با ولایت تا سعادت

رسیدن به «سعادت» آرزوی همه‌ی انسان‌هاست. این را همه می‌فهمیم؛ گرچه مفهوم اجمالی این واژه روشن است، تفسیر دقیق و تعیین مصادیق آن، آسان نیست. هریک از ما می‌تواند مغرورانه ادعا کند که خودش راه سعادت و نیک‌بختی را می‌داند و می‌یابد. عقل سلیم اما، صادقانه اعتراف می‌کند که: منِ انسان، منی که با موجودات عالَم ارتباط دارم و در عین حال، نسبت به بسیاری از امور جاهل هستم و معلومات من، قابل قیاس با مجهولاتم نیست، نیازمند راهنما و راه‌بلد هستم. عقل مُنصِف، نیازمندی خود را به راهنما به‌روشنی در می‌یابد؛ همان‌گونه که دودوتا چهارتا را می‌فهمد!البته عقل، قدری از امور سعادت‌آور را می‌داند، ولی هرگز نمی‌تواند در تمام جزئیات زندگی بشر حکم قاطع صادر کند و این مقدار کافی نیست. اگر بشر کاملا می‌فهمید چه گیاهی، چه گوشتی، چه غذایی بخورد یا نخورد، امروز به‌خاطر مصرف گوشت خفاش و مار، از شیوع ویروس کشنده‌ی‌ کرونا در نقاط مختلف جهان رنج نمی‌برد. کدام حیوان دریایی و صحرایی، کدام پوشش و لباس و زینت، کدام خاطرات و خیال های خوب و بد، نگاه های روا و ناروا، رفتار درست و نادرست؟ عقل می‌گوید من از آینده، هیچ خبر ندارم، نمی دانم قبر چیست، برزخ چیست، قیامت چیست؛ من مسافرم؛ اما کجا می‌روم؟ چگونه می‌روم؟ با چه سرمایه‌ای می روم؟ نمی‌دانم! به همین دلیل، آمدن راهنما از سوی خداوند برای من، امری ضروری است: «النبي موجود بالضروره لا بنحو الامكان».اگر چنین است و اگر انسان راستی می‌خواهد به سعادت ابدی برسد و سعادت او در گرو اصول و ضوابط مزبور است، پس حتما باید قانون درست و کامل را از جایی دریافت کند. چنین قانونی، نه از خود انسان بر می‌خیزد و نه از طبیعت و جهان. قانونگذار، فقط آن کس می‌تواند باشد که انسان و جهان را آفریده و رابطه متقابل انسان و جهان را تنظیم کرده‌است و او، جز خدا نیست و لذا در قرآن کریم آمده است: « إن الحكم إلا لله » ؛ یعنی حکم و قانون سعادت آور، اختصاص به خداوند دارد و کسی جز او توانایی و صلاحیت وضع قانون را ندارد. بنابراین، تنها کسی که بر انسان احاطه و آگاهی دارد و می‌تواند به او بگوید چه کند و چه نکند، خالق و پرورش‌دهنده اوست. اصل بر «عدم ولایت هر فرد بر افراد دیگر» است؛ به طوری که غیر از خدا احدی حق ندارد دیگری را تحت ولایت خویش وادار به پذیرش دستورش نماید.از ولایت الله تا ولایت فقیهولایت، در مرتبه نخست، متعلق به خداوند است و سپس به رسول خدا و امامان معصوم(علیهم‌السلام) داده شده است و در غیبت ایشان، بنا به دلایل استوار عقلی و نقلی، مراتب بعدی به وارثان واجد شرایط رهبری انتقال یافته و از این طریق استمرار می یابد.[1] در زمان ما، ولایت اختصاص دارد به برترین فقیه جامع‌الشرایط زمان که: اولا اسلام را به‌خوبی می‌شناسد؛ ثانیا از عدالت و امانتی درخور اداره‌ی جامعه اسلامی بهره‌مند است که او را از کج‌روی، خودخواهی و هواپرستی‌ دور می‌سازد و ثالثا دارای شناخت دقیق زمان و شرایط جاری جامعه و هوش و استعداد سیاسی و قدرت مدیریت و شجاعت و تدبیر است.ممکن است این پرسش به میان آید که امام معصوم، از عصمت برخوردار است، اما فقیه معصوم نیست؛ پس چگونه ممکن است فقیه همه‌ی اختیارات امام معصوم را داشته باشد؟اگر گفته‌ می‌شود که فقیه همه‌ی اختیارات پیامبر و امام را دارد، منظور، صرفا «اختیارات حکومتی و مدیریتی» است. هراختیاری که آن بزرگان، به‌سبب عصمت خود داشته باشند – به گونه‌ای که عصمت شرط آن مناصب باشد- ولی فقیه آن اختیار را نخواهد داشت. به بیان روشن: عصمت نداشتن فقیه، سبب سلب اختیارات معصومانه از او می شود؛ مثلا در ولایت و حکومت معصوم، گرچه آحاد مردم حق داشتند از عملکرد ایشان سوال بکنند یا توضیح بخواهند، ولی پس از بیان مطلب و روشن شدن حکم شرعی از نظر معصوم، احدی حق اعتراض نسبت به او را ندارد (گرچه در تاریخ شواهد اسائه‌ی ادب به محضر ائمه اطهار، متعدد است.)، زیرا خدای سبحان، می داند که حکم امامت را به چه شخصی از انسان ها بدهد که در علم و عمل از خطا و تعلقات معصوم باشد ولی در حکومت و ولایت غیرمعصوم، هم مجلس خبرگان برای نظارت بر فقیه و عملکرد او وجود دارد و هم مردم گاهی مستقیم و گاهی به‌وسیله خبرگان منتخب خود، حق سوال دارند و باید مراقب امور رهبری باشند و به طور کامل بر آن نظارت داشته باشند. ولایت فقیه محدود به حیطه اجراست نه اینکه بتواند احکام اسلام را تغییر دهد اولا و ثانیا در مقام اجرا نیز مطلق به این معنا نیست که هرگونه میل داشت احکام را اجرا کند بلکه اجرای احکام اسلامی نیز باید توسط راهکارهایی که خود شرع مقدس و عقل ناب بیان نموده اند، صورت گیرد.پرسش دیگر این است که این ولایت تا کجا امتداد دارد. آیا منصوبین ولی فقیه در مراکز مختلف، همانند خود او دارای ولایت هستند؟باید گفت در حکومت اسلامی هرگز منصوب از سوی رهبر، مانند ناصب یعنی خود رهبر ولایت ندارد و این منصوبان، همانند دیگر کارگزارانند که هرکس محدوده‌ی قانونی خاص دارد؛ نه این که مثل رهبر ولایت داشته باشند.آنچه ملاحظه کردید برگرفته از کتاب ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت ، اثر آیت‌الله جوادی آملی است. برکات و رحمت خداوند بر جسم و روح و قلم‌شان باد.[1] رجوع کنید به ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت، فصل سومعلی لطفی