اندیشه در بحران - فروید (6)

عقده‌ی اودیپ و الکترا و عقده‌ی کسترسیونخلاصه بگویم، کودک به والد غیر همجنس خود علاقه پیدا می‌کند اما از والد هم‌جنس خود واهمه دارد. پس عقده‌ای شکل میگیرد که در دختران‌ الکترا و در پسران اودیپ نامیده ‌می‌شود. در تفسیر فروید، مرد انسان کامل است و زن چون آلت مردانه ندارد از همان کودکی دچار عقده‌ای می‌شود به نام کسترسیون(عقیم بودن). زن به علت نداشتن آلت مردانه در خود احساس حقارت دارد.(70) فروید در کتاب اصول روانکاوی اعلام می‌دارد: "دختر بچه در آرزوی پسر شدن است."اکنون شخصا برایم بسیار جای تعجب است که چگونه بعضی زنان حتی فمینیست مآب، فروید را به مانند بتی می‌پرستند. چه توهینی از این تفسیر بدون هیچ مبنای تجربی یا حتی عقلانی به جامعه‌ی زنان بدتر؟!اریک فروم در تبیین رویکرد فروید نسبت به زن اینگونه می‌نویسد:از نظر فروید فقط جنس مذکر بشر کامل است. زن، مردی فلج و اخته شده است که از سرنوشت خود رنج می‌برد.(72)اما بازگردیم به عقده ها. فروید صراحتا حتی مکیدن شیر از پستان مادر را امری جنسی میداند.(73) به قول فروم، " تمام سیستم فروید بر میل جنسی متمرکز شده است نه محبت عاشقانه."(75)به عبارت دیگر اولین معشوق همه‌کس در ابتدای حیات مادر(یا پدر) خودش است. پسر از پدر که مادر را از کف او می‌رباید و به خود اختصاص می‌دهد نفرت داشته و نسبت به او حسادت دارد. مادر را به شدت دوست دارد و پدر را دشمن می‌دارد و آرزو میکند که می‌توانست پدر را معدوم سازد! (76)اما اودیپ؛ اودیپ اسطوره‌ایست که پدر خود را کشت و با مادر خود وصلت کرد.شارون هلر در توضیح مفهوم اودیپ فرویدی مینویسد:تصور کنید که مابین سه تا شش سالگی پسر بچه ها نسبت به مادران خود واجد امیال شهوی هستند و از پدران خود نفرت دارند و آن می‌هراسند که پدر آلت جنسیشان را خواهد برید ... تمامی پسربچه‌ها به‌گونه‌ای مبهم، بیان ناپذیر و عجیب آرزومندند تا پدر را به قتل رسانند و با مادر ازدواج کنند و از آن سو نیز تمام دختر بچه ها آرزومندند تا از دست مادر خلاص شوند و با پدر ازدواج کنند ... کسترسیون(عقیم سازی) از سوی پدر به بزرگ ترین ترس نفسانی پسر تبدیل می‌شود و درنهایت کودک با ایجاد مکانیسم های دفاعی، به ویژه دفع و سرکوب افکارش به سوی ضمیر ناآگاه، این ترس را از میان برمیدارد ... فروید در نامه‌ای به ویلهلم فلیس نوشته است:"اندیشه‌ای یگانه با ارزشی عام بر من آشکار شد. من هم در بیماران و هم در شخص خودم به کشف پدیدار های مرتبط بر عاشق مادر بودن و حسادت ورزیدن به پدر نائل آمده‌ام و اکنون نیز این پدیدار ها را رویداد عام و شامل در دوران آغازین کودکی به شمار می‌آورم."(77)قبل تر درمورد ریشه های شکل گیری این نظریه و رابطه‌ی ناسالم فروید و مادرش صحبت کرده بودیم. شارون هلر می‌نویسد:فروید در فرآیند خود روانکاوری خویش، که در سال 1897 مدت کوتاهی پس از مرگ پدر خویش بدان دست یافته بود، به کشف آرزوی ناخودآگاه برای به قتل رساندن پدر همراه با احساسات شبه شهوی نسبت به مادر خود نائل آمده بود ... یونگ چنین می‌گوید که فروید با مغز چون "طفیلی غدد تناسلی" برخورد میکرد.(79)اساس عقده‌ی الکترا بر فرآیند علاقه‌ی جنسی دختر به پدر خویش و حس رقابت و دشمنی با مادر خود است.بر اساس نظر فروید دختر پیش خود چنین احساس می‌کند که آلت مردانگی خویش را از دست داده! وی با مشاهده‌ی مرد یا پسری و این کشف که به نظر تحریک آن باعث لذت بسیاری می‌شود در خود احساس حقارت می‌کند و حتی از مادر خویش برای دختر زاییدن او کینه به دل می‌گیرد! درکل آرزوی پسر شدن بر زندگی او تسلط میابد. این حسرت باعث آغاز عقده‌ی الکترا می‌شود. وی به پدر خود روی می‌آورد تا آنچه حسرتش را داشته به دست آورد و از او صاحب فرزند شود. سرانجام دختر با دفع و سرکوب علاقه‌ی خویش به پدر دچار عقده‌ی الکترا می‌شود.فروید در مقاله‌ی میل جنسی در زنان می‌نویسد:زنان به واقعیت فقدان ذکر در خود و همراه با آن برتری مردان در برابر کهتری خود اذعان دارند.(82) درواقع بیزاری این همه دختر از مادران خود به دو دلیل است؛ رقابت با او برای تصاحب پدر و کینه برای مرد نزاییدن آنها . . .الکترا ماخوذ از دختر آگاممنون، پهلوان یونانیست. چون آگاممنون به دست همسرش به هلاکت می‌رسد، الکترا به کمک برادر خود، به قتل مادر مبادرت می‌ورزد.خلاصه‌ی عقده‌ی الکترا این بود که کودک در اوایل متوجه نداشتن آلت جنسی مردانه می‌شود و مادر را در این امر مقصر می‌داند و در سه تا پنج سالگی از مادر متنفر و عاشق پدر می‌شود و وقتی میفهمد عرف و جامعه و مادر اجازه‌ی همچین چیزی را نمیدهد خود را سرکوب کرده و دچار عقده‌ای در ناخودآگاه خود به نام الکترا می‌شود. عقد‌ه‌ی کسترسیون یا اختگی هم همان احساس حقارت در پی نداشتن آلت مردانه است.کلام آخر اینکه همچنان سوال اصلی تمام این سری مقالات پابرجاست؛ به چه سند، آزمایش تجربی و یا هر نوع دیگری از تفکر منطقی یا حتی شبه منطقی متوسل شویم که این محملات سکسیستی را ذره‌ای معقول نشان دهد؟ . . .