کمی از فردوسی

بدون شک شاهنامه در کنار مثنوی مولوی بزرگترین ساخته ذهن بشر در سرتاسر تاریخ است. یکسال پیش همین موقع‌ها بود که برای دوستی داشتم بیت اول شاهنامه را توضیح میدادم که چه ریشه‌های عمیقی دارد. و نمی‌دانم چطور شد که گفتم همین را در ویرگول ثبت کنم و این شد اولین پست من در ویرگول، که البته از بابت این انتخاب خجسته برای آغاز ویرگولیدن بسیار خرسند هستم. به همین مناسبت تصمیم گرفتم کمی از شاهنامه بگویم.شاهنامه با «به نام خداوند جان و خرد» آغاز می‌شود و با «به نام جهان‌داور کردگار» پایان می‌یابد. «کردگار» ترجمه شده «فعال مایشاء» است. «کرد» همان خلق کردن است و «گار» حکایت از استمرار یا پیشه همیشگی آن دارد. یعنی خداوندی که اراده او دائما در جریان است و بر اساس «کن فیکون» پیوسته در حال آفرینش است، و شاهنامه هم چیزی جز داستان همین فرایند الهی نیست. سراسر شاهنامه داستان همین تکوین تدریجی است بر پایه دو محور اراده انسان و خواست خدا. «جهان‌داور» هم جالب است. انگار که داوری راجع به این اثر بزرگ را به خدا می‌سپارد و مزد واقعی زحمات خود را هم فقط از او می‌خواهد، نه آن مزدی که برخی شصت هزار بیت شاهنامه را نمی‌بینند و می‌گویند چرا فردوسی مدح سلطان محمود غزنوی را گفته است، حالا اینکه همین افراد مزدور چه کسانی هستند باید پنجاه شصت سال صبر کنیم تا اسنادی از سیا و موساد آشکار شود. اگر هم مزدور جایی نیستند لابد اثری مثل شاهنامه نداشته‌اند که نگران حفاظت از آن باشند، تازه آن هم در این عصر که سخنان هر ننه قمری را اولا به خاطر صنعت چاپ و دوما عصر ارتباطات هر جایی می‌توان پیدا کرد. و اگر اثری از خود داشته‌اند در آن حرفهایی مثل باد شکم بوده که خودشان هم اهمیتی به آن نمی‌داده‌اند. فردوسی مانند دیگر شاعران دربار سلطان محمود و مسعود می‌توانست در نامه شهریاران مجیزگوی شاهان غزنوی باشد نه رستم و سیاوش و کسانی که مشخص نیست که بوده‌اند و هر چه بوده‌اند مربوط به عجم هستند و آتش‌پرست، یا در بهترین حالت و با کلی تخفیف جزو مجوسان زندیق بوده‌اند.آخر شاهنامه جایی است که پایان داستان یزدگرد است، یعنی پایان هر چیزی که مربوط به قبل از آغاز دوره اسلامی است. این پایان باشکوه جوری است که انگار فقط از انجام یک وظیفه حکایت دارد که تمام شد و دیگر چیزی باقی نماند که ممکن باشد در گذر تاریخ محو شود. فردوسی در انجام این مسئولیت بزرگ موفق بوده است، اما کار او فقط حفاظت از میراث گذشتگان نبوده است. در خراسان قدیم دیگرانی هم قبل از فردوسی به این فکر افتاده بودند که یاد ایران باستان را به هر طریقی که شده زنده نگه دارند، اما ارزش کار فردوسی این است که اولا کار او تماما فرهنگی بوده است، یعنی یک کار ارزشی در مقابل یک نوع تهاجم فرهنگی. دوما اینکه میراث فرهنگی و تمدن شکوهمند نوستالژیک را از دید خود که یک مسلمان شیعه است و البته مسلط به دانش زمان، روایت کرده است. در واقع آن را به روز کرده است و همه چیزی که ما در این هزار سال به عنوان تمدن و فرهنگ ایرانی-اسلامی می‌شناسیم و هویت ملی و شناسنامه ما به حساب می‌آید بر پایه همین دیدگاه فردوسی است. البته این هویت جداست از ترجمه‌هایی که در صد سال اخیر از آثار تاریخ‌نویسان یونانی شده است و کشفیات باستان شناسی که نهایتا قدمت آن به صد و پنجاه سال می‌رسد. اینها را نمی‌توان جزو هویت ملی به حساب آورد. زیرا برای عموم مردم حتی در زمان