آرش مکافات از نادر فتوره چی

عموی اش که مُرد، باید می رفت تشییع جنازه و می دانست که شب برای شام نگه اش خواهند داشت و نمی رسد که بیاید و بنشیند و به من سپرد که آن شب، به جای‌اش بنشینم لای شمشادها و چشم بدوزم به خانه دکتر، به پنجرۀ سمت چپ، به اتاق شیرین. وقتی که عاشق شد، من با دخترِ دکتر وسطی بازی می‌کردم و از صبح تا عصر پلاس بودیم توی کوچه‌ای که در پیاده‌رو اش جا برای پنهان شدن زیاد داشت. آرش مکافات، در همان تابستانی عاشق شیرین شد که موشک‌های اسکاد تازه به تهران رسیده بود و موشک‌باران بود و پشت پنجره‌ها پتوکوب بود و در خانه‌ها هوا نبود و سیگار «تیر» مرغوب‌ترین سیگار بود و کارِ من و شیرین این بود که صبح‌ها وسطی بازی کنیم و عصر برویم در صف سیگار و پودر رختشویی و سیگارها را لای پودرها بتپانیم و جفت‌شان را خراب کنیم و از مغازه‌ای که هیچ دوربین مدار بسته‌ای نداشت، شکلات‌هایی که مزه دُنبه گوسفند می‌داد را بدزدیم و برویم یواشکی در خرابۀ کنار خانۀ دکتر سیگار چس دود کنیم و بترسیم و بلرزیم و آژیر که زده شدْ تازه جان بگیریم و به آسمان نگاه کنیم و تا جیغ مادران‌مان بلند شود، فقط به آسمان نگاه کنیم و بیایند و با کتک ببرندمان توی پناهگاه و آرش مکافات همچنان ایستاده بود و زل زده بود به شیرین و درست در همین تابستان بود که عاشق‌اش شد.بعدها فهمیدم که در همان تابستانی که آرش مکافات عاشق شیرین شد، عموی اش را اعدام کرده بودند و تابستان عجیبی بود و با بوی پودر نامرغوب و سیگار تیر ِ کیسه‌ای و کافور و مَنیِ اوایل بلوغ در آمیخته بود و آرش مکافات همچنان زُل زده بود به شیرین و در پیاده روهایی که جا برای پنهان شدن زیاد داشت، درست ایستاده بود جایی که بشود تمام اندام شیرین را دید که هنوز حجاب سرش نکرده بودند و زانوهایش همیشه خاکی بود و پاهایش هنوز گوشت نداشت و خون نداشت و رگ نداشت و جوش ِ بعد از بند انداختن نداشت و آرش مکافات در همین حال و روز عاشق‌اش شد.آرش مکافات می‌آمد لای شمشادها و دیگر تابستان نبود و همیشه می‌آمد لای شمشادها و همه می‌دانستند و شیرین هم می‌دانست و دکتر هم می‌دانست و دکتر از خانۀ ما منزجر بود و به پدرم گفته بود که پسرش را از همدستی با جنون ِ سرکش ِ جوانی که زیباییو قد و قامت‌اش دل زنان شوهردار کوچه را لرزانده بود، منع کند و شمشادها را کوتاه کند و خلاصه طوری بشود که چشم‌های آرش که هزار خروار تنهایی در یک نگاه‌اش می‌گنجید، نیافتد به ساق‌های پوشیدۀ شیرینْ زیرِ لباس‌های کت و کلفتی که رسم دلبری دختران دم بخت سال7های اول بعد از جنگ بود و آرش از فرسنگ‌ها فاصله هم شانه‌های سفید شیرین را از بین تمامی شانه‌های زنان جهان یا دستکم آنهایی که از کوچه ما می‌گذشتند، تشخیص می‌داد و می‌دوید و از مسافتی که بوی شیرین را بشنود، می‌ایستاد و نفسش بند می‌ آمد و یخ می‌کرد و دست مرا می‌فشرد و زیر لب فحش و قربان صدقه را قاطی می‌کرد و می‌رفت و می‌افتاد روی پله‌های خانۀ بغلی ما که همیشه سایه بود و حتی شب‌ها هم سایه بود و می‌شد دمی دراز کشید و به ممنوعیت بوسیدن شیرین تا ابد گریست و خانۀ بغلی را هنوز نکوبیده بودند و لانۀ کبوتر هم داشت و آرش کشتیارم می‌شد که ببرم‌اش پشت بام و قلاب بگیرم و بپرد روی خرپشتۀ خانه‌ای که پلکان‌اش در خیابان همیشه سایه بود و برود پشت لانه کبوتر که مُشرف بود به پاسیوی خانۀ دکتر و بنشیند تا غروب و ای بسا شیرین برود در آشپزخانه و جای خالی مادرش را پر کند و برای دکتر که در زیر زمین بود و مریض داشت و مطب‌اش همیشه بوی چاه و شربت سینه می‌داد، آب جوش کند. آرش مکافات اینچنین عاشق شیرین شد.