ز خاک سعدی شیراز بوی عشق آید

اول اردیبهشت‌ماه روز بزرگ‌داشت سعدی، شاعر بزرگ و پرآوازۀ ایران، است. این روز به‌راستی مناسب‌ترین روزی است که می‌توان در آن یاد سعدی را گرامی داشت. نخست اینکه سعدی، به گفتۀ خویش، نگارش یکی از آثار برجسته‌اش، یعنی گلستان، را در «اول اردیبهشت‌ماه جلالی» و در فصل بهاری که «صولت بَرد آرمیده بود» (ص 9) آغاز کرده است. دوم اینکه در آثار سعدی، به‌ویژه غزل‌هایش، وصف بهار و ستایش آن بسیار است. شاید اردیبهشت بیش از ماه‌های دیگر نمایانگر خصلت‌های بهار باشد؛ بهاری که، به گفتۀ سعدی، دل‌آگاهان در آن عنان طاقت از کف می‌دهند و برای گلگشت و تماشا رهِ صحرا و بوستان در پیش می‌گیرند، زیرا از «باد بهارِ بوستان»، «بوی وصالِ دوستان» (ص 567) به مشام می‌رسد. به نظر سعدی، «آنان که در بهار به صحرا نمی‌روند/ بوی خوش ربیع بر ایشان محرّم است» (ص 566). پیداست که بهارِ شیراز با آن باغ‌های خرّم و «بوی گل و ریحان‌ها» (ص 536) و عطر مستی‌آور بهارنارنج، بانگ مرغان و آوای بلبلان و جریان زلالِ رکن‌آباد تا چه اندازه در نگاه شاعری چون سعدی اهمیت داشته و خیالات شاعرانۀ او را برمی‌انگیخته است. ازاین‌رو، حال‌وهوای اردیبهشت یادآور پاره‌ای از برجسته‌ترین شعرهای سعدی و نخستین روزِ این ماه مزیّن به نام اوست. بنا به این مناسبت خجسته است که در اینجا چند کلمه‌ای در باب سعدی سخن می‌گویم.مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله شیرازی (در حدود 606-694ق)، متخلص به «سعدی» و مشهور به «شیخ سعدی» یا «شیخ شیراز»، شاعری است که در انواع قالب‌های شعری از غزل و قصیده و قطعه گرفته تا مثنوی و ترجیع‌بند و حتی رباعی مهارت داشته است. به فارسی و عربی شعر سروده است. در عین حال، او کتاب‌ها و رساله‎هایی به نثر نوشته و گاه در آثارش نظم و نثر را در هم آمیخته است. موضوع آثارش از عشق و عقل و عاطفه و انسانیت و اخلاق و سیاست و جامعه و تعلیم‌وتربیت و زهد و وعظ و مدح و مرثیه و جز آن متنوع و گسترده است. گرچه بعضی از نظریه‌های ادبیِ جدید بر جداسازی متن ادبی از مؤلف تأکید می‌ورزند ــ یعنی به زبان ساده می‌گویند نباید کوشید که از رهیافتِ متن ادبی به شناخت شخصیت مؤلفِ آن پی برد یا، دست‌کم، باید در این زمینه به احتیاط قدم برداشت ــ اما گذشتن از این وسوسه دربارۀ شاعران بزرگِ قدیمِ فارسی دشوار است. با این‌همه باید درنظر داشت که ادبیات همان‌قدر که ممکن است آیینه‌ای باشد برای انعکاس حقیقت و بیان افکار و تأملات و حالات روحی و عواطف مؤلف، جهانی است سرشار از تخیل و رؤیا؛ ازاین‌رو نمی‌دانیم آنچه شاعر، نویسنده یا هنرمند در آثارش دربارۀ خویش می‌گوید تا چه اندازه با «منِ بیرونیِ» او مطابقت دارد.