پاسخ به انتقادات (۲)

در روزنامه اطلاعات به تاریخ ۱۳ تیر ۱۳۹۸ نقدی بر کتاب «حافظ پادشاه عریان شعر» انتشار یافته است. به عنوان نویسنده کتاب، ضمن سپاس از آن روزنامه وزین، ذکر نکاتی را برای توضیح و رفع شبهات مذکور ضروری می‌دانم.همانطور که در آن رسانه اشاره شده است، من در صفحات بسیاری از کتاب، اشعاری از دیگر شاعران ذکر کرده‌ام. فرموده‌اند که تعریف و تمجیدهای من از شعر شاعران دیگر، «گاه بجا» و «گاه نابجا» بوده است. بسیار مشتاقم بدانم که کدام شعر را «نابجا» ستوده‌ام.دلیل نقل این اشعار مقایسه آنها با شعر حافظ (و نه به تعبیر آن روزنامه «کتاب‌پرکنی») بوده است. اما در متن روزنامه حتی یک بیت از اشعار مذکور طرح نشده است. گویی من صرفاً اشعار حافظ را نقل و نقد کرده‌ام. اما ایرادهایی که بر کار حافظ گرفته‌ام، عمدتاً در کنار آن ابیات معنا پیدا می‌کند. حتی غالباً ایرادهای مرا هم طرح نکرده‌اند و به نکاتی دیگر پرداخته‌اند. شرح موارد مذکور در ذیل خواهد آمد.در بیت زیر بنگرید:من از آن حسن روزافزون که یوسف داشت دانستمکه عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا راایراد من به وصف «عصمت» برای زلیخاست. اما این ایراد را در خلأ و به طور مجزا بر بیت وارد نکرده‌ام. اگر معادل زیبای ظهیر فاریابی نبود، چه بسا که از این نقصان نیز می‌گذشتم. ظهیر بزرگ می‌فرماید:نگر دزد هوس را با وجود عصمت یوسفچه سان از چهره غارت می‌کند شرم زلیخا راحال در مقایسه این دو بیت -که در قالب مقایسه‌ای بزرگ‌تر و تفصیلی‌تر میان دو غزل از حافظ و ظهیر عرضه شده است- وصف عصمت را بیش از زلیخا، شایسته یوسف دانسته‌ام. آنچه با زلیخا مناسبتی بیشتر دارد، «شرم» است. از خوانندگان محترم می‌خواهم که شرح این سنجش میان غزل‌های حافظ و ظهیر را در صفحات ۲۷ تا ۳۱ کتاب پی بگیرند.درباره بیت زیر نیز در بر همان پاشنه چرخیده است:ره نبردیم به مقصود خود اندر شیرازای خوش آن روز که حافظ ره بغداد کنددر متن روزنامه نه ایراد من بر بیت حافظ طرح شده است و نه بیتی که از شاعری دیگر در مقابل آن گذاشته‌ام. سخن من در کتاب آن است که مفسران حافظ به اقتضای ضعف بیت ناگزیر دست به تفسیر می‌زنند و آن را به واقعه‌ای تاریخی ربط می‌دهند. واقعه مذکور را نیز در کتاب ذکر کرده‌ام. اما در بیتی معادل که از اوحدی مراغه‌ای، سراینده بزرگ و معاصر حافظ، ذکر کرده‌ام، چنین نیازی احساس نمی‌شود:چون ز بغداد و لب دجله دلم یاد کنددامنم را چو لب دجله بغداد کندبیت اوحدی آنقدر غنی است که ما را از ارجاع به فرامتن و تاریخ بی‌نیاز می‌کند. بگذارید توضیح بیت اوحدی را مستقیماً از خود کتاب بیاورم: «در مطلع غزل به شهر بغداد اشاره شده است. اما برای فهم بیت هیچ محتاج رجوع به رویدادی تاریخی نیستیم. از خود نمی‌پرسیم که اوحدی فی‌المثل با کدام پادشاه در بغداد خوش بوده است و حال حسرت آن همنشینی را بر زبان می‌آورد. بیت مستقلاً هویتی زیبایی‌شناختی دارد، تناسب واژه‌های بغداد و لب و دجله و تکرار آنها در بافت و بستری دیگرگون ساختار شعریِ بیت را شکل می‌دهد. وقتی اوحدی از بغداد و لب دجله یاد می‌کند، دامنش از اشک چونان لب دجله بغداد تر می‌شود. شرح حسرت این شاعر بزرگ و گرانمایه در بیت و غزلی ناب و نغز نمود می‌یابد که می‌توان رهاوردی ارجمند برای فرهنگ ایرانی و بشری دانست.» ممکن است بپرسند که آیا حقیقتاً اوحدی ملاقاتی از بغداد داشته است یا نه. چه رویدادی به خلق این بیت و غزل مربوط به آن منجر شده است؟ اما بیت بدون پاسخ به چنین پرسشی نیز زیباست. بیت حافظ، برعکس، حتی با کشف رویدادی که به آن ارجاع دارد، زیبا نیست. آرایه حداقلی ایهام در ترکیبات «راه بردن» و «راه به جایی کردن» که اساساً دو اصطلاح متفاوتند، در میان ظرایف پیدا و پنهان بیت اوحدی گم است. کاش در آن روزنامه محترم، بیت معادل اوحدی نیز به همراه توضیحات من ذکر می‌شد. برخلاف آنچه تصور فرموده‌اند، ابیات دیگر شاعران زاید نیستند و بیجا در کتاب نیامده‌اند. در این مورد نیز خوانندگان را به صفحات ۳۸ تا ۴۵ کتاب ارجاع می‌دهم.من هرگز با پند و اندرز اخلاقی مخالفتی نداشته‌ام. این نکته را هم به خوبی می‌دانم که در سنت شعر فارسی پند و اندرزهای فراوانی عرضه شده است. حتی مواردی از آنها را در کتاب آورده‌ام. اما معتقدم - و این اعتقاد را هم در کتاب ذکر کرده‌ام- که پند و اندرزها باید در قالب «شعر» و آراسته به هنر باشد. فی‌المثل نظامی در بیان ضرورت بایستگی و بجایی سخن چنین می‌نویسد:ارس را در بیابان جوش باشدچو در دریا رسد خاموش باشدیعنی حتی در قالب مثنوی پند و اندرز را به زیور تصویر و تخیل می‌آراید؛ آدمی در پیشگاه بزرگان، باید همچون ارس باشد در پیشگاه دریا. همه تن سکوت شود و ادب. صائب تبریزی نیز درباره «تواضع» و ترجیحش بر تکبر و تبختر از تصویری شاعرانه و چندلایه بهره می‌گیرد:چو ماه نو سر از پای تواضع برنمی‌گیرماگر با آن بزرگی آسمان گیرد رکابم رامصادیقی دیگر از کلیم کاشانی و سعدی شیرازی و اوحدی مراغه‌ای نیز آورده‌ام تا تفاوت کار حافظ با ایشان عیان شود. برای توضیح مطلب به صفحات ۱۵۱تا ۱۵۴ کتاب رجوع فرمایید.اما وقتی می‌گوییم «ای بی‌خبر بکوش که صاحب‌خبر شوی» نه تصویر و تخیلی شاعرانه در کار می‌آوریم و نه حتی پندی اخلاقی. سخن حافظ در حد این کلام بی‌پایه و مایه است که «ای فقیر، سعی کن غنی شوی!»بحث من درباره بیت دوم نیز عمدتاً به دومین مصراع آن و «زیبایی‌تراشی» جماعت حافظ‌پرست بازمی‌گردد. بیت چنانکه نوشته‌ام، در تراز بهترین‌های فارسی نیست و حتی در قیاس با شعر دیگران هیچ نمی‌ارزد. اما یکی از مریدان خواجه (به نام بهاءالدین خرمشاهی، در کتاب «حافظ‌نامه» ص ۱۲۳۳) بی هیچ قرینه‌ای پدر و پسر در مصراع دوم را تلویحاً به معنای عیسی و خدای پدر در مسیحیت دانسته است! پس ایشان چنین برداشتی ارائه کرده‌اند و نه من!اما همانطور که گفتم، در نقد روزنامه «اطلاعات» اشاره‌ای به غزل معادل «شمس مغربی» نکرده‌اند. گویی این غزل، صورت اصلاح‌شده شعر حافظ است. نقصان‌های شعر حافظ در این غزل «شمس مغربی» به چشم نمی‌آید. در ذیل برخی از ابیات آن را می‌خوانیم. اما خوانندگان محترم، می‌توانند شرح ماجرا را در صفحات ۲۳ تا ۲۷ کتاب مشاهده فرمایند:تو را که دیده نباشد نظر چگونه کنیبدین قدم که تو داری سفر چگونه کنیتو را که هیچ ز احوال خود خبر نبوَدز حال خود دگری را خبر چگونه کنیبه در نکرده تو خود را ز خویشتن هرگزبگو ز خود دگری را به در چگونه کنینکرده هیچ مریدی، چگونه شیخ شویپسر نبوده، کسی را پدر چگونه کنی...