داستان انتقام خسرو پرویز از رِی

شاهنشاه خسرو پرویز قدرتمندترین شاه ساسانی بود و در زمان او وسعت امپراطوری ایران به همان حدود دوران اوج قدرت هخامنشیان بازگشت. قلمرو حکومت ایران از شرق تا ماوراءالنهر و شبه قاره هند، و از غرب تا انتهای آسیای صغیر (ترکیه امروزی) و مصر، و از شمال دربرگیرنده منطقه قفقاز و آسیای مرکزی، و از جنوب تا بخش جنوبی دریای سرخ و یمن گسترده بود.سرگذشت خسرو بسیار عجیب است. در آغاز در پی شورش بهرام چوبین، خسرو پرویز ناچار به روم پناهنده شد. قیصر روم سپاهی در اختیار او گذاشت و خسرو با کمک سپاه رومیان توانست سپاه ایرانیان را که تحت امر بهرام بودند شکست داده و پادشاهی خود را احیا نماید. لذا در سالهای ابتدایی پادشاهیش، خسرو پرویز عملا دست نشانده قیصر روم بود. در ازای حمایت قیصر روم، خسرو بخشهای وسیعی از غرب ایران را به روم واگذار کرد و همچنین دست مسیحیان را در ایران باز گذاشت. همین مساله موجب نارضایتی موبدان زرتشتی می شد، هرچند تساهل مذهبی خسرو بعدها موجب تسهیل پیشروی وی در خاک روم شد.از این جهت خسروپرویز شباهت عجیبی به محمد رضاشاه پهلوی داشت که با حمایت آمریکا و کودتای 28 مرداد توانست مصدق را برکنار کرده و سلطنتش را احیا کند. و می دانیم که غرب گرایی محمدرضا شاه هم موجب نارضایتی های بسیاری در ایران شده بود.فردوسی داستان جالبی نقل می کند از انتقامی که خسرو پرویز از مردم ری گرفت. بهرام چوبین از مردم ری بود. او سرداری رشید و جنگاور بود. در زمان پادشاهی هرمزد ساسانی، سپاهیان خصم از سه جبهه به ایران یورش آوردند. شدیدترین حمله از سمت شرق توسط ساوه شاه بود که با سپاهی سیصد هزار نفری حمله ور شده بود. هرمزد، بهرام چوبین را به فرماندهی سپاه ایران برگزید و بهرام با نیرویی مختصر حدود دوازده هزار نفر به جنگ دشمن رفت و نه تنها با تلفات سنگینی دشمن را هزیمت نمود، بلکه شخص ساوه شاه را هم به هلاکت رساند.اما از طرفی بهرام سرداری خود رای و سرکش بود. هرمزد شاه ساسانی نگران بود در اثر این پیروزی بهرام بیش از حد قدرتمند شده و علیه شاه گردنکشی نماید. لذا بلافاصله او را به مقابله با رومیان در منطقه ارمنستان اعزام کرد. بهرام در نبرد با رومیان شکست سختی خورد. هرمزد از این شکست خشنود شد و به همین بهانه به طرز تحقیر آمیزی بهرام را از فرماندهی سپاه برکنار کرد. فردوسی نقل می کند که هرمزد یک دوک نخ ریسی و یک جامه و مقنعه زنانه را جهت تحقیر به عنوان خلعت برای بهرام چوبین ارسال کرد.چو بنهاد بر نامه بر مهر شاهبفرمود تا دوکدانی سیاهبیارند با دوک و پنبه دروینهاده بسی ناسزا رنگ و بویهم از شعر پیراهن لاژوردیکی سرخ مقناع و شلوار زردفرستاده پر منش برگزیدکه آن خلعت ناسزا را سزیدبدو گفت کاین پیش بهرام بربگو ای سبک مایه بی‌هنرتوخاقان چین را ببندی همیگزند بزرگان پسندی همیز تختی که هستی فرود آرمتازین پس بِکَس نیز نشمارمتهمین مساله باعث می شود بهرام چوبین علیه هرمزد شورش کند، تا جایی که با استناد به دودمان اشکانی خود ادعا می کند ساسانیان غاصب تاج و تخت بوده اند و خود به قصد احیای سلسله اشکانی با دست خود تاجگذاری می کند. در همین گیر و دار، شورشیان به کاخ هرمزد یورش برده و آن را غارت کرده، و شخص هرمزد شاه را هم کور می کنند.