عهد الهی

------------- بررسی نظریه چهارم----------------شکی نیست که نهضت سرور شهیدان از والاترین مصادیق حرکت‌های اصلاح‌‌گرانه‌ی تاریخ بشر است. بلکه مطابق اندیشه‌ی قطعی شیعه، امروزه هر آن چه از حق دستیاب بشر باشد، میراثی است که از برکت جانفشانی آن وجود مقدس بر جای مانده.اما با این همه، ما تا چه حد قادر به بازشناسی علل و انگیزه‌های وقوع عاشورا هستیم؟ نیک می‌دانیم که امام حسین علیه‌السلام از بیعت با یزید امتناع فرمودند. اما، آیا راهی به فهم آن‌چه این عدم بیعت را «ایجاب» نمود داریم؟طبق اعتقاد امامیه، یکی از وصایای امامت، عهدی است از جانب خداوند که در آن، خطوط کلی و راهبردی امامت آن امام از طرف پروردگار تعیین شده، نسل‌اندر‌نسل به امامان هر عصر می‌رسد، و آن امامان مطابق آن به انجام وظایف خود می‌پردازند. بر این اساس، بدون شک ترک بیعت آن حضرت و حرکت به سمت مکه و سپس کوفه، به مانند تقیه‌ی دیگر امامان، دستوری الهی بوده‌است. از طرفی، مسلّم است که پروردگار متعال این وظایف را به نحوی حکیمانه، و در جهت وظیفه‌ی اساسی امامت که هدایت خلق باشد، تنظیم فرموده‌است.مطابق نظریه‌ی عهد الهی، هرچند ما به «حکمت‌»ها و اثرات انکارناپذیر واقعه‌ی عاشورا آگاه‌ایم، اما قادر به تشخیص «علل» عدم بیعت امام نیستیم؛ به این معنا که نمی‌توانیم یک ملاک فقهی ارائه دهیم که طبق آن ملاک، امام صادق علیه‌السلام موظف به بیعت با طاغوت زمان خود، و امام حسین علیه‌السلام موظف به ترک این بیعت بوده‌اند.برای ارائه‌ی دلائل این نظریه، بحث را در دو جهت پی‌گیری می‌نماییم:۱.‌ نمی‌توان عدم بیعت حضرت امام حسین علیه‌السلام با یزید و مهاجرت‌شان از مدینه را، قیام بر علیه حکومت اموی تلقی نمود. یک شاهد صدق این مدعا، این است که بزرگانی که در راه با امام علیه‌السلام مواجه شدند، هیچ‌کدام از حرکت امام برداشت قیام ننمودند، و به همین خاطر به ایشان پیشنهاد می‌دادند که به نقاط دوردستی مثل یمن پناهنده شوند. امام علیه‌السلام نیز در جواب سخنی از قیام به میان نیاوردند. در صورتی که اگر ماهیت این حرکت قیام بود، چنین پیشنهاداتی به امام بی‌معنا می‌بودند. به غیر از این، در طول مسیر نیز یک اراده‌ی جدی از طرف شخص امام علیه‌السلام برای جذب نیرو دیده نمی‌شود. [حاشیه: شاید تنها مثال نقض این مدعا، دعوت از مردم بصره باشد. نیز، دعوت‌نامه‌های کوفیان، جواب‌های امام حسین و ماجراهای حضور حضرت مسلم در شهر کوفه، همگی دلالت جدی بر اراده‌ی آن حضرت برای حکومت دارند. به نظر می‌رسد نظریه‌ی مذکور، در توجیه این روایات دچار تکلف باشد.]از طرفی، یک نکته‌ی بسیار مهم این است که از امامان بعد از سیدالشهداء علیه‌السلام، هیچ نقلی که بیان‌گر قیام آن حضرت باشد وجود ندارد.۲. برای کشف علت امتناع امام حسین علیه‌السلام از بیعت و حرکت ایشان، لاجرم باید به بیانات خود حضرت که بیان‌گر هدف این حرکت هستند رجوع نماییم. از میان احادیثی که به آن حضرت منسوب است، چند جواب احتمالی برای این سؤال به دست می‌آید که به شرح زیر است:الف) عدم جواز بیعت با شخص یزید:در تأیید این معنا دو دسته روایت وجود دارد: نخست، روایتی که حضرت بیان می‌‌دارند بیعت با آل ابوسفیان حرام است، و دوم، روایت مشهوری که در آن به فسق علنی یزید اشاره فرموده و در ادامه گویند: «مثلي لا یبایع مثله»، و خطبه‌ی منسوب به حضرت در روز عاشورا.درباره‌ی این دسته، نمی‌توان گفت که این دو روایت بیان‌گر علت ترک بیعت هستند؛ چه این که می‌دانیم خود امام حسین علیه‌السلام ۱۰ سال در بیعت معاویه، که از آل ابوسفیان بود، بوده‌اند، و از دیگر سو امام سجاد علیه‌السلام نیز پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام وادار به بیعت با یزید شدند. به غیر از این در میان خلفای عباسی نیز کسانی هستند که چه بسا از یزید نیز تجاهر بیش‌تری به فسق داشته‌اند، اما امامان علیهم‌السلام مأمور به تقیه و بیعت با آن‌ها بوده‌اند.ب) اصلاح امت و امر به معروف و نهی از منکر:مؤید این معنا، روایت مشهور «ما خرجت أشراً و لا بطراً»، و بخش‌های دوم و سوم خطبه‌ی منا هستند. در این باره نیز، هرچند قطعاً یکی از فواید و آثار نهضت حسینی امر به معروف و نهی از منکر در سطحی بسیار وسیع بوده‌است، اما اصلاح امت و امر به معروف و نهی از منکر لزوماً به وسیله‌ی عدم بیعت و قیام صورت نمی‌پذیرد. در زیارات همه‌ی اهل بیت علیهم‌السلام شهادت می‌دهیم که آن حضرات آمر به معروف و ناهی از منکر بوده‌اند. حال زمانی این اصلاح به ترک بیعت حاصل می‌شده، و زمانی به بیعت اضطراری.پ) بیعت‌نامه‌های کوفیان: طبق یک دیدگاه، در مکه با سرازیر شدن نامه‌های بیعت کوفیان به سمت امام علیه‌السلام، حجت بر آن حضرت تمام گردید و باید بیعت کوفیان را می‌پذیرفتند (قیام الحجة بوجود الناصر).در این باره، این گونه نیست که هر گاه عده‌ای هرچند زیاد، دست بیعت به سوی امام دراز نمایند امام ناچار به قبول این پیشنهاد باشند. شاهد این مدعا آن است که طبق شواهد تاریخی، پس از شهادت امام مجتبی علیه‌السلام و در زمان حیات معاویه نیز دعوت‌نامه‌های مشابهی از طرف کوفیان به حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام تقدیم شد، اما آن حضرت به این دعوت وقعی ننهادند.در انتها لازم است توجه نماییم که فارغ از مباحث مطرح‌شده، درباره‌ی این روایات تحقیق سندی مفصلی نیز بایسته است که نمونه‌ی کوچکی از آن‌ در بخش «نادانسته‌ها»ی این شماره قابل مشاهده است.