مادر شیرین مرده بود و سرطان سال‌های بعد از جنگ، از کوچۀ ما زیاد قربانی گرفت و هم شهید داشتیم و هم اعدامی و هم مردگان ِ سرطانی. مادر شیرین که مُرد، خانه‌ای که پلکان‌اش همیشه سایه بود را کوبیدند و معمار نانجیب دندان طلا، نه گذاشت و نه برداشت و آمد و تیرچه‌های فولادی زنگار زده را عهد چپاند لای تنها نقطه دلخوشی آرش مکافات در این دنیا که اینهمه تراکم و متراژ اش کم بود و همان یک روزنه و کورسوی دید و امید اش به پاسیوی خانۀ دکتر را هم با بتون سرد پر کرد و آرش گردن کشید و مردک ِ دندان طلا را تا می‌خورد، زد و گریه می‌کرد و مرا هم کوبید به طاق و رفت درب ِ خانۀ دکتر و ایستاد و عربده و واویلا و کلانتری محل هم دیگر نمی‌آمد و مامورها خسته شده بودند از عشقی که آنها فکر می‌کردند لجاجت و لات‌بازی‌ست و دکتر همه را از چشم من می‌دید و من هنوز خوب نمی‌دانستم که درد آرش چیست و شیرین دیگر همبازی من نبود و حالا شده بود دختر ِدم بخت خانواده‌ای خوشنام و آبرودار و خواستگار هم زیاد داشت و یکی‌شان پزشک شهرستان بود و وقتی که آمد خواستگاری، آرش مکافات طوری لت و پارش کرد که با آن کت و شلوار براق و گل و شیرینی ماسیده بر یقه‌، هیبت مضحک‌اش که گیج سیلی‌های چپ و راستی بود که خورده بود مضحک‌تر هم شد و خلاصه دُم‌اش را گذاشت روی کول‌اش و رفت و آه از نهاد دکتر بلند شد و من دیدم که شیرین لبخندی زد و چشمکی زدم و روی‌اش را برگرداند و به آرش گفتم که شیرین خوشحال شد که این دهاتی را دک کردی و آرش آن شب آرام گرفت و خوابید.از فردا باز همان شمشاد‌ها بود که پدرم کوتاه‌شان کرد و رودربایستی داشت با دکتر و خلاصه آرش ناچار بود که گودالی زیر پای بلند‌ترین شان بِکَند و نیم تنۀ پایین رافرو کند آنجا و بشود هم قدِ کوتاهی ِ شمشاد هرس شدۀ لچکی ِخانۀ ما که دیگر زاویه مستقیم به پنجرۀ اتاق شیرین نداشت و به بالکنی چشم می‌دوخت که دو روز یکبار شیرین و خواهران‌اش، شب‌ها می آمدند درآن می‌نشستند و شوهرِ خواهرِ بزرگ‌اش که جوانمرد بود و آرش را می‌فهمید و خودش هم بعدها با عشق‌اش فرار کرد، برای‌شان جوک‌های سال‌های اول جنگ را می‌گفت و دخترها می‌خندیدند و نمی‌دانستد که منتظری کیست و فقط به همان «گربه نره» گفتنِ داماد می‌‌ خندیدند و او طوری صندلی‌ها را می‌چید که زنش از همه دورتر باشد و شیرین رو به کوچه و شمشاد‌ها و آرش مکافات روی شیرین را ببیند و با ایما و اشاره سعی کند با او قرار بگذارد و ساعت‌ها را قاطی می‌کرد و یادش می‌رفت که شیرین سر کدامین ساعت ابرو بالا نیانداخته بود و فردا خاکی بر سرش می‌شد که بداند دکتر شیرین را کی از دانشگاه بر خواهد داشت و بلاخره قرارشان هنوز قرار است یا نه که برود از صبح پیش پرویز سلمانی و موهای آشفته و سیاه و براق‌اش را به مد آن روزها کتیرا بمالد و آب بزند و بالا بدهد و عطر «وان من شو» بپاشد روی جوش‌های بجامانده از تیغ ِ تیز ِ ژاپنی ای که دو سه ماهی بود، از مغازۀ کمی رونق گرفتۀ تبریزیان خریده بود.