در آن اصل نیست. تأثیر این گفتمان سازی جدید به‌غیراز ایران، گستره‌ای از کشورهای مسلمان و تا حدی غیرمسلمان را نیز در برگرفت.در اواخر دوره پهلوی به دلیل کاهش درآمدهای نفتی و ایجاد شکاف طبقاتی زیاد، مردم در تنگنای اقتصادی به سر می‌بردند و در گفتمان پهلوی به‌عنوان فقرا و ضعفا از ایشان نام‌برده می‌شد و به‌هیچ‌روی در سیاست‌های نوسازی جایی نداشته و در سال‌های 55 تا 57 به‌موجب تورم و از دست رفتن پول‌های نفتی مشکلات بیشتری یافته بودند و به دنبال پاسخی به چالش‌هایی اعم از اقتصادی، سیاسی و هویتی بودند؛ درحالی‌که امام خمینی توانست به این طیف وسیع اجتماعی هویت جدید اعطا و از ایشان با عناوین کوخ‌نشین و مستضعف به معنی ضعیف نگاه داشته شده، نام ‌برد. بعد از انقلاب نگاه امام خمینی به مشارکت مردمی چنین بود: باید همه دست‌به‌هم بدهیم و هرکس در هر جا هست خوب کار بکند. هر کس هر چیزی را که مشغولش هست؛ همان پست خودش را خوب انجام بدهد. اگر هرکسی کار خودش را همان‌طور که هست، خوب انجام بدهد، ان‌شاالله‌تعالی، موفق خواهد شد این مملکت به اینکه نظامش درست برقرار باشد.نوع نگاه امام خمینی جدا از کشور، بر دیگر کشورها نیز تأثیر داشت و بر مبنای همین موضوع نیز سیاست خارجی ایران پس از انقلاب با رویکرد حمایت سیاسی و اقتصادی از کشورهای مستضعف شکل گرفت. امام خمینی در این خصوص این‌چنین بیان می‌دارند: من به‌صراحت اعلام می‌کنم که جمهوری اسلامی ایران با تمام وجود برای احیای هویت اسلامی مسلمانان در سراسر جهان سرمایه‌گذاری می‌کند و دلیل هم ندارد که مسلمانان جهان را به پیروی از قدرت جهان دعوت نکند و جلوی جاه‌طلبی و فزون‌طلبی صاحبان قدرت و پول و فریب را نگیرد. ما باید برای پیشبرد اهداف و منافع ملت محروم ایران برنامه‌ریزی کنیم. ما باید در ارتباط با مردم جهان و رسیدگی به مشکلات و مسائل مسلمانان و حمایت از مبارزان و گرسنگان و محرومان با تمام وجود تلاش نماییم و این را باید از اصول سیاست خارجی خود بدانیم.جهان؛ اندیشه‌های امام خمینیاولین موج بیداری اسلامی در سال 1979 در ایران شکل گرفت. انقلاب ملّت مستضعف ایران در راستای آموزه‌های اسلامی توسط حضرت امام خمینی انرژی بسیار عظیمی تولید کرد. ابعاد بیداری اسلامی در ایران فوق‌العاده وسیع بود تا جایی که در قلمرو جغرافیایی این کشور محصور نماند و امواج آن جنبش‌های اسلام‌گرای آزادی‌بخش در سایر کشورهای منطقه را نیز به پویایی و تحرک واداشت. امروزه گروه‌های اسلامی از فعال‌ترین جریان‌های سیاسی جهان به شمار می‌روند. این گروه‌ها معتقدند که جهان و جهانی‌شدن ارتباط تنگاتنگی با مذاهب دارد. ازاین‌رو اهمیت و نفوذ فزاینده اندیشه‌ها و نهادهای مذهبی آشکارا در سراسر جهان‌دیده می‌شود، به‌گونه‌ای که سال 1992 میلادی را سال بیداری اسلامی خوانده‌اند.