خسرو پرویز، پسر هرمزد، سپاهی گردآوری کرده و به سوی بهرام چوبین می رود تا او را متقاعد کند دست از ادعای سلطنت برداشته و در عوض فرمانده سپاه ایران باقی بماند. اما بهرام وقتی خسرو را می بیند رو در هم کشیده و زبان به ناسزا می گشاید.رسیدند بهرام و خسرو بهمگشاده یکی روی و دیگر دژمنشسته جهاندار بر خنگ عاجفریدون یل بود با فر و تاج...چو بهرام روی شهنشاه دیدشد از خشم رنگ رُخَش ناپدیدازان پس چنین گفت با سرکشانکه این روسپی زادهٔ بدنشانزِ پَستی و کندی بمَردی رسیدتوانگر شد و رزمگه برکشیدبیاموخت آیین شاهنشهانبزودی سر آرم بِدو برجهانخسرو تلاش می کند بهرام را با زبان نرم کند.بپرسید بهرام یل را ز دورهمی‌جست هنگامهٔ رزم سوربه بهرام گفت ای سرافراز مردچگونست کارت به دشت نبردتو درگاه را همچو پیرایه‌ایهمان تخت ودیهیم را مایه‌ایستون سپاهی بهنگام رزمچوشمع درخشنده هنگام بزمجهانجوی گُردی و یزدان پرستمداراد دارنده باز از تو دستسگالیده‌ام روزگار تو رابخوبی بسیچیده کار تو راتو را با سپاه تو مهمان کنمزدیدار تو رامش جان کنمسپهدار ایرانت خوانم بدادکنم آفریننده را بر تو یاداما بهرام با تندی و پرخاش پاسخ می دهد و وعده می دهد که بزودی خسرو را به دار خواهد آویخت.چنین داد پاسخ مر ابلق سوارکه من خُرّمم شاد و به روزگارتو را روزگارِ بزرگی مبادنه بیداد دانی ز شاهی نه دادالان شاه چون شهریاری کندوِرا مردِ بدبخت یاری کندتو را روزگاری سگالیده‌امبنوی کمندیت مالیده‌امبزودی یکی دار سازم بلنددو دستت ببندم بخم کمندبیاویزمت زان سزاوار دارببینی ز من تلخی روزگارخسرو از این طرز برخورد جا خورده و اعتراض می کند که این طرز سخن گفتن نه سزاوار پادشاهان است و نه پهلوانان و سرداران و نه ایرانی و نه حتی اعراب! و هیچ انسان خداشناسی اینطور میهمان خود را به دشنام و ناسزا نمی گیرد.چو خسرو ز بهرام پاسخ شنیدبِرخساره شد چون گل شَنبِلیدچنین داد پاسخ که ای ناسپاسنگوید چنین مردِ یزدان شناسچو مهمان بخوانِ توآید ز دورتو دشنام سازی بهنگام سورنه آیین شاهان بُوَد زین نشاننه آن سواران گردنکشاننه تازی چنین کرد و نه پارسیاگر بشمری سال صد بار سیازین ننگ دارد خردمند مردبِگردِ درِ ناسپاسی مگردچو مهمانت آواز فرخ دهدبرین گونه بر دیو پاسخ دهدبترسم که روز بد آیدت پیشکه سرگشته بینمت بر رای خویشتو را چاره بر دست آن پادشاستکه زندست جاوید و فرانرواستگنهکار یزدانی و ناسپاستن اندر نکوهش دل اندر هراسمرا چون الان شاه خوانی همیزگوهر بِیِک سوم دانی همیمگر ناسزایم بِشاهنشهینزیباست بر من کلاه مهیچون کسری نیا و چو هرمز پدرکِرا دانی از من سزاوارتراما بهرام باز در پاسخ لب به دشنام باز کرده و ادعا می کند ایرانیان من را به پادشاهی برگزیده اند و تو خسرو مشروعیت خود را از دست داده ای.وِرا گفت بهرام کِای بد نشانبه گفتار و کردار چون بیهُشاننخستین ز مهمان گشادی سخنسرشتت بَد و داستانت کهنتو را با سخنهای شاهان چه کارنه فرزانه مردی نه جنگی سوارالان شاه بودی کنون کهتریهم ازبندهٔ بندگان کمتریگنه کارتر کس تُوی در جهاننه شاهی نه زیباسری از مهانبشاهی مرا خواندند آفریننمانم که پِی بر نهی بر زمیندگر آنک گفتی که بد اخترینزیبد تو را شاهی و مهتریازان گفتم ای ناسزاوار شاهکه هرگز مبادی تو درپیش گاهکه ایرانیان بر تو بر دشمنندبکوشند و بیخت ز بُن برکنندبدرّند بر تنت بر پوست و رگسپارند پس استخوانت به سگصحبت های بهرام انسان را یاد خطابه های اپوزیسیون و نیروهای معاند در روزگار خودمان می اندازد.در هر صورت پس از مدتی بالاخره بهرام از خسرو پرویز شکست خورده و به چین متواری می شود. آنجا در حال دسیسه چینی برای حمله به ایران بود که با سیاست خسرو پرویز، با نیرنگ همسر خاقان چین به قتل می رسد.بعد از این ماجرا روزی شاهنشاه خسرو پرویز همراه با گردویه خواهر بهرام که حالا همسر شاه شده بود، در مجلس بزم و میگساری بودند و متوجه یک جام می شوند که نام بهرام چوبین روی آن نوشته شده بود. بسیار عصبانی می شوند و تصمیم می گیرند که رِی (زادگاه بهرام) را با خاک یکسان کنند.اما اطرافیان به شاهنشاه یادآوری می کنند که ری شهر بزرگی است و با خاک یکسان کردن آن کار درستی نیست.برآمد برین روزگاری درازنبد گردیه را به چیزی نیازچنین مِی همی‌خورد با بخردانبزرگان و رزم آزموده ردانبدان مجلس اندر یکی جام بودنوشته برو نام بهرام بودبفرمود تا جام بنداختندوزان هرکسی دل بپرداختندگرفتند نفرین به بهرام بربران جام و آرندهٔ جام برچنین گفت که اکنون بر بوم ریبکوبند پیلان جنگی به پیهمه مردم از شهر بیرون کنندهمه ری به پی دشت و هامون کنندگرانمایه دستور با شهریارچنین گفت کای از کیان یادگارنگه کن که شهری بزرگست رینشاید که کوبند پیلان بپیکه یزدان دران کار همداستاننباشد نه هم بر زمین راستانخسرو متقاعد می شود که نابود کردن ری کار درستی نیست. در عوض تصمیم می گیرد یک حاکم بسیار عوضی و فرومایه را بر ری بگمارد تا دمار از روزگار خلق الله در آورد!به دستور گفت آن زمان شهریار که بد گوهری باید و نابکار که یک چند باشد به رِی مرزبان یکی مرد بی دانش و بد زبانمی گویند شاهنشاه باید نشانی های فرد مورد نظر خود را بگوید تا او را پیدا کرده نزدش بیاوریم. و خسرو نشانی ها را می دهد.بدو گفت بهمن که گر شهریاربخواهد نشان چنین نابکاربجوییم و این را بجا آوریمنباید که بی‌رهنما آوریمچنین گفت خسرو که بسیار گوینژند اختری بایدم سرخ مویتنش سرخ و بینی کژ و روی زشتهمان دوزخی روی دور از بهشتیکی مرد بَدنام و رخساره زردبَد اندیش و کوتاه دل پر ز دردهمان بَد دل و سفله و بی ‌فروغسرش پر ز کین و زبان پر دروغدو چشمش کژ و سبز و دندان بزرگبران اندرون کژ رود همچو گرگاحتمالا با اوصافی که آورده شده، فرد مورد نظر خسرو می باید چهره ای شبیه به این داشته باشد:مدتی در سرتاسر ایران می گردند تا بالاخره فرد مورد نظر شاه را می یابند. او را به دربار شاه می برند، اما همه لشکریان و کشوریان از دیدن چهره اش می زنند زیر خنده!