هارداییخ (یا کجا هستیم؟!)

بهترین زمانها و بدترین زمانها بود. عصر حکمت و دانش بود. عصر دیوانگی و جهالت بود. روزگار ایمان و اعتقاد بود. روزگار بی ایمانی و بی باوری بود. فصل روشنایی و نور بود. فصل تاریکی و سیاهی بود. بهار امید بود. خزان نومیدی بود. ما هرچه میخواستیم درمقابل خود داشتیم. ما هیچ چیز در مقابل خود نداشتیم. همه با هم به سوی بهشت کامرانی روانه بودیم. همه با هم مستقیماً راه معکوس را می پیمودیم- الغرض این دوره به قدری شبیه همه دورة های دیگر تاریخ بود، که بسیاری ها اصرار داشتند که هنگام قیاس آن با دیگر روزگاران، خوب یا بد، زمانه خود را با صفت «ترین» ارزیابی کنند؛ با بهترین ها و یا با بدترین ها، بی آنکه به حد وسطی قائل باشند. چارلز دیکنز- داستان دو شهرگذشته، ولو پر از رنج و مصیبت، گذشته است، و «رنج» هرگز با فراخوانی گذشته های پررنج تر، تخفیف نمی یابد.در بهترین زمان ها هستیم...علیرغم چالش های کوچک و بزرگی که زندگی انسان را، در همسایگی فضازمان فعلی احاطه کرده اند، زندگی بشر در طول هیچ دوره ای از تاریخ بهتر از امروز نبوده است. شیب کیفیت زیست انسانی، به باور من، از همان ابتدا مثبت بوده است، و صرفنظر از نوسانات اجتناب ناپذیری که در طول تاریخ با آن روبرو شده است، برای هزاران سال، با شیبی ملایم و ناملموس، وبرای چند سده اخیر با شیبی تند و تصورناپذیر ارتقا یافته است. نیاز، درد، رنج و مصیبت، ذاتی زیستِ انسانی اند و گمان میکنم همگی بر روی این اصل توافق داریم که کیفیت زندگی بشر، نباید با میزان موفقیت او در پایان دادن به نیازها ، از میان برداشتن درد و ریشه کن کردن رنج سنجیده شود. معیار، میزان توفیق او در کم کردن از کثرت مصایب و کاستن از غلظت رنج هاست، در توانایی او (نه فقط با ذهن، که با ساختن فرصت ها و امکان های حقیقی و با از قوه به فعل در آوردن آنها در دنیای واقع ) برای تولید و توزیع لذت و شادی بیشتر است. و با این سنجه، بشر پیروز شده است، و مهم تر از آن، به سان ورزشکاری که هنوز در ابتدای راه قهرمانی است، همچنان فرصت کسب پیروزی های بیشتر دارد.فکر میکنم برخی از تعابیر در جملات فوق توضیح بیشتری می طلبند: کثرت مصائبی که انسان – از آن زمان که طبیعت نهادن این نام بر آن موجود سرگردان را مجاز بشمارد- با آنها روبرو بوده است به وضوح کمتر شده است. زیست انسانی از تقلای بی وقفه و شبانه روزی برای یافتن خوراک و سیرکردن شکم و تضمین بقا در مواجهه با مخاطرات بیشمار، به کیفیتی تماما متفاوت نائل شده است که در آن، قاطبه انسان ها میتوانند تنها بخشی از وقت در دسترس خود را صرف تامین مایحتاج اولیه زندگی خود کنند و، باقی آن را به انتخاب خود، صرف سرگرم شدن با بازیها کنند. حتی همان مایحتاج ضروری (غذا، مسکن، پوشاک، کار ) نیز امروزه به همان مقدار که برای رفع ضروریات حیات بکار می روند، کارکردهای موازی سلامت، تندرستی و سرگرمی دارند. بشر امروز، غذای بهتر، بیشتر و سالمتری می خورد، از سرما و گرما و باد و باران در امان است، در غارها، یا زیر چوب و پای گل زندگی نمی کند، مدت زمان کمتری کار می کند، و