در آن روزنامه محترم برای بیت ذیل سه معنا لحاظ کرده‌اند:گو نام ما ز یاد به عمدا چه می‌بریخود آید آنکه یاد نیاری ز نام مامعنای اول و دوم با افزودن مفهوم «تلاش» حاصل آمده است. اما هرچه در بیت جست و جو کنید، این مفهوم را نمی‌یابید. گلایه حافظ از معشوق آن است که چرا «عمداً» او را از یاد می‌برد، نه اینکه چرا «تلاش می‌کند» او را از یاد ببرد. این دو پرسش کاملاً متفاوتند. نیک می‌دانید که میان مفاهیم «قتل عمد» و «تلاش برای قتل» اینهمانی برقرار نیست. (معنای ایهامی سوم نیز تنها در صورتی معتبر است که معانی اول و دوم مسلم باشند. مگر آنکه از همان آغاز و همیشه بیت را به گونه‌ای دیگر بخوانیم و به جای «زِ یاد» بگوییم «زیاد»!) وانگهی من در کتاب، این بیت را با ابیات دیگر شاعران سنجیده‌ام. در اینجا یکی دو مورد از این اشعار را می‌آورم تا دست‌کم خوانندگان گرامی فاصله کار حافظ و دیگر شاعران را دریابند. فی‌المثل از واقفی مشهدی بخوانیم:هرگه ز من حدیثی آن دلنواز پرسدعمدا کنم تغافل تا بلکه باز پرسدشاعر ما وقتی کلامی از معشوق می‌شنود، عمداً خود را به نشنیدن می‌زند تا دوباره از او بشنود. اینجا با آن «گره گلوگیر» رو به رو نیستیم. بیت واقفی در عین دل‌انگیزی بی‌نقصان است. برای فهم معنا و مفهوم این بیت مجبور نیستیم تحریفش کنیم. شاید خوانندگان گرامی واقفی مشهدی را نشناسند، اما بی‌گمان نام باباطاهر عریان برایشان آشناست. ظاهراً خواجه می‌کوشد مفهومی را منتقل کند که شاعر اخیر به شیرینی و شیوایی از عهده برآمده است:پریشون سنبلون پرتاب مکهخمارین نرگسون پرخواب مکهبَراینی تا که دل از مو بُرینیبُرینه روزگار اشتاب مکهبگذارید شرح این دوبیتی شیرین و شیوا را از متن کتابم بیاوریم: «معشوق جفاپیشه بر آن است که دل از بابا ببُرد. اما در خیال شاعر شوریده‌سر، روزگار جلادی جفاپیشه‌تر است که سرانجام بند از بندِ پیوند او با معشوق خواهد برید. هم از این رو بابا از معشوق صبر و شکیبایی طلب می‌کند. هیچ چیزِ این شعر شِکوه‌خیز و شُکوه‌انگیز کم و زیاد نیست. کامل است و خلافِ بیت خواجه ابر و ابهامی ندارد.» از خوانندگان گرامی می‌خواهم که صفحات ۱۵۹ تا ۱۶۲ کتاب را مطالعه فرمایند تا علاوه بر توضیح مطلب، با معادل‌های درخشان سنایی و خاقانی و وحشی و نزاری نیز آشنا شوند.اما درباره بیت زیر:الا ای یوسف مصری که کردت سلطنت مغرورپدر را باز پرس آخر چه شد آن مهر فرزندینقصانی که در بیت یافته‌ام -والبته در کنار دیگر معایب غزل چندان برجسته نیست- به وصف «مهر فرزندی» بازمی‌گردد. برخلاف دعوی مطرح در آن روزنامه محترم، من معنای بیت را می‌دانم و حتی در کتاب آورده‌ام. مضمون بیت در عین پیش‌پا افتادگی، دو ایراد عمده دارد؛ اولاً جمله موصولی «که کردت سلطنت مغرور» -از حیث زیبایی‌شناختی- حشو است. ثانیاً آنچه معنای منظور حافظ را منتقل می‌کند «مهر پدری» است و نه «مهر فرزندی.» اما قاعدتاً وقتی معادل جامی را که در کتاب آورده‌ام، نادیده بینگارید، پی به مقصودم نخواهید برد. در خلال مقایسه غزل‌های