تفسیر سوره نبا

علاوه بر خواص سوره نبا که از پر فضیلت ترین سوره های قران کریم است بهتر است با تفسیر سوره نبا نیز اشنا شوید که خالی از لطف نیست.تفسیر سوره نباتفسير نمونه ج : 26ص :1( 78 )سوره نبا اين سوره مكى است و داراى 40 آيه استجلد 26 تفسير نمونه تاريخ شروع : 12 ربيع الثانى 1407تفسير نمونه ج : 26ص :2تفسير نمونه ج : 26ص :3محتواى سوره نبااصولا اكثريت قريب به اتفاق سوره‏هاى جزء آخر قرآن در مكه نازل شده ، و بيش از همه چيز روى مساله مبدا و معاد ، و بشارت و انذار ، كه طبيعت سوره‏هاى مكى است تكيه مى‏كند ، غالبا لحنى كوبنده و تكاندهنده و بيدار كننده دارد ، آيه‏ها همگى جز در موارد معدودى كوتاه ، و مملو از اشارات است ، و به همين دليل تاثير بسيار عميقى روى هر فرد آگاه مى‏گذارد ، ناآگاهان را نيز بيدار مى‏كند ، و به كالبدهاى بى‏روح جان مى‏دهد ، به افراد بى‏تفاوت احساس و تعهد و مسؤوليت مى‏بخشد ، و براى خود عالمى دارد ، عالمى پرغوغا و پر از شور و نوا ! سوره نبا نيز از اين اصل كلى مستثنا نيست ، با سؤالى بيدارگر شروع مى‏شود ، و با جمله‏اى پر از عبرت پايان مى‏يابد .محتواى اين سوره را مى‏توان در چند بخش خلاصه كرد.1 -سؤالى كه در آغاز سوره از حادثه بزرگ ( نبا عظيم ) يعنى روز قيامت مطرح شده است.2 -سپس به بيان نمونه‏هائى از مظاهر قدرت خداوند در آسمان و زمين و زندگى انسانها و مواهب آن - به عنوان دليلى بر امكان معاد و رستاخيز - مى‏پردازد.3 -در بخش ديگرى قسمتى از نشانه‏هاى آغاز رستاخيز را بيان مى‏دارد.4 -در بخش ديگرى گوشه‏اى از عذابهاى دردناك طغيانگران را.5 -به دنبال آن قسمتى از نعمتها و مواهب شوق‏انگيز بهشتى را شرح مى‏دهد .تفسير نمونه ج : 26ص :46 -سرانجام با انذار شديدى از عذاب قريب ، و سپس ذكر سرنوشت غم‏انگيز كافران سوره پايان مى‏گيرد.ضمنا نامگذارى اين سوره به خاطر تعبيرى است كه در آيه دوم آن آمده است ، و گاه از آن به عنوان سوره عم به تناسب آيه نخستين آن تعبير مى‏شود.فضيلت تلاوت سوره نبادر حديثى از پيغمبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آمده است : من قرأ سورة عم يتسائلون سقاه الله برد الشراب يوم القيامة : كسى كه سوره عم يتسائلون را بخواند خداوند از نوشيدنى خنك و گواراى بهشتى در قيامت سيرابش مى‏كند .و در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : من قرأ عم يتسائلون لم يخرج سنته اذا كان يدمنها فى كل يوم حتى يزور البيت الحرام ! : كسى كه همه روز سوره عم يتسائلون را ادامه دهد سال تمام نمى‏شود مگر اينكه خانه خدا را زيارت مى‏كند!.و نيز در حديث ديگرى از رسول خدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده كه فرمود : من قرأها و حفظها كان حسابه يوم القيامة بمقدار صلوة واحدة : كسى كه آن را بخواند و حفظ كند حساب او در روز قيامت ( چنان سريع انجام مى‏گيرد كه ) به مقدار خواندن يك نماز خواهد بود.تفسير نمونه ج : 26ص :5سورة النبإبِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ عَمَّ يَتَساءَلُونَ‏(1) عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ‏(2) الَّذِى هُمْ فِيهِ مخْتَلِفُونَ‏(3) َكلا سيَعْلَمُونَ‏(4) ثُمَّ َكلا سيَعْلَمُونَ‏(5)ترجمه:بنام خداوند بخشنده بخشايشگر1 -آنها از چه چيز از يكديگر سؤال مى‏كنند ؟!2 -از خبر بزرگ و پر اهميت ( رستاخيز).3 -همان خبرى كه پيوسته در آن اختلاف دارند.4 -چنين نيست كه آنها فكر مى‏كنند ، و به زودى مى‏فهمند.5 -باز هم چنين نيست كه آنها مى‏پندارند ، و به زودى مى‏فهمند .تفسير : خبر مهم!در نخستين آيه سوره به عنوان يك استفهام آميخته با تعجب مى‏فرمايد:تفسير نمونه ج : 26ص :6آنها از چه چيز از يكديگر سؤال مى‏كنند ؟ ( عم يتساءلون).سپس بى آنكه در انتظار پاسخ آنها باشد خود به پاسخگوئى پرداخته مى‏افزايد : آنها از خبر بزرگ و پر اهميت سؤال مى‏كنند ( عن النبا العظيم).همان خبرى كه پيوسته در آن اختلاف دارند ( الذى هم فيه مختلفون).در اينكه منظور از اين خبر بزرگ ( نبا عظيم ) چيست ؟ مفسران پاسخهاى متعددى گفته‏اند : گروهى آن را اشاره به روز رستاخيز ، و بعضى اشاره به نزول قرآن مجيد ، و بعضى به همه اصول دين از توحيد گرفته تا معاد ، و در رواياتى نيز تفسير به مساله ولايت و امامت شده است كه در نكته‏هاى آينده به آن اشاره خواهد شد دقت در مجموع آيات اين سوره مخصوصا تعبيراتى كه در آيات بعد آمده و جمله ان يوم الفصل كان ميقاتا كه بعد از ذكر نشانه‏هاى قدرت خداوند در زمين و آسمان آمده ، و توجه به اين حقيقت كه شديدترين مخالفت مشركان در مساله معاد بود ، رويهمرفته تفسير اول يعنى معاد و رستاخيز را تاييد مى‏كند .نبا به گفته راغب در مفردات به معنى خبرى است كه مهم باشد و داراى فايده و انسان نسبت به آن علم يا ظن غالب پيدا كند ، و اين امورتفسير نمونه ج : 26ص :7سه گانه در معنى نبا شرط است.بنا بر اين توصيف به عظيم تاكيد بيشترى را مى‏رساند و رويهمرفته نشان مى‏دهد كه اين خبر كه گروهى در آن ترديد داشتند واقعيتى بوده است شناخته شده ، پر اهميت ، و با عظمت ، و چنانكه گفتيم مناسبتر از همه اين است كه منظور خبر رستاخيز باشد.جمله يتساءلون ( از يكديگر سؤال مى‏كنند ) ممكن است تنها اشاره به كفار باشد كه آنها همواره درباره معاد از يكديگر سؤال مى‏كردند ، نه سؤال براىتحقيق و درك حقيقت.اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از آن سؤال از مؤمنان باشد ، و يا سؤال از شخص پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏).در اينجا سؤالى مطرح شده كه اگر منظور از نبا عظيم رستاخيز است ، اين امر ظاهرا مورد انكار همه كفار بوده ، چرا مى‏فرمايد : آنها در آن اختلاف دارند ؟ در پاسخ مى‏گوئيم : اولا انكار معاد به صورت مطلق حتى در ميان مشركان قطعى نيست ، چه اينكه بسيارى از آنها بقاى روح را بعد از بدن و به تعبير ديگرى معاد روحانى را اجمالا قبول داشتند.تفسير نمونه ج : 26ص :8اما در مورد معاد جسمانى بعضى در آن اظهار ترديد و شك مى‏كردند كه لحن آيات قرآن آن را منعكس كرده است ( نمل 66 ) و بعضى شديدا منكر بوده و حتى پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را به خاطر ادعاى معاد جسمانى ( نعوذ بالله ) ديوانه ، يا مفترى بر خدا ، مى‏دانستند ( سبا 7 و 8 ) و به اين ترتيب اختلاف آنها در مساله معاد قابل انكار نيست .سپس مى‏افزايد : اينچنين نيست كه آنها درباره قيامت مى‏گويند و فكر مى‏كنند ، و به زودى مى‏فهمند ( كلا سيعلمون).باز هم چنين نيست كه آنها مى‏پندارند ، و به زودى آگاه خواهند شد ( ثم كلا سيعلمون).آن روز با خبر مى‏شوند كه فرياد وا حسرتاى آنها بلند است ، و از تفريط و كوتاهى خود سخت پشيمان مى‏شوند ان تقول نفس يا حسرتى على ما فرطت فى جنب الله ( زمر - 56).آن روز كه امواج عذاب گرداگرد آنها را مى‏گيرد ، و تقاضاى بازگشت به دنيا را مى‏كنند هل الى مرد من سبيل : آيا راهى به بازگشت وجود دارد ( شورى - 44).حتى در لحظه مرگ كه حجابها از برابر چشم انسان كنار مى‏رود،تفسير نمونه ج : 26ص :9و حقايق عالم ديگر در برابر او آشكار مى‏شود ، و به برزخ و معاد يقين پيدا مى‏كند در همان لحظه نيز فريادشبلند مى‏شود كه مرا باز گردانيد تا عمل صالحى انجام دهم رب ارجعون لعلى اعمل صالحا فيما تركت ( مؤمنون 99 - 100).تعبير به سيعلمون ( با س كه معمولا براى آينده نزديك مى‏آيد ) اشاره به اين است كه قيامت امرى است نزديك ، و تمام عمر دنيا در برابر آن ساعتى بيش نيست ! در اينكه دو آيه فوق كه به صورت تكرار آمده به منظور تاكيد يك واقعيت ( آگاهى آنها در آينده نزديك از قيامت و رستاخيز ) است ، يا بيان دو مطلب جداگانه ( اولى اشاره به اين است كه در آينده نزديك عذاب دنيا را مى‏بينند ، و دومى اشاره به اينكه عذاب آخرت را بعد از آن خواهند ديد ) مفسران دو احتمال داده‏اند ، ولى تفسير اول مناسبتر به نظر مى‏رسد .اين احتمال نيز داده شده كه منظور اين است كه با پيشرفت علم و دانش بشر شواهد و دلائل بر وجود رستاخيز آنقدر فراوان مى‏شود كه حتى منكران چاره‏اى جز اعتراف به آن نمى‏بينند.ولى اشكال اين تفسير آن است كه چنين آگاهى براى آيندگان از نوع بشر خواهد بود نه براى آن گروهى كه در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏زيستند و در امر قيامت اختلاف داشتند ، در حالى كه آيه درباره آنها سخن مى‏گويد.نكته‏ها:1 -مساله ولايتو نبا عظيم:چنانكه گفتيم نبا عظيم به چند معنى تفسير شده : قيامت ، قرآن ، تمام اصول عقائد دينى اعم از مبدا و معاد ، ولى قرائن موجود در مجموعه آيات اينتفسير نمونه ج : 26ص :10سوره نشان مى‏دهد كه تفسير آن به معاد از همه برترى دارد.ولى در روايات زيادى كه از طرق اهل بيت (عليهم‏السلام‏) و بعضى از طرق اهل سنت نقل شده ، نبا عظيم ( خبر بزرگ ) به مساله ولايت و امامت امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) كه مورد اختلاف و گفتگو از سوى جمعى بود ، يا به مساله ولايت به طور اعم تفسير شده است.اين روايات گاه از خود على (عليه‏السلام‏) ، و گاه از امامان ديگر (عليهم‏السلام‏) نقل شده كه به عنوان نمونه سه روايت را در اينجا مى‏آوريم :1 -روايتى است كه حافظ محمد بن مؤمن شيرازى كه از علماى اهل سنت است نقل كرده كه رسول الله (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در تفسير عم يتساءلون عن النبا العظيم فرمود : منظور ولايت على است كه از آنها درباره آن در قبر سؤال مى‏شود ، و هيچكس در شرق و غرب عالم ، در بر و بحر از دنيا نمى‏رود مگر اينكه فرشتگان از او درباره ولايت امير مؤمنان (عليه‏السلام‏) بعد از مرگ پرسش مى‏كنند ، و به او مى‏گويند:دينت چيست ؟ پيامبرت كيست ؟ و امامت كيست ؟.2 -در حديث ديگرى آمده است كه روز جنگ صفين مردى از لشكر شام در حالى كه سلاح بر تن پوشيده ، و قرآنى حمايل كرده بود ، وارد ميدان شد ، و سوره عم يتساءلون عن النبا العظيم را تلاوت مى‏كرد ، على (عليه‏السلام‏) شخصا به ميدان او آمد و به او فرمود : ا تعرف النبا العظيم الذى هم فيه مختلفون آيا مى‏دانى نبا عظيمى كه در آن اختلاف دارند چيست ؟ ! آن مرد در جواب گفت : نه ، نمى‏دانم ! امام فرمود : انا و الله النبا العظيم الذى فيه اختلفتم و على ولايته تنازعتم ، و عن ولايتى رجعتمبعد ما قبلتم ... و يوم القيامة تعلمون ما علمتمتفسير نمونه ج : 26ص :11منم آن نبا عظيم كه درباره آن اختلاف داريد ! و در ولايت او به نزاع برخاسته‏ايد ، شما از ولايت من باز گشتيد بعد از آنكه پذيرفتيد ، و در قيامت بار ديگر آنچه را قبلا در اين زمينه دانسته‏ايد خواهيد دانست!.3 -در روايتى از امام صادق (عليه‏السلام‏) آمده است كه فرمود : النبا العظيم الولاية : نبا عظيم همان مساله ولايت است.