علم و دین؛ عالم تزاحم یا عرصۀ تصدیق؟

رابطۀ علم و دین از دیدگاه مرحوم آیت‌الله مصباح یزدیرابطۀ علم و دین از مباحثی بوده که از دیرباز موجد بحث‌های بسیاری در سرتاسر دنیا در میان اندیشمندان حوزه‌های مختلف بوده است. بایستی گفت از آنجا که یک پای بحث پیش رو نیز علم می‌باشد، دانشمندان حوزه‌های علوم طبیعی نیز در این حیطه وارد شده‌اند و فی‌الجمله عرصۀ قلم‌پردازی‌های مختلف بوده است. آیت‌الله مصباح یزدی (رحمه‌ الله علیه) نیز که از اندیشمندان علوم عقلی و نقلی به شمار می‌رفت، یکی از همین کسانی بود که در این باب سخن گفته‌اند و تفصیل سخنان آن مرحوم، در کتاب رابطۀ علم و دین ایشان قابل ملاحظه است. ایشان پس از مطرح کردن این نکته که بسیاری از اختلافات سر این نکته است که طرفین این بحث، تعریف دقیقی از حیطۀ طرف مقابل ندارد، ابتدائاً معنای مراد خود از دو مفهوم علم و دین را ارائه کرده و سپس به بررسی نسبت مفهومی و نسبت محتوایی علم و دین پرداخته‌اند. در تبیین نسبت مفهومی این دو، ابتدا ایشان علم را این‌گونه تعریف می‌کنند: «علم برحسب تعریف مورد قبول، مجموعه مسائلی تشکیل‌شده از موضوع و محمول‌اند که موضوعات آن‌ها، زیرمجموعة یک موضوع واحدند و پاسخی برای اثبات یا نفی می‌طلبند. هر تلاشی در این راه، تلاشی از سنخ آن علم به شمار می‌رود و منبع یا روش در آن نقشی ندارد، بلکه شامل فقاهت (در فقه)، تفلسف (در فلسفه)، و تحقیق و پژوهش علمی (در علوم) می‌شود ».در مبحث رابطۀ علم و دین، منظور از «علم» که در عرض «دین» قرار می‌گیرد و رابطه‌اش با دین مورد سؤال و کنکاش است،‌ قدری محدودتر از این معنای وسیع درنظر گرفته می‌شود. توضیح آن ‌که موضوع مورد بحث در این‌جا نسبت‌سنجی میان معارفی است که از دین به دست می‌آید با دانش‌هایی که از دیگر منابع معرفت یافت می‌شوند. به دیگر سخن، ما در این مبحث با اصطلاحی جدید از علم سروکار داریم و آن عبارت است از مجموعة قضایایی که از دیگر منابع معرفت (غیر از دین) به دست آمده است. از طرفی نیز، ایشان در میان معانی مختلفی از قبیل اعتقادا به ماوراء طبیعت و برقراری نوعی ارتباط با آن، اعتقاد به امر قدسی، احساس تعلق و وابستگی و ... که برای دین در نظر گرفته شده، با در نظر گرفتن دو صفت برای دین، آن را این‌گونه معنا می‌کنند: «دین هر مجموعة نظام‌مند از اعتقادات، ارزش‌ها، و رفتارها نیست، بلکه تنها مجموعه‌هایی دین نامیده می‌شوند که علاوه بر مؤلفه‌های بالا، دو ویژگی دیگر نیز داشته باشند: اول آن‌که از سوی خداوند نازل شده باشند،‌ و دیگر آن که تحریف نشده باشند ». اگر با دو پدیده سر و كار داشته باشیم كه قلمروهایی كاملاً مستقل و بی‌ارتباط با یكدیگر دارند،‌ به این معنا خواهد بود که رابطة میان آنها از نوع «تباین» است. بنابر این فرض، سخن گفتن از تعامل این دو حوزه یا جستجو از معنایی معقول برای «علم دینی» منتفی خواهد شد. ولی اگر این دو به مثابه دایره‌هایی متقاطع باشند، به این معناست که با دو پدیده مواجهیم که دو حوزة مستقل و یک حوزة مشترک میان آن دو وجود دارد. اشتراک دو حوزة معرفتی ممکن است به‌ دلیل اشتراک در موضوع، مسائل، روش یا هدف باشد.