امام علی (ع)

علی بن ابی‌ طالب (ع) مشهور به امام علی و امیرالمؤمنین ، امام اول همه ی مذاهب شیعه ، صحابی ، راوی ، کاتب وحی و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت است. وی همچنین پسر عمو و داماد پیامبر اکرم (ص) ، همسر حضرت فاطمه (س) ، پدر و جدِّ یازده امام شیعه است. پدر او ابوطالب و مادرش فاطمه بنت اسد بودند. او در کعبه زاده شد و نخستین مردی بود که به پیامبر اسلام (ص) ایمان آورد.فضائل زیادی برای امام علی (ع) برشمرده‌ اند ؛ پیامبر (ص) در یوم الدار او را به عنوان وصی و جانشین خود برگزید. او هنگامی که قریش قصد کشتن پیامبر (ص) را داشتند ، در بستر پیامبر اسلام (ص) خوابید تا پیامبر (ص) بتواند مخفیانه به مدینه هجرت کند. پیامبر (ص) عقد برادری خود را با وی بست. حدود ۳۰۰ آیه از قرآن کریم ، درباره فضایل وی است مانند آیه مباهله ، آیه تطهیر ، آیه ولایت و برخی دیگر از آیات که بر عصمت وی دلالت دارد.علی (ع) در همه غزوات پیامبر اسلام (ص) به جز جنگ تبوک شرکت داشت. در غزوه تبوک پیامبر (ص) علی (ع) را به جانشینی خود در مدینه گماشت. امام علی (ع) در غزوه بدر ، تعداد زیادی از مشرکان را به هلاکت رساند ، در غزوه احد از جان پیامبر (ص) محافظت کرد ، در غزوه خندق با کشتن عمر بن عبدود جنگ را خاتمه داد و در غزوه خیبر ، با کندن درِ بزرگ قلعه خیبر ، جنگ را به سر انجام رساند.پیامبر (ص) پس از انجام حج خود ، پس از نزول آیه تبلیغ ، مردم را در منطقه غدیر خم جمع کرد ؛ سپس خطبه غدیر را خواند و دست امام علی (ع) را بلند کرد و فرمود «هر که من مولای او هستم ، علی نیز مولای اوست ، خدایا دوست بدار آن‌ که او را دوست دارد و دشمن او را دشمن بدار.»پس از درگذشت پیامبر (ص) گروهی در سقیفه ، با ابوبکر به‌ عنوان خلیفه بیعت کردند. رقابت‌ های قبیلگی ، کینه‌ توزی و حسادت را علت مخالفت با دستور پیامبر (ص) برای جانشینی علی (ع) پس از پیامبر دانسته‌ اند. علی (ع) مناظره‎‌ ای صریح با ابوبکر داشته و طی آن ابوبکر را به دلیل تخلفش در واقعه سقیفه در نادیده گرفتن حق اهل بیت پیامبر (ص) محکوم کرد. یاران خلیفه برای گرفتن بیعت به خانه علی (ع) حمله کردند که طی آن فاطمه (س) آسیب دید و فرزندش سقط شد. پس از مدت کوتاهی فاطمه (س) به شهادت رسید. علی (ع) به مناسبت‌ های مختلف و در سخنان متعددی به ماجرای سقیفه اعتراض کرده و حق خود را در جانشینی پیامبر اسلام (ص) یادآوری کرده است که خطبه شقشقیه از معروف‌ ترین آنها است.امام علی (ع) در دوران ۲۵ ساله خلفای سه‌ گانه تقریباً از امور سیاسی و حکومتی به دور بود و تنها به انجام خدمات علمی و اجتماعی مشغول بود ؛ از جمله جمع‌ آوری قرآنی که به مصحف امام علی (ع) مشهور شد و حفر قنات. همچنین خلفا با وی در خصوص مسائل مختلف حکومتی نظیر قضاوت مشورت می‌ کردند.امام علی (ع) پس از خلیفه سوم ، به اصرار مسلمانان خلافت و حکومت را پذیرفت. او در دوران حکومتش اهمیت ویژه‌ ای برای عدالت قائل بود و در برابر روش خلفا که بیت‌ المال را بر اساس سوابق افراد تقسیم می‌ کردند ، ایستاد. وی دستور داد که عرب و عجم و هر مسلمانی از هر تیره و تبار که باشد ، در سهم بیت‌ المال یکسان‌ اند و تمام زمین‌ هایی که عثمان به افراد مختلف واگذار کرده بود ، به بیت‌ المال بازگرداند. در دوره کوتاه حکومت امام علی (ع) سه جنگ سنگین داخلی جمل ، صفین و نهروان در گرفت.امام علی (ع) سرانجام در محراب مسجد کوفه در حال نماز به دست یکی از خوارج به نام ابن ملجم مرادی به شهادت رسید و مخفیانه در نجف به خاک سپرده شد. حرم ایشان از مکان‌ های مقدس در فرهنگ شیعه بوده و زیارت آن مورد توجه است.علی بن ابی طالب از سوی شیعیان ، جایگاه و منزلت ویژه‌ ای داشته و پس از پیامبر (ص) ، بهترین ، با تقوا ترین و عالم‌ ترینِ انسان‌ ها و جانشین برحق حضرت محمد (ص) بوده است. بر این اساس گروهی از صحابه از زمان حیات پیامبر اسلام (ص) ، پیرو و دوست‌ دار علی (ع) یعنی شیعه دانسته‌ می‌ شده‌ اند. کتاب معروف نهج البلاغه منتخبی از سخنان و نامه‌ های امام علی (ع) است.جایگاهعلی بن ابی‌ طالب همواره از سوی شیعیان ، جایگاه و منزلت ویژه‌ ای داشته و پس از پیامبر (ص) ، بهترین ، باتقوا ترین و عالم‌ ترینِ انسان‌ ها و جانشین برحق حضرت محمد (ص) بوده است. برخی از صحابه از همان زمان حیات پیامبر اسلام (ص) ، پیروان علی (ع) و دوست داران وی یعنی شیعه دانسته‌ می‌ شده‌ اند. شیعیان کسانی هستند که امام علی (ع) را جانشین بلافصل پیامبر (ص) از سوی خدا می‌ دانند. اما اهل‌ سنت ، جانشینی پیامبر (ص) را حاصل انتخاب مردم می‌ دانند.به باور شیعیان ، به خلافت رسیدن امام علی (ع) در ۱۹ ذی‌ الحجه سال ۳۵ قمری ، اجرای دیر هنگام قراری بود که طبق آن ، پیامبر (ص) در چند موقعیت و به‌خصوص در غدیر خم ، او را به عنوان جانشین خود و امام امت اسلامی برگزیده بود. به اعتقاد شیعه ، عبارت «من کنت مولاه فعلیٌ مولاه» که توسط پیامبر در روز غدیر گفته شد ، تعیین جانشینی پیامبر (ص) است ؛ چرا که حاضران در غدیرخم به علی بن ابی‌ طالب (ع) تبریک گفتند و او را با لقب امیرالمومنین خطاب کردند. بر اساس این عقیده ، علی (ع) تنها خلیفه برحق است و عنوان «امیرالمؤمنین» تنها شایسته اوست و حکومت کوتاه‌ مدت وی تنها حکومت مشروعی است که امت اسلامی از زمان رحلت پیامبر (ص) تجربه کرده است.دودمان ، القاب ، ویژگی‌ های ظاهریعلی بن ابی‌ طالب بن عبدالمطلب بن هاشم ، مشهور به هاشمی و قرشی بوده و پدر او ، ابوطالب ، مردی سخاوتمند ، عدالت‌ مدار ، مورد احترام قبایل عرب ، عمو و حامی پیامبر (ص) و از شخصیت‌ های بزرگ قریش گزارش شده است. مادر علی (ع) ، فاطمه بنت اسد و برادران وی طالب ، عقیل ، جعفر ، و خواهرانش هند یا ام هانی ، جمانه ، ریطه یا ام طالب و اسماء بوده‌ اند. مورخان ، ازدواج ابوطالب و فاطمه بنت اسد را نخستین ازدواج میان یک مرد و زن هاشمی دانسته‌ اند و بنابراین ، حضرت علی (ع) نخستین فردی است که هم از سوی پدر و هم از سوی مادر ، هاشمی بوده است.کنیه‌ ها و القاب و صفاتکنیه‌ های علی بن ابی‌ طالب عبارتند از ابوالحسن ، ابوالحسین، ابوالسبطین، ابوالریحانتین، ابوتراب و ابوالائمه.همچنین در منابع القاب و صفات متعددی برای ایشان برشمرده شده است از جمله: امیرالمؤمنین، یعسوب الدین والمسلمین ، حیدر ، مرتضی ، قسیم النار و الجنة ، صاحب اللواء ، صدّیق اکبر ، فاروق ، مبیر الشرک والمشرکین ، قاتل الناکثین والقاسطین والمارقین ، مولی المؤمنین ، شبیه هارون ، نفس الرسول ، أخو الرسول ، زوج البتول ، سیف الله المسلول ، امیر البررة ، قاتل الفجرة ، ذوالقرنین ، هادی ، سید العرب ، کشّاف الکرب ، داعی ، شاهد ، باب المدینة ، والی ، وصی ، قاضی دَین رسول الله ، منجز وعده ، النبأ العظیم ، الصراط المستقیم و الانزع البطین.