چرا ازدواج جواب نمی‌دهد

فیلم سینمایی تروا (Troy) را دیده‌اید؟ اگر نه چیزی را از دست نداده‌اید. داستان درمورد پاریس، شاهزاده‌ای اهل تروا است که عاشق هِلِن، همسر پادشاه میسِنِ اسپارتا می‌شود. آن‌ها با فرار مخفیانه‌شان از اسپارتا جنگی مهیب و عظیم را آغاز می‌کنند که با مرگ هزاران انسان خاتمه میابد -مِن جمله برادر خود پاریس، هکتور- اما بخشی که قصد دارم روی آن تمرکز کنم سکانس‌های پایانی فیلم است؛ جایی که می‌بینیم هلن با دلی پُر از عشق از تروا فرار می‌کند و پاریس که مانند روز اول همچنان شیفته‌ی معشوق‌ش است می‌رود تا آخیلوس را بُکشد. چه جدایی شاعرانه و زیبایی، نه؟فیلم تروا اقتباسی درب و داغان از ایلیاد (شاهکار هومر) است که با دخل و تصرف‌های عجیب و غریب، حماسه‌ای تراژیک را به یک ماجرای رمانتیک مدرن تبدیل می‌کند. قطعاً برای کسانی که از داستان اصلی خبر ندارند، بسیار حیرت‌انگیز خواهد بود اگر مطلع شوند که هلن نه تنها موفق به فرار از دست یونانیان نمی‌شود بلکه دوباره به آغوش منالِئوس (شوهر هلن) و اسپارتا بازمی‌گردد. پاریس سرکش و عاشق نیز وسط بلبشوی جنگ کشته می‌شود (احتمالاً توسط خود منالئوس). دایانا کروگر در نقش هلن تروابرخلاف تصور عموم، داستان‌های کلاسیک مانند رومئو و ژولیت و خسرو و شیرین که بعنوان ادبیات «عاشقانه» شناخته می‌شوند و در انواع و اقسامِ آهنگ‌ها، فیلم‌ها و کتاب‌ها تبدیل به تثمیل‌های بی‌بدیل عشق شده‌اند، برای هدفی کاملاً متفاوت و حتی متضاد با چنین طرز تفکری تولید شده بودند. لیلی و مجنون درمورد سقوط ذهن شیدای قیس به قهقرای جنون است نه تشویق عشق ممنوعه. اگر بخواهیم خیلی خلاصه و ساده‌انگارانه به داستان‌های کلاسیک «عاشقانه» نگاه کنیم، می‌بینیم که هیچکدام عشق را بعنوان موهبت نمی‌شناسند و بیشتر یک بیماری مهلک تلقی می‌کنند که در نهایت مرگ و زیان به بار میاورد. بیماری مهلکی که امروزه امری الهی و خالصانه محسوب می‌شود و مهم‌تر از همه با کانسپتی نامتجانس و مغایِر به اسم ازدواج ترکیب شده؛ به حدی که عموماً ازدواجِ فارق از عشق را مهمل و نادرست می‌پندارند. نه، ازدواج درمورد عشق نیستازدواج پیوندی قانونی-مذهبی بین دو انسان است که تحت شرایطی خاص وابسته به قوانین کشور یا احکام دینی صورت می‌گیرد. با وجود اینکه بسیاری از انسان‌های نخستین پِیرو پولی‌آندری (Polyandry) بوده‌اند اما با مطالعه‌ی تاریخ می‌بینیم که وصلت زن و شوهری -حالا چه بصورت موناگاموس (Monogamos) و پولی‌گینوس (Polygynous)- سابقه‌ای طولانی دارد و از گذشته در تار و پودِ فرهنگی بشر نفوذ کرده.اما عشق (به هر معنا و مفهومی) هرگز یکی از دلایلِ شکل‌گیریِ چنین سنتی نبود. راستش را بخواهید عشق (حداقل عشق رُمانتیک) بیشتر از هرچیز یک جور هنجارشکنی محسوب می‌شد که درمقال چنین سنتی قرار می‌گیرد. پس ازدواج برای چی بوجود آمد؟ سیاست، اقتصاد، جایگاه اجتماعی و غیره. وقتی یولیوس سزار برای تثبیت قدرت خویش در سِنا، دخترش را به عقدِ پومپیوس دراورد به این فکر نمی‌کرد که دخترش با این پیرمرد خرفت تفاهم دارد یا نه. در نگاهِ اول شاید چنین کانسپتی غم‌انگیز یا غیراخلاقی بنظر برسد اما بیاید خودمان را جای کسانی بگذاریم که در امپراطوری/جمهوری روم باستان زندگی می‌کردند. بعداً به این موضوع برمی‌گردیم که سطح زندگی مردمان باستان فاصله‌ای نجومی با ما داشت و هرکداممان از نظر رفاه و آسایش بزرگترین