دربارة دین به معنای «محتوای کتاب و سنت» و «دین الهی حق» دو نگاه می‌توان داشت، که بر اساس هر یک از آنها، رابطة دین با اصطلاحات مختلف علم متفاوت خواهد شد. اولین نگاه این است که دین در این اصطلاحات، اشاره به حقیقت نفس‌الامری دین باشد، نه معرفت و شناخت انسان از آنها. بر اساس این نگاه، نسبت دین با علم از جنس نسبت تباین خواهد بود. به تعبیری دیگر، دین در این نگاه، هرچند می‌تواند متعلّق علم قرار گیرد، لکن خود از جنس علم و شناخت نیست، بلکه از جنس دیگر حقایق هستی است و رابطه‌اش با علم رابطه‌ای معرفت‌شناختی است، مانند رابطه‌ای که حقایق فیزیکی یا متافیزیکی با نظریات مربوط دارند. نگاه دوم آن است که منظور از دین در این دو اصطلاح را شناخت محتوای کتاب و سنت یا شناخت دین الهی حق بدانیم، البته شناختی که مطابق با واقعیت آنها باشد. در این صورت، دین از جنس معرفت و علم خواهد بود و رابطة آن با اصطلاحات مختلف علم قابل سنجش است و مرزها، بلکه قلمروهایی مشترک با آنها خواهد یافت، که اغلب از جنس رابطة عموم و خصوص من‌وجه است.بخش اصلی دین به تبیین سیستم ارزشی اسلام تعلق دارد که رابطة افعال اختیاری با سعادت را تعیین می‌کند و مبنای دستورات عملی (اعم از عبادی، اخلاقی، و حقوقی) دین قرار می‌گیرد. آنچه خارج از این چارچوب در متون دینی مورد اشاره قرار گیرد، اموری جنبی است که نه بیان آنها به کمال دین می‌افزاید، و نه عدم بیان آنها نقصی برای دین به‌شمار می‌آید. اموری که در دین به این معنا جای می‌گیرند، طیفی وسیع از مسائل فردی و اجتماعی، عبادی و تعاملی (معاملات به معنای عام) را شامل می‌شوند. این حقیقت از آنجا نشأت می‌گیرد که از دیدگاه اسلام، همة رفتارهای اختیاری انسان می‌توانند در سعادت یا شقاوت ابدی او تأثیرگذار باشند و از این رو بیان ارتباط آنها با سرنوشت ابدی انسان در حیطة وظایف و قلمرو دین قرار می‌گیرد. نکتة قابل توجه آن که این حقیقت نباید موجب تلقی عامیانه‌ای گردد که در مورد هر مسأله و معضل فردی و اجتماعی باید به دنبال دریافت نسخه‏ای ویژه و آماده از قرآن و حدیث بود. این نگرش عامیانه و غیرواقع‌بینانه به اسلام به دلیل غفلت از این نکتة اساسی شکل گرفته است که آنچه در دایرة دین(به این معنا) قرار می‌گیرد، آن بخش از مسائل فردی و اجتماعی است که با هدف آفرینش انسان و سعادت (و شقاوت) وی ارتباط پیدا می‌کند. از این‌رو، بیان واقعیات مربوط به حقایق فیزیکی و شیمیایی، پدیده‌های زمین‌شناختی و کیهانی،‌ ساختمان بدن انسان،‌ بیماری و سلامت جسمانی، آسیب‌های روانی و راه درمان آنها، و هزاران مسئلة‌ دیگر مانند آنها از وظایف دین به‌شمار نمی‌روند.