شعر برای جامعه و جامعه برای شعر

( به مثابهّ همبستگی و وابستگی)به قلم: عابدین پاپی(آرام)جامعه ازریشۀ جمع می­آید و جمع می­تواند یک جمع انسانی باشد یا طبیعی وحیوانی که دراین گفتار هدف و موضوع محل بحث و نظر جامعۀ انسانی است . جامعه درانگلیسی به معنی societyاست.دراصطلاح علم جامعه شناسی به گروه های انسانی اطلاق می­شود مشروطِ براین که این گروها دارای تعامل انسانی پایداری باشند و از نظر اقلیم به حاکمیّت یا انتظارات فرهنگی و حتا زبانی و باورداشت ها با هم وجه اشتراک دارند. جامعه خود متناسب و تناسب با الگوی روابطِ بین افراد آن حائزِ اهمیّت و قابل دسته بندی به زیر مجموعه های جمعیّتی است تا با ماحصل تجمیع آن ها جامعه را بسازند. جامعه به مرورِ زمان قابل تغییر و تحول است و دراصل به بخش های متعددی تقسیم می­شود که می­توان به جامعۀ شهری و جامعۀ روستایی اشاره نمود ویا به جامعۀ باز و بسته اشاره نمود. درهرجامعه ای فارغ ازمعقول و یا غیرمعقول بودن باورها و اعتقادات جمعی، می­توان ارزش ها و هنجارهای اجتماعی را مشاهده نمود که همین ها جامعه را می­سازند و به مرورزمان نیز دستخوش تغییرات تدریجی اند. شعرنیز یک مفهوم ِاجتماعی است و شاعر براساسِ مناظرِ اجتماعی و با استفاده ازاین مناظرشعر را به وجود می­آورد. می­توان گفت مواد و مصالح شعر را جامعۀ انسانی تشکیل می­دهد. شاعر از چند منظردرجهت ِبالندگی و توسعۀ نظر خود درجهان هستی استفاده می­کند : یکی منظر طبیعی است دوم: منظر ذهنی است و سوم: منظر اجتماعی است ( جامعه) است . بنابراین وقتی شاعر به دنبال سُرایش شعری اجتماعی با کاربست هایی جامعه شناسانه باشد درواقع منظر خود را برروی جامعۀ انسانی متمرکز می­کند. لذا دراین گفتار هدف و جامعۀ هدفِ ما بیشتر تشریح و تصویر رابطۀ شعر با جامعه و رابطۀ جامعه با شعر است و تأثیر وتأثر ی که این دو درجهان معنا به نمایش می­گذارند. اصولن شعر به دنبال تصویر موجودیت خود درجامعه می­باشد و جامعه نیز نسبتِ به شعر احساس مسئولیت و اعمال عمل دارد. با تحقیق و پژوهش چند جانبه در بین عموم وطبقات اجتماعی و فرهنگی جامعه می­توان به این نتیجه دست یافت که شاعر شعر را برای جامعه می­سُراید وجامعه نیز با شعر رابطه ای دیرینه و دوستانه و هدف مند دارد.کارکرد شعردرجامعه یک کارکرد اجتماعی و تأثیر­گذار است . شعر در روح و روان و رفتار انسان ها رسوخ و کسوف می­کند به نحوی که درترویج روح و ترمیم روانِ اجتماعی نقشی اساسی دارد. بدین حال اگر بخواهیم جامعه را از حیثِ طبقاتی بررسی نمائیم هر شاعر ی تحت تأثیرطبقۀ خاص­خود شعر می­گوید. به نمونه های ذیل توجه کنید:آتش بگیر تا که بدانی چه می­کشماحساس سوختن به تناشا نمی­شودیا باز نمونه:اندکی صبرسحرنزدیک استصورت ماه به من می­گویددر شعر نخست ازعباس خیرآبادی ما با شعری مواجه هستیم که مختصِ به طبقۀ دردکشیده جامعه می­باشد و درواقع شرح و حالی از جامعه رنج پرورده را به تصویر می­کشد بنابراین مخاطب این شعرافرادی اند که از لحاظِ سلایق رفتاری و علایق روحی و روانی با این شعر ارتباط می­گیرند . شاعر درطبقۀ خود زیست می­کند و برای طبقۀ خود شعر می­گوید و درشعر دوم از سهراب سپهری ما با شعری تصادم داریم که بن مایه ای عارفانه دارد و مخاطبی با این شعر ارتباط می گیرد که در دایره ی عرفان و فلسفه فرود آمده و با مؤلفه های این دو آشناست و از جانبی دیگر شاعر فرهنگ صبر و بردباری را به جامعۀ صبوری منتقل می­کند که صبر را