دیپلماسیِ میدان

بررسی امتیازات منطقه ای که صرف مذاکرات شد!دوگانه‌ی کاذب میدان و دیپلماسی از آنجایی آغاز شد که صوت مصاحبه محمدجواد ظریف توسط رسانه‌های ضدانقلاب در فضای مجازی منتشر گردید. صوتی که وزیر خاجه‌ی دولت در آن صراحتاً مطالبی را بیان کرد که در واقع در 8 سال گذشته نشان داده است که به آنها اعتقاد و التزام عملی دارد. اما باید گفت که انتشار این صوت و دوگانه سازی های آن، ادامه‌ی همان تفکراتی است که در دولت های اصلاحات بر کشور حاکم شد و با ادعای گشایش در ساحت سیاست خارجی، جز خسارت محض برای دستگاه سیاست خارجی کشور و مردم، حاصلی نداشت.ظریف در بخشی از این صوت با طرح برخی نکات علیه شهید حاج قاسم، که همگان بر فداکاری و شجاعت ایشان و دیگر رزمندگان بدون مرز در نیروی قدس اذعان دارند، از ایشان و سیاست های منطقه‌ای نظام با عنوان «فدا شدن دیپلماسی برای میدان» یاد میکند. آن معنایی هم که از میدان مدنظر اوست، در واقع قدرت نظامی و سیاست نهادهای نظامی جمهوری اسلامی در برنامه های منطقه‌ای و جهانی است. حال آنکه عرصه‌ی میدان نظامی، دیپلماسی اقتصادی و دیگر مولفه های پیشبرد سیاست های نظام که هر یک به عنوان یک بازو نقش آفرینی میکنند، همگی برای نیل به اهداف واحد و مشترکی است که تامین کننده منافع و امنیت ملی ما میباشد و در اسناد چشم انداز و طراحی های کلان سیاستی نیز به هر یک با توجه به اهمیت و نقش خود توجه شده است.فارغ از آنکه این صوت با چه اهداف و کیفیاتی منتشر گردید؛ لذا جواد ظریف در طول این سال ها بیش از آنکه وزیر امور خارجه ی جمهوری اسلامی باشد، به وزیر امور خارجه‌‌ای مبدل گشت که گویی اصلا کاری جز ارتباط با غرب و جلب نظر غربی‌ها ندارد. چرا که این تفکر در طی دوره‌‌ی وزارت خود به جای آنکه با اتکا بر سیاست همسایگی و حسن همجواری، تلاش خود را برای استفاده از ظرفیت کشور های همسایه به عنوان اولین اولویت به کار بندند، تمام ظرفیت دستگاه سیاست خارجی را خرج جلب نظر غربی ها کرده و عملاً وزارت خارجه‌‌ی جمهوری اسلامی را به وزارت ارتباط با اروپا و آمریکا تبدیل کرد.آن‌گاه که شهید حاج قاسم و دیگر رزمندگان بدون مرز انقلاب اسلامی در میدان مبارزه‌‌ی با داعش و تهدیدات وجودی آن در سوریه و عراق، به علت بی‌‌توجهی وزارت خارجه به پرونده های منطقه ناچار بودند تا مسئولیت فرایند های دیپلماتیک را نیز در کنار برنامه های نظامی، خودشان بر عهده گیرند و به پیش ببرند، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به همراه نفرات اصلی این وزارت خانه در کشور های اروپایی مشغول مذاکره با غربی‌ها بودند. آنگاه که رزمندگان جبهه‌‌ی مقاومت از سوی پایگاه آمریکایی ها در بوکمال و القائم و تنف مورد هجوم قرار می‌‌گرفتند، جواد ظریف در حال قدم زدن با وزیر خارجه ایالات متحده در ژنو بود. همچنین در بحبوحه جنگ یمن، که ملت مجاهد یمن در مقابل ائتلاف عربی سعودی با حداقلی ترین امکانات در حال مقاومت از سرزمین و حقوق اولیه‌‌ی خود بودند، دکتر ظریف و تیم مذاکره کننده برای آنکه بتوانند سریعتر به یک توافق ابتدایی با طرف های غربی دست پیدا کنند، با فشار بر روی میدان در تلاش بودند تا با دادن امتیازاتی در پرونده-ی یمن، بتوانند نظر غربی ها را در مذاکرات جلب نمایند. حال آنکه این میدان بود که از منافع استراتژیک و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی و از اصول اولیه‌‌ی سیاست خارجی انقلاب اسلامی که حمایت از مستضعفان و مظلومان عالم است دست نکشید و حاضر به تسلیم صنعاء در مقابل نظام سلطه نشد. اکنون نیز دیپلمات های ارشد دولت در سایه‌‌ی قدرت حاصل از دستاورد های این سیاست جمهوری اسلامی در یمن و دیگر پرونده‌‌های منطقه‌‌ای، در آستانه‌‌ی انتخابات ریاست جمهوری همچنان در حال چانه زنی با طرف های غربی برای بازگشت به شرایط برجامی می‌‌باشند. در واقع می‌‌توان چنین گفت که در طول این 8 سال، این میدان بود که بار ها برای دیپلماسی هزینه شد تا دیپلمات ها بتواند لبخند های دیلپماتیک خود را با جراحات رزمندگان میادین سوریه و عراق و یمن نقد کنند.