خودآگاهی به زبان ساده

در سال­های اخیر که بازار مفاهیم روانشناختی در جهت توانمندسازی افراد برای رسیدن به رشد و توسعه فردی بسیار داغ شده است، واژه ­ای در صدر جدول واژه­ های متداول این زمینه است که بسیار جلب توجه می­کند. واژه ­ای که عمومی می­نماید اما در حقیقت بسیار تخصصی است. این واژه، چیزی نیست جز خودآگاهی. محال است که کتاب خودشناسی، خودیاری و حتی انگیزشی بخوانید، در سمینارها و دوره ­های حضوری و مجازی شرکت کنید، محتواهای شبکه­ های اجتماعی را دنبال کنید اما واژه خودآگاهی به چشم و گوشتان نخورد! این مفهوم روانشناختی که در مسیر دستیابی به شهرت فراگیر و پیدا کردن جایگاه خود در میان آگاهی­ جویان است، کلید نجات معرفی می­شود. خودآگاهی (Self-awareness) مفهوم گسترده­ ای دارد که تشریح کامل آن، ساعت­ها و صفحات زیادی می­طلبد. به دلیل اهمیت و ضرورت شناخت این مفهوم و نقش سازنده­ آن در پیشبرد رشد و توسعه فردی و اجتماعی، مقاله حاضر گریزی بر این مفهوم زده و به ساده ­ترین شکل ممکن روشن می­کند که مهارت خودآگاهی چیست. اگر مشتاق یادگیری­های جدید و به ­دست آوردن آگاهی­های روشنی­ بخش هستید، این نوشتار شما را می­خواند.خودآگاهی چیستاگر بخواهیم خودآگاهی را به زبان علمی و آکادمیک تعریف کنیم، با تعاریف زیر مواجه هستیم.طبق تعریف مجله انتشارات دانشگاه آکسفورد، خودآگاهی یعنی «دانش آگاهانه شخص درباره شخصیت، احساسات، انگیزه ­ها و خواسته­ های خود». به گفته شِلی دووال و رابرت ویکلاند، روانشناسانی که در سال 1972خودآگاهی را برای اولین­ بار تعریف کردند، «خودآگاهی، توانایی تمرکز بر خویشتن و بررسی میزان همخوانی یا عدم هم­خوانی اعمال، افکار یا احساساتمان با استانداردهای درونی­مان است. ما به عنوان فردی با خودآگاهی بالا می­توانیم خودمان را به­ صورت عینی و بی­ طرفانه ارزیابی کنیم، احساساتمان را مدیریت کنیم، رفتارمان را با ارزش­هایمان همسو کنیم و درک درستی از ادراک دیگران نسبت به خودمان داشته باشیم.»اگر ساده­ تر بگوییم، کسانی که خودآگاهی بالایی دارند می­توانند اعمال، احساسات و افکار خود را به­ صورت واقع­بینانه تعبیر و تفسیر کنند. خودآگاهی مهارت کمیابی است چون افراد عادت دارند شرایط خود را بر اساس احساسات خود تفسیر کنند. پرورش خودآگاهی به عنوان مهارتی ارزشمند و توان­مندساز به افراد کمک می­کند تا اثربخشی سبک زندگی خود را ارزیابی کرده و در صورت نیاز، مسیر خود را تغییر دهند.در ادامه این تعاریف آکادمیک، می­توانیم به انواع خودآگاهی، مزایای خودآگاهی و روش­های توسعه مهارت خودآگاهی نیز بپردازیم. اما مقاله حاضر قصد دارد که تصویری قابل درک ­تر و تعریفی روان ­تر ارائه دهد تا رها از واژگان سنگین و تخصصی، بتوانید این مفهوم را عمیقاً فهمیده و به ­راحتی به دیگران هم انتقال دهید. از قدیم الایام هم می­گویند، سادگی بهترین زینت است، یعنی همان «زیبایی در سادگیست». بنابراین، ادامه بحث را به زینت سادگی آراسته و با زبانی غیر علمی می­گوییم خودآگاهی یعنی چه!