موهبت الهی یا نفرین منابع؟

مروری بر نفت و اقتصاد بدون نفتمرتضی عبدی، کارشناسی، مهندسی مکانیک، دانشگاه صنعتی شریفاز اواسط دهه‌ی 1950 میلادی، نفت به عنوان مهم‌ترین منبع انرژی جهان شناخته شده و منشا حیات اقتصادهای بزرگ و صنعتی به شمار می‌رود. امروزه فراورده‌های نفتی زیربنای جامعه‌ی نوین را تشکیل می‌دهند؛ تأمین انرژی برای صنعت برق، گرمایش خانه‌ها و تأمین سوخت خودروها و هواپیماها برای حمل کالاها و مردم در سراسر جهان، تنها گوشه‌ای از اهمیت نفت و فراورده‌های نفتی را در زندگی روزمره نشان می‌دهند. طبق نتیجه‌ی تحقیقی که در سال 2015 انجام شد، حدود 97 درصد از تقاضای بخش حمل‌ونقل انگلیس مرتبط با نفت و فراورده‌های نفتی است. علاوه بر این، وجود نفت در زندگی ما، برای تولید بسیاری از ملزومات روزمره، لازم و ضروری است[1]. باتوجه به اهمیت انکارناپذیر نفت در جوامع صنعتی، این طلای سیاه برای کشورهایی که دارای ذخایر نفت کافی هستند، نقش یک منبع درآمد ارزشمند را بازی می‌کند. جای تعجب نیست که رویدادهایی همچون ناآرامی در مناطق نفت خیز، اکتشافات جدید در میدان‌های نفتی و پیشرفت در فناوری استخراج عمیقاً بر صنعت نفت تأثیر می گذارد.کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس، به واسطه‌ی موقعیت جغرافیایی مناسب، از ذخایر نفت خام فراوان برخوردار هستند. بر اساس آمار منتشر شده از سوی اوپک(1) در سال 2019، در میان کشورهای عضو این سازمان جهانی، کشورهای ونزوئلا، عربستان سعودی و ایران به ترتیب دارای بیشترین ذخایر نفت خام هستند[2]. عده‌ای وجود ذخایر فراوان نفت خام در ایران را موهبت الهی می‌دانند و بر این باورند که اداره‌ی کشور بدون وجود این طلای سیاه غیرممکن و محکوم به شکست است. عده‌ای دیگر عقیده دارند وجود این ذخایر غنی موجب کاهش تمایل به تولید غیرنفتی شده که این کاهش در درازمدت، عامل عدم رشد صنعت و اتکای اقتصاد به نفت خواهد شد. باتوجه به عوامل خارجی متعدد که تعیین‌کننده‌ی قیمت نفت هستند، اقتصادهای نفتی همواره در معرض تهدیدات جدی قرار دارند و نسبت به تهدیدات موجود، بسیار آسیب‌پذیرند. بیماری هلندی(2) ایران، در دهه‌ی پنجاه، یکی از عواقب ناگوار اتکای اقتصاد به نفت و خام‌فروشی است.عده‌ای وجود ذخایر فراوان نفت خام در ایران را موهبت الهی می‌دانند و بر این باورند که اداره‌ی کشور بدون وجود این طلای سیاه غیرممکن و محکوم به شکست است. عده‌ای دیگر عقیده دارند وجود این ذخایر غنی موجب کاهش تمایل به تولید شده که این کاهش تمایل در درازمدت عامل عدم رشد صنعت و اتکای اقتصاد به نفت خواهد شد.خام‌فروشی همواره به عنوان یک مشکل در اقتصاد ایران و سایر کشورهای نفت‌خیز شناخته می‌شود. دولت‌های مختلف همواره وعده‌هایی برای رفع این مشکل می‌دادند که هرگز عملی نشدند. یکی از علل اصلی که باعث شد این وعده‌ها عملی نشوند، قیمت بالای نفت و وجود تقاضای دائمی از سوی سایر کشورها، برای خرید نفت خام ایران و سایر کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس، بوده است. در چند سال اخیر نیاز به گذار از خام‌فروشی بیش از پیش احساس می‌شود. اقتصادهای نفتی خلیج فارس، در بحبوحه سقوط قیمت نفت در سال 2014، تلاش کردند تا اقتصاد خود را متنوع کنند؛ اما به دلیل سقوط قیمت نفت، منابع کافی برای انجام این کار را نداشتند. برای مقابله با این بحران، دولت‌های دچار شده، مجبور به اعمال تدابیر ریاضت اقتصادی شدند و اصلاحاتی انجام دادند؛ که با مخالفت شدید مردم مواجه شد و در صورت ادامه اصلاحات، می‌توانست منجر به نارضایتی‌های مضاعف و بروز بی‌ثباتی‌ در این کشورها شود. با شروع پاندمی کرونا، به دلیل کاهش بی‌سابقه‌ی تقاضا، وضعیت حتی وخیم‌تر از سال‌های قبل نیز شده است. این کاهش تقاضا منجر به سقوط قیمت شد و کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس را مجبور کرد تا وام‌های زیادی بگیرند.