به من هم که تنها رفیق‌اش بودم، تیغ انداختن یاد داد و من هنوز پشت لبم سبز نبود و شاش‌ام کف نکرده بود و او می‌خندید و وقتی اینها را می‌گفت زیر چشمی لای شمشاد‌ها که نشسته بودیم یک چشمش به تیغ بود و یک چشم‌اش به تیغه‌ای که دکتر کشیده بود روی پنجرۀ اتاق شیرین.همان لای شمشاد‌ها برایم تعریف کرد که یکبار شیرین را بوسیده بود و دخترک لبش باد کرده بود و آرش توی سر خودش زده بود که بیا و درستش کن و خانم دکتر که حالا در ابن بابویه چهار قبر دورتر از مادربزرگم بود، اگر ورم لب‌های شیرین را ببیند، پوست دخترک را می‌کند و نه!، خانم دکتر مهربان‌تر از این حرف‌ها بود و با وجود آنکه سرطان داشت، می‌دانست عشق و وسواس و تب و هذیان چیست و آرش مکافات را مثل من می‌فهمید و می‌دانست که هفت هشت سالی می‌شود که جوانی رعنا، زمین و زمان را بهم دوخته و بی‌نصیب مانده و دلخوشی‌اش شده همین گودال نشینیْ لای شمشادهای خانۀ روبرو که پسر زشتی دارنددلخوشی‌اش همین گودال بود و یک جفت کتانی ِ سیاه که مادرش از سفر به ترکیه آورده بود و سوغات دایی فراری‌اش بود و دایی‌اش از چریک‌ها بود و حالا رفته بود آلمان که هنوز غربی- شرقی بود و چه خوب بود که غربی- شرقی بود و دیوار داشت و روی دیوار‌ اش می‌شد یادگاری نوشت و دیوار را می‌شد خراب کرد و آجر به آجر ریخت پایین. آرش هم تیغۀ پنجرۀ اتاق شیرین را، آن یک شبی که خیلی مست شد با کلنگ باغبان حیاط خانه ما شکست و شیشه‌ها را هم شکست و خودش را زخم و زیلی کرد و خون‌اش ماسید روی شیشه‌های شکستۀ اتاقِ خاموشِ شیرین و واویلا بود وقتی که فهمید اتاق شیرین را برده اند ته میهمان‌خانه و مُشرف شده است به حیاط و باغچه و آن استخر لجن گرفته‌ای که از وقتی خانم دکتر را در ابن بابویه دفن کرده بودند، کسی به فکرش نرسیده بود که آب اش را بِکِشد و نشود لانۀ مگس و خرزهره و هرزروهای بی چشم و روی آخر پاییز.آرش مردی شده بود و گوشه‌های پیشانی اش مثل عقب نشینی تدریجی خورشید، عقب می‌رفت و طاس می‌شد و هنوز جایش همان گنداب و گودالِ لچکی خانۀ ما بود که بچه‌های نو، بچه‌هایی که نطفه‌شان در شب‌های موشک باران بسته شده بود، تبدیل‌اش کرده بودند به آبریزگاه و می‌آمدند و می‌شاشیدند به تنها جا سفتی ِ زیر پای آرش مکافات در این دنیا و همیشه پاهای آرش از آن پاییز گلی بود و هنوز هم باور نداشت که دوران اینجور عشق‌ها گذشته و شده «مثال نحس» مادران برای نو بالغانی که درس نمی‌خوانند.درس هم نخواند. از وسط دبیرستان ترک تحصیل کرد و نشست توی گودال شاش گرفتۀ لچکی خانۀ ما. الکلی هم شده بود و شب‌ها که پدر و عموی ام می‌رفتند تا ته حیاط و نجوا می‌کردند که مبادا آرش مکافات از خجالت‌شان دستپاچه شود و دیده‌بانی را ترک کند و ای بسا فرصت دیدن شیرین را از دست بدهد، کیف می‌کردند که بوی عرق کشمش از کوچه می‌پیچد توی باغچه و می‌رفت تا راه پله و تا درخت خرمالوی بی‌بری که سوغات ِ سفر پدربزرگ بود به اورشلیم.