با همان مقدار کار،چه بسی بازدهی بیشتری دارد. از امکانات بیشتری برای حفظ بهداشت و سلامت خود بهره مند است، بر اغلب بیماری ها غلبه می کند، فرزندان خردسال خود را به دلیل فشار کار، مخاطرات محیط یا فقدان سرپناه و غذا از دست نمی دهد، در همسایگی کوچک محل تولد خود محصور نیست و براحتی میتواند هزاران فرسنگ جابه جا شود. خود مالک ماحصل و دسترنجش خویش است و آنچه اندوخته را به زور بازوی زورمندان به یکباره از دست نمی دهد، در برابر زور بازوی بیشتر بی چاره نیست، حقوقی دارد و میتواند از آنها دفاع کند، امیدی به زیستن و اعتمادی به آینده دارد که میتواند برای آن برنامه بریزد، فرصت هایی برای بهبود زیستن خود و فرزندانش دارد و میتواند برای آنها تلاش کند، و بازی ها و سرگرمی های فراوانی برخوردار است که میتواند وقت فراغت خود را صرف آنها کند. در یک کلام،تا حد زیادی بر گرسنگی، سرما، تاریکی، مسافت، بیماری، مشقت جسمی، جنگ و قحطی و توحش انسانهای دیگر و حتی در مواردی بر قلت و خست منابع و خشم و فوران طبیعت چیره شده است. این فهرست را میتوان تا بی نهایت ادامه داد و مظاهر و دستاوردهای تمدن و زندگی مدرن بشری رابر شمرد، اما به گمانم چنین کاری توضیح واضحات باشد. (هرچند گاهی برای تلنگر به کسانی که غرق در همین واضحات، وضوح آنها را از یاد می برند و منکر می شوند، برشمردن مداومشان بی ثمر نیست!) بر این باورم که تنها ذهن هایی آشفته می توانند تمام این دستاوردها را ، که از اجداد شکارگر-جستجوگر دیروزی مان، شهروندان پرادعای آیفون به دست و بازو در باشگاه پروارندهِ امروز را پدید آورده است، انکار کنند یا دست کم گیرند.در بدترین زمانها هستیم...عموما دو نوع واکنش به این مرور کوتاه از تاریخ پیروزمندانه بشر وجود دارد. دسته ای، به گمان نگارنده؛ شوریده سر و آشفته خیال، احتمالا از سر شکم سیری، در دام قیاس های مع الفارغ می افتند، و وقیحانه ادعا می کنند که تفاوتی ایجاد نشده است. هزارسال قبلتر، انسان از فقدان فرزند و همسر خویش در جنگ یا به به زور شمشیر یک راهزن رنج می برده است، و امروز از فقدان او در تصادفات رانندگی! زمانی مرگ در اثر ساده ترین بیماریها در سنین پایین مایه رنج بشری بوده اند، و امروز افسردگی و اضطراب و بیماریهای روانی زمانه مدرن! زمانی غذا کمتر و ساده تر و بی کیفیت تر بوده است، در عوض صفا و صمیمت و مودت جمع شدن تمام خویشان دور یک سفره ساده قوت قلب می بخشیده است؛ زمانی سیر کردن شکم ده ها فرزند و حفظ آنها از گزند بیماریها و مخاطرات سخت بوده، امروز اضطراب تربیت صحیح و ایده آل یک تک فرزند!روزگار ایمان؛ روزگار بی باوریگاه حتی پا فراتر می گذارند و مدعی می شوند که حتی «قدیم» بهتر بوده است. بی خبری و ناآگاهی های سنت، امکان زیستنی آرام و آسوده، ولو در فقر و مضیغه و خرافات، را فراهم می کرده است، و مدرنیته با ربودن ایمان و معنا و برهم زدن نظام ارزشی و معنایی انسان و پمپاژ داده ها و اطلاعات آشفته و بیکران به او، زیستنش را مختل و آسایش و رضایتش را سلب کرده اند. آنان بر این باورند که برآیند لذت و رنج آن بی خبری های توام با مشقت های جسمی بسیار، بر حاصل تفریق رنج های مدرن از لذت های امروزین می چربند. اندیشه هایی که به گمانم بسیار آشفته اند و از اشتباه گرفتن واقعیت سنت،با تصویری امروزین شده و نوستالژیک از آن برمی خیزند.