امیدها و ناامیدی های انسان عاصی ایران امروز

در سال‌های اخیر شاهد سربرآوردن چهره‌ی "انسانِ عاصی" در جامعه‌ی ایران هستیم. انسانی که به تعبیر آلبر کامو در برابر "آنچه که هست"، نه می‌گوید؛ چهره‌ای که علی‌رغم سرکوب در اعتراضات فراگیر 96 بار دیگر بدون وهمی از زندان و مرگ در اعتراض‌های 98 به خیابان آمد و کشته شد. زیرا عصیانگر ترجیح می‌دهد ایستاده بمیرد تا اینکه زانوزده زندگی کند. این اعتراض‌ها که بعدها "جنبش‌های بی‌رأس" خوانده شدند اگرچه در آغاز واکنشی به بحران‌های اقتصادی بودند اما در وهله بعد متوجه ساختار سیاسی شدند؛ آنها همزمان در برابر واقعیت اقتصادی و سیاسی که زیست روزمره آنها را مختل ساخته بود، سر به شورش برداشتند. این عصیان در واقع واکنش به وضعیتی بود که در پایمال کردن حق و حتی فراتر از این هستی انسان ایرانی زیاده‌روی کرده بود تا آنجا که او را در جایگاه انتخاب بین هیچ یا همه چیز قرار داده بود. این البته مشخصه‌ی شورش فرودستان و حاشیه‌نشینانی بود که به دلیل غیبت میانجی‌های اجتماعی کارآمد، ناگزیر بدون هیچ واسطه‌ای مداخله‌ی مستقیم برای ایجاد تغییر در وضعیت موجود را انتخاب کردند.این انسان عاصی در موقعیتِ پارادوکسیکالِ امید و ناامیدی قرار دارد: از یک سو از "آنچه هست"، ناامید است زیرا واقعیت موجود با نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌های عمیق و بنیادین‌اش جز در جهت تباهی او حرکت نکرده است. از سوی دیگر عصیان او نشان می‌دهد که به تغییر آنچه هست در راستای "آنچه باید باشد"، امیدوار است؛ در غیر این صورت عصیان و اعتراض معنایی نداشت. اما بر اساس تحلیل شعارهای اعترضات 96 و 98 می‌توان گفت "آنچه باید باشد" این فرودستان عاصی بیشتر وجهی سلبی دارد تا ایجابی و از این جهت بیشتر نوعی "آنچه نباید باشد" است. جنبش بی‌رأس‌ها، آلترناتیو ایجابی برای وضعیتی که در برابر آن عصیان می‌کند، ندارد. همین امر سبب می‌شود که آنها صرفاً به نیروهای نافی وضعیت موجود تبدیل شوند که گاه این خصلت خود را در تخریب و ویرانی "آنچه هست" نمایش می‌دهد؛ یعنی تخریب آنچه که تصور می‌شود به ساختاری تعلق دارد که زندگی آنها را به بن‌بست کشانده است. از این جهت جنبش بی‌رأس‌ها اگرچه به امید تغییر برمی‌خیزد اما به نحو بالقوه‌ای جنبشی ناامید است زیرا در شرایط نبود آلترناتیو ایجابی، نیروهای مدنیِ رها شده قادر نخواهند بود حیات سیاسی-اجتماعی نوینی را ایجاد کنند. در نتیجه جنبشِ بی‌رأس‌ها به اعتراضی بی‌فراجام بدل می‌شود که در وضعیت انسداد سیاسی، در دام سرکوب و زوال می‌افتد. حاصل این شرایط جز ناامیدی مضاعف انسان عاصی و رادیکالیزه شدن اعترض‌ها نیست؛ اعتراض‌هایی که تنها خشونت رادیکال را راه‌حل برون‌رفت از بحران‌ها قلمداد خواهند کرد که می‌تواند جامعه را تا مرز فروپاشی اجتماعی برکشاند. جامعه‌ای که مدام جنبشی باشد و فاصله اعتراض‌هایش کمتر و کمتر شود در بلندمدت فرسوده خواهد شد مگر اینکه جنبش اعتراضی تمهیداتی برای به ثمر رسیدن مطالبات‌اش بیندیشد. انسان عاصی امروز تنها در صورتی می‌تواند از چرخه‌ی اعتراض-سرکوب، رهایی یابد که عصیان‌گر در معنای آلبر کامویی آن باشد یعنی موجود آگاهی که در پیوند با "دیگری" برای مطالبه حقوق خویش اعتراض می‌کند. این امر الزاماتی دارد که یکی از آنها شناخت مکانیسم‌های تولید و بازتولید انسان عاصی است.