فرازی از شکوه فرهنگ شاهنشاهی در شاهنامه

همانطور که قبلا اشاره کردیم، در شاهنامه فردوسی داستان بهرام گور به این صورت نقل شده که پدرش یزدگرد بِزِه گر پادشاهی ظالم و مردم آزار بود و پس از مرگش بهرام گور بعد از یک سری کشمکش ها و داستانها نهایتا بر تخت سلطنت می نشیند و کلاه کیانی را بر سر می نهد.بهرام شاه پادشاهی بود که اهل بزم و بازی و سرگرمی بود. علی الخصوص در شکار گورخر تبحر خاصی داشت که به همین دلیل به بهرام گور معروف شده بود. همچنین در جایی از شاهنامه اشاره شده که گویا در حرمسرایش بیش از نهصد زن داشته است.القصه، به دلیل همین بازیگوشی ها اینطور شایع می شود که بهرام پادشاهی خوشگذران و عیاش است و امورات لشکر و سپاه را بکلی فراموش کرده. لذا همین مساله باعث می شود تا دشمنان به فکر تجاوز به خاک ایران بیافتند. خاقان چین از مرزهای شرقی لشکر می کشد و رومیان از مرزهای غربی. اما بهرام شاه با یک استراتژی هوشمندانه شکست سختی به دشمنان می دهد و مرزهای ایران مجددا امن می گردد.پس از فراغت از تهدید رومیان، بهرام رو به بزرگان و درباریان کرده و سخنان پر شکوهی بیان می کند که یکی از زیباترین قسمت های شاهنامه فردوسی است.چو از کار رومی بپردخت شاهدلش گشت پیچان ز کار سپاهشاه از رفتارهای غارتگری سپاهیان دلگیر شده بود، پس جلسه ای تشکیل می دهد.بفرمود تا موبد رای‌ زنبشد با یکی نامدار انجمنبزرگان و سران کشور را احضار کرد. سپس پاداش و مزد سپاهیان را پرداخت کرد.ببخشید روی زمین سربسرابر پهلوانان پرخاشخردِرَم داد و اسپ و نگین و کلاهگرانمایه را کشور و تاج و گاهعدالت را برقرار کرد و مجرمان را تنبیه و توبیخ کرد.پر از راستی کرد یکسر جهانوزو شادمانه کهان و مهانهرانکس که بیداد بُد دور کردبه نادادنِ چیز و گفتار سردبعد رو به بزرگان و سران نمود و تاریخ گذشته را مرور کرد:وزان پس چنین گفت با موبدانکه ای پرهنر پاک‌دل بخردانجهان را ز هرگونه دارید یادز کردار شاهان بیداد و دادبسی دست شاهان ز بیداد و آزتهی ماند و هم تن ز آرام و نازجهان از بداندیش در بیم بوددل نیک‌مردان به دو نیم بودهمه دست کرده به کار بدیکسی را نبد کوشش ایزدینبد بر زن و زاده کس پادشاپر از غم دل مردم پارسابه هر جای گستردن دست دیوبریده دل از بیم گیهان خدیوسر نیکویها و دست بدیستدر دانش و کوشش بخردیستبعد از یادآوری کردن ظلم پادشاهان ظالم گذشته، تاکید می کند که هر زمان ظلم و ستم در جامعه رواج پیدا کرده مقصر اصلی شخص اول مملکت بوده و خوبی و بدی هر دو حاصل سیاست های حکومت و پادشاه هستند:همه پاک در گردن پادشاست که پیدا شود زو همه کژ و راستاین یکی از تفاوت های اصلی نظام پادشاهی و نظام دموکراسی است. در نظام پادشاهی اینطور نیست که هر رئیس دولتی که روی کار می آید تمام مشکلات را به گردن دولت قبلی انداخته و خود را بری از هر مسئولیتی بداند. اینطور نیست که بگویند مردم خودشان ما را انتخاب کردند پس ما هر غلطی کردیم انتخاب مردم بوده و مسئولیت با خود مردم است. اینطور نیست که بگویند فلان کشاورز یا کاسب یا صنعتگر به واسطه آن یک رای که در صندوق انداخته حالا باید مسئولیت تمام کژی ها و راستی های جامعه را بپذیرد. در نظام پادشاهی برخلاف دموکراسی پاسخگویی وجود دارد. اینطور نیست که سران حکومت در دوران خوشی در راس کار باشند و وقتی کشور وارد بحران شد خیلی راحت و شیک استعفا بدهند و بروند در ویلای تعطیلاتی خود استراحت کنند، یا سوار هواپیما بشوند و به بهانه درمان کشور را ترک کنند.