اصلا تعهد به چه؟!

روایتی از گفت‌وگو با دکتر شهرستانی در برنامه‌ی هنر مبارز با موضوع فلسفه و حکمت هنر انقلابصد: مخفف صدای درون چند دقیقه‌ای تا شروع برنامه روز دوم هنرمبارز مانده، میهمان امروز، دکتر سید حسین شهرستانی است. در انتظار شروع برنامه نشسته‌ام و عنوان‌های امروز را با خودم مرور می‌کنم «حکمت و فلسفه هنر انقلاب»، «هنر متعهد» .... اما هنر متعهد یعنی چه؟! اصلا تعهد به چه؟! در میان این پرسش‌ها هستم که صدا و تصویر مجری تمرکزم را بهم می‌زند. حقیقتا جالب است! می‌خواهیم از صفحه خاکستری و بدقواره اسکای روم درباره هنر و زیبایی‌های آن صحبت کنیم، هنری پویا و دائما در حال تغییر و اسکای رومی که یک سال و نیم است حتی رنگش هم تغییر نکرده. اگر بتوانم صد (همان صدای درون) را قطع کنم صحبت‌های دکتر را می‌شنوم ... متاسفانه به دلیل قطعی اینترنت یا صدای بلند صد نفهمیدم سوال چه بود. دکتر شهرستانی در حال پاسخ است که می‌گوید: «... هنر و سیاست می‌توانند به چند شکل با یک دیگر رابطه داشته باشند؛ یک شکل از رابطه هنر و سیاست (سیاست به معنا و مفهوم روزمره کلمه) این است که، سیاستمدار حرفه‌ای، هنرمند را استخدام کند برای اهداف روزمره خودش که اسم این شکل از رابطه را می‌گذاریم پروپاگاندای تبلیغات که هنر به معنای اصیل کلمه این جا ظهور پیدا نمی‌کند و در واقع یک جریان سیاسی یک هدفی دارد و یک چیز را می‌خواهد به مردم القا کند و حالا سعی می‌کند از مسیر خشم، ترس، طمع و... عواطف انسانی را تحریک کند و یک نتیجه سیاسی بگیرد...» صد شروع می‌کند به صحبت کردن و با خودش می‌گوید: «پناه بر خدا از آدمایی که هنر رو هم وارد بازی‌های سیاسی خودشون می‌کنن.» سعی می‌کنم ادامه صحبت‌ها را گوش کنم؛ « ... یک نوع رابطه‌ی دیگر هنر و سیاست این است که ما برای دفاع از اصالت هنر، هرگونه ارتباط آن را با سیاست نفی کنیم. انگار هنرمند یک فرد تک افتاده و تنهایی است که برای خودش یک احوالاتی دارد و هیچ گاه نباید از مسائل جاری در مملکتش اثری تولید کند و در اثرش حرفی بزند...» صد در حال مقایسه این دو شکل از ارتباط هنر و رسانه با خودش هست:« نگاه‌های افراطی و تفریطی! با مطرح کردن شکل دوم به طرز عجیبی یاد نمایشگاه‌های حراج تهران و فروش‌های چندصد میلیونی و میلیاردی می‌افتم. یادته؟! اثرهایی که انگار تو فضای منزوی و دور از اجتماع به اصلاح هنرمندا خلق شده بودن، آثاری که هنر رو غم‌گین و افسرده می‌کنن...» صد دنبال مصداق‌های بیشتری برای خودش می‌گردد که دکتر ادامه می‎دهد: « اما هنر اصیل، هنری است که در تعیین سرنوشت عمومی یک ملت حضور داشته باشد و در واقع این هنر، هنر ماندگار است. در طول تاریخ هم همیشه همین‌طور بوده است مثلا اشعار حافظ و مولانا تعلق به یک ملت دارند. و این تعیین سرنوشت عمومی یک ملت یعنی اینکه هنرباید به سیاست گره بخورد، اما نه اینکه تبدیل به تبلیغات پروپاگاندا و بیانیه‌ی سیاسی به نفع یا علیه یک جریان سیاسی بشود. هنرمند فقط باید به یک چیز تعهد داشته باشد وآن تعهد ذاتی هنر به اکتشاف حقیقت است.» صد بلند می‌گوید« جواب سوال «اصلا تعهد به چه؟!» مشخص شد! تعهد به اکتشاف حقیقت، همون تعریف هنر از زبان امام خمینی که می‌گه «هنر در مدرسه عشق، نشان دهنده نقاط کور و مبهم معضلات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... است.»» «...