آمریکازَدِگی

«روشنفکران ما از بعد از شهریور ۱۳۲۰، روز‌به‌روز در این اندیشه راسخ‌تر می‌شوند که ایرانی خود هرگز به صلاح وضع خویشتن قادر نیست و باید، مثل مهره‌ی‌ شطرنجی منتظر بماند تا دست بازیگری از بازیگران، بر رقعه‌ی شطرنج جهانی و منطقه‌ای درباره‌اش تصمیم بگیرد... این اندیشه مثل موریانه حیثیتِ تاریخی ما را از درون تباه کرده است؛ ولی اقرار نکردن به وجود این بیماری روانی اجتماعی، مسلماً به بهبود آن نخواهد انجامید. تمام قضایا از همین‌‌جا شروع می‌شود.» (شفیعی کدکنی، با چراغ و آینه)آمریکازدگی؛ بررسی انحطاط فرهنگی-اجتماعی جامعه ایران در تقابل با آمریکادر دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی، جنبش اسلام‌گرایان به رهبری نخبگانی همچون شهید مطهری، امام خمینی، دکتر شریعتی، آیت‌الله خامنه‌‌ای و... شکل گرفت که با تکیه بر آموزه‌های تشیع در پی بازسازی عاملیت ازدست‌رفته‌ی جامعه‌ی ایران از طریق نفی استبداد داخلی و استعمار خارجی بود و در نهایت با پشتوانه‌ی مردمی، موفق به رقم زدن انقلاب اسلامی شد.مسئله‌ی استکبارستیزی و نفی سلطه از دال‌های مرکزی گفتمان اسلام‌گرایان بود و با دشمنی‌های آشکار آمریکایی‌ها در اوایل انقلاب، این مسئله پررنگ‌تر هم شد. اما واقعه‌ی تسخیر سفارت آمریکا به دست دانشجویان موسوم به پیرو خط امام، سبب شد تا در دعوای مهم تمدنی میان ایران و امپریالیسم جهانی که آمریکا آن را نمایندگی می‌کرد، هیجانات و احساسات غالب شود. با گذشت زمان، دو اتفاق اساسی در حال رخ دادن بود؛ اول اینکه با توجه به کاهش نفوذ اسلام‌گرایان اصیل به دلیل شهادت یا فوت بسیاری از آنها، مبانی فکری آنان نیز در حال کمرنگ شدن بود و به علت وجود ضعف‌های الهیاتی و همچنین فضای جنگ‌زده در جامعه، مسئله استکبارستیزی نیز در حد شعارهای هیجان‌محور تقلیل یافته‌بود. دوم اینکه مناسبات سرمایه‌داری در جامعه در حال شکل‌گیری بود به‌گونه‌ای که زمینه ایجاد یک نظام طبقاتی را فراهم می‌كرد. در این بین امام خمینی با تأکید بر مفهومی تحت عنوان «اسلام آمریکایی» سعی در آگاه‌سازی جامعه نسبت به این پدیده خطرناک داشت. با امتداد این دو اتفاق در طی سال‌ها، جامعه امروز ما در تقابل با آمریکا دچار یک انحطاط فرهنگی-اجتماعی شده‌است؛ از یک سو از سمت حاکمیت دعوت به سر دادن شعار علیه آمریکا می‌شود اما از سوی دیگر به صورت زیرپوستی و با هدایت الیگارشی نیمه‌پنهان، در حال ایجاد برساختی از آمریکا در داخل است.دیدگاه خوش‌بینانه/ساده‌انگارانه این است که بگوییم همه‌ی این اتفاقات ناشی از تلاش و برنامه‌ریزی نظام سلطه برای تغییر مردم ایران پس از انقلاب است. اما دیدگاه بدبینانه/واقع‌بینانه می‌شود اینکه در کنار تلاش‌های خارجی، عده‌ای در داخل، در نقطه تلاقی اقتصاد، سیاست و مذهب نشسته‌اند و از شرایط کنونی نفع می‌برند؛ شاهدِ این حرف، پرونده‌های قطور اقتصادی است که جنبه‌های سیاسی، فرهنگی و مذهبی هم دارند.