به باور شیعیان ، لقب امیرالمؤمنین ، به معنای امیر ، فرمانده و رهبر مسلمانان ، اختصاص به حضرت علی (ع) دارد. بر اساس روایات ، شیعیان معتقدند این لقب در زمان پیامبر اسلام برای علی بن ابی‌ طالب به کار می‌ رفته و منحصر به اوست و نه تنها استعمال این لقب را برای خلفای راشدین و غیر راشدین جایز نمی‌ دانند ، بلکه به کار بردن این لقب را حتی برای سایر امامان خود هم صحیح نمی‌ دانند.ویژگی‌ های ظاهریامام علی (ع) در منابع مختلف ، مردی میانه‌ بالا ، با چشمانی سیاه و گشاده ، ابرو هایی کشیده و پیوسته و صورتی زیبا دانسته شده ، چهره‌ ای گندمگون و ریشی انبوه داشته و شانه‌ هایش پهن بوده است. بنابر برخی منابع ، پیامبر اکرم (ص) او را با لقب «بطین» خوانده و بر همین اساس ، عده‌ ای او را چاق دانسته‌ اند. با این حال ، برخی محققان بر این باورند که مقصود پیامبر از «بطین» ، «البطین من العلم» (فربه از دانش) بوده است. در روایتی پیامبر در باره امام علی (ع) فرموده: «مَنْزُوعٌ مِنَ الشِّرْکِ بَطِینٌ مِنَ الْعِلْمِ» (از شرک جدا شده اى و پر از علم هستى). ستوده‌ شدن امام علی (ع) با صفت «بطین» در برخی زیارت نامه‌ ها نیز دلیلی بر این دانسته شده که مقصود پیامبر (ص) ، صفت چاق نبوده است.درباره قدرت بدنی علی بن ابی‌ طالب ، گفته شده که او با هیچ‌ کسی مبارزه نکرد ، مگر اینکه او را زمین زد. توانایی جسمی علی بن ابی‌طالب ، ضرب المثل بوده ؛ او بود که درِ قلعه خیبر را کَند ، در حالی که جمعی تلاش کردند آن را برگردانند ولی نتوانستند ، او بود که بت هبل را که بت بزرگی بود را از بالای کعبه به زمین انداخت و او بود که سنگ بزرگی را در روز های خلافتش با دست خویش از جا کند و از زیر آن آب جوشید ، در حالی که لشکریان همگی از این کار ناتوان بودند.تولد تا هجرتعلی بن ابی‌ طالب (ع) ، جمعه ۱۳ رجب ، ۲۳ سال قبل از هجرت ، در مکه و داخل کعبه متولد شد.علی (ع) در شش سالگی ، وقتی مکه دچار قحطی شد ، به خانه خضرت محمد (ص) برده شد ؛ همانطور که جعفر ، برادر علی ، به خانه عباس بن عبدالمطلب برده شد. ابوطالب ، پدر امام علی (ع) ، در این هنگام از تأمین خانواده پرجمعیت خود ناتوان بود. امام علی (ع) در یکی از خطبه‌ های خود ، به رفتار مهربانانه پیامبر در این دوره اشاره کرده است.پس از بعثت پیامبر (ص) ، علی (ع) نخستین مرد و خدیجه (س) ، نخستین زنی بود که به پیامبر (ص) ایمان آوردند. علی (ع) که در آن هنگام ده سال داشت به همراه پیامبر (ص) به صورت پنهانی و در کوه‌ های اطراف مکه نماز می‌ گزاردند. پس از آنکه پیامبر (ص) دعوت به اسلام را در سال سوم بعثت علنی کرد ، در واقعه دعوت از خویشاوندان نزدیک که به «انذار عشیره» یا «واقعه یوم الدار» معروف است ، علی (ع) از وی حمایت کرد و پیامبر (ص) در پاسخ ، او را برادر ، وصی و جانشین خود خواند. در سال ششم پیش از هجرت ، مسلمانان توسط مشرکان در شعب ابی‌طالب ، محاصره شدند و از خرید و فروش و رفت و آمد منع شدند. در این دوران ابوطالب برای حفظ جان پیامبر (ص) بار ها علی (ع) را در جای خواب او خواباند. مدتی پس از شکسته‌ شدن محاصره ، ۳ سال پیش از هجرت ، علی (ع) در ۱۹ سالگی ، پدرش ابوطالب را از دست داد. پس از درگذشت ابوطالب ، شرایط مسلمانان دشوار تر شد و پیامبر (ص) به فکر هجرت به مدینه افتاد. در شب هجرت و با آگاهی از توطئه مشرکان برای کشتن پیامبر (ص) ، علی (ع) ، در ۲۳ سالگی ، در خوابگاه وی خوابید که به لیلة المبیت مشهور است. حضرت علی (ع) چند روز بعد و پس از ادای دیون پیامبر (ص) به همراه گروهی که در میان‌ شان حضرت فاطمه (س) و فاطمه بنت اسد (مادر امام علی) نیز بودند ، به مدینه رفت.پس از هجرتوقتی پیامبر (ص) در مسیر هجرت به مدینه ، به قبا رسید ، حدود پانزده روز در آنجا منتظر ماند تا علی (ع) و همراهانش برسند. پس از ساختن مسجد النبی در مدینه ، پیامبر در اولین خطبه خود ، مهاجران و انصار را به برادریِ هم درآورد و علی (ع) را به برادری خویش برگزید. در سال دوم هجری، غزوه بدر میان مسلمانان و مشرکان درگرفت که طی آن ، تعداد زیادی از لشکر دشمن از جمله چند نفر از سران قریش به دست علی (ع) کشته شدند. پس از غزوه بدر ، حضرت علی (ع) در ۲۵ سالگی با فاطمه (س) ازدواج کرد ؛ با وجود اینکه حضرت فاطمه خواستگاران دیگری نیز داشت. پیامبر (ص) خود خطبه عقد آنها را خواند.در سال سوم هجری ، مشرکان برای جبران شکست بدر ، جنگ اُحُد را علیه مسلمانان به راه انداختند. علی (ع) از کسانی بود که نبرد را رها نکرد و از جان پیامبر دفاع کرد و گفته شده در این نبرد ۱۶ زخم برداشت. جمله «لا سَیفَ اِلّا ذوالفَقار ، لا فَتی اِلّا عَلیّ» را جبرئیل در این نبرد در مدح علی (ع) گفته است. در همین سال فرزند ارشد او ، امام حسن مجتبی (ع) به دنیا آمد. در سال چهارم هجری ، زمانی که امام علی (ع) ۲۷ ساله بود ، مادرش ، فاطمه بنت اسد ، درگذشت. امام حسین (ع) ، فرزند دوم علی (ع) و فاطمه (س) در همین سال به دنیا آمد.پیامبر اکرم (ص) : «لَأُعطیَنّ الرّایةَ غَداً رجُلاً یُحبُّه اللهُ و رسولُه، یَفتحُ اللهُ علی یَدَیه، لیسَ بفَرّارٍ»«فردا پرچم را به مردی خواهم سپرد که خدا و پیامبرش او را دوست می‌ دارند. با دو دست او خدا پیروزمان می‌ کند ؛ کسی که از جنگ‌ گریزی وارسته است.»در سال پنجم هجری ، غزوه خندق رخ داد و با رشادت علی (ع) در کشتن عمرو بن عبدود به پایان رسید. سومین فرزند علی (ع) و فاطمه (س) ، حضرت زینب (س) در همین سال به دنیا آمد.در سال ششم هجری پیمان‌ نامه صلح حدیبیه میان پیامبر (ص) و قریش منعقد شد که کاتب آن ، حضرت علی (ع) بود. ام کلثوم دختر امام علی (ع) ، چهارمین فرزند امام علی (ع) در این سال به دنیا آمد. در شعبان همین سال ، پیامبر (ص) ، علی (ع) را مأمور سریه فدک و سرکوب یهودیان قرار داد.در سال هفتم هجری قمری ، نبرد خیبر روی داد. علی (ع) در این نبرد از پرچم داران سپاه بود و سپاه اسلام به رهبری او توانست خیبر را فتح کند.در سال هشتم هجری ، علی (ع) در ۳۱ سالگی از پرچم داران سپاه پیامبر (ص) هنگام فتح مکه بود و در شکستن بت‌ های کعبه ، پیامبر (ص) را یاری کرد.غزوه تبوک در سال نهم هجری درگرفت. پیامبر (ص) برای اولین بار علی (ع) را به جانشینی خود در مدینه و محافظت از خانواده خویش منصوب کرد و این نبرد ، تنها غزوه‌ ای است که حضرت علی (ع) در آن حضور نداشته است. پس از شایعاتی که منافقان پراکندند ، علی (ع) خود را به سپاه رساند و پیامبر (ص) را از آنچه در مدینه گذشته بود ، آگاه کرد. پیامبر (ص) در پاسخ گفتند آیا از این خرسند نیستی که جایگاه تو نزد من ، چون هارون نزد موسی باشد؟ این گفته به حدیث منزلت مشهور است. علی (ع) در همین سال از سوی پیامبر (ص) به ابلاغ آیات برائت در هنگام اجتماع مشرکان در مکه ، مأمور شد و علی (ع) بعد از ظهر عید قربان این آیات را ابلاغ کرد.در ۲۴ ذی‌الحجه سال نهم پیامبر (ص) به همراه علی (ع) ، فاطمه (س) ، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) به مباهله با مسیحیان نجران برخاستند.در سال دهم هجری ، پیامبر (ص) ، علی (ع) را برای دعوت به اسلام به یمن فرستاد. در همین سال پیامبر به حج رفت. علی (ع) خود را از یمن به پیامبر (ص) رساند و در مکه به او ملحق شد. پیامبر (ص) به فرمان الهی پس از حج در منطقه غدیر خم ، علی (ع) را جانشین و وصی خود قرار داد که به واقعه غدیر مشهور است. در این هنگام او ۳۳ سال داشت.پس از رحلت پیامبر (ص)«فَصَبْرَتُ وَ فِى العَيْنِ قَذًى، وَ فِى الْحَلْقِ شَجاً، أرى تُراثىِ نَهْباً»«به صبر گراییدم ؛ در حالی که دیده از خار غم خسته بود و آوا در گلو شکسته ، می‌ دیدم میراثم به غارت می‌ رود.»پیامبر (ص) در صفر سال ۱۱ هجری درگذشت. علی (ع) پس از رحلت پیامبر (ص) و در ۳۳ سالگی به امامت رسید. علی (ع) مشغول کفن و دفن پیامبر بود که گروهی در سقیفه ، ابوبکر را برای خلافت برگزیدند. پس از خلافت ابوبکر ، امام علی (ع) ابتدا از بیعت خود داری کرد ولی سرانجام با او بیعت کرد. شیعیان معتقدند این بیعت از روی اجبار بوده و شیخ مفید معتقد است امام علی (ع) هرگز بیعت نکرده است. به عقیده شیعه ، یاران خلیفه برای گرفتن بیعت به خانه علی (ع) حمله کردند که طی آن فاطمه (س) آسیب دید و فرزندش سقط شد. در همین ایام ، ابوبکر فدک را غصب کرد و علی (ع) به داد خواهی از فاطمه (س) برخاست. فاطمه (س) پس از واقعه حمله به خانه ، در بستر بیماری افتاد و پس از مدت کوتاهی در سال یازدهم هجری به شهادت رسید.ابوبکر در سال ۱۳ هجری در گذشت و طبق وصیت او عمر بن خطاب به خلافت رسید. عمر در ماه محرم سال ۱۴ هجری ، برای نبرد با ساسانیان از مدینه خارج شد و در سرزمینی با نام صرار ، اردو زد. او امام علی (ع) را به جای خود در مدینه قرار داد تا خود فرماندهی جنگ را به عهده بگیرد ، اما پس از مشورت با برخی صحابه از جمله امام علی (ع) ، از تصمیم خود منصرف شد و سعد بن ابی‌وقاص را به نبرد فرستاد. علی (ع) در دوران خلیفه دوم ، جز در سال‌ های نخست آن ، منصب قضاوت داشته است. در سال شانزدهم هجری به پیشنهاد علی (ع) و پذیرش عمر ، هجرت پیامبر (ص) از مکه به مدینه به عنوان مبدأ تاریخ اسلامی مشخص شد. در سال ۱۷ هجری عمر برای فتح بیت‌ المقدس راهی شام شد و امام علی (ع) را جانشین خود در مدینه قرار داد. در همین سال عمر پس از اصرار و تهدید با ام کلثوم دختر امام علی (ع) و فاطمه (س) ازدواج کرد. جانشینی علی (ع) ، در سفر سال ۱۸ هجری عمر به شام نیز تکرار شده است. عمر پس از ترور و پیش از در گذشتش در سال ۲۳ هجری ، شورایی شش‌ نفره برای تعیین خلیفه بعد از خود تشکیل داد که علی (ع) عضو آن بود. عمر ، عبدالرحمن بن عوف را به عنوان شخص تعیین‌ کننده در شورا معرفی کرد. عبدالرحمن ابتدا از امام علی (ع) خواست به شرط عمل به کتاب خدا ، سیره پیامبر و سیره ابوبکر و عمر عهده‌ دار خلافت شود ، اما امام علی (ع) شرط عمل به سیره شیخین را نپذیرفت و گفت «امید آن دارم که در محدوده دانش ، توانایی و اجتهاد خود به کتاب خدا و سنت رسول خدا (ص) عمل کنم». عبدالرحمن پس از آن شروط مذکور را با عثمان بن عفان در میان گذاشت و پس از پاسخ مثبت او ، وی را عهده‌دار خلافت کرد.«فَيا لله وَ لِلشُّورى ، مَتَى اعْتَرَضَ الرَّيْبُ فِىَّ مَعَ الْأوَّلِ مِنْهُمْ حَتّى صِرْتُ اُقْرَنُ الى هذِهِ النَّظائِرِ»«داوری در آن شورا را به خدا واگذارم. کجا در شایستگی من در مقایسه با نخستین‌ شان جای تردید بود که اینک در ردیف کسانی از این دست قرار گیرم؟»علی (ع) در سال ۲۴ هجری ، همچنان منصب قضاوت را بر عهده داشته است. در سال ۲۵ هجری عثمان دستور به جمع‌ آوری و تدوین قرآن داد. سیوطی از امام علی(ع) نقل کرده که تدوین و جمع‌ آوری قرآن با مشورت وی انجام شده است. در سال ۲۶ هجری عباس بن علی (ع) پنجمین پسر علی (ع) متولد شد. در سال ۳۵ هجری ، مردم مدینه در اثر نارضایتی از عثمان ، خانه‌ اش را محاصره کردند. علی (ع) پیش از آن از مدینه خارج شده بود. طبق منابع اهل سنت ، امام علی (ع) ، حسنین را برای محافظت از خلیفه گمارد ، اما شورشیان سرانجام عثمان را به قتل رساندند. پس از قتل عثمان ، مردم پیرامون علی (ع) را گرفتند تا خلیفهٔ آنان باشد.دوران حکومتعلی (ع) در ذی‌ الحجة سال ۳۵ هجری ، در ۵۸ سالگی ، پس از قتل عثمان به خلافت رسید. جز گروهی از نزدیکان عثمان و برخی یاران پیامبر (ص) که «قاعدین» (وانشستگان) خوانده شده‌ اند ، تمام صحابه مدینه با علی (ع) بیعت کردند. امام علی (ع) ، دو روز پس از آغاز خلافت ، در اولین خطبه خود خواستار برگردانده‌ شدن اموالِ به ناحق تصرف‌ شدهٔ در دوره عثمان شد و بر تقسیم عادلانه بیت‌المال تأکید کرد. در سال ۳۶ قمری ، طلحه بن عبیدالله و زبیر بن عوام بیعتشان با علی (ع) را شکستند و در مکه به عایشه که خون‌ خواه عثمان شده بود پیوستند و بعد به سوی بصره حرکت کردند. بدین ترتیب جنگ جمل ، نخستین جنگ امام علی (ع) و نخستین جنگ داخلی مسلمانان ، میان علی (ع) و ناکثین (بیعت‌شکنان) در نزدیکی بصره درگرفت. طلحه و زبیر در جنگ کشته شدند و عایشه به مدینه فرستاده شد. امام علی (ع) ابتدا به بصره رفت و فرمان عفو عمومی صادر کرد و در رجب سال ۳۶ وارد کوفه شد و آن‌ جا را محل خلافت خویش قرار داد. در همین سال امام علی (ع) معاویه را به بیعت فراخواند و پس از امتناع معاویه ، دستور به عزل او از حکومت شام داد. در شوال سال ۳۶ هجری ، علی (ع) به سوی شام لشکر کشید. جنگ صفین در منطقه‌ ای به همین نام ، در آخر سال ۳۶ و ابتدای سال ۳۷ قمری در گرفت. بر خلاف تاریخ صفر سال ۳۷ هجری که از سوی طبری و ابن‌ اثیر ذکر شده ، اوج جنگ در سال ۳۸ بوده است. هنگامی که سپاه امام علی (ع) در حال پیروز شدن بود ، سپاهیان معاویه با ترفند عمرو بن عاص ، قرآن ها را بر نیزه کردند تا میانشان حکم کند. امام از روی ناچاری و تحت فشار شورشیان سپاه خود حکمیت را پذیرفت و به اجبار آنها ، ابوموسی اشعری را حَکَم قرار داد. اما به فاصله کوتاهی از پذیرش حکمیت ، اعتراض‌ های جدیدی به امام علی (ع) در میان شورشیان شکل گرفت. عده‌ ای به استناد دو آیه قرآن (سوره مائده ، آیه ۴۴ و سوره حجرات ، آیه ۹) خواهان ادامه جنگ با معاویه شدند و پذیرش حکمیت را کفر دانسته و از آن توبه کردند. شگفت آن‌ که جمعی از معترضان همان‌ هایی بودند که ساعاتی قبل حکمیت را بر امام علی (ع) تحمیل کرده بودند. آنان از امام خواستند از این کفر توبه کند و شروطی که با معاویه نهاده است ، نقض کند. اما علی بن ابی‌ طالب (ع) نقض حکمیت را نپذیرفت و تصمیم خود را بر ادامهٔ جنگ با شام در صورتی که حکمین طبق رأی قرآن حکم نکنند اعلام کرد.