شیطان هیچ غلطی نمی‌تواند بکند؟!

کارشناسی‌‌اش را در شریف به مهندسی مکانیک گذرانده و ارشد را هم همین‌جا MBA خوانده؛ اما بعد بساط ِدرسش را در حوزه علمیه پهن کرده‌است. حجت‌الاسلام مجتبی عرب، ورودی ۸۴ شریف، این روزها سرش حسابی گرم است به پژوهش و تدریس؛ آن‌قدر که مجبور شدیم برای مصاحبه به یک گفت‌وگوی تلفنی اکتفاکنیم! برای این‌که کمی عمیق‌تر با مفهوم دشمنی در ادبیات فلسفی و قرآنی اشنا شوید، متن زیر پیش‌روی شماست. به‌منظور حفظ یک‌دستی ِکلام به‌جای آوردن سوال از میان‌تیتر استفاده کردیم.شر یعنی خیر ناقصتمام مخلوقات عالم تجلی اسما الهی است، همه عالم و هرچیزی که در آن وجود دارد از آن خداست و ما چیزی در عالم به غیر از مخلوقات خدا که تجلی آن اسما الهی هستند نداریم. دستگاه شیطانی عالم هم مخلوق خداست. یعنی عضو همان چیز‌هایی است که عالم به وجودش نیاز دارد و وجودش ضروری است. خداوند بهترین خالق است؛ شیطانی که آفریده هم بهترین شیطان است، در همین نظام استدلالی بقیه موجودات نیز بهره‌ای از وجود برده‌اند اما نه کامل. شما یک انسانی را فرض کنید که در اوج قدرت و علم باشد، اما هیچ بهره‌ای از رحمت نبرده باشد. چه فاجعه‌ای رخ می‌دهد؟ آیا علم و قدرت چیز بدی است؟ نه. اصلا یک تجلی از همان اسامی الهی مگر علم و قدرت نیست؟ ولی وقتی کنارش رحمت نیست،‌ تبدیل به شکل فاجعه‌آفرین علم می‌شود. یعنی شر -‌چیزی که برای من شر می‌شود- وقتی از بالا به عالم نگاه کنیم -یک تصویر کاملا هوایی- شر نیست. یک چیز خیری است که از آن شر به‌وجود آمده‌است. این مهم است که نظام خیر و شر چگونه دارد اتفاق می‌افتد؛ در واقع شر، یک خیر ناقص است. در یک مثال، هیتلر آدم کم‌هوشی نیست، حتی آدم نادانی هم نیست؛ ولی چه اتفاقی می‌افتد که تبدیل به آدم‌کش می‌شود؟ ما می‌بینیم که این خصوصیات کنار یک اسامی دیگری قرار نگرفته است.امیرالمومنین (ع) هم آدم کشتند؛ اما آدم‌کشتن‌شان هم خوب است. چرا؟ چون کنار یک علم و اراده و اختیار و اوج قدرت و یک سری صفات رحمانی قرار گرفته‌است. این کشتن هم به خاطر خیر رساندن می‌شود. مثلاً یک موشک یا سلاح هسته‌ای را دست کسی که فقط در علم و قدرت قوی است،‌ بدهیم چه نتیجه‌ای دارد؟ تبدیل به فاجعه جهانی می‌شود. توجه داشته باشید، این را برای این توضیح دادم که اصلاً پدیده شر یعنی خیرهای ناقص! حتی این مورد در خود ما هم هست. ما تا زمانی که نقصان داریم، چرا مدام از کارهای خودمان بدمان می‌آید؟ چرا وقتی یک کاری را انجام می‌دهم، به خودم می‌گویم چه کار بدی کردم! این در واقع خیری هست که نتوانستم آن را کامل کنم.اگر دشمن نبود چه می‌شد؟اصلاً سوال دیگر، وقتی همه چیز کامل بود، وقتی کتاب خلقت، کتاب کاملی است؛ اگر دشمن نبود چی اتفاقی می افتاد؟ اگر دشمن هم نبود، اگر این مانع‌ها نبود، اگر این خیر‌های ناقص نبود، اصلاً انگیزه‌ای هم برای حرکت به سمت کمال نبود؛ این خود نکته مهمی است. یعنی اگر آن موانع نبود، ما نمی‌فهمیدیم کمال چه معنی‌ای می‌دهد؛ ما ارزش پیامبر(ص)، ارزش امیرالمؤمنین(ع) و ارزش آن حرکت به سمت اوج و کمال را نمی‌فهمیدیم. پس پدیده دشمنی و دشمن یک ضرورت عقلانی دارد و برای فهم آن نقصان‌هایی که در آدم‌ها هست، لازم است. برای این که آدم بتواند ارزش کمال را درک کند، برای این که انگیزه پیدا کند، برای حرکت به سمت آن کمال. پس در همین نظام تماماً خیری که در عالم باید خلق می‌شد، باید این موانع هم باشد. و اما شما در نقش خودت در این سناریوی عالم باید چه کار بکنی؟! تو عقلا موظّف شده‎ای بر غلبه کردن بر همین حالت. یعنی خدا تعمّداً قرار داده است؛ و تو به عنوان موجودی که «تجلّیِ داشتن اختیار و اراده» هستی موظّفی بر غلبه‌ بر این موانع؛قسمت اول: انسان و شیطانحال می‌رسیم به زاویه‌ی قرآن؛ قرآن اولاً موضوع بحثش چیست؟ انسان. انسان اسم جنس است. ما به یک آدم خاصی که انسان نمی‌گوییم. به یک جنسی از موجودات انسان می‌گوییم. در برابر یک جنسی از موجودات به نام انسان، یک پدیده دشمنی بیرونی را تصویر می‌کند به نام شیطان. شیطان می‌شود مظهر آن عداوت. ولی چه نوع عدوی؟ عدو بیرونی. دشمنی که مدام دنبال بهانه‌ای است تا به یک طریقی در مسیر رشد این انسان (به خاطر اینکه خودش خیر ناقص است، مظهر اسامی غضبی الهی است، طبق تعریفی که گفته‌شد) مانع ایجاد کند. شیطان هم پس اسم جنس است؛ یعنی نیروهای منفی. نیرو‌های منفی‌ای که می‌خواهند مانع ادامه مسیر رشد این آدم بشوند.اولین مستکبراولین این شیطان‌ها که رییسشان هم هست که از زمان حضرت آدم ایستاده، ابلیس است. آن وقت است که قرآن تعبیرش این است که «ابا و استکبر» ابا کرد از دستور الهی. چی شد؟ مستکبر. این از دوگانه‌های مهم قرآن است که اولین مستکبر عالم را ابلیس نشان می‌دهد. دقت کنید از موضوع خود آدم شروع می‌شود، یعنی آدمی که دشمن بیرونی‌اش را شیاطین می‌نامد.دشمن بیرون و دشمن‌ترین دشمن‌هااین شیاطین برای همه آدم‌ها هست، ولی این دشمن بیرونی آیا کاری ازدستش برمی‌آید؟ یا فقط تحریک می‌کند؟ یا فقط گمراه می‌کند؟ همه چیز در تعبیر خود قرآن هست. ما برای شیطان سلطنتی بر انسان قرار ندادیم. چیرگی ندارد. فقط می‌تواند تحریکشان کند. پس چرا انسان‌ها گول میخورند؟ شیطان هیچ‌ کاری نمی‌تواند بکند، البته اگر ما هیچ دشمن درونی نداشته باشیم! این تعبیر روایات ماست. مهم ترین دشمن، دشمن درونی‌ات است. ما دعوت شدیم به مجاهده و مقابله برابر آن(جهاد اکبر). اما آن دشمن کیست؟ نفس! خب پس یک دوگانه مهم این‌جا ساخته شد. یک دشمن درونی برای آدم به نام نفس، یک دشمن بیرونی برای انسان به نام شیطان. این دوتا دست به دست هم می‌خواهند بدهند. تعبیر روایت هست: «اعدا عدوک نفسک التی بین جنبیک.» دشمن‌ترین دشمنت نفسی که درونت و بین دوتا پهلویت هست، است. یعنی خودت هستی! شیطان هیچ غلطی نمی‌تواند بکند اگر نفس بگذارد! قرآن یک دسته بندی به این شکل نسبت به آدم دارد.قسمت دوم:دشمن در مقیاس اجتماعهمین را مقیاسش را بالا ببریم. بالای حرکت یک آدم حرکت انسان‌ها را داریم. یعنی جامعه انسانی؛ جامعه بشری به تعبیر خودمان. در آن مقیاس هم حرف زده می‌شود. آن‌جایی که می‌گوید: در برابر هر نبی شیاطین انس و جنی را قرار می‌دهیم؛ این‌ها به هم دیگر وحی می‌کنند. چه چیزی را؟ به تعبیر آیه سوره انعام «زخرف القول غرورا» قول های مزخرف، قول‌های طلا کاری شده. مزخرف ینی رویش طلا باشد و داخلش بی‌خود باشد. غرورات یعنی فریب. می‌شود یک جنگ اجتماعی. همانی که درباره آدم تصویرش کردیم، قرآن در مقیاس اجتماع هم تصویر می‌کند. پس در مقیاس حرکت اجتماعی هم انگار دشمن به معنای همین مانع‌های حرکت است. این دفعه دیگر کل جامعه اسلامی با هم داریم می‌رویم.قسمت سوم: دشمن در امتداد تاریخخب حالا یک بار دیگر، قرآن در مقیاس تاریخ هم بسط می‌دهد. یعنی کل حرکت انسان نه یک جامعه انسانی در یک مقطع، نه یک انسان، بلکه جامعه بشری در طول تاریخ. از جامعه بشری تصویری می‌سازد و می‌گوید ما یک جنگ حق و باطل داریم. یک جبهه حق را تصویر می‌کند که تمام موانع رو‌به‌رویش طاغوت‌هاست. این هم یک ادبیات دیگر قرآن است. این‌ها مهم‌اند. من چرا دارم روی قرآن دست می‌گذارم؟ می‌خواهم بگویم قرآن اصرار دارد به این پدیده ضروری عقلانی و می‌گوید این موانع، این‌دشمنی‌ها است. قرآن اصرار دارد که شیطان یعنی دشمن تابلو. یعنی دشمنی که همه باید بفهمند که دارد دشمنی می‌کند. یک سری‌ها که می‌گویند یعنی چی همه چیز در چارچوب دشمنی می‌بینید؟ این را نفهمیده‌اند! راجع به تک تک آدم‌ها گفتم. از خط جامعه انسانی هم گفتم بعد تاریخیش را هم گفتم. گفتم یک دوگانه ای هست. دشمن بیرونی و دشمن درونی نفس. درست؟ همین دوگانه را یک جور دیگر نیز در تفسیر قرآن می‌شود دید که راجع به جامعه انسانی است. من اگر به شما بگویم ابلیس بدتر است یا یک شیطانی که می‌خواهد یک جامعه انسانی را منحرف کند؛ چه می‌گویید؟ مشخصا دومی. زیرا اولی یک نفر را دارد منحرف میکند اما دومی یک جامعه را. در خط قرآن، همین دوگانه دشمن درونی-بیرونی که گفتم تعریف می‌شود به عنوان مانع‌هایی که می‌خواهند نگذارند انسان حرکت کند. مَثل منافقین برای جامعه انسانی مثل نفس است برای آدم. یک تعبیری منصوب به امیرالمومنین (ع) وجود دارد که امیرامومنین (ع) می‌فرماید: نفس مثل یک منافق چاپ‌لوس است که می‌خواهد فریبت بدهد. نفس را به کی تشبیه می‌کند؟ به منافق. منافق مثل نفس جامعه است؛ دشمن درونی است. مثل نفس آدم که نمی‌خواهد بگذارد تو خوب شوی. حالا در مقیاس بیرونی‌اش می‌شود چی؟ از یک دانه شیطان می‌شود شیطان بزرگتر. این را توی عرفان هم بهش میگویند ابلیس الابالس، شیطان بالا شر. برای جامعه بشری میشود چی؟ می‌شود آن‌جایی که دیگر با یک شیطان و دو شیطان و یک گروه و دو گروه کار نداری، با یک سیستم شیطانی مواجهی؛ با یک تمدن شیطانی، با یه دستگاه شیطانی که می‌خواهد حکومت کند بر آدم‌ها.قسمت آخر تمدن شیطانیدر قرآن هم از این حرف‌ها زده شده؟ دقت کنید که جا به جای قرآن داستان حضرت موسی است؛ نزدیک یک سوم داستان‌های قرآن داستان موسی و قوم بنی‌اسرائیل است. چرا؟ این خودش خیلی مهم است. فرعون دقیقا این وسط چیست؟ ما احساس می‌کنیم فرعون یک آقایی است که مقابل حضرت موسی بوده است. به نظر می‌رسد فرعون به عنوان نماد نه یک مستکبر بلکه نماد کسی که که یک دستگاه استکباری دارد است. یک تمدن استکباری که هامان و قارون‌ها (نخبگان فرهنگی و اقتصادی) را هم در اختیار خودش قرار می‌دهد. برای چی؟ دیگر اینجا با یک شیطان سروکار نداریم که بخواهد یک آدم را منحرف کند؛ با یک نظام شیطانی سروکار داریم که می‌خواهد جامعه انسانی را به پایین بکشاند. می‌شود یک دستگاه شیطانی. می‌شود شیطان بزرگتر. می‌شود تمدن شیطانی. این همان تعبیری است که امام(ره) می‌فرمایند آمریکا شیطان بزرگ‌تر است؛ این همان حرف قرآن است که ما گاهی با یک ابلیس طرف هستیم؛ اما گاهی با یک تمدن یا حکومتی طرف هستیم که فقط مستکبر نیست بلکه تولیدکننده خوی استکباری و به ضعف کشاننده همه مردم روی زمین است؛ هر منبعی را روی زمین بتواند تاراج می‌کند، به هر کس بتواند زور می‌گوید، با صنعت سینما و رسانه همه ملت‌ها را تحقیر می‌کند و کوتوله نگه می‌دارد یا با تولید ناخالص ملی بالا تطمیع کرده، با غارت ثروت‌ها، بر نفت خاورمیانه حکومت می‌کند، حکومتی که بقیه را مستضعف می‌کند و خودش مستکبرانه حکومت می‌کند؛ این می‌شود شیطان بزرگ‌تر.باز هم باید دقت کنید که همان طور که در مقیاس درونی یک شیطان داریم و یک نفس، در این مورد هم یک جریان داخلی نفاق هست و یکی دشمن بیرونی؛ اشاره می‌کنم به جمله امام (ره) که «آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند» درست است اما این را هم من تکمیل می‌کنم؛ در صورتی که جریان منافقان داخلی و ضعف درونی خود ما و آدم‌های انقلابی که از انقلاب برگشته‌اند، آدم‌هایی که ظاهرا انقلابی‌اند اما دنیاگرا شده‌اند، بگذارند که همان مسیر اولیه ادامه پیدا کند.قرآن می‌گوید و اصرار دارد بر «لن ترضی عنک الیهود و النصاری حتی تتبع ملتهم» یعنی اگر تو بخواهی دشمنی نکنی این‌ها دشمنی می‌کنند. قرآن می‌گوید اگر بمیرید هم به دشمنی ادامه می‌دهند و جایی دیگر می‌گوید تا شما را از دین‌تان مرتد نکنند پیوسته با شما مقاتله می‌کنند و دست از دشمنی برنمی‌دارند تا زمانی که شما را برگردانند از دینتان و شما کافر بمیرید. این توضیح قرآن است از 1400 سال پیش، این دعوایی نیست که اگر ما انصراف دادیم آن‌ها هم انصراف دهند. می‌خواهند از آن‌ها شویم ولی خدا از ما می‌خواهد مستقل باشیم؛ می‌خواهد خودمان باشیم.به بحث عقلی برگردم، اراده خدا در این عالم بر آن است که این موجودات شرور مقابل ما باشند که البته توضیح دادم چرا. حرف این آقایان این طور است که مثلا کسی که با عقلش می‌داند مسیرش دست انداز دارد، چاله دارد، به او بگوییم سرت را بالا بگیر و برو و اگر احساس کردی خوردی زمین بدان که اشتباه کردی و به خودت تلقین کن این جاده چاله ندارد!!! این حرف خیلی حرف مسخره‌ای‌ است؛ این بدان معنا نیست که نمی‌توان با دشمن با تدبیر برخورد کرد اما ذات این دشمنی عقلا توسط دشمن ترک نمی‌شود. این دشمنی از آن‌جا ایجاد می‌شود که ما دو خط مشی هستیم که دنیا را متفاوت از هم می‌بینیم؛ که این نگاه‌ها قابل جمع نیستند، یکی می‌گوید برویم به سمت آدم‌های رشد یافته با اراده آزاد، دیگری می‌گوید با ایجاد طبقات، انسان‌ها را مستضعف کن. این دو فکر نمی‌توانند مسالمت‌آمیز با هم زندگی کنند. کسی که چنین خیالی دارد چیزی نمی‌فهمد. نه حرف دین را می‌فهمد نه حرف عقل و نه تحلیل سیاسی جهان امروز.