در باب موقعیت اضراری

خرابی های برلین پس از جنگ جهانی دومیک.در موقعیت اضطراری هر موضعی که خودآگاهانه اتخاذ می‌شود به معنای واقعی یک چالش اگزیستانسیالیستی است. (در باب موقعیتِ اکنون می‌توان گفت ’شبه‌اضطراری‘، یا آن اضطراری که تاریخ آبستن است برای دمی دیگر -در افقی که روشنی یا ناروشنی‌اش قابل بحث است). مسئله‌ای که هر موضعی را این‌چنین دارای خصیصۀ یک چالش اگزیستانسیال می‌کند، عمق مسئولیت آنها در موقعیت اضطرار است -البته اگر طبق مناسبات بستر آن روز خودآگاهانه اتخاذ شده باشد. در موقعیت‌های اضطرار، شدت مسئولیت‌های اعلام موضع گاه چنان سنگین است که در دوران پسااضطرار که شانه خالی کردن از زیر آنها نه تنها امری است غیراخلاقی، بلکه تسویه‌حساب‌های تاریخی با این مسئولیت‌ها برای تداوم حیات سالم و امکان های روزمره در ساحت زیستِ شخصی بسیار ضروری است. همیشه در پسااضطرار کم نیستند و نخواهند بود مسئولیت‌گریزان. امر مسئولیت‌گریزی، چه یک قاعده از قواعد بازی میز سیاست باشد چه یک مکانیسم دفاعی ناخواسته برای فرار از پذیرش اخلاقی نتایج مواضع اتخاذ شده در موقعیت اضطرار، عملی پوسیده در تاریخ سیاست معاصر است، اما اگر قاعدۀ بازی سیاست در دوران پسااضطرار طبق اصول مسئولیت‌گریزی و دامن زدن به ابهام‌های تاریخی بنا شده باشد چه؟ اگر چنین باشد حال تو پیدا کن پرتقال‌فروش را ... .دو.چه باید کرد؟ باید ترس از مسئولیت را غنیمت شمرد؟ چرا که ترس از پذیرش مسئولیت خود ایمن‌ترین امکان برای سربلندی در طول زندگی است ؟ در زیر بمباران داده‌های روزانه به کجا باید پناه آورد؟ آیا عزلت بودایی در قبال بمباران داده‌ها از هر سو با بالاترین ابهام، امری مشروع در زیست روزمرۀ زمان حال نیست؟ و اگر که باشد، آیا به آن اندازه هست که از پسِ مسئولیتِ سنگینِ ’مسئولیت‌گریزی‘ برآید ؟در اینجا مقصود از چالش اگزیستانسیال امر مسئولیت، مسئولیت‌پذیری‌های فردی است.سه.گویی که زیست روزمرۀ فکری ما در حفره‌های تاریخ رقم خورده‌است؛ به این معنا که در یک تجربۀ تاریخیِ ویژه ساکن شده‌است. حفره‌هایی که گویی پل‌های ارتباطی محکمی بوده‌اند بین ما و آن تجربه‌های مدنی و اجتماعی که حداقل در سه دهۀ اخیر آنها را زیسته‌ایم و تجربه کرده‌ایم. فرض بر این است که شرحِ اهمیت این پل‌ها ابداً نیازمند توضیح و توصیف نیست و همین وضعیت بغرنج مسدود بودن ’سخن نو‘ و توانایی ساختن امکان‌های نوینِ گفتگو و گفتمان -حتی در حد یک گفتگوی جمعی در فضای مجازی- خود خبر از مناقشۀ هولناک جامعۀ روشنفکری ما با حافظۀ تاریخیِ حتی نزدیک! می‌دهد.منظور از توانایی گفتمان، بحثی درون‌ماندگار در باب جامعۀ روشنفکری معاصر است و ابداً ارتباطی به امکان‌های گفتگو میان جامعۀ روشنفکری و قدرت حاکم ندارد.چهار.