حق اعتراض در جامعه و تناسب شیوه‌ اعتراض با حکومت اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم.رب اشرح لی صدری و یسر لی امری واحلل عقده من لسانی یفقهوا قولی.عرض سلام و ادب و وقت بخیر دارم خدمت شما عزیزان. ان‌شاءالله که آن چیزی که در این جلسه می‌گوییم و می‌شنویم، باعث رشد ما شود و جز حق، چیزی نگوییم.من خیلی مزاحم‌تان نمی‌شوم. بیشتر چند نکته‌ای را می‌خواستم باز کنم در این جلسه. سعی می‌کنم خیلی به‌اختصار آن‌ها را خدمت عزیزان ارائه بدهم و استفاده کنیم از صحبت دیگر دوستان.موضوع بحث، تا جایی که گفتند و در این یکی دو هفته بوده در هیات هفتگی، بحث حق اعتراض و چگونگی ابراز آن و این‌که شیوه‌ی اعتراض چگونه باید باشد است.من یک گام عقب‌تر می‌خواستم بحث خودم را شروع بکنم. به جای این‌که از حق اعتراض شروع بکنیم و بیاییم جلو، یک‌مقدار صحبت کنیم که اصلا اعتراض چیست؟ ریشه‌های‌ش چیست؟ ما به چه چیزی می‌گوییم اعتراض؟ و بعد از آن برسیم که اگر اعتراضی وجود داشته باشد، راه‌حل‌ش چیست؟ چه شیوه‌هایی برای بیان‌ش وجود دارد؟ و درنهایت حکومت چه کار باید بکند در رابطه با این اعتراض‌ها؟همان‌طور که مستحضر هستید، در جامعه نهادهای بسیار زیادی فعال هستند و با هم تعامل دارند. شاید بشود گفت یکی از مهم‌ترین‌ها و شاید مهم‌ترین آن‌ها، دولت است. دولت و جامعه همیشه یک وظایف متقابلی را نسبت به هم‌دیگر داشتند و یک رابطه‌ای را نسبت به هم‌دیگر دارند. چه‌زمانی ما می‌گوییم جامعه نسبت به دولت یا نسبت به حاکمیت (حالا حاکمیت لفظ دقیق‌تری است از دولت. حاکمیت، مجموع قوایی است که بر مردم مسلط است و دولت به قوه‌ی مجریه می‌گویند ولی حاکمیت مجموع قواست یعنی قوه‌ی مقننه و قوه‌ی قضاییه را هم شامل می‌شود) معترض هستند؟ این‌که احتمالا خواسته‌هایی را دارند و حس می‌کنند حاکمیت با آن خواسته‌ها هم‌راستا و هم‌سو نیست. آن‌وقت یک سری اکت انجام می‌دهند که ما به آن می‌گوییم اعتراض. در شیوه‌ی اول، وقتی ما می‌گوییم اعتراض، چیزی که به ذهن متبادر می‌شود این است که مردم باید در خیابان بریزند و به این می‌گوییم اعتراض. ولی اینطور نیست. یعنی ممکن است اکت‌هایی که مردم در مقابل حاکمیت انجام می‌دهند، هرکدام درجاتی از معترض‌بودن را داشته باشد. برای مثال، یک وقت‌هایی است که با رای‌دادن اعتراض خودشان را بیان می‌کنند؛ یک وقت‌هایی با رای‌ندادن اعتراض خودشان را بیان می‌کنند و یک وقت‌هایی است که با اکت‌های خیابانی و رادیکال‌تر و تندتر می‌خواهند آن اعتراض خودشان که با حاکمیت هم‌راستا و هم‌سو نیستند را بیان بکنند. خب آیا این چیز بدی است؟ این‌که مردم معترض باشند. باز می‌گویم معترض را به معنی آن چیزی که باید در خیابان صورت بگیرد نبینید. [جواب این است که] نه! یعنی در ادبیات علوم سیاسی و اقتصاد سیاسی، به صورت مفصل بحث می‌شود که این تعامل مستمر بین جامعه و حاکمیت است که در نهایت جامعه را به رشد می‌رساند. یعنی دهه‌ها است که یک بحثی در علوم سیاسی مطرح است که چرا برخی از جوامع به توسعه می‌رسند و برخی جوامع نمی‌رسند. مثلا آلمان را شما می‌بینید یک زمانی به توسعه‌ی اقتصادی عجیب و غریبی رسیده بود و بعد با خاک یکسان شد در جنگ جهانی دوم و بعد دوباره به‌سرعت رسید به یک توسعه‌ی اقتصادی. ولی برخی از ممالک دیگر هستند که سال‌هاست در یک حلقه‌ای افتادند و نمی‌توانند توسعه