بنابراین می‌توان، از عوامل اصلی شکل‌گیری این جریانات را اندیشه امام خمینی دانست، زیرا اندیشه‌های ایشان مبتنی بر اسلام است، بنابراین دروازه‌هایش محدود به ایران نبوده، بلکه کل گستره کشورهایی را که در آن‌ها مسلمانان هستند را دربر می‌گیرد. بیانات امام خمینی در اکثر موارد مستضعفین را مورد خطاب قرار می‌دهد تا به دنبال احقاق حق خود باشند و از سوی دیگر ایشان سرمایه‌داران را مورد نکوهش قرار می‌داند.بیداری اسلامی در اندیشه امام خمینی(ره) از دو عنصر آگاهی و حرکت تشکیل‌شده است. آگاهی از اینکه: ملّت‌های مسلمان تحت ظلم و سیطره دولت‌های وابسته به استعمار زندگی می‌کنند و اینکه اساس مشکلات ملّت‌های مسلمان، دولت‌های فاسد، وابسته و عیّاش آن‌ها است.- دولت‌های اسلامی با عدالت با آن‌ها برخورد نمی‌کنند و اینکه آن‌ها در وضعیت نکبت‌بار، فقر و عقب‌افتاده‌ای زندگی می‌کنند- آزادی و کرامت انسانی و اسلامی آن‌ها از سوی دولت‌های کشورهای اسلامی مراعات نمی‌شود.- استعمار و استکبار منابع و مخازن عظیم طبیعی آن‌ها را به یغما می‌برد.- حاکمیت سیاسی و استقلال آن‌ها از سوی استکبار و صهیونیسم رعایت نمی‌شود.- با اتکا بر اعتقاد به توحید، هویت اسلامی و قرآنی، جمعیت فراوان، داشتن منابع عظیم طبیعی و موقعیت‌های ژئوپلیتیک، توانایی مقابله با قدرت‌های استکباری رادارند.- اسلام دارای جامعیت است و با تکیه‌بر آن، مسلمانان می‌توانند در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زندگی خود را سامان دهند.و حرکت به‌سوی:- نفی و اسقاط دولت‌های وابسته، عیّاش، فاسد و تحمیق‌گر و ایجاد حاکمیتی سیاسی، بر مبنای تاریخ صدر اسلام و ایجاد جامعه‌ای مبتنی بر قوانین و ارزش‌های اسلامی در تمام ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی.دراین‌ارتباط ایشان به بازسازی و گشودن دریچه‌هایی تازه در درون گفتمان اسلام پرداختند که به‌نوعی آینده‌ی جهان اسلام را به‌سوی توسعه و هژمون شدن رهنمون می‌ساخت. یکی از مصیبت‌های مهمی که برای ملت بار آوردند، این‌که ملت را نسبت به خودشان بدبین کردند. به این معنا که ما اگر یک مریضی پیدا کنیم در تهران،... می‌گویند که اینجا نمی‌شود، بروید به انگلستان، بروید به پاریس، این مطلبی است که از دست آن‌ها برای ما پیداشده است؛ یعنی ما خودمان را باختیم در مقابل آن‌ها. بر این مسئله گوشزد می‌کنند که: آن خودباختگی‌هایی را که دولت سابق و دولت‌های سابق داشتند و چشم گو بودند.... آن‌ها دیگر نباید باشد.راهبرد امام خمینی درباره وحدت مسلمانان و برقراری عدالت چنین است: به‌منظور تحقق وحدت و آزادی ملت‌های مسلمان بایستی حکومت‌های ظالم و دست‌نشانده را سرنگون کنیم؛ و پس‌ازآن حکومت عادلانه اسلامی را که در خدمت مردم است به وجود آوریم. درجایی دیگر بیان می‌دارند: فریاد برائت ما فریاد فقر و تهیدستی گرسنگان و محرومان و پابرهنه‌هایی است که حاصل عرق جبین و زحمات شبانه‌روزی آنان را زراندوزان و دزدان بین‌المللی به یغما برده‌اند و حریصانه از خون‌دل ملت‌های فقیر و کشاورزان و کارگران و زحمتکشان به اسم سرمایه‌داری و سوسیالیسم و کمونیسم مکیده و شریان حیات اقتصاد جهان را به خود پیوند داده‌اند و مردم جهان را از رسیدن به کمترین حقوق حقه خود محروم نموده‌اند.