بدون تردید ناکارآمدهای ساختار اقتصادی که به استثمار زیست روزمره‌ی فرودستان منجر شده در سربرآوردن انسان عاصی نقش موثری داشته است؛ چنانچه اکثر خرده اعتراض‌ها و اعتراض‌های فراگیر طی این چند سال، در وهله‌ی اول اعتراضی اقتصادی بوده‌اند؛ از اعتراضات کارگران هفت تپه گرفته تا اعتراضات 98 بر اثر گرانی بنزین. اما یک علت مهم دیگر که در اعتراضات نیز تجسم یافته، مسئله انسداد سیاسی و دموکراسی ناقص است. در جامعه‌ای که سازوکارهای دموکراسی معیوب نیست و میانجی‌های مشارکت مردم با ممانعت و محدودیت رو به رو نیستند، تغییرات در درون ساختار سیاسی و از معبرهایی رخ می‌دهد که خود آن فراهم کرده است. اما در یک دموکراسی ناقص که سویه‌ای اقتدارگرا دارد و میانجی‌هایی که بتوانند مطالبه اکثریت را به اقلیت برساند، وجود ندارند تغییرات علیه ساختار سیاسی و به شکل اعتراض‌های توده‌ای رخ می‌دهند. بنابراین باید توجه داشت یک ریشه‌ی ناامیدی‌ انسان عاصی، دموکراسی ناقص است که او را وامی‌دارد علیه آنچه هست، طغیان کند زیرا در شرایط فقدان واسطه‌های سیاسی امکان و امید تغییر از مجرای قانونی و رسمی وجود ندارد.کارل مانهایم در تحلیل بحران‌های دموکراسی در دوران مدرن تأکید می‌کند، ظهور جنبش‌های توده‌ای نتیجه‌ی ناکارآمدی ساختار سیاسی در فراهم آوردن زمینه‌ای است که واحدهای اجتماعی بتوانند در امر سیاست مداخله کنند. به زعم او در جوامع پیشادموکراتیک که حکومت‌های پادشاهی و خودکامه مسلط بودند، اراده اجتماعی از انبوه اراده‌های افراد به مثابه اتم‌های جامعه شکل نمی‌گرفت، بلکه با اراده قهار پادشاه تعیین می‌شد. در حالی که در جوامع دموکراتیک، یک اصل بنیادین دموکراسی این است که همه افراد به عنوان واقعیت زنده برای تحقق اراده اجتماعی فراخوانده میشوند. به عبارت دیگر اساس دموکراسی مبتنی بر به رسمیت شناختن استقلال فرد و تثبیت حیات فردی است. مانهایم یک بحران دموکراسی را در همین اصل جستجو می‌کند. به زعم او از آنجا که دموکراسی امکان برون‌ریزی نیروهای حیاتی را فراهم می‌آورد، می‌تواند مولد آنارشیسم در معنای منفی آن باشد. زیرا در دموکراسی برخلاف دیگر اشکال نظام سیاسی، به نحو ارادی مداخله فرد به رسمیت شناخته شده اما به شکل پارادوکسیکالی اگر افراد بخواهند با تکیه بر این حق مدام در فرایند تصمیم‌گیری‌های سیاسی مداخله کنند نتیجه آن چیزی جز هرج و مرج نخواهد بود. به همین دلیل مانهایم تصریح می‌کند یک دموکراسی سالم دربرگیرنده برخی مکانیسم‌های خودمحدودسازی است. به این معنا که نهادهای میانجی بین جامعه مدنی و سیاسی به وجود می‌آید که به افراد این توانایی را می‌دهد تا به تصمیم‌های سیاسی از پایین شکل دهند. به زعم او اگر جوامع دموکراتیک از این خصلت خود فاصله بگیرند و وجهی اقتدارگرا پیدا کنند و به نیروهای اجتماعی اجازه آمدن به سطح آگاهی و به رسمیت شناخته شدن ندهند، در این صورت خیزش‌های توده‌ای آغاز خواهد شد. زیرا باید در نظر داشت سرکوب این نیروهای بالقوه و پنهان کردن آنها در سطوح زیرین باعث نخواهد شد که این نیروها از بین بروند بلکه سبب می‌شود که در یک انفجار ناگهانی بیرون بزنند. مانهایم تصریح می‌کند هر قدر مشارکت ِ جامعه مدنی کاهش پیدا کند جامعه توده‌وار خواهد شد و جامعه‌ی توده‌وار باید منتظر جنبش‌های اعتراضی ناگهانی و فراگیر باشد. برای اینکه جامعه توده‌وار نشود می‌بایست مجامع کوچک متعددی ایجاد شود که به همه افراد امکان و فرصت مشارکت بدهد.با در نظر داشتن منطق بحث مانهایم، تا حدی روشن می‌شود که به چه دلیل جامعه ایران هر چه بیشتر خصلتی توده‌وار پیدا می‌کند. دموکراسی ناقص در کنار انسداد سیاسی و سرکوب مدام اعتراض‌ها یکی از بسترهایی است که جامعه‌‌ی جنبشی را بازتولید و رادیکالیزه می‌کند. در شرایطی که ساختار سیاسی به نحو ارادی در جهت بیرون‌ریزی نیروهای اجتماعی خویش حرکت نمی‌کند، نیروها از نهادهای میانجی ناامید می‌شوند و مداخله بی‌میانجی را انتخاب می‌کنند و این لحظه است که از دل دموکراسی ناقص، آنارشیسم زاده می‌شود. این مسئله خود را در بی‌رأس بودن جنبش‌های اعتراضی اخیر(96 و 98) به روشنی نشان می‌دهد؛ یعنی نیروهایی که مرجعیت اجتماعی هیچ رأسی را برنمی‌تابند زیرا ساختار سیاسی در جهت سلب اراده‌مندی آنها حرکت کرده است. فقدان خرده اجتماع‌های دموکراتیک یا عدم کارآمدی آنها در سربرآوردن جنبش فرودستان بی‌رأس نقش جدی دارد. اما آیا جنبش اعتراضی بی‌رأس‌ها بحران‌زا و مایه ناامیدی است؟کارل مانهایم تصریح می‌کند فرایند آزاد شدن نیروهای حیاتی که استقلال و فردیت برای آنها مرکزیت دارد، یک نشانه جوامع مدرن در قیاس با جوامع اولیه‌ای است که هستی فرد در آن به رسمیت شناخته نمی‌شد و در وجدان جمعی به محاق می‌رفت. این انسان فردگرای مستقل که حکم اتم‌های سازنده جوامع دموکراتیک را دارد از یک سو می‌تواند منشأ بحران هرج و مرج باشد و از سوی دیگر یک میانجی مهم تحقق دموکراسی مشارکتی است. اگر جوامع دموکراتیک، نهادهای میانجی کارآمدی ایجاد کنند، می‌توانند از نیروهای اجتماعی مستقل و فردیت‌یافته در جهت استقرار دموکراسی کامل استفاده کنند در غیر این صورت این نیروها فروپاشی اجتماعی را رقم خواهند زد. بر این مبنا باید توجه داشت انسان عاصی ایران امروز موقعیت دو لبه‌ای دارد: می‌تواند مایه امید و ناامیدی باشد، می‌تواند میانجی دستیابی به دموکراسی رادیکال یا پوپولیسم و فاشیسم باشد، می‌تواند دموکراسی مشارکتی یا ارتجاع را رقم بزند. اما چگونه می‌توان بین این دوگانگی‌ها به سمت امید، تحقق دموکراسی رادیکال و مشارکتی حرکت کرد؟ساختار سیاسی در انتخابات اخیر نشان داد واهمه‌ای از عدم مشارکت جامعه‌ی مدنی ندارد و در پی آن نیست که سازوکارهایی برای تعدیل دموکراسی ناقص بیندیشد. پس در این شرایط آیا باید سرنوشت محتوم جامعه‌ی توده‌وار را پذیرفت؟ در پاسخ باید گفت ناامیدی از ساختار سیاسی سبب می‌شود که توجه به نقش جامعه‌ی مدنی در پیشبرد فرایند دموکراتیزاسیون معطوف شود. در شرایط کنونی جامعه‌ی مدنی نقطه‌ی امیدی است که با تمهیداتی می‌تواند بدل به نیروی محرکه گذار از دموکراسی ناقص به دموکراسی مشارکتی شود. آنچه که جامعه مدنی می‌بایست برای تحقق آن اقدام کند، ایجاد نوعی "جبهه دموکراتیک" است که تمامی نیروهای اجتماعی مؤثر در آن مشارکت داشته باشند. در شرایطی که جامعه‌ی مدنی به واسطه‌ی انسداد سیاسی از مشارکت بازمانده است تنها با تشکیل چنین جبهه‌ی دموکراتیکی امکان احیای حیات آن میسر می‌شود. نیروهای اجتماعی-سیاسی باید از انزوای جزیره‌وار خویش بیرون آیند زیرا تنها در پیوند با دیگری امکان بهبود شرایط را خواهند داشت. تجزیه شدن جامعه‌ی مدنی به جزیره‌هایِ درخود تا حدی نتیجه‌ی انسداد سیاسی است و هر قدر که به هم‌پیوستگی این جزیره‌ها به تعویق افتد، انسداد سیاسی بازتولید خواهد شد.ایجاد جبهه‌ی دموکراتیک به معنای ایجاد رأس برای جنبش بی‌رأس‌ها نیست؛ اساساً با توجه به اصل به رسمیت شناختن استقلال و فردیت افراد به عنوان یک اصل بنیادین دموکراسی نمی‌توان ایدئولوژی گروه خاصی را مبنای ایجاد جبهه دموکراتیک قرار داد زیرا در دام تقلیل‌گرایی و اعمال دیکتاتوری ایده‌ها خواهیم افتاد. اینجاست که توجه به اصل دیگر دموکراسی مشارکتی اهمیت پیدا می‌کند یعنی: اصل گفتگو. کارل اشمیت، بحث آزاد را بنیان دموکراسی می‌داند. در بحث آزاد همه افراد در جایگاهِ برابری برای گفتگو قرار دارند و پذیرش مبتنی بر اقناع است و نه تحمیل. به عبارت دیگر فرض بر این است که عناصری از یک خرد جمعی در ذهن همه افراد وجود دارد که در صورت برخورد اذهان می‌توان به یک نتیجه معقول و خردمندانه دست یافت. بر این مبنا نیروهای اجتماعی مختلف برای انسجام یافتن جبهه دموکراتیک و به اجماع رسیدن بر سر اهداف مشترک می‌بایست به گفتگو با یکدیگر بنشینند. ایده‌آل‌های دموکراتیک از مجرای گفتگو می‌بایست تعیین شوند زیرا در غیر این صورت همبستگی نیروهای اجتماعی مختلف با ممانعت رو به رو خواهد شد. به زعم مانهایم در دوره پیشادموکراتیک ایمان آوردن و روشنگری و نه گفتگو مبنای اجماع همگانی است. در حالی که در دموکراسی مشارکتی دیگر نمی‌توان از شاه-فیلسوف در مقام روشنگر سخن به میان آورد و این تنها گفتگوی جمعی است که در تعیین اهداف و ایده‌آل‌ها مشروعیت دارد و نه هیچ مرجعیت دیگری.