حال ناشناخته است. صرف دیدن معماری‌های باشکوه یا اخبار لشکرکشی‌های میلیونی شاهان هخامنشی یا دانستن رموز اندیشه‌های زرتشت و چند جمله حکیمانه از این و آن نمی‌تواند فرهنگ‌ساز باشد، بلکه صرفا می‌تواند «جالب» باشد. فردوسی در برابر پالایش و انتقال میراث فرهنگی و تمدن ایرانیان احساس مسئولیت می‌کرد و این مسئولیت را در تاریخ ۲۵ اسفند سال ۴۰۰ هجری به پایان رسانید:سر آمد کنون قصه یزدگرد / به ماه سِپَندارْمَذ روز اَردز هجرت شده پنج هشتاد بار / به نام جهان داور کردگاردر ادامه به بررسی واژه «نام» در ابیات آغازین شاهنامه می‌پردازم.به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه بر نگذردشاهنامه با «نام» آغاز می‌شود. در این بیت که سنگ‌بنای اندیشه توحیدی فردوسی است، خداوند به واسطه انسان معرفی می‌شود. شاهنامه داستان نامداران و نام‌آوران است و انسان اساس آن است. در مصراع اول، «جان» به معنی انسان و به طور خاص بخش روحانی وجود انسان است. «خرد» جزء دیگر این تعریف است که در حکمت مشا اهمیت بالایی دارد. ارسطو خداوند را اندیشه‌ی اندیشنده به ذات خودش می‌داند. یعنی اندیشه‌ی خداوند اندیشیدن درباره ذات اندیشیدن است و این اندیشه با اندیشنده هر دو یکی هستند. چون خداوند وجود اعلاء است و به هیچ چیزی برتر از این نمی‌توان اندیشید. در واقع خداوند به خودش که عالی ترین نوع اندیشه است می‌اندیشد و در مصراع دوم بیان می‌شود که هیچ اندیشه‌ای بالاتر از این نیست. یا به تعبیر دیگر، ثمره و بر هیچ اندیشه‌ای از حدود این تعریف که خداوند آفریننده جان و خرد است فراتر نمی‌رود. اندیشه‌ی انسان از توصیف خداوند در بالاترین حد خود به توصیف او از راه انسان می‌رسد، یعنی جان و خرد. و ثمره خرد در بالاترین حد خود اندیشه راجع به خداوند است، زیرا هدف از خلقت انسان اندیشیده شدن خداوند است.اسطوره‌شناسان به رابطه نزدیکی میان «نام» و افسانه‌ها و اساطیر قائل هستند. این ارتباط به حدی است که بعضی از اساطیر قدیم یونان و هند، از راه شباهت ظاهری نام آنها به پدیده‌ها توجیه می‌شده‌اند. یعنی برخلاف چیزی که تصور می‌شود این نام نیست که از اسطوره مشتق می‌شود بلکه بالعکس، خود آن اسطوره از نام آن به وجود آمده است. مثلا وقتی نام یک اسطوره وارد فرهنگ دیگری می‌شود، یا در اثر گذشت زمان معنی نام آن متفاوت می‌شود، یا شباهت ظاهری به واژگان دیگر پیدا می‌کند، خود آن اسطوره هم معنی متفاوتی به خود می‌گیرد. در ادیان هم «نام» اهمیت بالایی دارد. در داستان آفرینش انسان گفته شده است که وقتی فرمان سجده صادر می‌شود، فرشتگان از این کار خودداری می‌کنند. پس خداوند می‌فرماید که من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید. اما این چه چیزی است که فقط خدا می‌داند و سبب شده است خداوند انسان را خلیفه خود بنامد. در دنباله آیات مشخص می‌شود که حقیقت خلیفة الله بودن دانستن «علم‌الاسماء» است. یک تفسیر احتمالی از «علم‌الاسماء» این است که انسان می‌تواند کیفیت و چگونگی پدیده‌ها و اشیاء گوناگون را به واسطه زبان بیان کند. در ادیان ابراهیمی وجود خداوند معادل نام او بود و به همین خاطر به موضوعاتی مانند اسماء الهی یا آغاز وحی با «اقراء باسم ربک الذی خلق» و البته واژه «قلم» در قرآن برمی‌خوریم. در عهد عتیق و مسیحیت هم این رابطه وجود دارد. مثلا آنجا که در انجیل می‌گوید «در آغاز کلمه بود و کلمه با خدا بود و کلمه، خدا بود». همینطور نهضت‌هایی مانند «حروفیه» و «نقطویه»، و یا اهمیتی که «حروف ابجد» برای پیشینیان داشته‌اند ریشه در ارتباط عمیق «نام» با اندیشه انسان و اساطیر دارد.