اندیشه‌های مرد بنزسوار در تقابل با سرمایه‌داری

||فاطمه سادات کاظمی یزدی||انقلاب اسلامی ایران، انقلابی بود که به تعبیر امام راحل با تکبیر همه‌جانبه ملت تحقق پیدا کرد و هدفش تحقق اسلام و احکام اسلام بود. این مردم با تعالیمی که از امام خود فراگرفته بودند می‌دانستند که احکام اسلام فقط احکام نماز و روزه و طهارت و نجاست نیست بلکه بیشتر احکام اجتماعی و سیاسی هستند(امام خمینی، کتاب ولایت فقیه). گروهی از علمای اسلام، سالهای قبل از انقلاب به تبیین نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی اسلام پرداختند و حکومت اسلامی را تئوریزه کردند. یکی از این نظریه‌پردازان شهید مرتضی مطهری بود. بنابراین مطهری از ارکان قیام مستضعفان بود. مطهری، حتی اگر بنز سوار شد به ما نیاموخت که از حق مستضعفان برداریم و مال‌اندوزی کنیم. هم سرمایه‌داری و هم کمونیسم را نظام‌های ظالم و ناعادل دانست و نظام اقتصادی اسلام را در آثارش به ما شناساند.نگارنده این یادداشت امیدوار است بتواند گوشه‌ای از اندیشه پربار اورا درباره نظام اقتصادی اسلام و نسبت آن با شیوه‌های نظام سرمایه‌داری بیان کرده و اقتصاد امروزمان را اندکی به بوته نقد بگذارد. به گفته مطهری:« اقتصاد باید به نحوی باشد که موجب ازدیاد ثروت عمومی بشود». یعنی روابط مالی باید به گونه‌ای تنظیم شود که مردم بتوانند بیشترین درآمد را داشته باشند. سرمایه‌داری یکی از مدل‌های جائرانه‌ای است که مانع این امر است. چراکه ثروت عمومی را در دست عده‌ای متمرکز می‌کند و بقیه را به استضعاف می‌کشاند. چگونه این اتفاق می‌افتد؟ اول اینکه سرمایه‌های عمومی را در اختیار مالکان خصوصی قرار می دهد. خصوصی‌سازی معادن و هرچیزی که ثروت عمومی محسوب بشود از این قبیل است. دوم اینکه سرمایه‌داری بیشتر راه‌های کسب ثروت را مجاز اعلام می‌کند و آن را بر اساس خواسته‌های مردم(تقاضا) قرار می‌دهد. اما اسلام منبع درآمد را محدود به مصالح بشریت می‌کند. ابتدائا می‌دانیم که به دست آوردن اموال از طریق رشوه، انواع و اقسام دزدی و غصب حرام است. علاوه برا این‌ها، یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های اسلام، محدودیت تجارتی است که تقویت کننده دشمنان و تضعیف کننده مسلمانان باشد. امروزه می‌بینیم که چطور صاحبان نفوذ و مرسی‌های ریاست در جمهوری اسلامی، برای جمع‌آوری مقداری بیشتر از بهره اندک دنیا، کالاهایی که وارد کردنشان ضرورتی ندارد را وارد می‌کنند و سبب‌ از کار افتادن بسیاری از کسب‌و کارهای وطنی و وابستگی به بیگانگان می‌شوند. ضمن اینکه گاه به تناسب محصولی که وارد می‌شود شاهد مورد خطر قرار گرفتن امنیت(اطلاعاتی، غذایی،...) جامعه اسلامی هم توسط این محصولات هستیم. از دیگر محدودیت‌ها خرید و فروش و معامله کالاهایی است که برای مردم زیان داشته باشد یا فایده‌ای نداشته باشد و کالاهایی که منجر به تجمل‌پرستی مفرط بشود. در کتب فقهی، عمدتا برای این مورد مثال‌هایی که برای این مورد زده می‌شود، مثال خرید و فروش ظروف طلا و نقره است. واضح است که این مصداق‌یابی نیاز به بروزرسانی توسط فقها دارد. امروزه بسیاری از تجارت‌های کالاهای لوکس می‌توانند جزء مکاسب محرمه محسوب شوند و باید سازوکاری قانونی برای جلوگیری از معامله این کالاها در نظر گرفته شود. چراکه خرید و استفاده از آنها توسط مرفهین بی درد جامعه، مصداق بارز تکاثر و تفاخر است.اسلام مکانیزم‌های کنترلش را از قبل از کسب درآمد شروع می‌کند. می‌گوید از هر راهی حق نداری درآمد کسب کنی. بعد از کسب درآمد هم مکانیزم‌هایی دارد برای اینکه ثروت انباشته نشود. مثل زکات و خمس. « ما به طور قطع باید بدانیم که از راه مشروع صد پارچه ملک درست نمی‌شود. در حدیث است که:« ده هزار درهم از راه مشروع جمع نمی‌شود». البته این، نسبت به زندگی آن روز است؛ مقصود این است که همیشه درآمد مشروع حد معینی دارد و بالاتر از آن از راه مشروع به دست نمی‌آید»(مرتضی مطهری، نظری به نظام اقتصادی اسلام، صفحه۲۲). بنابراین حق داریم که نسبت به برخی ثروتمندان(مخصوصا آنها که مقام و مسئولیتی دارند) بدبین باشیم و تقاضای شفافیت مالی از آنها داشته باشیم. خصوصا اینکه در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که اکثر افراد در آن ساکن دهک‌های پایین درآمدی هستند و راه کسب درآمد مشروع نیز آن‌چنان فراخ و گسترده نیست.طبق احادیث نبوی، سهم فقرای مسلمان در اموال ثروتمندان مسلمان است. وجود فقیر در جامعه یعنی اینکه ثروتمندان مال خودرا با پرداخت حقوق نیازمندان تزکیه نکرده‌اند. نظام اقتصادی اسلام، نظامی است که فرصت تکاثر به ثروتمندانش نمی‌دهد و فقر در آن از بین می رود. وجود فقر و تکاثر در کنارهم و اختلاف طبقاتی شدید در جامعه نشانگر این است که سیستم اقتصادی آن جامعه، سیستم اسلام نیست. این پرداخت نشدن حق فقرا یعنی یا نظام اقتصادی جائرانه است یا غیر جائرانه‌ای است ناکارآمد که نتوانسته عدالت اقتصادی را برقرار کند. مسئولیت زیان‌های دنیایی و موانع تکامل معنوی فقرا که از فقرشان ناشی شده‌است به عهده ثروتمندان آن جامعه، حکومتش و تمام افرادی از آن جامعه است که به تداوم این نظام اقتصادی جائرانه یا عناصر جائرانه نظام غیرجائرانه شان کمک می‌کنند.