جریان نظری و گفتمانی جریان اصلاحات

به قلم: محمدجواد اخوانبرای این موضوع لازم است که بر ریشه‌های جریان شناسانه‌ی فکری و سیاسی ایران در چهل سال گذشته تحلیل داشته باشیم. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، سپهرسیاسی کشور به لحاظ فکری و سیاسی به دو رویکرد کاملا متفاوت تقسیم شد. یک رویکرد، جریان معتقد به اسلام فقاهتی و سیاست‌گرا، برگرفته از اندیشه‌های امام راحل و متاثر از نگاه ایشان بود. یک طیف وسیع شامل جریان‌های لیبرال‌های نهضت آزادی، بعضی از گروه‌های چپ، مارکسیست‌ها و گروه‌های التقاطی این نگاه را قائل نبودند؛ و با افکار امام زاویه داشتند. در بررسی این جریان‌ها، وزن سیاسی غالب با جریان معتقد به خط امام و اندیشه امام بود.جریان خط امام، در اولین انتخابات‌هایی که بعد از پیروزی انقلاب برگزار شد؛ مثل انتخابات خبرگان قانون اساسی، انتخابات مجلس و... موفق شد که رای خوبی از مردم بگیرد. این چند انتخابات اول نشون داد که گرایش‌های مردم به چه جریانی است. طیف وسیع از جریان‌های مخالف خط امام با توجه به اینکه ده‌ها و صدها حزب را شامل می‌شدند؛ نهایتا درمجلس آن روز نتوانستند حداکثر آرا کسب کنند و این نشان دهنده دوری احزاب از مردم بود.حوادث سال 1360 مانند برکناری بنی صدر، ورود منافقین به فاز مسلحانه نقطه عطف در تاریخ انقلاب بود. این اتفاقات باعث شد که جریان غیر خط امام بیش از پیش منفور مردم شود. در انتخابات مجلس سال 1362 این جریان‌ها موفق به کسب آرا نشده؛ و از صحنه سیاست کنار زده شدند. به این دلیل جریان خط امام جریان بلامنازع در صحنه سیاسی کشور بود.ازسال 61 و 62 کم کم اختلافاتی داخل جریان‌های سیاسی داخل خط امام بروز کرد؛ که مسائل مختلفی مثل مسئله‌ی اقتصاد، سیاست و اندیشه را دربرمی‌گرفت. در اقتصاد تمرکز اصلی بر موضوع اختلاف بر سر مالکیت دولت و بخش خصوصی بود. برای مثال دولت میرحسین موسوی معتقد به اقتصاد دولتی بود اما بخش‌هایی مثل بازار اعتقاد به اقتصاد آزاد داشتند. این اختلاف کم کم به مسائل سیاسی کشیده شد و جریان خط امام دچار انشقاق بزرگ به عنوان چپ و راست شد. اصطلاح چپ و راست در قرن های 18 و 19 استخراج گشته؛ و با دو نگاه اصالت اجتماع و اصالت فرد دنبال میشد. در اینجا این سوال وجود دارد؛ که نگاه فلسفی سیاسی اجتماعی ایا اصالت با جامعه یا فرد است؟این دیدگاه به نحوی ترجمه شد؛ و با وارد شدن به الگوی فکری انقلاب اسلامی باعث به وجود آمدن دو نگاه چپ و راست در اقتصاد و سیاست ایران شد. جریان چپ قائل بر اقتصاد دولتی، متمرکز وبرنامه ریزی از سوی دولت بود. جریان راست معتقد بر واگذاری اقتصاد به مردم و خارج شدن دولت از اقتصاد بود. سال 1368 نقطه عطف در این تحولات بود. دراین سال بخشی از سیاست‌های اقتصادی کشور تغییر می کند. با پایان کار دولت موسوی، آقای هاشمی رفسنجانی ریاست جمهوری را بر عهده گرفت. دراین دوره ریاست جمهوری و نخست وزیری با هم ادغام شده؛ و ایشان همزمان ریاست جمهوری و ریاست دولت را برعهده داشت.آقای هاشمی رفسنجانی در اقتصاد سیاست جدید مغایر با سیاست دولت قبل را به اجرا درآورد. این سیاست جدید در تعارض اساسی با خط و مشی دولت موسوی و مجلس سوم بود بنابراین ایشان با به حاشیه راندن چپ ها، محوریت کار را در دست گرفت. ایشان با جذب بخشی از این افراد در بخش زیر بنایی از جریان‌هایی به اسم کارگزاران، و حضور تعداد دیگر در مرکزتحقیقات استراتژیک ، آن ها را در حاشیه قرار داد تا بتواند سیاست توسعه اقتصای خود را دنبال کند.این سیاست بر اساس الگوهای متداول نهادهای بین المللی مثل صندوق بین المللی پول و بانک جهانی طراحی شد. دولت آقای هاشمی رفسنجانی، در پایان دوره جنگ تحمیلی، با آغاز دوره سازندگی بنا داشت کشور را وارد یک دوره وسیع و طولانی بازسازندگی کند. یک دهه خرابی‌های متعدد کشور نیازمند یک کار جدید در کشور بود ولی منابع زیادی در کشور وجود نداشت . ایشان با رفتن به سمت غربی‌ها و جلب کردن کمک‌های آن‌ها، غربی‌ها حاضر به حمایت از این سیاست با شروط مشخص شدند.شرط آنها پذیرش سیاست‌ها و الگوهای مطلوب آن‌ها و اجرای آن در کشور بود. هموار کردن اجرا این سیاست ها در کشور، براساس نظام فکری لیبرال و سرمایه‌داری، به دور ازهرگونه اولویت دانستن عدالت بود. در نتیجه بدون لحاظ عدالت اجتماعی، سیاست به سمت آزادسازی قیمت‌ها، و آزاد کردن اقتصاد بدون هیچ گونه ملاحظه‌ای برای اقشار محروم و مستضعف فاصله طبقاتی افزایش یافت، و با فقیرتر شدن فقرا مشکلات زیادی را به وجود آورد. در نتیجه شاهد تورم 50 درصدی در سال 1374 بودیم. سیاست‌های دولت سازندگی، در اجرای الگوی تعدیل اقتصادی و تعدیل وارداتی برگرفته از نظریه‌های سرمایه‌داری بود؛ و جامعه را دچار مشکلات اساسی کرد. در این مقطع موازی این تحولات ما شاهد بروز یک نوع دگردیسی‌های فکری در جریان چپ هستیم که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب