جامعه شناسی تصوف

معمولا گفته می‌شود که تصوف در ایران کاملا جدای از اسلام و عقاید سامی (یهودیت و مسیحیت) است و بیشتر ریشه در فلسفه‌ی نوافلاطونی دارد. مثلا برای ما جالب است که در ادبیات تصوف یک روش تفسیر خاصی از آیات قرآن وجود دارد که با روش‌های معمول و مرسوم، و با عقل‌گرایی خاص اعراب در توجه به زندگی عملی و نه موضوعات ذهنی به کلی متفاوت است. نه فقط از لحاظ محتوا بلکه در فرم تفسیر هم صوفیان و عرفا بیشتر از آنکه اسلامی فکر کنند تنها درصدد آن هستند که عقاید عرفانی خود را با دستاویز قرار دادن تعالیم اسلامی رواج دهند و حتی در مواردی به عمد، یک آیه یا روایت را در جهتی خلاف واقع و مطابق میل خود تفسیر می‌کنند. لذا درست گفته‌اند که تصوف به لحاظ اعتقادی یک انحراف از اسلام است.اما واقعیت این است که فلوطین که بانی فلسفه‌ی نوافلاطونی است خودش تحت تاثیر عقاید ایرانیان باستان بود و در زمان شاپور اول ساسانی به ایران آمده بود و پس از او شاگردان و پیروانش نیز به ایران آمدند. این عقاید ایران باستان که از آن به طور کلی با نام فلسفه‌ی «اشراق» یاد می‌شود در دوره‌ی اسلامی همچنان تداوم پیدا کرد. حتی شاید آن وجوهی از تعالیم اسلامی که جنبه‌ی عرفانی و اشراقی دارد، و نیز عقاید شبه عرفانی در هندوستان، خود تحت تاثیر همین عقاید باستانی ایرانیان بوده باشد که بعد از تحت تعقیب قرار گرفتن «مزدکیان» در هندوستان و جزیره العرب پراکنده گردید. یا به لحاظ همریشه بودن فلسفه‌ی ایران و هند شاید بتوان به طور کلی آن را نوعی از طرز تفکر «آریایی» تلقی نمود. لذا به طور کلی می‌توان اینطور نتیجه گرفت که تصوف ادامه‌ی همان حکمت باستانی سرزمین ایران است.اما باید دانست که روابط پیچیده‌ای به لحاظ جامعه‌شناسی میان نفوذ و گسترش عقاید عرفانی با شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه‌ی ایران برقرار است. جنبش‌های اجتماعی چه در زمان ساسانیان (پیروان مانی و مزدک) و چه پس از تسلط اسلام بر ایران (شعوبیه، قرمطیان، زنگیان، خرمدینان، شیعیان، سربداران، نهضت حسن صباح و غیره) رابطه‌ی عمیقی با عقاید غیررسمی و غیرحکومتی دارند که در زمان ساسانیان «مانی» و در زمان‌های پس از اسلام اشخاصی چون «ابوسعید جنابی» یا مقنع و علی محمد برقعی (رهبر قیام زنج یا زنگیان) آن را نمایندگی می‌کردند.در هر دوره‌ای تفکر رسمی که مورد قبول خلافت و دستگاه قدرت است از سوی فقها و روحانیون ارائه می‌شود، در حالیکه تفکر غیررسمی که می‌تواند توجه توده‌ها (مثلا کشاورزانی که مورد ظلم قرار گرفته‌اند) را جلب کند، تفکر صوفیانه است. منصور حلاج پیروان زیادی از میان توده‌ها داشت و کسانی که او را تکفیر کردند همگی از فقهای طراز اول بودند: اکثریت فقهای ظاهریه و مالکی، برخی از فقهای حنبلی و شافعی، و اکثر فقهای اخباریون شیعه. به طور خلاصه، مذهب رسمی نماینده‌ی منافع اشراف و زمینداران و مذاهب غیررسمی نماینده‌ی توده‌های مردم غیرعرب بوده است. حتی شاید بتوان ارادت صوفیان به امامان شیعه را از همین ناحیه دانست. برای مثال از امام علی و یار وفادار او اویس قرنی به عنوان نخستین صوفیان نام برده می‌شود و عطار دو فصل ابتدا و انتهای کتاب خود تذکره الاولیاء را به امامان باقر و صادق اختصاص داده است.