جمع ميان محتواى اين روايات و آنچه در مورد تفسير آيه به مساله معاد ذكر كرديم از دو راه ممكن است : نخست اينكهنبا عظيم مفهوم وسيع و گسترده‏اى دارد كه همه اينها را شامل مى‏شود هر چند به هنگام نزول اين آيات تكيه قرآن بيش از همه در بيان اين جمله روى مساله معاد بود ، ولى اين مانع نمى‏شود كه آيه مصداقهاى ديگرى نيز داشته باشد ديگر اينكه همانگونه كه مى‏دانيم و بارها نيز گفته‏ايم قرآن داراى بطون مختلفى است ، يعنى يك آيه ممكن است معانى متعددى داشته باشد كه از ميان آنها يك معنى ظاهر است ، و معانى ديگر بطون قرآن است كه به كمك قرائن مختلفى از آن استفاده مى‏شود ، و يا به تعبير ديگر نوعى دلالت التزامى است كه براى همه كس جز خاصان روشن نيست .تنها اين آيه نيست كه داراى ظاهر و باطنى است ، آيات زياد ديگرى در قرآن كريم داريم كه در روايات اسلامى تفسيرهاى گوناگونى براى آن آمده كه بعضى هماهنگ با ظاهر است ، و بعضى معنى باطن را بيان مى‏كند.ولى اين نكته را مؤكدا يادآور مى‏شويم كه فهم باطن قرآن بدون وجود قرائن روشن ، يا تفسيرهائى كه از شخص پيغمبر و امامان معصوم (عليهم‏السلام‏) رسيده است جائز نيست ، و وجود بطون براى قرآن نبايد دستاويزى براى هوسبازانتفسير نمونه ج : 26ص :12و منحرفان شود كه آيات قرآن را هرگونه بخواهند به ميل خودتفسير كنند.2 -اين همه تكيه بر معاد براى چيست ؟گفتيم از مهمترين مسائلى كه در جزء سى‏ام قرآن مجيد كه اكثريت قريب به اتفاق سوره‏هاى آن مكى است روى آن تكيه شده مساله معاد و شرح احوال انسان در روز رستاخيز است.اين به خاطر آن است كه براى اصلاح انسان نخستين گام اين است كه بداند حساب و كتابى در كار است.دادگاهى وجود دارد كه چيزى بر دادرسان آن مخفى نمى‏ماند.محكمه‏اى كه نه ظلم و جور در آن راه دارد و نه خطا و اشتباه.نه توصيه و رشوه در آن كارساز است ، و نه امكان دروغ و انكار و بالاخره هيچ راهى براى فرار از چنگال مجازات در آنجا نيست ، تنها راه ترك گناه در اينجاست .ايمان به وجود چنين محكمه و دادگاهى انسان را تكان مى‏دهد ، و ارواح خفته را بيدار مى‏كند ، روح تقوى و تعهد و احساس مسؤوليت را زنده مى‏كند ، و او را به وظيفه‏شناسى دعوت مى‏نمايد.اصولا در هر محيطى فساد رخنه كند عامل آن يكى از دو چيز است : ضعف نيروى مراقبت ، يا ضعف تشكيلات قضائى اگر مراقبين تيزبين اعمال انسانها را زير نظر بگيرند ، و دادگاهها دقيقا به جرائم متخلفان برسند ، و هيچ جرمى بدون جريمه نماند ، در چنين محيطى مسلما فساد و گناه و تجاوز و تعدى و طغيان به حداقل خواهد رسيد .جائى كه زندگى مادى در پرتو مراقبين و دادگاههاى آن چنين باشدتفسير نمونه ج : 26ص :13تكليف زندگى معنوى و الهى انسان روشن است.ايمان به وجود مبدئى كه همه جا با او است لا يعزب عنه مثقال ذرة : به اندازه سنگينى ذره‏اى چيزى از علم او مخفى نمى‏گردد ( سبا - 3 ) و ايمان به وجود معادى كه به مصداق فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره و من يعمل مثقال ذرة شرا يره ( زلزال - 7 و 8 ) ذره‏اى كار خوب و بد به دست فراموشى سپرده نمى‏شود ، و در آنجا در برابر او قرار مى‏گيرد ، چنين ايمانى ، چنان تقوائى در انسان ايجاد مى‏كند كه در تمام زندگى مى‏تواند راهنماى او در مسير خير باشد .تفسير نمونه ج : 26ص :14أَ لَمْ نجْعَلِ الأَرْض مِهَداً(6) وَ الجِْبَالَ أَوْتَاداً(7) وَ خَلَقْنَكمْ أَزْوَجاً(8) وَ جَعَلْنَا نَوْمَكمْ سبَاتاً(9) وَ جَعَلْنَا الَّيْلَ لِبَاساً(10) وَ جَعَلْنَا النهَارَ مَعَاشاً(11) وَ بَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سبْعاً شِدَاداً(12) وَ جَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجاً(13) وَ أَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَتِ مَاءً ثجَّاجاً(14) لِّنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَبَاتاً(15) وَ جَنَّتٍ أَلْفَافاً(16)تفسير نمونه ج : 26ص :15ترجمه:6 -آيا ما زمين را محل آرامش ( شما ) قرار نداديم ؟7 -و كوهها را ميخهاى زمين ؟8 -و شما را به صورت زوجها آفريديم.9 -و خواب شما را مايه آرامشتان قرار داديم.10 -و شب را پوششى ( براى شما).11 -و روز را وسيله‏اى براى زندگى و معاش.12 -و بر فراز شما هفت ( آسمان ) محكم بنا كرديم.13 -و چراغى روشن و حرارت بخش آفريديم.14 -و از ابرهاى باران‏زا آبى فراوان نازل كرديم.15 -تا به وسيله آن دانه و گياه بسيار برويانيم.16 -و باغهائى پر درخت.تفسير : همه از بهر تو سر گشته و فرمانبردار...اين آيات در حقيقت پاسخى است به سؤالاتى كه منكران معاد ، و اختلاف كنندگان در اين نبا عظيم داشته‏اند ، زيرا در اين آيات گوشه‏اى از نظام حكيمانه اين عالم هستى و مواهب حساب شده‏اى كه نقش بسيار مؤثرى در زندگى انسانها دارد بيان شده است ، كه از يكسو دليل روشنى بر قدرت خدا بر همه چيز و از جمله تجديد حيات مردگان است ، و از سوى ديگر اشاره به اين است كه اين نظام حكيمانه نمى‏تواند بيهوده و عبث باشد ، در حالى كه اگر با پايان اين زندگى مادى دنيا همه چيز پايان يابد ، مسلما طرحى عبث و بيهوده خواهد بود .و به اين ترتيب از دو جهت ، استدلال براى مساله معاد محسوب مى‏شود ، از طريق برهان قدرت و برهان حكمت.تفسير نمونه ج : 26ص :16در اين آيات يازده‏گانه به دوازده نعمت مهم ، با تعبيراتى آميخته با لطف و محبت ، و توام با استدلال و تحريك عواطف ، اشاره شده است ، چرا كه اگر در كنار استدلالات عقلى ، احساس و نشاط روحى نباشد كارائى آن كم است.نخست از زمين شروع كرده ، مى‏فرمايد : آيا زمين را گاهواره و محل آرامش شما قرار نداديم ؟ ! ( ا لم نجعل الارض مهادا ) .مهاد به طورى كه راغب در مفردات مى‏گويد : به معنى مكان آماده و صاف و مرتب است ، و در اصل از مهد به معنى محلى كه براى استراحت كودك آماده مى‏كنند ( اعم از گاهواره و يا بستر ) گرفته شده و جمعى از ارباب لغت و مفسران ، آن را به فراش يعنى بستر تفسير كرده‏اند كه هم صاف و نرم است و هم راحت.انتخاب اين تعبير براى زمين ، بسيار پرمعنى است ، چرا كه از يك سو قسمتهاى زيادى از زمين آنچنان نرم و صاف و مرتب است كه انسان به خوبى مى‏تواند در آن خانه‏سازى كند ، زراعت و باغ احداث نمايد.از سوى ديگر همه نيازمنديهاىاو بر سطح زمين يا در اعماق آن به صورت مواد اوليه و معادن گرانبها نهفته است.و از سوى سوم مواد زائد او را به خود جذب مى‏كند ، و اجساد مردگان با دفن در آن به زودى تجزيه و متلاشى مى‏شوند ، و انواع ميكربها بواسطه اثر مرموزى كه دست آفرينش در خاك نهاده است نابود مى‏گردد.و از سوى چهارم با حركت نرم و سريع خود.به دور آفتاب ، و به دور خود گردش مى‏كند ، شب و روز و فصول چهارگانه را كه نقش عمده‏اى در حيات انسان دارند مى‏آفريند.از سوى پنجم قسمت زيادى از آبهائى كه بر سطح آن مى‏بارد در درون خود ذخيره مى‏كندو به صورت چشمه‏ها و قناتها بيرون مى‏فرستد.تفسير نمونه ج : 26ص :17خلاصه در اين بستر آرام همه وسائل آسايش و آرامش فرزندان اين زمين آماده و مهيا است ، و هنگامى اهميت اين نعمت آشكارتر مى‏گردد كه مختصر تزلزل و دگرگونى در آن رخ دهد.و از آنجا كه ممكن است در برابر نرمى زمينهاى مسطح ، اهميت كوهها و نقش حياتى آنها ، فراموش شود ، در آيه بعد مى‏افزايد : آيا ، ما كوهها را ميخهاى زمين قرار نداديم ؟ ( و الجبال اوتادا).كوهها علاوه بر اينكه ريشه‏هاى عظيمى در اعماق زمين دارند ، و در آنجا به هم پيوسته‏اند و همچون زرهى پوسته زمين را در برابر فشار ناشى از مواد مذاب درونى ، و تاثير جاذبه جزر و مد آفرين ماه از بيرون حفظ مى‏كنند ، ديوارهاى بلندى در برابر طوفانهاى سخت و سنگين محسوب مى‏شوند ، و پناهگاه مطمئنى براى مهد آسايش انسان مى‏سازند كه اگر نبودند دائما زندگى انسان زير ضربات كوبنده طوفانها دستخوش ناآرامى بود .و از سوى سوم كانونى هستند براى ذخيره آبها و انواع معادن گرانبها.علاوه بر همه اينها در اطراف كره زمين قشر عظيمى از هوا وجود دارد كه بر اثر وجود كوهها كه به صورت دنده‏هاى يك چرخ ، پنجه در اين قشرعظيم افكنده‏اند همراه زمين حركت مى‏كنند ، دانشمندان مى‏گويند اگر سطح زمين صاف بود ، قشر هوا به هنگام حركت زمين روى آن مى‏لغزيد ، و طوفانهاى عظيم ايجاد مى‏شد ، و هم ممكن بود اين اصطكاك دائمى سطح زمين را داغ و سوزان و غير قابل سكونت كند.بعد از بيان اين دو نمونه از مواهب و آيات آفاقى به سراغ مواهب درونىتفسير نمونه ج : 26ص :18وجودى انسان و آيات انفسى مى‏رود و مى‏فرمايد : ما شما را زوجها آفريديم ( و خلقناكم ازواجا).ازواج جمع زوج به معنى جفت ، و جنس مذكر و مؤنث است ، و آفرينش انسان از اين دو جنس علاوه بر اينكه ضامن بقاى نسل او است ، سبب آرامش جسم و جان او محسوب مى‏شود ، چنانكه در آيه 21 سوره روم مى‏خوانيم : و من آياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودة و رحمة : از نشانه‏هاى ( عظمت ) خداوند اين است كه همسرانى از جنس خودتان براى شما آفريد ، تا در كنار آنها آرامش بيابيد ، و در ميان شما محبت و رجعت قرار داد .و به تعبير ديگر جنس مذكر و مؤنث هر كدام مكمل وجود ديگرى و بر طرف كننده كمبودهاى طرف مقابل مى‏باشد.و از آنجا كه ازواج در لغت به معنى اصناف و انواع نيز آمده ، بعضى اين آيه را اشاره به اصناف مختلف انسانها مى‏دانند ، و تفاوتهائى كه از نظر رنگ و نژاد و روحيات و استعدادهاى مختلف در ميان انسانها است كه آن نيز از نشانه‏هاى عظمت حق و مايه تكامل جامعه انسانى است .سپس به پديده خواب كه از مواهب بزرگ الهى بر انسان است اشاره كرده ، مى‏افزايد : ما خواب شما را مايه آرامش و آسايش شما قرار داديم ( و جعلنا نومكم سباتا).تفسير نمونه ج : 26ص :19سبات از ماده سبت ( بر وزن وقت ) در اصل به معنى قطع نمودن است ، و سپس به معنى تعطيل كار به منظور استراحت آمده ، و اينكه روز شنبهدر لغت عرب يوم السبت ناميده شده ، به خاطر آن است كه اين نامگذارى متاثر از برنامه‏هاى يهود بوده كه روز شنبه را روز تعطيلى مى‏دانستند.تعبير به سبات اشاره لطيفى به تعطيل قسمتهاى قابل توجهى از فعاليتهاى جسمى و روحى انسان در حال خواب است ، و همين تعطيل موقت سبب استراحت و بازسازى اعضاى فرسوده ، و تقويت روح و جسم ، و تجديد نشاط انسان ، و رفع هرگونه خستگى و ناراحتى ، و بالاخره آمادگى براى تجديد فعاليت ميشود.با اينكه يك سوم زندگى انسان را خواب فرا گرفته ، و هميشه انسان با اين مساله مواجه بوده ، هنوز اسرار خواب به خوبى شناخته نشده است ، و حتى اينكه چه عامل سبب مى‏شود كه در لحظه معينى بخشى از فعاليتهاى مغزى از كار بيفتد ، و سپس پلك چشمها بر هم آمده ، و تمام اعضاى تن در سكون و سكوت فرو رود ، هنوز به درستى روشن نيست ! ولى اين مساله روشن است كه خواب نقش عظيمى در سلامت انسان دارد ، و به همين دليل پزشكان روانى تلاش مى‏كنند كه خواب بيماران خود را به صورت عادى تنظيم كنند ، چرا كه بدون آن ، تعادل روانى آن ممكن نيست .