حال اگر بخواهیم سیمای سعدی را از طریق جهان رنگارنگِ آثارش بازشناسیم، به نظرم، او چند ویژگی مهم داشته است:نخست اینکه سعدی جهان‌دیده و صاحب تجربه‌های گوناگون و نیز اهل تعقل و خردورزی است. چنان‌که از گلستان برمی‌آید، او از ایام جوانی، زمانی که حدوداً بیست‌ساله بوده، سفر دورودرازی را آغاز کرده است. آشفتگی اوضاع اجتماعی و سیاسیِ فارس و البته سودای تحصیل علم و دستیابی به «تعالی» او را بر آن داشته که شیراز را ــ گرچه خاکش چون «دیبای منقش» است (ص 677) و نسیمش با مشک ختن برابری می‌کند (ص 837) ــ ترک گوید و آغاز سفر کند. در این سفر که شاید سی سال به طول انجامیده باشد، او چهار گوشۀ جهان اسلام را، از غرب تا شرق، درنوردیده و حاصلش مایه‌های معرفتی است که به دست آورده است. دیده‌ها و شنیده‌ها و اندوخته‌ها و تأملات او در این سفرها بیش از همه در گلستان و بوستان نمود یافته و در قالب حکایت‌های متعدد عرضه شده است. از دیدار با بازرگانی که «صدوپنجاه من شتر بار» و «چهل بندۀ خدمتکار» داشته (ص 156) اما لحظه‌ای هوس تجارت و سودای افزونیِ مال از سرش بیرون نمی‌رفته است گرفته، تا برخورد با صاحبدلی که سعدیِ جوان را اندرز داده است: «رفتن و نشستن به که دویدن و گسستن» (ص 232) و نیز ملاقات با حاکمی که به زیارتگاهی در دمشق می‌آید درحالی‌که «از دشمنی صعب اندیشناک» است و سعدی او را اندرز می‌دهد: «بر رعیت ضعیف رحمت کن تا از دشمن قوی زحمت نبینی» (ص 31)، یا حکایت آن‌کس که می‌گوید سخن متکلمان در او اثر نمی‌کند زیرا آنان به گفته‌های خویش عمل نمی‌کنند: «ترک دنیا به مردم آموزند/ خویشتن سیم و غله اندوزند» (ص 120) و همچنین حکایت‌ها و ماجراهای فراوانِ دیگر.دوم اینکه سعدی زبان‌دان، محفل‌آرا و خوش‌سخن و نکته‌گو و نیز اهل مطایبه و شوخ‌طبع است. او زبان فارسی را خوب می‌داند و در گفتار و نوشتار به آن مسلط است. آشنایی او به دقایقِ زبان و شهرتش به سخنوری تا آنجاست که در مقدمۀ گلستان، از زبان دوستی، آورده است که: شایسته نیست «ذوالفقار علی در نیام و زبان سعدی در کام» باشد (ص 9). در جای دیگر نیز آمده است که «سخن مُلکی است سعدی را مسلّم» (ص 972). محققان شعرِ او را به‌درستی «سهل ممتنع» خوانده‌اند و این بیشتر از آن روست که بسیاری از بیت‌ها مطابق دستور طبیعیِ زبان فارسی است و اهل فن دانند که در شعر کلاسیک فارسی چه اندازه دشوار است که، ضمن رعایت وزن و قافیه، نظم دستوریِ اجزای کلام (فاعل، مفعول، فعل و...) حفظ شود؛ اما این ویژگی در ابیات سعدی فراوان است: ای که گفتی هیچ مشکل چون فراق یار نیست/ گر امید وصل باشد همچنان دشوار نیست. یا: تو ندانی که چرا در تو کسی خیره بماند/ تا کسی همچو تو باشد که در او خیره بمانی (ص 914). به همین دلیل، آنچه را سعدی در بیتی پیرامون «روانیِ سخنِ» خویش گفته است، نه از مقولۀ تفاخر، بلکه باید سزاوار و به‌جا دانست: «بدین صفت که در آفاق صیت شعر تو رفت/ نرفت دجله که آبش بدان روانی نیست» (ص 948).