بررسی مرزهای فهم اختصاصی أهل بیت (علیهم السلام) از قرآن با تأکید بر نقد شبهات قفاری

مقدمهدر مورد قرآن کریم از زمان نزول آن بحث های مختلفی در جهات گوناگون مطرح بوده است؛ یکی از این مطالب درباره مخاطبین قرآن و اینکه آیا تنها گروه خاصی مخاطب آن هستند؟ یا عموم مردم مورد خطاب هستند؟ برخی آیات مشعر به این معنا اند که تنها گروه خاصی آن را می¬فهمند و مورد خطاب واقعی هستند مانند: «ما یَعْلَمْ تَأویلَه الّا الله وَالرّاسِخُونَ فِی الْعِلْم» (آل عمران/۳/۷)؛ برخی دیگر از آیات خطاب و فهم را عمومی می¬دانند؛ همانند: «هذا بیانٌ لِلنّاسِ» (آل عمران/۳/۱۳۸)؛ اگر بگوییم تنها عده ای خاص مخاطبین قرآن هستند در این صورت هادی، نور، بیان بودن قرآن لغو خواهد بود زیرا تنها عده ای خاص مخاطب آیات هستند، همچنین نقض غرض لازم می¬آید کتابی که برای هدایت مردم نازل شده است با اختصاصی بودن مخاطبین آن مجهول باقی مانده و غرض اصلی که هدایت بشر باشد را إفاده نمی¬دهد، پس این فرضیه که همه آیات مربوط به عده ای قلیل باشد باطل است اما دسته اول آیات که ذکر شد، وجود برخی حقائق را تذکر می¬دهد که همه مردم توانایی راه یابی به آن را ندارند و تنها عده ای خاص مخاطب آن هستند، و دیگران برای فیض بردن از این دسته از آیات باید به مخاطبین آن رجوع کرده و از این طریق کسب فیض کنند.«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون» (نحل/۱۶/۴۳)۱- قفاریناصر قفاری از اساتید دانشگاه القصیم در شهر بریده است که رساله دکتری خود را با عنوان اُصولِ مَذْهَبِ الشِیعَةِ الإمامِیةِ الإثنی العَشَرِیه را نوشت و با حمایت مالی ملک فهد، پادشاه وقت حجاز، آن را به کتاب تبدیل و در ممالک اسلامی نشر دادند، همچنین این أثر به عنوان کتاب درسی دانشگاهی در حال تدریس است؛ او کتاب هایی که علیه شیعه نوشته شده و همچنین ردیه شیعه بر این کتاب ها را دیده و با توجه به اینها کتاب خود را نگاشته است (قزوینی/۱۴۳۴/ج۱/ص۱۱) لذا از این جهت جامعیت مناسبی دارد؛ در جلد اول کتاب به شبهات درباره قرآن کریم پرداخته؛ و یکی از موضوعات آن بحث خطابات قرآنی است که شیعه معتقد است شناخت قرآن مخصوص أهل بیت (علیهم السلام) است و در همین رابطه به کتاب های تفسیری و روایی شیعه برای اثبات مدعی خود استناد کرده است؛ البته بر کتاب او دکتر حسینی قزوینی در نقد أصول مذهب که سه جلد است به بخشی از شبهات در رابطه با امامت؛ مهدویت؛ توسل پاسخ داده اند اما این بحث ظاهرا مورد نقد واقع نشده است.۲- فهم اختصاصی از قرآنقفاری مدعی است که آیات قرآن قابل فهم برای عموم مردم است {وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ}؛ (نحل/۱۱/۴۴) و اینکه عده ای خاص (أهل بیت علیهم السلام) تنها مخاطب آیات باشند سخن مردودی است، علاوه براین پیامبر (صلی الله علیه وسلم) صحابه و هرکس بعد از آنها را خطاب قرار داده و این خطاب مخصوص شخص خاص نبوده مانند: زید بن ثابت، که فرمودند نصر الله امرءاً ..الحدیث، لذا به صورت کلی فهم اختصاصی داشتن افراد نسبت به آیات را مورد انکار قرار داده است، (قفاری/۱۴۱۴/ج۱/ص۱۳۸) در جواب این ادعا باید گفت.اولاً: روایاتی در منابع فریقین وجود دارد که مخاطبین قرآن را به چهار دسته تقسیم می¬کند: «قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا كِتَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ عَلَى الْعِبَارَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ اللَّطَائِفِ‏ وَ الْحَقَائِقِ‏ فَالْعِبَارَةُ لِلْعَوَامِّ وَ الْإِشَارَةُ لِلْخَوَاصِّ وَ اللَّطَائِفُ لِلْأَوْلِيَاءِ وَ الْحَقَائِقُ لِلْأَنْبِيَاءِ.» (مجلسی/۱۴۰۳ق/ج۸۹/ص۲۰)امام حسین (علیه السلام) فرمود کتاب خدا بر چهار چیز است: عبارات، اشارات، لطائف و حقائق، که عبارات برای عوام و اشارات برای خواص و لطائف برای اولیاء و حقائق برای انبیاء می¬باشد.