تپه اشرف، فلش بک به اصفهان 7000 سال سال پیش

علیرضا پویانسب- همانند کتابی لایه لایه تاریخ اصفهان را در دل خود جای داده است و نمادی از ایران باستان است تپه ای در شرق شهر اصفهان که لایه به لایه آثار دوران‌های مختلف تاریخی را در دلش جای داده است و هر روز نیز اتفاقات جدید از تاریخ این شهر برای مردم این دیار کهن رقم می‌زند. تپه اشرف در خیابان مشتاق اصفهان که حالا یکی از مکان‌های لاکچری شهری به حساب می‌آید و در کنار پارک مشتاق فقط با یک حصار فلزی زنگ زده از مابقی پارک جدا شده هرچند که پهنه وسیعی از آن درست زیر خیابان مشتاق قرار دارد خیابانی که سانت سانت آن با ارزش است و میلیون‌ها و میلیاردها تومان ارزش ریالی دارد. از سوی دیگر اما شهرت این تپه به خاطر اتفاقات دردناکی است که برای آن رخ داده است تپه‌ای که در زمان آخرین شاه صفوی نامش اشرف شد، اشرف پسر عموی محمود افغان بود که پس از محاصره شهر اصفهان و قبل از اینکه به شهر حمله شود و آن کشتار فجیع مردم اصفهان رقم بخورد کاخی اینجا بنا کرد دقیقا بر روی خرابه‌های برجا مانده از بناهای موجود کاخ‌های گذشته این کاخ را سرپا کرد، عجله او تا حدی بود که خرابه‌های کاخ‌های دیگر را آورد و با آن کاخ جدید را ساخت هرچند که چهار ساله این کاخ ویران شد و نادر آن را از میان برداشت. مردم رنج دیده اصفهان پس از چهار سال زمانی که نادر اصفهان را فتح کرد و افغان‌ها را عقب نشاند و طومارشان را در هم پیچید مردم به این کاخ یورش بردند و حتی پی‌های کاخ را از زمین برآوردند. تپه اشرف پیش از 1400 سال قبل کتابخانه بزرگی پر از کتاب‌های علمی بود که با حمله اعراب به ایران و اصفهان آسیب دید و به مخروبه‌ای بدل شد و به شکل تپه درآمد. سازمان یونسکو قدمت این تپه را 7000 سال تخمین زده است. ابن ندیم از کتابشناسان بزرگ قرن 4 هجری می‌نویسد مردم ایران قصد داشتند جایی را برای حفظ کتاب‌های خود و محافظت از علوم خود برپا کنند که تپه اشراف را انتخاب کردند. آنها برای این انتخاب خود نیاز داشتند مکانی باشد که کم زلزله باشد و به همین خاطر منطقه جی اصفهان را انتخاب کردند و نام سارویه را برای آن انتخاب کردند.ابن رسته در قرن سوم هجری سارویه را چنین وصف می‌كند"در شهر جی بنای كهنه‌ای به شكل قلعه وجود داشته‌است موسوم به ساروق یا سارویه. چون این بنا بسیار كهنه ‌است نمی‌توان بانی آن را معلوم كرد و گویند قبل از توفان نوح ساخته شده ‌است، اما برخی بنای آن را به تهمورس، سومین شاه از سلسله پیشدادیان نسبت داده‌اند. نویسنده كتاب نسب‌‌نامه كه در آغاز حكومت سلجوقیان می‌زیسته در رساله‌ای به نام انساب ملوك پارس نوشته‌ است: تهمورس نخست 2 بنا و آبادی در این محل نزدیك به یكدیگر طرح كرده و بساخت و نام یكی را سارویه و دیگری را مهرین نهاد و به بازبینی زمان، جمعیت و آبادی آنجا بسیار شده، به یكدیگر پیوست و شهری معتبر گردید. برخی دیگر از تاریخ‌نگاران نیز ساخت آن را به گشتاسپ یكی از شاهان پارس نسبت می‌دهند. ابن ندیم كه نوشته‌های مبسوطی درباره اصفهان دارد می‌گوید: یكی از اشخاص ثقه به من خبر داد كه در سال ??? هجری سارویه جی دالانی خراب گردید كه جایش معلوم نشد زیرا از بلند بودن سطح آن گمان می‌كردند كه درون آن خالی نبوده و پر است تا زمانی كه آن خودبه خود فروریخت و در آن كتاب‌های زیادی به دست آمد كه هیچ كس نمی‌توانست آنها را بخواند و آنچه من با چشم خود دیدم و ابوالفضل عمید آنها را در سال سیصد و چهل و اندی فرستاده بود كتاب‌هایی بودند پاره پاره كه از باروی اصفهان میان صندوق‌هایی به دست آمده و به زبان یونانی بود."