افرادى كه به صورت طبيعى نمى‏خوابند افرادى پژمرده ، عصبانى ، افسرده ، غمگين و ناراحتند ، و به عكس كسانى كه از خواب معتدلى بهره‏مندند به هنگامى كه بيدار مى‏شوند نشاط و توان فوق العاده‏اى در خود مى‏بينند .مطالعه بعد از يك خواب آرام بخش بسيار سريع پيش مى‏رود ، و كارهاى فكرى و جسمى بعد از چنين خوابى هميشه قرين موفقيت است ، و اينها همه بيانگر نقش پر اهميت خواب در زندگى انسان است.كمتر شكنجه‏اى براى انسان به اندازه بى‏خوابى اجبارى و اضطرارىتفسير نمونه ج : 26ص :20دردناك و جانكاه است و تجربه نشان داده تحمل انسان در برابر بى‏خوابى بسيار كم است ، و بعد از مدت كوتاهى سلامت خود را از دست مى‏دهد و بيمارمى‏شود.البته آنچه درباره اهميت خواب گفته شد ، منظور از آن يك خواب متعادل و مناسب است و گرنه پر خوابى مانند پرخورى از صفات زشت و موجب بيماريهاى مختلف است.و عجب اينكه مقدار خواب طبيعى براى انسانها يكسان نيست ، و هيچگونه حد معينى براى آن نمى‏توان در نظر گرفت و لذا هر كس بايد با تجربه نياز خويش را به خواب با توجه به ميزان فعاليتهاى جسمى و روحى خود دريابد.و عجيب‏تر اينكه به هنگام بروز حوادث سخت كه انسان ناچار است مدتها بيدار بماند مقاومت انسان در برابر بى‏خوابى موقتا افزايش مى‏يابد ، خواب از سر انسان مى‏پرد ، و گاه به حداقل لازم يعنى يك يا دو ساعت مى‏رسد ، ولى بسيار ديده شده كه اين كمبود به هنگام عادى شدن اوضاع جبران مى‏گردد ، و جسم و روح انسان طلب خود را از خواب باز مى‏ستاند ! .البته به ندرت كسانى يافت مى‏شوند كه ماهها پشت سر هم بيدار بمانند ، و لحظه‏اى خواب به چشمانشان نرود ، و به عكس افرادى هستند كه حتى در موقع راه رفتن در كوچه و خيابان و حتى موقعى كه با شما سخن مى‏گويند خواب به آنها دست مى‏دهد و اگر كسى همراه آنها نباشد خطرناك است ، ولى اين افراد مسلما افراد سالمى نيستند ، و خواه ناخواه گرفتار ضايعات جسمى و روحى مى‏گردند .خلاصه اين تحول و دگرگونى عجيبى كه به نام خواب در انسان پيدا مى‏شود شگفتيهاى زيادى دارد كه آن را شبيه يك معجزه مى‏كند.تفسير نمونه ج : 26ص :21گرچه آيه فوق ناظر به خواب به عنوان يك نعمت الهى است ، ولى از آنجا كه خواب شباهتى به مرگ و بيدارى شباهتى به رستاخيز دارد ، مى‏تواند اشاره‏اى به اين مطلب نيز باشد.سپس در رابطه با مساله خواب سخن از موهبت شب به ميان آورده ، مى‏فرمايد : ما شب را پوششى قرار داديم ( و جعلنا الليل لباسا).و بلافاصله مى‏افزايد : و روز را وسيله‏اى براى زندگى قرار داديم ( و جعلنا النهار معاشا ) .به عكس آنچه ثنويين ( دو گانه پرستان ) بر اثر بى‏اطلاعى از اسرار آفرينش مى‏پنداشتند كه نور و روشنائى روز نعمت است ، و ظلمت و تاريكى شب شر و عذاب ، و براى هر كدام خالقى قائل بودند ، يكى را از يزدان و ديگرى را از اهريمن مى‏دانستند ، با كمى دقت روشن مى‏شود كه هر يك در جاى خود نعمتى است بزرگ و سرچشمه نعمتهائى ديگر.مطابق آيات فوق پرده شب لباس و پوششى است بر اندام زمين ، و تمامتفسير نمونه ج : 26ص :22موجودات زنده‏اى كه روى آن زيست مى‏كنند ، فعاليتهاى خسته كننده زندگى را به حكم اجبار تعطيل مى‏كند ، و تاريكى را كه مايه سكون و آرامش و استراحت است بر همه چيز مسلط مى‏سازد ، تا اندامهاى فرسوده مرمت گردد و روح خسته تجديد نشاط كند ، چرا كه خواب آرام جز در تاريكى ميسر نيست .از اين گذشته با فرو افتادن پرده شب ، نور آفتاب بر چيده مى‏شود كه اگر به طور مداوم بتابد تمام گياهان و حيوانات را مى‏سوزاند ، و زمين جاى زندگى نخواهد بود ! به همين دليل قرآن مجيد كرارا روى اين مساله تكيه كرده ، در يك جا مى‏فرمايد : قل أ رأيتم ان جعل الله عليكم النهار سرمدا الى يوم القيامة من اله غير الله ياتيكم بليل تسكنون فيه : بگو به من خبر دهيد اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما جاويدان كند ، چه كسى غير از خدا است كه شب براى شما آورد تا در آن آرامش يابيد ؟ ! ( قصص 72 ) و به دنبال آن مى‏فرمايد : و من رحمته جعل لكم الليل و النهار لتسكنوا فيه و لتبتغوا من فضله : از رحمت او است كه براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش يابيد ، و هم براى بهره‏گيرى از فضل خدا تلاش كنيد ( قصص 73 ) .قابل توجه اينكه در قرآن مجيد به بسيارى از موضوعات مهم يكبار قسم ياد شده ، در حالى كه به شب هفت بار سوگند ياد شده است ! و مى‏دانيم سوگند به امور مهم ياد مى‏شود ، و اين خود نشانه اهميت پرده ظلمت شب است .آنها كه شب را با نور مصنوعى روشن مى‏سازند ، و تمام شب را بيدارند و بجاى آن روز را مى‏خوابند ، افرادى رنجور و ناسالم و فاقد نشاط مى‏باشند.در روستاها كه به عكس شهرها شب را زود مى‏خوابند ، و صبح زود برمى‏خيزند مردمى سالمتر زندگى مى‏كنند.شب منافع جنبى نيز دارد چرا كه سحرگاهانش بهترين وقت براى رازتفسير نمونه ج : 26ص :23و نياز به درگاه محبوب ، و عبادت و خودسازى و تربيت نفوس است ، همانگونه كه قرآن مجيد در توصيف پرهيزگاران مى‏گويد : و بالاسحار هم يستغفرون آنها در سحرگاهان استغفار مى‏كنند ( ذاريات - 18 ) .روشنائى روز نيز خود نعمتى است بى‏نظير ، جنب و جوش و حركت مى‏آفريند ، انسان را براى كار و تلاش آماده مى‏سازد ، گياهان را در پرتو نور خود مى‏روياند ، و حيوانات در پرتو آن رشد مى‏كنند ، و به حق تعبير بالا كه مى‏فرمايد : روز را وسيله معاش و زندگى شما قرار داديم تعبيرى است از هر نظر رسا كه نياز به شرح و توصيف ندارد.آخرين سخن اينكه آمد و شد شب و روز و نظام دقيق تغييرات تدريجى آنها يكى از آيات خلقتو نشانه‏هاى خدا است ، بعلاوه سرچشمه پيدايش يك تقويم طبيعى براى نظام بندى زمانى زندگى انسانها محسوب مى‏شود.سپس از زمين به آسمان پرداخته ، مى‏فرمايد : ما بالاى سر شما هفت آسمان محكم بنا كرديم ( و بنينا فوقكم سبعا شدادا).عدد هفت در اينجا ممكن است عدد تكثير ، و اشاره به كرات متعدد آسمان ، و مجموعه‏هاى منظومه‏ها و كهكشانها و عوالم متعدد جهان هستى باشد ، كه داراى خلقتى محكم و ساختمانى عظيم و قوى هستند ، و يا عدد تعداد به اين ترتيب كه آنچه ما از ستارگان مى‏بينيم همه به حكم آيه 6 سوره صافات انا زينا السماء الدنيا بزينة الكواكب : ما آسمان پائين را با ستارگان زينتتفسير نمونه ج : 26ص :24بخشيديم متعلق به آسمان اول است و ماوراى آن شش عالم و آسمان ديگر وجود دارد كه از دسترس علم بشر بيرون است.اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور طبقات متعدد هواى اطراف زمين باشد كه در عين رقيق بودن ظاهرى ، از چنان استحكامى برخوردار است كه اين كره خاكى را از هجوم مستمر سنگهاى آسمانى حفظ مى‏كند ، و به محض اينكه يكى از آنها جذب كره زمين شود بر اثر تصادم شديد با قشر هوا چنان داغ مى‏شود كه آتش مى‏گيرد ، و مى‏سوزد ، و خاكستر آن به طور ملايم بر زمين مى‏نشيند ، و اگر اين قشر هوا نبود شهرها و آباديهاى ما شب و روز در معرض پرتاب اين سنگها قرار داشت .بعضى از دانشمندان محاسبه كرده‏اند كه استقامت قشر هواى اطراف زمين كه بيش از يكصد كيلومتر ضخامت دارد به اندازه يك سقف پولادين به ضخامت ده متر است ! و اين است يكى از تفسيرهاى سبع شداد.بعد از اشاره اجمالى به آفرينش آسمانها به سراغ نعمت بزرگ آفتاب عالمتاب مى‏رود و مى‏فرمايد : ما چراغى نورانى و حرارت‏بخش آفريديم ( و جعلنا سراجا وهاجا).وهاج از ماده وهج ( بر وزن كرج ) به معنى نور و حرارتى است كه از آتش صادر مى‏شود بنا بر اين ذكر اين وصف براى اين چراغ پر فروغ آسمانىتفسير نمونه ج : 26ص :25اشاره‏اى به دو نعمت بزرگ است كه خمير مايه همه مواهب مادى اين جهان است نور و حرارت.نور خورشيد نه تنها صحنه زندگى انسان و تمام منظومه شمسى را روشن مى‏سازد ، بلكه تاثير عميقى در پرورش موجودات زنده دارد.حرارت آن نيز علاوه بر تاثيرى كه در حيات انسان و حيوان و گياه به طور مستقيم دارد ، منبع اصلى وجود ابرها ، و وزش بادها ، و نزول بارانها و آبيارى سرزمينهاى خشك است.خورشيد به خاطر اشعه مخصوص ماوراء بنفش تاثير فراوانى در كشتن ميكربها دارد ، كه اگر نبود كره زمين به بيمارستان عظيمى تبديل مى‏شد ، و چه بسا در مدت كوتاهى نسل موجودات زنده از ميان مى‏رفت .خورشيد نورى سالم و مجانى و دائمى و از فاصله‏اى مناسب ، نه چندان گرم و سوزان ، و نه سرد و بى‏روح ، در اختيار همه ما مى‏گذارد.اگر قيمت انرژى حاصل از خورشيد را با قيمت منابع ديگر انرژى محاسبه كنيم عدد بسيار عظيمى را تشكيل مى‏دهد ، و اگر فرضا بخواهيم درخت سيبى را با نور و انرژى مصنوعى پرورش دهيم قيمت هر دانه سيب سرسام‏آور خواهد بود ، آرى اين سراج وهاج عالم آفرينش همه اينها را رايگان در اختيار ما مى‏گذارد .تفسير نمونه ج : 26ص :26جرم خورشيد كه حدود يك ميليون و سيصد هزار برابر كره زمين است و فاصله آن حدود يكصد و پنجاه ميليون كيلومتر مى‏باشد ، و حرارت برونى سطح خورشيد كه بالغ بر شش هزار درجه سانتيگراد ، و حرارت درونى آن كه در حدود بيست ميليون درجه ! تخمين زده شده است ، همه آنچنان حساب شده است كه اگر كمى كمتر يا بيشتر مى‏بود ، عرصه زندگى را بر اهل زمين تنگ مى‏كرد و ادامه حيات را غير ممكن مى‏ساخت كه شرح آن در حوصله اين بيان مختصر نمى‏گنجد.و به دنبال نعمت نور و حرارت از ماده حياتى مهم ديگرى كه ارتباط نزديكى با تابش خورشيد دارد سخن به ميان آورده ، مى‏افزايد : و ما از ابرهاى باران‏زا آبى فراوان نازل كرديم ( و انزلنا من المعصرات ماء ثجاجا).معصرات جمع معصر از ماده عصر به معنى فشار است ، كه اشاره به ابرهاى باران‏زا است ، گوئى خودش را مى‏فشارد تا آب از درونش فرو ريزد توجه داشته باشيد كه معصرات اسم فاعل است).بعضى نيز آن را به معنى ابرهائى كه آماده ريزش باران است تفسير كرده‏اندتفسير نمونه ج : 26ص :27زيرا اسم فاعل گاه به معنى آمادگى براى چيزى مى‏آيد .بعضى نيز گفته‏اند معصرات صفت ابرها نيست بلكه صفت بادها است كه از هر سو ابرها را تحت فشار براى ريزش باران قرار مى‏دهد.و ثجاج از ماده ثج ( بر وزن حج ) به معنى فرو ريختن آب به صورت پى در پى و فراوان است ، و با توجه به اينكه ثجاج صيغه مبالغه است كثرت و فزونى بيشترى را بيان مى‏كند ، و در مجموع معنى آيه چنين مى‏شود كه ما از ابرهاى باران‏زا آبى فراوان و پى در پى فرو فرستاديم.گرچه نزول باران به خودى خود مايه خير و بركت است ، هوا را لطيف مى‏كند ، آلودگيها را مى‏شويد ، كثافات را با خود مى‏برد ، گرماى هوا را فرو مى‏نشاند ، و حتى سرما را تعديل مى‏كند ، از عوامل بيمارى مى‏كاهد ، و به انسان روح و نشاط مى‏دهد ، ولى با اينهمه در آيات بعد به سه فايده مهم آن اشاره كرده ، مى‏فرمايد : هدف از نزول باران اين است كه دانه‏هاى غذائى و گياهان را به وسيله آن از زمين خارج كنيم ( لنخرج به حبا و نباتا ) .