در لحظه‌‌ی انقلاب اسلامی یک نیرویی در جهان ظاهر شد و همه‌ی آدم ها این را احساس کردند و ما حتی تشعشع این نیرو را بعد از چند سال دریافت می‌کنیم، ولی هنرمند بیشتر از بقیه افراد می‌تواند این نیرو را جذب و درک کند و بعد به دیگران انتقال دهد. شهید آوینی دقیقا یکی از این آدم‌هاست که بیش از دیگران نیروی انقلاب را جذب کرد و آدم‌هایی را که با این نیرو ساخته شده‌اند را در روایت فتح نشان داد.» یک سوالی که ذهنم را درگیر کرده این است که با این تعریف ارائه شده از هنر، چه کسی را هنرمند می‌خوانیم؟چه عواملی بر هنرمند شدن افراد و تبدیل آثار خلق شده به آثار هنری موثر است؟! آیا هنر فقط توانایی نشان دادن حقیقت را دارد؟ مگر ما خودمان حقایق زمان خویش را نمی‌دانیم؟ «... در ظاهر کردن حقایق یک سری شروط ظاهری و باطنی وجود دارد. شرط ظاهری آن، این است که هنرمند باید به تکنیک های ژانر هنری خودش مسلط باشد و سپس هنرمند در عین تسلط به تکنیک باید از ذوق هنری هم برخوردار باشد. این ذوق هنری یک واسطه است بین آن دریافت شهودی درونی و این تکنیک های ظاهری بیرونی، اما ممکن است هنرمند ذوق و تکنیک داشته باشد ولی از بخت بد روزگار در زمانه‌ای نباشد که در آن رخداد بزرگی رقم خورده باشد. پس حضور در یک لحظه‌ی رخداد و جذب و دریافت یک حقیقتی که آن با ذوق هنری و تکنیک های اصیل بیان شده است، سبب می‌شود که هنر اصیل ظهور پیدا کند.از علل ماندگاری آثار شهید آوینی این است که اولا درک عمیقی از انقلاب داشت و عمیق‌ترین لایه‌های انقلاب را می‌دید، دوما دارای ذوق هنری بود و سوما سوار بر تکنیک‌های هنری بود.» مجری سوالی در رابطه با وضعیت فعلی هنرمان می‌پرسد که «الان هنرمان در چه وضعیتی هست؟ آیا واقعا هنر انقلاب برای هنرمندان ما موضوعیت دارد؟ یا اصلا چیز های دیگری برایشان ارزش شده است؟» آقای شهرستانی با اندکی مکث پاسخ می‌دهد «هنر انقلاب در این مقطع از دو جهت مظلوم واقع شده‌است؛ یک از جهت مخالفین متعصب و دیگری از جهت موافقین متعصب که مثلا می‌توانیم بگوییم بی‌هنر و یا بی‌فکر هنر انقلاب یکسری مخالفینی دارد که می‌توانیم بگوییم یک تعصب خام جاهلی است. انقلاب، برای خوراک تولیدات فرهنگی یک ملت طی صد سال کافی است اما مخالفین متعصب نه تنها خودشان این‌ها را روایت نمی‌کنند بلکه دیگران را هم که در این مقام اثری تولید می‌کنند مورد تحریم قرار می‌دهند و موافقین یا مدافعان متعصب، یعنی نهادهای متولی هنر انقلاب، مستقیم و یا غیر مستقیم از صدا و سیما پر ادعا بگیرید تا وزارت ارشاد و حوزه های هنری که طی سالیان اخیر بعد از انقلاب دائما نهادی‌تر و بوروکراتیک شدند و از یک نهاد هنری که در آن باید هنرمند و اهل هنر حضور داشته باشد بیش از هرکسی کارمند وجود دارد.» صد زبان باز می‌کند و برای ابراز موافقت و هیجان خود «احسنت!!» بلندی می‌گوید. «...ببینید یک متولی هنر، یک مدیر فرهنگی هنری خودش باید هنر را بفهمد؛ باید بداند با اهل هنر چگونه تعامل کند چه جوری مدیریت کند... من امیدوارم به نسل های بعدی که نهاد های مستقل مردمی شکل بگیرد چون هر چه قدر نهاد ها حکومتی‌تر و کارها دولتی‌تر از آن طرف تاثیر و ماندگاری ضعیف‌تر هستند. من امیدوارم به هسته های فرهنگی هنری که ایجاد شده است...» باتوجه به اینکه زمان برنامه رو به پایان است مجری از دکتر شهرستانی می‌خواهد که خلاصه و جمع بندی از صحبت‌ها داشته باشند که «... به هر حال بی‌توجهیم به ارزش های هنری کار، کاری به آن متولیان هنری ندارم، خود دوستانی که مدیران میدانی مردمی انقلاب هستند نقدی که به ایشان دارم این است که برای هنر ارزش قائل نیستند می‌گوییم «هنر انقلاب» ولی فقط به آن انقلاب توجه می‌کنند ولی فقط این که این ها را «بگوییم» کافی نیست باید هنرمندانه بگوییم.»