حافظ و جامی، این بیت را مقابل بیت تخلص شاعر اخیر گذاشته‌ام:پدروار اینهمه مهر و محبت تا به کی جامیچو با ما درنمی‌آرند خوبان سر به فرزندیبیت جامی مشکلات بیت حافظ را ندارد. ترکیب «سر به فرزندی درآوردن» به معنای تبعیت و فرمانبرداری است. برای توضیح بیشتر به صفحات ۴۵ تا ۵۲ کتاب مراجعه فرمایند. از تلمیح مندرج در بیت نیز آگاهم و حتی در کتاب (ص ۴۸) به آن اشاره کرده‌ام. اما چنانکه در جایی دیگر نوشته‌ام «عموماً آرایه «تلمیح» را ذکر حکایت، آیه، حدیث یا مثلی می‌انگارند که با وضع مورد توصیف شاعر تناسب و تشابه دارد. اما به گمانم چنین ذکری به تنهایی مزیت نیست.» آنچه بیت حافظ را از شاعرانگی می‌اندازد، همین نکته است. یعنی حتی اگر معنایی کامل و منسجم و حاوی آن تلمیح برایش در نظر بگیریم، هنوز و همچنان با شعر سر و کار نداریم. کار شاعر نقل صرف وقایع نیست، بلکه باید خلاقیت او را نیز شاهد باشیم. برای آنکه مفهوم حقیقی تلمیح را، همچون آرایه‌ای ارجمند، دریابید، باید به شرح غزلی از خواج بنگرید که در صفحات ۱۰۴ تا ۱۰۸ کتاب، با مطلع ذیل ذکر کرده‌ام:ای مقیمان درت را عالمی در هر دمیرهروان راه عشقت هر دمی در عالمی...در متن آن روزنامه گرامی دیدگاهی دیگر نیز به من نسبت داده‌اند: «جناب دکتر و استاد زيبایی شناسی سخن پارسی، بسيار ناراحت از اين هستند که چرا حافظ به زادبوم خود یعنی شیراز در دیوانش افتخار کرده يا توصيف کرده.» در کجای کتاب می‌خوانید که من با عشق به زادبوم مخالفم؟ بحث بر سر کیفیت ابراز این عشق است. باز هم در قالب نقد غزلی از حافظ و سنجش آن با غزلی از سراینده‌ای دیگر، بیتی را به نقد کشیده‌ام:نمی‌دهند اجازت مرا به سیر و سفرنسیم باد مصلی و آب رکنابادبیت مذکور حقیقتاً از حیث هنری چه ارزشی دارد؟ شاید تنها به درد این استنتاج حافظ‌پرستان بخورد که خواجه از شیراز پا بیرون نگذاشته است. اما این مضمون به نحوی شاعرانه بیان نشده است. بیت حافظ را در مقابل بیتی از سعدی بزرگ گذاشته‌ام:دست از دامنم نمی‌دارندخاک شیراز و آب رکنابادوجه برتری سعدی را در تصویر و تمثیل او و جاندارانگاریش دانسته‌ام؛ گویی «خاک شیراز و آب رکناباد» دستی دارند و دامان شیخ سخن را می‌گیرند و رخصت عزیمت به جایی دیگر نمی‌دهندش. چنین تصویری در بیت حافظ نیست. سپس ابیاتی از اوحدی و عماد و عبید آورده‌ام تا عیار کار دست خواننده بیاید. فی‌المثل:گویند اوحدی سفری آرزو نکردآری در آرزوست که آن خاک در شودآبی است نیک صافی و خاکی است باصفازین آب و خاک کس به کدامین سفر شوداین دو بیت اوحدی لزوماً به جایی خاص ارجاع ندارد. اما به خوبی مضمون بیت حافظ را منتقل می‌کند.از عماد فقیه غزلی آورده‌ام که ارادتش را به شیراز عیان می‌کند:خوشا هوای مصلی و آب رکنابادکه آن مفرح دل وین مقوی جان بادچو باغ روضه همه حوض‌های او کوثرچو قد دوست همه سروهای او آزاد...عبید زاکانی بزرگ نیز همچون عماد اهل شیراز نیست، اما به آن آب و خاک ارادتی تمام دارد:نسیم خاک مصلی و آب رکنابادغریب را وطن خویش می‌برد از یاد...