شاید از اول «پلیس حافظه» ما بودیم!

رمان «پلیس حافظه» به قلم یوکو اوگاوا روایت جزیره ای است خارج از زمان و موقعیت جغرافیایی که در آن افرادی زندگی می کنند. شغل و وضعیت اجتماعی معمولی است اما نکته مهم و جاری این است که این جزیره محکوم به فراموشی شده است یعنی بعد از مدتی طی اتفاقی بعضی اشیاء از کلاه گرفته تا نهایت خودشان ناپدید می شوند. در این بین پلیس حافظه افرادی هستند که گویی نظارت بر این شهر را بر عهده دارند و افرادی را که بر خلاف جریان زندگی جزیره اتفاقات را فراموش نمی کنند را دستگیر می کنند ولی مشخص نیست که چه بر سر آنها می آید.داستان از زبان نویسنده ای خانم با شرح خاطرات در مورد مادرش و سپس پدرش آغاز می شود. شخصیت های اصلی و ثابت هم بدون نام و اغلب با شغلشان شناخته می شوند؛ مثلا پیرمرد قبلا تعمیرکار کشتی بوده یا ویراستار ( R )معرفی می شود که شاید مخفف شده کلمه «Redactor» است .یوکواوگاوا با نوشتن رمان های روانشناختی معروف است . می توانیم پلیس حافظه را هم روانشناختی بدانیم ولی این بار رگه هایی از سمبولیک و فلسفه در آن آمیخته شده است.شاید نتوان به طور قطع نمادسازی را در داستان مشخص کرد. ولی از ابتدای داستان به میانه ، مخاطب متوجه می شود که هر اتفاقی نه تصادفی بلکه مقدمه و زمینه اجتماعی در زندگی حال پیدا می کند. این که بیشتر شخصیت ها بدون نام و حتی خود راوی تنها تحت عنوان نویسنده معرفی می شوند، خود دلیل محکمی است . با این دیدگاه داستان دوم یا فرعی که در ادامه توسط راوی بیان می شود و گفته می شود که داستان جدید نویسنده برای چاپ است را نمی توان یک نوشتار ساده و بدون شباهت مفهومی با خط سیری داستان پلیس حافظه دانست چنانچه در پایان هم داستان فرعی نقش مهمی را ایفا می کند.-نوشته های بعدی حاوی اسپویل می باشند-داستان به نحوی روایت می شود که پلیس های حافظه دور از اجتماع و ترسناک جلوه می کنند ، هرچه جلوتر می رویم رفتار غیر انسانی را در آنها بیش تر احساس می کنیم اما حضورشان به اندازه ساکنین پر رنگ نمی باشد.ساکنین جزیره بر دو نوع کلی طبقه بندی و معرفی می شوند:1. فراموش کنندگان 2. کسانی که از یاد نبرده اند.اما خود اصل فراموشی هم جالب توجه است ابتدا می بینیم که اشیاء ناپدید می شوند ولی آیا این ناپدید شدن به طور طبیعی یا عینی است؟اتفاقی که می افتد این است که اشیاء و پدیده ها در ذهن افراد ساکن ناپدید می شوند و مفهوم خود را از دست می دهند. پس اوگاوا می خواهد ما را به این نکته برساند که پدیده های پیرامون ما یک بخش ذهنی و روحانی دارند که می توانند مفهومشان را از دست دهند و زمانی که این اتفاق می افتد (خود ما) ساکنین دست به سوختن آنها می زنند.اما دیدگاه ساکنین چگونه است؟ آیا این اتفاقات برای همه قابل پذیرش است؟طبیعتاً نه ما گفتیم عده ای همچون مادر شخصیت اصلی هستند که هیچ چیز را از یاد نبرده اند و در نهایت به وضعیت نامعلومی دچار شدند. اینجا مخاطب احساس می کند ساکنین نه از روی رضایت بلکه بخاطر وضعیت جامعه و ترس از پلیس حافظه در تلاش اند تا فراموش کنند یا خود را به فراموشی بزنند تا بقا پیدا کنند.اکنون و وضعیت را از دید راوی اصلی بررسی می کنیم:نویسنده روزگار را معمولی می گذراند ، او احساس می کند که به زودی خطری ( حکم به فنای خود و اطرافیان) در کمین است . او می تواند احساسات را بنویسد و در رمان هایش همیشه چیزی گمشده است . اما او هم مانند سایرین فراموش می کند و از یاد می برد.نقطه اوج این شخصیت زمانی است که تصمیم می گیرد آن افکار و احساسات غیرعادی را بروز داده و «R»را که جز افرادی است که فراموش نمی کنند، نجات دهد. این اولین انقلابی است که یک شخصیت تحت عنوان نویسنده انجام می دهد.در ادامه مخاطب انتظار دارد بیش تر با مفهوم پلیس حافظه آشنا شود. او همراه نویسنده تا مرکز پلیس های حافظه می رود ولی ناشناخته باز می گردد. اینجاست که پلیس حافظه علارغم اینکه آزادی را از جزیره کمرنگ و کمرنگ تر می کند خود کمرنگ و بی فروغ می شود.داستان فرعی کم کم جای خود را در داستان اصلی باز می کند و در جایی به خود نویسنده برخورد می کند؛ تایپ با دستگاه ماشین تحریر.شاید داستان فرعی ابتدا دختری را روایت می کرد که عاشق استادش شده باشد و بعد یکباره صدایش را گم کرده باشد ولی از یک جایی به بعد ما نویسنده را می بینیم که در قالب دختر به زندانی معشوق خود در آمده است. معشوق ظاهراً پلیس حافظه است ولی شاید هم نه ، نویسنده کتاب بر حسب اتفاق صورت و سیمای پلیس حافظه را مخفی و کمرنگ نکرده است. پلیس حافظه ضمن حضورش انگار هرگز حضور ندارد. پس معشوق کیست؟معشوق همان کسی است که به حکم از یاد نبردن در زیرزمینی به دور از ساکنین محبوس مانده است. شاید در داستان اصلی و فرعی جای زندان و زندانبان تغییر کرده است و شاید هم نه، نویسنده انقلابی بعد از مدتی خود گوشه گیر شده و از تمام انسان ها تنها از ویراستار و پیرمرد یعنی از آنچه که دارد حفاظت می کند درست مانند تمام ساکنین جزیره . در این صورت اگر زن دستفروش کمک بخواهد او اجابت نمی کند و یا هیچ گاه به فکرش هم نمی رسد که به دنبال صدای از دست رفته اش بگردد و از جزیره رها شود.ما با زندانی روبه رو هستیم که دیوار و بند ندارد. ساکنین زندانی افکار خود هستند درست مانند دختر زندانی که می تواند بگریزد، می توان دوباره طعم جهان را بچشد و فقط از پشت پنجره دنیا را نبیند ولی او وابسته و خو گرفته زندان خویش است. این حقیقت تلخی است که هم فراموش کنندگان و هم از یاد نبرده ها را با خود غرق کرده است.شاید نویسنده و پیرمرد با کمک R در تلاش باشند تا خاطرات را فراموش نکنند ولی نمی دانند آنها هم در به یاد سپردن ، راه را غلط رفته اند. این دو نوع انسان ها هردو زندانی افکار خود شده اند. اینجا دیگر فرقی ندارد اول صدا را بگیرند یا آخرکار ، در هر دو صورت زندانی در محبوس خود می ماند چنانچه «R» ماند.