نگاه امام خمینی به استقلال کشورها از سلطه سرمایه‌داری دارای ابعاد مختلف است؛ یکی از آن‌ها استقلال اقتصادی است. درواقع پیش‌نیاز دست‌یابی کشورها به استقلال سیاسی خارج از سلطه، استقلال اقتصادی است و استقلال اقتصادی جز با مشارکت گسترده مردم در به ثمر رساندن ظرفیت‌های موجود هر کشور امکان‌پذیر نخواهد بود. یک نکته قابل‌توجه در سخنان ایشان در نظر گرفتن مرز اسلام و بیان امت اسلامی است، بنابراین استقلال اقتصادی به معنای نفی ارتباطات میان کشورهای مسلمان نیست.امام خمینی در بیاناتی با حضور نمایندگان کشورهای پاکستان و بحرین دولت‌های مسلمان را خطاب قرار داده و می‌گویند: «.... این‌ها نقشه‌هایی بوده است که این‌ها درست کردند و کشیدند و این‌ها را مقابل هم قراردادند و نمی‌دانم چه وقت شود که مسلمین بیدار بشوند. چه وقت ممکن است که دولت‌های ما، ملت‌های اسلامی چه وقت می‌خواهند چشم‌هایشان را باز کنند. آیا نمی‌فهمند؟ یا می‌فهمند و نمی‌کنند؟ اگر نمی‌فهمند، باید توجه کنند به مسائل که ببینند بدبختی مسلمین از کجا شروع می‌شود و چه هست آن دردی که مسلمین را این‌طور کرده که خزائن آن‌ها را می‌برند و خودشان روی خزائن خودشان گرسنگی می‌خورند» (صحیفه امام، ج6: 225).درنهایت موج سوم بیداری اسلامی از اواخر سال 2010 در تونس پدیدار گردید و در کمال ناباوری تحلیل گران و سیاست‌مداران، دامنه آن ظرف چند ماه به بسیاری از کشورهای خاورمیانه تسری یافت. می‌توان گفت این همان نیروی ذخیره‌شده در میان ملت‌های محروم منطقه طی سالیان اخیر بود. این تغییرات برای کشورهای غربی و آمریکا که از منابع خاورمیانه به دلیل دست‌نشانده بودن دولت‌هایش، بدون محدودیت بهره‌مند می‌شدند زنگ خطر بزرگی بود و از بین رفتن منافع اقتصادی ایشان در آینده را تصویر می‌نمود. الکساندر هیک می‌گوید: به نظر من خطرناک‌تر از این (مشکلات بین‌المللی) عواقب گسترش بنیادگرایی اسلامی است که در ایران پا گرفته و اکنون عراق و ثبات تمام رژیم‌های عرب میانه‌رو را در منطقه تهدید می‌کند. این پدیده اگر از کنترل خارج شود، منافع ابرقدرت‌ها را به خطرناک‌ترین وجه به مخاطره خواهد انداخت.جایگاه اندیشه‌های امام خمینی در اقتصاد سیاسی بین‌الملل (مقایسه رهیافت‌ها)با توجه به مطالب بیان‌شده در مورد دیدگاه امام خمینی برگرفته از اندیشه اسلامی و دیگر دیدگاه‌ها، می‌توان جدول قبل را به‌صورت زیر بیان نمود:مقایسه رهیافت‌های چهار‌گانه اقتصاد سیاسی بین‌المللرهیافت‌هااقتصاد سیاسی بین‌الملل رئالیستیاقتصاد سیاسی لیبرالیستیاقتصاد سیاسی بین‌الملل مارکسیستیاقتصاد سیاسیاسلامیارتباط