در اینجا ذکر دو نکته لازم است: اول آن‌که ما معتقد نیستیم همة مطالبی که بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نازل شده است و تمام آنچه پیامبر و ائمه معصومین علیهم‌السلام بیان فرموده‌اند، به ما رسیده است. بنابراین آنچه از معارف اسلامی در اختیار ماست، کل اسلام نیست. دومین نکته آن است که آنچه مورد ادعای ماست، این است که در اسلام واقعی، دربارة همة افعال اختیاری انسان و رابطة آنها با هدف نهایی خلقت مطالبی کلی گفته شده است که با استناد به آن‌ها، می‌توان همة احکام جزئی مربوط را استخراج و استنباط کرد؛ و هر کس به مبانی، مقدمات، و روش‌های استنباط آگاه‌تر باشد، بهتر می‌تواند این کار را انجام دهد و فهم او از اعتبار بیشتری برخوردار است. البته در مواردی بسیار نیز احکام مشخصی دربارة مسائل جزئی بیان شده است که باید به آنها نیز ملتزم بود. مسألة مهم این است که در موضعی که دین وظیفة ما را تعیین کرده‌ است، برای تعیین تکلیف به دنبال منبع دیگری نباشیم. سپس ایشان در تبیین رابطۀ محتوایی این دو حوزه بیان می‌کنند که آیا ممکن است حکمی از سوی یکی از این دو صادر شود که منطبق بر دیگری باشد و یا حتی با یکدیگر متعارض گردد و سوالی که همواره ذهن هر اندیشمندی را به خود مشغول می‌کند این است که در این صورت باید کدام را بر دیگری ترجیح داد و مقدم شمرد. ایشان سه نظریۀ تباین، هم‌پوشانی کامل و تعارض این دو حوزه را بیان داشته و در آخر نیز، به تبیین نظریۀ خود پرداخته‌اند. آن دسته که رابطۀ محتوایی این دو عرصه را تباین پنداشته‌اند، حد و مرزی برای این دو تعریف کرده‌اند و هر یک از این دو حوزه را متولی یک طرف این مرز قرار داده‌اند. همان‌گونه که برخی از نواندیشان دینی متأخر با بیان این که دین مسئول معارف و رفتارهای مربوط به آخرت و دین متولی امور دنیوی ماست، خط مرزی را تعیین کرده‌اند و دخالت اهالی هر یک از متفکران این دو حوزه را در بخش طرف مقابل جایز ندانسته‌اند. به عنوان مثال، همانقدر که سخن گفتن عالمی تجربی از آخرت اشتباه است، اگر عالمی دینی نیز به تبیین لوازم دنیوی بپردازد، اصطلاحاً پا را از گلیم خویش فراتر نهاده است. ایشان با این نظر که «رابطة میان دنیا و آخرت از نظر اسلام به قدری درهم‌تنیده و تنگاتنگ است که نه تنها تفکیک آنها از یکدیگر محال است،‌ بلکه برخی آخرت را تجسم باورها، ملکات نفسانی، و اعمال دنیوی انسان دانسته‌اند. پس چگونه دینی که می‌خواهد سعادت اخروی انسان را تأمین کند، می‌تواند به باورها و رفتارهای دنیوی او بی‌اعتنا باشد» این دیدگاه را ناصواب ارزیابی می‌کنند. از سویی، برخی دیگر از متفکران مرز میان علم و دین را مرزی زبانی می‌پندارند و معتقدند زبان دین با زبان علم تفاوت دارد. از این رو، اگر در دین دربارة وجود، عدم، یا چگونگی موجودی سخن به میان آمده باشد، باید آن‌ها را به‌گونه‌ای تأویل کرد که تنها معنایی اخلاقی (آن هم اخلاقی که هیچ ارتباطی با واقعیات نداشته باشد و تابع اعتبار و قرارداد صرف باشد) از آن استخراج شود. ایشان این دیدگاه را نیز درست نمی‌دانند و معتقدند رازِ نیاز به دین، هدایت یافتن به مسیر صحیح سعادت است و نه نوعی سرگرمی. از این رو، سمبلیک و نمادین دانستن زبان و گزاره‌های دینی که آن را تا حد فعالیت‌هایی چون شعر و ادبیات فرومی‌کاهد، با اصل هدف دین منافات پیدا می‌کند؛ چرا که زبان سمبلیک قابلیت تفسیرهای دل‌بخواهی و معطوف به شرایط را دارد و از بیان حقایق ثابت و مطلق عاجز می‌باشد. به علاوه، توصیه‌های اخلاقی بدون پشتوانة واقعی، ارزشی ندارند.