در غزل دل‌انگیز عبید تماماً عشق به شیراز موج می‌زند. هم از این رو من چنانکه گفتم، هرگز با عشق به وطن مخالف نبوده‌ام، بلکه صرفاً نحوه بیان شاعران را در نظر داشته‌ام. مگر می‌شود که با این عشق مخالف باشم و صفحات ۵۲ تا ۵۶ کتابم را به شرح همین اشعار در وصف شیراز اختصاص دهم؟ سخن و دیدگاه من در آن روزنامه محترم دیگرگون عرضه شده است.برویم سروقت دیدگاهی دیگر که آن را هم اشتباهاً به من نسبت داده‌اند: «يکي ديگر از مشکلات ايشان [یعنی من] با حافظ نيز اين است که چرا حافظ مفاخره کرده و از شعر خودش تعريف کرده است.» باز هم در هیچ جای کتاب حافظ را به خاطر تعریف از خود یا شعرش تخطئه نکرده‌ام. اساساً با چنین کاری مخالف نیستم. اما دو نکته را در نظر داشته‌ام: اولاً خودستایی باید شاعرانه باشد و بی‌نقصان. وگرنه حاصل چیزی جز نقض غرض نخواهد بود. مصادیقی از شاعرانی دیگر آورده‌ام که خود را به نحوی شاعرانه ستوده‌اند. برای مثال از خاقانی بزرگ در قالب قصیده‌ای درخشان چنین می‌خوانیم:گر نه ردیف شعر مرا آمدی به کارمانا که خود نساختی اسکندر آینهحتی اسکندر می‌دانست که هزار سال بعد شاعری شروانستانی خواهد آمد و شعری خواهد گفت با ردیف «آینه». آینه‌اش را ساخت تا به کار شعر من بیاید! این تصویر بکر و بدیع از خاقانی بزرگ خود شعری تمام است و دلیل بر مدعای او.ثانیاً جامعه ادبی ما به نحوی عام در مواجهه با شاعران دیگر، راهی وارونه پیموده‌اند.‌ایشان تعاریف حافظ از خود را حتی دلیل بر عظمتش دانسته‌اند. اما بر بسیاری از شاعران دیگر به دلیل همین خودستایی تاخته‌اند. فی‌المثل احسان یارشاطر در کتاب «شعر فارسی در عهد شاهرخ» (ص ۸۹) ذیل عنوان «تفاخر شعرا» با شاعران این دوره همین مواجهه را دارد. همچنین مهدی درخشان، در مقدمه دیوان ناصر بخارایی، از «غرور و افراط در خودستایی‌های» او سخن می‌گوید. در کتاب بیتی از ناصر بزرگ آورده‌ام تا مقصودم روشن شود:ز مظهر سخن من ظهور یافت ظهیرز نور خاطر من گشت انوری انورشاعر بخارایی، ضمن ارادتی تمام که به ظهیر و انوری نشان می‌دهد، این دو سلف بزرگ را لمحه و شعله‌ای از سخن و خاطر خویش می‌پندارد. پیوند کلمات و مفاهیم در این بیت، نبوغ ناصر را رو می‌کند. در حقیقت باوری که در نوشتار روزنامه وزین اطلاعات به من نسبت داده‌اند، بر امثال شادروان یارشاطر و مهدی درخشان وارد است. من با تفاخر شاعران مخالفتی ندارم و صرفاً وجهه زیبایی‌شناختی شعر برایم مهم است. به همین دلیل بیت زیر را بسیار فروتر از ابیات امثال ناصر و خاقانی دانسته‌ام:ندیدم خوش‌تر از شعر تو حافظبه قرآنی که اندر سینه داریوگرنه برای من هم همچون روز روشن است که «تمام شاعران بزرگ ايران، از اين دست مفاخره‌ها دارند!» مصادیقی فراوان «از این دست مفاخره‌ها» در ذهنم هست. برای توضیح بیشتر خوانندگان را ارجاع می‌دهم به مثلاً صفحات ۴۵ تا ۴۷ و نیز ۵۷ و ۵۸ (که خودستایی مجیر بیلقانی را ذکر کرده‌ام.)در آن روزنامه گرامی راجع به کار من چنین مرقوم شده است: «جناب دکتر رجبي، راهي را که پيش از ايشان صدها نويسنده ديگر رفته‌اند، يا شخصاً بدون راهبر رفته اند يا نه با آگاهي از روندگان پيشين طيِ طريق فرموده‌اند و آن هم شق‌القمر نموده‌اند و بعد از هفتصد سال (از زمان خود حافظ تا به امروز) فهميده اند که حافظ از شعر شاعران پيش و همعصر خود وام گرفته است يا ادبي تر بگوييم تضمين کرده يا به استقبال شعرشان رفته يا به قولي مصادره کرده است (البته مصادره خلاق).»