و باغهائى پر درخت ( و جنات الفافا).الفاف به گفته راغب در مفردات اشاره به اين است درختان اين باغها به قدرى زياد و انبوه است كه به يكديگر پيچيده شده.تفسير نمونه ج : 26ص :28در حقيقت دراين دو آيه به تمام مواد غذائى كه انسان و حيوان از آن استفاده مى‏كنند ، و از زمين رويد ، اشاره شده است ، زيرا قسمت مهمى از آنها را دانه‏هاى غذائى تشكيل مى‏دهد ( حبا ) و قسمت ديگرى سبزيجات و ريشه‏ها است ( و نباتا ) و بخش ديگرى نيز ميوه‏ها مى‏باشد ( و جنات).درست است كه در اين دو آيه تنها همين سه منفعت بزرگ براى نزول باران ذكر شده ، ولى بدون شك منافع باران منحصر به اينها نيست ، اصولا حدود هفتاد درصد بدن انسان را آب تشكيل مى‏دهد ، و سرچشمه پيدايش همه موجودات زنده طبق صريح قرآن آب است : و جعلنا من الماء كل شى‏ء حى ( انبياء - 30 ) بنا بر اين آب نقش اصلى و اساسى را در مورد موجودات زنده مخصوصا انسان دارد .نه تنها بدن انسان كه غالب كارخانه‏ها نيز بدون آب فلج مى‏شود و نظام صنايع نيز فرو مى‏ريزد.زيبائى چهره طبيعت و نشاط آن با آب است ، و بهترين جاده‏هاى تجارى و اقتصادى دنيا را راههاى آبى تشكيل مى‏دهد.نكته : پيوند اين آيات با مساله معاددر يازده آيه فوق به مهمترين مواهب الهى ، و اساسى‏ترين اركان زندگى انسان ، يعنى نور و ظلمت و حرارت و آب و خاك و گياهان اشاره شده است.بيان اين نظام دقيق از يكسو دليل روشنى است بر قدرت خداوند بر همه چيز ، بنا بر اين جائى براى اين سخن باقى نمى‏ماند كه چگونه ممكن است خداوند بار ديگر مردگان را به زندگى و حيات باز گرداند همانگونه كه در پاسختفسير نمونه ج : 26ص :29منكران معاد در آيات آخر سوره يس نيز با كمال وضوح بيان شده است كه مى‏فرمايد : آيا كسى كه آسمانها و زمين را آفريده قادر نيست همانند آن را بيافريند ( يس - 81).از سوى ديگر اين تشكيلات عظيم حتما هدفى دارد ، و اين هدف مسلما زندگى چند روزه دنيا نمى‏تواند باشد ، و به همين خوردنها و آشاميدنها و خواب و بيداريهااكتفاء شود ، بلكه حكمت خداوند ايجاب مى‏كند كه هدفى والاتر براى آن باشد يا به تعبير ديگر نشاه اولى تذكرى است براى نشاه آخرت و منزلگاهى است براى سير طولانى بشر ، همانگونه كه در آيه 115 سوره مؤمنون مى‏فرمايد : ا فحسبتم انما خلقناكم عبثا و انكم الينا لا ترجعون آيا گمان كرديد كه شما را بيهوده آفريديم و به سوى ما باز نمى‏گرديد ؟ ! و از سوى سوم مساله خواب و بيدارى كه خود نمونه‏اى از مرگ و حيات مجدد است ، و مساله زنده شدن زمينهاى مرده بر اثر نزول باران كه صحنه معاد را همه سال در برابر چشمان انسانها جلوه‏گر مى‏كند، اشاراتى است پر معنى به مساله رستاخيز و زندگى پس از مرگ ، همانگونه كه در آيه 9 سوره فاطر بعد از ذكر تجديد حيات زمينهاى مرده با نزول باران مى‏فرمايد : كذلك النشور : رستاخيز نيز چنين است.تفسير نمونه ج : 26ص :30إِنَّ يَوْمَ الْفَصلِ كانَ مِيقَتاً(17) يَوْمَ يُنفَخُ فى الصورِ فَتَأْتُونَ أَفْوَاجاً(18) وَ فُتِحَتِ السمَاءُ فَكانَت أَبْوَباً(19) وَ سيرَتِ الجِْبَالُ فَكانَت سرَاباً(20)ترجمه:17 -روز جدائى ميعاد همگان است.18 -روزى كه در صور دميده مى‏شود ، و شما فوج فوج وارد محشر مى‏شويد.19 -و آسمان گشوده مى‏شود ، و به صورت درهاى متعددى در مى‏آيد.20 -و كوهها به حركت در مى‏آيد و به صورت سرابى مى‏شود!تفسير : سرانجام روز موعود فرا مى‏رسددر آيات قبل اشاراتى به دلائل مختلف معاد آمده بود ، در نخستين آيه مورد بحث به عنوان يك نتيجه‏گيرى ، مى‏فرمايد : روز جدائى ( روز رستاخيز ) روز وعده همگان است ( ان يوم الفصل كان ميقاتا).تعبير به يوم الفصل تعبير بسيار پر معنائى است كه بيانگر جدائيها در آن روز عظيم است.تفسير نمونه ج : 26ص :31جدائى حق از باطل.جدائى صفوف مؤمنانصالح از مجرمان بدكار.جدائى پدر و مادر از فرزند ، و برادر از برادر.ميقات از ماده وقت مانند ميعاد و وعد به معنى وقت معين و مقرر است ، و اينكه به مكانهاى معينى كه زائران خانه خدا از آنجا محرم مى‏شوند ميقات گفته مى‏شود به خاطر آن است كه در وقت معينى در آنجا اجتماع مى‏كنند.سپس به شرح بعضى از ويژگيها و حوادث آن روز بزرگ پرداخته مى‏گويد همان روزى كه در صور دميده مى‏شود ، و شما فوج فوج وارد محشر مى‏شويد ( يوم ينفخ فى الصور فتاتون افواجا).از آيات قرآن به خوبى استفاده مى‏شود كه دو حادثه عظيم به عنوان نفخ صور واقع مى‏شود ، در حادثه اول نظام جهان هستى به هم مى‏ريزد ، و تمام اهل زمين و همه كسانى كه در آسمانها هستند مى‏ميرند ، و در حادثه دوم جهان ، نوسازى مى‏شود ، و مردگان به حيات جديد باز مى‏گردند ، و رستاخيز بزرگ انجام مى‏گيرد .نفخ به معنى دميدن و صور به معنى شيپور است كه معمولا آن را براى توقف قافله و لشكر ، يا براى حركت آن به صدا در مى‏آورند ، و اهل قافله و لشكريان از آهنگ مختلف اين دو صدا مى‏فهمند كه بايد توقف كنند ، يا حركت نمايند.اين تعبير كنايه لطيف و زيبائى از آن دو حادثه عظيم است ، و آنچهدر آيه بالا آمده اشاره به نفخ صور دوم است كه نفخه حيات و زندگى مجدد و رستاخيز مى‏باشد.تفسير نمونه ج : 26ص :32(درباره نفخ صور و نكات مربوط به آن به طور مشروح در جلد 19 ، ذيل آيه 68 زمر ، صفحه 534 تا 542 بحث كرده‏ايم ) آيه مورد بحث مى‏گويد : در آن روز فوج فوج وارد محشر مى‏شويد ، در حالى كه آيه 95 مريم مى‏گويد : هر كس در آن روز تنهاست و كلهم آتيه يوم القيامة فردا و آيه 71 اسراء مى‏گويد : هر گروهى با پيشواى خودشان وارد عرصه محشر مى‏شوند يوم ندعوا كل اناس بامامهم.جمع ميان اين آيات چنين است كهفوج فوج بودن مردم منافاتى با اين ندارد كه هر فوج با رهبرش وارد محشر شود ، و اما فرد بودن آنها به خاطر اين است كه قيامت مواقف متعددى دارد ، ممكن است در مواقف نخستين مردم گروه گروه با رهبران هدايت و ضلال وارد محشر شوند ، اما به هنگام قرار گرفتن در پاى محكمه عدل الهى فرد فرد باشند ، و به تعبير قرآن در آيه 21 سوره ق هر كدام با يك نفر مامور و يك گواه در آنجا حاضر مى‏گردند و جائت كل نفس معها سائق و شهيد.اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از فرد بودن جدا شدن از دوستان و حاميان و يار و ياور باشد ، چرا كه انسان در آنجا خودش هست و عملش .و به دنبال آن مى‏افزايد : آسمان گشوده مى‏شود ، و به صورت درهاى متعددى در مى‏آيد ( و فتحت السماء فكانت ابوابا).منظور از اين درها چيست ؟ و گشوده شدن چه مفهومى دارد ؟ بعضى گفته‏اند : منظور اين است كه درهاى عالم غيب به عالم شهود گشوده مى‏شود ، حجابها كنار مى‏رود ، و عالم فرشتگان به عالم انسان راه مى‏يابد.تفسير نمونه ج : 26ص :33ولى جمعى اين آيه را اشاره به چيزى دانسته‏اند كه در آيات ديگر قرآن آمده كه مى‏گويد : در آستانه قيامت آسمان شكافته مى‏شود و اذا السماء انشقت(انشقاق - 1 ) و در جاى ديگر همين معنى را به تعبير ديگرى بيان فرمود : اذا السماء انفطرت ( انفطار - 1).در حقيقت آنقدر در كرات آسمانى شكافها ظاهر مى‏شود كه گوئى سرتاسر آن تبديل به درهائى شده است.اين احتمال نيز وجود دارد كه انسان در شرائط موجود در دنيا قادر به حركت در آسمانها نيست ، و اگر هم براى او امكان داشته باشد بسيار محدود است ، گوئى شرائط موجود تمام درهاى آسمان را به روى او بسته ، ولى در قيامت انسان از كره خاكى آزاد مى‏شود ، و درهاى سفر به آسمانها به روى او گشوده ، و شرائط آن فراهم مى‏گردد.بهتعبير ديگر : در آن روز نخست آسمانها از هم متلاشى مى‏شوند ، و به دنبال آن طبق آيه 48 سوره ابراهيم آسمانهائى نوين و زمينى نو جاى آن را مى‏گيرد : يوم تبدل الارض غير الارض و السموات و در اين حال درهاى آسمانها به روى زمينيان گشوده مى‏شود ، و راه آسمانها به روى انسان باز مى‏گردد ، بهشتيان به سوى بهشت مى‏روند ، و درهاى بهشت به روى آنها گشوده خواهد شد : حتى اذا جاءوها و فتحت ابوابها و قال لهم خزنتها سلام عليكم : تا زمانى كه بهشتيان به سوى بهشت مى‏آيند و درهاى آن گشوده مى‏شود : و خازنان بهشت به آنها مى‏گويند درود بر شما ( زمر - 73 ) .و در همين جا است كه فرشتگان از هر درى بر آنها وارد مى‏شوند و تبريك و تهنيت مى‏گويند و الملائكة يدخلون عليهم من كل باب ( رعد - 23).و درهاى دوزخ نيز به روى كافران گشوده مى‏شود : و سيق الذين كفرواتفسير نمونه ج : 26ص :34الى جهنم زمرا حتى اذا جاءوها فتحت ابوابها ( زمر - 71).و به اين ترتيب انسان در عرصه‏اى قدم مى‏گذارد كه پهنايش به پهناى زمين و آسمان كنونى است : و جنة عرضها السموات و الارض ( آل عمران - 133).و بالاخره در آخرين آيه مورد بحث ، وضع كوهها را در قيامت ، منعكس كرده مى‏فرمايد : كوهها به حركت در آورده مى‏شود و سرانجام سرابى مى‏گردد ( و سيرت الجبال فكانت سرابا ) .به طورى كه از جمع بندى آيات مختلف قرآن درباره سرنوشت كوهها در قيامت به دست مى‏آيد ، كوهها مراحلى را طى مى‏كند ، نخست كوهها به حركت در مى‏آيد : و تسير الجبال سيرا ( طور - 10).سپس از جا كنده مى‏شود ، و سخت درهم كوفته خواهد شد و حملت الارض و الجبال فدكتا دكة واحدة ( حاقه - 14).و بعدا به صورت توده‏اى از شنهاى متراكم در مى‏آيد : و كانت الجبال كثيبا مهيلا ( مزمل - 14).و بعد به صورت پشم زدهشده در مى‏آيد كه با تند باد حركت مى‏كند و تكون الجبال كالعهن المنفوش ( قارعه - 5).و سپس به صورت گرد و غبار در مى‏آيد كه در فضا پراكنده مى‏شود و بست الجبال بسا فكانت هباء منبثا ( واقعه - 5 و 6).و بالاخره چنانكه در آيه مورد بحث آمده تنها اثرى از آن باقى مى‏ماند و همچون سرابى از دور نمايان خواهد شد.و به اين ترتيب سرانجام كوهها از صفحه زمين برچيده مى‏شود ، و زمين هموار مى‏گردد و يسئلونك عن الجبال فقل ينسفها ربى نسفا فيذرها قاعاتفسير نمونه ج : 26ص :35صفصفا : از تو درباره كوهها سؤال مى‏كنند ، بگو : پروردگارم آنها را بر باد مى‏دهد و زمين را صاف و هموار مى‏سازد ! ( طه - 105 - 106 ) .سراب از ماده سرب ( بر وزن طرف ) به معنى راه رفتن در سراشيبى است ، و از آنجا كه در بيابانها در هواى گرم به هنگامى كه انسان در سراشيبى حركت مى‏كند از دور تلالوى به نظرش مى‏رسد كه گمان مى‏كند آب وجود دارد در حالى كه چيزى جز شكست نور نيست ، سپس به هر چيزى كه ظاهرى دارد اما حقيقتى در آن نيست سراب گفته مى‏شود.به اين ترتيب آيه فوق آغاز اين حركت و پايان آن را بيان مى‏كند و مراحل ديگر در آيات ديگر آمده است.در حقيقت كوهها به شكل غبارى در فضا ، به وضعى سراب مانند در مى‏آيند آنجا كه كوه با آن عظمت و صلابت ، سرنوشتى اين چنين پيدا كند ، پيداست چه دگرگونيها در جهان به موازات آن روى مى‏دهد ؟ همچنين افراد يا قدرتهائى كه در زندگى اين جهان ، ظاهرى همچون كوه داشتند ، در آنجا سرابى بيش نخواهند بود ! در اينجا اين سؤال پيش مى‏آيد كه آيا اين حوادث در نفخه اولى كه مربوط به پايان جهان است صورت مى‏گيرد ؟ يا در نفخه ثانيه كه آغاز رستاخيز است ؟ ولى با توجه به اينكه آيه يوم ينفخ فى الصور فتاتون افواجا مسلما مربوط به نفخه ثانيه است كه انسانها زنده شده ، و فوج فوج وارد عرصه محشر مى‏شوند اين آيه نيز قاعدتا بايد مربوط به همين نفخه باشد ، منتهى ممكن است آغاز اين ( حركت كوهها ) در نفخه نخست صورت گيرد ، و پايان آن ( تبديل به سراب شدن ) در نفخه ثانيه باشد .اين احتمال نيز وجود دارد كه تمام مراحل متلاشى شدن كوهها مربوطتفسير نمونه ج : 26ص :36به نفخه اولى باشد منتهى چون در ميان اين دو فاصله زيادى نيست ، با هم ذكر شده ، همانگونه كه در بعضى ديگر از آيات قرآن نيز حوادث نفخه اولى و ثانيه با هم ذكر شده ( نمونه آن در سوره تكوير و انفطار ديده مى‏شود - دقت كنيد ) .قابل توجه اين كه در آيات گذشته ، كوهها به عنوان ميخها ، و زمين به عنوان گهواره معرفى شده بود ، و در آيات مورد بحث مى‏گويد آن روز كه فرمان فناى جهان صادر مى‏شود آن گهواره به هم مى‏خورد ، و اين ميخهاى عظيم از جا كنده خواهد شد ، روشن است هنگامى كه ميخهاى چيزى را بكشند از هم متلاشى مى‏شود.تفسير نمونه ج : 26ص :37إِنَّ جَهَنَّمَ كانَت مِرْصاداً(21) لِّلطغِينَ مَئَاباً(22) لَّبِثِينَ فِيهَا أَحْقَاباً(23) لا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْداً وَ لا شرَاباً(24) إِلا حَمِيماً وَ غَساقاً(25) جَزَاءً وِفَاقاً(26) إِنهُمْ كانُوا لا يَرْجُونَ حِساباً(27) وَ كَذَّبُوا بِئَايَتِنَا كِذَّاباً(28) وَ كلَّ شىْ‏ءٍ أَحْصيْنَهُ كتَباً(29) فَذُوقُوا فَلَن نَّزِيدَكُمْ إِلا عَذَاباً(30)ترجمه:21 -جهنم كمينگاهى است بزرگ!22 -و محل بازگشتى براى طغيانگران!23 -مدتهاى طولانى در آن مى‏مانند.تفسير نمونه ج : 26ص :3824 -در آنجا نه چيز خنكى مى‏چشند ، و نه نوشيدنى گوارائى.25 -جز آبى سوزان و مايعى از چرك و خون!26 -اين مجازاتى است موافق و مناسب ( اعمال آنها).27 -چرا كه اميدى به حساب نداشتند .28 -و آيات ما را به كلى تكذيب كردند.29 -و ما همه چيز را احصا و ثبت كرده‏ايم.30 -پس بچشيد كه چيزى جز عذاب بر شما نمى‏افزائيم.تفسير : جهنم كمينگاه بزرگ!بعد از بيان بعضى از دلائل معاد ، و قسمتى از حوادث رستاخيز ، به سراغ سرنوشت دوزخيان و بهشتيان مى‏رود ، نخست از دوزخيان شروع كرده ، مى‏فرمايد : جهنم كمينگاهى است ( ان جهنم كانت مرصادا).و محل بازگشت طغيانگران ! ( للطاغين مابا).مدتهاى طولانى در آن مى‏مانند ( لابثين فيها احقابا).مرصاد اسم مكان است به معنى جايگاهى كه در آن كمين مى‏كنند ، راغب در مفردات مى‏گويد : مرصد ( بر وزن مرقد ) و مرصاد هر دو يك معنى دارند ، با اين تفاوت كه مرصاد به مكانى گفته مى‏شود كه مخصوص كمين است .تفسير نمونه ج : 26ص :39بعضى نيز گفته‏اند صيغه مبالغه است ، به معنى كسى كه بسيار كمين مى‏كند مانند معمار كه به معنى شخصى است كه بسيار عمران و آبادى مى‏كند.البته معنى اول هم مشهورتر است و هم مناسبتر ، و در اينكه چه كسى در دوزخ در كمين طغيانگران است ؟ گفته‏اند : فرشتگان عذاب ، زيرا طبق آيه 71 سوره مريم ، همه انسانها اعم از نيك و بد از كنار دوزخ ، يا از بالاى آن عبور مى‏كنند ، و ان منكم الا واردها كان على ربك حتما مقضيا در اين گذرگاه عمومى و همگانى فرشتگان عذاب در كمينند و دوزخيان را مى‏ربايند ! و اگر به معنى صيغه مبالغه تفسير كنيم خود دوزخ در كمين آنها قرار دارد و هر كدام از طغيانگران به آن نزديك مى‏شوند آنها را به سوى خود مى‏كشاند و در كام خود فرو مى‏برد ، به هر حال از اين گذرگاه عمومى احدى از سركشان نمى‏توانند بگذرند ، يا فرشتگان عذاب آنها را مى‏ربايند ، و يا جاذبه شديد جهنم .ماب به معنى مرجع و محل بازگشت است ، و گاه به معنى منزلگاه و قرارگاه مى‏آيد ، و در اينجا به همين معنى است .و اما احقاب جمع حقب ( بر وزن قفل ) به معنى مدت نامعلومى از زمان است ، بعضى آن را به هشتاد سال ، و بعضى هفتاد ، و بعضى چهل سال تفسير كرده‏اند ، و چون از اين تعبير به هر حال استشمام مى‏شود كه دوزخيان مدتهائى طولانى در دوزخ مى‏مانند ، و سرانجام پايان مى‏يابد ، و اين با آيات خلود و عذاب دائم تضاد دارد ، هر كدام در تفسير آن راهى را پوئيده‏اند.معروف ميان مفسران اين است كه منظور از احقاب در اينجا اين است كه مدتهائى طولانى و ساليان دراز پى در پى مى‏آيد و مى‏گذرد ، بى آنكه پايان يابد ، و هر زمانى كه مى‏گذرد زمان ديگرى جانشين آن مى‏شود .در بعضى از روايات نيز آمده است كه اين آيه درباره گنهكارانى است كهتفسير نمونه ج : 26ص :40سرانجام پاك مى‏شوند و از دوزخ آزاد مى‏گردند نه كافرانى كه مخلد در آتشند.سپس به گوشه كوچكى از عذابهاى بزرگ جهنم اشاره كرده ، مى‏افزايد : آنها در آنجا نه چيز خنكى مى‏چشند كه گرماى وحشتناك دوزخ را فرو نشاند و نه نوشيدنى گوارائى كه عطش شديد آنها را تسكين بخشد ( لا يذوقون فيها بردا و لا شرابا).جز آبى سوزان ، و مايعى از چرك و خون ( الا حميما و غساقا ) .و جز سايه دودهاى غليظ و داغ و خفقان آور آتش كه در آيه 43 سوره واقعه آمده است و ظل من يحموم.حميم به معنى آب بسيار داغ و غساق به معنى چرك و خونى است كه از زخم جارى مى‏شود ، و بعضى آن را به معنى مايعات بد بو تفسير كرده‏اند.اين در حالى است كه بهشتيان از چشمه‏هاى گواراى شراب طهور به وسيله پروردگارشان سيراب مى‏شوند و سقاهم ربهم شرابا طهورا ( دهر - 21 ) و نوشيدنيهائى در ظرفهاى زيباى بهشتى است كه مهر بر آن نهاده شده ، مهرى كه از مشك است ختامه مسك ( مطففين - 26 ) ببين تفاوت ره از كجاست تا به كجا ؟ و از آنجا كه ممكن است وجود اين كيفرهاى سخت و شديد در نظر بعضى عجيب آيد ، در آيه بعد مى‏افزايد : اين مجازاتى است موافق و مناسب اعمال آنهاتفسير نمونه ج : 26ص :41(جزاء وفاقا).چرا چنين نباشد ؟ در حالى كه آنها در اين دنيا قلبهاى مظلومان را سوزاندند ، روح و جان آنها را به آتش كشيدند و با ظلم و ستم و طغيان خود بر كسى رحم نكردند ، سزاوار است كه در آنجا كيفرشان چنان باشد ، و نوشابه‏هايشان چنين ! اصولا همانگونه كه بارها تاكيد كرده‏ايم از آيات قرآن استفاده مى‏شود كه حداقل بسيارى از كيفرهاى قيامت تجسمى است از اعمال دنياى انسانها ، چنانكه در سوره تحريم آيه 7 مى‏خوانيم : يا ايها الذين كفروا لا تعتذروا اليوم انما تجزون ما كنتم تعملون : اى كافران امروز عذر مخواهيد ، چرا كه جزاى شما تنها اعمالى است كه انجام مى‏داديد ( كه اكنون تجسم يافته و در برابر شما حضور پيدا كرده ) .سپس به توضيح علت اين مجازات پرداخته ، مى‏فرمايد : اين به خاطر آن است كه آنها اميدى به حساب و ترسى از عقاب خداوند نداشتند ( انهم كانوا لا يرجون حسابا).و همين بى‏اعتنائى به حساب و روز جزا مايه طغيان و سركشى و ظلم و ستم آنها شد ، و آن ظلم و فساد چنين سرنوشت دردناكى را براى آنان فراهم ساخت .در حقيقت عدم ايمان به حساب عاملى است براى طغيان ، و آن هم عاملى است براى آن كيفرهاى سخت.توجه داشته باشيد كه لا يرجون از ماده رجاء هم به معنى اميدتفسير نمونه ج : 26ص :42است و هم به معنى عدم ترس و وحشت اصولا انسان وقتى اميد و انتظار كيفر داشته باشد طبعا مى‏ترسد ، و اگر نداشته باشد نمى‏ترسد و اين دو لازم و ملزوم يكديگرند ، لذا آنان كه اميد به حساب نداشته باشند ترسى هم ندارند.تعبير به ان كه براى تاكيد است و كانوا كه استمرار در ماضى را بيان مى‏كند و حسابا كه به صورت نكره بعد از نفى ذكر شده و معنى عموم را مى‏دهد ، همه بيانگر اين واقعيت است كه آنها مطلقا و هرگز هيچگونه انتظار و ترسى از حساب و كتاب نداشتند ، يا به تعبير ديگر حساب روز قيامت را به دست فراموشى سپرده ، و از برنامه زندگى خود كاملا حذف كرده بودند ، و طبيعى است كه چنين افرادى ، آلوده چنان گناهان عظيمى شوند ، و سرانجام گرفتار اين عذابهاى سخت و دردناك .و لذا بلافاصله مى‏افزايد : آنها آيات ما را به كلى تكذيب كردند ( و كذبوا باياتنا كذابا).هواى نفسآنچنان بر آنها چيره شده بود كه همه آيات بيدارگر الهى را شديدا انكار كردند ، تا به هوسهاى سركش خود ادامه دهند ، و به خواسته‏ها و تمنيات نامشروع خويش لباس عمل بپوشاند.پيداست كه آيات در اينجا معنى وسيع و گسترده‏اى دارد كه همه آيات توحيد و نبوت و تشريع و تكوين ، و معجزات انبيا و احكام و سنن را شامل مى‏شود ، و با توجه به تكذيب اينهمه نشانه‏ها و آيات الهى كه جهان تكوين و تشريع را پرتفسير نمونه ج : 26ص :43كرده بايد تصديق كنيم كه آن مجازات براى چنين اشخاصى جزاء وفاق و كيفر مناسب است.سپس به عنوانهشدار به اين طغيانگران ، و هم براى تاكيد بر مساله وجود موازنه ميان جرم و جريمه و حاكميت جزاى وفاق مى‏افزايد : ما همه چيز را قطعا احصاء و ثبت كرده‏ايم ( و كل شى‏ء احصيناه كتابا).تا گمان نكنيد چيزى از اعمال شما بى‏حساب و مجازات مى‏ماند ، و نيز هرگز فكر نكنيد اين كيفرهاى شديد غير عادلانه است.اين حقيقت كه تمام كارهاى انسان اعم از كوچك و بزرگ ، صغير و كبير ، آشكار و پنهان ، و حتى نيات و عقائد انسان ، ثبت و ضبط مى‏شود ، در بسيارى از آيات قرآن منعكس است.در يكجا مى‏فرمايد : و كل شى‏ء فعلوه فى الزبر و كل صغير و كبير مستطر : هر كارى را كه انجام دادند در نامه‏هاى اعمالشان ثبت است و هر عمل كوچك و بزرگى نوشته مى‏شود ( قمر - 52 و 53 ) .و در جاى ديگر مى‏فرمايد : ان رسلنا يكتبون ما تمكرون : رسولان ما آنچه مكر مى‏كنيد مى‏نويسند ( يونس - 21).و در جاى ديگر مى‏خوانيم : و نكتب ما قدموا و آثارهم : ما آنچه را از پيش فرستاده‏اند و همچنين تمام آثار آنها را مى‏نويسيم ( يس - 12).تفسير نمونه ج : 26ص :44و لذا هنگامى كه نامه اعمال مجرمان را به دست آنها مى‏دهند فريادشان بلند مى‏شود ، مى‏گويند : يا ويلتنا مال هذا الكتاب لا يغادر صغيرة و لا كبيرة الا احصاها : اى واى بر ما ! اين چه كتابى است كه هيچ كار كوچك و بزرگى نيست مگر اينكه آن را ثبت و شماره كرده است ؟ ! ( كهف - 49 ) .بدون شك كسى كه اين واقعيت را با تمام قلبش باور كند در انجام كارها بسيار دقيق و حسابگر خواهد بود ، و همين اعتقاد مانع بزرگى ميان انسان و گناه ايجاد مى‏كند و از عوامل مهم تربيت محسوب مى‏شود.در آخرين آيه مورد بحث لحن سخن را تغيير داده ، و از غيبت به خطاب مبدل نموده ، آنها را مخاطب ساخته ، و ضمن جمله تهديدآميز و خشم‏آلود و تكاندهنده‏اىمى‏فرمايد : پس بچشيد كه چيزى جز عذاب بر شما نمى‏افزائيم ! ( فذوقوا فلن نزيدكم الا عذابا).