حاشیه‌ای بر نخستین دیدار اختصاصی رهبر معظم انقلاب با اقشار زنان

پیگیری ایجاد مطالبه ورود زنان عرصه تصمیم‌سازی وظیفه کیست؟به قلم: فاطمه ترکاشوند؛ روزنامه‌نگاربخش عمده‌ای از بازنمایی مسائل زنان در بیانات رهبر معظم انقلاب، محصول دروازبانی خبر در رسانه‌های رسمی است. مدیران و سردبیران رسانه‌ها به طور طبیعی بر آن بخشی از دیدگاه‌های رهبری تمرکز می‌کنند که از پیش به شکل سنتی پذیرفته‌‌اند یا مایلند که آن بخش از صحبت‌ها دیده شود. این مسئله البته در همه زمینه‌ها صدق می‌کند اما چالش آن جاست که در مورد دیدگاه‌های رهبری درباره زنان که در برخی زوایا، نو و متفاوت به نظر می‌رسند به نحوی که انتظار می‌رود در خروجی رسانه‌ها منجر به نوعی ساختارشکنی و تبعات حقوقی شود، عملا هیچ اتفاقی رخ نمی‌دهد چون وزن این نگاه‌های متفاوت کاسته شده و اصطلاحا سمباده می‌خورند.واقعیت این است که اگر کسی مستقل از رسانه‌های خبری، به صورت عمقی محتوای این بیانات را بررسی کند به تعارض‌های قابل توجهی میان محتوای این بیانات با باورهای عمومی جاافتاده در میان مردم درباره نگاه‌های رهبری در رابطه با مسئله زن خواهد رسید. یکی از آن‌ها طرح مسئله ورود زنان به عرصه‌های تصمیم‌سازی کلان در کشور است که رهبری هم بر فقدان راهکار برای این ورود صحه گذاشتند و هم تاکید کردند که باید به دنبال راهی برای این مسئله بگردیم. موضوعی که در رسانه‌ها جز در حد اشاره مورد توجه قرار نگرفت و به سادگی از کنار آن عبور کردند. رسانه‌ها چطور و چرا با این شیوه خاص، این محتوای مهم و راهبردی را دروازبانی کرده‌اند؟ این اما مسئله این یادداشت نیست.کلیدواژه رهبری «خانه‌داری»، کلیدواژه رادیکال‌ها «خانه‌نشینی»در همین دیدار اخیر روز چهارشنبه چهاردهم دی‌ماه بود که یکی از سخنران‌های جلسه، ایده‌هایی درباره نسبت زن انقلاب اسلامی با خانه داری و فرزندآوری مطرح کرد. ایده‌هایی که به روشنی سرهای بخش قابل توجهی از بانوان حاضر در جلسه را به تاسف، وادار به تکان خوردن کرد. گذشته از محک زدن میزان درستی این ایده‌ها، داستان آن جا بود که صحبت‌های این سخنران در تعارض با بیانات همیشگی رهبری قرار داشت.آن چه که با عنوان «الگوی سوم زن» در نگاه رهبری شناخته شده بود بر همراهی نقش همسری و مادری با نقش اجتماعی و کنشگری زن، تاکید داشت اما حالا صدایی داشت در محضر رهبری و در اولین دیدار عمومی ایشان با اقشار مختلف بانوان، از تاکید بر نقش همسری و مادری در کنار کم‌رنگ کردن سایر وجوه نظیر تحصیل و اشتغال می‌گفت.صدایی که معتقد بود انحراف‌ها و اشتباه‌های سیستماتیک، دختران جامعه را به سمت رجحان تحصیل بر ازدواج و فرزندآوری سوق داده و صراحتا از این مسئله به عنوان یک اشتباه رایج یاد می‌کرد که امروز حتی نمی‌شود به بانوان مذهبی انقلابی گفت که قرار است نصف آن‌ها بعد از تمام شدن تحصیلات‌شان، فقط زنان خانه‌دار باشند.صدایی که می‌گفت ساختارها، معماری کشور را به سمت سلول‌های 25متری برده که طبیعتا جایی برای یک خانواده کامل ندارد و به ساکنانش می‌گوید که تنها برای زیست مجردانه یا نهایتا روابط کوتاه بدون مسئولیت از آن‌ها بهره ببرد.این صدا اشتباه بود یا درست؟ هر چه که بود دست‌کم با راهبرد رهبری و به تبع آن، راهبرد کلان جمهوری اسلامی در حوزه زن، تعارضی روشن داشت. از همین جا بود که رهبر معظم انقلاب در صحبت های خود بدون اشاره به این بانوی سخنران، بار دیگر بر محورهای کلیدی «الگوی سوم زن»، الگوی برآمده از انقلاب اسلامی تاکید و تصریح کردند: «اصلی‌ترین نقش یک زن از نظر اسلام همین نقش خانه‌داری است منتها مهم این است که خانه‌داری به معنای خانه‌نشینی نیست. بعضی این‌ها را با هم اشتباه می‌کنند؛ وقتی می‌گوییم خانه‌داری، خیال می‌کنند می‌گوییم داخل خانه بنشینید، هیچ کار نکنید، هیچ وظیفه‌ای انجام ندهید، تدریس نکنید، مجاهدت نکنید، کار اجتماعی نکنید، فعّالیّت‌های سیاسی نکنید؛ معنای خانه‌داری این نیست».