آخ، زبان فارسی‌ام سوخت!

ایوان چهارم/ پاییز 98/ علی محمدی دینانی/ ورودی 95 مهندسی شیمی دانشگاه صنعتی شریف/ نقد ادبی/ زبان فارسیبرای من که همواره شیفتۀ زبان و ادب فارسی بودم و برای مثال، حفظ‌کردن مقدمۀ گلستان سعدی سال سوم دبیرستان یکی از تفریح‌هایم بود، مواجهه با فضای دانشگاه هم‌چون آخرین ضربۀ چکشی بود که روی میخ فارسی‌ام زده میشد! تا پیش از آن، این میخ، هر چند کم و کوتاه ولی صاف و درست به جلو رفته بود اما حالا یک ضربۀ ناهنجار -که از قضا سهمگین هم بود- تمام راه پیموده شده را ابتر و ناقص باقی گذاشت. دیگر «اضغاث احلام» آن‌قدرها هم پریشان و در هم‌گره‌ خورده نبود و یا دیگر نمی‌شد حتی به حد «ما عرفناک حق معرفتک» در بحر مکاشفت مستغرق شد!از اولین روزهای دانشگاه، استفاده‌های مصرانه و گه‌گاه پوچ و بدون توجیه از کلمات بیگانه (1)، فروکاست زبان فارسی تا حد زبان مکالمۀ عادی، خفیف و بی‌رمق کردن زبان فارسی با محاوره‌نویسی در گفت‌و‌گوهای روزمره و هم‌چنین عدم تمایل و حتی نوعی رخوت و سستی در بازیابی و یا ارتقای حداقلی جایگاه ادب و زبان فارسی، ضربه‌هایی سخت بر میخ فارسی‌ام می‌زدند. اما خوب می‌دانستم که راه چاره، به‌کنار‌انداختن این میخ نیست! یادم می‌آید چیزی نگذشت که خوانش نقد‌هایی بر زبان فارسی و هم‌چنین مطالعۀ کتبی در زمینه‌های ادبی و زبانی، اندیشه‌ام را بیش از پیش بر وضعیت کنونی زبان فارسی متمرکز کرد. فردوسی یا پل کالج؟!در این میان، یکی از اشکالات مهمی که بر زبان فارسی گرفته می‌شود، ناتوانی آن در هم‌راهی با زبان علم و عقب‌ماندگی آن از گفتمان دقیق علمی است. در این باره، تعداد نسبتاً اندک مقالاتی که به زبان فارسی نوشته می‌شوند و غلبۀ عناصر بیگانه بر متنِ نوشتارِ مقالاتِ منتشرشده به زبان فارسی، به عنوان گواهی بر این مدعا ارائه می‌شوند. اما ماندن در همین سطح و تنها افسوس خوردن، ما را به جایی نخواهد رساند. از این‌رو بایستی از خود بپرسیم که چه بر سر ما آمده است؟ چرا امروز، زبان فارسی نه تنها تفوق جهانی را ندارد بلکه حتی از طرف برخی پارسی‌زبانان نیز طرد می‌شود؟ به راستی ما چه پیشینه‌ای داشته‌ایم و متناسب با آن، چه مقدار پیشرفت کرده‌ایم؟ آیا هیچ‌گاه نمونۀ نوشتارهای علمی به زبان فارسی داشته‌ایم و یا بایستی با گزارۀ کلی «زبان فارسی، زبان علم نیست.» هم‌‌راه شویم؟از این‌رو، شاید بهتر باشد به عنوان مقدمه و برای آغاز بحث، به یکی از همین نقدها نگاهی بیندازیم: [1]«زبان فارسی، زبان علم است یا خیال؟!»این که در جنس زبان فارسی رایج، علم‌گرایی امری جدی نیست، با مراجعه به آنچه در نثر و نظم فارسی باز مانده تا حدی قابل فهم است. به نظر من سوال این است که چرا زبان فارسی نتوانسته با پیش‌رفت علم همراه شود؟ مهم‌ترین شاهد این نکته همین است که در صد سال گذشته، هزاران لغت جدید فرنگی در حوزۀ علم وارد زبان فارسی شده اما هنوز هم این طرف، کشش لازم را برای همراه‌ شدن با دانش جدید، در خلقِ زبانی ندارد. این بحث را نمی‌خواهم ادامه دهم، اما به هر روی برآنم تا این موضوع را طرح کنم که چرا علم و مؤکداً علوم تجربی و نوع نگاه به طبیعت -با رویکرد کاوش‌های شناخت علمی و طبیعی-، در زبان فارسی این‌چنین ضعیف است؟ شاید درگذشته کمتر چنین بوده، اما حال که نیاز به ظرفیت بیشتر هست، ضعف گذشته آشکارتر شده است. بد نیست نمونه ای را به عنوان شاهد بیاورم:«کتاب انیس العشاق، اثری از قرن هشتم در نظم و نثر است. در وهلۀ اول آدمی فکر می‌کند که این اثر با توجه به عناوینش، از این زاویه که به شناخت اجزاء بدن انسان پرداخته، جالب و جذاب باشد. تصور کنید کتابی است در نوزده باب که دربارۀ صفت موی، جبین، ابرو، چشم، مژگان، روی، خط و ... مطالب زیبایی ارائه کرده است. در نگاه اول وقتی شما این ابواب را با ابواب مختلف یک اثر در پزشکی و آناتومی مقایسه می‌کنید، می‌توانید امیدوار باشید که در قرن هشتم هجری، یک نفر در پی شناخت درست اجزای بدن بوده است! این توجه به شناخت طبیعت، نکتۀ مهمی در سوگیری به سمت دانش تجربی است. مثلاً چه خوب است با این پرسش در آن دوره مواجه شویم که چشم چیست؟ و یا بینی چه خصوصیاتی دارد؟ https://instagram.com/eyvan.magazine?igshid=1cwdfsg1lz63fاما دریغ و صد دریغ... با خواندن این نثر و نظم و نوع رویکردی که در آن وجود دارد، در می‌یابید که بر خطا رفته‌اید و در خیال مانده‌اید. در اینجا، کلماتی که به عنوان اجزای بدن در نظر گرفته شده‌اند و معرفتی که دربارۀ آن‌ها ارائه شده است نوعی نگاه عاشقانه با ادبیاتی رمانتیک هم‌راه با کلماتی تو خالی اما پر زرق‌وبرق و البته حاوی نوعی معرفت ساختگی عاشقانه است که هیچ به کار شناخت انسان و طبیعت سلولی آدمی نمی‌آید. اکنون ببینید دربارۀ چشم چه می‌گوید: «ای مردم چشم و ای چشم مردم، اگر بعین عیان و بصیرت اعیان نظر کنی، معین گردد که چشم دو عبهر منظور است و دو چشمۀ نور، دو ستارۀ روز، دو کوکب دل‌فروز، دو آهوی مشکین و دو کعبتین رنگین. چشم دو دیدبان والاست و دو جاسوس بالا، دو مردمک هوسی، دو بادام عدسی.«چشم او هر دم کند صید دلی / هر که با دامست صیادی کند...»همین وضع دربارۀ بینی، ساق، ابرو و بقیۀ اجزای بدن هم هست و همه هم از همین دست و این که شما انتظار برید که کسی تأمل در اجزای بدن کرده است تا جنس و نوع آن را بشناسد و شناختش به کاری آید که در وقت مشکل بتواند از این معرفت، بهره‌ای در درمان ببرد، انتظار بیهوده‌ای است. جنس زبان فارسی ما، سمت و سویش، شناخت طبیعت از زاویه و رویکرد علل مادی نیست. حتی به شناخت علل غایی هم نمی‌پردازد، تنها به وصفی متوهم و خیال‌گرا و البته زیبا و ادیبانه توجه دارد که هیچ به کار شناخت طبیعت و آنچه که گره از کار پیشرفت علمی و تجربی بگشاید، نمی‌آید.» به خاطر دارم در جمعی دوستانه، بعد از خواندن این مقاله هر کس تلاش کرد تا دلایلی را در جهت تقویت گزارۀ نویسنده ارائه کند؛ مثلاً «قبلاً هم توسط دانشمندان ایرانی زبان عربی استفاده می‌شده است و الان هم انگلیسی و هیچ وقت افراد به سمت زبان فارسی نمی‌رفتند چون فقط به درد شعر می‌خورد.»، «زبان باید برای استفادۀ علمی، واژگانش دقیق و کامل باشد، در تجزیه و ترکیبش عناصر فلسفی داشته باشد و فلسفه‌اش بین سخنورانش موجود باشد که البته زبان فارسی هیچ‌کدام از این‌ها را ندارد.»، «گرامر و دستور زبان فارسی بسیار مشکل دارد و مانعی است برای انتقال پیام.»، «این اصلاً چه بحثی است؟ زبان انگلیسی که دارد کار خودش را می‌کند. بگذاریم همین‌طور ادامه بدهد. بدین صورت هرکس نیازی به جستجوی علمی داشته باشد، کافی‌ است تنها زبان انگلیسی بداند و این خیلی برای پیشرفت علم خوب است. همان‌طور که قبلاً عربی بود و ...» اما آنچه در آن بحث مورد غفلت قرار گرفت، طرح سوالی اساسی‌تر بود تا از خود بپرسیم که آیا زبان فارسی -اگر بپذیریم که همۀ این مشکلات را دارد- همیشه به همین صورت بوده و در هر برهه از تاریخ، ناتوان از هم‌گامی با عناصر جدید علمی، فرهنگی و ... بوده است؟ آیا (مثلاً) زبان انگلیسی همیشه از همین تفوق برخوردار بوده است؟ یا اصلاً چه شد که زبان‌های دیگری چون لاتین و انگلیسی جای زبان عربی و ... را گرفتند؟ آیا تنها عده‌ای چند از زبان‌ها قادر به ارائه امکانات نوشتار دقیق‌اند؟پاسخ تاریخی برای پاسخ به پرسش‌های بنیادی فوق، چاره‌ای جز تجزیه و تحلیل تاریخ نخواهیم داشت. آنچه در کتاب‌های تحلیل تاریخ ایران -و نه صرفاً شرح تاریخ ایران- به چشم می‌خورد، در قدم اول بسیار حیرت‌آور است. زیباکلام در کتاب «ما چگونه ما شدیم» پیرامون اولین آشنایی‌های ایرانیان با غرب می‌گوید: «چه ایرانیانی که به عنوان دیپلمات، تاجر یا محصل و چه ایرانیانی که برای کار و سطح زندگی بهتر به خارج می‌رفتند، با جوامعی آشنا می‌شدند که چندان شباهتی به ایران عقب ماندۀ عصر قاجار نداشت... مسئله این نبود که آنان، به عنوان مثال، بین سیستم حمل و نقل در اروپا و ایران مقایسه کنند. زیرا اساساً در ایران مقوله‌ای به نام حمل‌ونقل وجود نداشت... علوم جدید هم وضعیت مشابهی داشتند. اساساً تا اواسط قرن نوزدهم که مرحوم امیرکبیر دارالفنون را پایه‌ریزی نمود در ایران خبر و اثری از علوم پایه هم‌چون فیزیک، شیمی و ... نبود.» [2] آنچه وجه حیرت‌آور و تأمل برانگیز سخن زیباکلام است، این است که ما اساساً حدفاصل قرون یازده تا نوزده میلادی (علی‌الخصوص از قرن 14 به بعد) «علمی»، در معنای نوین واژه، نداشته‌ایم که حال بخواهیم در مورد امکان و عدم امکان هم‌‌راهی زبان فارسی با آن، صحبتی به میان آوریم. لذا به عنوان اولین قدم تفکیک دو مقولۀ ناتوانی بنیادی زبان فارسی در هم‌راهی با علم و ناتوانی کنونی آن بایستی از هم تمییز داده شوند. (البته هنوز به این پرسش پاسخ داده نشده که آیا زبان فارسی، پیش از رخوت علمی، نشانه‌هایی از هم‌راهی با زبان علم -در چهارچوب قدیمی‌اش- را داشته است یا خیر؟)در ادامۀ همین کتاب، زیباکلام اشاره می‌کند که بعد از اولین نسل از ایرانیانی که با غرب تماس داشتند، نسل‌های بعدی در مواجهه با عقب ماندگی ایران واکنش‌های متفاوتی را نشان دادند. همان‌طور که چرخ تاریخ نشان می‌دهد، یقیناً اولین قدم، تحیر و اعجاب اولیه است. نسل بعدی یک گام به جلوتر رفته و متوجه می‌شود که زیربنای تمام آن ترقی‌های غرب، در استفاده از علوم مدرن است. نسل سوم، به تدریج متوجه می‌شود که ریشۀ تفوق غرب نه در علم و دانش صِرف که در نهادهای اجتماعی و شیوۀ حکومت آن‌ها خلاصه می‌شود. این نسل، دیگر صرفاً به دنبال آوردن کارخانه، خط تلگراف و ... از غرب نیست بلکه مهم‌تر و اساسی‌تر، به دنبال کپی‌کردن ساختار سیاسی غرب در ایران است. (همان نسلی که در نهایت زمینه ساز انقلاب مشروطه می‌شود) نسل بعدی حتی از این هم جلوتر می‌رود و شعارشان از زبان سید حسن تقی‌زاده داده می‌شود که می‌گوید: «بایستی از فرق سر تا نوک پا فرنگی شد!»