هر چه فرياد كنيد ، يا ويلتنا بگوئيد ، تقاضاى باز گشت به دنيا و جبران گناهان نمائيد از شما مسموع نيست ، و چيزى جز بر عذاب شما افزوده نخواهد شد.اين جزاى كسانى است كه وقتى در مقابل دعوت پر مهر انبياى الهى به سوى ايمان و تقوى قرار مى‏گرفتند ، مى‏گفتند : سواء علينا ا وعظت ام لم تكن من الواعظين : براى ما يكسان است مى‏خواهى اندرز ده ، يا اندرز مده ! ( شعراء - 136).و اين جزاى كسى است كه وقتى آيات الهى براى او خوانده مى‏شد جز بر نفرتش چيزى نمى‏افزود ، ( و ما يزيدهم الا نفورا ) ( اسراء - 41 ) .و بالاخره اين است سزاى كسى كه از هيچ گناهى روى‏گردان نبود و به هيچ كار خيرى علاقه نداشت.تفسير نمونه ج : 26ص :45در حديثى از پيغمبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شده است كه فرمود : هذه الاية اشد ما فى القرآن على اهل النار : اين آيه شديدترين آيه‏اى است كه در قرآن مجيد درباره دوزخيان آمده است!.چگونه اين چنين نباشد در حالى كه خداوند غفور و رحيم آنچنان بر آنها خشمگين شده كه آنها را با جمله‏اى كه تمام درهاى اميد را به روى آنان مى‏بندد مخاطب ساخته ، و جز وعده افزودن عذاب چيزى به آنها نمى‏دهد .تفسير نمونه ج : 26ص :46إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازاً(31) حَدَائقَ وَ أَعْنَباً(32) وَ كَوَاعِب أَتْرَاباً(33) وَ كَأْساً دِهَاقاً(34) لا يَسمَعُونَ فِيهَا لَغْواً وَ لا كِذَّباً(35) جَزَاءً مِّن رَّبِّك عَطاءً حِساباً(36) رَّب السمَوَتِ وَ الأَرْضِ وَ مَا بَيْنهُمَا الرَّحْمَنِلا يمْلِكُونَ مِنْهُ خِطاباً(37)ترجمه:31 -براى پرهيزگاران مسلما پيروزى بزرگى است.32 -باغهائى سرسبز ، و انواعى از انگورها .33 -و حوريانى بسيار جوان و هم سن و سال.34 -و جامهائى لبريز و پياپى ( از شراب طهور).35 -در آنجا نه سخن لغو و بيهوده‏اى مى‏شنوند و نه دروغى.36 -اين جزائى است از سوى پروردگارت و عطيه‏اى است كافى.37 -همان پروردگار آسمانها و زمين و آنچه در ميان آن دو است ، پروردگار رحمان ، و هيچ كس حق ندارد بى‏اجازه او سخنى بگويد ( يا شفاعتى كند).تفسير نمونه ج : 26ص :47تفسير : بخشى از پاداش عظيم پرهيزگاراندر آيات پيشين سخن از سرنوشت طغيانگران و قسمتى از كيفرهاى دردناك آنها و علت اين بدبختى بود ، در آيات مورد بحث به شرح نقطه مقابل آنها پرداخته از مؤمنان راستين ، و پرهيزگاران ، و قسمتى از مواهب آنها در قيامت سخن مى‏گويد تا در يك مقايسه رويارو ميان اين دو ، حقايق روشنتر گردد ، همانگونه كه سيره قرآن مجيد در سوره‏هاى ديگر مى‏باشد كه اضداد را در مقابل هم قرار داده ، و وضع آنها را در اين مقابله تبيين مى‏كند .نخست مى‏فرمايد : براى پرهيزگاران پيروزى و نجات بزرگى است ( ان للمتقين مفازا).مفاز اسم مكان يا مصدر ميمى از ماده فوز به معنى رسيدن به خير و نيكى توام با سلامت است ، و به معنى نجات و پيروزى كه لازمه اين معنى است نيز آمده ، و با توجه به اينكه مفازا به صورت نكره ذكر شده ، اشاره به پيروزى عظيم و رسيدن به خير و سعادت بزرگى است .سپس به شرح اين فوز و سعادت پرداخته ، مى‏افزايد : باغهائى خرم و سرسبز و محفوظ با ميوه‏هائى از انواع انگورها ( حدائق و اعنابا).حدائق جمع حديقه به معنى باغ و بستان خرم و سرسبز و پر درخت است كه ديوار گرداگرد آن كشيده شده و از هر نظر محفوظ است ، راغب در مفردات مى‏گويد : حديقه در اصل به زمينى مى‏گويند كه داراى آب استتفسير نمونه ج : 26ص :48همچونحدقه چشم كه هميشه آب در آن وجود دارد ! جالب اينكه از ميان تمام ميوه‏ها در اينجا روى انگور تكيه شده ، به خاطر مزاياى فوق العاده‏اى كه اين ميوه در ميان ميوه‏ها دارد ، زيرا به گفته دانشمندان غذاشناس انگور علاوه بر اينكه از نظر خواص يك غذاى كامل محسوب مى‏شود و مواد غذائى آن بسيار نزديك به شير مادر است ، دو برابر گوشت در بدن ايجاد حرارت مى‏كند ، گذشته از اين ، به قدرى مواد مفيد در آن وجود دارد كه مى‏توان گفت يك داروخانه طبيعى است.انگور داراى خاصيت ضد سم ، مفيد براى تصفيه خون ، دفع رماتيسم ، نقرس ، و عامل مبارزه با افزايش اوره خون است .اضافه بر اينها انگور اعصاب را تقويت كرده ، و توليد نشاط مى‏كند ، و به خاطر داشتن انواع ويتامينها به انسان نيرو و توان مى‏بخشد.اينها گوشه‏اى از آثار و خواص انگور است ، و لذا در حديثى از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانيم : خير فواكهكم العنب : بهترين ميوه‏هاى شما انگور است.سپس به همسران بهشتى كه يكى ديگر از مواهب پرهيزگاران است اشاره كرده ، مى‏افزايد : براى آنها حوريانى است بسيار جوان كه تازه برآمدگى سينه آنها ظاهر شده ، و هم سن و سالند ( و كواعب اترابا).كواعب جمع كاعب به معنى دوشيزه‏اى است كه تازه برآمدگى سينه او آشكار شده ، و اشاره به آغاز جوانى است ، و اتراب جمع ترب ( بر وزن حزب ) به معنى افراد هم سن و سال است ، و بيشتر در مورد جنس مؤنث به كار مى‏رود ، و به گفته بعضى در اصل از ترائب به معنى دنده‏هاى قفسه سينه گرفتهتفسير نمونه ج : 26ص :49شده كه شباهت زيادى با هم دارند.اين هم سن و سال بودن ممكن است در ميان خود زنان بهشتى باشد ، يعنى همگى جوان ، و همسان در زيبائى و حسن و جمال و اعتدال‏قامتند ، و يا ميان آنها و همسرانشان ، چرا كه توافق سنى ميان دو همسر سبب مى‏شود كه بهتر احساسات يكديگر را درك كنند ، ولى تفسير اول مناسبتر به نظر مى‏رسد .سپس چهارمين نعمت بهشتى را كه در انتظار پرهيزگاران است چنين شرح مى‏دهد : و جامهائى پر و لبريز و پياپى از شراب طهور ! ( و كاسا دهاقا).اما نه شرابى همچون شرابهاى آلوده دنيا كه عقل را مى‏زدايد ، و انسان را تا سر حد يك حيوان تنزل مى‏دهد ، بلكه شرابى كه عقل آور ، و نشاط آفرين و جان‏پرور و روح‏افزا است.كاس ( بر وزن راس ) به معنى جام مملو از نوشيدنى است ، و گاه به خود جام يا محتواى آن نيز اطلاق مى‏شود.دهاق را بسيارى از مفسران و اهل لغت به معنى لبريز تفسير كرده‏اند ولى ابن منظور در لسان العرب دو معنى ديگر نيز براى آن نقل كرده : پى در پى و صاف و زلال.بنا بر اين اگر مجموع اين معانى را در نظر بگيريم مفهوم آيه چنين مى‏شود كه براى بهشتيان جامهاى مملو از شراب طهور زلال و لبريز و پى در پى مى‏آورند.و از آنجا كه سخن از جام و شراب تداعى معنى نامطلوب آن را در دنيا مى‏كند ، در حالى كه شراب بهشتى درست نقطه مقابل شرابهاى شيطانى دنيا استتفسير نمونه ج : 26ص :50بلافاصله مى‏افزايد : بهشتيان در آنجا نه سخن لغو و بيهوده‏اى مى‏شنوند ، و نه دروغ و تكذيبى را ( لا يسمعون فيها لغوا و لا كذابا ) .شراب دنيا عقل را مى‏زدايد ، و هوش را از سر مى‏برد ، و انسان را به بيهوده گوئى و سخنان ناموزون وامى‏دارد ، اما شراب طهور بهشتى به انسان روح و عقل و نور و صفا مى‏بخشد.در اينكه مرجع ضمير فيها چيست ؟ دو احتمال داده‏اند : نخست اينكه به بهشت باز مى‏گردد ، و ديگر اينكه به كاس ( جام).بنا بر تفسير اول مفهوم آيه چنين خواهد بود كه در بهشت سخن لغو و دروغى نمى‏شنوند مانند آنچه در آيه 10 و 11 سوره غاشيه آمده است فى جنة عالية لا تسمع فيها لاغية : آنها در بهشت عالى جاى خواهند داشت بهشتى كه در آن سخن لغو و بيهوده نخواهى شنيد .و بنا بر تفسير دوم مفهوم آيه اين است كه از نوشيدن آن جام شراب لغو و بيهوده و دروغى حاصل نمى‏شود ، مانند آنچه در آيه 23 طور آمده است : يتنازعون فيها كاسا لا لغو فيها و لا تاثيم : آنها در بهشت جامهاى پر از شراب طهور را از يكديگر مى‏گيرند كه نه بيهوده گوئى در آن است و نه گناه.به هر حال يكى از مواهب بزرگ معنوى بهشتيان اين است كه در آنجا اثرى از دروغپردازيها ، بيهوده‏گوئيها ، تهمتها و افتراها ، تكذيب حق، و توجيه باطل ، و گفتگوهاى ناهنجارى كه قلب پرهيزكاران را در اين دنيا آزار مى‏دهد وجود نخواهد داشت و به راستى چه زيباست آن محيطى كه اثرى از اين سخنان ناموزون و رنج‏آور در آن وجود ندارد ، و طبق آيه 62 مريم جز سلام و تحيت و سخنان مسالمت‏آميز در آنجا چيزى نمى‏شنوند لا يسمعون فيها لغوا الا سلاما.تفسير نمونه ج : 26ص :51و در پايان ذكر اين نعمتها به نعمت معنوى ديگرى اشاره مى‏كند كه از همه بالاتر است ، مى‏فرمايد : اين جزائى است از سوى پروردگارت ، و عطيه‏اى است كافى ( جزاء من ربك عطاء حسابا).چه بشارت و نعمتى از اين برتر و بالاتر كه بنده ضعيف ، مورد نوازش و الطاف و محبتهاى مولاى كريم خود قرار گيرد ، او را اكرام كند ، بزرگ دارد ، و خلعت بخشد ، اين توجه و عنايت ، و اين لطف و محبت ، چنان لذتى به مؤمنان مى‏دهد كه با هيچ نعمتى برابر نيست .و به گفته شاعر : من كه باشم كه بر آن خاطر عاطر گذرم لطفها مى‏كنى اى خاك درت تاج سرم تعبير به رب ( پروردگار ) همراه با ضمير مخاطب و توام با كلمه عطاء همگى بيانگر لطف فوق العاده‏اى است كه در اين پاداشها نهفته است.واژه حسابا به عقيده بسيارى از مفسران در اينجا به معنىكافيا مى‏باشد ، چنانكه گاه گفته مى‏شود احسبت يعنى آنقدر به او بخشيدم كه گفت حسبى ( كافى است).در حديثى از امام امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) آمده است كه در قيامت خداوند حسنات مؤمنان را حساب مى‏كند ، و هر حسنه را ده برابر تا هفتصد برابر پاداش مرحمت مى‏كند ، همانگونه كه خدا در قرآن فرموده : جزاء من ربك عطاء حسابا.تفسير نمونه ج : 26ص :52از اين روايت ، استفاده مى‏شود كه عطاياى الهى با آنكه جنبه تفضل دارد ، در عين حال روى حساب اعمال است ، يعنى تفضلات و عطاياى او ، تناسب با اعمال صالحه انسانهادارد ، و به اين ترتيب مى‏توان حسابا را در آيه فوق به همان معنى معروف محاسبه تفسير كرد ، و جمع ميان اين معنى و معنى گذشته نيز مانعى ندارد ( دقت كنيد).سپس در آخرين آيه مورد بحث مى‏افزايد : اين عطاياى بزرگ را همان كسى مى‏بخشد كه پروردگار آسمان و زمين است و آنچه ميان آن دو قرار دارد همان خداوند رحمان و بخشنده ( رب السماوات و الارض و ما بينهما الرحمن).آرى آن كس كه مالك اين جهان با عظمت و مدبر و مربى آن است ، و رحمتش همه جا ، و همه كس را فرا گرفته ، همو بخشنده آنهمه عطايا در قيامت به نيكان و پاكان است.در حقيقت ، آيه فوق اشاره‏اى به اين واقعيت است كه اگر خداوند چنين وعده‏هائى را به متقين مى‏دهد گوشه‏اى از آن را در اين دنيا ، به صورت رحمت عامش ، به اهل آسمانها و زمين نشان داده است.و در پايان آيه مى‏فرمايد : و هيچكس حق ندارد بى‏اجازه او در پيشگاهش سخنى بگويد ، يا شفاعتى كند ( لا يملكون منه خطابا).ضمير در لا يملكون ممكن است به همه اهل آسمانها و زمين بر گردد ، يا تمام متقين و طاغيان كه در عرصه محشر براى حساب و جزاء جمع مى‏شوند ، و در هر حال اشاره به اين است كه هيچكس را در آن روز حق اعتراض و چون وچرا نيست ، زيرا آنقدر حساب الهى دقيق و عادلانه است كه جائى براى چون و چرا باقى نمى‏ماند.