اگر بخواهیم تقسیم‌بندی دقیق‌تری داشته‌باشیم، در جامعه ما طیفی از آدم‌ها وجود دارند که دچار آمریکازدگی شده‌اند و کنش‌های‌شان خواه ناخواه باعث تضعیف آرمان‌های تمدنی ایران اسلامی است. در یک سوی این طیف، الیگارشیِ شکل‌گرفته در سایه‌ی مذهب قرار دارد که از تمکن اقتصادی و رانت سیاسی برخوردار است و در سوی دیگر، معاندان هدفمندی که کمر به تضعیف آرمان‌های انقلاب بسته‌اند. این دو گروه به ظاهر تفاوت‌هایی با هم دارند اما همانطور که گفتم باطن عمل‌شان در نهایت، یک رخداد را سامان می‌دهد و آن هم نابودی آرمان‌های تمدنی انقلاب اسلامی ایران است.از دو سر طیف که بگذریم، ما در جامعه با سه گروه دیگر از دل این طیف مواجهیم که نادانسته در حال خدمت به وضع موجود و مانع‌تراشی در مسیر ایجاد تحولات بنیادین در جامعه هستند:۱- بازی‌خوردگان رسانه‌های خارجی معاند که ناخودآگاهِ خود را تسلیم اراجیف آنها کرده‌اند و با عدم درک ابعاد این دعوای مهم تمدنی، به وادادگی محض رسیده و در فرهنگ سکولاریستی و مخدر غرب ذوب شده‌اند. دشمنیِ بدون منطق و استدلال با هر نوع تفکر مذهبی، ویژگی اصلی این گروه است.۲- متعصبین کوته‌فکر، هیجان‌زده و اهل شعاری که بدون داشتن آگاهی کافی نسبت به مفاهیم الهیاتی و تمدنی، بی آنکه بفهمند، در حال خدمت به الیگارشی نیمه‌پنهان هستند. تعصبات مذهبی یا سیاسی این گروه به حدی دگم است که معمولاً هیچ نظر متفاوتی را به رسمیت نمی‌شناسند. نمونه‌ی بارز این گروه، آن دسته از مذهبی‌هایی هستند که هیچ درکی از اسلام سیاسی ندارند. البته نمونه‌های این گروه، به شکلی دیگر در دل جریان‌های به ظاهر انقلابی نیز وجود دارند.۳- بخشی از متفکرین به اصطلاح حزب‌اللهی که خود را داعیه‌دار انقلاب می‌دانند اما با نظریه‌پردازی‌های‌شان به صورت غیرمستقیم در حال تئوریزه کردن مبانی جوامع لیبرال سرمایه‌داری در کانتکست اسلامی هستند. این گروه، خواسته یا ناخواسته، با تقلیل جایگاه عقل، اسلام را تبدیل به ابزاری برای فهم سوژه‌های غربی کرده و به تئوری‌های غربی عاملیت بخشیده‌اند. شاید بتوان این گروه را اصلی‌ترین مقصر در پیدایش وضع موجود دانست. اين سه گروه در عين همه تفاوت‌های‌شان، شاخصه‌ی مشتركی دارند و آن هم «ضديت با گفت‌وگو» است. در واقع، هرکدام از این گروه‌ها با برچسب‌زنی‌های مختلف در پی فرار از رویارویی با عقیده مخالف است.حال اگر بخواهیم به مهم‌ترین آفت آمریکازدگی در جامعه اشاره کنیم، قطعاً باید بگوییم تغییر سبک زندگی. آمریکازدگی از صدر تا ذیل جامعه و از کف جامعه تا نهادهای حاکمیتی را فراگرفته تا جایی که نهایت هنر تفکر حاکم بر رسانه ملی، می‌شود تولید شوهای تقلیدی. غافل از اینکه ترویج این مدل شوها به سبک غربی، دوگانه رستگاری فردی - رستگاری جمعی را به سمتی اشتباه می‌کشاند و با تمرکز بر رستگاری فردی، منافع جمعی را در خدمت منافع فردی نشان می‌دهد. در چنین شرایطی است که مذهبی‌های آیفون‌به‌دستی پدید می‌آیند که صبح تا شب در حال بلغور کردن تئوری‌های روانشناسی موفقیت غربی هستند و دنبال آیات و روایاتی می‌گردند که این تئوری‌ها را تأیید کنند! (البته دقت کنید که صرفِ آیفون داشتن و خواندن کتاب‌های روانشناسی موفقیت بد نیست؛ بلکه زمانی این‌گونه کارها نادرست جلوه می‌کند که تبدیل به ابزاری برای تخدیر جامعه و خدمت به وضع موجود شود و جامعه را از هدف غایی‌اش که رستگاری جمعی است باز دارد.)