امپراطورها و شاهان تاریخ را در جیبمان می‌گذاریم. اما الان می‌خواهم درمورد «ذهنیت» صحبت کنم. ذهنیتی که فرد وابسته به شرایط فرهنگی موجود، پیدا می‌کند و تا مرگ با او باقی می‌ماند. وقتی در روم باستان صحبت از عشق می‌شد ناخودآگاه همه به رابطه‌ی همجنس‌خواهانه بین دو مَرد فکر می‌کردند و هیچ ارتباط خاصی بین عشق و ازدواج نمی‌دیدند. حتی رابطه‌ی رمانتیک خالی به سختی و تحت شرایطی خاص بین مَرد و زن تعریف می‌شد – چراکه رومیان روابط بین زن و مرد را صرفاً برای تولید مثل و بقای نسل می‌دیدند. امروزه خیلی آیرونیک و خنده‌دار بنظر می‌رسد که کلادیاس تنها امپراطور هِتروسکشوال روم باستان (پیش از کنستانتین اول) بود و بخاطر نداشتن رابطه‌ی همجنس‌دوستانه مورد تمسخرِ مردم قرار می‌گرفت.تندیس کلادیاس، امپراطور روماگر برای چند لحظه از ذهنیت اَمن و تکراری‌مان خارج شویم، خواهیم دید که مفهومی مانند ازدواج اصالتاً هیچ ریشه‌ای در طبیعت روابط انسانی ندارد و فقط یک قرارداد اجتماعی-سیاسی بوده که با اهدافی مشخص برای حفظ بقا خلق شده. به هرحال خیلی از تمدن‌ها ظهور و انحطاط کرده‌اند بدون اینکه چیزی از «ازدواج رُمانتیک» بدانند.آب از سرچشمه آلوده استازدواج قطعاً یکی از عجیب‌ترین نهادهایی است که از بدو تولد به انسان اجبار می‌شود؛ به اندازه‌ای که بسیاری از مردم ازدواج را غایت و هدف زندگی خود می‌بینند. در ایران خودمان اگر کسی تا میان‌سالی ازدواج نکرده باشد «عزب» یا «ترشیده» خوانده می‌شود، توگویی بدون ازدواج زندگی انسان ناکامل می‌ماند.با تمام این اوصاف، ازدواج همواره جزو جنجالی‌ترین عناصر هر جامعه‌ای‌ست. بیش از پنجاه درصد از ازدواج‌ها در ایالات متحده به طلاق ختم می‌شوند و در بلژیک آمار طلاق به هفتاد و یک درصد رسیده یعنی خیلی خیلی بعید است که شما در طول زندگی زناشویی طلاق نگیرید! شاید بگوید این آمارها فقط مال غربی‌هاست اما واقعیت چیز دیگری را نشان می‌دهد: افزایش آمار طلاق در ایران به مرزی رسیده که یکی از مدیران سازمان ثبت احوال ایران علام کرد که این سازمان دیگر آمار طلاق را اعلام نمی‌کند. خیلی از «متخصصین» و «صاحب‌نظرها» معتقدند که این مشکلات از عواملی چون فاصله‌ی طبقاتی، اختلاف فرهنگی و پایین-بالا رفتنِ سن ازدواج سرچشمه می‌گیرند. اما آیا چنین نظری صادقانه است؟ یا صرفاً ادعایی‌ست توخالی برای فرار از واقعیت؟ بقول دکتر لیونِل تایگر (Lionel Tiger) اگر ازدواج با این وضع افتضاح‌ و فاجعه‌آورش هر نهاد دیگری بود تا الان توسط دولت ممنوعه اعلام می‌شد. تصور کنید نصف تاکوهای رستوران‌ها باعث اسهال می‌شد یا نصف کسانی که کاراته کار می‌کنند دست خود را می‌شکستند؛ بنظرتان دولت امریکا چکار می‌کرد؟ برای رضای خدا، یک عمر است که دولت‌مردان می‌خواهند صنعت ویدئوگیم را محدود کنند صرفاً بخاطر این توهم بی‌اساس که کودکان را خشن‌تر می‌کند – آن هم وقتی که آمار دقیقا خلاف این ادعا را اثبات می‌کند.برای‌م قابل هضم بود اگر یکی دو درصد از این فجایع به اختلاف فرهنگی یا مشکلات سنی مرتبط بودند؛ اما ما داریم درمورد فرایندی صحبت می‌کنیم که به معنای واقعی کلمه از هر دو بار، یک بار با شکست روبرو می‌شود. تازه با کُلی ارفاق ازدواج‌هایی که به افسردگی و زندگی ناسالم ختم می‌شوند -و تعدادشان هم اصلاً کم نیست- را نادیده گرفتیم.با جمع کردنِ یکی دوتا آشغال از رودخانه، آب تمیز نسیبتان نمی‌شود؛ آب از سرچشمه آلوده است.