ایجاد جبهه‌ی دموکراتیک با تکیه بر اصل گفتگوی جمعی به منظور بازیابی حیات جامعه مدنی در واقع نوعی تجدید نظر در شکل رایج سیاست‌ورزی در جامعه ایران است. این تجدید نظر در سیاست‌ورزی ضرورتی بنیادی برای اجتناب از افتادن در دام جامعه‌ی توده‌وار، پوپولیسم و ارتجاع است. در این شکل نوین سیاست‌ورزی که جامعه مدنی مرکزیت دارد و نه نظام سیاسی، اصل گفتگو فراخوانی به مشارکت در ساختن حیات سیاسی است که عملاً با انسداد و سرکوب به محاق رفته است. اصل گفتگو مستلزم اصل بنیانی دیگری است که مشخصه سیاست‌ورزی دموکراتیک از پایین به بالا محسوب می‌شود و در نبود آن امکان ایجاد جبهه دموکراتیک وجود نخواهد داشت و آن اصل مسئولیت است. آنچه که کارل مانهایم از آن تحت عنوان "مسئولیت مشترک" یاد می‌کند بدین معنا است افرادی که ضمن گفتگو به اجماع بر سر اهدافی رسیده‌اند همه به نحو یکسانی در برابر نتایج آن مسئول هستند. در دموکراسی مشارکتی برخلاف نظام‌های اقتدارگرا همه افراد در برابر "آنچه هست" مسئولند نه بخشی از نخبگان سیاسی. در واقع اگر نظام‌های دموکراتیک مشارکت همه افراد را به عنوان یک اصل پذیرفته‌اند این امر به تبع پذیرش مسئولیت مشترک از جانب افراد را می‌طلبد. به زعم مانهایم در دوره پیشادموکراتیک در یک حکومت خودکامه اگر بحرانی رخ می‌داد پادشاه را عزل می‌کردند زیرا در این شیوه حکمرانی مسئولیت در یک نقطه جمع می‌شد اما در جوامع دموکراتیک مسئولیت همه افراد به رسمیت شناخته می‌شود. در نتیجه بحران‌های دموکراسی تنها متوجه نخبگان در چهره‌های مختلف نیست بلکه متوجه جامعه‌ی مدنی نیز هست. بر این اساس بنیاد سیاست‌ورزی جبهه دموکراتیک که ائتلافی از نیروهای اجتماعی مختلف است بر تفویض مسئولیت به دیگری قرار ندارد. هیچ رأسی که مسئولیت ساختن حیات سیاسی نوین به او واگذار شود وجود ندارد بلکه جامعه مدنی باید به این خودآگاهی دست یابد که کنشگری و مشارکت فعالانه او یک تمهید مهم برای گذر از بحران‌هایی محسوب می‌شود که حیات آن را به چالش کشیده است.تأکید بر تشکیل جبهه‌ی دموکراتیک با محوریت دو اصل گفتگو و مسئولیت، سازوکار مهمی برای اجتناب از فاشیسم است؛ زیرا در شرایطی که مسئولیت به همه افراد تفویض شده امکان سربرآوردن پیشوا وجود ندارد. جبهه دموکراتیک، شخصیت اقتدارطلبی را که آدورنو از آن بحث می‌کند، تولید و بازتولید نمی‌نماید و راه را برای استقرار دموکراسی مشارکتی هموار می‌سازد. جبهه دموکراتیک می‌تواند به عنوان میانجی عمل کند که هنجارهای عام مورد پذیرش همگان را تعیین و به تبع استراتژی‌های کنشگری متناسب با آن را تعریف کند. اگر جامعه‌ی مدنی بدین واسطه قادر شود حیات رو به زوال خود را زنده کند، می‌تواند به قدرتی تعیین‌کننده در مصاف با جامعه‌ی سیاسی بدل گردد؛ می‌تواند میدان سیاست را تصرف کند و طرح خویش را بر آن بیفکند. در این شرایط امید به شکل دیگری از بودن می‌تواند سربزند اما چنانچه جامعه‌ی مدنی به انفعالی که بر آن تحمیل شده تن دهد و ضرورت بازیابی خود را جدی تلقی نکند آنگاه جامعه توده‌وار و انسداد سیاسی دست به دست هم خواهند داد و در بلندمدت فروپاشی اجتماعی را رقم خواهند زد. باید توجه در شرایط فروپاشی اجتماعی نه اپوزیسیون و نه پوزیسیون برنده میدان نخواهند بود؛ در این هنگامه ناامیدی بر سر همگان خیمه خواهد زد و توفان فجایع همه را خواهد بلعید.