در کنار این‌ها، مسئله مهم «مصرف‌گرایی» خودنمایی می‌کند که فرهنگ، اقتصاد و سیاست ما را توأمان درگیر کرده‌است. ما درست شبیه یک جامعه کاپیتالیستی در حال مصرف بی‌رويه و بی‌هدف محصولات اقتصادی و فرهنگی هستيم و بی‌آنکه علیه مناسبات غلط بازار اقدام عملی انجام دهیم، برده‌وار به خواسته‌های ساختار سرمایه‌داری تن می‌دهیم. همین انفعال سبب می‌شود تا در حوزه سیاست هم اندیشه‌ی ما توسط الیگارشی نیمه‌پنهان حاکم مصرف شود و ما بدون انگیزه‌ای برای ایجاد تحول در خدمت وضع موجود درآییم.به این‌ها اضافه کنید معضلاتی مثل آقازاده‌های متمول خارج‌نشین، سلبریتی‌های غرب‌پرست کم‌سواد، اساتید دانشگاه ذوب‌شده در تفکرات سکولار و اومانیستی، جوانان کتاب‌نخوانِ عاشق فیلم‌های هالیوودی و رفتارهای نهیلیستی و ... را که همه و همه هیزم به دست در حال آتش زدن به یک ایده تمدنی هستند.چه باید کرد؟در وهله‌ی اول باید قبول کنیم که ما به سرعت در حال آمریکا شدنیم! و درک کنیم که امروز خطر آمریکای درون از خطر آمریکای بیرون به مراتب بیشتر است؛ به قول «رضا امیرخانی» در رمان «بیوتن»:«شیطان بزرگ وقتی می‏‌گویی، یعنی سلطه‏‌ی میل‏‌های شخصی؛ یعنی مکانیزمی که یادمان بدهد دنبال میل‏‌های شخصی باشیم... مرگ بر آمریکا یعنی مرگ بر این مکانیزم... آمریکا مصداق نیست؛ مفهوم است... وقتی می‏‎گویی مرگ بر آمریکا ستون‏‌های ادارات تهران هم شروع می‏‌کند به لرزیدن!»در واقع باید بپذیریم که نظم کنونی در داخل به علت کاستی‌هایش می‌تواند به راحتی توسط امیال نظام سلطه مصرف شود. اصولاً ما به هرمقدار که از معیارهای حکومت قسط فاصله بگیریم، به همان مقدار در خدمت امپریالیسم جهانی درآمده‌ایم و این آغازی است بر پایان ایده تمدنی جمهوری اسلامی.اما راه چاره چیست؟بدون شک، راه‌حل مشکل در یک کلمه، «قوی شدن» است. مسئله‌ای که رهبر انقلاب نیز بر آن تأکید فراوان دارد و بیانیه گام دوم انقلاب را هم به عنوان نقشه‌ی همین راه ترسیم کرده‌است. اما واقعیت این است که ما در این سال‌ها، به اندازه بیانیه‌های‌مان، اقدامیه نداشته‌ایم! شاید تنها حوزه‌ای که این تناسب را به نحو قابل‌قبولی برقرار کرده، حوزه دفاعی و نظامی کشور است، حال آنکه اگر به دنبال پیشبرد پروژه تمدنی ایران اسلامی هستیم، می‌بايست با حذف اليگارشی نيمه‌پنهان و ايجاد اصلاحات ساختاری، زمینه‌ی توسعه متوازن و شکل‌گیری حکومت قسط را فراهم آوریم و با برقراری تناسب ميان رفتارهای هيجان‌مدارانه و مسئله‌مدارانه، تقابل با آمریکا را در همه حوزه‌ها عملياتی كنيم.از جمله كارهای حياتی ديگری كه بايد مدنظر قرار گيرد، مسئله ترويج گفت‌‌وگو و تضارب آراء در جامعه است كه اگر به نحو صحيح اتفاق بيفتد زمينه‌ساز ايجاد تحولات اساسی در جهت خروج از انحطاط فرهنگی كنونی و قوی شدن بنيان‌های فكری جامعه خواهد شد.***شاید بتوان گفت جان کلام این متن را «وحید یامین‌پور» در رمان «ارتداد» اینگونه نوشته‌است:«غرق شدن در مبارزه به تدریج شکل و شمایل مبارز را عوض می‌کند. گاه باید به خود بیاید و مبدأ و مقصد را مرور کند تا شبیه دشمنش نشده‌باشد.»