همه موبدان مانده زو در شگفتکه تا یاد خسرو چنین چون گرفتهمی‌ جست هرکس به گِردِ جهانز شهر کسان از کهان و مهانچنان بُد که روزی یکی نزد شاهبیامد کزین گونه مردی به راهبدیدم بیارم به فرمان کیبدان تا فرستدش خسرو به ریبفرمود تا نزد او آورندوز آنگونه بازی بکو آورندببردند زین گونه مردی بَرَشبخندید زو کشور و لشکرشبدو گفت خسرو ز کردار بدچه داری به یاد ای بَدِ بی‌ خِردچنین گفت با شاه کز کار بدنیاسایم و نیست با من خِردسخن هرچ گویی دگرگون کنمتن و جان مردم پر از خون کنمسرمایهٔ من دروغست و بسسوی راستی نیستم دست رسپس خسرو حکم ریاست او را تنفیذ می کند و او را با سپاهیان روانه ری می نماید. این فرد بد طینت دمار از روزگار مردم ری بیرون می آورد. مثلا دستور می دهد تمام ناودانها را از جا بکنند تا وقتی باران می بارد آب تمام زندگی مردم را بردارد. یا دستور می دهد تمام گربه های شهر را سر به نیست کنند تا شهر پر از موش شود. الخ.بدو گفت خسرو که بد اخترتنوشته مبادا جُزین بر سرتبه دیوان نوشتند منشور رِیز زشتی بزرگی شد آن شوم پیسپاه پراگنده او را سپردبرفت از در و نامِ زشتی ببردچوآمد به ری مرد ناتندرستدل و دیده از شرم یزدان بشستبفرمود تا ناودانهای بامبکندند و او شد بران شادکاموزان پس همه گربکان را بکشتدل کد خدایان ازو شد درشتبه هر سو همی ‌رفت با رهنمایمنادیگری پیش او بر بپایهمی‌گفت گر ناودانی بجایببینی و گر گربه‌ای در سرایبدان بوم وبر آتش اندر زنمز برشان همی سنگ بر سر زنمهمی‌جست جایی که بُد یک دِرَمخداوند او را فگندی به غمهمه خانه از موش بگذاشتنددل از بوم آباد برداشتندچو باران بدی ناودانی نبودبه شهر اندرون پاسبانی نبودازان زشت بد کامهٔ شوم پیکه آمد ز درگاه خسرو به ریشد آن شهر آباد یکسر خراببه سر بر همی‌تافتی آفتابهمه شهر یکسر پر از داغ و دردکس اندر جهان یاد ایشان نکرددر روزگار خودمان هم یک چنین فردی را داریم که در شرایط اوج تحریم های دشمن، دلار 4200 تومانی خیرات می کند و گوسفندهای خوش نژاد و مولد و بارور ایرانی را با قیمت ارزان به خارج صادر می کند و از خارج گوشت منجمد وارد می کند. کارخانه ها را تعطیل می کند و منابع ارزی کشور را صرف واردات لوازم آرایشی و سرخاب و سفیداب و مسافرت عده ای خوش گذران به مکان های توریستی خارج از کشور می کند. مرغداران داخلی را وادار می کند مرغ را مثلا کیلویی 8000 تومان بفروشند. این مرغداران داخلی می بینند قیمت تمام شده تولید بیشتر از قیمت فروشی که دولت تحمیل کرده است، پس تولید را تعطیل می کنند. بعد دولت گوشت مرغ منجمد را از خارج وارد می کند به قیمت واقعی مثلا 12000 تومان. تولید ملی را نابود می کند، بیکاری را افزایش می دهد، تورم و گرانی را افزایش می دهد، کشور را به خاک سیاه می نشاند، اما در عوض دلال ها پولدار می شوند.بالاخره روزی با پا در میانی گردیه، خسرو مرد بدکردار را از ری فرا خوانده و مجازات می کند.