نه درسی، نه کاری، نه مادری، نه پدری، نه رفیقی، نه حواسی، نه دو خط شعری، نه دیگر مویی، نه خدمت اجباری، نه رتبه ای و نه دیگر قوت بازویی و نه صورتی که دل زن‌ها را ببرد و پای‌شان را بلغزاند در گودال‌های آسفالت نو. آسفالتی که با کلی کلنجار و چرب کردن سیبیل شهرداری چی‌ها، پهن شد وسط خیابانی که یک طرف‌اش آرش مکافات بود و طرف دیگرش اتاق خالی شیرین. آسفالت نو بود و جای پاشنۀ کفش‌ها روی‌اش می‌ماند و جای پای شیرین هم که هول کرده بود و دویده بود توی کوچه که مسیر آمبولانس را ببیند، بر کف آسفالت مانده بود و لابد رسم دختران تهِ خانه بود که آن سال‌ها در خانه هفت قلم آرایش کنند برای آینه و تنگی ِ اتاق و بخت سیاه‌شان.آمبولانس آمده بود جنازه را از گودال بیرون کشیده بود و دکتر هم آمده بود که علت مرگ را در گواهی فوت بنویسد و دکتر بغض کرده بود و زده بود زیر گریه و به من که ناخن‌هایم را می‌جویدم نگفت که چه شد که آرش مکافات مثل شمع آب شد و مُرد و شُره کرد توی گودال و تفالۀ شیرین را هم نبوسید و شب بود و تاریکی و بی‌ برقی و فصل ساخت وساز بود و صدای فرز و تیرچه و فولاد و میل گرد و عربده کارگران می‌آمد. هر از گاهی کامیونی گاز می‌داد و گازوئیل را پر می‌کرد توی ریه‌های کوچه که دیگر بن بست نبود و ته اش به اتوبانی می‌رسید که اسم شهید داشت.اسم شهید کوچه اما آرش بود. آرش مکافات. همه هم می‌دانستند و ایستاده بودند به بدرقه نعش‌کش و مادرش جزّ جگر می‌زد به این و آن و پدرش که کارمند اخراجی شرکت نفت بود، سر به خیابان‌خوابی گذاشت از آن شب.برادران اش مست کرده بودند و چوپی می‌کشیدند و دُهُل و سورنا می‌زدند و نعش‌کش را با گل‌های هلندی وارداتیِ آن سال‌ها ماشینِ عروس کرده بودند و آرش را در ترمه‌ای که گُل‌های درشتی داشت پیچیده بودند و محفظه حمل جنازه را کرده بودند حجله ای که آینه و شمعدان داشت و عروس نداشت و عروس افتاده بود روی گِلِ شاشِ خوردۀ ته گودالِ لچکیِ خانۀ ما و صورت اش را وِیْ می کرد و از روسری هایش می‌گفت که آن سال‌ها همه مثل همْ یک‌دست سیاه بود و رسم بود که برای تنوع و رنگ و لعاب دادنْ نقاشی‌شان کنند و آرش هم نقاشی‌شان کرده بود و گُل کشیده بود و پنجره و تراس و مهتابی و کورسوی نوری در خاموشی.حالا شیرین حسرت می‌خورد که چرا جنگ تمام شده بود و رسم حجله و چراغانی ور افتاده بود و پوست‌اش سفید شده بود از بس که در اتاق تپیده بود و دکتر نگذاشته بود که از پناهگاه بیرون بیاید و می‌گفت ای کاش همان تابستانِ موشک باران و خاوران که هنوز سر زانوهایش از فرطِ بازی خاکی بود، لای جنازه‌های خیابان سنایی رفته بود زیر آوار و نمی‌دید روزی که جسد آرش را بیاندازند عقب بنز نقره ای آخرین مدلی که از هر طرف می‌رفت، به قبرستان می‌رسید و نعش که تازه جمود کرده بود را می دادند غسالخانه و مرده‌شوی بی‌حوصله، وقت اذان، همان بغلِ تشت کافور می‌نشست به عبادت و ناهار و حواس‌اش نبود که آخرین عاشق داستان‌ها را به نام دیوانه می‌شوید.