برای مثال با استناد به کاهش گسترده‌ی تقاضا برای نفت خام، در اوایل سال 2020، صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرد که درآمد تولیدکنندگان نفت در خاورمیانه و شمال آفریقا، تا پایان سال 2020، با رکود 270 میلیارد دلاری مواجه خواهد شد. البته این رکود و کاهش تقاضا موقتی بود و در اواسط سال 2020، قیمت نفت خام یک ثبات نسبی را تجربه کرد. در نهایت و با شروع سال 2021، قیمت نفت روند صعودی در پیش گرفته و حتی پیش‌بینی می‌شود در آینده‌ی نزدیک مجددا مرز صد دلار را رد کند. در آخر می‌توان اینگونه برداشت کرد که کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس در حال حاضر نگرانی خاصی از سوی کاهش قیمت نفت خام و اتکا به اقتصاد نفتی ندارند. طبق گزارش‌ها اگر قیمت نفت به طور میانگین 55 دلار به ازای هر بشکه باشد، انتظار می‌رود که نفت خام همچنان بزرگترین مشارکت کننده در تولید ناخالص داخلی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس(3) باشد. در این شرایط نفت خام منبع اصلی درآمد دولت و در پی آن، محرک اصلی مالی در دهه‌ی آینده خواهد بود[3].اما در ایران همواره شرایط فروش نفت پیچیده‌تر از سایرکشورهای خاورمیانه بوده است. با روی کار آمدن دونالد ترامپ به عنوان رئیس جمهور آمریکا و پس از اعمال مجدد تحریم‌های ثانویه توسط وی، در نوامبر 2018، که باعث شد چین به عنوان تنها خریدار عمده نفت خام ایران باقی بماند، نیاز به گذر از اقتصاد نفتی بیش از پیش حس می‌شود. این گذار در بخش خصوصی با رونق تولید در حال انجام است. در دهه‌ی گذشته، شرکت‌ها به دنبال صادرات طیف گسترده‌ای از کالاها به بازارهای جهانی بوده‌اند. در سال 2019 تا 2020 ، صادرات غیرنفتی ایران بالغ بر 3/41 میلیارد دلار شد و برای اولین بار در تاریخ معاصر ایران، از صادرات نفتی پیشی گرفت. از این میزان حدود نیمی از صادرات غیر نفتی ایران را کالاهای تولیدی تشکیل داده‌اند؛ به این معنی که کارخانه‌های ایران بیش از دو برابر درآمد سکوهای نفتی ایران در سال گذشته درآمد داشته‌اند. یکی از مهمترین نتایج گذار به اقتصاد غیر نفتی، حمایت از اقتصاد در شرایط بحرانی است؛ برای مثال مطابق آمار منتشر شده از سوی بانک جهانی در محاسبه‌ی تولید ناخالص داخلی(4)، در حالی که بخش درآمد نفتی در سال 2019 تا 2020، کاهش 35 درصدی را تجربه کرده است، بخش تولید تنها 8/1 درصد کاهش داشته و به نوعی در نقش حمایت برای اقتصاد کشور عمل کرده است[4]. این در حالی است که بزرگترین شرکت‌های صنعتی که عمدتاً در اختیار بخش دولتی بودند، سقوط شدیدی را تجربه کردند. بخش‌های خودرو و فولاد، تحت سلطه‌ی شرکت‌های دولتی ناکارآمد، در پی تحریم‌ها و مدیریت‌ نادرست، آسیب زیادی دیده‌اند. در این میان بخش خصوصی تا حد مطلوبی مشکلات شرکت‌های دولتی را جبران کرده است.میانگین قیمت سالانه‌ی نفت خام در اوپک از سال 1960 تا 2021. باتوجه به نوسانات شدید قیمت نفت خام، پایه‌گذاری اقتصاد بر اساس خام‌فروشی می‌تواند منجر به بروز مشکلات متعددی برای اقتصادهای در حال پیشرفت شود.گذار به اقتصاد غیرنفتی یک موقعیت طلایی برای افزایش فرصت‌های شغلی و ایجاد بستر رونق اقتصادی و در پی آن کاهش نرخ بیکاری است. با کاهش خام‌فروشی و تلاش در راستای گسترش صنایع، نیاز کشور به واردات کاهش یافته و سرمایه‌ای که تا به حال برای واردات در نظر گرفته می‌شد، اکنون در بخش تولیدی به کار گرفته خواهد شد. در پی این امر بخش زیادی از هزینه‌های واسطه‌گری وارد چرخه‌ی تولیدی کشور می‌شوند و کمک شایانی به رشد اقتصادی کشور می‌کنند.گذار به اقتصاد غیرنفتی یک موقعیت طلایی برای افزایش فرصت‌های شغلی و ایجاد بستر رونق اقتصادی و در پی آن کاهش نرخ بیکاری است.پاورقی‌ها:(1): Organization of the Petroleum Exporting Countries(2): بیماری هلندی یک اصطلاح اقتصادی برای پیامدهای منفی است، که می تواند ناشی از جهش ارزش پول یک کشور باشد. این امر در درجه اول با کشف یا بهره برداری از یک منبع طبیعی ارزشمند و پیامدهای غیر منتظره‌ای که چنین کشفی می تواند بر اقتصاد کلی یک کشور داشته باشد، همراه است.(3): شورایی که متشکل از شش کشور بحرین، کویت، قطر، عمان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی است. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس اهداف اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مشترکی را دنبال می‌کنند. این شورا به اختصار GCCخوانده می‌شود.(4): GDPمراجع:[1]: Oil & Gas in UK, Economic Report, 2015[2]: OPEC Annual Statistical Bulletin, 2019[3]: Can The Middle East Survive Without Oil?, Irina Slav, 2021[4]: It’s manufacturing that’s giving Iran a lifeline, not oil, Esfandyar Batmanghelidj, 2020برای ورود به کانال پیام‌‎رسان تلگرام ماه‎‌نامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.