«بار الهی تو خود نیک می‌ دانی که اینان را با کتاب تو کاری نیست. تو می‌ دانی این گروهِ با قرآن بیگانه را ، در پس این نمایش چه انگیزه‌ ای است. تو خود میان ما و اینان حکم کن که تویی آن خدای حکیم که حکم‌ات زلال حقیقت است.»هنگام حکمیت ، ابوموسی اشعری نتیجه حکمیت را برکناری هر دو فرمانروا ، یعنی معاویه و علی (ع) ، از خلافت اعلام کرد و سپس عمرو عاص خلافت را به معاویه واگذار کرد. پس از حکمیت گروهی از یاران امام با آن مخالفت کردند و آن را به منزله برگشت از دین و شک در ایمان شمردند. در این میان گروهی که هسته اولیه خوارج را تشکیل دادند پذیرش حکمیت را کفر دانسته و از سپاه امام جدا گشتند و به جای کوفه به حرورا رفتند.اعتراضات خوارج تا شش ماه پس از صفین ادامه داشت و به همین جهت علی (ع) ، عبدالله بن عباس و صعصعة بن صوحان را برای گفتگو نزد آنها فرستاد. آنان تسلیم خواسته این دو نفر برای بازگشتن به جماعت نشدند. پس از آن امام علی (ع) از آنها خواست تا دوازده نفر را معین کرده و خود نیز همین تعداد را جدا کرده و با آنها به گفتگو نشست. علی (ع) نامه‌ ای نیز به سران خوارج نوشت و از آنها دعوت کرد که به سوی مردم بازگردند اما عبدالله بن وهب با یادآوری حوادث صفین ، تأکید کرد که علی (ع) از دین خارج شده و باید توبه نماید. امام پس از این نیز بار ها توسط افرادی همچون قیس بن سعد و ابو ایوب انصاری خوارج را به‌ سمت خود فرا خواند و به آنها امان داد ، اما پس از آنکه از تسلیم خوارج نا امید شد ، سپاه ۱۴ هزار نفری خود را در مقابل آنها قرار داد. علی (ع) تاکید کرد که سپاه وی آغاز گر نبرد نباشند و سرانجام نهروانیان جنگ را شروع کردند. با آغاز جنگ ، به سرعت تمامی خوارج کشته و یا زخمی شدند. زخمی‌ ها به تعداد چهارصد نفر ، به خانواده‌ هایشان تحویل داده شدند ، و در مقابل ، از سپاه علی (ع) تعدادی کمتر از ده نفر کشته شدند. از اجتماع خوارج در نهروان ، کمتر از ۱۰ نفر فرار کردند که یکی از آنان عبدالرحمن بن ملجم مرادی ، قاتل امام علی (ع) بود. ابن ملجم مرادی ، در سحرگاه ۱۹ رمضان سال ۴۰ قمری در مسجد کوفه ، علی (ع) را با ضربه شمشیر خود زخمی ساخت ، و دو روز بعد در ۲۱ رمضان ، امام علی (ع) در ۶۳ سالگی به شهادت رسید و مخفیانه دفن شد.ازدواج با فاطمه زهرا (س)نخستین همسر امام علی (ع) ، فاطمه زهرا (س) ، دختر پیامبر (ص) بود. پیش از علی (ع) افرادی مانند ابوبکر و عمر بن خطاب و عبدالرحمن بن عوف ، ازدواج با فاطمه را از پیامبر درخواست کرده بودند ، اما پیامبر (ص) ، خود را در این باره تابع دستور خدا دانست و به آنان پاسخ منفی داد. برخی منابع ، ازدواج علی (ع) و فاطمه (س) را اول ذی الحجه سال دوم هجری ، برخی آن را در ماه شوال و گروهی ۲۱ ماه محرم دانسته‌ اند. امام علی و فاطمه ، پنج فرزند داشته‌ اند ؛ حسن ، حسین ، زینب و ام کلثوم و محسن که پیش از تولد سقط شد.سایر همسرانامام علی (ع) در زمان حیات فاطمه (س) ، با زن دیگری ازدواج نکرد ، ولی پس از شهادت فاطمه (س) ، همسرانی اختیار کرد ؛ از جمله امامه دختر ابوالعاص بن ربیع که مادرش زینب، دختر پیامبر بوده است. ام البنین ، دختر حزام بن دارم کلابیه ، همسر دیگر امام علی (ع) بوده که فرزندان او عبارتند از حضرت عباس ، عثمان ، جعفر و عبدالله. همه فرزندان ام البنین در کربلا به شهادت رسیدند. لیلی دختر مسعود بن خالد ، اسماء بنت عمیس خثعمی مادر یحیی و عون ، ام حبیب دختر ربیعه تغلبیه موسوم به صهباء ، خوله دختر جعفر بن قیس حنفیه ، مادر محمد بن حنفیه ، و همچنین ام سعید دختر عروة بن مسعود ثقفی و محیاة دختر امرئ القیس بن عدی کلبی ، از دیگر زنان امام علی (ع) بوده‌اند.فرزندانفرزندان امام علی (ع) را ۲۷ تا ۲۹ نفر دانسته است. نام فرزندان امام علی (ع) با توجه به مادران‌ شان ، در جدول آمده است.فاطمه (س) : حسن ، حسین ، زینب کبری ، زینب صغری ، محسنخوله : محمد حنفیهام حبیب : عمر ، رقیهام البنین : عباس ، جعفر ، عثمان ، عبداللهلیلا : محمد اصغر ، عبیداللهاسماء : یحییام سعید : ام الحسن ، رملهاز همسران دیگر : محم اوسط ، ام هانی ، خدیجه ، جمانه ، زینب صغری ، امامه ، رقیه صغری ، نفسیه ، ام سلمه ، ام الکرام ، میمونه ، فاطمهنقش‌ آفرینی در غزواتامام علی (ع) در غزوات و سریه‌ های صدر اسلام ، نقش مؤثری داشت و در همه غزوات جز غزوه تبوک همراه پیامبر (ص) جنگید. امام علی (ع) در بسیاری از غزوات پرچم‌ دار اصلی سپاه اسلام بود. او همچنین در جنگ‌هایی که عموم مسلمانان در آن فرار کردند ، در کنار پیامبر باقی ماند و به جنگ ادامه داد.جنگ بدرجنگ بدر ، نخستین جنگ با فرماندهی پیامبر (ص) ، میان مسلمانان و مشرکان قریش بود که در سال ۲ قمری در کنار چاه‌ های بدر روی داد. در این جنگ برخی بزرگان قریش کشته شدند.علی (ع) در نبرد تن به تن ابتدای جنگ ، ولید بن عتبة بن ربیعه را از پای درآورد. در این جنگ نوفل ‌بن خویلد که پیامبر اسلام نفرینش کرده بود به دست امام علی (ع) کشته شد. همچنین حدود بیست نفر دیگر از مشرکان از جمله حنظله بن ابوسفیان و عاص بن سعید توسط امام علی (ع) کشته شدند. بعد ها امام علی (ع) در نامه‌ ای به معاویه نوشت : هنوز شمشیری که به‌وسیله آن جد تو (عتبه پدر هند جگرخوار) و دایی تو (ولید فرزند عتبه) و برادر تو (حنظله بن ابی‌ سفیان) را کشتم ، در نزد من است.جنگ احددر جنگ احد ، پس از غلبه مشرکان در جنگ ، بسیاری از مسلمانان از میدان جنگ فرار کرده و پیامبر را تنها گذاشتند. امام علی (ع) از معدود افرادی بود که فرار نکرد و به دفاع از پیامبر پرداخت. خود علی (ع) این واقعه را چنین نقل کرده که مهاجر و انصار به سوی خانه‌ های خود فرار کردند ، ولی من با وجود هفتاد زخم که بر بدن داشتم ، از رسول‌الله دفاع کردم.به پاس فداکاری‌ های امام علی (ع) ، جبرئیل نازل شد و ایثار علی (ع) را نزد پیامبر (ص) ستود و گفت: این نهایت فداکاری است که او از خود نشان می‌ دهد. رسول خدا (ص) جبرئیل را تصدیق کرد و گفت: «من از علی هستم و او از من است». سپس صدایی در آسمان پیچید که: «لاسیف الا ذوالفقار، و لا فتی الا علی ؛ شمشیری چون ذوالفقار و جوانمردی همچون علی نیست».