یکی دیگر از رویکردهایی که رابطۀ موجود بین این دو ساحت را متباین می‌داند، رویکرد دین حداقلی و دین حداکثری است که به فرمودۀ آیت‌الله مصباح، تحت تأثیر دیدگاه‌های فیلسوفان دین مسیحی است. ایشان با بیان این نکته که به زعم این دسته «حداقلی بودن دین از نظر ایشان به این معناست که قلمرو دین جایی است که نه عقل توان اظهار نظر دارد، نه علم تجربی، و نه هنر. نتیجه آن است که هر جا عقل راه دارد، یا علم تجربی نظر می‌دهد، یا هنر خودنمایی می‌کند، ربطی به دین ندارد و معتقدان به دین حداکثری بر این باورند که در هر زمینه‌ای دین بهترین و عمیق‌ترین حرف را زده است، حتی اگر به مسائل بهداشتی، کشاورزی، یا فضانوردی مربوط باشد.» ایشان ادامه می‌دهند که رویکرد حداقلی با چنین تعریفی از طرف مقابل و با بیان این نکتۀ اضافی که «همۀ مسائل در قرآن و سنت یافت نمی‌شود، پس رویکرد صحیح، رویکرد حداقلی است»، بنا دارد که به نفی دین برسد. چرا که بر اساس این نظریه عقل، حس و خیال ابزارهای اصلی همة معارف بشری فرض شده‌اند که حتی در موضوعات و مسائل دینی هم به شناخت‌هایی برتر از آنچه در دین آمده دست می‌یابند. بنابراین، هیچ حوزة اختصاصی برای دین باقی نمی‌ماند. از سوی دیگر، دین حق ندارد در مورد مسائل عقلی، تجربی یا هنری قضاوتی داشته باشد؛ و مجموع این دو مطلب به معنای عدم نیاز به دین است. به علاوه، نگاه حداکثری و این انتظار که پاسخ هر سؤالی را از میان متون دینی بیابیم، و برای هر معضل اجتماعی نسخه‏ای ویژه و آماده از قرآن و حدیث دریافت نماییم، نگرشی غیرواقع‌بینانه، عوامانه، و ساده‌اندیشانه است ولی لازمة نفی این مطلب، افتادن در چاه «دین حداقلی» نیست. تقسیم دین به حداقلی و حداکثری یک تقسیم عقلی ثنایی نیست که ناچار از قبول یکی از آنها باشیم؛ بلکه در اینجا گزینة سومی صحیح است و آن عبارت است از این ‌که دین در تمام عرصه‌های زندگی انسان حضور دارد ولی نه به معنای آن که مسائل را از لحاظ کیفیت وقوع خارجی‌ و کمّ و کیف‌ تحقق آنها بررسی کند، بلکه به این معنا که دین از لحاظ ارزشی و ارتباط مسائل با سعادت و شقاوت ابدی انسان داوری می‌کند و کلیات معارف مربوط را در اختیار او قرار می‌دهد، و تطبیق این قواعد کلی بر موارد جزئی باید بر اساس روش اجتهادی انجام شود. در باب نسبت تطابق و هم‌پوشانی این دو نظریه نیز می‌توان به نظریۀ علم دینی آیت‌الله جوادی آملی استناد کرد. کسانی که این مطلب را مطرح کرده‌اند چنین استدلال می‌کنند که وظیفة «علم» مطالعه و کشف واقعیاتی از واقعیات هستی است. این واقعیات بخشی از مخلوقات خدا، و قسمتی از افعال الهی‌اند که این رابطه نیز بخشی از واقعیت آنها را تشکیل