آنچه بعد از این رخ می‌دهد، ورود گستردۀ اطلاعات و اندیشه‌های غربی، بدون تجزیه و تحلیل و وفق‌دادن‌شان با جامعۀ ایرانی است. زیباکلام در مواردی آثار این رویکرد را متذکر می‌شود اما از آن‌جایی که به بحث ما ارتباط آن‌چنانی ندارد، خوانش‌اش را به خوانندۀ علاقه‌مند محول می‌کنیم. بحث مهمی که در رابطه با نوشتۀ ما وجود دارد، این است که می‌بینم در اکثرِ آثارِ حدفاصلِ سال‌های 1300 تا 1350 -که شاید مهم‌ترین دوران نوشتاری ما باشد- چه در حوزۀ ادبیات و چه در حوزه‌های علمی‌، سیاسی‌، اجتماعی و ... لغات و دستور زبان انگلیسی، فرانسوی و ... به زبان فارسی هجوم می‌آورند.(2) این هجوم تا به حدی است که نه تنها کلماتی وارد زبان ما می‌شوند که تا بدان روز در فارسی معادلی نداشتند بلکه برخی کلمات فارسی موجود هم بلااستفاده مانده و به مرور کنار زده می‌شوند. برای مثال اصرار مترجمان و نویسندگان کتب سیاسی-اجتماعی آن زمان در استفاده از واژه‌هایی چون فرماسیون، کاپیتالیزم، مانیوفاکتور و ... -که از قضا معادل‌های دقیقی هم در فارسی برای آن‌ها موجود است- در توضیح نظریات ادوار تاریخی کارل مارکس و سایر موضوعات، مشتی از خروار و نمونه‌ای از نمونه‌های بی‌شمارِ قابل ذکر است. بنابراین نه تنها برای مدت مدیدی جامعۀ ایرانی رنگ علم را به خود ندید، بلکه زمانی هم که جرقه‌های علم‌گرایی زده می‌شود، ما از زبانمان به صورتی منفعلانه استفاده می‌کنیم. (البته هنوز به این مطلب پاسخ نداده‌ایم که علت این منفعلانه به کارگیری در چه بوده است؟ آیا ضعف ساختاری زبان مانع از کارکرد مناسب آن شده است یا بایستی به دنبال علل دیگری بود؟)هم‌چنین، یکی از موارد مطرح شده در استحکام‌بخشی به نظریۀ فوق این بود که اساساً در قدیم هم دانشمندان ایرانی نوشته‌های خود را نه به زبان فارسی که به زبان عربی می‌نوشتند. در پاسخ به این مطلب ذکر دو نکته لازم و کافی به نظر می‌رسد: اولاً طبق آن‌چه در تاریخ ایران روایت شده است، سرزمین ایران همواره جدای از حکومت مستقل خویش، تحت رهبری و حمایت حکومت بغداد بوده و حاکمان ایران در آن زمان، دست‌نشاندۀ خلیفۀ اسلامی بوده و وظیفه داشتند همۀ مکاتبات رسمی و دیوانی خود را به زبان عربی انجام دهند. (برای مثال، در همان کتاب، زیباکلام فصل کاملی را به ساختار حکومتی ایران و رابطۀ حکومت ایران با حکومت بغداد اختصاص داده است) از طرفی بایستی دقت کرد که حکومت اعراب، نه تنها از شرق تا ماوراء‌النهر و هند امتداد یافته بود بلکه از غرب هم تا اندلس و جنوب اسپانیا کشیده شده بود. لذا گستردگی قلمرو، اقتدار این حکومت و هم‌چنین توجه به این نکته که اغلب سرزمین‌های این نواحی سرزمین‌هایی عرب‌زبان بودند، تسلط زبان عربی را تا حدودی اشاره‌گر می‌شود. ثانیاً آنچه از مورد اول مهم‌تر است این نکته است که مطلب فوق «مطلق» نیست. به عبارت دیگر، در همان زمان هم کسانی چون بوعلی‌سینا وجود داشتند که در کنار آثار عربی خود، آثاری چون «دانش‌نامۀ علایی»، «رگ‌شناسی» و ... را به زبان فارسی نوشته‌اند. (3) (هم‌چنین ذخیرۀ خوارزمشاهی و کفایه‌الطب به زبان فارسی نمونه‌هایی دیگر از این مطلب هستند.)پس اولاً بایستی دقت کنیم که همۀ آثار به زبان عربی نوشته نشده‌اند، ثانیاً آثاری هم که به عربی نوشته شده‌اند بنا به مقتضیات زمان - و نه صرفاً به علت برتری زبان عربی نسبت به زبان‌های دیگر چون اسپانیایی، فارسی، مصری و ...