جنگ خندق (احزاب)در جنگ خندق ، پیامبر (ص) درباره روش دفاع از مدینه با اصحاب خود مشورت کرد ، سلمان فارسی پیشنهاد کرد که برای فاصله انداختن میان مسلمانان و مهاجمان ، خندقی در اطراف مدینه حفر شود. دو سپاه چند روز در دو سوی خندق روبروی هم بودند و گاهی به هم سنگ و تیر می‌ انداختند تا آنکه عمرو بن عبدود ، از لشکر مشرکان ، با چند نفر دیگر ، از تنگ‌ ترین جای خندق خود را به طرف دیگر آن رساندند. پس از چند بار مبارزه‌ طلبی عمرو بن عبدود و سکوت مسلمانان ، علی (ع) از پیامبر (ص) اجازه مبارزه خواست و پیامبر (ص) پذیرفت. علی (ع) بعد از درگیری با عمرو او را به زمین انداخت و کشت. رسول خدا (ص) پس از نبرد با عمرو فرمود: «ضَربَةُ عَلیّ یومَ الخندقِ أفضلُ مِن عبادةِ الثقلَین» ( [ارزش] ضربتی که علی در روز خندق بر دشمن فرود آورد از عبادت جن و انس برتر است.)جنگ خیبرجنگ خیبر در جمادی الاولی سال ۷ قمری رخ داد. پیامبر (ص) برای مقابله با توطئه‌ چینی یهودیان دستور حمله به دژهای آنها را صادر کرد. بعد از آنکه افرادی همچون ابوبکر و عمر نتوانستند دژهای یهودیان را فتح کنند ، پیامبر (ص) فرمود: «فردا پرچم را به دست کسی خواهم داد که خدا و پیامبر را دوست دارد و خدا و پیامبر نیز او را دوست دارند». صبحگاهان علی (ع) را خواست و پرچم را به او داد. علی (ع) به میدان رفت و درِ یکی از دژها را از جا کند و تا پایان جنگ ، از آن به جای سپر استفاده کرد.فتح مکهرسول خدا (ص) در اوائل رمضان سال ۸ هجری ، به قصد فتح مکه از مدینه خارج شد. پیامبر (ص) پرچمی را که ابتدا در دست سعد بن عباده بود ، به‌ خاطر اظهار سخنانی دال بر انتقام‌ جویی ، به دست علی (ع) داد. پس از فتح مکه ، پیامبر (ص) بت‌ های داخل کعبه را شکست و سپس به علی (ع) دستور داد بر دوش وی رود و بت خزاعه را از بالای کعبه به پایین اندازد.جنگ حنینجنگ حنین در سال ۸ هجری به وقوع پیوست و پرچمی از مهاجران به دست امام علی (ع) بود. در این جنگ ، پس از حمله ناگهانی مشرکان ، مسلمانان گریختند و تنها علی (ع) و چند نفر دیگر ثابت‌ قدم ماندند و از پیامبر دفاع کردند.جنگ تبوکتنها جنگی که علی (ع) در کنار پیامبر (ص) حضور نداشت ، غزوه تبوک بود. علی (ع) به دستور پیامبر (ص) در مدینه مانده بود تا در غیاب وی از توطئه‌ های منافقان جلوگیری نماید. پس از ماندن علی (ع) در مدینه ، منافقان اقدام به شایعه‌ سازی کردند و علی (ع) برای دفع فتنه و شایعه آنها، فوراً سلاح برداشت و بیرون شهر به خدمت پیامبر (ص) رسید و جریان را به او اطلاع داد. در اینجا بود که رسول خدا (ص) عباراتی را گفت که به حدیث منزلت مشهور شده است: «برادرم علی ، به مدینه بازگرد ، زیرا برای اداره امور آنجا ، جز من و تو شخص دیگری شایستگی ندارد. پس تو نماینده و جانشین من در میان اهل بیت من و خانه و قوم من هستی.‌ ای علی! آیا خشنود نمی‌ شوی که نسبت به من ، همانند هارون نسبت به موسی باشی؟ جز اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود».سرایاسریه «علی بن ابی‌طالب(ع)» به «فدک» برای مقابله با «بنی سعد»- شعبان سال ششم.سریه «علی بن أبی طالب» برای خراب کردن بتخانه «فلس» در قبیله «بنی طیّ»- ربیع الآخر سال نهم.سریه «علی بن أبی طالب» به یمن - رمضان سال دهم.ماموریت به سوی یمنامام علی (ع) در سال دهم هجری توسط پیامبر اسلام به یمن فرستاده شد. از علی (ع) نقل شده که پیامبر او را برای دعوت مردم به اسلام ، تعلیم احکام و تبیین حلال و حرام به یمن فرستاد و به او توصیه کرد که آغاز کننده جنگ نباشد و تا حد ممکن از جنگ پرهیز کند. در این سفر ، برخی قبائل بزرگ و مهم یمنی از جمله قبیله هَمْدان به‌دست امام علی (ع) با دین اسلام آشنا شده و مسلمان شدند. قبایل دیگر یمنی نیز از هَمْدان ، تبعیت کرده و مسلمان شدند.قضاوت میان برخی قبایل یمنی و همچنین دریافت زکات از دیگر فعالیت‌ های امام علی (ع) در یمن ذکر کرده‌ اند. محققان گرایش همگانی برخی شاخه‌ های قبایل یمنی مانند قبیله مَذحِج و هَمْدان به علی (ع) و هواداری از اهل‌بیت (ع) را از آثار این سفر دانسته‌ اند.جانشینی پیامبر در غدیر خمدر سال دهم هجری پیامبر اسلام برای اولین بار پس از هجرت تصمیم به انجام حج تمتع گرفت. این تصمیم به اطلاع مسلمانان رسید و بسیاری همراه پیامبر (ص) عازم حج شدند. نامه‌ ای نیز برای امام علی (ع) که برای جهاد به یمن رفته بود ، نوشت و او را به حج فرا خواند.‏پس از اتمام حج ، در منطقه غدیر خم که مردم از یکدیگر جدا شده و هر یک به شهر خود می‌ رفتند ، خدا به پیامبر (ص) دستور داد توقف نموده و آنچه به او دستور داده شده است، ابلاغ کند.‏پیامبر (ص) پس از آنکه نماز ظهر را به جماعت اقامه کرد ، خطبه‌ ای خواند و خطاب به مسلمانان فرمود: «أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّی أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟؛ آیا نمی‌ دانید من به مؤمنان از خودشان أولی هستم؟». مردم گفتند: آری ، می‌ دانیم. سپس پیامبر دست امام علی (ع) را بلند کرده و فرمودند: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ ، فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ ؛ هر که من مولای او هستم ، علی نیز مولای اوست، خدایا دوست بدار آن‌ که او را دوست دارد و دشمن او را دشمن بدار». پیامبر در پاسخ به برخی از اصحاب خود که پرسیدند این دستور خدا و پیامبرش است؟ ، فرمود بله ، این دستور خدا و رسول او است. پس از این خطبه ، برخی صحابه همچون عمر بن خطاب به امام علی (ع) تبریک گفتند.بنابر نظر مفسران شیعه و برخی از اهل سنت، آیه اکمال در همین روز نازل شده است که می‌ فرماید: «امروز دین شما را کامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و دین اسلام را برای شما پسندیدم.»امام علی پس از رحلت پیامبر اسلام در موقعیت‌ هایی به واقعه غدیر و گفتار پیامبر در آن اشاره می‌ کرد تا بر حقانیت خود تأکید کند. شیعیان با توجه به قرائنی که در خطبه غدیر وجود دارد ، و همچنین گفتارها و اشعار مسلمانان که پس از آن در منابع ذکر شده ، معتقدند که پیامبر (ص) در جریان واقعه غدیر ، امام علی را به فرمان الهی امام علی (ع) به جانشینی خود منصوب کرد.انتخاب خلیفه در سقیفهبعد از رحلت پیامبر اسلام (ص) ، در حالی که علی (ع) بنابر وصیت پیامبر و با کمک بنی هاشم مشغول تجهیز و تدفین بود ، انصار به دلایلی مانند ترس از اینکه قریش بخواهد انتقام کشته‌ شدگان در غزوات را از آنها بگیرد و نیز به این دلیل که می‌ دانستند قریش زیر بار سفارش پیامبر (ص) در مورد جانشینی امام علی (ع) نخواهند رفت ، جلسه‌ ای در سقیفه بنی ساعده تشکیل دادند تا جانشین پیامبر را از میان انصار برگزینند. ابوبکر و عمر وقتی از این اجتماع آگاهی یافتند به همراه ابو عبیده جراح ، عبدالرحمن بن عوف و عثمان بن عفان به محل اجتماع رفتند و پس از مشاجراتی که میان آنها واقع شد ، در نهایت بدون توجه به واقعه غدیر ، ابوبکر را به عنوان خلیفه معرفی کردند.