چنین تا بیامد مه فوردینبیاراست گلبرگ روی زمینجهان از نم ابر پر ژاله شدهمه کوه و هامون پراز لاله شدبزرگان به بازی به باغ آمدندهمه میش و آهو به راغ آمدندچو خسرو گشاده در باغ دیدهمه چشمهٔ باغ پر ماغ دیدبفرمود تا در دمیدند بوقبیاورد پس جامهای خلوقنشستند بر سبزه می خواستندبه شادی زبان را بیاراستندبیاورد پس گردیه گربکیکه پیدا نبد گربه از کودکیبر اسپی نشانده ستامی بزربه زر اندرون چند گونه گهرفرو هشته از گوش او گوشواربه ناخن بر از لاله کرده نگاربدیده چوقار و به رخ چون بهارچو می‌ خواره بُد چشم او پر خمارهمی‌تاخت چون کودکی گرد باغفروهشته از باره زرین جناغلب شاه ایران پر از خنده شدهمه کهتران خنده را بنده شدابا گردیه گفت کز آرزویچه باید بگو ای زن خوب رویزن چاره گر برد پیشش نمازبدو گفت کای شاه گردن فرازبمن بخش ری را خِرَد یاد کندل غمگنان از غم آزاد کنز ری مردک شوم رابازخوانورا مرد بد کیش و بد ساز دانهمی گربه از خانه بیرون کنددگر ناودان یک به یک بشکندبخندید خسرو ز گفتار زنبدو گفت کای ماه لشکرشکنز ری باز خوان آن بد اندیش راچو آهرمن آن مرد بد کیش رافرستاد کس زشت رخ را بخواندهمان خشم بهرام با او براندبکُشتند او را به زاری و دردکجا بد بد اندیش و بیکار مردهمی هر زمانش فزون بود بختازان تاجور خسروانی درختامیدواریم خسرو زمانه ما هم بالاخره ما را از شر حاکمان مردم آزار امروز خلاص کند!پس از مدتی که پایه های قدرت خسروپرویز در ایران مستحکم شد، و همچنین در پی آشوبی که در دستگاه امپراطوری روم پدید آمد، خسرو به روم لشکر کشید و نه تنها سرزمین هایی که قبلا به روم بخشیده بود را بازپس گرفت، بلکه تا حوالی پایتخت رومیان هم پیشروی کرد.نهایتا عده ای از بزرگان ایران علیه خسرو تبانی کرده و با کودتایی او را از سلطنت برکنار کرده و پسرش را بر تخت سلطنت می نشانند. اتفاقا این کودتا موجب پایان یافتن عظمت و شوکت ساسانیان شد و اختلافات درونی و واگرایی اجتماعی ادامه پیدا نمود تا روزی که حمله اعراب تیر خلاص را بر پیکر بی رمق امپراطوری ساسانی وارد نمود. در واقع به نظر می رسد همان تساهل مذهبی و قومی که موجب تسهیل گسترش مرزهای ایران شد، از طرف دیگر موجب افزایش واگرایی اجتماعی و نارضایتی دستگاه موبدان زرتشتی و بر هم خوردن نظم اجتماعی موجود در ایران شد.این بخش از سرگذشت خسرو شباهت زیادی به سرنوشت نادرشاه افشار دارد که اقتدار ایران را احیا کرد، اما به دلیل ضعف های داخلی و به دست سرداران خود به قتل رسید.شـبـانــگـه بــه سـر فــکــر تــاراج داشــتسـحـرگـه نـه تن سر ؛ نـه سر تاج داشتبــه یــک گــردش چـــرخ نــیــلــوفــرینـه تــاجـی بـه جــا مـانـد و نـه نــادریعاقبت روزی کودتاچیان شاهنشاه خسرو پرویز را بازداشت کردند و او را بر فیلی سوار کرده و روانه زندان کردند. فردوسی از زبان خسرو در آن لحظه اینطور نقل کرده:همانا سرآمد کنون روز منکجا اختر گیتی افروز منکجا آن همه کام و آرام منکه بر تاجها بر بُدی نام منببردند پیلی به نزدیک اویپر از درد شد جان تاریک اویبران کوههٔ پیل بنشست شاهز باغش بیاورد لشکر به راه