می‌دهد. درصورتی که علم در مطالعة پدیده‌های طبیعی یا انسانی به این رابطه نیز توجه کند، علم واقعی است، وگرنه جهل است. از طرف دیگر، رسالت دین هم آشنا کردن انسان با اسماء، صفات، و افعال الهی است، و هدف معرفت دینی مطالعه و پرده‌برداری از معنای قول الهی است. بنابراین، هدف علم و دین یکی است. در نقد این رویکرد نیز گفته شده که این نظریه بر اساس پیش‌فرض‌های تصوری و تصدیقی‌اش، در مقام ثبوت می‌تواند درست باشد، ولی در مقام اثبات قابل دفاع نیست. چرا که نظریاتی که در علوم ابراز می‌شوند، ابتدا به صورت فرضیه است. پس از آن‌که فرضیه‌ای به وسیلة مشاهده و تکرار تأیید می‌شود، به صورت نظریه‌ای ابراز می‌شود، و در نهایت هم احتمال دارد پس از چندی به کلی ابطال شود و نظریه‌ای دیگر جایگزین آن گردد. اکنون این سؤال مطرح می‌شود که کدام‌یک از این‌ها مطابق با واقع است و حقیقتاً کشف از فعل الهی می‌کند تا بگوییم مطابق با دین است؟در مورد رویکرد تعارض این دو نیز علامه مصباح به چند نکته اشاره می‌کنند و پس از آن نظریۀ خود را در این زمینه بیان می‌دارند. اولین نکته این است که غالباً در مسیر استدلال‌هایی که به تعارض این دو می‌انجامد دین به صورت دینِ حقِ تحریف‌نشده شناخته نمی‌شود و این امر، آثار سوئی را در ادامه به وجود خواهد آورد. نکتۀ دوم این که در معرفت‌شناسی اگر گزاره‌ای از طرق مختلف عقل و فلسفه، نقل و دلیل تعبدی، مشاهدۀ حسی و علوم تجربی، یا شهود عرفانی به صورت قطعی و یقینی اثبات شده باشند، هرگز با یکدیگر تعارض نخواهند داشت. در این موارد، اگر به ظاهر، اصطكاكی دیده شود، یا به این دلیل است كه یكی از این شیوه‏ها درست به كار گرفته نشده، یا در غیر مورد خودش به كار رفته، و یا بیش از آنچه واقعاً بر آن دلالت داشته، برای آن نتیجه تصور شده است. به عنوان مثال، نمی‏توان گفت اعتقاد به توحید با یافته‌های تجربی علم ناسازگار است. حتی ادعای سازگاری این دو نیز بی‌معناست، زیرا قضاوت دربارة مسائل غیرتجربی از قلمرو علم خارج است. چیزی كه به تجربه حسی مربوط نمی‌شود، علم در آنجا هیچ قضاوتی(در جهت نفی یا اثبات) ندارد. چنان‌ كه در حوزۀ تعبدیات نیز نمی‏شود گفت یک حکم قطعی شرعی با یافته‌های تجربی یا برهان عقلی مخالفت دارد.نکتۀ بعدی این است که فهم و استفاده از متون دینی همیشه یقینی نیست، بلکه به حکم آن که مبتنی بر فهم عرفی از الفاظ و اصطلاحات است، غالباً ظنّی است و ممکن است برخی از متون بد فهمیده شوند، یا عبارتی معنا و توجیه دیگری غیر از آنچه در ابتدا به ذهن می‌آید داشته باشد، که همان مقصود شارع مقدس باشد. اگر فهم ما از آموزه‌ای دینی قطعی باشد، قطعاً نظریات علمی مطرح شده در منابع علمی در این زمینه که با آن مخالف است، باطل و مردود است. نکتۀ چهارم نیز آن که یافته‌های علوم تجربی به هیچ وجه یقینی و ابطال‌ناپدیز نیستند. همان‌گونه که در مباحث فلسفة علم و نیز در معرفت‌شناسی به تفصیل تبیین شده است، روش تجربی از کشف رابطة علّی انحصاری میان پدیده‌های