ملاحظه می¬شود که این روایت مخاطبین قرآن را به چهار دسته تقسیم می¬کند: عوام، خواص، اولیاء و انبیاء که هرکدام از اینها بخشی از قرآن را متوجه و مورد خطاب هستند قاعدتاً انبیاء که در بالاترین رتبه این افراد قرار دارند سایر مراتب را هم متوجه هستند اما مثلا عوام تنها عبارات را متوجه و در آن حیطه مورد خطاب قرآن هستند.ثانیاً: علمای أهل سنت برای افرادی این شأن (فهم اختصاصی) را قائل اند۳- مخاطبین خاص آیات در کتب أهل سنت۱/۳- راسخین در علم «ما یَعْلَمْ تَأویلَه الّا الله وَالرّاسِخُونَ فِی الْعِلْم.».(آل عمران/۳/۷) بن عباس می¬گوید که من از راسخون در علم هستم؛ (طبری/۱۴۱۲/ج۳/ص۱۲۲) و مجاهد هم بعد از قرائت آیه می گوید که من تأویل را می¬دانم (طبرانی/۲۰۰۸م/ج۲/ص ۱۲).۲/۳- أولی الأمر «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ.» (نساء/۴/۵۹)‏بن عباس و جابر(رضی الله عنهم) أولی الأمر را فقهاء و علماء که معالم دین را به مردم تعلیم می¬دهند می¬دانند که همین قول حسن و ضحاک و مجاهد هم هست و دلیل آنها هم «وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى‏ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ» می¬باشد (البغوی/۱۴۲۰ق/ج۱/ص۶۵۰) ۳/۳- أهل ذکر «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون» (نحل/۱۶/۴۳) مجاهد درباره آیه: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ» می¬گوید: مراد أهل التوراة است (طبری/۱۴۱۲/ج۱۴/ص۷۵)، ۴/۳- أولو العلم و من عنده علم الکتاب «قُلْ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ»؛ (رعد/۱۳/۴۳).از ابى صالح در تفسير و توضيح آيه شريفه وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ سؤال شد. آن مرد فرزانه گفت: مصداق آيه على بن ابى طالب عليه السّلام است. كه عالم به تفسير و تاويل، ناسخ و منسوخ، حلال و حرام قرآن شريف بود. .(حسکانی/۱۴۱۱/ج۱/ص۴۰۵)۵/۳- الْمُطَهَّرُونَ انس می¬گوید پیامبر(صلی الله علیه وسلم) به مدت شش ماه هنگام خروج برای نماز از کنار خانه فاطمه عبور می¬کرد ومی¬فرمود :" الصلاة أهل البيت" إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً. (طبری/۱۴۱۲/ج۲۲/ص۶)، أهل بیت {وقت} نماز است، همانا خدا اراده کرده رجس و پلیدی را از شما أهل بیت دور کند و پاک و طاهر گرداند.۶/۳- علم به تعداد اصحاب کهف«سَیَقُولُونَ ثَلاثَة رَابِعُهُمْ کَلْبُهُم...مَا یَعْلَمُهُم الاّ قَلِیلٌ»عن ابن عباس ما يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ قال: يعني أهل الكتاب. و كان ابن عباس يقول: أنا ممن استثناه الله، و يقول: عدتهم سبعة، بن عباس می¬گوید مراد از قلیل أهل کتاب است، و من (بن عباس) از افرادی هستم که استثناء شده است و عده¬ی آنها هفت نفر است، (طبری/۱۴۱۲/ج۱۵/ص۱۵۰).در تمام مواردی که مورد بررسی قرار گرفت روشن شد عده ای از افراد وجود داشته اند که به طور خاص مخاطب آیات بوده اند به اذعان علمای أهل سنت، گویا قفاری به این بخش از کتاب های خود مراجعه نکرده یا با غرائضی آنها را نقل نکرده است، پس أهل سنت قائل به اختصاصی بودن برخی آیات برای اشخاص هستند اما شیعه معتقد است که مصداق أتم و حقیقی این آیات تنها أهل بیت (علیهم السلام) هستند که ذیلاً اشاره خواهد شد.