بیگانگی سینمای ایران با مفهوم «روایتگری» و «قصه» : نقد رگ خواب

فیلم رگ خواب، در عین استفاده‌ی خوب از نمادها و خوش‌‌ساختی تکنیکی، فیلم بسیار بدی است. فیلم پر از حلقه‌های مفقوده در پیوند منطقی بین اجزای داستان است. تم اصلی شخصیت‌پردازی مینا، نمایش مهرطلبی حاد اوست. اما معضل اصلی سینمای ایران، محدود بودن به توصیف موقعیت حاضر و فقدان هرنوع اشاره به ریشه‌های مسئله است.در قیاس با سینمای جدی دیگر نقاط جهان، می‌توان مشاهده کرد که سینمای ایران با وجود حرکت رو به جلو به لحاظ فرم و تکنیک، همچنان با داستان‌گویی صحیح فاصله‌ی بسیاری دارد. سینمای جدی، بیشتر شبیه یک گزارش از معضلات جامعه است که با موسیقی و افکت رنگ‌آمیزی شده است. روایت‌گری در آن معنا ندارد. کارگردان و فیلمنامه‌نویس با کارکرد اصلی دوربین، که ایفای نقش ناظر و روایت‌گر و نمایش‌دهنده‌ی حالات و مفاهیم است، بیگانه‌اند. فضاهای خالی فیلمنامه را با نریشن پر می‌کنند. یک نریشن زائد و بی‌خاصیت که در تصویر هم می‌تواند قابل مشاهده باشد. این‌ها نه فقط مشکلات فیلم رگ خواب، که مشکلات کل سینمای ایران است.همواره به ما آموخته‌اند نقش فیلم و ادبیات، سخنرانی و منبر نیست و فیلمساز تعهدی به پاسخگویی به پرسش‌های بیننده ندارد، اما این وا گذاردن مخاطب به حال خود تا آنجا پیش می‌رود که شخصیت‌پردازی فیلم را خام و ناقص باقی می‌گذارد.برای نوشتن یک فیلمنامه‌ی روانکاوانه چنان که از قرائن به نظر می‌آیند نویسنده چنین قصدی داشته است، ضرورت دارد که بیننده با بک‌گراند روانی و اجتماعی شخصیت آشنا شود. ما در هیچ کجای فیلم نمی‌فهمیم که مینا در چه کانتکست اجتماعی و روانی‌ پرورش یافته که چنین خودباخته و ضعیف است. به جز فقدان مادر، هیچ دلیل دیگری برای یک شخصیت مهرطلب به ما نمایش داده نمی‌شود. حتی به هیچ صورت نشانه‌ای از مشکلی مانند بی‌توجهی یا طردشدگی از جانب پدر به بیننده داده نمی‌شود. پس چرا مینا اینقدر از بازگشت به پدر حتی در بدترین شرایط سر باز می‌زند، زندگی در محقرانه‌ترین وضعیت در یک انبار بی در و پیکر را می‌پذیرد و فورا به کمترین نشانه‌هایی از محبت واکنشی پذیرا نشان می‌دهد. انتظار می‌رود که پس از تجربه یک زندگی مشترک تلخ و جدایی تا حدی در حالت تدافعی باشد اما فورا هنوز ترمیم نیافته از آسیب‌های پیشین خود را به میانه‌ی یک رابطه با مردی که شناخت کاملی از او ندارد و هیچ چیز درموردش نمی‌داند پرتاب می‌کند.از دیالوگ‌های خود مینا می‌فهمیم که پدر خشن و دیکتاتوری نداشته است، پدر صلاح دختر را می‌خواسته و تلاش می‌کرده که راه درست را به او نشان دهد. مینا در قسمتی از فیلم وقتی از مخالفت پدرش با ازدواجش می‌گوید، بیان می‌کند «اما من خونواده می‌خواستم.»اما هیچ تصویری از اینکه چرا در کنار پدرش احساس خانواده داشتن نمی‌کرده است نمی‌بینیم. حال اینکه در جای دیگری خودش خطاب به کامران از ملایمت پدر به هنگام دلخوری یا در مواجهه با خطاهایش می‌گوید. این نقاط تاریک پیوستگی منطقی و انسجام علی-معلولی داستان را مختل می‌کند که سبب می‌شود فیلم حتی تا 50% هم نتواند هدفش را _ که یک روایت اجتماعی روانکاوانه باشد_ محقق کند.در شخصیت‌پردازی کامران نیز جای خالی "انگیزه" به شدت به چشم می‌خورد. انگیزه برای پذیرفتن ریسک، مسئولیت و هزینه‌های رابطه‌ای بی‌مرز بدون کمترین حفاظت و احتیاط با زنی که بسیار وابسته و آشکارا افسرده و آسیب‌پذیر است.در مجموع فیلم داستانی ضعیف دارد که با تمرکز بر برانگیخته کردن عواطف بیننده و با بهره‌جویی از بازی قوی تهامی و حاتمی سعی در جبران آن دارد.در پایان مایلم به این مسئله اشاره کنم که فیلمسازی در یک جامعه‌ی پر از رنج، یک دوگانه‌ی بدون طیف و غیرقابل تعدیل است. آمار نشان می‌دهد در سال‌هایی که بحران‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در کشور بیشتر است، آمار فروش فیلم‌های کمدی بازاری بی‌کیفیت بالاتر است. دهه‌ی اخیر دوران رنج پیوسته و بدون استراحتی برای مردم ایران بوده است. در چنین شرایطی، فیلمساز یا باید فیلمی بازاری و زرد و خنده‌دار _خندیدن به هر قیمتی ولو به ابتذال کشیدن سطح سلیقه مخاطب_ برای دور کردن بیننده از دغدغه‌هایش را باید بسازد، و یا با توصیف صرف شرایط موجود و دراوردن ادای هنر متعهد، وجدان خود را تسکین دهد و تصور کند که به گرداب ابتذال جاری تن نداده‌ است حال اینکه زیر تیغ سانسور جرئت نزدیک شدن به نمایش علل و ریشه‌های معضلات مثل جای خالی آموزش و بلوغ اجتماعی و پرورش روحی اعضای یک جامعه را ندارد. جرئت به نمایش کشیدن فاصله‌ی شدید بین اعضای خانواده‌ها، سبک زندگی بی‌هدف و مدیریت نشده، رویکرد غریزی و بدون آگاهی و هشیاری نسبت به فرزند‌آوری و پرورش نسل را ندارد. چرا که با تصویر مورد انتظار قدرت ایدئولوژیک و مالک رسانه منافات دارد. فیلم‌ها را به زور ستاره‌های محبوب سینما به فروش می‌رسانند و هیچ بلندپروازی‌ای برای ارتباط با مخاطب بین‌المللی ندارد. با این پیش‌فرض که بیننده همه چیز را می‌داند فیلم می‌سازند. حال اینکه اگر یک بیننده‌ی غیر ایرانی از بیرون این فرهنگ فیلم‌ها را به قصد آشنایی با فضای فرهنگی اجتماعی ایران ببیند هیچ دستاوردی نخواهد داشت. فیلم‌ها به جز تحریک عواطف، هیچ بار معنایی و نگرشی برای مخاطب ندارند.انتظار می‌رود فیلمسازان به عنوان قشر روشنفکر جامعه که با نگاهی تیزبین لایه به لایه‌ی جامعه را رصد می‌کنند، بتوانند دست کم زاویه دید تازه‌ای به مردم بدهند، نه که به بیان تصویری و تکراری درد دل مردم اکتفا کنند و هیچ حرف تازه‌ای درمورد این تصویر نداشته باشند.