پیدا کنند. این‌که چرا این اتفاق می‌افتد، همواره یکی از پرسش‌های مهم در اقتصاد سیاسی و علوم سیاسی بوده. یکی از جواب‌هایی که عمدتا روی آن اجماع وجود دارد و خیلی هم جزء جواب‌های متأخر است و الان در فضای علمی خیلی داغ است، رابطه‌ی بین جامعه و حاکمیت است. یعنی می‌گویند این دو نهاد، تعامل‌شان خیلی مهم است. اگر از یک سمت بیفتیم، می‌شویم شبیه خیلی از کشورهای آفریقایی که سال‌هاست درگیر آنارشی، جنگ داخلی و حکومت‌های خودمختار هستند و این باعث شده که نتوانند توسعه پیدا کنند. هرگروهی اسلحه برمی‌دارد و در خیابان می‌افتد و آن‌یکی را می‌کشد و مدت‌هاست که این‌ها با هم زد و خورد دارند و نتوانستد توسعه پیدا کنند. این آن‌طرف‌ش هست که فقط بیایم سمت مردم. می‌شود حالت آنارشی. که در خیلی از کشورهای آفریقایی همین الان داریم مشاهده می‌کنیم. یا در بعضی کشورهای منطقه شاید مشاهده کنیم که هنوز نتوانستد به یک حالت پایداری برسند. هرگروه و قبیله‌ای برای خودش یک حرکتی می زند و این به آنارشی می‌رسد.آن سر طیف چیست؟ حاکمیت است. به این معنی که یک دیکتاوری‌ای است که خیلی به اکت‌های مردم اهمیتی نمی‌دهد و کار خودش را انجام می‌دهد. این دوباره آن‌سر طیف است.جوابی که به آن سوالی که من خدمت‌تان عرض کردم الان داده شده، این است که آن قوه‌ای که باعث می‌شود ملت‌ها نیفتند در دو سر این طیف، نیفتند در دیکتاتوری و آنارشی، آن رابطه‌ای است که بین حاکمیت و مردم برقرار است. به چه معنی؟ به این معنی که حاکمیت حرکتی انجام می‌دهد؛ مردم نسبت به آن یک بازخوردی دارند. ممکن است بعضا یک اعتراضی داشته باشند و معترض باشند نسبت به آن اکت. آن را به حاکمیت عرضه می‌کنند. حاکمیت آن بازخورد را دریافت می‌کند و این رابطه به نوعی اصلاح‌شونده‌ی متقابل است. یعنی هم حاکمیت از مردم بازخورد می‌گیرد و هم مردم از حاکمیت. و رسیدن به این تعامل فکر نکنید که کار ساده‌ای است. اگر کار ساده‌ای بود، ما انقدر آنارشی در دنیا نداشتیم و انقدر حکومت‌های خودمختار و انقدر حکومت‌های دیکتاتوری هم در دنیا نداشتیم.این مقدمه را چرا عرض کردم؟ از این جهت که نفس معترض‌بودن و نفس اعتراض است که اتفاقا می‌تواند ما را به توسعه برساند. اتفاقا آن چیزی است که برای توسعه لازم است. حالا این‌که ما چطوری این را مدیریت بکنیم که در دو سر طیف نیفتیم، هنر است. که این هنر هم باید در حاکمیت باشد و هم در مردم. یعنی مردم باید حواس‌شان باشد که آن اکتی که به‌عنوان اعتراض انجام می‌دهند، به آنارشی نیفتد و از آن‌طرف، حاکمیت باید حواس‌ش باشد که آن بازخورد را بگیرد و آن اصلاح را انجام دهد. این رابطه‌ی اصلاح‌شونده‌ای که بین این دو طرف است، می‌تواند به‌نوعی یک توسعه‌ی پایدار را رقم بزند. مثال‌های تاریخی عمده‌ای برای این تعاملی که خدمت‌تان عرض کردم در دنیا وجود دارد. این ایده، ایده‌ای است که الان در اقتصاد سیاسی و ادبیات علوم سیاسی، امثال عجم‌اوغلو در آخرین کتاب‌ش که «راه باریک آزادی» است مطرح می‌کند و این نیست که بگوییم یک ایده‌ی غربی و مطرح‌شده در جوامع غربی باشد. ما مثلا مراجعه بکنیم به برخی از آثار اسلامی، مثل آثار مرحوم میرزای نائینی و «تنبیه الأمة» را هم اگر ببینیم، چنین مفاهیمی در آن هست. این رابطه‌ی متقابل بین مردم و حاکمیت در آن هست.