یادداشت روزنامه‌ی عربی «شرق الاوسط» بر رمان «بند محکومین»

ترجمه‌ی متن عربی: شهربانو صائبیزاپاتا حکایتش را از زندانِ ایرانی «لاکان» روایت می­کند.«در را باز کردند و دختری را به زندان انداختند» شخصیتِ زاپاتا، رمانِ بند محکومین را با این جمله آغاز می­کند؛ رمانی از کیهان خانجانی که در سال 2017 به چاپ رسیده بود و در کمتر از چهار ماه به چاپ ششم رسید و موفق به کسب جایزه‌ی احمد محمود شد.(که به سهم خود به سبب توقیف داستان­هایش آزار دید) سپس از چاپ خارج و توقیف گشت و پس از آن تجدید چاپ شد.زاپاتا با عبارت «هزار و یک حکایت دارد زندان لاکان رشت» گذشته‌ی زندانیان را به شیوه‌ی «هزار و یک شب» بازخوانی می­کند. هربار که شهرزاد داستانی را روایت می­کند، ناگهان از روی آوردن به شخصیتی تازه سخن می­گوید و سپس به اصلِ داستانش برمی­گردد. داستان­هایی گره‌خورده که گذشته‌ی هریک از شخصیت‌ها را در خلالِ ماجرای عشقش(چه خواهر باشد یا مادرش یا همسرش باشد یا دخترش) به‌یاد می­آورد، تا این که این سفر در زندانِ لاکان به پایان می­رسد: آخان(نمایندۀ حکومت و قدرت)، آزمان( قدرت رویاروشده با آخان)، بدلج، عمو وزیر(دستِ راستِ آخان)، افغان، روباه، یک‌نفس، رفیق‌مهندس، درویش و گاز. هریک از این شخصیت‌ها در مصرفِ مواد شیوه­ای دارند، همان‌طور که دارای زبانی هستند که زاده‌ی زندان است.محوریتِ داستان با ورودِ شخصیتِ دختر بنا می­شود و با او به پایان می­رسد، اما شخصیتِ دختر برای زاپاتا به انگیزه­ای بدل می­شود تا به ارایه‌ی شخصیتِ دوستانش در زندان بپردازد. سپس زمانِ روایت در متن، موازی می­شود: لحظه‌ی مواجه شدنِ مجرم با حضورِ یک دختر و لحظه‌ی بازخوانیِ آن‌چه قبل از ورود به زندان بر او گذشته است. این داستان، روایتِ مهم‌ترین بندِ زندانِ لاکان رشت است. بندی که سرکش‌ترینِ مجرمان و زندانیان در آن به کنجی می­خزند و زاپاتا میانِ آن‌ها کم‌خطرترین است. او تنها، جوانی است که به حشیش، یاوه­گویی و حفظ کردن سرگذشت و بی‌بند و باری­ها و آرزوهای هم‌بندانش سرگرم است. ارجاع به نامِ زاپاتا همان ارجاع به مقصود نویسنده است، این نام‌گذاری برگرفته از فیلمِ «زنده باد زاپاتا» است و شخصیتِ امیلیانو زاپاتا که برای حقوق ملت مکزیک انقلاب کرد را منعکس می­کند. نامی که حکومت پس از انقلاب تلاش کرد از طریق دوبله آن را در حافظه‌ی ملی ثبت کند، و انقلابِ آن‌ها چیزی جز انقلاب زاپاتا نبود.