پیشینه مخالفت‌ ها با امام علی (ع)دوران زندگی امام علی (ع) ، شرایطی پر تلاطم ، بسیار حساس و تأثیرگذار در سراسر تاریخ اسلام است ؛ خصوصاً پس از به خلافت رسیدن وی که اختلافات زیادی در میان مسلمانان روی داد. منشأ بسیاری از اختلافات در زمانه پیامبر (ص) و علی (ع) ، رقابت‌ های خاندانی و قبیلگی در قریش و بین فرزندان عبدمناف بوده است. وی با اشاره به اختلافات میان فرزندان و نوادگان عبدمناف برای دستیابی به مناصب مکه ، از تضعیف موقعیت بنی‌ هاشم در برابر بنی‌ امیه ، پس از عبدالمطلب سخن گفته و تصریح کرده است که پس از آغاز فشار های بنی‌امیه (معاویه) بر امام علی (ع) از آغاز خلافت ، رقابت خانوادگی میان خاندان عبدالمطلب و خاندان حرب (پدربزرگ معاویه) به اوج خود رسید و بنی‌امیه در این مسیر تا جایی پیش رفتند که ایمان ابوطالب پدر علی (ع) را زیر سؤال بردند. این فشار ها تا صد سال بعد و آغاز حکومت عباسیان ادامه داشت. به گفته قنوات ، در دوران عباسیان نیز این فشار ها با انگیزه دیگری ادامه یافت ؛ چرا که نسب عباسیان به عباس بن عبدالمطلب ، عموی پیامبر می‌ رسید و از آنجا که او از ابتدا مسلمان نبود و حتی در جنگ بدر به دست پیامبر (ص) به اسارت درآمد ، عباسیان در برابر فضایل و افتخارات علویان ، احساس حقارت می‌ کردند.وقایع غزوه بدر ، از رخداد های مهمی دانسته شده که ریشه برخی منازعات کلامی و سیاسی در زمانه علی‌ بن ابی‌طالب (ع) بوده است. امام علی (ع) در جنگ بدر بیشترین سهم را در کشتن مشرکان داشته است ؛ چرا که واقدی ، کشته‌ شدگان توسط امام علی را ۲۲ تن ، ابن ابی‌الحدید ، ۳۵ تن (نصف کشته شده‌ ها) و شیخ مفید ، ۳۶ تن ذکر کرده‌ اند. حسن طارمی در دانشن۱۳ تن از کشته‌ شدگان به دست امام علی (ع) ، از بزرگان قریش بوده‌ اند ؛ از جمله ابوجهل. این شکست و کشته‌ شدن افراد سرشناس ، برای مشرکان قریش شکست سنگینی بوده و به اعتبار و هیبت آنها لطمه زده است. بنابر شواهد تاریخی ، قریشیان از روز بدر ، کینه امام علی (ع) را به دل گرفتند و حتی پس از مسلمان شدن ، با سرودن اشعاری ، مردم قریش را به مبارزه با علی و شکستن بیعت خود تشویق می‌ کرده‌ اند و هیچ‌کس از یاران پیامبر (ص) را مانند حضرت علی (ع) دشمن به‌ شمار نیاورده‌ اند. رشک و حسادت برخی از هم‌ رزمان امام (ع) به او نیز پس از بدر و همسو شدن این حسادت با کینه دشمنان ، بعد ها در جانشینی پیامبر (ص) و سرنوشت مسلمانان تأثیرگذار دانسته شده است.علاقه حضرت محمد (ص) به علی (ع) یکی از علل کینه و حسادت قریش به او است. رویدادهای سقیفه و متعاقب آن ، انتخاب ابوبکر به جانشینی پیامبر (ص) ، پیش از رحلت وی در جریان بوده و گروهی برای کنار زدن علی (ع) برنامه‌ ریزی کرده بوده‌ اند. به عقیده او ، ضربه خوردن منافقان و حسودان از شمشیر امام علی (ع) از یک‌سو و ضربه‌ ای که مهاجران قریش از انصار مدینه خورده بودند از سوی دیگر ، انصار را به تعجیل در انتخاب جانشین پیامبر (ص) از میان خود واداشت و ابوبکر و دیگر قریشیان مدینه از این فرصت بهره‌ برداری کردند ؛ در حالی که امیر مؤمنان (ع) در حال کفن و دفن پیامبر (ص) بود.«همانا جانشینم و وارثم ، که قرضم را ادا می‌ کند و وعده‌ هایم را به انجام می‌ رساند ، علی بن ابی‌ طالب است.»موضع امام علی (ع)در روز سقیفه ، علی (ع) با ابوبکر بیعت نکرد و پس از آن در خصوص اصل بیعت و همینطور در مورد زمان بیعت ، میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد. علی (ع) مناظره‌ ‎ای ملایم اما مفصّل و صریح با ابوبکر داشته و طی آن ابوبکر را به دلیل تخلفش در واقعه سقیفه در نادیده گرفتن حق اهل بیت پیامبر (ع) محکوم نمود. ابوبکر با پذیرش استدلال‌ های امیر المومنین منقلب شده و تا مرز بیعت با علی (ع) به عنوان جانشین پیامبر نیز پیش می‌ رود ، اما در نهایت با مشورت برخی یارانش از این کار منصرف می‌ گردد. علی (ع) به مناسبت‌ های مختلف و در سخنان متعددی به قضیه سقیفه اعتراض کرده و حق خود را در جانشینی پیامبر اسلام یادآوری نموده است. خطبه شقشقیه از معروف‌ ترین خطبه‌ هایی است که وی در آن به این واقعه اشاره کرده است. علی (ع) پس از واقعه سقیفه و در زمان حیات حضرت زهرا (س) شب‌ ها دختر پیامبر را سوار مرکبی‌ نموده‌ و به خانه‌ ها‌ و محافل‌ انصار می‌ برد و یاری می‌ خواست و پاسخ می‌ شنید: «ای دختر پیغمبر! ما با ابوبکر‌ بیعت‌ کرده‌ ایم ، اگر علی جلوتر آمده بود ، از او عدول نمی‌ کردیم». علی (ع) نیز جواب می‎داد: «آیا‌ پیغمبر‌ را دفن نکرده ، درباره خلافت نزاع می‌ کردم؟».دفاع امام علی (ع) از حق خود در جانشینی رسول خدا (ص) منحصر به این موارد نبود. یکی از مهم‌ ترین وقایعی که امام علی (ع) در آن بر حق جانشینی خود تأکید کرده ، واقعه‌ ای است که به مُناشده (به معنای سوگند دادن به خدا) معروف است. در جریان مناشده ، امام علی (ع) صحابه پیامبر (ص)را به خدا قسم می‌ دهد که در مورد آنچه از پیامبر (ص) در مورد امام علی (ع) شنیده‌ اند شهادت دهند. منابع متعددی از شیعیان و اهل سنت بر وقوع مناشده در رحبه در سال ۳۵ قمری یعنی ابتدای خلافت امام علی (ع) تصریح کرده‌ اند که در آنها امام علی (ع) از صحابه رسول خدا (ص) می‌ خواهد در مورد آنچه از پیامبر (ص) در روز غدیر در مورد جانشینی امام علی (ع) شنیده‌ اند شهادت دهند. منابع شیعی به وقوع مناشده دیگری در شورای ۶ نفره تعیین خلافت عمر نیز اشاره کرده‌ اند. در اخبار این مناشده ، امام علی (ع) فهرست بلندی از وقایعی را بیان می‌کند که عمدتا در آنها پیامبر (ص) به حق جانشینی او تصریح کرده و اعضای شورا را به خدا قسم می‌دهد که آیا اینها را از پیامبر شنیده‌ اند یا خیر؟ که با تأیید آنها مواجه می‌ شود.دوران خلفای سه‌ گانهدر دوران ۲۵ ساله خلفای سه‌ گانه ، امام علی (ع) تقریباً از امور سیاسی و حکومتی به دور بود و تنها به انجام خدمات علمی و اجتماعی مشغول بود ؛ از جمله جمع‌ آوری قرآنی که به مصحف امام علی (ع) مشهور شد ، مشاوره به خلفا در امور گوناگون ، انفاق به فقیران ، خریدن حدود هزار برده و آزاد کردن آنان ، کشاورزی و درختکاری ، حفر قنات ، ساختن مساجد از جمله مسجد فتح در مدینه ، مسجدی در کنار قبر حمزه ، مسجدی در میقات ، و همچنین وقف اماکن و املاکی که درآمد سالانه آن تا ۴۰ هزار دینار برآورد شده است.در ادامه به برخی از امور مهم این دوره اشاره می‌ شود:ابوبکربا آغاز خلافت ابوبکر ، رخداد هایی برای اهل بیت اتفاق افتاد ؛ از جمله هجوم به خانه علی (ع) و گرفتن بیعت برای ابوبکر ، تصرف و غصب فدک و شهادت حضرت فاطمه (س).