۴- تطبیق آیات فهم اختصاصی با أهل بیت (علیهم السلام)در ذیل آیه أولوا العلم فخر رازی اذعان به معصوم بودن این گروه کرد اما در ادامه بیان می¬دارد به علت عدم دسترسی به معصوم سراغ اجماع امت می¬رویم این در حالی است که دسترسی به معصوم ممکن است چراکه در بین صحابه رسول الله (صلی الله علیه وآله) در یک تقسیم عقلی صحابه به دو قسم تقسیم می¬شوند یا عالم اند؟ یا غیر عالم؟ دسته دوم که خارج اند از میان دسته اول یا معصوم اند؟! یا غیر معصوم؟! گروه دوم خارج می¬شوند وتنها افراد عالم و معصوم باقی می¬مانند که در آیات شریفه (أولوا الأمر، ولایت، ابلاغ، تطهیر، سابقون در ایمان و...) و همچنین در احادیث (غدیر، ثقلین، ‌منزلت، یوم الدار و..) صراحتاً شخص أفضل، عالم و معصوم مشخص شده است، و در ذیل برخی آیات بررسی شده هم به آن اشاره شد که امیرالمومنین و فرزندان ایشان که ۱۲ نفر باشند در این قسم قرار می¬گیرند. لذا مصداق أتم آیات أهل بیت (علیهم السلام) می¬باشند و تنها ایشان هستند که مخاطب آیات شریفه می¬باشند البته دیگران هم به مقدار علم و تقوا از این مراتب بهره خواهند گرفت اما حقیقت آیات به طور أتم نزد أهل بیت (علیهم السلام) است.پس از تطبیق آیات با أهل بیت (علیهم السلام) نوبت به ویژگی هرکدام از گروه های مورد بررسی آیات می¬رسد که در چه حیطه ای مخاطب آیات هستند و همچنین شبهات قفاری در این رابطه پاسخ داده شود.۵- ویژگی مفهمین فهم اختصاصی۱/۵- مرجعیت علمی«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُون» (نحل/۱۶/۴۳)؛‏ « شَهِدَ اللَّهُ‏ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْم»؛ (آل عمران/۳/۱۸)؛ وآیات دیگر نظیر: (عنکبوت/۲۹/۴۹) همگی درباره فضیلت علم و برتری عالمان نسبت به سایرین می¬باشد که برای نمونه به چند آیه اشاره شده است و این امر بر کسی پوشیده نیست که قطعا شخص عالم به حکم عقل نسبت به غیر عالم‏ فضیلت دارد و آیه شریفه اول نیز ارشاد به سوی همین حکم عقل است که اگر چیزی نمی¬دانید به عالمان مراجعه کنید و وجوب رجوع جاهل به عالم را می¬رساندحارث می¬گوید از علی{علیه السلام} درباره آیه: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» سؤال کردم فرمود: به خدا قسم ما أهل ذکر هستیم، ما أهل علم ایم، ما معدن تأویل و تنزیل هستیم، از رسول الله (ص) شنیدم که فرمود من شهر علم هستم وعلی درب آن هرکس ارداه علم دارد از درب آن باید وارد شود (حسکانی/ /ج۱/ص۴۳۲)قفاری، منکر این شأن برای مخاطبین خاص می¬باشد درحالیکه روایات مانند: باب أن أهل الذكر الذين أمر الله الخلق بسؤالهم هم الأئمة»، «باب أن من وصفه الله تعالى في كتابه بالعلم هم الأئمة» باب أن الأئمة قد أوتوا العلم وأثبت في صدورهم» «وفي تفسير الصافي يخصص ..."المقدمة الثانية في نُبَذْ مما جاء في أن علم القرآن كله إنما هو عند أهل البيت - رضي الله عنهم» (قفاری/۱۴۱۲/ج۱/ص۱۳۴) مربوط به گونه مرجعیت علمی است.