این روایت زاده‌ی ادبیاتِ زندان‌هایی است که از روایتِ ایرانی به دور نیست، به‌خصوص از پایه­گذار آن «بزرگ علوی»، در داستانی که دورۀ تاریخیِ زندانیانِ مارکسیستی را پوشش می­دهد. همان‌طور که در داستان «پنجاه و سه نفر» و «ورق‌پاره‌های زندان» این‌چنین است، اگرچه در روایت آن بر سرگذشت تکیه دارد. همچنین هوشنگ گلشیری داستان «شاه سیاه­پوشان»، علی اشرف درویشیان داستان «سلول شماره 18» شهرنوش پارسی‌پور «خاطرات زندان» ، عباس سماکار داستان «من یک شورشی هستم» و رضا براهنی داستان «بعد از عروسی چه گذشت» را (با این ادبیات) نوشتند. پس از آن‌که چنین آثاری (که در زمره‌ی ادبیاتِ زندان می‌گنجند)، با پیروزی انقلاب ایران رو به افول نهاد، بر متونِ روایی، ابهامِ زبانی و استعاره‌هایی چیره شد که تنها نویسندگانشان آن را درک می‌کردند و این چیرگی به سبب بیم از سانسور بود.خواننده با این داستان احساس می‌کند با گفتگویی کنایه‌آمیز و زبانی مخالف مواجه است، که مفهوم آن به آسانی قابل درک نیست و می‌توان از آن معانی گوناگونی برداشت کرد. زبانِ داستان، زبانی است که گویندگانش به کدگذاری آن توجه دارند تا ‌«استقلالِ درون‌زبانی» را دریابند.توفیقِ نویسنده در مجامعی که در شهرهای ایران برپا شد و میزبان نویسنده بودند نمایان شد، تا انتشارِ مقاله‌ای تهاجمی که منجر به منعِ چاپ کتاب گردید. در این مقاله آمده است: «(بند محکومین) کتابی است آموزشی برای قاچاق مواد مخدر، ترویج بی‌بند و باری، لاابالی‌گری و توصیفِ هرزگی با مجوز فرهنگ و ارشاد اسلامی». نویسنده مهدی مرادی است که این مقاله را در سایت فرهنگ سدید زیر نظر مرکز مطالعات راهبردی فرهنگی انتشار داده است. مرکزی تاثیرگذار بر تصمیم‌گیری درمورد برخی امور فرهنگی ایرانی از جمله توقیفِ کتاب‌، همان‌طور که در مورد داستان بند محکومین اتفاق افتاد.از جمله‌ی نخست روشن می‌شود که صاحب مقاله نسبت به متن و اتفاقات آن اطلاع ندارد، زندانیان در این بند را به محکومین ابد و اعدام منحصر کرده است در حالی که اصلاً این‌طور نیست. وی در مقاله‌ی تحریک‌آمیزش نوشته است: «خواننده در تمام طول مدت خواندن ۲۲۷ صفحه رمان منتظر آن است که کِی و چه زمانی هر کدام از ۲۵۰ نفر زندانی بند محکومین به این دختر تجاوز می‌کنند، روایتی که فقط برای کششِ مخاطب از آن استفاده می­شود و بیشترِ فضای داستان را اروتیک کرده است. کیهان خانجانی با ادبیاتی سخیف و زننده شرح جزییاتِ قتل، مصرف انواع مواد مخدر، نحوه‌ی آموزش چگونه کشیدن مواد مخدر، نحوه آموزش مخفیانه جابه‌جا کردن مواد مخدر و به اصطلاح جاساز کردن و نحوه‌ی چگونه خودکشی کردن را بازگو می‌کند.»در مقابل این توقیف و حمله‌ی مرکز مطالعات راهبردی فرهنگی، مجامع ادبی و نقدی از این رمان استقبال کردند و آن را روایتِ خاموش دانستند. محمود رضایی در مقاله‌ای که در روزنامه ایران شماره ۶۸۶۵ انتشار داد نوشت: «آن دختر، شهرزاد بند محکومین است، اما برخلاف هزار و یک شب راوی در این‌جا می‌خواهد تمام داستان را تنها در یک شب روایت کند، گویا تنها برای یک شب حق زندگی دارد.»در پایان داستان رفیق مهندس از زاپاتا می­خواهد دست از تقلید زندانیان بکشد تا داستان واقعیشان را برای دیگران روایت کند.ترجمه‌ی متن: شهربانو صائبی