بیعت اجباریخودداری امام علی (ع) از بیعت و اقدام عده‌ ای از صحابه که با خلافت ابوبکر به مخالفت پرداختند ، برای ابوبکر و عمر خطری جدی به‌شمار می‌ آمد. بنابراین ابوبکر و عمر تصمیم گرفتند به این خطر پایان دهند و علی بن ابی‌طالب (ع) را به بیعت با ابوبکر مجبور کنند. بعد از اینکه چندین بار ابوبکر ، قنفذ را به خانه امام علی (ع) فرستاد تا از او بیعت بگیرد و علی (ع) نپذیرفت ، عمر به ابوبکر گفت: خود برخیز تا نزد وی برویم. بدین ترتیب ، ابو بکر ، عمر ، عثمان ، خالد بن ولید ، مغیرة بن شعبه ، ابوعبیده جراح و قنفذ به خانه علی (ع) رفتند. وقتی این گروه به دَرِ خانه رسیدند ، پس از اهانت به حضرت فاطمه (س) و کوبیدن در خانه بر او ، در حالی که او میان در و دیوار مانده بود ، و تازیانه زدن به او ، به طرف امام علی (ع) حمله‌ ور شدند و او را کشان‌ کشان به‌ سمت سقیفه بردند. وقتی امام علی (ع) را به مسجد بردند ، از او خواستند تا با ابوبکر بیعت کند. امام (ع) پاسخ داد: «من به خلافت ، سزاوارتر از شما هستم و با شما بیعت نخواهم کرد. سزاوارتر است شما با من بیعت کنید ؛ چرا که شما با استناد به خویشاوندی پیامبر (ص) ، خلافت را از انصار گرفتید و اکنون آن را از ما غصب می‌ کنید».درباره زمان این بیعت میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ ای بيعت علی (ع) را بعد از وفات حضرت فاطمه (س) و برخی دیگر ، را چهل روز بعد و گروهی دیگر ، شش ماه بعد دانسته‌ اند. اما شیخ مفید معتقد است که علی بن ابی‌طالب (ع) هرگز با ابوبكر بيعت نكرد.عملکرد امام در زمان خلافت ابوبکردر زمان خلافت ابوبکر که در حدود دو سال طول کشید ، علی (ع) علی‌ رغم تمام محظورات ، دستگاه خلافت را تا آنجا که رهنمود هایش را می‌ پذیرفتند ، راهنمایی می‌ کرد. بنا بر اعتقاد علمای اهل سنّت ، ابوبکر در کار های مهم با علی (ع) مشورت می‌ کرد ، به صلاح‌ دید او عمل می‌ کرد و برای اینکه از مشورت او بهره‌ مند باشد ، به او اجازه نمی‌ داد با سایر مسلمانان از مدینه خارج شود. امام علی (ع) هر چند از پذیرفتن هر نوع منصبی احتراز می‌ کرد ، اما با وجود این ، در مواردی که طرف مشورت قرار می‌ گرفت و مصلحت اسلام و مسلمانان اقتضا می‌ کرد ، از همکاری با خلیفه ابا نداشت. یعقوبی در این‌باره می‌ نویسد: «از جمله کسانی که در زمان ابوبکر ، فقه از او اخذ شد ، علی بن ابی‌ طالب بود». در زمینه جنگ‌ ها و فتوحات در دوره ابوبکر ، امام علی (ع) موضعی بی‌ طرفانه‌ یا حداکثر مشاورانه‌ اتخاذ کرد و در هیچ‌ یک از آنها شرکت نداشت. طبق بعضی از گزارش‌ های تاریخی‌، ابوبکر برای فتح‌ شام از اصحاب نظر خواهی کرد و تنها نظر علی (ع) را پذیرفت‌.عمرابوبکر در وصیت خود که توسط عثمان نوشته شد ، مردم را به پیروی از عمر فراخواند و اعلام کرد: «من عمر بن خطّاب را به عنوان حاکم بر شما منصوب کردم. به او گوش فرا دهید و از او اطاعت کنید». امام علی (ع) در مقابل این اقدام سکوت کرد ، اما سال‌ ها بعد ، این انتصاب را مذموم و نا حق دانست و این کار را چنین توصیف کرد: «جای بسی شگفتی و حیرت است که ابوبکر در زمان حیاتش ، فسخ بیعت مردم را درخواست می نمود (از آنجایی که می‌ گفت مرا رها کنید که بهترینِ شما نیستم) ، ولی بند های خلافت را برای بعد از مرگش به سوی دیگری محکم می‌کرد. این دو نفر (ابوبکر و عمر)، پستان‌ های شتر خلافت را به‌ سختی دوشیدند! در صورتی که برجستگی من نسبت به آن اشخاص ، به‌ قدری است که من مانند رودی هستم که از آن ، سیل خِرد جاری است و هیچ‌ کس را یارای آن نیست که بتواند خود را به قله دانایی من برساند... و من شجاعانه در این مدت طولانی با شدت اندوه ، صبر کردم».عملکرد امام در زمان خلافت عمرخلافت عمر ده سال طول کشید و امام علی (ع) همان‌ طور که در زمان ابوبکر ، مسندی را بر عهده نگرفت ، در زمان عمر نیز از پذیرش هر گونه مسئولیتی خودداری کرد . اما به‌ عنوان یک مشاور در کنار عمر بود و بار ها عمر را با راهنمایی‌ های خود یاری کرد ؛ چنانکه مورّخان اهل سنت گفته‌ اند ، عمر کاری را بدون مشورت علی انجام نمی‌ داد ؛ زیرا به خردمندی و دقّت نظر و دین‌ داری او معتقد بود. على بن ابى‌طالب در برابر فتوحات اين دوران‌ ، همان موضعى را اتخاذ كرد كه در دوران‌ خليفه اوّل در پيش گرفته بود ؛ اما چون در اين عصر ، فتوحات دامنه گسترده‌ ترى‌ داشت‌ ، نقش على‌ (ع) نسبت به دوران ابوبكر در اين باره‌ ، ملموس‌ تر و چشمگير تر بود. در هيچ‌ یک از مآخذ تاريخى و حديثى‌ ، شركت على‌ (ع) در فتوحات اين دوران گزارش نشده است. در هیچ یک از منابع این دوره ، دیده نشده است که عُمَر از علی بن ابی‌طالب (ع) نظر مشورتى بخواهد ، و امام علی (ع) امتناع کند ؛ بلكه‌ بنابر روايتى از امام باقر (ع) ، عمر امور حكومت را كه از مهمترين آنها مسئله فتوحات بود ، با نظرخواهى از على‌ (ع) به سامان مى‌ رساند. از سویی دیگر ، اصحاب و پيروان على (ع) در فتوحات دوران عمر ، نقش بسزايى‌ داشتند.عثمانشورای شش نفره ، گروهی بودند که عمر بن خطاب پیش از مرگش در سال ۲۳ قمری برای انتخاب خلیفه بعدی تعیین کرد که منجر به انتخاب عثمان بن عفان به‌عنوان سومین خلیفه مسلمانان شد. عُمَر همگان را ملزم به پذیرش نظر شورا کرد و دستور داد گردن مخالفان زده شود. امام علی (ع) با توجه به جهت‌ گیری اعضای انتخاب شده ، پیش‌ بینی کرده بود که شورا منجر به انتخاب عثمان خواهد شد. اعضای این شورا عبارت بودند از علی بن ابی‌طالب (ع) ، عثمان بن عفان ، طلحة بن عبیدالله ، زبیر بن عوام ، سعد بن ابی وقاص و عبدالرحمن بن عوف.عملکرد امام در دوران خلافت عثمانعلی (ع) در عصر خلافت عثمان بر خلاف گذشته‌ ، کمتر در صحنه حضور می‌ یافت و به‌ ندرت به مشورت و همکاری در امور حکومت می‌ پرداخت‌. از این‌ رو هیچ گزارشی در مآخذ تاریخی مبنی بر راهنمایی و ارائه نظر در امر فتوحات از سوی امام علی (ع) وجود ندارد. علت چنین رویکردی را باید در تفاوت شیوه خلافت عثمان با خلفای پیشین دانست‌. عثمان با مخالفت آشکار با کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) ، تعطیلی حدود الهی‌ ، حیف و میل بیت‌ المال و بخشش‌ های بی‌حساب و کتاب به نزدیکان و خاندان اموی ، واگذاری‌ مناصب و پست‌ های مهم حکومتی به خاندان بنی‌ امیه و بنی ابی‌معیط و سرانجام ضرب و شتم یاران پیامبر (ص) و تبعید آنان ، از امام‌ علی‌ فاصله گرفت و امام‌ به سبب صدور چنین اعمالی از عثمان که در تضاد آشکار با قرآن و سیره رسول خدا بود ، به همکاری با عثمان به شیوه همکاری با خلفای پیشین حاضر نشد. با این همه‌ ، مآخذ تاریخی از حضور بعضی از یاران‌ امیر مؤمنان‌ همانند حذیفة بن یمان ، سلمان فارسی و ـبنا بر قولی‌ـ براء بن عازب در فتوحات دوران خلافت عثمان خبر داده‌ اند.