درباره‌ی ساخته شدن «من بر حق»؛ پیش بسوی انسان احمق

یکی از کارکرد‌های بسیار خوب شبکه‌های اجتماعی، جلب همدردی و همراهی عموم مردم است، این همراهی و همدردی بخصوص هنگامی که ما با پیش‌‌فرض‌های نادرست اطرافیان و یا خانواده مواجهیم، نقش بسزایی در ایجاد اعتماد به نفس و سلامت روان و آرامش دارد. اما این کارکرد رویه‌ی دیگری هم دارد:ما بصورت دایم با محتواهایی مواجهیم که کسی از موضوعی خاص و یا غیرخاص به تنگ آمده و با نوشتن یک توییت و یا یک پست، همدردی/همراهی دیگران را جلب می‌کند. این همدردی/همراهی در واقع نوعی تاییدیه است که ما به حکم رفاقت و یا از منظری انسانی به صاحب نوشته می‌دهیم. تاییدیه‌ای برای روایتی که نوشته شده است.اما آیا این روایات قابل اتکا هستند؟ آیا به تمامی وفادار به حقیقت بوده‌اند؟ واقعیت این است که ما نمی‌دانیم.ما تنها رویه‌ای از واقعه‌ی اتفاق افتاده را می‌شنویم و بر اساس همان رویه، موضعمان که عموما همراهی‌/همدلی/ تاییدیه است اعلام می‌کنیم. این اعلام بصورت یک لایک ساده یا قربان صدقه‌ رفتن‌های مرسوم یا حتی ناسزا بر فرد غایب خودش را نشان می‌دهد. بگذارید مثالی بزنم:یک نفر در توییتر روایتی را شرح می‌دهد که یک تعمیرکار به خانه امده و پس از گرفتن مبلغی یخچال مورد نظر را تعمیر کرده اما چند روز بعد دستگاه مجددا خراب شده است و …. این واقعه می‌تواند به ساده‌ترین شکل ممکن که اطلاع رسانی است نوشته شود و یا به شکل یک تراژدی دربیاید. چیزی شبیه اینکه در این وانفسای گرانی دوباره باید پول بدهد و مواد داخل یخچال خراب شده‌اند و یا نمی‌تواند دوباره مرخصی بگیرد و … رفقا/فالوئرها سریع اعلام همدری/همراهی می‌کنند؛ از توصیه به تماس با شرکت تا معرفی شرکت جدید و …نکته‌ای که ما نمی‌دانیم این است که تعمیرکار اعلام کرده است که تعمیر یخچال مستلزم تعویض قطعه است و رقمی هم اعلام شده است. صاحب توییت چانه زده/ قیمت مجدد گرفته/ با شرکت تماس گرفته و در انتها با تعمیرکار توافق کرده که قطعه‌ی معیوب تعمیر شود و تعویض نشود. تعمیرکار هم گفته است تضمینی برای سلامت قطعه ندارد و ممکن است دوباره خراب شود.در اینجا ما به عنوان رفقای صاحب توییت بخش اصلی روایت را نمی‌دانیم و آن تصمیم صاحب توییت در تعمیر قطعه به جای تعویض آن است. از همدردی و همراهی تا ناسزای به تعمیرکار را در دستور کار خودمان قرار می‌دهیم. به ظاهر اتفاق خاصی نیافتاده است. گمان می‌کنیم کسی ناراحت بوده، غر زده، اطلاع رسانی کرده و ما هم همراهی کرده‌ایم. واقعیت تلخ اما این است که صاحب توییت شیوه‌ای از همراهی و تاییدیه‌ی دیگران را پیدا کرده است که سهم خودش در اتفاق پیش آمده را به کلی نادیده می‌گیرد. یک «من برحق» ساخته می‌شود که مسوولیت را از شانه‌ی خودش دور کرده و به گردن دیگران می‌اندازد. گفتنی است در مثال ذکر شده دست‌کم نیمی از روایت قابل اتکاست، حال آنکه در بسیاری از روایات در بهترین حالت تنها، عنوان روایت قابل اتکا و اعتناست.ازین منظر شبکه‌های اجتماعی از ما انسان/هیولایی می‌سازند که خودمان بدون آنکه بدانیم، روز به روز بی‌منطق‌تر/احمق‌تر و بی مسوولیت‌تر می‌شویم. این مساله در وضعیت مشاوره‌های روانشناسی کوتاه مدت هم به نوعی دیگر خودش را نشان می‌دهد.بارها از زبان کسانی شنیده‌ام که پارتنر/همسرشان پس از مراجعه به مشاور و درمانگر، نه تنها تغییر نکرده که در رذایل اخلاقی خود، حق به جانب‌تر هم شده است. مشاور/درمانگر وظیفه‌ای اولیه‌اش حل مشکل مراجعه کننده با دادن اعتماد به نفس، ایجاد آرامش و کمک برای شناخت موقعیت و توانمندسازی مراجعه کننده است. حالا فرض کنید یک مراجعه کننده تنها یک یا دو جلسه، پیش مشاور/درمانگر برود و روایت خودش از موضوع را بیان کند و پاسخ‌های مرتبط که عموما با پیش‌فرض اولیه ایجاد اعتماد به نفس و خروج از وضعیت است را بگیرد. نتیجه بر اساس همین یکی دو جلسه ساخت «من بر حق»ی است که جایی برای دیدن خود و نقد خود در آن وجود ندارد. این در شرایطی است که فرض کنیم که مشاوره و یا درمانگر تلفنی نبوده است و گرنه آن «من برحق» بسیار بزرگتر از حد معمول ساخته می‌شود.مواجه‌های معمول ما در شبکه‌های اجتماعی ساخت یک «من برحق»‌ برای دیگری است. تا پیش از فراگیر شدن این شبکه‌ها عموما در بین رفقا و یا خانواده کسانی بودند که مخالفت خود را اعلام کنند اما امروز، حتی اگر رفیق نزدیک و یا خانواده نقد خودش را وارد کند، آدم‌های بیشمار دیگری در این شبکه‌ها وجود دارند که رفتار و کردار و گفتار ما را تایید می‌کنند. به شکل عجیبی کلونی بی‌منطق‌ها، نقدناپذیرها، کذابان، هوچی‌گرها، ترحم‌طلب‌ها، خود نمایشگران و … تشکیل و دایم گسترده‌تر می‌شوند.ما روز به روز به «من برحق»‌ وابسته‌تر می‌شویم تا جاییکه شنیدن حرفی برخلاف میلمان ما را وادار به رفتار تهاجمی/ترک صحنه/ ایگنور کردن و یا بلاک می‌کند. این «من برحق»‌ به مرور زمان از ما انسان بی‌منطق و بی مسوولیتی می‌سازد و در نهایت ما یک احمق تمام عیار خواهیم بود.راه حل قطعا چیز ساده و یا فرمولی نخواهد بود. ما از بخش عمده‌ی روایات ذکر شده بی اطلاعیم. در عالم واقع هم امکان چوب دست گرفتن و گوشزد کردن واقعیت به تک تک آدم‌ها وجود ندارد. شاید مواجهه‌ی ما باید پرسشگرانه باشد، شاید لایک‌های ما باید معانی دیگری پیدا کنند، شاید ما در جمع محدود رفقایمان باید سنت نقد بی‌پرده را جدی بگیریم. شاید باید همه‌مان پیگیر خودشناسی دقیق شویم و از همه مهمتر به خودمان دروغ نگوییم.