مفهوم ’موقعیت اضطراری‘ از جمله مناقشه‌برانگیزترین مفاهیم روشنفکری در ایران است. می‌توان بالا رفتن شدت شکاف بر سر تعریف این مفهوم را اواخر دهۀ هفتاد دانست که پس از آن پی‌درپی بر عمق این شکاف افزوده شده‌است. اما شاید بتوان رخداد سال 88 را رخدادی دانست که به مفهوم موقعیت اضطرار امکان دستیابی به اصالت تکثر داد. این امکان‌یابی مفهوم موقعیت اضطرار را نمی‌توان در یک پارادایم پلورالیستی قرص و محکم با آغاز و پایان تقویمیِ مشخص در ایران پیدا کرد، اما مثال‌های کوچکی از تجارب اجتماعی و فکری افراد در طی این سال‌ها موجودند که می‌تواند بستر مناسبی را برای طرح آن برای ما فراهم کند. چه بسا یکی از این مثال‌های جزئی کتاب امید مهرگان با عنوان موقعیت اضطراری باشد. مهرگان تمامی مطالبی را که طی چندین سال در ستون روزنامه نوشته گردآوری و با این نام منتشر کرده است. از نظر او ستون‌نویسی روزانه در روزنامه نوعی نقطه‌گذاری اضطراری با تاریخ مصرف یک‌روزه است. چه بسا تعریف او از موقعیت اضطرار از منظر ستون‌نویسی در روزنامه در باب تعریف مفهوم مجرد ’موضعیت اضطراری‘ نیز قابل تأمل باشد.پنج.حال از زمانی که تراژدی عدم شفافیت ’موقعیت اضطراری‘ در هشتادوهشت، و کمدی بزرگی که عدم فهم امکان‌های انتخاب و برساختن ایدۀ نو به وقوع پیوست، یک دهه می‌گذرد.چرا چنین است؟چرا ما فهم موقعیت اضطرار را هر بار از نو آغاز می‌کنیم، و هر بار تجارب موجود در تعریف مفاهیم را از اصالت تکثر ساقط می‌کنیم و امکان‌های تعریف‌پذیری مفاهیم را از نو بنا می‌کنیم؟شش.در نقد درون‌گفتمانی ساختار حاکمیت ایران چالش‌های مشترکی در جناح‌های متضاد به وجود آمده است. در رسانه‌ها نیز در قالب جملات مشترکی بر این تشخیص مشکل به صورت همگانی در داخل ساختار حاکمیت تأکید می‌شود. جملاتی از این قبیل: ما زبان نسل جدید را نتوانستیم بیاموزیم و با آنها سخن بگوییم و ... .تأکید بر این نکتۀ مشترک در بین تمامی جناح‌های مختلف حاکمیت خود نشانگر رسمیت و قطعیت این نکته است.فارغ از محتوای پنهان در پشت این جملۀ مشترک، گویی که بحران اصالت تکثر و عدم امکان برساخت‌های مشترک تاریخی در بین نسل‌های مختلف، در آن واحد برای دستگاه فکری حکومتی و دستگاه فکری غیرحکومتی محل چالش است. گویی عدم مشروعیت اصالت تکثر در تعریف مفاهیم در تمامی دستگاه‌های فکری موجود در ایران، در فراسوی جناح‌بندی حکومتی یا غیرحکومتی، چپ یا راست، فرهنگی یا سیاسی موجود است. گویی هیچ تجربه و ارزش تاریخی‌ای نمی‌تواند با تجارب و ارزش‌های تاریخی پس و پیش پیوند حقیقی بخورد و همه در حفره‌های تاریخی باقی می‌مانند.بر اساس گفته‌های قبلی، نگارنده جسارت ابراز این نظر را به خود می‌دهد که بگوید مفهوم موقعیت اضطراری یکی از مهم‌ترین مفاهیمی است که باید کسانی که در تجربه‌های تاریخیِ ویژۀ خود ساکن شده‌اند، به آن امکان اصالت تکثر ببخشند. چه بسا وحدت در تعریف این مفهوم باعث شود هر تجربۀ تاریخی زیست خود را از صفر آغاز نکند و بتواند در امکان‌های اصالت تکثر ایده‌های نو خلق کند.