در تمامی این دوران‌ها تا پیش از افول و رخوت تمدن اسلام در هنگامه‌ی حمله‌ی مغول، تصوف نماینده‌ی طغیان تفکر ایرانی علیه تفکر عربی است که ایرانی‌ها را موالی و برده (در زمان امویان) و رعیت خراج گزار (عباسیان) می‌داند. لذا صحبت از تصوف و به خصوص عرفای نخستین مثل منصور حلاج، برخلاف چیزی که هزار سال است دائم تکرار می‌شود، صحبت از اعتقادات و عشق الهی و وحدت وجود و عرفان و مسائل درونی و فردی نیست، بلکه تصوف در ذات خودش همواره نوعی کنش اجتماعی بوده. هر چند که این کنش اجتماعی نهایتا از قرن شش۰هفت دچار سرخوردگی می‌شود و به نوعی محافظه کاری و آشتی با مذهب می‌رسد. از اینجا به بعد است که دیگر کسی مثل منصور حلاج، شیخ شهید شهاب الدین سهروردی و عین القضات همدانی به طرز فجیع و عبرت آموزی به حکم فقها و متشرعین اعدام نمی‌شود و شریعت (که همواره مدافع قدرت و سلطنت بوده) و تصوف با یکدیگر آشتی می‌کنند. مثال خوبش شاهان صوفی پرور صفوی است و دانشمندان و مراجع دینی نزدیک به درگاه آنان نظیر شیخ بهایی و ملاصدرا.لذا توجه داشتن به پیش زمینه‌های اجتماعی تصوف می‌تواند ما را در شناخت بهتر آن، خارج از حرف‌های تکراری و خسته کننده در کتاب‌های عرفانی که هزار سال است دارند می‌زنند یاری کند. این حرف‌ها صرفا نظری و فلسفی هستند و به زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و اقتصادی تصوف و عرفان هیچ توجهی ندارند.پس از رحلت پیامبر بزرگوار اسلام مسلمانان بر سر مساله‌ی خلافت و جانشینی به سه دسته تقسیم شدند. خوارج جمهوری خواه که مدافع دموکراسی بودند می‌گفتند خلیفه باید از میان شایسته ترین مسلمانان انتخاب شود، شیعیان (مشابه تفکر ایرانیان باستان) تمایلات سلطنت طلبانه داشتند و خلافت (بعدا امامت) را حق مسلم خاندان پیامبر می‌دانستند و اهل سنت که جانشینی را بر اساس سنت‌های سابقه دار عرب (بیعت سران قبایل) تصور می‌نمودند. یک دلیل دیگر تمایل ایرانیان به تشیع، جدای از آنکه امامان شیعه مخالف دستگاه ظلم و بیعدالتی بودند و از دستگاه حاکم و مذهب رسمی نیز کاملا مجزا بودند، همین وراثتی بودن امامت است و به عنوان مثال ابومسلم خراسانی ابتدا با امام صادق برای خلافت تماس گرفت. دلیل سوم نیز مجددا مختص جامعه‌ی ایران است. ایرانی‌ها همواره به فکر یک منجی مذهبی هستند، یعنی انتخاب یک نفر به عنوان برگزیده تا بتوانند حول او جمع شوند و اتحاد پیدا کنند. اما این اتحاد ظاهرا هیچگاه به نتیجه نرسید زیرا بدنه‌ی اصلی این جنبش‌ها دهقانان روستایی بودند که در جغرافیای گسترده‌ی ایران پراکنده بودند و هیچ نظام ایدئولوژیک خاصی آنها را به هم متصل نمی‌کرد. تصوف اینجا بود که تازه داشت شکل می‌گرفت تا مبنای ایدئولوژیک لازم را ایجاد کند. موفق ترین این جنبش‌‌ها که قرمطیان و زنگیان بودند هر کدام در نقطه‌ای از ایران توانستند به یک حکومت محلی برسند که کاملا در تعارض با عقاید رسمی قرار داشته است. روسای این جنبش‌ها عقیده‌ی مشخصی نداشتند و در کتب تاریخی چیزی ما بین تشیع، زرتشتی‌گری و الحاد به آنها نسبت داده شده است. همچنین اینها همانند قیام مزدک معتقد به یک نظام اشتراکی و برابری کمونیستی بودند که بهشت را برخلاف روحانیون رسمی نه به آن دنیا بلکه در همین دنیا وعده میدادند و خدا را نه در آسمان بلکه در انسان می‌دیدند (انا الحق). اولین صوفیان سرشناس مانند منصور حلاج خود از میان همین جنبش‌ها برخاستند.