همه پاک در گردن پادشاستکه پیدا شود زو همه کژ و راستپدر گر به بیداد یازید دستنبد پاک و دانا و یزدان‌پرستمدارید کردار او بس شگفتکه روشن دلش رنگ آتش گرفتببینید تا جم و کاوس شاهچه کردند کز دیو جستند راهپدر همچنان راه ایشان بجستبه آب خرد جان تیره نَشُستهمه زیردستانش پیچان شدندفراوان ز تُندیش بیجان شدندکنون رفت و زو نام بَد ماند و بسهمی آفرین او نیابد ز کسمی گوید که پدرش پادشاه ظالمی بود و به همین دلیل کسی به روانش درود نمی فرستد. اما با اینحال خودش به روان پدر درود می فرستد و برایش آرزوی آمرزش می کند:ز ما باد بر جان او آفرینمبادا که پیچد روانش ز کیناز اینجا به بعد شیوه پادشاهی خودش را مشخص میکند:کنون بر نشستم بر گاه اویبه مینو کشد بی‌گمان راه اویهمی خواهم از کردگار جهانکه نیرو دهد آشکار و نهانکه با زیردستان مدارا کنیمز خاک سیَه مشک سارا کنیمکه با خاک چون جفت گردد تنمنگیرد ستمدیده‌ای دامنمشما همچنین چادر راستیبپوشید شسته دل از کاستییاد آوری می کند که هیچ مخلوقی نمی تواند از مرگ بگریزد. صرف نظر از نژاد و شغل، و حتی شیر و اژدها هم روزی می میرند.که جز مرگ را کس ز مادر نزادز دهقان و تازی و رومی نژادبه کردار شیرست آهنگ اوینپیچد کسی گردن از چنگ اویهمان شیر درنده را بشکردبه خواری تن اژدها بسپردکجا آن سر و تاج شاهنشهانکجا آن بزرگان و فرخ مهانکجا آن سواران گردنکشانکزیشان نبینم به گیتی نشانکجا آن پری چهرگان جهانکزیشان بُدی شاد جان مهانهرانکس که رخ زیر چادر نهفتچنان دان که گشتست با خاک جفتهمه دست پاکی و نیکی بریمجهان را به کردار بد نشمریمبعد به خدا و تاج و تخت و نژاد و ثروتش قسم می خورد که خطاکاران را به اشد مجازات برساند (بدون کوچکترین واهمه ای از هشتگ اعدام نکنید نویسان):به یزدان دارنده کو داد فَربه تاج و به تخت و نژاد و گهرکه گر کارداری به یک مشک خاکزبان جوید اندر بلند و مغاکهم‌ آنجا بسوزم به آتش تنشکنم بر سرِ دار پیراهنشو اگر شخصی در مُلک پادشاهی او مال باخته شد، ضرر و زیان او را جبران کند:وگر در گذشته ز شب چند پاسبدزدد ز درویش دزدی پلاسبه تاوانش دیبا فرستم ز گنجبشویم دل غمگنان را ز رنجوگر گوسفندی برند از رمهبه تیره شب و روزگار دمهیکی اسپ پرمایه تاوان دهممبادا که بر وی سپاسی نهمو جانبازان و فرزندان شهدا را مورد حمایت و تفقد خود قرار دهد:چو با دشمنم کارزاری بودوزان جنگ خسته سواری بودفرستمش یکساله زر و درمنداریم فرزند او را دژمز دادار دارنده یکسر سپاسکه اویست جاوید نیکی‌شناسبه آب و به آتش میازید دستمگر هیربد مرد آتش‌پرستمریزید هم خون گاوان ورزکه ننگست در گاو کشتن به مرزز پیری مگر گاو بیکار شدبه چشم خداوند خود خوار شدنباید ز بن کشت گاو زهیکه از مرز بیرون شود فرهی (در واقع ملت را از اصراف و تبذیر بر حذر می دارد که برکت را از مملکت خواهد برد)توصیه می کند همه از انسانهای دانا و خردمند پیروی کنند و کودکان یتیم را حمایت کنند.همه رای با مرد دانا زنیددل کودک بی‌پدر مشکنیدهمگان را بر حذر می دارد که مبادا در زمان درگیری و جنگ با دشمنان، فریب خورده و به دنبال خوشگذرانی باشند و مبادا به میهن خیانت کنند:از اندیشهٔ دیو باشید دورگَهِ جنگِ دشمن مجویید سوراگر خواهم از زیردستان خراجز دارنده بیزارم و تخت عاجاگر بدکنش بد پدر یزدگردبه پاداش آن داد کردیم گردهمه دل ز کردار او خوش کنیدبه آزادی آهنگ آتش کنیدببخشد مگر کردگارش گناهز دوزخ به مینو نمایدش راهتوصیه می کند بگذارید جوانان خوش باشند و شادی کنند، و بر حذر می دارد مبادا مسن تر ها و سالخوردگان بدمستی کنند.کسی کو جوانست شادی کنیددل مردمان جوان مشکنیدبه پیری به مستی میازید دستکه همواره رسوا بود پیر مستگنهکار یزدان مباشید هیچبه پیری به آید به رفتن بسیچچو خشنود گردد ز ما کردگاربه هستی غم روز فردا مداردل زیردستان به ما شاد بادسر سرکشان از غم آزاد باداطرافیان وقتی سخنان شاه را می شنوند آنچنان تحت تاثیر قرار می گیرند که به گریه افتاده و سپس با صدای بلند پادشاه را تحسین می کنند. (صحنه ای که به کرات در دهه 1360 می دیدیم)همه نامداران چو گفتار شاهشنیدند و کردند نیکو نگاههمه دیده کردند پیشش پر آبازان شاه پردانش و زودیابخروشان برو آفرین خواندندورا پادشاه زمین خواندند