خودآگاهی به زبان سادهقبل از اینکه خودآگاهی را به زیباترین زبان تعریف کنم، می­خواهم نقل قولی بیاورم از استادی بزرگ، مسلط و فرهیخته که تأثیر به­ سزایی در معرفی و رواج مفهوم خودآگاهی در جامعه ما دارند. شاید با خودآگاهی بیتا حسینی آشنا باشید و شاید هم شناختی از ایشان نداشته باشید. به هر روی، لازم است که بگویم تمام آنچه در ادامه خواهید خواند، نتیجه آموزش­های عاشقانه و خالصانه ایشان است.«در دنیای مدرن، اطلاعات قدرت محسوب می­شد اما در دنیای پست­ مدرن، قدرت واقعی در توانایی مدیریت افکار است.» (دکتر بیتا حسینی)با تکیه بر این جمله، ساده­ ترین تعریفی که می­توانیم برای خودآگاهی ارائه دهیم این است: خودآگاهی یعنی تمرکز بر خود و درونیات خود. درونیات ما شامل افکار، احساسات، هیجانات، ترس­ها، انگیزه­ ها، هدف­ها و نیازهای ماست. وقتی شخصِ خودمان را مرکز توجه ­مان قرار می­دهیم، به تنها حقیقت زندگی­مان تبدیل می­شویم. از هر آنچه غیر از خودمان است (از حواشی) منحرف شده و به اصل داستان (خودمان) میپردازیم. اتفاقی که با تمرکز بر خویشتن و در حاشیه قرار دادن دنیای پیرامون برایم روی می­دهد این است که به شناخت و درک بهتری از خودمان دست می­ابیم.خودآگاهی یعنی هیچ بیرونی نیست فقط درون است و بس! شاید دوست داشتید بخوانید: رمزگشایی کتاب مرموز محدودیت صفر : یک‌بار برای همیشه اما اشتباه نکنید!خودآگاهی، خودشناسی نیست! خودشناسی زیرمجموعه­ ای از خودآگاهیست. در واقع، خودآگاهی ما را چنان در اعماق درونمان فرو می­برد که می­توانیم نقطه نقطه وجودمان را واکاوی کرده و از آن آگاه شویم. نقاط ضعف و قوت، توانمندی­ها و کاستی­ها و خطاهای شناختی­مان را بشناسیم. به افکار و احساساتمان فکر کنیم و دلیل آنها را پیدا کنیم. اگر بگویم فردی که به درجه بالایی از خودآگاهی برسد، روانشناس خودش می­شود، گزافه نخواهد بود!پس همانطور که متوجه شدید، خودآگاهی به درک و آگاهی عمیق و همه­ جانبه از خود می­پردازد. وقتی توانایی تشخیص و تسلط بر درونیات خود را پیدا می­کنیم، قدرت تغییر آنها را نیز به دست می­ آوریم. در این حالت، ما قادر هستیم خودمان را مشاهده کنیم. ناظر بر ذهن باشیم نه رها در تجربه! خودمشاهده ­گری یا توانایی تماشا کردن خود از بیرون، این امکان را به ما می­دهد تا بدانیم چه افکار، باورها و احساساتی خلقمان را تنگ کرده و ما را به رفتارهای غیر سازنده می­کشانند. با این اوصاف، خودآگاهی یعنی انتخاب میکنیم بر چه افکاری توجه کنیم و چه احساساتی را در درون خود بپرورانیم. در یک جمله، «خودآگاهی یعنی توانایی مدیریت ذهن.»زمانی­که با خودآگاهی، قدرت خودکنترلی و تسلط بر افکار و هیجانات مخرب را به دست آوردیم، بسیاری از آسیب­ها و آفت­های روانی که عملکرد و تجربیات ما را محدود می­کنند، بهبود می­ابند. برای مثال، وقتی با آگاهی عمیق از خویشتن و شناختن حقیقت وجودی­مان، استعدادها، ارزش­ها و نیازهای ذاتی خود را تشخیص دهیم، تا حد زیادی از افسردگی، عزت نفس شکننده و اعتماد به نفس پایین و امثالهم رهایی پیدا می­کنیم؛ به این دلیل که شناختن و زندگی کردن بر اساس ارزش­ها و نیازهای ذاتی، خوشحالی و رضایت درونی، حس ارزشمندی و افتخار به خود را در ما افزایش داده و به عملکرد سازنده در جهت اهدافمان کمک خواهد کرد.