حسی عاجز است. به‌علاوه،‌ این روش به دلیل محدودیت‌هایش قادر به مطالعه و کشف علل غیرمحسوس و تأثیر آنها بر پدیده‌های مادی نیز نمی‌باشد. این روش به دلیل ناتوانی در کشف علل غیرمادی، صلاحیت نفی قطعی تأثیر آنها را نیز ندارد. از این‌رو می توان ادعا کرد که هیچ‌یک از موارد تعارض یافته‌های علوم تجربی با آموزه‌های دینی، از قبیل تعارض دو معرفت یقینی با یکدیگر نیستند،‌ بلکه همیشه یک ‌طرف تعارض که معرفت تجربی است، معرفتی غیریقینی بوده، احتمال خطا در آن وجود دارد و جای تأسف است که فرضیات ظنی علمی به مثابة حقایقی غیرقابل خدشه تلقی می‌شوند و برخی با این پیش‌داوری به سراغ آموزه‌های دینی می‌روند که هرچه غیر از یافته‌های جدید علمی باشد، خطاست و باید طرد شود. ایشان در ادامه برای بیان راهکار منتخب خود میان آن دسته از آموزه‌های دینی که متضمن دستورالعمل‌هایی رفتاری‌اند، با آنها که به بیان حقایق مربوط می‌شوند، تمایز قائل می‌شوند. در زمینه علوم كاربردی، راهكارهای عملی،‌ و دستورالعمل‌ها که با رفتار اختیاری انسان سروکار دارند، اگر با مسأله‌ای روبرو شدیم که متون دینی معتبر وظیفه ما را تعیین كرده‏اند، نباید دنبال منبع دیگری برای تعیین تكلیف بگردیم. در کنار این مسائل یقینی، بسیاری از مسائل عملی(و شاید اکثر آن‌ها) یقینی نیستند، و حداکثر اطمینان یا اعتقادی ظنی داریم که خداوند از ما انجام چنین عملی را به این شکل خاص خواسته است. در چنین مواردی، هم دستور عقل، هم رفتار عقلا، و هم دستور اولیای دین آن است که باید به همان ظنّیات‌مان عمل کنیم،‌ و این اختصاصی به مسائل دینی ندارد. اکثر شناخت‌هایی که ما انسان‌ها دربارة مسائل عملی زندگی خود داریم ظنی است، به‌ویژه در مسائل تخصصی مانند پزشکی، مهندسی و ... . وظیفة عقلی و دینی ما آن است که در چنین مسائلی، اگر خود صاحب‌نظریم به تشخیص ظنی خود عمل کنیم‌ و در غیر این‌صورت، از نظر متخصصان استفاده کنیم. انسان یقین پیدا می‌کند که اگر به چنین معرفتی ظنّی عمل کند، مورد مذمت عقلا قرار نمی‌گیرد، ولی اگر برخلاف آن عمل کند و خطای او آشکار شود، حتماً مورد مذمت واقع خواهد شد. همان‌گونه که در لزوم عمل به دستور پزشک متخصص تردید نمی‌کنیم، و به درستی تبعیت از دستورات او یقین داریم، در وجوب عمل به فتوای عالم دینی متخصص نیز شک نداریم، هرچند در هیچ‌یک از دو مورد بالا یقین نداریم که این متخصصان در تشخیص خود به خطا نرفته‌ باشند. احتمال اشتباه متخصصان مانع از لزوم پیروی از دستورالعمل ایشان نیست،‌ چرا که در غیر این صورت، نظام زندگی انسان از هم می‌پاشید و امکان ادامة حیات از او سلب می‌شد.