دکترین اوراسیا گرایی روسیه در دوره پوتین

به دنبال اعلام فرمان 1400 توسط میخائیل گورباچف مبنی بر پایان اتحاد جماهیر شوروی، روسیه به عنوان جانشین آن، باید به بازتعریف نقش روسیه در جهان مبادرت میکرد. این بازتعریف ابتدا به صورت گرایش به سوی غرب، با روی کار آمدن دولت بوریس یلتسین و آندره کوزیروف نمایان گردید.رویکرد دولت بوریس یلتسین، تعامل با کشورهای غربی بویژه آمریکا، اجرای برنامههای اقتصادی صندوق بینالمللی پول و اجرای برنامه «شوک درمانی» در اقتصاد بود. طرح شوک درمانی، طرحی بود که موجب آزادسازی قیمتها میشد و دست دولت را از کنترل قیمتها کوتاه میکرد. اجرای این طرح موجب رشد زیاد قیمتها در بازار، کاهش مداوم ارزش پول روسیه (روبل) و کنار گذاشته شدن مدیران و برنامههای توسعهای سابق گردید. اقدامات یلتسین پیامدهای فوری و عمیقی داشت و ساختار قدرت را که برای هفتاد و سه سال حاکم بود، تضعیف کرد.با روی کار آمدن ولادیمیر پوتین، استراتژی سیاست خارجی روسیه از غربگرایی به اوراسیاگرایی و تقابل با نفوذ غرب تغییر جهت داد. طراح سیاست اوراسیاگرایی الکساندر دوگین استاد فلسفه و علوم سیاسی دانشگاه مسکو بود. دوگین در توضیح سیاست اوراسیاگرایی گفت: «اوراسیاگرایی دارای سه سطح داخلی، میانی و خارجی است. در سطح داخلی، به معنای ساختار سیاسی جامعه که به عنوان ارزش در ارتباط با حقوق شهروندی مدل لیبرال و ملیگرایی بررسی میشود. در سطح میان، همگرای کشورهای شوروی سابق در ایجاد مدل فراملی یعنی دولتهای مختلف میباشد. ادر سطح خارجی – جهانی چند قطبی است. بدان معنی که چندین مرکز جهانی تصمیمگیری وجود دارد، که یکی از آنها اوراسیا میباشد. منظور از اوراسیا تنها روسیه نیست بلکه روسیه به همراه کشورهای شوروی سابق میباشد. این سه سطح فلسفهی اوراسیاگرایی است که بر مبنای آنها تنها یک شکل سیاست خارجی شکل میگیرد که متفاوت با جهانی شدن، جهان تک قطبی، ملیگرایی، امپریالیسم و لیبرالیسم است. پس اوراسیاگرایی به طور کلی مدل خاصی از سیاست خارجی است.روشنترین نمود اوراسیاگرایی را در سیاست روسیه در منطقه پیرامونی و در قلمرو شوروی سابق میتوان یافت. روسیه یک وجه مشترک را در رویکردهای سیاست خارجی خود دنبال میکند و آن عبارت است از افزایش نفوذ بینالمللی خود. در این رویکرد، آنچه برای روسیه بیشترین اهمیت را دارد، در اختیار داشتن نظارت بر منطقه کشورهای مستقل مشترک المنافع و سایر همسایگان، روسیه را بیش از آنکه قدرت بزرگ خیرخواه تلقی کنند، به عنوان قدرتی بزرگ میبینند که امنیت و حاکمیت آنها را تهدید میکند.ترس همسایگان روسیه چندان هم بیدلیل نیست. پوتین که فروپاشی شوروی سابق را بزرگترین فاجعه ژئوپلیتیکی قرن بیستم خواند؛ درصدد تسلط و نفوذ بر سرزمینهای شوروی سابق است و خود را موظف به شعار سزار الکساندر سوم میداند که بیش از یک قرن قبل گفت: «روسیه فقط میتواند دو متحد قابل اعتماد داشته باشد؛ ارتش و نیروی دریایی.در مقابل این استراتژی روسیه، ناتو قرار دارد. ناتو که فلسفهی وجودیاش به دوران دکترین سد نفوذ برمیگردد، و برای مقابله با گسترش شوروی در دوران جنگ سرد تشکیل شد؛ تنها خطر جدی است که میتواند مانع از تحقق دکترین اوراسیاگرایی روسیه گردد. در سالهای ابتدایی فروپاشی شوروی که روسیه در ضعفی شدید به سر میبرد، ناتو گسترش خود را در منطقهی کشورهای شوروی سابق آغاز کرد و در سال 1999.م کشورهای جمهوری چک، مجارستان و لهستان را به عضویت خود درآورد و در سال 2004.م بلغارستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی، اسلواکی و اسلوونی را به عضویت خود درآود. گسترش ناتو به خطرناکترین حد خود یعنی نزدیک شدن به مرزهای روسیه، موجب اتخاذ یک سیاست تهاجمی از سوی روسیه نسبت به این موضوع گردید.علاوه بر تمایل ناتو به گسترش حوزه نفوذ خود، روسیه با مشکلی دیگر نیز دست به گریبان شد و آن تمایل برخی از همسایگانش به پیوستن به ناتو برای جلوگیری از تسلط روسیه بر آنها. این تمایل در همسایگان ابتدا در گرجستان دوران سکشوویلی در سال 2008.م که با برخورد نظامی روسیه رو به رو گردید و بعدتر در اوکراین که این بار نیز با برخورد نظامی روسیه رو به رو گردید.روسیه که ناتو را به عنوان تنها رقیب خود در منطقهی اوراسیا میبیند، میداند که پیوستن کشورهای عضو شوروی سابق به ناتو یعنی پایان رویای اوراسیاگرایی، عدم تبدیل نظام تک قطبی به چند قطبی و عدم توانایی روسیه جهت حضور قدرتمند در مسائل جهانی میباشد. به همین دلیل روسیه از هیچ تلاشی برای جلوگیری از حضور ناتو در کشورهای شوروی سابق که هنوز به آن نپیوستهاند فروگذار نمیکند، ولو به بهای به راه افتادن جنگ و تحریم همه جانبه روسیه از سوی کشورهای اروپایی و آمریکا تمام شود.