تفسير نمونه ج : 26ص :53علاوه بر اين ، هيچكس حق شفاعت را نيز ندارد جز به اذن و اجازه او من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه ( بقره - 255).نكته‏ها:1 -عطاياى متقين و كيفرهاى طغيانگراندر آيات فوق ، كه پيرامون مواهب پرهيزگاران سخن مى‏گويد با مقايسه به آيات گذشته كه از كيفرهاى طغيانگران بحث مى‏كند ، مقابله جالبى ديده مى‏شود.در اينجا سخن از مفاز ( محل نجات ) است ، و در آنجا سخن از مرصاد ( كمينگاه).در اينجا سخن از باغهاى پر ميوه و حدائق و اعناب است ، و در آنجا غوطه‏ور بودن در آتش به مدت نامحدود احقاب.در اينجا سخن از جام‏هاى لبريز و دمادم شراب طهور است ، و در آنجا سخن از آب سوزان و حميم و غساق.در اينجا سخن از عطاياى گسترده خداوند رحمان است ، و در آنجا سخن از كيفر عادلانه و جزاء وفاق.در اينجا سخن از افزايش نعمت الهى است ، و در آنجا سخن از افزايش عذاب.خلاصه اين دو گروه از هر نظر در دو قطب مخالف قرار دارند ، چرا كه از نظر ايمان و عمل نيز دو قطب مخالف بودند.تفسير نمونه ج : 26ص :542 -شرابهاى بهشتى!در آيات مختلف قرآن مجيد ، توصيفهاى زيادى از شرابهاى بهشتى شده است ، كه بررسى آنها نشان مى‏دهد ، نوشندگان آنها در چنان لذت روحانى فرو مى‏روند كه با هيچ بيانى قابل توصيف نيست.در يك جا آن را به عنوان شراب طهور توصيف مى‏كند و سقاهم ربهم شرابا طهورا ( دهر - 21).و در جاى ديگر تاكيد مى‏كند كه اين شراب زلال و بى‏غش و لذت بخش نه دردسر مى‏آفريند ، و نه مستى مى‏آورد و نه فساد عقل ، يطاف عليهم بكاس من معين بيضاء لذة للشاربين فيها لا غول و لا هم عنها ينزفون ( صافات - 45 تا 47).در يك جا مى‏فرمايد : از جامى مى‏نوشند كه با كافور آميخته شده ( خنك و آرام كننده است ) يشربون من كاس كان مزاجها كافورا ( دهر - 5).و در جاى ديگر مى‏افزايد : از جامى به آنها مى‏نوشانند كه آميخته با زنجبيل است ، ( گرم كننده و نشاط آفرين ) و يسقون فيها كاسا كان مزاجها زنجبيلا ( دهر - 17).در آيات مورد بحث نيز خوانديم : جامهائى لبالب و زلال و دمادم دارند و كاسا دهاقا.و از همه مهمتر اينكه ساقى اين بزم روحانى ، خدا است ! ! از دست قدرت او و از بساط لطف و مرحمتش بر مى‏گيرند و مى‏نوشند و مست جذبه عشق ومعرفت او مى‏شوند و سقاهم ربهم ... ( دهر - 21).خداوندا به ما هم از آن شراب طهور مرحمت كن.تفسير نمونه ج : 26ص :55يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَئكَةُ صفًّالا يَتَكلَّمُونَ إِلا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَ قَالَ صوَاباً(38) ذَلِك الْيَوْمُ الحَْقُّفَمَن شاءَ اتخَذَ إِلى رَبِّهِ مَئَاباً(39) إِنَّا أَنذَرْنَكُمْ عَذَاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنظرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَت يَدَاهُ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يَلَيْتَنى كُنت تُرَبَا(40)ترجمه:38 -اينها در آن روز واقع مى‏شود كه روح و ملائكه در يك صف قيام مى‏كنند ، و هيچيك جز به اذن خداوند رحمان سخن نمى‏گويند : و آنگاه كه مى‏گويند صواب مى‏گويند .39 -آن روز حق است ، هر كس بخواهد راهى به سوى پروردگارش بر مى‏گزيند.40 -و ما شما را از عذاب نزديكى بيم مى‏دهيم ، اين عذاب در روزى خواهد بود كه انسان آنچه را از قبل با دستهاى خود فرستاده مى‏بيند ، و كافر مى‏گويد : اى كاش خاك بودم!تفسير : كافران مى‏گويند اى كاش خاك بوديم!در آيات گذشته قسمتهاى قابل ملاحظه‏اى از كيفرها و مجازاتهاى طغيانگران و مواهب و پاداشهاى پرهيزگاران در روز رستاخيز بيانشد.تفسير نمونه ج : 26ص :56در آيات مورد بحث به معرفى آن روز بزرگ پرداخته ، بخشى از اوصاف آن روز و حوادث آن را شرح مى‏دهد ، مى‏فرمايد : اينها همه در روزى واقع مى‏شود كه روح و تمام ملائكه در يك صف بپا مى‏خيزند ، و هيچيك جز به اذن خداوند رحمن سخن نمى‏گويند ، و آن كس كه سخن مى‏گويد جز صواب و حق نمى‏گويد ( يوم يقوم الروح و الملائكة صفا لا يتكلمون الا من اذن له الرحمن و قال صوابا).بدون شك قيام روح و فرشتگان در آن روز در يك صف ، و سخن نگفتن جز به اذن خداوند رحمن ، فقط براى اجراى فرمان او است ، آنها در اين جهان نيز مدبرات امر و مجرى فرمانهاى او هستند ، و در عالم آخرت اين امر آشكارتر و واضحتر و گسترده‏تر خواهد بود .در اينكه مراد از روح در اينجا چيست ؟ مفسران تفسيرهاى زيادى ذكر كرده‏اند كه در بعضى از تفاسير به هشت احتمال بالغ مى‏شود كه مهمتر از همه تفسيرهاى زير است:1 -منظور مخلوقى است غير از فرشتگان و برتر از همه آنها.2 -منظور جبرئيل امين پيك وحى خدا و واسطه ميان او و پيامبران است ، كه بزرگترين فرشتگان مى‏باشد.3 -منظور ارواح انسانها است كه همراه فرشتگان بپا مى‏خيزند.4 -فرشته‏اىاست بالاتر از همه فرشتگان و برتر از جبرئيل ، و هم او بود كه با انبياء و امامان معصوم همراه بوده و هست.تفسير نمونه ج : 26ص :57قابل توجه اينكه روح در قرآن مجيد گاه به صورت مطلق ، و بدون هيچ قيد ذكر شده ، و در اين حال غالبا در برابر ملائكه قرار گرفته مانند : تعرج الملائكة و الروح اليه : فرشتگان و روح به سوى او بالا مى‏روند ( معارج - 4).تنزل الملائكة و الروح فيها باذن ربهم من كل امر : در شب قدر ملائكه و روح به فرمان پروردگارشان با هر چيزى نازل مى‏شوند ( قدر - 4).در اين دو آيه روح بعد ازملائكه ذكر شده ، و در آيه مورد بحث قبل از ملائكه ، البته ممكن است اين جدا شدن به عنوان يك فرد مشخص و بزرگ بوده باشد ، و به اصطلاح ذكر عام بعد از خاص يا ذكر خاص بعد از عام است.اما در بسيارى از آيات ، روح با اضافه يا وصفى آمده است ، مانند روح القدس در آيه قل نزله روح القدس من ربك بالحق : بگو روح القدس اين قرآن را از سوى پروردگارت به حق نازل كرد ( نحل - 102 ) يا آيه نزل به الروح الامين قرآن را روح الامين نازل كرده ( شعرا - 193).در بعضى از آيات خداوند روح را به خودش اضافه فرمود ، مى‏فرمايد : و نفخت فيه من روحى : در آدم از روح خودم دميدم ( روح شريفى كه به خاطر شرافت به ذات مقدس او اضافه شده ) ( حجر 29 ) و در جاى ديگر مى‏فرمايد : فارسلنا اليها روحنا : ما به سوى مريم روح خود را فرستاديم ( مريم - 17 ) .به نظر مى‏رسد كه روح در اين آيات كه به صورتهاى متفاوتى بيان شده معناهاى متفاوتى داشته باشد كه شرح هر كدام در ذيل همان آيات بيان شده است.ولى آنچه از ميان تفاسير مختلف نسبت به آيه مورد بحث مناسبتر به نظر مى‏رسد اين است كه ، منظور از روح در اينجا يكى از فرشتگان بزرگ الهىتفسير نمونه ج : 26ص :58است كه بر طبق بعضى از روايات حتى از جبرئيل برتر است ، چنانكه در حديثى از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم : هو ملك اعظم من جبرائيل و ميكائيل : او فرشته‏اى است بزرگتر از جبرئيل و ميكائيل .و در تفسير على بن ابراهيم نيز آمده است : الروح ملك اعظم من جبرئيل و ميكائيل و كان مع رسول الله و هو مع الائمة (عليهم‏السلام‏) : روح فرشته‏اى است برتر از جبرئيل و ميكائيل و او با رسول الله همراه بود و با امامان نيز همراه است.هر چند در بعضى از روايات در تفاسير اهل سنت از پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) نقل شدهكه فرمود : الروح جند من جنود الله ليسوا بملائكة لهم رؤس و ايدى و ارجل ، ثم قرا يوم يقوم الروح و الملائكة صفا ، قال هؤلاء جند و هؤلاء جند : روح لشكرى از لشكريان خدا است كه ملائكه نيستند ، آنها داراى سر و دست و پا مى‏باشند ، سپس پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) اين آيه را تلاوت فرمود : يوم يقوم الروح و الملائكة صفا سپس افزود : اينها لشكرى هستند و آنها لشكر ديگرى.درباره روح انسان و تجرد و استقلال آن ، بحثهاى مشروح و مفصلى در جلد 12 صفحه 250 تا 269 ( ذيل آيه 85 سوره اسراء ) آورده‏ايم.به هر حال همانگونه كه اشاره شد اين مخلوق بزرگ الهى خواه از فرشتگان باشد ، يا موجود ديگرى ، در قيامت همراه ملائكه آماده اطاعت فرمان او هستند ، و چنان هول و اضطراب محشر همه را فرا گرفته كه هيچكس را ياراى سخن گفتن نيست ، و آنگاه كه ذكرى يا سخنى بگويند يا شفاعتى كنند تنها به اذنتفسير نمونه ج : 26ص :59پروردگار است ، حمد و ثناى او مى‏گويند و يا شفاعت براى آنها كه شايسته شفاعتند.در حديثى آمده است از امام صادق (عليه‏السلام‏) درباره اين آيه سؤال كردند ، فرمود : نحن و الله الماذون لهم يوم القيامة و القائلون : به خدا سوگند در روز قيامت به ما اجازه داده مى‏شود و سخن مى‏گوئيم .راوى سؤال مى‏كند در آن روز شما چه مى‏گوئيد ؟ فرمود : نمجد ربنا ، و نصلى على نبينا ، و نشفع لشيعتنا ، فلا يردنا ربنا : تمجيد و ستايش پروردگارمان را مى‏كنيم ، و بر پيامبرمان درود مى‏فرستيم ، و براى پيروانمان شفاعت مى‏كنيم ، و خداوند شفاعت ما را رد نمى‏كند.از اين روايت استفاده مى‏شود كه انبياء و امامان معصوم نيز در صف فرشتگان و روح قرار مى‏گيرند ، و از كسانى كه به آنها اجازه سخن گفتن و مدح و ثناى خداوند و شفاعت داده مى‏شود آنها هستند.تعبير صوابا دليل بر اين است كه اگر ملائكه و روح يا انبياء و اولياء براى كسانى شفاعت كنند آن هم روى حساب است و بى‏دليل نيست .سپس اشاره به اين روز بزرگ كه هم روز قيام انسانها و هم فرشتگان ، و هم يوم الفصل و روز كيفر طاغين و پاداش متقين است كرده مى‏فرمايد : آن روز حق است ( ذلك اليوم الحق).حق به معنى چيزى است كه ثابت است ، واقعيت دارد و تحقق مى‏يابد ، و اين معنى درباره قيامت كاملا صادق است ، بعلاوه روزى است كه حق هر كستفسير نمونه ج : 26ص :60به او داده مى‏شود ، حقوق مظلومان از ظالمان گرفته خواهد شد ، و حقايق و اسرار درون به ظهور مى‏پيوندد ، بنابراين روزى است به تمام معنى حق .و چون توجه به اين واقعيت مى‏تواند مؤثرترين انگيزه انسان براى حركت به سوى پروردگار ، و اطاعت فرمان او گردد ، بلافاصله مى‏افزايد : پس هر كسى بخواهد راهى به سوى پروردگارش مى‏گزيند ، و به سوى او باز مى‏گردد ( فمن شاء اتخذ الى ربه مابا).يعنى تمام اسباب اين حركت الهى فراهم است ، راه و چاه ارائه شده ، انبيا به قدر كافى ابلاغ فرمان حق كرده‏اند ، عقل انسانى نيز كه پيامبرى از درون او است ، سرنوشت طاغيان و پرهيزگاران نيز به خوبى تبيين شده ، و دادگاه و دادخواه و دادرس نيز تعيين گرديده ، تنها چيزى كه باقيمانده تصميم قاطع انسان است كه با استفاده از اختيارى كه خدا به او داده است راه را برگزيند و پيش رود .ماب به معنى محل بازگشت است ، به معنى طريق و راه نيز آمده است.سپس به عنوان تاكيد روى مساله مجازات مجرمان ، و بيان نزديك بودن آن روز بزرگ در برابر كسانى كه آن را دور ، يا نسيه‏اش مى‏پندارند ، مى‏افزايد : ما شما را از عذاب نزديكى بيم مى‏دهيم ( انا انذرناكم عذابا قريبا).