فصل تاریکی و سیاهی ؛ فصل روشنایی و نورقیاس غلظت رنج ها و چگالی دردهای انسانهای دیروزین، با آنچه امروز، احتمالا ناشی از عوارض عبور از چالش های اولیه زیستن و مواجهه با دغدغه هایی مدرن ، درد و رنج نامیده می شود، قیاسی ناثواب است. موانع و محدودیت های زیست آسوده، در قدیم، چنان فراوان و قدرتمند بوده اند، که همچون زنجیرهای زمختی دست و پای او را به جغرافیایی کوچک، تاریخی ایستاده از حرکت و تقدیری تغییرناپذیر از لطمات و صدمات و مصیبت ها گره می زدند و عمر آدمی، بی آنکه امکان هایی دیگر و انتخاب هایی دیگر در اختیارش باشد، به ساییدن آن زنجیرها و مرحم گذاشتن بر زخم های آن می گذشته است. این اوضاع امروزه دگرگون شده است. زنجیرها یک به یک گسسته اند، امکان و انتخاب های بیشتر روز به روز به سان افزونه هایی جدیدتر، زیستنی غنی تر و آزادانه تر را در دسترس قرار داده اند. این آزادی البته عوارضی داشته و دارد. رنج، از میان رفتنی نیست و بشر هرگز از تمرین مهارت همزیستی با آن بی نیاز نخواهد شد (اگر این آرزویی است که منکران پیشرفت و بهبود در سر دارند) اما، و البته امایی مهم، تغییر دادنی است. میتوان، چنان چه توانسته ایم، جنس آن را تغییر داد، از کثرت، و مهم تر، از غلظت و چگالی آن کاست، میتوان تا آنجا که میشود دیوارها و موانع را به عقب هل داد و زمین بازی زندگی را فراخ تر کرد؛ این یعنی امکان های بیشتر، یعنی انتخاب های بیشتر. این یعنی بشر دیگر در برابر هستی، محصور، منفعل، به زنجیرکشیده و محکوم به سرنوشتی کم و بیش از پیش مسلم نیست، بلکه، به فراخی زمین بازی، آزاد است تا خود دستکم بخشی از زیستنی که آرزو می کند را برآورده سازد. این آیا معنایی جز پیشرفت و بهروزی دارد؟آزادی و مسئولیت های برآمده از آن، خود مایه رنج و اسباب اضطراب شده اند و عوارضی پدید آورده اند که گاه، انسان های خسته از این عوارض را، در خاطره های خوش دوران ماقبل آزادی غرق می سازد و به تمنای نوستالژی وامیدارد. پرداختن به این مقوله خود فرصتی مستقل می طلبد، اما نگارنده بر این باور است که، صرفنظر از این نکته که گذار از میدان های ارزشی همواره سخت است و قطب نماهای ذهنی را گیج و پرخطا می کند، رنج ها و عوارض زندگی مدرن هرگز با همتایان دوران سنتی خود قابل مقایسه نیستند. از این نسبی گرایی بیکران باید برحذر بود که تکه پاره شدن در جنگ، عذاب کشیدن از عفونت و گرسنگی، هیزم شکستن برای زمستان، نامه فرستادن برای ارتباط و خانه ساختن از گِل، به همان اندازه سخت و دشوار و رنج آورند که مردن از آلودگی هوا، چاق شدن از چربی، مجبور شدن به مصرف مستمر فلان دارو، یا تعمیر پکیج و سوفاژ و کولر، یا معتاد شدن به اینترنت و زندگی مجازی.