موضع امام علی (ع) در قتل عثمانبنابر منابع تاریخ اسلام ، امام علی (ع) با قتل عثمان مخالف بود و برای جلوگیری از قتل او، دو فرزندش حسن و حسین (ع) و چند تن دیگر را به نگهبانی از خانه او مأمور کرد. او پس از اطلاع از قتل عثمان گریست و نگهبانان خانهٔ او را توبیخ کرد و گفت که هیچ توجیهی برای قتل عثمان وجود ندارد. سید جعفر مرتضی با توجه به قرائن تاریخی مانند مخالفت جدی حضرت علی (ع) با عملکرد عثمان و وجود اخبار معارض با این خبر ، مانند رد پیشنهاد کمک امام حسن (ع) از سوی عثمان ، این امر را بعید و غیر قابل قبول دانسته است. او با استدلال به فرموده امام علی (ع) مبنی بر خوشحال نشدن و ناراحت نشدن از قتل عثمان و همچنین سیره وی در برخورد با ظالمان و یاری مظلومان ، به نقل از باقر شریف قرشی در کتاب حیاة الإمام الحسن (ع) می‌گوید: این جریان بر فرض وقوع ، به خاطر دفع تهمت از حسنین (ع) نسبت به شراکت در خون عثمان بوده است. سید مرتضی پس از تردید در فرستادن حسنین (ع) توسط امیرالمؤمنین (ع) ، علت آن را جلوگیری از قتل عمدی او و رساندن آب و غذا به خانواده او می‌ داند ، نه جلوگیری از برکناری او از خلافت ؛ چرا که عثمان به جهت کار های ناروایش مستحق خلع از خلافت بود. پیش از قتل عثمان نیز امام علی (ع) بارها وساطت کرد و کمک‌ هایی به او رساند ؛ برای نمونه وقتی معترضان وی را محاصره کردند و آب را بر او بستند ، امام علی (ع) آب و غذا به او رساند.سید جعفر مرتضی با بیان اینکه امیرالمؤمنین (ع) خلافت عثمان را شرعی نمی‌ دانست و از فساد عملکرد او کاملا آگاه بود و بار ها او را نصیحت کرده بود ، معتقد است که امام علی (ع) مخالف قتل او بود ، زیرا می‌ دانست این کار ، دستاویزی برای فرصت‌ طلبان و طمع‌ کنندگان در خلافت می‌ شود و به بهانه خون‌ خواهی او فتنه ایجاد می‌ کنند و تلاش علی بن ابی‌طالب بر آن بود که شورش‌ کنندگان به برکناری عثمان از خلافت اکتفا کنند. پس اگر بر فرض ، حسنین را فرستاده باشد ، به منظور دفع تهمت از خود بوده است. و از حضرت منقول است که فرمود: به خدا قسم آنقدر از او دفاع کردم که بیم داشتم گناهکار محسوب شوم.دوران حکومتپس از کشته شدن عثمان در سال ۳۵ قمری ، جمعی از اصحاب نزد امام علی (ع) آمدند و گفتند: ما سزاوار تر از تو به خلافت کسی را نمی‌ شناسیم ؛ علی (ع) ابتدا خلافت را نپذیرفت و گفت: من وزیر شما باشم بهتر است تا امیر شما باشم. آنان گفتند: جز بیعت با تو چیزی نمی‌ پذیریم. علی (ع) گفت که بیعت او در خفا نیست و باید در مسجد باشد. همه انصار جز چند نفر با علی (ع) بیعت کردند. مخالفان عبارت بودند از حسان بن ثابت ، کعب بن مالک ، مسلمة بن مخلَّد ، محمد بن مَسلَمه و چند نفر دیگر که از یاران عثمان به‌شمار می‌ آمدند ؛ از جمله عبدالله بن عمر ، زید بن ثابت ، و اسامة بن زید. در این باره که چرا امام علی (ع) زیر بار بیعت با مردم نمی‌ رفت ، از یکی از خطبه‌ های نهج البلاغه برمی‌آید که امام (ع) ، جامعه موجود را فاسد تر از آن می‌ دانست که او بتواند آن را رهبری کرده و معیارها و منویات خود را در آن به اجرا درآورد.کارگزارانحضرت علی (ع) پس از بیعت ، عاملان خود را روانه نقاط مختلف اسلامی کرد ، از جمله عثمان بن حنیف را به بصره ، عمارة بن شهاب را به کوفه ، عبیدالله بن عباس را به یمن ، قیس بن سعد بن عباده را به مصر و سهل بن حنیف را به شام فرستاد. سهل بن حنیف در راه شام به تبوک رسید و در آنجا گفتگویی میان او و گروهی از مردم درگرفت و او را بازگرداندند. عبیدالله بن عباس چون به یمن رسید ، یعلی بن منیه که از جانب عثمان ، حکومت یمن را به عهده داشت ، هرچه در بیت المال بود برداشت و به مکه رفت. عمارة بن شهاب ، حاکم کوفه چون به زباله (جایی میان مدینه و کوفه) رسید ، مردی به نام طلیحة بن خویلد که برای خون‌ خواهی عثمان به راه افتاده بود ، او را دید و چون دانست که برای حکومت کوفه آمده است ، گفت: «بازگرد. مردم جز امیری که دارند کسی را نمی‌ خواهند و اگر نپذیری ، گردنت را خواهم زد»؛ بدین سبب بازگشت و علی (ع) چندی بعد به سفارش مالک اشتر ، ابوموسی اشعری را در حکومت کوفه ابقا کرد.شهادتامام علی (ع) در سحرگاه ۱۹ رمضان سال ۴۰ قمری در مسجد کوفه در حال سجده ، به دست ابن ملجم مرادی ضربت شمشیر خورد و دو روز بعد در ۲۱ رمضان به شهادت رسید و مخفیانه دفن شد. ضربت خوردن علی بن ابی‌طالب ، در شرایطی رخ داد که پس از جنگ نهروان ، وی می‌ کوشید مردم عراق را برای جنگ دوباره با معاویه بسیج کند ، اما تنها تعداد اندکی حاضر به یاری او شدند. در این حال ، معاویه با آگاهی از اوضاع عراق ، به نواحی مختلف حکومت امام علی (ع) در جزیرة العرب و عراق حمله کرد. بنابر منابع تاریخی ، سه تن از خوارج برای کشتن سه نفر یعنی امام علی (ع) ، معاویه و عمرو بن عاص توافق کردند. ابن ملجم مرادی مامور قتل علی (ع) شد.امام اول شیعیان پس از شهادت ، چنان‌که خود وصیت کرده بود ، توسط امام حسن (ع) ، امام حسین (ع) ، محمد بن حنفیه و با همراهی عبدالله بن جعفر ، شبانه و مخفیانه در نجف کنونی (غریین در آن زمان) به خاک سپرده و قبرش مخفی شد. مخفی کردن قبر امام علی (ع) به دلیل جلوگیری از نبش قبر و بی‌حرمتی توسط بنی امیه و خوارج دانسته شده است. امام صادق (ع) در سال ۱۳۵قمری ، در زمان حکومت منصور عباسی ، محل دفن امام علی (ع) را در نجف آشکار کرد.بر اساس روایات ، امام علی (ع) درباره چگونگی غسل ، کفن ، نماز و تدفین خود ، سفارش‌ هایی به فرزندانش کرد. او همچنین از امام حسن (ع) و امام حسین (ع) خواست تا اگر بر اثر ضربت ابن ملجم درگذشت ، برای قصاص تنها یک ضربت به او بزنند. علی بن ابی‌طالب (ع) همچنین ضمن تأکید بر توجه به قرآن کریم ، نماز ، امر به معروف و نهی از منکر ، جهاد در راه خدا و خالی نگذاشتن خانه خدا ، فرزندان خود را به ترس از خدا ، نظم در کارها و آشتی با یکدیگر توصیه کرد و از آنها خواست به حقوق یتیمان و همسایگان توجه کنند.آرامگاهامام علی (ع) در سال ۴۰ هجری به شهادت رسید و بنا به وصیتش مخفیانه دفن شد. مخفی بودن قبر امام علی (ع) تا حدود یک قرن ادامه داشت. بعد از افول قدرت امویان ، سبب اختفای قبر حضرت علی (ع) از بین رفت و زمینه برای آشکاری قبر او فراهم شد. همگان در این نکته اتفاق نظر دارند که امام صادق (ع) قبر امام علی (ع) را آشکار ساخت. با این حال زمان دقیق آشکار شدن قبر او برای شیعیان مشخص نیست. برخی آشکار شدن قبر امام علی (ع) توسط امام صادق (ع) را در زمان سفاح ، اولین خلیفه عباسی (خلافت از ۱۳۱ قمری تا ۱۳۶ قمری) و برخی نیز در زمان منصور دومین خلفه عباسی (خلافت از ۱۳۶ - ۱۵۸) دانسته‌ اند.Aparat => aparat.com/risxtorBlogfa => risxtor.blogfa.comVirgool => virgool.io/@Risxtor