تقدم فریضه حتی بر فرزند، آخر خط الگوی سوم زنپذیرفتن این شکل از حضور زن در اجتماع، ناگزیر از پذیرفتن مقدماتی است که در صحبت‌های خانم پریچهر جنتی مورد نقد قرار گرفته بود. چندان به دور از منطق نیست اگر فکر کنیم سیستم چه بهره‌ای از آموزش تحصیلی نیمی از جمعیت کشور می‌برد درحالی که قرار نیست مخارج مصروفه برای تحصیل آنان، هرگز به محل درآمد سیستم باز گردد. بنابراین نه تنها زنان محصل بلکه سیستم باید به صرفه و بازگشت مخارج تحصیل آنان فکر کند.اما ماجرا این جاست که اگر انتظار داشته باشید زنی در جمهوری اسلامی پرورانده شود که طبق راهبرد مطروحه در نگاه امام و رهبری رشد کرده باشد، حتی اگر انتظاری خروجی جز یک بانوی خانه‌دار نداشته باشیم باز هم باید تحصیلات کافی و تبعا زمینه و زیرساخت این تحصیلات را از پیش برای او مهیا کرده باشیم. چرا که این زن حتی اگر «خانه‌دار» باشد، قرار نیست «خانه‌نشین» شود و نه تنها باید در امورات خانه از جمله گفت‌وگوی روزمره با همسر و تربیت مداوم فرزندان، داده‌های جدید و تحلیل‌های درخور داشته باشد بلکه در هر زمان لازم باید بتواند برای حضور مستقل اجتماعی و سیاسی از بنیان محکم فکری و اعتقادی برای کنشگری به‌موقع و موثر برخوردار باشد.فقدان زمینه فکری آماده و آگاهی لازم در حوزه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی و سیاسی، تنها به این معناست که نیمی از جمعیت کشور به مرور از دایره گفتمانی جمهوری اسلامی خارج شود و به دنبال او، همسر و فرزندانش نیز از این درون‌مایه فاصله بگیرند.رهبر معظم انقلاب در ادامه درباره حدود این کنشگری هم صراحتا تذکر دادند: «اگر چنانچه امر، یک جایی دائر شد بین اینکه جان این بچّه حفظ بشود یا آن کار در اداره انجام بگیرد، جان این بچّه مقدّم است؛ در این تردیدی دارید؟ نه، یعنی هیچ زنی در این تردید ندارد که اگر جان بچّه در خطر بیفتد یا آن کار در اداره در خطر بیفتد، جان بچّه مقدّم است. اخلاق بچّه هم همین‌ طور است، ایمان بچّه‌ هم همین‌ طور است».سپس یادآوری کردند که گاهی فعالیت‌های اجتماعی، فریضه هستند و بنابراین، درباره تقدم حفظ جان عزیزان بر فریضه هم خاطرنشان کردند: «البتّه آن‌جایی [هم] که فریضه است، بستگی دارد به این‌که اهمّیّت این فریضه چقدر باشد. حالا من مسئله‌ی جان را مثال زدم [لکن] گاهی هست که اهمّیّت یک فریضه از جان بچّه‌ی انسان، از جان همسر انسان، از جان پدر و مادر انسان بالاتر است. لذا شما به امام حسین عرض می‌کنید: بِاَبی اَنتَ وَ اُمّی».زنی که جمهوری اسلامی به آن مفتخر است از کجا می‌آید؟بر همین اساس است که رهبری در فراز پایانی صحبت‌های خود مثل همیشه از حضور زنان در میدان‌های علمی و فکری و ورزشی به عنوان افتخار برای جمهوری اسلامی یاد و تقاضا می‌کنند که این خدمت انقلاب اسلامی به جامعه بانوان فراموش نشود و به عنوان ارزش و اعتبار هم برای زن و هم برای انقلاب اسلامی به خاطرها سپرده شود. در واقع اگر بنا نبود حضور اجتماعی زنان در انواع شاخه‌ها و اقسام آن نظیر تحصیل و اشتغال و حتی میادینی که کمتر به عنوان فعالیت زنانه شناخته می‌شوند، برای جمهوری اسلامی ارزش باشد، دلیلی نداشت که رهبری از این شکل از رشد بانوان در بستر سختارهای برآمده از انقلاب اسلامی، به عنوان ارزش یاد کنند.