بین سیاست و اقتصادسیاست تعیین‌کننده استاقتصاد مستقل استاقتصاد تعیین‌کننده استاقتصاد به‌عنوان ابزار استبازیگران اصلی/سطح تحلیلدولت‌هاافراد و شرکت‌های خصوصیطبقاتامت اسلامیماهیت روابط اقتصادیتضاد آمیز/ بازی با حاصل جمع صفربر اساس همکاری/ بازی با حاصل جمع مثبتتضاد آمیز/ بازی با حاصل جمع صفربر اساس همکاری/ بازی با حاصل جمع مثبتاهداف اقتصادیقدرت دولتحداکثر رساندن رفاه فردی و اجتماعیمنافع طبقاتعدالت اقتصادی، رفاه عمومی، استقلال اقتصادیعامل جهانی‌شدنسیاستارتباطاتاقتصاد سرمایه‌داریتمدن اسلامیماهیت جهانی‌شدنجهانی‌شدن مانعی برای به دست آوردن قدرت سیاسی توسط دولت‌ها ایجاد نمی‌کند. جهانی‌شدن تحت سیطره دولت‌هاست.جهانی‌شدن از قدرت دولت‌ها به نفع نهادهای فراملی و فرو ملی و افراد می‌کاهد. جهانی‌شدن تحت سیطره نیروهای فراملی است.جهانی‌شدن قدرت دولت‌های مرکز را افزایش و قدرت دولت‌های پیرامون را هرچه بیشتر کاهش می‌دهد. جهانی‌شدن در خدمت نظام سرمایه‌داری است.جهانی‌شدن زمانی است که حکومت مستضعفین در دنیا شکل خواهد گرفتکلام پایانیاقتصاد سیاسی رویکردی است که دولت‌ها بر اساس آن نوع نگاه خود نسبت به مردم را مشخص می‌نمایند و بر مبنای نوع نگاه دولت نحوه اجرای سیاست‌ها بر اساس منافع کشور، مردم و یا تنها دولت و پشتیبانان آن‌ها رقم می‌خورد و اقتصاد ابزاری برای حفظ جایگاه قدرت سیاستمداران می‌گردد. در این میان امام خمینی نشان داد که اگر دولت با اتکا به اسلام و تبعیت از خداوند شکل بگیرد و خود را ملزم به اجرای قوانین الهی نماید، نه‌تنها خود آن کشور به‌سوی شکل‌گیری نظام اسلامی، که از ملزوماتش استقلال اقتصادی است پیش می‌رود، بلکه می‌تواند به‌عنوان راهبر دیگر کشورهای مستضعف و مسلمانان جهان باشد. امام خمینی می‌فرمایند: اگر مارکسیسم در روش‌های اقتصادی و اجتماعی به بن‌بست رسیده است، دنیای غرب هم در همین مسائل البته به شکل دیگر و نیز در مسائل دیگر گرفتار حادثه است (صحیفه امام، ج 21: 221). من امیدوارم که همه ملت‌های اسلام .... بیدار بشوند و همه باهم بشوند. یک دولت بزرگ اسلامی، یک دولت زیر پرچم «لا‌إله‌إلااللَّه» تشکیل بدهند و این دولت بر همه دنیا غلبه بکند (صحیفه امام، ج6: 234). درواقع امام خمینی محیط و بستری را ایجاد نمود که با تغییر رویکرد مردم و دولت نسبت به ارزش‌های مادی و توجه افراد به آرمان‌های اسلام، به همدلی و همکاری دست یافتند، که دیگر منافع مادی افراد در آن اصل نیست. درنهایت شکل‌گیری امت اسلامی می‌تواند باعث توسعه کشورهای اسلامی گردیده و منافع این کشورها را (به‌خصوص با وجود منابع و ظرفیت‌های اقتصادی فراوان این کشورها) به یکدیگر به شکلی درهم‌تنیده نماید که خود تبدیل به یک قدرت بزرگ جهانی گردند و در تغییر معادلات جهانی ازجمله اقتصاد سیاسی بین‌الملل مؤثر باشند.منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب