سفیدبرفیِ پابلو برگر و اسپانیای مدرن

در تاریخ هنر اسپانیا افراد باشجاعت زیادی وجود دارد. من همیشه از این موضوع حرف می‌زنم و در بحث‌ها مدافعش هستم چرا که فهمیدن ارزش هنر اسپانیا دشوار است. اما فهمیدن ارزش هنر ایتالیا بسیار آسان است، هنر فرانسه نیز چنین است. نکته فوق‌العاده درباره هنر اسپانیا این است که بزک چندانی ندارد. پرزرق‌وبرق نیست. بسیار زمخت است. درست از همان ابتدا مشکلات متعددی را ایجاد می‌کند. برای مثال، می‌توان ارزش و عظمت میکل آنژ را فورا از همان ابتدا درک کرد. زمان می‌برد تا عظمت آثار اسپانیایی دیده شود. در مورد یک سنت هنری خاص صحبت می‌کنم که مخصوص اسپانیا است. و از این لحاظ به نظر من اسپانیا چیزی بسیار ارزشمند را اهدا می‌کند. اسپانیایی‌ها این توانایی را دارند که با حقیقت ارتباط برقرار کنند و این با هیچ‌یک از ملیت‌های دیگر قابل‌قیاس نیست.سفیدبرفی[۱]، بهترین فیلم سینمای اسپانیا در سال‌های اخیر، اقتباسی از داستان مشهور برادران گریم[۲] در دهه پرجوش‌وخروش و پرهیاهوی ۱۹۲۰ است که در جوایز آکادمی اسکار ۲۰۱۳ به آن توجهی نشد. خاطره فیلم تحسین‌شده آرتیست[۳] هنوز تازه بود و شباهت روشنی بین این دو فیلم از لحاظ فرم، با توجه به استفاده بروز از تکنیک‌های فیلم صامت، وجود دارد. با این حال، فقط در این یک مورد با هم شباهت دارند چرا که برخلاف فیلم فرانسوی تصمیم صنعت فیلم‌سازی اسپانیا برای استفاده از فیلم صامت کاملا توجیه‌پذیر است زیرا قصد دارد دریچه‌ای به‌روی واقعیت تاریخی اسپانیا به‌صورت (احتمالا) مستند بگشاید. علاوه بر این، پروژه اسپانیایی خیلی پیش‌تر از این‌که میشل هازاناویشس[۴] مخاطبان و منتقدانش را با نسخه مدرن ستاره‌ای متولد می‌شود تحت‌تاثیر قرار بدهد، در حال ساخت بود. این موضوع به‌دلیل توانایی مالی بالاتر صنعت فیلم‌سازی فرانسه است؛ پابلو برگر[۵] باید هشت سال صبر می‌کرد تا برای پروژه‌اش در اسپانیا سرمایه‌گذار پیدا کند، سفیدبرفی در مخاطبان بین‌المللی‌اش احساسی مانند دژاوو (آشناپنداری) ایجاد کرد.علی‌رغم همه اینها، این فیلم در اسپانیا بسیار موفق بود و ۱۰ جایزه گویا دریافت کرد که شامل این موارد است: بهترین فیلم و بهترین بازیگر زن (ماریبل وردو) و همچنین «جایزه ویژه هیئت داوران» و بهترین بازیگر زن (ماکارنا گارسیا) در جشنواره فیلم سن سباستین، همچنین جایزه گائودی در بارسلونا و بهترین فیلم به زبان کاتالان. در آمریکای لاتین نیز موفقیت زیادی کسب کرد و برنده «جایزه آریل برای بهترین فیلم ایبرو-آمریکایی شد و اخیرا نیز در «آکادمی فیلم اروپا» نامزد بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شده است.سفیدبرفی در هالیوود شانسی نداشت، هم به‌دلیل ارجحیت فیلم آرتیست و هم به ‌دلیل پیچیدگی‌ موضوع آن که از نگاهی سطحی به فرهنگ عامه (فولکلور) سنتی فراتر می‌رود. استنلی پاین[۶]، هیسپانیست (Hispanist)[۷] مشهور، اظهار می‌کند که کلیه کلیشه‌ها درمورد اسپانیا خارج از دنیای اسپانیایی‌زبان در یکی از دو الگوی زیر قرار می‌گیرد:۱) «افسانه سیاه»[۸] که اسپانیایی‌ها را مذهبی‌های متعصب نشان می‌دهد که تفتیش عقاید مذهبی را به وجود آوردند و آمریکا را فتح کردند و تمدن‌های بومی را نابود کردند؛ یا آن‌ها را موجوداتی کوته‌فکر و عقب‌مانده که ظرفیت کمی برای مدرن‌شدن دارند، نشان می‌دهد.