نکته دیگر آنکه، برخی از فضیلتها تنها زمانی، به باور نگارنده، براستی فضیلتند که در کنار بدیل های دیگر، برگزیده شده باشند. وفاداری همسری به شوهر خود وقتی حتی یکدیگر را برای یک عمر با هم زیستن انتخاب نکرده اند، اسمش هرچه باشد، رواج فضایل اخلاقی نیست. تبعیت تام و تمام فرزندی از پدر، یا عضوی از طایفه و قبیله، به زور یا به ترس یا به ناآگاهی، حتی اگر به قیمت تباه کردن آمال و آرزوهای شخصی اش باشد، رسمی ستودنی نیست که از میان رفتنش را عارضه زمانه مدرن بنامیم و به سوگش بنشینیم. وقتی تمام بدیل های دیگر، به عمد یا سهو، از کسی سلب می شود، او به ناچار به سیاق تنها بدیل باقی مانده خواهد زیست، بی آنکه انتخابی در کار باشد، و آنجا که انتخابی نباشد، اخلاق معنایی ندارد. در اینجا نیز باید از افتادن در دام نسبی گرایی مفرط پرهیز کنیم، پاره ای مناسبات قدیم، نه با معیار اخلاق فضیلت گرا و نه بارویکردی فایده گرایانه از آن، ستودنی و پذیرفتنی نیستند و باید شکسته شوند، ولو به قیمت به خطر افتادن حاشیه امن و آسایش قربانیان آن مناسبات نادرست!آدمی، حتی اگر هواداران ریاکار سنت امروز بکوشند وجود آن را با مفاهیم مبهمی چون رضایت و آرامش لاپوشانی کنند، از هزاره های پیشین همواره مصیبت ها و فلاکت ها را با گوشت و پوست و استخوان لمس کرده و از آن رنج برده است. اما، تا همین چند سده اخیر، راه گریزی جز پناه بردن به دامن معنابخشیدن به رنج در چنته خود نداشته است. و کوشیده، تا هر طور شده به ضرورت اجتناب ناپذیر مرگ، فقر، فقدان، ترس، رنج و اضطراب، معنایی تسلی بخش دهد و آن را تحمل پذیر سازد. او با نیروهای ذهنی به جنگ واقعیت های عینی رفته است و بدین گونه توانسته بر شکست دائمی خود مرهم گذارد. پایان این عصر تاریکی و سیاهی، با تغییر این راهبرد صورت گرفته است. با طلوع عصری که در آن، بشر به تدریج در کار شکست دادن مرگ و فقر و رنج و فلاکت در آمده است. و امروز، در نقطه ای که در آن ایستاده ایم، نه اینکه پیروز شده باشد، نه، اما سرزمین های وسیعی را از سیطره تاریکی و سیاهی آنها آزاد کرده است.در عصر دیوانگی و جهالت هستیم...دسته دیگری، چنین ادعا می کنند که آنچه از مظاهر پیشرفت انسانی بر شمرده شد تنها محدود به برخی جوامع استعمارگر غربی است که از مکیدن خون ملت های ستمدیده آفریقا و آسیا بدست آمده و آن خون مکیده شدگان بخت برگشته، همچنان در همان احوال انسان های نخستین روزگار می گذرانند و از مرحله نیازهای ضروری پا فراتر نگذاشته اند. مغلطه ای بزرگ که پاسخی ساده دارد، اما افسوس که نشان دادن تن نحیف و استخوانی یک کودک سیاه پوست آفریقایی با موزیکی غمین از یک پیانیست مشهور غربی و کمی هنر فیلم سازی بهمراه یک متن احساسی و حماسی، برای به حاشیه بردن آن پاسخ ساده، ولو نه چندان شیرین و دلچسب، کافی است: شیب بهبود کیفیت زیست بشری رو به بالا بوده است و رو به بالاتر هم خواهد بود، اما این پیشرفت گام به گام و ذره به ذره، معجزه کردن نمیداند و بسیار صبور است. این پیشرفت از دل شکافتن کلمه به کلمه دانش و ارتقا مهره به مهره فناوری های موجود بدست آمده، بدست همه آنهایی که در عین جسارت و جاه طلبی و سودجویی و پشتکار شان، آنقدر فروتن بوده اند که هستی و زیستی جهان پیرامون