سالیان درازی بود که باستان شناسی در اصفهان جدی گرفته نشده بود، البته هنوز هم خیلی این موضوع جدی نیست و برای همین بودجه کمی برای آن کنار گذاشته می‌شود، بودجه‌هایی که حتی یک فصل کاوش را هم جواب نمی‌دهد. اما لوله‌های آب شرق اصفهان که برای خیابان مشتاق در نظر گرفته شده بود ناگهان زیر تپه‌ راهی باز کرد که برگ جدیدی از تاریخ اصفهان را رقم زد و علیرضا جعفری زند باستان شناس اصفهانی نیز پشت این گره باز شده ایستاد و فصل اول کاوش تپه اشرف رقم خورد تپه ای که به واسطه وسعت و گستردگی‌اش 50 کاوش نیاز دارد، اما همین بودجه های ریز برای تک کاوش‌هایش هم غنیمت دید و از آنها استفاده کرد. کشف اسکلت اسبی که به شکل آیینی در کنار گورخمره‌های اشکانی تدفین شده یکی از مهم ترین یافته‌های هیات باستان شناسی تپه اشرف بود که در همان کاوش‌های اولیه پرده از چهره غبارگرفته تاریخ کمتر شناخته شده سکونت اشکانیان در اصفهان و فلات مرکزی ایران برداشت.به قول جعفری زند در همان ابتدای کاوش گورستان دوره اشکانی پیدا شد که اگر بخواهیم آن را کاوش کنیم باید زیر خیابان مشتاق را حفر کنیم و این اتفاق احتمال ریزش این خیابان پرتردد را به دنبال دارد. هرچند که رازهای سر به مهر دوره اشکانیان زیر خیابان مشتاق اصفهان قرار دارد و باید این خیابان حداقل در بخش باند شرقی و مجاور رودخانه بسته شود تا زیر آن به طور کامل کاوش شود. تپه اشرف تاریخ اصفهان پیش ازاسلام است که کمتر به آن توجه شده است و در واقع باید گفت این تپه تاریخ اصفهان پیش از اسلام را همچون رازی در دل خود مدفون نگه داشته است. در واقع با کاوش‌های این تپه می‌توان گفت یک اثر تاریخی متعلق به اصفهان پیش از اسلام به اصفهان باز خواهد گشت و این چشم انداز روشن این تپه را نشان می‌دهد.حالا و در سال 99 با شروع فصل هفتم کاوش تپه تاریخی اشرف هر بار یک لایه از تاریخ اشکانی رقم می‌خورد و مدام اسکلت‌هایی یافت می‌شود که هر روز به ارزش‌های این تپه می‌افزاید. سرپرست هیات کاوش می‌گوید درست در کنار محل تدفین دومین اسکلتی که در تپه اشرف پیدا کردیم، به یک اسکلت دیگر برخوردیم که تنها سر آن قابل‌رؤیت بود و برای پیدا کردن بدن تا زیر پیاده‌رو پیش روی کردیم. طراحی قبر این اسکلت سوم از نوع پشت سنگی بود؛ در این شیوه دیوار گورها سنگ چین می‌شد، سپس تخته سنگی روی آن قرار می‌دادند و بعد با سنگ لاشه آن را می‌پوشاندند. شکل قرارگیری سنگ‌ها نشان می‌دهد که در برهه زمانی نامشخص این قبر باز شده است. در ۱۲۰ سانتی متری این اسکلت سوم که احتمالاً از آنِ یک زن جوان اشکانی است، ما به یک جمجمه انسان برخوردیم که فک پایینی را ندارد و به نظر قدیمی‌تر از اسکلت‌هایی است که تاکنون در این محوطه یافته شده اما به دلیل اینکه در عرض کمی اجازۀ کاوش داریم نمی‌توانیم اطلاعات بیشتری درباره آن کسب کنیم. تپه اشرف تا این لحظه بر تاریخ و قدمت اصفهان به روایت مستند 2000 هزار سال و به صورت تخمینی 7000 سال اضافه کرده است.باید گفت تاکنون اسکلت دو اسب و سه بانوی جوان از دوره اشکانیان به همراه چند کاسه و کوزه که همراه با آنها تدفین شده بودند، در آخرین فصل از کاوش‌های تپه اشرف اصفهان بدست آمده است. با توجه به آنکه اسکلت برخی از این یافته‌ها در زیر خیابان مشتاق قرار دارند، امکان ادامه کاوش وجود ندارد، ضمن آنکه آغاز فصل‌های جدید کاوش نیازمند صدور مجوزهای جدید از سوی پژوهشگاه میراث و گردشگری است. این احتمال وجود دارد، در این بخش با یک گورستان چندین هزار ساله روبه رو باشیم.Top of Formتپه اشرف این حلقه مفقوده گردشگری، تاریخ، میراث فرهنگی و هویت شهری اصفهان حالا در فصل هفتم کاوش قرار گرفته است. فصلی که با کشفیاتی که در آن صورت گرفته حداقل دو هزار سال به تاریخ اصفهان اضافه می‌کند.