پیشه کرده اند و این کار را با تصویر سازی از طبیعت با زیبایی کامل به تصویر می­کشد. به هر روی،گرچه برخی از شُعرا به دنبال تشریح و چندجانبگی زبان شعرهستند اما باز زبانِ شعرِ آن هادربین اجتماع زیست می­کند که این اجتماع با همین شاعر دریک طبقه قرار دارند. طبقه تعیین کنندۀ فرهنگ و زبان شاعر است و شعر نیز تحت تأثیر افکارِ شاعر خودش را درهمان جامعه نشان می­دهد. شاعر با زبان مردم سخن می­گوید و مردم نیز با زبان شاعر عجین هستند. برای مثال: خوانش یک شعر اجتماعی دریک محفل فلسفی آنچنان جایگاهی نمی­تواند پیدا کند مگر این که آن محفل به تجاربی دیگر درمسیر زندگی و جامعه دست یافته است . جامعه شاعری را می­پسندد که به فراخور ِزبان و تجارب اجتماعی و البته فراز و فرود های زندگی آن، شعر خود را سُروده است . به تعبیری­ شعر شاعر بایستی­ بتواند درروح و روانِ جامعه تأثیر بگذارد. خوانش یک شعر می­تواند تبدیلِ به یک گفتگو فی­مابین شاعر و جامعه شود و این گفتگو درمانی زمانی درروح و روان و رفتار جامعه مؤثر است که بتواند به یک گفتگو درمانی محض مبدل شود. گفتگو درمانی مهم ترین فرآیندی است که شاعر می­تواند درشعرِ خود برای آرامش روح و آسایش روانِ جامعه تعبیه و ترسیم نماید. هر شاعری که بتواند با خوانش شعرِخود نوعی گفتگو درمانی را درجامعه خلق نمایددرواقع توانسته است که در روح و روان جامعه تأثیر بگذارد. شعر خوب شعری است که بتواند روانِ مردم را درمان کند و شعر عالی شعری است که بتواند هم روح و هم روانِ و رفتارمردم را مداوا نماید. درزوایایی دیگر ، یک شعر خوب می­تواند شعری روانکاو و یا گفتگودرمان باشد . بنابراین تأثیر شعردرجامعه زمانی اتفاق می­افتد که شعر دربطن جامعه درمعرض اتفاق قرار می­گیرد و حرکت شعر در روح و روان جامعه و پاسخگویی زبان شعر به مطالبات اجتماعی جامعه از عمده مواردی است که شعر شاعر را جامعه پذیر و روان نگر می­کند. پذیرش شعر ازجانب جامعه زمانی شکل و شمایل می­گیرد که شعر با لباسِ جامعه خودش را در بین جامعه نشان می­دهد. یک همبستگی دوسویه فی مابین شعر و جامعه وجود دارد که این همبستگی موجب منظم کردن روان و منسجم کردن رفتار جامعه می­شود. یکپارچگی زبان شعر و تنوع طلبی بیان شاعر از عمده مسائلی است که به مناسبات اجتماعی و مطالبات فرهنگی و اعتقادی و اعتباری جامعه پاسخی مقنع و مثمن و قابلِ تأمل خواهد داد. شعر ِشاعر دردوحالت تحت تأثیر جامعه قرار می­گیرد: نخست شعر به مثابۀ همبستگی است و دوم: شعر به مثابۀ وابستگی است. فرق است بین همبستگی و وابستگی به طوری که هر همبستگی دارای وابستگی نیست و هر وابستگی هم از شاخصه های همبستگی بهره مند نشده است . از این روست که شعر همبستگی شعری است که به دنبالِ همگرایی ، اتحاد ، وحدت و انسجامِ فی مابین خود و جامعه می­باشد وچنین شعری را می­توان شعری چند گانه مفهوم و صدا نامید اما شعر به مثابۀ وابستگی به شعری اطلاق می­شود که کاملن به شاعر و جامعه وابستگی عاطفی و احساسی دارد. شعر ِوابسته درواقع همان شعر عاطفه و احساس است که دربطنِ جامعه خیز برمی­دارد و به دنبال ترویج اهداف عاطفی جامعه می­باشد . خوانش هرشعری می­تواند وابسته و همبسته به طبقات اجتماعی باشد . وقتی شاعر شعرش سیاسی باشد درواقع افرادی را به خود وابسته می­کند که درگذار سیاست به تجاربی دست یافته اند و یا به اصطلاح در این مسیر کارکُشته و پخته اند و یا وقتی شاعر شعرش عاطفی و احساساتی و مهییج باشد