دست به دامان ثقلین(4) - راه نمایان شده

إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُورا (الانسان 3)در ذیل این آیه شریفه، روایتی در کتاب شریف کافی وارد شده که با مضمونی مشابه، در دیگر کتب حدیثی ما نیز چنین روایتی وجود دارد :« عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- «وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ» قَالَ حَتَّى يُعَرِّفَهُمْ مَا يُرْضِيهِ وَ مَا يُسْخِطُهُ وَ قَالَ «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» قَالَ بَيَّنَ لَهَا مَا تَأْتِي وَ مَا تَتْرُكُ وَ قَالَ «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً» قَالَ عَرَّفْنَاهُ إِمَّا آخِذٌ وَ إِمَّا تَارِكٌ وَ عَنْ قَوْلِهِ «وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‏ عَلَى الْهُدى»‏ قَالَ عَرَّفْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى وَ هُمْ يَعْرِفُونَ وَ فِي رِوَايَةٍ بَيَّنَّا لَهُمْ.[1]»این روایت که درصدد بیان چهار آیه از قرآن است، نکات ویژه ای را داراست که بعضا با نگاه به دیگر روایات این باب[2]، بیشتر عیان می گردند. در روایتی دیگر از این باب، فردی از امام صادق علیه السلام درباره راه دستیابی انسان به معرفت سوال می کند. حضرت تصریح می کنند که انسان اختیاری در حصول معرفت ندارد و «بیان» فعل خداست.اگر بیشتر به حالت خود در هنگام فهم یک چیز و به هنگام نفهمیدن مسائل مشابه دقت کنیم، می یابیم که فراهم ساختن مقدمات فهم در دست ماست ولی حصول آن امری اختیاری نیست. ای بسا فهم ها و شناخت هایی که بدون زحمت اعطا شوند و ای بسا زحمت های بی نتیجه ای که برای شناخت یک مفهوم ساده صورت می گیرد. با نظر به همه اینها تصدیق می کنیم که حصول معرفت و فهم، در دست خداست. بالطبع معرفت الله حتما چنین است و بشر راهی به دریافت آن الا اعطای آن توسط خود خداوند متعال ندارد.در حقیقت امتحان بزرگ بشر در زمینه ایمان و کفر، پس از حصول معرفت صورت می پذیرد کفر به معنای پوشاندن است. برای همین به شب یا دریا نیز کافر گفته می شود. در حقیقت وقتی معرفتی توسط خداوند متعال اعطا می شود (البته حصول مقدمات این معرفت که اختیاری است، تکلیف مکلف است. مثلا خواندن یک متن امری اختیاری است ولی فهمیدن آن خیر) فرد می توانند در درون خود نسبت به آن موضع تسلیم داشته باشد یا در مقابل آن بایستد. در حقیقت دوگانه کفر یا ایمان پس از حصول معرفت معنا می یابد و وقتی کسی اساسا به مطلبی واقف نیست و در حصول مقدمات هم مقصر نیست، نه مومن است نه کافر.سوالی که قابل طرح است، می تواند این باشد که مگر ممکن است امری برای کسی روشن شود ولی قلبا آن را نپذیرد؟ در جواب باید گفت که این امر هم شواهد درونی دارد و هم دو آیه را می توان بر آن شاهد گرفت که یکی از این دو آیه در روایت فوق مذکور است.برای مثال وقتی به ما به عنوان مسئول یک بخش و یک فرد عالی رتبه در یک گروه، انتقادی می شود، ممکن است ما در مقام انکار بر بیاییم. این انکار اگر به ریشه آن دقت شود؛ صرفا زبانی نیست. بلکه درون انسان نیز آن عیب را نمی پذیرد هر چند آن را درست می داند. یا در حالتی که فردی نسبت به فرد دیگر حسود است و شاهد موفقیت های او می شود نیز همین انکار نفسانی مشهود است.اما آیات در این زمینه :«وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‏ عَلَى الْهُدى[3]»‏ و « وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدين‏[4]»در آیه اول تصریح شده که قوم ثمود پس از آنکه هدایت شدند، گمراهی و کوری را بر آن هدایت ترجیح دادند. در آیه دوم این امر به صورت واضح تری بیان شده است و علتی هم برای آن ذکر گردیده که فرعونیان با اینکه یقین به درستی فرمایشات حضرت موسی و ادعای ایشان داشتند، باز هم انکار کردند و این انکار را از سر ظلم و برتری­جویی انجام دادند.خداوند متعال را به حق زخم های بی شمار بدن مطهر سید الشهداء قسم می دهیم که ما را از شر نیرنگ های نفس رهایی بخشد و مومن و تسلیم نسبت به حق گرداند.[1] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص: 163[2] بَابُ الْبَيَانِ وَ التَّعْرِيفِ وَ لُزُومِ الْحُجَّة[3] فصلت 17[4] نمل 14