همینطور می‌توانم به بخشی از تفسیری که در «کشف الاسرار و عدة‌الابرار» برای «بسم الله» آمده است اشاره کنم که گفته است نام در اینجا همان خداوند است. همانگونه که گفته است «سبح اسم ربک» یعنی «به پاکی بستای نام خداوند خویش را». و مفسر اینجا گفته است که «نام» زاید است و منظور این بوده که «به پاکی بستای خداوند خویش را». یا جای دیگر که می‌گوید «تبارک اسم ربک» یعنی «با برکت و بزرگواری و برتری است نام خداوند تو». در واقع برای خداوند نام او منطبق بر ذات او تلقی می‌شده است و به گفته مفسر اسم و مسمی یا نام و نامور یکی هستند. و یک نام مهین (اعظم) هست که نام حقیقی خداوند است:اما هر نامی از صفتی شکافته چون علیم از علم و قدیر از قدرت و رحیم از رحمت، یا بر کردی (فعلی) نهاده چون صانع از صنع، و خالق از خلق، و قابض از قبض، و باسط از بسط. مگر این نام حقیقی که نه بر کرد (فعل) نهاده و نه از صفت شکافته، و بناء همه نامهاست. نبینی که هر جایی گوید الله غفور است و رحیم، الله سمیع است و بصیر، الله لطیف است و خبیر، الله بنا نهد و دیگر نام‌ها بر آن اوصاف بندد.خداوند نام و خداوند جای / خداوند روزی ده رهنمایدر بیت دوم دوباره به «نام» برمی‌خوریم که در تقابل با جای قرار دارد. «نام» اشاره به جهان مینوی دارد و «جای» همین جهان ماده است. چنانچه صفت «روزی‌ده» مربوط به «جای» می‌شود و صفت «رهنمای» مربوط به «نام» یا جهان آخرت است. تلقی من این است که وجه شباهت «نام» با جهان غیرمادی را باید در نظریه مُثُل افلاطون جست. ما وقتی می‌گوییم «درخت»، منظورمان کلیتی به نام درخت است، که در جهان ماده وجود ندارد. یعنی هیچ چیزی را نمی‌توان پیدا کرد که «درخت» باشد. بلکه چیزهایی که آنها را درخت می‌نامیم، نمونه‌های عینی متنوعی از این کلیت مطلق هستند. و اینجا یکی دیگر از رموز «نام» گشوده می‌شود. «نام»ها ابدی و مطلق هستند، و برخلاف نمونه‌هایی که در جهان ماده به آنها نسبت داده می‌شود فانی نیستند.ز نام و نشان و گمان برترست / نگارنده‌ی بر شده پیکرستدر گذشته تفکر انسان سه محدوده داشته است: اندیشه، خیال، وهم، و ظاهرا «نام و نشان و گمان» اشاره به این سه‌گانه دارد. ارتباط عمیق و محکمی که بین «نام» و «اندیشه» وجود دارد جالب است. یعنی اینکه ما جهان آخرت را به واسطه نام‌ها می‌شناسیم، در واقع نمونه‌های عینی را در این جهان می‌بینیم و به واسطه آنها به «نام»های ابدی و جاویدان پی می‌بریم. و «نشان» هم مربوط به جهان ماده است. زیرا جهان ماده را به واسطه نشانه‌ها و در واقع حواس شهودی خود می‌توانیم درک کنیم. معنی بیت این است که خداوند را حتی در وهم که دست‌نیافتنی‌ترین پدیده‌ها را ممکن می‌سازد نمی‌توان دریافت. در مصراع دوم می‌گوید خداوند نقاش چیره‌دستی است که همه پدیده‌های هستی چیزهایی هستند که او نقاشی کرده است. اما آیا یک نقاشی می‌تواند کوچکترین خیالی راجع به نقاش داشته باشد؟ کسب معرفت نسبت به خداوند در همین حدود است. زیرا مربوط به دو دنیای کاملا مجزا می‌باشند. انسان برای شناخت خداوند باید بتواند او را با چیزی مقایسه کند یا نمونه‌ای از او را دریافت کند، یعنی او را با «نام» یا «نشان» دریابد، اما او شبیه این نقاشی‌ها نیست، بلکه خود نقاش است.