اما آنچه به شناخت حقایق مربوط می‌شود را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد. دسته‌ای به اصول اساسی و پایه‌ای دین مربوط می‌شوند؛‌ دسته‌ای دیگر با مسائل فرعی‌تر و جزئیات روبنایی حقایق دینی ارتباط پیدا می‌کنند؛ دستة‌ سوم مسائلی هستند که هدف از آنها حصول نتیجه‌ای است که انسان را در دست‌یابی به هدف دین کمک می‌کند،‌ هرچند جزئیات آن حقایق مهم و حیاتی نبوده، قرآن و روایات درصدد بیان تفصیلی آنها نیستند. در خصوص مسائل اساسی و اصول پایه‌ای دین، که مهم‌ترین آنها اعتقادات اصلی سه‌گانه توحید، نبوت، و معاد است، اسلام مسامحه را جایز ندانسته، یقین را در آنها شرط می‌داند. اگر انسان در این مسائل کوتاهی یا اشتباه کند، بنیادهای اندیشه و عمل دینی متزلزل می‌شود، و همة باورها،‌ ارزش‌ها، و رفتارهایی که بر این مبنا استوار می‌شوند، به سستی و کژی می‌گرایند. در کنار مسائل بنیادین و اصول دین که باید معرفت به آنها یقینی بوده،‌ بر مقدماتی محکم استوار شده باشد، مسائلی اعتقادی در دین وجود دارند که به این درجه از اهمیت نیستند. اهمیت کمتر آنها به این دلیل است که در سعادت یا شقاوت انسان چندان تأثیر ندارند؛ بلکه فرعیات و جزئیاتی از اعتقادات‌اند که یقین تفصیلی به آنها شرط رستگاری نیست، بلکه اعتقاد اجمالی به اصل وجود آنها کافی است. به‌عنوان مثال، کیفیت سؤال شب اول قبر، در این‌گونه مسائل روبنایی، اگر انسان بتواند در حد امکان، اعتقادی قوی‌تر پیدا کند خوب است، ولی ضرورتی در دست‌یابی به یقین در آنها وجود ندارد. آنچه در این دسته از مسائل دینی لازم است، اعتقاد یقینی اجمالی به این‌ است که آن‌چه خدا و پیغمبر گفته‌اند، و همانگونه که گفته‌اند، درست است، هرچند به جزئیات آن علم تفصیلی نداریم. دسته سوم به مسائلی اختصاص دارد که هدف از ذکر آن‌ها در منابع دینی، الزاماً آگاهی افراد از آن حقایق با همة دقایق آنها نیست، بلکه از آنها به مثابۀ پلی برای رسیدن به هدفی دیگر استفاده شده است. اشاره به برخی مسائل تاریخی در قرآن کریم و روایات معصومان علیهم‌السلام از این قبیل است. به همین دلیل، قرآن کریم در نقل حوادث تاریخی معمولاً وارد جزئیات نمی‌شود، بلکه آنچه در این‌گونه مسائل مهم است، نتیجه‌ای است که از آن می‌گیرد؛ همچنین آنچه از تاریخ زندگی ائمه علیهم السلام و جزئیات مربوط به ولادت یا شهادت ایشان به دست ما رسیده است، به ندرت به حد یقین می‌رسد، و گاه در آنها اختلاف نظرهای بسیاری را شاهدیم. در چنین مسائلی نیازی ضروری به معرفت یقینی وجود ندارد، بلکه آنچه برای هدف دین مهم است آن است که انسان با شناخت اجمالی، و احیاناً ظنی، نسبت به این حوادث و فداکاری‌ها، از یک سو اهداف بلند آن بزرگواران را دریابد تا در زندگی خود به عنوان الگو مد نظر قرار دهد، و از سوی دیگر با توجه به تلاش‌ها،‌ زحمات، و مصیبت‌هایی که ایشان در این راه تحمل کرده‌اند، انگیزه‌ای قوی پیدا کند که این راه پر پیچ و خم و دشوار را بپیماید تا به سرمنزل مقصود و کمال نهایی الهی دست یابد. این اهداف با شناخت اجمالی و ظنی نسبت به جزئیات نیز حاصل می‌شود. انسان حتی اگر به یقین نرسد که (به عنوان مثال) در روز عاشورا دقیقاً چه کسی کدام‌یک از یاران سیدالشهداء علیه‌السلام را به شهادت رساند، عواطفش تحریک می‌شود و انگیزة جانفشانی در راه دین در او تقویت می‌شود. / محمدحسن احمدی، کارشناسی حقوق