بر خلاف آنچه در آن روزنامه ارجمند نقل شده است، کار من ذکر تضمین‌های حافظ از دیگران یا برعکس نبوده و نیست. من می‌کوشم نقایص کار حافظ را -از حیث زیبایی‌شناختی- هم مستقلاً و هم در کنار شعر دیگران نشان دهم. پیش از این هیچکس (مطلقاً هیچکس) چنین راهی نپیموده است. همچنین برای شرح تفاوت کار من بادیگر منتقدان حافظ می‌توانید به صفحات ۱۴ تا ۱۶ کتاب مراجعه فرمایید.حتی گاه غزل‌ها یا ابیاتی از حافظ را با ابیات و غزل‌هایی سنجیده‌ام که یا از حیث وزن و قافیه متفاوت بوده‌اند یا از حیث مضمون. فی‌المثل بیت ذیل را در نظر بگیرید:شکرفروش که عمرش دراز باد چراتفقدی نکند طوطی شکرخا رایکی از نقصان‌هایی که به بیت نسبت داده‌ام و در صفحات ۱۶۲ و ۱۶۳ کتاب ذکر کرده‌ام، به قسمتی از مصراع نخست برمی‌گردد: «که عمرش دراز باد.» این دعا در بیت کارکردی شاعرانه ندارد. برای آنکه منظورم را دریابید، ابیاتی از کلیم و صائب آورده‌ام. از کلیم چنین می‌خوانیم:حرف شب وصال که عمرش دراز بادکوته‌تر است از آن که ز دل بر زبان رسدو از صائب:آن زلف همچو دام که عمرش دراز بادهرگز نکرد یاد اسیران خاک خویش***طومار زلف یار که عمرش دراز باددل را ز دست من به چه عنوان نمی‌برددر تمامی این ابیات، ترکیب مذکور، به اقتضای مناسبت با «شب وصال» و «زلف»، کاملاً بجاست و کارکردی شاعرانه دارد. اما در بیت حافظ حشو یا نهایتاً کلامی معمول و متداول است. چنانکه می‌ببنید در این سنجش بحثی از تضمین یا وام گرفتن مطرح نیست. از این نمونه‌ها در کتاب فراوان است. پس اساساً کار کتاب «حافظ پادشاه عریان شعر» ربط و پیوندی با «راهی» ندارد که «پیش از» من «صدها نویسنده دیگر رفته‌اند!»چنانکه در همان صفحات آغازین کتاب نوشته‌ام، نقد من بر حافظ به همین ابیات و غزل‌های معدود ختم نخواهد شد. اینها صرفاً مشتی نمونه خروارند و البته عمدتاً ابیات و غزل‌هایی مشهور و محبوب. خوانندگان محترم منتظر مجلدات بعدی کتاب نیز باشند. زیرا «کمابیش تمامی ابیات حافظ معایبی دارند نظیر آنچه در این کتاب ذکر کرده‌ام. از این پس هم خود به طرح و شرح معایب مذکور خواهم پرداخت و هم به گمانم بسیارانی دیگر ملاک و معیار دستشان خواهد آمد و کار را پی خواهند گرفت.» (ص ۶)به طور خلاصه باید بگویم که در متن آن روزنامه محترم -قطعاً با نیتی نیک- هم هدف و کار من و هم نقصان‌هایی که بر شعر حافظ وارد کرده‌ام، دیگرگون شده‌اند. علاوه بر این ابیات دیگر شاعران را نادیده انگاشته‌اند. چنین کاری، همانطور که در کتاب نوشته‌ام، «مصداق بارزِ تنها به قاضی رفتن خواهد بود و لاجرم راضی برگشتن.» (صص ۱۷-۱۸) در نهایت باید از خوانندگان محترم بخواهم که مستقیماً و به طور کامل کتاب را بخوانند و قضاوت کنند.می‌توانید نقد روزنامه اطلاعات را در اینجا مطالعه فرمایید:http://yon.ir/3IjPs(این جوابیه برای روزنامه «اطلاعات» نیز ارسال شده است. امیدوارم که دست‌اندرکاران رسانه مذکور، بر خلاف روزنامه «خراسان»، با انتشار آن حق مرا برای پاسخگویی، به عنوان نویسنده کتاب، رعایت کنند.)