لازم به ذکر است که میزان خودآگاهی افراد نیز متفاوت است چراکه هر انسانی اثر منحصر به­ فردیست و سطح درک و دریافت متفاوتی دارد. و اگر می­پرسید چگونه خودآگاه شویم و تکنیک­های خودآگاهی کدامند، همین­ قدر بگویم که خودآگاهی مرحله ­ای نیست که با مطالعه چند کتاب یا گذراندن چند دوره حاصل شود. خودآگاه شدن فرآیندی زمان­بر است چراکه اصلاح درونیات چندین و چند ساله یک انسان که مانند درخت گردو ریشه­ دارد، کار آسانی نیست و سخت­کوشی، ثبات قدم و مداومت می­طلبد.حالا که به درک جامعی از خودآگاهی رسیدیم و دانستیم که این مفهوم، اساساً بر «خودکاوی»، «شناسایی زوایای پنهان درون» و «توانایی تغییر سازنده از طریق کنترل ذهن» استوار است، اجازه بدهید تصویری از محصول نهایی خودآگاهی ترسیم کنم و ویژگی­های یک فرد خودآگاه را خلاصه وار نام ببرم. فردی که به مهارت خودآگاهی می­رسد:نقاط ضعف و نقاط قوتش را همانند اسم و فامیل خود از بر است. به­ خاطر توانمندی­هایش به خود می­بالد و کاستی­هایش را پذیرفته و برای بهبود آنها تلاش می­کند.موفقیت­هایش را ارج می­نهد و از ناکامی­هایش تجربه کسب می­کند.ارزش­ها و نیازهای ذاتی خود را شناخته و برای تجربه خوشحالی حقیقی و پایدار، بر اساس آنها زندگی می­کند.ترس­های ذاتی خود را شناخته و برای اصلاح دروغ­های ذهنی خود تلاش می­کند.به دلیل شفای درون، سرشار از عشق بوده و توانایی ابراز عشق بی­ قید و شرط به تمام هستی و مخلوقات را دارد.برای خود و دیگران ارزش و احترام حقیقی قائل است.با توجه به توانمندی­هایش، هدف­های واقع ­بینانه تعیین کرده و برای رسیدن به خواسته­ هایش به­ طور هدفمند با نظم و برنامه­ ریزی حرکت می­کند.به­ جای نگاه قربانی، نگاه مسئولانه داشته و در برابر رفتارها و انتخاب­هایش مسئولیت ­پذیر است.عزت­ نفس و اعتماد به­ نفس بالایی دارد.در مواجهه با پیشامدهای زندگی، تاب ­آوری بالایی نشان می­دهد چون معنا و فلسفه قدرتمندی برای زندگیش دارد.به دلیل تمرکز بر انرژی­های درونی و تصفیه مداوم آنها، شخصیت کاریزماتیک و تأثیرگذاری دارد.انرژی بالایی دارد و اطرافیان را با انرژی روشن خود به ­طور مثبت تحت تأثیر قرار می­دهد.به دلیل شناخت صحیح از چیستی و کیستی و حقیقت وجودی انسان، نه تنها ارتباط عمیقی با خالق و خویشتنِ خویش دارد بلکه می­تواند روابط سالم و رضایت­ بخشی با دیگران تجربه کند.سخن آخردر پایان می­توان گفت خودآگاهی یعنی زندگی کردن با این باور که ما افکار، باورها، احساسات، عواطف و هیجانات، ترس­ها ضعف­ها و رفتارمان نیستیم! ما ناظر بر آنها هستیم پس قدرت کنترل کردن و در نتیجه تغییر دادن آنها را داریم. هر کسی اقبال به دست آوردن این مهارت شفابخش، آرامش ­بخش، شادی­ بخش و قدرت­ بخش را ندارد. از صمیم قلب آروز می­کنم شمار افراد خوش ­اقبالی که زندگی­شان به چنین چراغی مزین می­شود به­ سرعت افزایش یابد و نور و عشق و آگاهی در تمام زمین حاکم شود چون هر چه خودآگاهان بیشتری ظاهر شوند، زمین نیز به جای بهتری برای زندگی تبدیل خواهد شد.