نکته‌ی آخر را هم عرض کنم و بحث‌م را جمع‌بندی کنم. این‌که حالا این اعتراضی که خدمت‌تان عرض کردم، چه‌زمانی به خشونت کشیده نمی‌شود و چه راه‌هایی برای ‌‌آن می‌شود متصور شد که ما آن مکانیزم اصلاح‌گر را بخواهیم داشته باشیم و به خشونت نیفتیم یا به سمت خطرناک قضیه دچار نشویم. نکته این است که آن رفتاری که مردم از خودشان در نسبت با حاکمیت بروز می‌دهند، خیلی متمایل است به آن طیفی که هستند. مردم [در] گرایشات سیاسی‌شان مثلا از چپ یا راست بالاخره یک‌جایی ایستادند. اگر بخواهیم یک عددی بدهیم از صفر تا یک، می‌توانیم به هرکسی عددی بگوییم که مثلا شما یک هستی و شما نیم هستی و ... . یک توزیعی بین صفر و یک دارند. زمانی حاکمیت می‌تواند آن بازخورد را بگیرد و مردم هم اعتراض‌شان را به روش‌های غیر از رادیکال و تند نشان بدهند که آن انتخابی که مردم می‌خواهند داشته باشند، آن نظر و بازخورد و اعتراضی که دارند را [اگر] بخواهند در جایی مثل صندوق [رای] بروز بدهند، این زمانی اتفاق می‌افتد که مردم بتوانند از کل این طیف انتخاب بکنند. یعنی اگر من آدمی هستم که روی نیم هستم، آدمی باشد که حول و حوش من باشد. یا اگر من آدمی هستم که روی یک هستم، آدم نزدیک به خودم را انتخاب می‌کنم. مادامی که ما این مکانیزم را به هم بزنیم و خیلی بخواهیم دوقطبی‌سازی بکنیم یا خیلی انتخاب‌ها را محدود بکنیم، حتما این بازخوردهایی که گفتم، این‌ها از بین نمی‌رود و باید یک‌جایی خودش را خالی بکند. می‌تواند در صندوق رای و با رای‌دادن خود‌ش را خالی بکند و می‌تواند کف خیابان خودش را خالی بکند. آن مکانیزم را نمی‌شود کشت. این نکته‌ای است که باید به آن واقف باشیم و من در مقدمه‌ی اول‌م عرض کردم که اصلا کشتن‌ش به صلاح نیست بالفرض که بشود آن را کشت. گفتیم که راهی که برای توسعه در بلندمدت نیاز است، اتفاقا تعامل بین دو سر حاکمیت و مردم است و اصلاح این دو طرف. پس اگر اظهارات و تمایلاتی وجود داشته، کشتن‌ش هم به صلاح نیست اگر ما واقعا دغدغه‌ی توسعه داریم و مطلوبیت‌مان توسعه است.چطوری می‌شود این را به روش‌های دیگری بروز داد؟ این است که مردم بتوانند آن انتخاب گسترده‌شان را انجام بدهند. اگر آن را انجام ندهند، ما احتمالا شاهد دوقطبی‌سازی خواهیم بود؛ احتمالا شاهد نزاع و درگیری خواهیم بود و قس علی هذا. و این فرایندی است که در دنیا هم شروع شده. یعنی الان دوقطبی‌هایی که در کشورهای مختلف می‌بینید، خیلی ناشی از این است. شما در آمریکا ملاحظه بفرمایید. آن چیزی که باعث شد مردم بریزند و آن حرکت کنگره انجام شود، آن دوقطبی سنگینی بود که در انتخابات قبلی شروع شد و اختلاف‌ها هم خیلی کم بود.جمع‌بندی عرایض این است که آن اعتراضی که وجود دارد را اولا بنظرم باید به فال نیک بگیریم که این می‌تواند ضامن توسعه باشد در بلندمدت. ثانیا می‌شود راهکارهایی داشت که این اعتراض بتواند با روش‌های مختلف و مسالمت‌آمیزی بیان شود. ما سابقه‌ی این را داریم. ما سابقه‌ی برگزاری انتخابات با ۸۵ درصد مشارکت را داریم. و چیزی نیست که ما بخواهیم از یک جای دیگری و جای تخیلی صحبت کنیم. در ایران هم ما سابقه‌ی این را داشتیم.و نکته‌ی سوم این است که اگر این تعامل صورت بگیرد، ما می‌توانیم به اصلاح حاکمیت، به بازخوردگرفتن حاکمیت از رفتارهای خودش امیدوار باشیم.و این‌که ان‌شاءالله در آینده، یک توسعه‌ی پایداری را رقم بزنیم.عذرخواهی می‌کنم اگر طولانی شد و مصدع اوقات عزیزان شدم.