درواقع جامعه ای را به سمت خود می­کشاند که تمایل وگرایش به خواسته های عاطفی وانسانی دارند و دراصل افرادی هیجانی و احساساتی­اند که با یک شعر عاطفی روح و روان آن ها منقلب و دچار صیرورت( شدن) می­شود. شعر ِجامعه خواه ، شعری است که خاطرات جامعه را درقالبی شاعرانه نمایان می­سازد . تداعی خاطرات جامعه خود ازعواملی است که شعرشاعر را جامعه خواه می­کند. جامعه خواهی به معنی پذیرفتن فکر و باورداشت های شاعر از طرف ِجامعه می­باشد . پذیرفتن حالتی دو سویه را درجهت رشد و بالندگی گویه ها ی اجتماعی ایفا می­کند و می­توان آن را به جاده ای دو طرفه تشبیه نمود که دراین جاده نوعی تعامل زبانی و رفتاری مشترک شکل می­گیرد. شعر برای جامعه بدین معنا و مفهوم است که شاعر شعر را برای جامعه می­سُراید و به اصطلاح مخاطب آن جامعه می­باشد و جامعه برای شعر بدین شیوه که جامعه درسُرایش شعر شاعر نقشی کارآمد دارد و رابطۀ آن با جامعه یک رابطۀ چند سویه و پویا و گویاست. شاعر شعر را برای جامعه می­سُراید و جامعه نیز با شعر شاعر زندگی می­کند. زبانِ جامعه زبان شعر است و زبان شعر هم با گونه های زبانی جامعه شکل می­گیرد. صنعتِ واژه گُزینی درشعر یکی ازمهم ترین عواملی است که شعر شاعر را در طبقۀ خودش جای و جلا می­دهد. هرطبقه ای با کلماتی یاواژِگانی زندگی می­کند و با همین واژِگان سبک زندگی و روشِ فکر و اندیشۀ خود را سامان و سایبان می دهد. شاعرممکن است براساسِ سیر زمان دچار تغییر زبان شود که این تغییر زبان با تغییرواژِگان شکل می­گیرد اما درکل هرشاعری با یکسری بنیادی زندگی می­کند و با همین کلمات شعر و یا نثر می­گوید . نویسنده کسی است که می­نویسد و ابزار نوشتن نیزکلمات اند بنابراین هر نویسنده ای تربیت شدۀ یکسری کلماتی است. لذا نویسنده را می­توان به مادری تشبیه کرد و کلمات را به فرزند که این مادر براساس یکسری مفاهیم خاص درصدد است تا که فرزند خود را تربیت و آموزش دهد.بدین حال، به مرورزمان کلمات نوعی رابطۀ روانی و رفتاری را بر فکر و اخلاق شاعر وارد می­کنند به طوری که دراختیار، انتخاب و تصمیمات شعر نقشی سازنده و باینده دارند. برای مثال: وقتی شعرِ شاعر سیاه و آکنده از فرهنگ فقر باشد درواقع کسانی با این سبک شعری ارتباط می­گیرند که ازخانوادۀ فقر تلقی می­شوند. کلمۀ نان و ستم و درد برای کسی می­تواند حائزِ اهمیّت و توجه باشد که غمِ نان و درد و ستم را با همۀ وجودش احساس کرده باشد به گونه ای که با این دنیا گویی سال هاست که زندگی کرده است . با توجه به تحقیقات میدانی در بطنِ جامعه اشعار را می­توان براساسِ نوع طبقات دسته بندی کرد و هرشعری مختصِ به طبقه ای است که آن طبقه با توجه به ساختار کلمات شعر با این شعر ارتباط برقرارمی­کند.شما وقتی کلماتی چون جنگ ؛ پیروزی، اقتدار وکشور گشایی درشعرتان استفاده می­کنید درواقع مخاطب شما کسی است که سیاستمدار است و یا به مباحثِ سیاسی علاقۀ وافری دارد و یا وقتی ازکلماتی چون ثروت،لذت،کار،تفریح وکوشش صحبت می­کنید درواقع مخاطب شما کسی است که با این کلمات زندگی کرده است ویا علاقه و عُلقۀ وافری درجهت نیل به این مفاهیم دارد.کسی که لذت گرا و تمایل به اصالت لذت نداشته باشد ازاشعار فلسفی با صبغه ای وجود شناختی لذت نمی­برد و یا کسی که هنرمند است از شعری لذت می­برد که با پایه ی فکری او سرسازگاری دارد.