۲/۵- عالم بودن نسبت به همه کتاب«قُلْ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ»؛ (رعد/۱۳/۴۳) خدا بین من و شما شاهد باشد و همچنین کسی که علم کتاب نزد او است، کسی که به عنوان شاهد رسالت است دارای جایگاه والایی است زیرا او علم به «الکتاب» را دارا است لذا در روایات امیرالمومنین (علیه السلام) به عنوان مصداق آیه معرف شده استعبد اللَّه بن عطاء حكايت كرد: روزى در خدمت ابى جعفر عليه السّلام در مسجد نشسته بوديم، ديدم فرزندان و نواد‏گان عبد اللَّه بن سلام در قسمت ديگر مسجد نشسته‏اند. به ابى جعفر عليه السّلام گفتم؛ يا ابن رسول اللَّه! اينان گمان مى‏كنند در نزد پدرشان عبد اللَّه بن سلام‏ عِلْمُ الْكِتابِ‏ موجود بود. ابى جعفر عليه السّلام فرمود: خير؛ اين گونه نيست؛ عِلْمُ الْكِتابِ‏ در نزد على عليه السّلام جدّ ماست. (حسکانی/ ج۱/ص۴۰۲)بنابراین شأنی دیگر از مخاطبین خاص عالم بودن به «الکتاب» است.۳/۵- علم به تأویل «مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُ الْکِتَابَ؛ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ؛ فأمّا الذین فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبعِون مَّا تَشَابَه مِنْه ابتِغَاءِ الْفِتنَةِ وَابتِغَاءِ تَأْوِیلِهِ ما یَعْلَمْ تَأویلَه الّا الله وَالرّاسِخُونَ فِی الْعِلْم»..(آل عمران/۳/۷)؛ برخی آيات اصل و محکمات و برخی متشابه است؛ اما کسانی که در قلوبشان انحراف است برای فتنه انگیزی و طلب تفسیر نادرست به دنبال متشابهات می¬روند، آیات شامل محکمات و متشابهات هستندیکی دیگر از شؤون مخاطبین خاص علم به متشابهات است، اما آنهایی که در قلب خود مریضی دارند به دنبال متشابهات رفته و بدن ارجاع متشابه به محکمات با تفسیر به رأی؛ خود و دیگران را به گمراهی می¬کشانند؛ آنچه در آیه مورد نهی واقع شده است تفسیر به رأی و عدم ارجاع متشابهات به محکمات قرآنی است اما راسخون در علم توانایی بهره مندی از متشابهات را دارند و عالم به تأویلات هستند لذا أهل بیت (علیهم السلام) وقتی آیات متشابه را پاسخ می¬دادند به راسخون در علم استناد می¬کردند که ما از مصادیق راسخون در علم هستیم و علم به تأویل در نزد ما است، (بحرانی/۱۴۱۵/ج۱/ص۴۵) ۴/۵- علم به ناسخ و منسوخ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ‏ يَدَيْ‏ نَجْواكُمْ صَدَقَةً» (مجادله/۲۲/۱۲) ای کسانیکه ایمان آورده اید زمانیکه می-خواهید با رسول نجوا کنید باید قبل از آن صدقه بدهید، یکی از آیات باب ناسخ و منسوخ این آیه شریفه است که طبق نقل فریقین (فرات/ص۴۶۹) و (حسکانی/۱۴۱۱/ج۲/ص۳۱۲) فقط امیرالمومنین (علیه السلام) به آن عمل کرد و بعد از سه روز آیه ناسخ نازل شد (مجادله/۲۲/۱۳) و این حکم را برداشت.۵/۵- تبیین و تفسیر «وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ» (نحل/۱۶/۴۴) و قرآن را به سوى تو نازل كرديم به خاطر اينكه براى مردم آنچه را كه براى [هدايتشان‏] به سويشان نازل شده بيان كنى. اما آیه شریفه بیان می¬دارد که قرآن ذکر برای ناس یعنی عموم مردم است و خدا وظیفه پیامبر (صلی الله علیه وآله) را مشخص کرده که باید این قرآن را برای مردم تبیین و تفسیر کنی چرا که اولاً: مردم دارای سطوح ادراکی مختلفی هستند و همه توانایی بهره بری به طور مساوی از آن را ندارند ثانیاً: خیلی از حقائق وجود دارد که مردم نسبت به آن هیچگونه آگاهی ندارند مانند: عالم غیب؛ فرشتگان؛ روح و... لذا آن حضرت باید قرآن را برای مردم تبیین کند و آیات دیگری نیز مشعر به همین معنا هستند مانند: «هَذا بَیَانٌ لِلنَّاسِ» (آل عمران/۳/۱۳۸)؛ « وَیُعَلِمُکُمْ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ» (بقره/۲/۱۵۱) این آیات نیز عمومیت قرآن و رسالت پیامبر(صلی الله علیه وآله) را در قبال قرآن و مردم بیان می¬دارد؛ لذا شیعه معتقد به همین اصل است که پیامبر(صلی الله علیه وآله) برای مردم قرآن را تبیین میکردند و حتی برای تعلیم به مردمی که تازه ایمان آورده بودند افرادی