خود را آنچنان که هست بپذیرند و فروتنانه در کار توصیف جهان و ایجاد تغییر و بهبود های به چشم نیامدنی، اما مستمر در آن شوند. درست برخلاف همه آن بچه شرهای ته کلاس تاریخ، که علیرغم ادعاهای بلندشان برای تغییر تاریخ و دگرگون کردن جهان، جز جنگ ها و مرگ ها و خشونت ها، جز ذهن های شسته و فکرهای یخ زده و قلب های سنگ شده، دستاورد دیگری برای بشریت نداشته اند. وعده معجزه های یکباره داده اند، چه بسیار که در میدان ذهن های رنجیده و از صبر لبریز شده، جایی برای خود یافته اند و آنها را برای زیر و روکردن جهان و یک شبه مملوکردن آن از آسایش و عدالت امیدوار ساخته اند، اما هرگز، مگر در همان ذهن ها، توفیق چندانی نیافته اند و حتی چه بسیار که بر ضخامت لایه رنج بشر افزوده اند.در عصر حکمت و دانش هستیم...کیفیت زیست بشری امروز از هر دوره دیگری در طول تاریخ بهتر است، و این تماما مدیون علم، دانش و فناوری است؛ که چرخ گاری بشریت را آرام آرام با عصیان فروتنانه شان در برابر خدا، طبیعت و فلسفه های آشفته انسانی، به پیش رانده اند. در پاسخ به پرسش آنها که فقر و محرومیت میلیونها انسان ساکن فعلی زمین را، در حالیکه کسان دیگری در نیویورک، لندن و شانگهای در رفاه و آسایش ثروتشان را مضاعف می کنند، باید گفت که دانش و فناوری بر خلاف رقبای پرادعایش، معجزه کردن نمیدانند و راهی که برای توسعه و بهبود پیشنهاد می کنند راهکاری ساده، ولی سخت و زمانبر، اما برگشت ناپذیر است و از رهگذر توانمندشدن تک به تک انسان ها برای ساختن زندگی ایده آلشان می گذرد. از رهگذر توانمندسازی تدریجی شهروندان و مشارکت آنها برای استقرار نهادهای قدرتمند اقتصادی و سیاسی که بتوانند پتشیبان توسعه باشند. به لطف همین توسعه بی نظیر بشر، در نیم قرن پس از جنگ جهانی دوم، میلیاردها نفر از ساکنان زمین از فقر و فلاکت مطلق رهایی یافته اند. چین و هند، با بیش از یک سوم جمعیت جهان، روزگاری بزرگترین اجتماعات انسانی فقر بر روی زمین بوده اند اما امروزه هر دو به سرعت در حال فاصله گرفتن از آن هستند و چه بسی از آن گریخته اند. میلیاردها دلار در سالهای گذشته صرف ریشه کردن فقر و بیماریها و توسعه نهادهای اجتماعی در آفریقا شده اند و با اینکه ممکن است راه درازی در پیش باشد اما چندان هم ناموفق نبوده اند. رفته رفته، تعداد کشورهایی که از مدار توسعه نیافتگی خارج می شوند، توان تولید ثروت و توزیع عادلانه آن را بهبود می بخشند و به مرور بخش بیشتری از جمعیت خود را از چنگال فقر و فلاکت بیرون می کشند در حال بیشتر شدن است. جهان امروز به لطف استقرار نهادهای قدرتمند بین المللی، بیش از هر زمان دیگری نسبت به سرنوشت نوع انسان مسئولانه تر رفتار می کند، از جنگ های خانمان سوز جلوگیری می کند، در مواجهه با چالش های بین المللی، همکاری های بین المللی شکل می دهد. جهانیان امروز مرزهای خودساخته و کوچک اطراف خود را در هم شکسته اند و در تمام جهان با یکدیگر در ارتباطند و نسبت به سرنوشت انسانهای دیگر در هر گوشه ای از جهان، حساسیت نشان می دهند.