- بوده است. چرا که در غیر این صورت، تبیین چرایی تفوق زبان لاتین -و بعدها انگلیسی- بر گفتمان بین جوامع دشوار خواهد بود. ثالثاً نشانه‌هایی از به‌کارگیری علمی زبان فارسی در آن زمان نیز به چشم می‌خورد. سخن آخررویکرد کنونی به زبان و ادب فارسی، رویکردی دغدغه‌مند است. از این‌رو به جای ارائۀ جملۀ مطلق و موجز «زبان فارسی، زبان علم نیست.» تلاش می‌کند تا مشخص کند که اگر برفرض، زبان فارسی چنین است، چه عواملی باعث این رکود زبانی شده‌اند و احیاناً راه علاج چه می‌باشد. از این‌رو میکوشد تا ضمن تبیین استدلال‌های له و علیه، آن‌ها را از صافی عبور داده و چکیده‌شان را به دست آورد. سپس زمینه‌های پیدایش این نقصان‌ها را بررسی کرده و نهایتاً می‌کوشد متناسب با حد و توان نگارنده، راه‌کارهایی را برای برون‌رفت از باتلاق‌های احتمالی ارائه کند. اما از آنجا که حجم نوشته‌های نشریات محدود است و هم‌چنین خوانش چندین صفحه مقاله از حوصلۀ خواننده بیرون است، لذا ضرورت نوشتاری منسجم که در چندین نوبت ذهن خواننده را به چنین مسائلی معطوف کند، حس می‌شود. از این‌رو این مقاله در چند نوبت و در موضوعات مختلفی چون نقش زبان در یادگیری، فرهنگ‌های لغت و ... دنبال می‌شود. امید است که خواننده مشتاق، ضمن دنبال‌کردن مطالب، نگارنده را -که شاید بیش از هر کس به نقاط ضعف نوشتۀ خویش آگاه است- با ارائه نظرات و نقدهای «سازنده» خویش همراهی و ارشاد کند. (4)پاورقی:(1): این نکته پیشاپیش مورد تأکید است که نوشتار کنونی، با هیچ زبانی از در عناد وارد نشده و لفظ «زبان‌های بیگانه» بدان معنا نیست که نگارنده، بعضاً مشابه روشنفکران و پارسی‌گرایان اوایل قرن حاضر، تأکید بر خلق پلی میان ایران عصر کنونی و دوران هخامنشی دارد و یا طرد هرگونه لغت عربی از زبان فارسی را از اهم وظایف خود می‌داند. از این‌رو اشاراتی چند به زبان انگلیسی، به سبب چیرگی و تفوق علمی آن است و نه برای مثال به سبب عناد‌هایی که نویسندگان مارکسیست سابق‌ از سرمایه‌داری غرب و استعمار و استثمار غربیون داشتند. هم‌چنین، توجه ما به رشد زبان فارسي صرفاً به دليل ملي يا فرهنگي و براي حمايت از زبان فارسي نيست؛ بلكه اين توجه ناشي از اين شناخت است که توسعۀ کشور ما و حضور ما در فعاليت علم و فناوري جهان، ممكن نيست مگر با توجه به نقش زبان در رشد تفكر، هم به لحاظ تكامل فردي و هم به لحاظ تكامل اجتماعي. (در این‌باره، در مقالات آتی بحث خواهد شد.)(2): البته که تأثیر وقوع جنگ‌های جهانی اول و دوم و اشغال ایران توسط کشورهای غربیِ درگیر جنگ، قابل صرف‌نظرکردن نیست. (شاید بتوان لفظ تَماتِه در گفتار مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها را که به معنای گوجه‌فرنگی است، مصداقی از این مطلب دانست.)(3): هم‌چنین، بوعلی برای بیان مفاهیم نو به فارسی، در آثار خود دست به واژه‌ سازی زده‌ است. برپایه‌ی پژوهش‌های دکتر محمد معین و سید محمد مشکات، شمار واژگان آفریدۀ وی در دانش‌نامۀ علایی و رگ‌شناسی، ۱۰۳۹ واژه است که برای مثال می‌توان معادل «روان» به جای «نفس» و «گداخته» به جای «مایع» را در این‌جا ذکر کرد. (مرجع: مهیار دیباور، پیشینۀ واژه‌پردازی در پارسی بعد از اسلام، 1393)(4): در پایان نیز بر خود لازم می‌دانم بابت زحمات دکتر سیدان در پیشبرد این تحقیق، از ایشان کمال سپاس‌گزاری را داشته باشم.منابع:[1]: رسول جعفریان، «آیا زبان فارسی، زبان علم است یا خیال؟!» با اندکی تلخیص و ویرایش، 1397[2]: صادق زیباکلام، ما چگونه ما شدیم: مقدمه: طرح صورت مسئله، روزنه