چرا كه عمر دنيا هر قدر باشد در برابر عمر آخرت ساعتى بيش نيست ، ونيز طبق ضرب المثل معروف عرب هر چه قطعا مى‏آيد نزديك است كل ما هو آت قريب ! و لذا در آيه 5 تا 7 معارج خداوند به پيامبرش مى‏فرمايد : فاصبر صبرا جميلا انهم يرونه بعيدا و نراه قريبا : صبر كن صبرى جميلتفسير نمونه ج : 26ص :61و خالى از هرگونه جزع و فزع ، آنها آن روز را دور مى‏بينند و ما نزديك مى‏بينيم.امير مؤمنان على (عليه‏السلام‏) نيز در اين زمينه ، مى‏فرمايد : كل آت قريب دان هر چيزى كه مى‏آيد قريب و نزديك است.چرا نزديك نباشد در حالى كه مايه اصلى عذاب الهى اعمال خود انسانها است كه هميشه با آنها است و جهنم هم اكنون كافران را احاطه كرده و ان جهنم لمحيطة بالكافرين ( عنكبوت - 54 ) .و از آنجا كه در آن روز گروه عظيمى غرق حسرت و اندوه شده ، نادم و پشيمان مى‏گردند ، حسرتى كه به حالشان سودى نخواهد داشت و پشيمانى كه نتيجه‏اى ندارد ، به دنبال اين هشدار مى‏افزايد : اين عذاب روزى واقع مى‏شود كه انسان آنچه با دست خود از قبل فرستاده همه را مى‏بيند ، و كافر مى‏گويد : اى كاش خاك بودم : ( يوم ينظر المرء ما قدمت يداه و يقول الكافر يا ليتنى كنت ترابا).جمعى از مفسران جمله ينظر را در اين آيه به معنى ينتظر تفسير كرده ، و گفته‏اند منظور اين است كه انسان در آن روز در انتظار جزاى اعمال خويش است .و بعضى آن را به معنى نگريستن به نامه اعمال و ملاحظه حسنات و سيئات دانسته‏اند.و نيز احتمال داده شده كه منظور مشاهده پاداش و كيفر اعمال است.اين تفسيرها همه از اينجا ناشى شده كه آنها به مساله حضور و تجسم اعمال آدمى در آن روز كمتر توجه داشته‏اند ، و الا با توجه به اين واقعيت مفهوم آيهتفسير نمونه ج : 26ص :62روشن است و نياز به هيچگونه تقدير و تاويلى ندارد.توضيح اينكه از آيات مختلف قرآن و روايات اسلامى استفاده مى‏شود كه اعمال انسان در آن روز به صورتهاى مناسبى مجسم شده ، و در برابر او ظاهر مى‏شوند ، او به راستى اعمال خويش را مى‏بيند ، و از مشاهده منظره اعمال بدش در وحشت و ندامت و حسرت فرو مى‏رود ، و از ديدن اعمال حسنه‏اش شاد و مسرور مى‏گردد ، و اصولا يكى از بهترين پاداشهاى نيكوكاران ، و يكى از بدترين كيفرهاى بدكاران همين اعمال مجسم آنها است كه همراهشان خواهد بود .در آيه 49 سوره كهف مى‏خوانيم : و وجدوا ما عملوا حاضرا : آنچه را انجام داده بودند حاضر مى‏بينند و در آخرين آيات سوره زلزال آمده است : فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره و من يعمل مثقال ذره شرا يره : هر كس به اندازه ذره‏اى كار نيك كرده باشد آن را مى‏بيند ، و هر كس به اندازه ذره‏اى كار بد كرده باشد آن را نيز مى‏بيند .و اين از شگفتيهاى عالم قيامت است كه اعمال آدمى در آنجا مجسم مى‏گردد و انرژيها تبديل به ماده شده جان مى‏گيرد.تعبير به قدمت يداه ( دو دست او آن را از پيش فرستاده ) به خاطر آن است كه انسان غالب كارها را با دست انجام مى‏دهد ، ولى مسلما منحصر به اعمال دست نيست ، بلكه آنچه با زبان و چشم و گوش نيز انجام مى‏دهد همه مشمول اين قانون است.قرآن قبل از رسيدن آن روز به ما هشدار داده مى‏گويد : بايد هر كس بنگرد كه براى آن روز چه از پيش فرستاده ؟ و لتنظر نفس ما قدمت لغد ( حشر - 18 ) .به هر حال كفار بعد از آنكه اعمال تمام عمر خود را همه در برابر خويش حاضر مى‏بينند آنچنان در اندوه و حسرت فرو مى‏روند كه مى‏گويند اى كاشتفسير نمونه ج : 26ص :63خاك بوديم ! اى كاش از آغاز از مرحله خاك فراتر نمى‏رفتيم ، و از جمادى نامى ، و از نامى حيوان و از حيوان سر از انسان بيرون نمى‏آورديم.و اى كاش بعد از آنكه انسان شديم و مرديم هرگز پس از مردن و خاك شدن زندگى تازه‏اى در رستاخيز نمى‏يافتيم ! البته آنها مى‏دانند كه خاك هم از آنها بهتر است ، چرا كه خاك يكدانه مى‏گيرد و گاه صدها دانه پس مى‏دهد ، خاك منبع انواع مواد غذائى و معادن و ساير بركات است ، خاك بستر انسان و گاهواره زندگى او است ، و بى‏آنكه كمترين ضررى داشته باشد آنهمه فايده دارد ، اما آنها يكى از فوائد خاك را ندارند ولى كان ضررهاى بسيارند .آرى كار انسانى كه اشرف مخلوقات است گاه بر اثر كفر و گناه به جائى مى‏رسد كه آرزو مى‏كند در صف يكى از موجودات بى‏روح و پست باشد.در آيات قرآن مى‏خوانيم : كفار و مجرمان هنگامى كه صحنه قيامت و دادرسى پروردگار و جزاى اعمال را مشاهده مى‏كنند ، عكس‏العملهاى مختلفى نشان مى‏دهند كه همگى حكايت از شدت تاثر و تاسف آنها مى‏كند .گاه مى‏گويند : واى بر ما از اين حسرت كه در اطاعت فرمان خدا كوتاهى كرديم : يا حسرتى على ما فرطت فى جنب الله ( زمر - 56 ) و گاه مى‏گويند : خداوندا ما را به دنيا باز گردان تا عمل صالح كنيم فارجعنا نعمل صالحا ( الم سجده - 12).و گاه مى‏گويند : اى كاش خاك بوديم و هرگز زنده نمى‏شديم همانگونه كه در آيات مورد بحث آمده است.تفسير نمونه ج : 26ص :64نكته : راه حل روشن براى مساله جبر و اختياراين مساله از قديمى‏ترين مسائلى است كه در ميان دانشمندان مطرح بوده گروهى طرفدار آزادى اراده انسان ، و گروهى طرفدار جبر بوده‏اند و هر كدام دلائلى براى اثبات مقصد خود ذكر كرده‏اند.ولى جالب اين است كه هم جبريين و هم طرفداران اختيار در عمل اصل اختيار و آزادى اراده را به رسميت شناخته ، و پذيرفته‏اند ، يا به تعبير ديگر تمام اين جر و بحثها در دائره مباحث علمى بوده نه در مقام عمل ، و اين به خوبى نشان مى‏دهد كه اصل آزادى اراده و اختيار فطرى همه انسانها است ، و اگر پاىوسوسه‏هاى مختلف پيش نيايد همه طرفدار اصل آزادى اراده‏اند.اين وجدان عمومى و فطرت همگانى كه يكى از روشنترين دلائل اختيار است به صورتهاى گوناگونى در زندگى انسان تجلى مى‏كند زيرا اگر انسان خود را در اعمالش مجبور مى‏دانست و اختيارى براى خود قائل نبود چرا:1 -گاه به خاطر اعمالى كه انجام داده و يا به خاطر اعمالى كه انجام نداده پشيمان مى‏شود ، و تصميم مى‏گيرد در آينده از تجربه گذشته استفاده كند ، اين حالت ندامت براى طرفداران عقيده جبر فراوان است ، اگر اختيارى در كار نيست ندامت چرا ؟!2 -بدكاران را همه ملامت و سرزنش مى‏كنند ، اگر جبر است سرزنش چرا ؟ .3 -نيكوكاران را مدح و تمجيد و ستايش مى‏نمايند.4 -در تربيت و تعليم فرزندان مى‏كوشند تا آنها سعادتمند شوند ، و اگر همه مجبورند تعليم چه مفهومى دارد ؟تفسير نمونه ج : 26ص :655 -براى بالا بردن سطح اخلاق جامعه همه دانشمندان بدون استثنا تلاش دارند.6 -انسان از خطاهاى خود توبه مى‏كند ، با قبول اصل جبر توبه معنى ندارد.7 -انسان بر كوتاهيهائى كه كرده حسرت مى‏خورد ، چرا ؟8 -در تمام دنيا بدكاران و مجرمان را محاكمه مى‏كنند و آنها را تحت بازپرسى شديد قرار مى‏دهند ، كارى كه از اختيار بيرون است بازپرسى و محاكمه ندارد .9 -در همه دنيا و ميان تمام اقوام اعم از خداپرستان و ماديين براى مجرمان مجازات قائلند ، مجازات بر كارى كه مجبور بوده ؟!10 -حتى طرفداران مكتب جبر هنگامى كه كسى به منافع و حيثيت آنها تجاوز كند فرياد مى‏كشند و او را مقصر مى‏شمارند و به دادگاه مى‏كشانند ! خلاصه اگر راستى انسان از خود اختيارى ندارد ، پشيمانى چه معنى دارد ؟ ملامت و سرزنش براى چيست ؟ آيا مى‏شود كسى را كه دستش بى‏اختيار مرتعش و لرزان است ملامت كرد ؟ چرا نيكوكاران را مدح و تشويق مى‏كنند ، مگر از خود اختيارى داشته‏اند كه با تشويق به كار نيك ادامه دهند ؟ اصولا با پذيرش تاثير تعليم و تربيت جبر مفهوم خود را از دست خواهد داد و از اين گذشته مسائل اخلاقى بدون قبول آزادى اراده ابدا مفهومى ندارد .اگر ما در كارها مجبوريم توبه يعنى چه ؟ حسرت خوردن چرا ؟ محاكمه شخص مجبور از ظالمانه‏ترين كارها است ، و مجازات او از محاكمه‏اش بدتر.همه اينها نشان مى‏دهد كه اصل آزادى اراده ، فطرى همه انسانها و موافقتفسير نمونه ج : 26ص :66وجدان عمومى بشر است ، نه تنها عوام كه همه خواص و همه فلاسفه در عمل چنينند و حتى جبريها در عمل اختيارى هستند الجبريون اختياريون من حيث لا يعلمون ! و جالب اينكه قرآن مجيد نيز كرارا روى همين مساله تكيه كرده نه تنها در آيات مورد بحث مى‏فرمايد : فمن شاء اتخذ الى ربه مابا : هر كس بخواهد مى‏تواند راهى را به سوى پروردگارش برگزيند .بلكه در آيات ديگر نيز روى مشيت و اراده انسان بسيار تكيه كرده است كه ذكر همه آنها طولانى مى‏شود تنها به سه آيه زير اكتفا مى‏كنيم : انا هديناه السبيل اما شاكرا و اما كفورا : ما راه را به انسان نشان داديم خواه پذيرا شود و شكرگزار گردد يا مخالفت كند و كفران نمايد ( دهر - 3 ) .و در آيه 29 سوره كهف مى‏فرمايد فمن شاء فليؤمن و من يشاء فليكفر : هر كس مى‏خواهد ايمان بياورد و هر كس نمى‏خواهد راه كفر پيش گيرد ( ولى بدانند ما براى كافران آتش عظيمى فراهم ساخته‏ايم).و نيز در آيه 29 دهر مى‏خوانيم : ان هذه تذكرة فمن شاء اتخذ الى ربه سبيلا : اين تذكرى است ، هر كس بخواهد راهى به سوى پروردگارش انتخاب مى‏كند.سخن درباره مساله جبر و تفويض بسيار طولانى است و در اين زمينه كتابها يا مقاله‏ها نوشته شده ، آنچه در بالا گفته شد تنها نگاهى به اين مساله از زاويه قرآن و وجدان بود ، و اين كلام را با يادآورى يك نكته مهم پايان مى‏دهيم : طرفدارى گروهى از مساله جبر تنها به خاطر پاره‏اى از مشكلات فلسفى و استدلالى نبوده بلكه عوامل مهم روانى و اجتماعى ديگرى بدون شك در پيدايش و ادامه اين عقيده دخالت داشته است .تفسير نمونه ج : 26ص :67بسيارى از افراد عقيده به جبر يا سرنوشت جبرى يا قضا و قدر به معنى جبرى آن را كه همه ريشه‏هاى مشتركى دارند به خاطر فرار از زير بار مسؤوليتها پذيرفته‏اند يا اين عقيده را پوششى براى شكستها و ناكاميهاى خود كه بر اثر كوتاهى و سهل‏انگارى حاصل شده قرار داده‏اند .و يا پوششى براى هوسهاى سركش خويش كه مى خوردن ما را حق ز ازل مى‏دانسته و ما براى اين مى مى‏خوريم كه علم خداوند جهل نشود ! گاه استعمارگران براى درهم كوبيدن مقاومت مردم ، و خاموش كردن آتش قهر ملتها با توسل به اين عقيده خود را بر همه تحميل مى‏كردند كه سرنوشت شما از اول همين بوده و غير تسليم و رضا كوچاره‏اى ؟ ! با قبول اين مكتب اعمال همه جنايتكاران موجه مى‏شود ، و گناه همه گنهكاران توجيه منطقى مى‏يابد ، و فرقى ميان مطيع و مجرم باقى نخواهد ماند.خداوندا ! ما را از اين عقايدانحرافى و پى‏آمدهاى آن حفظ فرما.پروردگارا ! آن روز كه جهنم مرصاد طاغين ، و بهشت مفاز متقين مى‏شود ، چشم اميد همه ما به لطف تو دوخته است.بارالها ! آن روز كه همه اعمالمان را با چشم خود مى‏بينيم ما را شرمنده و شرمسار مفرما آمين يا رب العالمين .پايان سوره نبا.