رهبری در فراز دیگری از این صحبت‌ها میان «ضعیف‌الحجاب بودن» بخشی از زنان و پایبندی آنان به انقلاب اسلامی فاصله‌گذاری کردند و از اشتیاق این گروه از زنان به حضور ایشان در اجتماعات به عنوان شاهدی برای علاقمندی آن‌ها به آرمان‌های انقلاب نام بردند تا اندازه‌ای که بر سبیل استفهام انکاری پرسیدند: «این چطور ضدّانقلابی است که این جور با شوق و با حرارت و با انگیزه می‌آید و مثلاً فرض کنید در فلان مراسم دینی یا فلان مراسم انقلابی شرکت می‌کند؟ این‌ها بچّه‌های خودمانند، دخترهای خودمانند».معیارهای دینی-سیاسی مقدم بر معیارهای صرفادینی در تشخیص خودی/غیرخودیبر این اساس اولا حجاب هرچند به عنوان شاخص مهم دینی باید مورد توجه جامعه باشد اما نباید تمام معیارها را در آن خلاصه کرد. ثانیا مقدمات استدلال رهبری ایجاب می‌کند که معیاری سیاسی-دینی نظیر اشتیاق به دیدار و شنیدن صحبت‌های شخص اول کشور بیش از التزام به حجاب و مقدم بر آن، به عنوان معیار خودی-غیرخودی در نظر گرفته شود. این مسئله نشان می‌دهد نه تنها باید میان تکالیف مذهبی و مذهبی-سیاسی فاصله‌گذاری کرد بلکه باید برای آن‌ها اولویت‌بندی و تقدم و تاخیر رتبی هم در نظر گرفت.نتیجه مستقیم چنین دیدگاهی، تغییر بافت تعاملی میان گروه‌های مذهبی با گروه‌های مذهبی-سیاسی و با گروه‌های سیاسی غیرمذهبی است. این شیوه تعامل، پذیرش غیرهم‌شکل و به رسمیت شناختن معیارها و حدود نزدیک و دور شدن افراد به یکدیگر در این گروه‌ها، کلیت این بافت تعاملی را تغییر می‌دهد، بازتعریف می‌کند و ای بسا گروه‌ها را بر اساس محورهای سیاسی مقبول در گفتمان جمهوری اسلامی به یکدیگر نزدیک‌تر کند تا بر اساس معیارهای شکلی و ظاهری دینی و مذهبی.اتفاقی که پیش از این درباره حکم روشن حضرت امام (ره) درباره وحدت شیعه و سنی رخ داد. درحالی که امروز این موضوع از بدیهیات و مسلمات دینی در نظر گرفته می‌شود باید دانست که روزی تنها یک باور سیاسی صرف بود که شاید از چشم برخی متدینین با دیده سوءظن نسبت به استفاده از دین در عرصه راهبردهای سیاسی نگریسته می‌شد.تا دیرتر نشده راه ورود زنان به عرصه تصمیم‌سازی را باز کنیمبه نظر می‌رسد که هر فرد مسلمان علاقمند به انقلاب اسلامی هر روز باید میان حدود دین و سیاست در عرصه اشتغال، زندگی روزمره و حتی مسائل شخصی خودش تعادل ایجاد کند و شاید همین دشوارترین بخش ماجرا باشد چرا که صحت این تشخیص در هر فرد به شکلی و تا اندازه‌ای محقق می‌شود و لاجرم خروجی آن، متفاوت و گاه متعارض است. این همان چیزی است که حتی در بسته‌ترین تعریف از «زن تراز انقلاب اسلامی»، تنوع و تکثر ایجاد می‌کند. بنابراین چاره‌ای نداریم جز این که این تنوع و تکثر را بپذیریم، واقعیت‌ها را دلسوزانه طرح، و ادبیات و لحن تعاملی را خصوصا در گفت‌وگو با زنان پیدا کنیم.این مهم، همان طور که شخص رهبری بارها تصریح کرده‌اند، جز با ورود زنان به مسائل حوزه زنان و بلکه در مسائل کلی که زن هم جزئی از آن‌هاست، حل نمی‌شود. درواقع همه مسائل پیش‌گفته هر اندازه هم درست و دقیق باشند در جامعه جاری نخواهند شد مگر آن که زبان و بیان ارتباط با بانوان از گروه‌های متکثر و مختلف موجود را پیدا کنیم و طبیعتا این کار در درجه اول از خود زنان برمی‌آید. زنانی که چهار دهه از ورود به لایه‌های کلان تصمیم‌سازی سیاسی و فرهنگی و اجتماعی در کلاف پر گره سیستم، باز داشته شده‌اند و حالا تبعات آن جامعه را درگیر کرده است. باید در شکل دروازبانی صحبت‌های رهبری، رویکردهای غیر موثر رسانه‌ای، ایجاد مطالبه ورود زنان به عرصه‌های تصمیم‌سازی و شیوه ارتباط با عموم اقشار بانوان در جامعه، هرچه سریع‌تر تجدیدنظر کنیم.منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب؛ شماره پنجم