غلط اندر غلط

طرح و شرح شماره۷۴ - حسین افشارطراح و نویسنده: حسین افشارفضای مجازی فارسی‌زبان، این‌روزها پرشده‌است از اشتباهات املایی و نگارشی پرشمار و رنگارنگ. اگر در شبکه‌های اجتماعی خود گشتی بزنید و اندکی چشمانتان را تیز کنید، تقریبا غیرممکن است حداقل سه‌چهار مورد غلط «هکسره» به پست‌تان نخورد! آیا این‌گونه اشتباهات و نیز دیگر ناهنجاری‌ها در نوشتار(اعم از اشتباهات املایی عمدی و غیرعمدی، نوشتار موسوم به «فینگلیش» و دیگر موارد) بر ما و زبان فارسی تأثیر می‌گذارند؟در نگارش این سطرها، از نظرات ارزشمند آقایان محمد جوانمرد و شایان مرشدی نیز استفاده شده‌است.دوری از هویتزبان، درمیان اولین آموخته‌های هر انسان و شاید مهم‌ترین آن‌هاست؛ چراکه ادامه آموزش در دیگر عنوان‌ها در بستر زبان امکان‌پذیر است. در این میان، نقش نوشتار در انتقال مفهوم بین نسل‌ها بر کسی پوشیده نیست. نوشتار فارسی که امروزه با آن آشنایی داریم ابزار دست نویسندگان، متفکران، شاعران و ادیبان بسیاری در طول تاریخ ما بوده‌است و تغییر آن توسط ما به‌صورت کنونی، شاید باعث شود که در سده آینده استفاده از منابع فرهنگی فارسی عملا به یادگیری زبان جدیدی احتیاج داشته باشد. شاید این موضوع اغراق‌آمیز به‌نظر برسد؛ اما اگر تنها تحول نوشتار خودمان در دهه اخیر و سرعت‌گرفتن این تحول با ظهور فضای مجازی را مدنظر قرار دهیم، ضعیف‌شدن درک کلامی ما از زبان فارسی در آینده دور از ذهن نخواهد بود و گنجینه زبان و فرهنگ از حالت قابل دسترس کنونی خارج خواهد شد.رابطه هویتی ما و زبان به این‌جا ختم نمی‌شود. این موضوع که واژه‌های استفاده شده روی نوع نگاه‌مان به اطراف اثر می‌گذارند و مفاهیمی مثل آسایش‌طلبی در استفاده از نوشتار(مثلا برای راحتی کار، «راجع‌به» را به‌صورت «راجب» بنویسیم) و فرار فرهنگی موجود در بطن «فینگلیش»‌نویسی هرکدام چه اثراتی دارند، خود بررسی مفصل و جداگانه‌ای می‌طلبد.عادت به غلط‌نویسیما به سبک نوشتار خودمان و دیگران عادت می‌کنیم. این عادت، آن‌قدر مشهود است که شاید حتی بعد از مدتی بتوانید بدون مشاهده اسم کسی که پیامی در فضای مجازی برای شما نوشته‌است و تنها با خواندن بدنه پیام، هویت فرد را تشخیص بدهید. افراد برای ساختن چنین لحنی از نوشتار، علاوه‌بر اعمال سلیقه خودشان، از روش نوشتن دیگران نیز تقلید می‌کنند. مثال مشهود این امر، نوشتارهای فینگلیش است. ما این سبک از نوشتار را در مدرسه نیاموخته‌ایم. بعضی‌هایمان شاید در مقطعی از زمان به‌دلیل عدم پشتیبانی صفحه‌کلید رایانه‌ها از الفبای فارسی مجبور به فینگلیش نویسی شده باشیم؛ اما آیا هنوز چنین محدودیتی وجود دارد که فینگلیش به حیات ادامه می‌دهد؟عادت‌ها و تقلید سبک نوشتار، به مثال بالا خلاصه نمی‌شود. کافی است تا به‌اندازه کافی یک غلط املایی را در اطراف خود ببینید تا سروکله‌اش در نوشته‌های خودتان هم پیدا شود! شاید گاهی اعتماد به نفس زیادمان باعث شود تا دربرابر تصحیح اشتباهاتمان مقاومت کنیم و بگوییم «به‌نظر من درستش همینه!» و به رواج ناهنجاری نوشتاری بپردازیم؛ اما بهتراست بدانیم این عادت‌های اشتباه روزی از فضای مجازی به فضای حقیقی می‌آیند و در نامه‌های اداری، پروژه‌های کارشناسی و رساله‌های ارشد و دکترا نمود پیدا می‌کنند. اتفاقی که اکنون هم کم نمی‌افتد و برای دانشجویان و استادان پروژه‌ها اعصاب نمی‌گذارد.زبان: موجود زندهبا وجود موارد ذکر شده، باید پذیرفت که خاصیت زبان ترکیب و تغییر است و ارزش زبان، به تأمین ابزار مناسبی برای ارتباط بهینه انسان‌هاست. پدیده‌هایی مثل نوشتن فینگلیش یا اشتباهات هکسره، ایجادکننده تلاطمی در زبان است که در راستای بهترکردن این ارتباط نیست و از همین‌رو، قابل انتقاد است؛ اما برخورد انتقادی با مواردی مثل واژگان دخیل و گزاره‌هایی مانند «نشانگان جمع عربی را فقط برای کلمات عربی استفاده کنیم» شاید آن‌قدرها صحیح نباشد. گرایش ذاتی زبان به حذف استثنائات، باعث می‌شود تا با گذشت زمان آن‌قدرها هم به گزاره‌هایی از جنس ذکر شده پایبند نباشیم. برای مثال، «نمره» واژه دخیل فرانسوی است. این کلمه را آن‌قدر تا اکنون استفاده کرده‌ایم و برایمان بومی است که دیگر کسی از جمع‌بستن آن با نشانگان جمع عربیِ «ات» ایراد نمی‌گیرد. کلمه «نمرات»، اکنون جزئی از زبان ماست.چه کنیم؟تعیین ملاک تصحیح برای نوشته‌ها آسان نیست؛ اما این مسئله دلیل ناموجهی برای واردکردن اشتباهات به نوشتار است. از دیدگاه نویسنده این متن، بهترین مرجع نوشتار صحیح، مراجع لغت و رسانه‌ها هستند. ناهنجاری‌های نوشتاری اثرات کوتاه‌مدتی مثل عادت و اثرات بلندمدتی مانند ضعیف‌شدن درک از ادبیات گذشتگان می‌گذارند؛ پس اشتباهات دیگران را تصحیح کنیم و دربرابر تصحیح اشتباهات خودمان مقاومت نکنیم!