را قرار می¬دادند، و در رابطه با تفسیر شیعه معتقد به آن است کما اینکه أهل بیت (علیهم السلام) خود نحوه تفسیر کردن و استنباط از قرآن را به اصحاب خود تعلیم می¬دادند و کسانی که تأویل آیات را با آن شرائطی که بیان شد - از روی علم نه تفسیر به رأی- مورد تشویق قرار می دادند مانند: نزد امام باقر (علیه السلام) از جابر سخن به میان آمد حضرت فرمود خدا رحمت کند جابر را که تأویل این آیه را می¬دانست «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى‏ مَعادٍ يَعْنِي الرَّجْعَةَ» (بحرانی/۱۴۱۵ق/ج۱/ص۹۱) ملا حظه می¬شود که آن حضرت نه تنها تأویل جابر را رد نمی-کند بلکه به خیر از او یاد می¬کند علاوه بر این تفاسیر فراوانی که علمای شیعه به رشته تحریر در آورده اند خود دلیل بر ردّ مدعی قفاری است که شیعه با تفسیر قرآن مخالف است.بنابراین آنچه قفاری درباره تفسیر نقل کرده مربوط به این ویژگی مخاطبین خاص است، «وفي تفسير فرات: ".. ....، فإذا احتاجوا إلى تفسيره فالاهتداء بنا وإلينا»؛ « في الفصول المهمة في أصول الأئمة "باب أنه لا يعرف تفسير القرآن إلا الأئمه» (قفاری/۱۴۱۲/ج۱/ص۱۳۵).۶/۵- استنباط.. لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى‏ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ (نساء/۴/۸۳) آیه شریفه بیان می¬دارد وقتی خبری از ایمنی و ترس به مردم برسد بدون بررسی آن را منتشر می¬کنند در حالیکه اگر به سراغ رسول و أولی الأمر می¬رفتند که آنها اهل تشخیص هستند مردم را از وضعیت واقعی خبر آگاه می¬ساختند؛ با توجه به روایاتی که در ذیل آیه بیان شده است آن را مربوط به احکام حلال و حرام دانسته و لفظ یستنبطون هم مؤید آن هست، البته برای بررسی این آیه شریفه باید آیه- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ.»(نساء؛۴؛۵۹) اى اهل ايمان! از خدا اطاعت كنيد و [نيز] از پيامبر و صاحبان امر خودتان اطاعت كنيد؛ را هم مورد توجه قرار داد همانطور که در روایات هم اینگونه است. (حویزی/۱۴۱۵/ج۱/ص۵۰۷)بنابراین در مسئله قضاوت و استنباط احکام الهی باید به أاولی الأمر رجوع کرد؛ و این گروه از افرادی هستند که احکام الهی را از کتاب استنباط و این شیوه را نیز به دیگران می¬آموزند، همانند جریان امام جواد (علیه السلام)؛ که برای سارق حدود قطع عضو را مشخص کردند (مجلسی/۱۱۱۰ق/ج۵۰/ص۵) پس خصوصیت دیگر مخاطبین خاص استنباط احکام الهی از قرآن است و آنچه قفاری نقل کرده ناظر به این بخش است، «وفي وسائل الشيعة للحر العاملي "باب عدم جواز استنباط الأحكام من ظواهر القرآن إلا بعد معرفة تفسيرها من كلام الأئمة - رضي الله عنهم»؛ (قفاری/۱۴۱۲/ج۱/ص۱۳۴)۷/۵- قضاوت بین مردم«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُول»(نساء/۴/۵۹) اى اهل ايمان! از خدا اطاعت كنيد و [نيز] از پيامبر و صاحبان امر خودتان اطاعت كنيد واگر در چیزی نزاع داشتید به خدا و رسولش رجوع کنید‏در مورد آیه شریفه در بخش مصادیق مخاطبین خاص توضیح داده شد که مراد از أولی الأمر چه کسانی هستند؛ لذا در اینجا تنها این مطلب را ذکر می¬کنیم که قضاوت بین مردم هم به رسول و أولی الأمر سپرده شده است۸/۵ - علم به بواطن قرآنبه باور قفاری از ضروریات اسلام اینکه قرآن سرّ نیست تا به شخص معین سپرده شده باشد حال سؤال اینست از کجا این مطلب را استنباط کردید از قرآن؟ یا از روایات صحابه؟ در حالیکه قرآن از حوادثی خبر می¬دهد که عقول عادی بشر از آن بی¬اطلاع است و توسط پیامبر(صلی الله علیه وآله) برای مردم تبیین شده است مانند: مسئله عالم غیب؛ فرشتگان؛ و یا در مورد معرفی خود می¬فرماید: إنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُون (واقعه/۵۶/۷۸-۷۷) مراد از این کتاب مکنون چیست؟ در کجا قرار دارد؟ و امثال این آیات که نشان دهنده وجود اموراتی هستند که عقل بشر عادی از آن بی اطلاع است؛ علاوه بر این مستند سخن قفاری نمی¬تواند روایات صحابه هم باشد زیرا روایات فراوان دلالت بر وجود باطن برای آیات می¬کند وجود این روایات مدعی قفاری را ردّ می¬کند؛ از جمله روایات در منابع اهل سنت: ابن مسعود می¬گوید، پیامبر(صلی الله علیه وسلم) فرمودند: قرآن بر هفت حرف نازل شده است که برای هر آیه ای ازآن ظاهر و باطنی هست. (زرکشی/۱۳۷۶/ج۲/ص۱۵۴)۹/۵- علم به کتاب مکنون«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ؛ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ؛ لا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ» (واقعه/۵۶/۷۷-۸۰) قرآن کریم در کتاب مکنون است و فقط مُطهّرون آن را مسّ می¬کنند و مراد از کتاب مکنون همان لوح محفوظ است؛ «بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ* فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ»؛ (بروج/۸۵/۲۲)، البته با ویژگی های دیگری نیز از این کتاب مکنون در قرآن نام برده شده است، مانند: کتاب مبین (یونس/۱۰۹/۶۱)، امام مبین (یس/۸۳/۱۲) و این لوح محفوظ یا کتاب مکنون را تنها مُطَهّرون می¬توانند مسّ کنند که در اینجا مراد از مسّ نیز برقراری ارتباط و بهره وری از آن است؛ قرآن مطهرون را معرفی کرده است؛ «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ‏ تَطْهِيرا»؛ (احزاب/۳۳/۳۳)؛ خدا اراده کرده که رجس و پلیدی را از شما أهل بیت دور کند و شما را پاک و طاهر نماید؛ که به اتفاق شیعه و أهل سنت مراد از أهل بیت؛ امیرالمومنین؛ فاطمه زهرا؛ حسن وحسین(علیهم ااسلام) هستند، که در روایات بخش مصادیق مخاطبین خاص به آن اشاره شدبنابراین علم به لوح محفوظ- که حاوی خبر ما کان و ما یکون است - در اختیار أهل بیت (علیهم السلام) است. و آنچه قفاری از روایات نقل کرده مانند: «باب أنهم لا يحجب عنهم علم السماء والأرض؛ وباب أنهم لا يحجب عنهم شيء»؛ (قفاری/۱۴۱۲/ج۱/ص۱۳۵) مربوط به این شأن از شؤون مخاطبین خاص (أهل بیت) است.، در منابع أهل سنت چنین آمده، «عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ ، قَالَ شَهِدْتُ عَلِيًّا وَهُوَ يَخْطُبُ وَيَقُولُ: ‌سَلُونِي فَوَاللَّهِ لَا تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْءٍ يَكُونُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا حَدَّثْتُكُمْ بِهِ» علی{علیه السلام} می¬فرمود از من بپرسید به خدا قسم از هرآنچه سؤال کنید تا روز قیامت به شما پاسخ می¬دهم. (عبدالرزاق/۱۴۳۱/ج۱/ص۲۳۴) که این روایت شاهدی بر مدعی شیعه است (أهل بیت علم به ما کان و ما یکون دارند)۱۰/۵- علم به غیب«فَلا يُظْهِرُ عَلى‏ غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُول‏» (جن/۷۲/۲۶-۲۷)، کسی بر غیب اطلاعی پیدا نمی¬کند مگر کسی از رسولان که خدا بخواهد، پس دسترسی به غیب برای پیامبران ممکن است البته طبق آنچه بیان شد وقتی کسی علم کتاب نزد او باشد سایر علوم به طریق أولی در اختیارش می¬باشد و در روایات أهل بیت (علیهم السلام) از کسانی هستند که علم به غیب دارند، از این رو سدیر صریفی می¬گوید از حمران بن أعین شنیدم که از امام باقر (علیه السلام) در باره «فَلا يُظْهِرُ عَلى‏ غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى‏ مِنْ رَسُول‏» سؤال پرسید آن حضرت فرمود...