۲) اسپانیای رمانتیک[۹] که بسیار در فولکلور آندالوسیا[۱۰] و کلیشه‌های کولی‌‌ها از رقص و آواز فلامنکو[۱۱] و گاوبازی مانند تصویر کلیشه‌ای از کاستیا لا مانشا[۱۲]، سرزمین شرف و اشراف جوانمرد، ریشه دارد.پاین می‌گوید الگوی اول در گفتمان ایدئولوژیکی مورد استفاده قرار می‌گرفت و دیگر از آن استفاده نمی‌شود و همچنین می‌گوید الگوی دوم هنوز هم در بازار توریست‌ها خریدار زیادی دارد، اگرچه هیچ‌کدام از این الگوها با واقعیت تاریخی و فرهنگی اسپانیای مدرن مطابقت ندارد. با این حال، سفیدبرفی نشان‌دهنده این است که چنین کلیشه‌هایی دوام می‌آورند و کلیشه‌های تاریخی نیز که بیگانگان آن‌ها را ایجاد کرده‌اند مانند سلاح سیاسی در مبارزات ایدئولوژیکی مدرن میان خود اسپانیایی‌ها به‌کار می‌رود و خوانش‌ها و بازنویسی‌های مختلف با تاریخ مشترک مطابقت ندارند.این واقعیت که کارگردان اهل منطقه خودمختار باسک[۱۳] است بسیار قابل‌توجه است. حقیقت قابل‌توجه دیگر این است که این فیلم عمدتا از حمایت تهیه‌کنندگان کاتالونیا[۱۴] که معمولا سمت موضوعاتی مانند گاوبازی نمی‌رفتند برخوردار بود (باید این نکته را ذکر کنیم که این امر رسما در کاتالونیا ممنوع شده بود). موضوع مهم دیگر این بود که نمی‌شد این فیلم را در سویا ساخت و خانه روستایی آندالوسیایی که متعلق به گاوبازی به نام ویلالتا[۱۵] بود، در حقیقت، در میان تاکستان‌های معروف کوردونیا کاوا (شامپاین کاتالونیایی) در نزدیکی بارسلونا واقع شده بود. حقیقتی که به همان اندازه اهمیت دارد این است که «جوایز گویا»، که همچنان به‌خاطر میزان بالای سیاسی‌شدن و سیر مدوام مخالفت علیه دولت محافظه‌کار مشهور هستند، نسبت به این فیلم سخاوتمندانه عمل کرده‌اند.این فیلم سزاوار این جوایز است، زیرا این فیلم هنری است که بهترین سنت رئالیستی اسپانیا را، با تمام پیامدهایی که به‌دنبال دارد، در خود جای داده است. تنها یک شکل هنری اسپانیایی می‌تواند داستان کودکانه‌ای را که براساس شخصیت سفیدبرفی است به تراژدی تبدیل کند و به نظر می‌رسد در نگاه اول ادای احترام به فرهنگ عامه مشهور و سنت‌های گاوبازی و فلامنکو است که به نشان‌های اصلی اسپانیایی تبدیل شده‌اند و سپس ناگهان به انتقاد دقیق و خردکننده از همان تصویری که اسپانیا با آن در جهان شناخته می‌شود تبدیل می‌شود، تصویری که بیشترین ارتباط را با آندالوسیا دارد.با این حال، مهم‌ترین نکته این است که احتمالا فیلم‌سازان از فرهنگ‌های جانبی اسپانیا (یعنی باسک و کاتالان) به واقعیت‌های کلیشه‌ای‌تر اسپانیا (در مرکز آن: کاستیا-آندالوسیایی) علاقمند می‌شوند، و موضع عجیبی همزمان در مجاورت و با فاصله اتخاذ می‌کنند. همه این ابهام‌ها در فرم و محتوا به این معنی است که این فیلم برای کسی که با تاریخ اسپانیا و مشکلات اخیر آن آشنا نباشد گیج‌کننده است. با این حال، عناصر هنری‌ای وجود دارند که این فیلم را جهانی می‌کنند و آن را قادر می‌سازند تا از زمان خود فراتر برود و این نمادپردازی هنری شایسته مطالعه‌ای دقیق‌ است.[۱] (Blancanieves (2012[۲] Brothers Grimm[۳] (The Artist (2011[۴] Michel Hazanavicius[۵] Pablo Berger[۶] Stanley Payne[۷]کارشناس زبان و فرهنگ اسپانیا و کشورهای اسپانیایی‌زبان آمریکای جنوبی.[۸] Black Legend[۹] romantic Spain[۱۰] Andalusian[۱۱] flamenco[۱۲] Castilla-La Mancha[۱۳] Basque[۱۴] Catalonia[۱۵] Villaltaمنبع: فیلم‌پَن/ مقاله‌ی «سفیدبرفیِ پابلو برگر و اسپانیای مدرن» نوشته‌ی خوخه لاتوره، ترجمه‌ی «کیمیا رودگر»