خزان ناامیدی؛ بهار امیدمسلما تمامی این دستاوردها با چالش هایی روبروست، مسلما میتوان برای هرکدام از این دستاوردها، معایب و ضعف هایی را برشمرد یا نشان داد که چگونه هرکدام از آنها با چالش های دیگری تهدید می شوند. میتوان به هرکدام از آنها نمره داد و حتی در مواردی آنها را مردود کرد؛اما نمیتوان تمامی آنها را شکست خورده و بی ثمر تصور کرد. همه ما، حتی منتقدان جدی دستاوردهای جهان مدرن نیز از مواهب آن بهره می برند. برساختن تصویری فانتزی و نوستالژیک از جهان سنت، با سمبل کردن چند شات دلچسب و رنگارنگ از یک فیلم بلند تاریک و بی رنگ، و آراستن آن برای اثبات آنکه «قدیم، بهتر بود» فریبی بزرگ است. طبیعتا، هیچکس در جهان، از جمله نگارنده این سطور، مدعی نیست که آنچه امروز شاهد آن هستیم وضعیت مطلوب و ایده آل انسانی است؛ اما، و البته امایی مهم، میتوان با اطمینان مدعی بود که روند طی شده همواره به سمت بهبود بوده است، و این رشد مسحورکننده، بیش از آنکه مرثیه های نوستالژیک بطلبد، مایه مباهات و افتخار است. بی تردید بشر، چنانچه برای چالش های پیشین خود چاره جسته است، چالش های پیش روی خود را نیز به مرور حل خواهد کرد. آنچه واضح است و نباید در گرد و غبار برخواسته از چالشها و معضلات اجتناب ناپذیر دور و برمان گم شود، حتی اصل مثبت بودن شیب کیفیت زیست بشری در طول تاریخ نیست، چرا که بنا به قاعده زندگی قاعدتا هم باید چنین باشد، بلکه این واقعیت است که این شیب به ویژه در چند سده گذشته، صعودی خارج از تصور و حتی تخیل نوع بشر داشته است و این به هیچ عنوان تصادفی یا طبیعی نیست، بلکه تماما محصول جسارت و اراده خداگونه انسانی است. چیزی که انکار آن دشوار و تائید آن، موئد این واقعیت خواهد بود که گویا ما امروز، در بهترین زمان ها هستیم.همه با هم؛ به سوی بهشت کامرانی یا در مسیر معکوسچنانچه چارلز دیکنز نیز، چندصدسال پیش، در طعنه به راویان پرسروصدای زمانه خود نوشته، گویا این حقیقتی جاوادنه است که مردمان هر روزگاری، تمایل دارند تا دوران خود را با تفضیلی ترین تعابیر، با «ترین ها» توصیف کنند. بهترین یا بدترین. این کمابیش در باره زمانه ما نیز صادق است. بهترین زمانها یا بدترین زمانها؟من، با اینکه در سراسر این متن کوشیده ام تا دلایلی در رد تمنای نوستالژیک سنت و دفاع از دستاوردهای زندگی و زمانه مدرن بیاورم، اما با این تعابیر تفضیلی همراه نیستم. و نمیخواهم روزگار کنونی را، بهترینِ زمان ها توصیف کنم، که چنین توصیفی، به گمانم، اعتباری زیاده به زندگی و جهان پیرامون بخشیدن است، حال آنکه واجد آن نیست.همه ما، میهمانان ناخوانده یک ماجراجویی عجیبیم که زندگی خوانده میشود. مسافران کوتاهی که در میانه راه سوار و اندکی بعد نیز پیاده می شوند. این ماجراجویی بسیار کوتاه، و شاید هم بسیار طولانی، آنچنان از احساسات غریب، وگاهی غلیظ، مملو است و بعضا چنان با رنج یا تماشای رنج توام می شود که لاجرم به این اندیشه ی اجتناب ناپذیر مینجامد که تمام آن شادی ها و لذت ها حتی به یک لحظه از این رنج نمی ارزند. با اینهمه، ما، بی آنکه هیچکدام از چشیدن طعم این رنج ها معاف باشیم، اغلب این ماجراجویی را، تا آنجا بتوانیم ادامه میدهیم و غالبا تا به زور پیاده مان نکرده اند، برای پیاده نشدن تقلا هم می کنیم، اما این میل عجیب به چسبیدن و جدا نشدن از زندگی، به باور من، دلیلی کافی نیست تا آن را چنین تفسیر کنیم که ما زندگی را بی نهایت دوست می داریم!