نمونه‌های نکته‌گویی و شوخ‌طبعی سعدی نیز در آثارش و به‌خصوص در گلستان و بوستان بسیار است. طنزی که در حکایات این دو کتاب یافت می‌شود بیشتر حاصل تقابل دو چیز یا دو موقعیت متفاوت است. مثلاً یکی از نمونه‌های برجستۀ آن حکایتِ پادشاهی است که، برای ادای نذر خویش، «یکی را از بندگان خاص کیسۀ درم داد تا صرف کند بر زاهدان». او همه روز گشت و سرانجام درم‌ها بازآورد و گفت: «زاهدان را چندان که گردیدم نیافتم» و طنز اصلی آنجاست که در برابر تعجب و اعتراضِ پادشاه می‌گوید: «ای خداوند جهان! آن‌که زاهد است نمی‌ستاند و آن‌که می‌ستاند زاهد نیست!» (ص 116). مطایبات سعدی برای خنداندنِ صرف نیست، بلکه مراد او بیان اصل و حقیقتی اخلاقی یا اجتماعی و مشابه آن است. سعدی نصیحت‌های خویش را با شوخ‌طبعی همراه می‌کند تا از تلخیِ حقیقت بکاهد. چنان‌که خود نیز می‌گوید: «غالب گفتار سعدی طرب‌انگیز است و طیبت‌آمیز... داروی تلخ نصیحت به شهد ظرافت برآمیخته تا طبع ملول ایشان از دولت قبول محروم نماند» (ص 301-302). سوم اینکه او جمال‌پرست و عاشق‌پیشه است و این ویژگی را بیشتر در غزل‌های او می‌توان یافت. سعدی ستایشگر هر چیزِ زیباست و همین زیبایی‌هاست که، سرانجام، او را به ستایش آفرینندۀ زیبایی‌ها می‌کشاند: گر دیگران به منظر زیبا نظر کنند/ ما را نظر به قدرت پروردگارِ اوست (ص 576). اما از میان همۀ زیبایی‌های هستی، او زیبایی معشوق زمینیِ خویش را بیشتر ستوده است: که گفت در رخ زیبا نظر خطا باشد؟/ خطا بود که نبینند روی زیبا را (ص 523). معشوق او در نهایت حُسن است، چنان‌که سخن‌دانیِ سعدی نیز در نهایتِ خویش است: بر حدیث من و حسن تو نیفزاید کس/ حد همین است سخندانی و زیبایی را (ص 535). سعدی از معشوق می‌خواهد چنان‌که صورت زیبا دارد، سیرت زیبا هم داشته باشد: ماه‌رویا مهربانی پیشه کن/ سیرتی چون صورت مستحسنت (ص 613). آن خردورزی و گرایش به تعلیم و ارشاد و موعظه که در بوستان و گلستان آشکار است در غزل رنگ می‌بازد. سعدی در غزل خداوندگار عشق است و شگفت آنکه در کار عاشقی، عقل (عقل مصلحت‌اندیش) را وقعی نمی‌نهد: دانند جهانیان که در عشق/ اندیشۀ عقل معتبر نیست (ص 596). همین عشق است که او را از جهانِ عقل و علم به عشق و شاعری و غزل کشانده است: همه قبیلۀ من عالمان دین بودند/ مرا معلمِ عشقِ تو شاعری آموخت (ص 542). و در این راه کاری از عقل ساخته نیست: قصه به هرکه می‌برم فایده‌ای نمی‌برد/ مشکل درد عشق را حل نکند مهندسی (ص 891). بر این ویژگی‌ها می‌توان همچنان افزود و سیمای شیخ شیراز را به وضوحِ بیشتر ترسیم کرد و هنرش را ــ که سعدی آن را حاصل «فیض آسمانی» می‌داند (ص 948) ــ بیشتر شناخت. هنری که امروز نیز، با گذشت سده‌ها و سالیان متمادی از روزگار حیات آن سخن‌سرا، ما را به تحسین و تأمل وامی‌دارد و از افتخارهای بزرگِ ایرانیان و فارسی‌زبانان است.پی‌نوشتارجاعات همه به این کتاب است: سعدی، مصلح بن عبدالله، کلیات سعدی، به کوشش محمدعلی فروغی، تهران: هرمس، 1385.