علمی را که خدا مقدر کرده علمی است که به پیامبر (صلی الله علیه وآله) رسید سپس به ما {أهل بیت}. (حویزی/۱۴۱۵/ج۵/ص۴۴۲)۱۱/۵- إحاطه به علم فعلی خدا«وَ لا يُحِيطُونَ‏ بِشَيْ‏ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ» (بقره/۲/۲۵۵)، به علم خدا کسی احاطه پیدا نمی¬کند مگر آنچه او بخواهد، این آیه نظیر آیه قبل درباره علم به غیب است و افرادی که مصداق آنها در بخش های قبل روشن شد نظیر: «من عنده علم الکتاب»، «أولی العلم» و.. همچنین روایتی که در گونه علم به غیب علم را دو دسته دانست یکی مخصوص خدای تعالی و دیگری ملائکه و پیامبران که أهل بیت (علیهم السلام) عالم به آن هستند، و در کلام ثابت شده است که خدای تعالی دارای دو علم ذاتی و فعلی است، علم ذاتی مخصوص اوست و کسی از آن آگاهی ندارد اما در علم فعلی أهل بیت (علیهم السلام)، پیامبران توانایی برخورداری از آن را دارند.روایاتی مانند: «باب "أن الأئمة - رضي الله عنهم - ولاة أمر الله وخزتة علمه»؛ را که قفاری نقل کرده، (قفاری/۱۴۱۲/ج۱/ص۱۳۴) ناظر به این شأن می¬باشد.۱۲/۵- «سُبْحانَ‏ اللَّهِ‏ عَمَّا يَصِفُونَ‏ إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ‏ الْمُخْلَصِين‏»، (صافات/۳۷/۱۵۹-۱۶۰) منزه است خدا از آنچه توصیف می¬کنند مگر بندگان خالص او که شایستگی انجام این کار را دارند، گروه مخلصین در قرآن با اوصاف متعددی از آنها یاد شده است مانند: عدم تاثیر اغواگری شیطان بر آنها (حجر/۹۹/۳۹)، دارای رزق معلوم در نزد خدا (صافات/۳۷/۳۹-۴۳) که نشان دهنده جایگاه والا آنها در نزد خدا است، «خداى عز و جل بندگانى دارد كه ايشان را براى خود خالص كرده، چنين مردمى اگر خدا را در نفسشان وصف كنند، به اوصافى وصف مى‏كنند كه لايق ساحت كبريايى اوست و اگر هم به زبان وصف كنند- هر چند الفاظ قاصر و معانى آنها محدود باشد- دنبال وصف خود اين اعتراف را مى‏كنند كه بيان بشر عاجز و قاصر است از اينكه قالب آن معانى باشد»، (طباطبایی/۱۳۹۰/ج۱۷/ص۱۷۴) بنابراین شأن دیگر مخاطب خاص توصیف خدا تعالی استنتیجهقرآن دارای مراتب مختلفی است، (الفاظ، اشارات، لطائف و حقائق) طبیعتاً مخاطبین آن هم متفاوت خواهد بود، عموم مردم در مرحله الفاظ که مباحثی از قبیل: معنا، مفاهیم، مطلقات و عمومات قرآنی را شامل می¬شود مورد خطاب آیات هستند و از هدایتگری آن بهره مند خواهند شد، اما نسبت به سائر مراتب تنها عده ای خاص مورد خطاب آیات هستند، که علمای أهل سنت برخی از این افراد را به عنوان مخاطبین خاص نام بردند، اما طبق آیات و أحادیث نبوی تنها أهل بیت (علیهم السلام) مصداق واقعی آیات درباره فهم اختصاصی هستند، و پس از تطبیق آیات مورد نظر (آیات فهم اختصاصی) با أهل بیت (علیهم السلام) ویژگی و شأن هر گونه مشخص و شبهاتی را نیز که قفاری نسبت به این دسته از آیات ایراد کرده بود پاسخ داده شد، که هر گونه از آیات شأنی از شؤون أهل بیت (علیهم السلام) نسبت به فهم اختصاصی را نشان می¬دهد، مانند راسخون در علم، علم به تأویل دارند، أهل ذکر به عنوان مرجع علمی مطه اند که دیگران باید به آنها رجوع کنند. منابع و مآخذ:قرآن کریم۱- ابن أبي الحديد، عبد الحميد بن هبة الله، شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، محقق/ابراهيم، محمد ابوالفضل،مكتبة آية الله المرعشي النجفي، قم، ۱۴۰۴ق۲- ابن‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسير القرآن العظيم (ابن ابى حاتم)، ۱۳جلد، مكتبة نزار مصطفى الباز - عربستان - رياض، چاپ:۳، ۱۴۱۹ ه.