سیاست‌گذاری فرهنگی، ناموجود، بی تناسب و البته ضروری

در سال‌های اخیر شاهد بوده‌ایم که گروه‌هایی به اسم آتش به اختیار در حوزه‌ی فرهنگی آنش به دودمان هرچه باقی‌مانده از فرهنگ بوده است زده‌اند. در این میان ضرورت وجود نهادهایی که متولی امر فرهنگ باشند و با درک درست مسائل دست به کنش‌گری بزنند، بیشتر از همیشه حس می‌شود. اما وقتی نمک بگندد و خود این نهادها متناقض و بی‌چهارچوب عمل کنند، دیگر به سختی می‌توان از آینده‌ای روشن سخن گفت.وقتی قرار باشد در مورد آینده‌ای روشن صحبت کنیم باید بدانیم در شبی تاریک قرار داریم، شناخت دقیق جزییات شب به ما کمک می‌کند تا راه خویش را گم نکرده و بتوانیم زنده مانده و صبح را پیدا کنیم.چیزی که تاکنون و بعد از شش ماه تأمل و مشورت با افراد مختلف در مورد حوزه‌ی فرهنگی کشور متوجه‌ شده‌ام، هزارتویی پیچیده است که دو سطح از عوامل بیرونی و درونی را می‌توان برای آن در نظر گرفت؛ در این یادداشت به بررسی این عوامل می‌پردازم.عوامل بیرونی: به نظر می‌رسد از شروع مدرنیته موجی عظیم به سمت تمامی پایه‌های محتوایی این جهان حمله کرده و مثل سیلی اساس همه چیز را از جا کنده و با خود می‌برد؛ دقیقا همان‌طور که گفته شد، به محتوا در جهان مدرن حمله شد و فرم‌های تند و هیجانی جای آن را گرفت. معنایی در این دنیای جدید وجود ندارد که بتوان با توجه به آن تصمیم گرفت چه چیزی خوب و یا بد است. شما در عین‌حال که از تقیدهای خانواده و دین و تا حدی سیاست رها شده‌اید در همین سطح هم بی‌پناه شده‌اید و پشتوانه‌ای ندارید که به آن تکیه کنید، درست و غلط در جهان مدرن وابسته به شخص می‌شوند و این انسان تصمیم‌گیر در تمام عرصه‌ها تنهاست و در اثر فشار و تکثر اطلاعات و محرک‌های موجود در زیست‌بوم‌های مجازی و یا المان‌های شهری به شدت دلزده شده و رویکردی منزوی در پیش می‌گیرد، این انسان هدفی جز آسایش و تأمین لذت خود نخواهد داشت و تا انتها برای این هدف تلاش می‌کند و طبیعتا فرهنگی که در این فضا غالب است ناظر به خودبازیابی‌ها و کتب زرد روانشناسی است. «اعتراض مدنی و جنبش‌های اجتماعی در این جامعه نیز معمولا برای نیل به اهداف مادی افراد و در اثر سرخوردگی شدید از فعالیت‌های سیاسی گذشته شکل می‌گیرد؛ شخص کنشگر برای کسب منفعت شخصی و بهبود اوضاع زندگی خود به پای صندوق رأی می‌رود و یا در شدیدترین حالت دست به تبلیغات و شرکت در میتینگ‌ها برای شخصی خاص می‌زند و بعد از کار و فعالیت خویش احساس نارضایتی می‌کند؛ زیرا موفق نشده‌است لذتی که از این کار مدنظر داشته است را دریافت کند، اینجا نقطه‌ی بسیار حساسی است که شهروند احساس سرخوردگی می‌کند، این سرخوردگی با تکرار شدن چندباره اشخاص متضرر را وادار به اعتراض می‌کند، شهروندان اینجا از لاک فردگرایی خود خارج و به کنش جمعی وادار می‌شوند. مشخصا این کنش جمعی، چیزی کوتاه‌مدت و اساسا فردی است، زیرا نگرشی جمعی در بطن آن قرار ندارد و تنها برآمده از سرخوردگی شخص در سطح فردی و مادی آن است و محتوای چندانی در پس خود ندارد.» راه‌های فراری که دنیای مدرن در اختیار می‌گذارند، همه کوتا‌ه‌مدت و بی‌فایده هستند. ایران هم به شکل ویژه‌ای این فرایند جهانی نئولیبرالیسه شدن که من بسیار سطحی و به اختصار توضیح دادم، همراهی می‌کند و به دلیل عواملی داخلی که در ادامه ذکر می‌کنم دچار یک تخاصم فرهنگی می‌شود.عوامل درونی: جمهوری اسلامی حکومتی بود که تا حد زیادی با رویکردی سلبی و یا نفی حکومت پادشاهی پهلوی سرکار آمد و دقیقا مشخص نبود چه چیزی در کشور محور قرار خواهد گرفت و اصلا چیزی در مورد نهادها و کارکردهای آنها برای انقلابیون متصور نبود، اگر هم تصوری وجود داشت بسیار محو و کلی بود.به دلیل موارد بالا و التزام مدیران ارشد کشور به امر فرهنگ، بعنوان پله‌ای برای ترقی مادی، تمامی نهادهای ممکن در جمهوری اسلامی وظیفه‌ای فرهنگی نیز دارند، به‌علاوه نهادهایی اختصاصی برای هدایت فرهنگی کشور در سطح کلان تأسیس شدند که هیچ ارتباطی با هم ندارند و نمی‌توانند مثل پازل حرکات یکدیگر را تکمیل کنند. از وزارت فرهنگ و ارشاد تا وزارت علوم در کنار وزارت آموزش و پرورش و وزارت میزاث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری همگی متولیان امر فرهنگی در دولت و از سازمان تبلیغات به عنوان یکی از مبهم‌ترین سازمان‌های خاورمیانه تا شورای عالی انقلاب فرهنگی همگی وظایفی دارند که تقریباً ۶۰ درصد این وظایف هم پوشانی دارند.در نهایت این شرایط آشفته هنگامی که وجود دارد دولت انقلابی و ... نه تنها به امر فرهنگی توجه نداشته و تنها سعی در بهبود وضع اقتصادی دارد، بلکه با سیاست‌گذاری‌های محافظه‌کارانه‌ی خویش باعث وخیم‌تر شدن اوضاع می‌شود.شاید تنها نقطه‌ی امید موجود همین دانشجویان و کنش‌گرانی هستند که هنوز تحت جبر دولت به موجوداتی فردگرا و منفعت‌طلب تبدیل نشده‌اند و با فعالیت اجتماعی و سیاسی خود می‌توانند در میدان فرهنگی کشور را دچار تحرک و پیشرفت کنند. اما هر میزان که دانشجویان دست به کنشگری و فعالیت بزنند باز هم این نهادهای بالادستی‌اند که تأثیرگذار اصلی هستند و مطالبۀ اصلی و جهت‌گیری کلان ما باید به نیت بهبود این نهادها و ایجاد نظم و هژمونی در این نهادها باشد.محمد غفاری - کارشناسی علوم اجتماعی