آنچه از تاریخ روابط بین الملل و سیاست ورزی قدرت های جهانی در عرصه‌‌ی منازعات منطقه‌‌ای و... دیده می-شود، همواره این بوده است که نظامات سیاسی به پشتوانه‌‌ی قدرت برآمده از حمایت مردمی و قدرت سخت واقعی خود، در مذاکرات و تعاملات سیاسی اهداف خود را با دست برتر و فشار حاصل از قدرت میدانی خود محقق و نقد کرده اند. نزدیک ترین شاهد مثال های آن نیز در تاریخ معاصر منطقه‌‌ی پر ماجرای غرب آسیا قابل مطالعه است. از فلسطین 1948 و تجربه‌‌ی تلخ محمود عباس به عنوان مسئول مذاکرات سازمان آزادی بخش فلسطین، که معتقد بود مذاکره به تنهایی نتیجه بخش است و عملا با افزایش مقاومت نظامی فلسطینیان همراهی نکرد، تا تجربه‌‌ی تلخ محمد مرسی در مصر که تمام تلاش خود را برای پیشبرد مذاکرات سیاسی و جلب نظر غربی ها به کار گرفت، اما هر دو به فرجام محمد مصدق دچار شدند. مصدقی که حتی یک مرتبه هم مرگ بر آمریکا نگفته بود، ولی یک یا دو اقدام استقلال طلبانه باعث شد تا غربی ها از او نیز عبور کنند. آنچه از تجارب تاریخی ملت های منطقه فهم می‌‌شود این است که غربی‌ها با الگوی استعماری، عادت به هیچ مذاکره‌‌ای ندارند، مگر آنکه مجبور به مذاکره باشند. با مطالعه‌‌ی الگوی کنش های سیاست خارجی استعمارگران غربی، می‌‌توان چنین گفت که آنچه که غربی ها را وادار به مذاکره و رعایت حقوق ملت ها می‌‌کند عبارت است از قدرت سخت برآمده از توان دفاعی واقعی آن کشور که در کیفیت حضور میدانی آن ظهور و بروز پیدا می‌‌کند.در واقع تعادل، توازن، هم افزائی میدان ها، بهره وری مطلوب از هر میدان، استفاده مناسب از سرمایه هر میدان در سایر میدان‌ها، تجمیع بهینه سرمایه ها و بهره گیری درست از سرمایه کل در میدان «سیاست خارجی و روابط بین الملل» از الزامات حکمرانی متعادل است. از سوی دیگر، تمرکز بیش از حد بر یک میدان و غفلت از ظرفیت ها و سرمایه های میدان های دیگر، تحقیر و تضعیف یک میدان به منظور بزرگ‌نمائی دیگر میدان ها، عدم توازن و ترجیح و برتری یک میدان بر دیگر میدان ها، عدم بهره گیری مناسب از سرمایه های گردآوری شده در راستای منافع ملی؛ از جمله آفت های سیاست ورزی و حکمرانی غیرمتعادل است.عجیب است که شخصی همچون ظریف با تجربه‌‌ای که در سفر ها، دیدار ها و جهان گردی های بسیارش در حوزه‌‌ی سیاست خارجی بدست آورده است، نمی‌‌داند که پشتوانه‌‌ی تمام عزت و احترام دیپلماسی جمهوری اسلامی که در نشست های دیپلماتیک و تجلیل و تکریم دیپلمات های ایرانی و توافقات بین المللی بروز و ظهور پیدا می‌‌کند، در واقع، قدرتی است که از عملکرد آن نظام سیاسی در عرصه میدانی منتج گردیده است. در واقع دیپلمات ها با اتکا بر قدرت برآمده از دستاورد ها و توانایی های یک کشور در میادین گوناگون دفاعی، نظامی، تکنولوژی و... است که امکان گفت‌وگو های سیاسی و مذاکره با کشور های دیگر را پیدا می‌‌کنند. خصوصا آنکه کشور های استعمارگر غربی که از لحاظ شاخص های اقتصادی و نظامی و دانشی جایگاه قابل توجهی در دنیا دارند، زمانی حاضر به حفظ احترام کشور های دیگر می‌‌شوند که آن کشور از مولفه‌‌های قدرتی قابل توجهی برخوردار باشد که امکان استفاده از ابزار تهدید و اجبار در قبال آن وجود ندارد.در واقع، قدرتی که دیپلمات ها به پشتوانه‌‌ی آن مذاکره می‌‌کنند و در برخی موارد نیز از آن هزینه می‌‌کنند تا اهداف دیگری را بدست آورند، حاصل از ارکان گوناگون قدرت از جمله پشتوانه‌‌ی مردمی، عملکرد میدانی، قدرت دفاعی و قدرت منطقه‌‌ای آن نظام سیاسی است که همگی در کنار یکدیگر به دست پر دیپلمات ها بر سر میز مذاکره تبدیل می‌‌‌‌شوند. تاریخ تحولات روابط بین الملل نیز پر از تجربیات گوناگونی است که همواره قدرت سخت طرف های مذاکره کننده، از جمله موارد تعیین کننده و مواردی بوده است که موجب برتری آن نظام سیاسی در مذاکرات و طرح های سیاسی و... شده است.مهدی مهدوی پور / کارشناسی ارشد مطالعات منطقه ای