تاریخچۀ فرش و فرش‌بافی در ایران

فرش ایران دارای تاریخی بسیار طولانی است، در ایران از دیرباز بافتن انواع فرش متداول بوده و انگیزه ای اجدادی داشته است به نوشته مورخان، جهانگردان، جنگجویان و آثار مکشوفه از گذشتگان گویای آن است که فرشبافی به صورت هنری دستی و مردمی و روستایی و عشایری در ایران سابقه بس دراز دارد.پروفسور «رودنکو» کاشف «فرش پازیریک» معتقد است: قالی مذکور که کار مردم مادیا پارسی و پارت (خراسان بزرگ) است. توجه به نقش های مشابه و هم زمان این فرش در ستونهای تخت جمشید نیز این نظریه را تایید می نماید. آثار دیگری از جمله نقاشی های برخی هنرمندان قرون وسطی حاوی نقش قالیهایی است که گفته اند بافت ایران بوده است. برخی مورخان در مورد حمله رومیان به ایران و غارت دستگرد قالی را از جمله غنایمی که در این غارت به دست آورده شده قید نموده اند و نیز منابع یونانی از قالیهای زربفت ایران یاد کرده اند. «فرش بهارستان» باآنهمه هنرمندی که بتایید روایات مختلف در بافت آن بکار رفته بوده اگرچه گاه در تعریف از آن راه اغراق پیموده شده اما خود نشانگر پیشرفت صنعت فرشبافی و صنایع جنبی آن از جمله طراحی و رنگرزی در ایران قدیم می باشد.فرش به عنوان نمودی از فکر و اندیشه بشری و متأثر از حش نوجویی او در طول تاریخ خود با نشیب و فرازهایی روبرو بوده، گاه با فراغت فکری هنرمندان و محیط مناسبی که برای رشد و شکوفایی هنر ایشان ایجاد گردیده بحد اعلای خود رسیده و گاه صدماتی که براثر مصائب طبیعی و غیرطبیعی بر پیکر جامعه وارد شده آن را به دوره نهفتگی و خمود سوق داده است. عصر مغول یعنی قرن هفتم هجری را می توان دورانی بس غم انگیز برای انواع هنر ایرانی دانست و پس از آن قرون ۱۰ و ۱۱ هجری را که عصر صفویان است زمان شکوفایی طبع هنری مردم ایران باید بشمار آورد.آغاز دوران صفوی متقارن با رشد بسیاری از هنرهای دستی و توسعه آن در کلیه شئون جامعه بوده است. بسیاری از هنرمندان ایرانی در این دوره ظهور کرده اند با اغتنام فرصت از آرامش و محیط مساعدی که به وجود آمده عمر گرانبهای خود را بر سر ارتقاء سطح کیفی هنر و صنایع دستی نهاده اند و با ابداع طرحها و نقشه های زیبا و هنرمندانه جایگاه این صنایع به ویژه فرش را به حدّ اعلاء خود رسانیده اند و نام ایران را در سراسر جهان با آثار خود پرآوازه ساخته اند. با توجه به اهمیت عصر صفویه در اعتلاء هنر ایران و توجهی که در این زمان به صنعت قالیبافی مبذول شده جا دارد به این عصر و وضعیت هنرمندان و قالیبافی آن مشروحتر بپردازیم. فرشهای دوران صفویه را می توان به دو گروه زمانی دانست:اول: قالیهای بافته شده در دوران سلطنت شاه اسماعیل و شاه طهماسب که به شاه طهماسبی معروف است و خود مکتبی خاص دارد که به همین نام شهرت یافته. شاه طهماسب همواره به تشویق هنرمندان و قالیبافان و طراحان می پرداخت و خود از هنر بهره داشت و حتی نوشته اند، رنگرزی می دانست و مستقیماً طراحی می نمود و بافندگان را راهنمایی می کرد. از این جهت در زمان پادشاهی او انواع صنایع ظریفه بویژه قالی بافی راه ترقی پیمود و در طرح آن تغییرات کلی به وجود آمد، قالی های ترنجدار جانشین آن گروه از قالیهایی شد که تا اواخر قرن ۹ هجری در ایران بافته می گردید و بعداً به طرح مغولی و تیموری شهرت یافت. علاوه بر قالیهای ترنجدار در این دوره بافتن قالیهایی با طرح حیوان دار و شکارگاه متداول شد. دوم: قالیهای بافته شده در زمان شاه عباس که به مکتب شاه عباسی معروف است در این دوره با اغتنام فرصت از وجود هنرمندان عصر نقشهای جدید بویژه با استفاده از اسلیمی ها و گلهای مخصوص بوجود آمد برخی طرحهای قالی در مکتب شاه عباسی عبارتند از: الف) طرح ترنجدار یا لچک ترنج ب) طرح شکارگاه ج) طرح درختی د) طرح گلدانیاینک با توجه به سهولت ایجاد ارتباط بین هنرمندان نقاط مختلف و پیشرفت تکنیک طراحی و نقش پردازی، فرش همگام با سایر هنرها و صنایع مردمی رو به تکامل رفته است، طرحهای محلی به نقاط دیگر برای بافت فرستاده می شود و هنرمندان از نتایج تجربیات دیگر همکاران خویش کاملاً باخبر می گردند، وسایل کار طراحی پیشرفت نموده و تکنیک جدید به کمک هنرمندان آمده و ایشان به مهارت در تهیه و تکثیر طرحهای خود اقدام می کنند. بازارهای فرش جهانی بویژه از اوائل قرن بیستم میلادی رونق گرفته و این خود تشویق دست اندرکاران را در پی داشته و بویژه در تبریز، کرمان، کاشان، اصفهان، اراک، داد و ستد این کالای ارزشمند را رونق داده و در این زمان است که بازار صادرات فرشهای نو و کهنه گرم شده و کارگاههای بزرگ برای پاسخگویی به تقاضاهای روزافزون دایر گردیده است.این قالیها به اروپا بویژه کشور آلمان و آمریکا حمل می گردد و موجبات تقویت بنیه مالی کشور را در حد خود فراهم می سازد و تجار خارجی را به سرمایه گذاری در تولید فرشهای مورد درخواستشان تشویق و ترغیب می نماید. مجموعهی این اقدامات طی قرن اخیر در جهت تقویت بنیه اقتصادی کشور مؤثر بوده اما دخالت فروشندگان و صاحبان سرمایه در کار طرح و رنگ فرش و سفارشات غیرمسئولانه ایشان به کیفیت این دستباف لطمه وارد ساخته است.عدم نظارت صحیحی بر کار بافت فرش و بسیاری عوامل دیگر از جمله قیمت ها و چگونگی صادرات طی نیم قرن گذشته رقبای فرش ایران را به میدان رقابت کشانده و از سوی دیگر سودجویان را به سوءاستفاده از غفلت دست اندرکاران و انجام تقلباتی در مراحل مختلف تهیه مواد اولیه و تولید فرش واداشته و در نتیجه موجبات سقوط کیفیت و کمیت و گرمی بازار فرش ایران را فراهم نموده است به منظور ایجاد پیوستگی ارتقاء سطح کیفی این دستباف ارزشمند و تداوم تاریخ پرآوازه آن هوشیاری و کوششی همه جانبه لازم است که امید است عشق و علاقه عامه مردم به این میراث اجدادی خود آن را درضمیر کلیه دست اندرکاران بیدار سازد.منبع:تابلو فرش چهره