قبر هم هدیۀ جوانمردی ِ همسایه دکتر بود که از حاجی‌های خوش قلب بود و من و آرش شب‌ها که می‌آمد نخ چروکیدۀ سیگار مالبرویی که از جیب پسرش کش رفته بود را دود کند، هم کلام اش می‌شدیم و می‌نالید از تراکم فروشی و قرتی بازی‌های تازه بالغ شده‌هایی که زیر پنجرۀ خانه‌اش به آرش مکافات می‌خندیدند و علف می‌کشیدند و برای آرش جوک درآورده بودند و «کس خل، کس خل» را که تازه یاد گرفته بودند، تف تف کنان می‌بستند به ناف من و آرش و دکتر و حاجی و مدیر دبیرستان و رئیس جمهوری که ریش نداشت و کوسه بود و هنوز مانده بود تا سحر که هرگز نیامد، وعده‌اش برسد. آن دوره فقط یک هفتۀ نامه زرد بود و یک کلاغ چهل کلاغ‌اش سر فلان قتل ناموسی. حالا مانده بود تا دکه روزنامه فروشی راه بیافتد و نانواها، ملک‌شان را بکوبند و بکنند «سوپر نان» و داروخانه چی‌ها هنوز به کاندوم ، «کاپوت» می‌گفتند و پسرها موقع خرید اش سرخ و سفید می‌شدند. مانده بود. خیلی مانده بود. حالا کو تا قتل‌های زنجیره‌ای و پهن شدن آدم‌ها کف خیابان و پلیسی که به جای چهارشنبه سوری، شنبه‌ها خشم شب بزند به خوابگاه‌ها. مانده بود. هنوز تا سحر و وعده سر خرمن اش خیلی مانده بود.قرتی‌ها شب‌ها بیرون می‌زدند. طفلک‌ها کجای‌شان قرتی بود؟ هنوز عینک آفتابی زدن «اُبنه بازی» بود و تازه کَم کَمَکْ ماهواره روی بام‌ها علم شده بود و علف و ساقی بنگ نایاب بود و چشم حاج خانم‌ها که فقط دماغ‌شان از چادر بیرون بود، تازه به شلوار تنگ عادت کرده بود که نفرین نکنند و استغفر الله را طوری نگویند که نخواهی برگردی و دماغ شان را هم بکنی زیر چادر و بشوند یک تپه سیاه و چرک و بوگندویی که پشت شیرین می‌گفتند «جنده». کارشان همین بود که بگویند «جنده» و «خواهر» و این وسط نه زن بود و نه شیرین و نه دختر سیاه بختی که هنوز دامن می‌پوشید و دل ما خوش بود به ساق پای او که بیاید از جلوی‌مان رد شود و به گودال نگاهی کند و کرشمه‌ای بیاید و برود توی خانه. کدام جنده؟ طفلک باکره‌گی را مثل لکۀ ننگْ لای پاهای حالا زنانه اش اینور و آنور می‌کشید و هنوز خیلی مانده بود که این عزادارانِ دائمیِ سرگردانِ کوچه‌هایِ گندآلود و خاک و خلی بفهند که وعدۀ بهشت و مسیر مستقیم اش از لای خشتک، مدت‌هاست حنا اش برای ما و شیرین و جسد حالا کرم خورده آرش مکافات رنگی ندارد.حاج خانم‌ها هنوز هم نفهمیده‌اند که جنده‌ها گُل سرسبد ِ این شهر دست به خایه‌اند. مثل دکتر که نفهمید چرا آرش مکافات تاتوره و مرگ موش ریخته بود توی عرق سگی و خواسته بود قال این بدبختی را بِکَند و اصلا آرش چه مرگش بود که توی گودال می‌نشست و چه شد که شهید شد و اسم اش هم هیچوقت نیامد روی تابلوی آبی سر کوچه مان. کوچه‌ای که همان بدوِ لوله کشی گاز، سه کشته داد و مادر رختشور و دختر گیس بلند اش و پسرش که هم بنگ شب‌های آخر آرش بود را در همان شوفاژ خانۀ ملک نوساز بغلی، بغل به بغل میراند. پتو پیچ‌شان کرد و فرستادشان غسالخانه‌هایی که زنانه- مردانه جدا بود.رخت‌های خیس خورده هم ماه‌ها ماند در وایتکس و بو گرفت و تشت را که کابوس زن و دو بچه اش بود و حالا چهلم‌شان هم گذشته بود، لجن گرفت. خانه نوساز را هم لجن گرفت. خاطرۀ آرش مکافات را هم لجن گرفت. ما را هم لجن گرفت و شدیم همین که باید می‌شدیم و کیسه غذا به دست، فرو رفته در پشت میز ِ اداره‌ای که قرار بود روزی دفتر مرکزی حزب آزادی باشد.آرش مکافات که مُرد، در کوچه ما دیگر هیچکس عاشقی نکرد. برای من فقط یک عکس پرسنلی کج و کوله باقی گذاشته بود که دادم اش به پرویز سلمانی که بچپاند‌ اش در درز قاب طبله کردۀ عکس اوجالان و آن را بگذارد بالای دو قاب اجباری دکان‌اش. بینِ «وانیکاد» پلاستیکی طلایی رنگ و پوستر «هموطن صبر، سحر نزدیک است