من نمیتوانم مدعی باشم روزگاری که در آن نفس می کشیم، بهترین دوران تاریخ است، این، چنانچه پیشترگفتم، ادعایی بزرگ است که واقعیت آشکار و صریحی چون « رنج» را نادیده می گیرد. اما در عین حال، نمی توانم عینک عقلانیت را کناربگذارم، در گیر احساسات اینجایی و این زمانی شوم و حقیقتی را به نظرم چون روز روشن است انکار کنم؛ که چرخ تاریخ، گرچه پرفراز و نشیب، اما رو به جلو چرخیده است و امروز، کیفیت زیست بشری، دستکم تا آنجا که به زبان عقل قابل تعریف و سنجش و قیاس باشد، یعنی با معیارهایی عینی، از هر دوره دیگری در گذشته بهتر و بالاتر است. دو نکته را نباید از یاد برد: نخست اینکه آن « نشیب ها» مهم اند، و نباید باعث بهم ریختن سامانه های ذهنی و قضاوت های کجدار شوند؛ میتوان تصور کرد کسی که در بحبوحه سالهای جنگ دوم جهانی در اتریش دست به قلم می گیرد تا به این پرسش پاسخ دهد هرگز آن روزگاران را قله منحنی زیست بشری به حساب نیاورد و حتی ابایی نداشته باشد که ادعا کند بشر امروز به پست ترین سطح ممکن خود تنزل کرده است، اما، با کمی کم کردن زوم دوربینمان به تاریخ، میبینیم که حتی آن جنگ جهانی، با تمام قصاوت ها و خسارت هایش، تنها نشیبی موقت در دامنه صعودی منحنی تاریخ سده های اخیر بوده است. و دوم اینکه، عینیت معیارها نیز اهمیت دارند، یک نفر ممکن است، به فراخور ملاحظات و احوالات شخصی خود، نهایت کیفیت و کمال زندگی را در انزوا در کلبه ای میان جنگل و شکار آهو و صید ماهی از رودخانه با دست بداند، بر او خرده ای نیست، اما دیگر دلیلی برای بحث و گفتگو باقی نمی ماند، چون به تعداد انسانهای روی زمین و طول تاریخ ممکن است احوالات و سلایق شخصی متفاوتی وجود داشته باشد، گفتگوی جمعی پیرامون کیفیت زیست بشر، اگر بخواهد سرو شکلی بگیرد و ثمری داشته باشد، باید بر کیفیت های سنجه پذیر و همگانی استوار باشد و دست کم تا به حدی، جای پای محکمی در مبانی نظری داشته باشد. والا که هرکس ممکن است از روزی و سالی و تاریخی، خاطره ای خوب در ذهن داشته باشد و آن را برترین بداند!هرچند تعمیم آنچه تاکنون رخ داده به آینده هم میتواند اشتباهی فاحش باشد. هیچ دلیلی ندارد به بشر و فرآیند کنترل ناپذیر دخالت او در تمام پدیده های طبیعی اعتماد کنیم و تصور کنیم همه با هم به سمت بهشت کامرانی در حرکتیم. پیش بینی آینده پیش روی بشر کاری بس دشوار است و حتی قدرت تخیل آدمی نیز میتواند از سرعت تحولات جا بماند. همان اندازه که محتمل است پیشرفت اقتصاد، علم و فناوری با سرعتی بیشتر زندگی انسانی را متحول کنند، این نیز دور از انتظار نیست که همه باهم به سمت تباهی، یا به تعبیر جناب دیکنز، درست در جهت معکوس در حرکت باشیم. به ویژه اینکه نشانه هایی هراس آور در حال پدیدار شدن اند.