ق.۳- امینی، عبدالحسین، الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، ۱۱جلد، مرکز الغدیر، قم، ۱۴‍۱۶ق‏۴- آلوسی، شهاب الدين محمود بن عبد الله الحسيني، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم والسبع المثاني، دار الكتب العلمية – بيروت؛ ۱۴۱۵ق‏۵- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامية، قم؛۱۴۱۵ق۶- بغوی، حسین بن مسعود، تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل، محقق: مهدى، عبد الرزاق‏، دار الاحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ق۷- بغدادی، أبو عبد الله محمد بن سعد بن منيع الهاشمي بالولاء، البصري، الطبقات الکبری، محقق، محمد عبد القادر عطا، دار الكتب العلمية – بيروت، ۱۴۱۰ق۸- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، محقق، ابن عاشور، أبی محمد، دار إحياء التراث العربي، بیروت،۱۴۲۲ق۹- حويزى، عبدعلى بن جمعه، تفسير نور الثقلين، 5جلد، اسماعيليان - ايران - قم، چاپ: ۴، ۱۴۱۵ق۱۰- ‏حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، محقق: محمودى، محمدباقر، متوفاى ۱۳۵ش‏ وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامي، مؤسسة الطبع و النشر، تهران ۱۴۱۱ق۱۱-زرکشی، أبو عبد الله بدر الدين محمد بن عبد الله بن بهادر، البرهان في علوم القرآن، دار إحياء الكتب العربية عيسى البابى الحلبي وشركائه، ۱۳۷۶ق۱۲- سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فى التفسير بالماثور، كتابخانه عمومى حضرت آيت الله العظمى مرعشى نجفى( ره)، قم، ۱۴۰۴ق۱۳- صنعانی، أبو بكر عبد الرزاق بن همام بن نافع الحميري اليماني ، تفسیر عبدالرزاق، محقق، محمود محمد عبده، دار الكتب العلمية، بیروت، ۱۴۳۱ق۱۴- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، مصحح: يزدى طباطبايى، فضل‏الله‏، ناصر خسرو، تهران ۱۳۷۲ش.‏۱۵- طباطبایی، محمد حسین، المیزان، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، بنان- بیروت، ۱۳۹۰ق‏۱۶- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت دارالمعرفة،۱۴۱۲ق۱۷- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسير الكبير، تفسير القرآن العظيم، دار الكتاب الثقافي، اردن، ۲۰۰۸م۱۸- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، محقق، رسولی هاشم، مكتبة العلمية الاسلامية، تهران، ۱۳۸۰ق۱۹- الفراهیدی، خلیل بن احمد، العین، موسسه الأعلمی-بیروت،۱۳۶۷ ‏۲۰- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۰ق۲۱- قفاری، ناصربن عبدالله بن علی، اصول مذهب الشیعة اثنا عشریة، دارالنشر بدون، ۱۴۱۴ق۲۲- قزوینی، سید محمد، نقد اصول المذهب الشیعة، موسسه ولی عصر(عج)، ۱۴۳۴۲۳- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ ۲۴- کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات کوفی، محقق، کاظم محمد، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامي، مؤسسة الطبع و النشر، تهران، ۱۴۱۰۲۵- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، محقق علوی عبدالزهراء، و محقق: محمودى، محمدباقر، متوفاى 1357 ه. ش، دار إحياء التراث العربي، بیروت، ۲۶- میلانی، سیدعلی، تشیید المراجعات، مركز الحقائق الإسلامية، قم، ۱۴۲۷ق۲۷- میر، سید حامد حسین، عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار۲۳ جلد، كتابخانه اميرالمؤمنين، اصفهان، ۱۳۶۶ش‏- http://toutu.be/c2w7ituwpng -۲۸