هرشاعری بر پایۀ یک پارادایم فکری دردنیای شعر زیست می­کند و جامع براساسِ مطالباتش تصمیم می­گیرد. بنابراین منفعت شعر با منفعت و جایگاه جامعه کلافی عمیق خورده است . فرهنگ مطالعه بایستی به صورت بنیادی کار شود و پی آمد این فرهنگ مطالعه می­تواند به چرخش زبانی و چربش مکانی شاعر مبنی بر سُرایش ِ شعری اجتماعی کمک نماید . شاعری که مطالعات فلسفی دارد و یا بیس مطالعاتی آن مباحث فلسفی و عرفانی است درواقع از واژِگانی درشعر بهره می­برد که با فلسفه و دنیای فلسفه عجین و قرین هستند و یا شاعری که مطالعات جامعه شناختی و روانشناختی دارد درگزینش و بینش شعری خود سعی می­کند از واژِگانی مُستفا شود که صبغه ای جامعه شناسانه دارند. جامعه یک گروه اجتماعی است که متناسب با سبک معیشت و نوع استفاده از امکانات و فناوری و باورداشت های فرهنگی و عامیانه تعریف می­شود بنابراین شعری می­تواند به فراخور این جامعه باشد که با این ویژگی ها تناسب داشته باشد. انسان مجموعه ای از نیازهاست و این نیازهایند که ساختمان اقتصادی و فکر ی او را شکل می­دهند . بدین حال،شعری می­تواند روح و روان جامعه را تسکین دهد که با سبک زندگی و شیوه ی زیست مندی و جامعه هدف این اجتماع کلافی عمیق وبافتی عجین خورده است.درجوامع پسا صنعتی که صنعت به عنوان یک اصل حرف اول را درمعادلات سیاسی و مطالبات فرهنگی و حتا ادبی – هنری می­زند شعرنیز همگام و همخوانِ با همین جوامع در حرکت است و براساس مؤلفه های همین جوامع زیست می­کند. زیست شعر یک زیست قابلِ تغییر است ازاین رو که با اوضاع اجتماعی و شرایطِ سیاسی و صنعتی جهان شعر نیز تغییر می­کند و این تغییرابتدا با حضور یافتن واژِگانی جدیدتردرجهان آغاز می­شود.نوآوری درواژِگان زمانی شکل ­می­گیرد که جهان با تحول و انقلابی شرف و شگرف مواجه می­شوند .زبان ِجامعه از واژِگانی تشکیل می­شود که این واژِگان برای بازگوکردن و بازآفرینی مفاهیم اجتماعی درجهت نیل به یک زندگی هدف مند درتلاش و تکاپویند. حیات و ممات جامعه دردست واژِگان است و جهان با تعامل واژِگان به جهانیّت وجهان شمولی خویش پی برده است . جنگِ امروز جنگِ واژِگان و مفاهیم است و هر چه قدر این واژِگان عمیق تر و دامنه دارتر باشند به همان اندازه می­توانند به قلۀ فکرو زبان دردنیا دست یابند.برداشت از این کاشت این است که شعر یک زیست مندی جامع الاطراف دارد که این زیست مندی درهر برهه ای اززمان با کاشته ها و داشته های متفاوت تری خودش را در بطنِ جامعه نمایان می­کند. درواقع شعر تابع سلایق فردی و علایق اجتماعی مردم است و با تأسی از این سلایق درمسیر جامعه طی طریق می­کند. می­توان گفت نوعی فرهنگ وابستگی قابلِ توجه و التفات فی مابین شعر و جامعه رقم خورده که این فرهنگ وابستگی ریشه درازمنه های دیرین جهان دارد و تا به امروز نیز این روال در رویه هایی مجزاتر نیز خودش را برجسته و مبرهن نموده است . شعر مالِ جامعه است و جامعه مختصِ به شعر می­باشد و شعر بی جامعه و جامعۀ بدون شعر حرفی معقول و سخنی مقبول نیست اما مهم ترین موضوع می­تواند شعر ِبعد از شاعر باشد که این ژانر شعری درواقع راه های دیگری را با کاربست هایی متفاوت تر دربطن جامعه از برای نیل به رهیافت ها و دریافت هایی تازه تر را تجربه می­کند. شاعر شعر را برای جامعه می­سُراید و جامعه نیز شعر را دربافت زبانی و ساخت های مکانی متعدد درهمین جامعه به نمایش و بایش­می­گذارد وچه بسا اشعاری که با گونه های زبانی دیگری توسط مردم رد و بدل شده و درقالب هایی ساده­تر با زبان و بیانی مردمی تر به زیست مندی خود ادامه می­دهند.