از نگرانی های موجود در خصوص تغییرات اقلیمی اگر بگذریم، فناوری های انسانی به تدریج در حال گشودن راه هایی برای افزایش طول عمر، جایگزین ساختن نواقص طبیعی بدن و حتی تغییر و بهبود عملکرد جسم و ذهن انسان هستند. این تغییرات از این رو هراس آورند که برای نخستین موضوع تغییر را به خود ناظر باز می گردانند. تا کنون هر چه از تغییر مراد می شده است، دائر بر تغییر در زیست پیرامونی انسان بوده است، اما حالا سخن از تغییر خود تغییردهنده در میان است. وقتی حتی گمانه زنی درباره خطوط اصلی آینده هم دشوار و از این رو بیهوده است، تنها باید به این نکته توجه داشت این تغییرات ممکن است به نقطه ای برسند که آنچه باقی می ماند دیگر شباهتی به انسان با مشخصات زیستی و اجتماعی که امروز سراغ داریم، یعنی همان انسانی که تاریخ را از ابتدا تاکنون رقم زده، ساده تر، یعنی خود ما، نداشته باشد. طبعا، خوشبینی به آینده جهانی که بازیگران آن هیچ شباهتی با بازیگران فعلی آن ندارند، کار آسانی نیست.زمانه ما انسانهای امروزی، از پنجره غنای زندگی، به گمانم قله تاریخ باشد، اما بهترینِ زمان ها نیست، چراکه چنین قیاسی به زعم من پر ایراد و کم ثمر است. آنچه مهم است، «رنج» است.که همپای زندگی جاودانه است. ما شاید در قله منحنی صعودی تاریخ باشیم، اما این منحنی ناتمام است و مسیری با انتهایی نامعلوم پیش رویش دارد. از دیگر سو،گذشته، ولو پر از رنج و مصیبت، گذشته است، و «رنج» هرگز با فراخوانی گذشته های پررنج تر، تخفیف نمی یابد. بخشی از آن رنج، همزاد ما انسان هاست، و فارغ از اینکه در چه زمان و زمانه ای زاده باشیم، تا نفس می کشیم و زنده هستیم از آن گریزی نخواهیم داشت. بخش دیگری از آن هم که بیشتر رام دست بشر بوده است و در طول تاریخ از شدت و حدت آن کاسته شده است- حداقل به باور نگارنده- خاصیتی فراموشکار دارد؛ و فراوان تر بودن آن در گذشته، برای امروزیان امری نامرتبط است. رنج های امروزین بشر، ولو کم چگال تر و رقیق تر از دیروزیان، همچنان تنها حقیقت مسلم هستی اند. و رسالت انسان، فراتر از هر چیز دیگری، کاستن از آنهاست، برای خود، و اگر مقدور بود برای دیگران. این رسالت را، نمیتوان به بهانه بودن در قله تاریخ، دست کم گرفت یا کم اهمییت جلوه داد. آفت بهترین خواندن عصر حاضر، فراموش کردن صورت مساله اصلی و ماموریت توقف ناپذیر ما برای تقلیل و تخفیف آن است.هارداییخ؟!در نقطه ای بخصوص از تاریخ؟ در نقطه عطف آن؟ در بهترینِ زمان ها؟ یا در بدترین آنها؟به گمان من، هیچکدام. ما موجوداتی حقیر و پرادعا هستیم، گمشده در پهنه ای بیکران از فضاوزمان، که به تعبیر چارلز دیکنز، همچون تمام همتایانمان، ممکن است وسوسه شویم تا روزگار خود را با تفضیلی ترین تعابیر ارزیابی کنیم. شاید این مهم انگاشتن خودمان و سهم مان از این بیکرانگی، از خصلت های روانی ما انسانهاست، برگرفته از میل مان به جاودانگی، به نپذیرفتن اینکه ما هیچ چیز خاصی نبودیم و نیستیم. و تنها برای مدتی کوتاه، در بازه ای به کوتاهی یک نقطه، میهمان محور تاریخ بودیم. بازه ای که ممکن است برای آنان که درونش می زیستند، پرهیاهو باشد، اما در دل آن سیاهی و سکوت مطلق گمشده است.