پس مشکل کجاست؟خُب بیاید یک بار دیگر تاریخچه‌ی شکل‌گیری ازدواج را مرور کنیم. همانطور که گفته شد ازدواج قراردادی اجتماعی-سیاسی در راستای حفظ بقای بشر بود. برای مثال در قرون تاریک، دغدغه‌ی مردم سرعت اینترنت یا سقوط ارز نبود؛ آن‌ها پیش خودشان می‌گفتند: «هولی شت. تازه از تفتیش عقاید جان سالم به در بُرده بودم، حالا آتیلا هم مزرعه‌ام را به آتش کشید؟ بهتر است دیگر با دخترِ باسیل ازدواج کنم تا هم من از گشنگی نمیرم هم آن‌ بندگان خدا یک نیروی کار جدید پیدا کنند.» پس از انقلاب صنعتی همه چیز عوض شد. مردم بجای مزارع خانوادگی، در کارخانه‌ها مشغول به کار شدند. حالا درآمدی که بدست میاوردند این آزادی را فراهم می‌کرد تا بتوانند زندگی مستقلی فراهم کنند که وابسته به خانواده و اصل و نسب نباشد. همین روندِ فردگرایانه منجر به آغاز موج جدیدی از تفکر عمومی شد که امروزه به آن «عصر رومانتیسیزم یا رومانتیسم» می‌گوییم. رومانتیسم چنین طرز تفکری را تشویق می‌کرد که احساسات فردی شما «اهمیت» دارد. و وقتی وارد رابطه می‌شوید باید از روی عشق و علاقه باشد نه حفظ یا تقویت موقعیت اجتماعی/سیاسی/اقتصادی.اما چطور بشری که این همه سال چنین مایندسِتی را پَست و مخرب می‌دانست حالا باید آن را به یکی از اصول اساسی زندگی‌اش تبدیل کند؟جواب برای مردم قرن نوزدهم ساده بود: بیاید برای عشق ازدواج کنیم! به هرحال همچنان باورهای مسیحی و قدرت کلیسا این اجازه را به مردم نمی‌داد که بدون قانون و دین باهم وارد رابطه شوند. بقولی «ازدواج برای عشق» یک راهِ در رو بود تا بتوانند عشق و عاشقی را به زندگی‌شان تزریق کنند و از آن طرف به عیسی و محمد هم پُشت نکرده باشند.اما مثل نتایج فاجعه‌آورِ هر چیزی که از روندِ طبیعی‌اش دور می‌شود، «ازدواج برای عشق» هم به مرور زمان باعث ایجاد زندگی‌های ناسالم و نسل‌های آسیب دیده شد.چرا دوست داریم ازدواج کنیم؟گیرم که همه‌ی حرف‌هایی که زده شد درست باشد. ولی اگر اینقدر ازدواج مشکل‌زاست، پس چرا دوست داریم ازدواج کنیم؟دلایل فرهنگی، روانشناختی و سیاسی بسیاری وجود دارد که چرا شما «ازدواجی» هستید. بگذارید با مثالی منظورم را روشن کنم. ایده‌ی چندهمسری یا پولی‌گامی در اکثر نقاط دنیا -که شمشیر عقاید مسیحی-یهودی از بدنشان گذر کرده- ناپسند و زشت بنظر می‌رسد ولیکن که هیچ مدرکی مبنی بر سالم‌تر و بهتر بودنِ روابط تک‌همسری یا مونی‌گامی وجود ندارد. این نفرتِ واهی که در ساب‌تِکستِ جامعه نفوذ کرده به محیطی بازمی‌گردد که در آن رشد یافتیم. برای مثال خیلی از ما با کارتون‌های دیزنی بزرگ شده‌ایم. سیندرلا و شاهزاده چارمینگ دو نفر بودند، نه بیشتر. همینطور زیبای خفته و شاهزاده فیلیپ. زیباییِ یزدانی و دلنوازی که در رابطه‌ی موناگومی می‌بینیم، القا شده است. به همان شکل که دختران جوان ازدواج و دیده شدن در لباسِ عروس را زیبا و معنوی می‌پندارند.زیبای خفته، شاهکار کمپانی والت دیزنیشما می‌توانید همین الگو را به خیلی از تابوها و خطوط فکری بسط دهید. شاید اگر کودکانِ چند دهه‌ی قبل با کارتون‌هایی بزرگ می‌شدند که زوج‌های همجنسگرا داشت، الان لازم نبود همجنسگرایان برای حقوق مساوی‌شان بجنگند چراکه دیگر غیرطبیعی و نجس بنظر نمی‌رسیدند.«ازدواج برای عشق» محصولی غیرضروری از جانب دین و دولت است که شما مجبورید دوست‌ا‌ش داشته باشید؛ دریغ از اینکه هیچ نیازی به آن ندارید.