تاثير علوم شناختی بر روانشناسی معاصر

علوم شناختی به عنوان یکی از دانش های نو در سال های اخیر توسعه قابل ملاحظه ای یافته است، به طوری که پیش بینی می شود با کمک سایر دانش های جدید از جمله فن آوری زیستی، فن آوری اطلاعات و فن آوری نانو تحول عمیقی در زندگی بشر ایجاد کنند. این دانش که حوزه ای میان رشته ای مرکب از علوم اعصاب، روانشناسی، زبان شناسی، هوش مصنوعی و فلسفه ذهن است، تأثیر چشمگیری بر روانشناسی داشته است، تا آنجا که امروزه رویکرد شناختی در اکثر دانشکده ها، مراکز تحقیقاتی و کتابها و مجله های روانشناسی گرایش حاکم به شمار می رود.روانشناسی شناختی با تکیه بر تجربه توانسته است قفل های بسیاری را از مغز و ذهن انسان بگشاید و به برکت شناخت مغز وکارکردهای آن اطلاعات با ارزشی درباره ریشه های رفتار آدمی به دست دهد که می تواند به استفاده بهینه از مغز، معالجه آسیب های مغزی و طراحی الگوهای مصنوعی از روی مغز کمک کند. امروزه مغز دیگر جعبه سیاه تلقی نمی شود و بشر نه فقط به درون آن دسترسی دارد، بلکه می تواند در آن مداخله کند.مداخله آموزشیروانشناس شناختی تأثیر عمیقی بر آموزش و پرورش به عنوان یکی از زمینه های اصلی استفاده بهینه از مغز گذاشته است. این سؤال همواره برای بشر مطرح بوده است که چگونه می تواند از مغز خود بهتر استفاده کند. امروزه به دلیل پیشرفت علوم شناختی، اطلاعات ما درباره ادراکات، زبان، یادگیری، حافظه، توجه خلاقیت، حل مسئله، برنامه ریزی و تصمیم گیری و خلاصه کارکردهای عالی مغز بیش از گذشته شده است و ما می توانیم بر اساس این اطلاعات روش های بهتری را در آموزش و پرورش به کار گیریم تا با صرف حداقل انرژی بیشترین بهره را از این نعمت خدادادی ببریم.رویکرد شناختی در آموزش و پرورش شیوه های سنتی آموزش و پرورش را تغییر داده و به سرعت حاکمیت خود را بر نظام آموزشی تثبیت می نماید، به طوری که در کشورهای پیشرفته مدارسی تحت عنوان مدارس شناختی تأسیس شده است. در جمهوری اسلامی ایران نیز اولین مدرسه شناختی به عنوان یک الگو در سطح پیش دبستانی در سال تحصیلی جدید کار خود را آغاز کرده است و امید می رود بتواند تحولی را در آموزش و پرورش نونهالان کشور پدید آورد.تغییر ذهنیکی از وظایف مصلحان اجتماعی، روحانیون، رسانه های گروهی و حتی والدین و همسران تغيير ذهن سایر انسان ها است. ما در زندگی روزمره خویش تلاش می کنیم ذهن دیگران را تغییر دهیم و حتی دائما به تغییر ذهن خودمان نیز می پردازیم. سؤال این است که چگونه می توان ذهن دیگران یا خود را با موفقیت تغيير داد. این یک سؤال شناختی است و دانشمندان علوم شناختی سعی کرده اند با توجه به یافته های این علوم به این سؤال پاسخ دهند. و علوم شناختی با تسلطی که اینک بر ساز و کارهای مغز برای یادگیری، یادسپاری، تفکر، بازنگری و خلاصه شکل گیری ذهن افراد به دست آورده می تواند راهکارهایی برای تأثیرگذاری بر ذهن دیگران و تغییر، اصلاح با تقویت آن پیشنهاد کند. رسانه های گروهی به خصوص با استفاده از این روش ها بهتر می توانند در فرهنگ سازی و هدایت افکار عمومی ایفای نقش کنند. البته، بدون تردید در اینجا یک مسئله اخلاقی نیز پیش می آید که ما تا چه میزان اجازه داریم با استفاده از این فنون ذهن دیگران را به این سو با آن سو هدایت کنیم و چگونه می توان از دسترسی فریبکاران به این فنون جلوگیری کرد و آیا هنر و علم تغییر دهن به شست و شوی مغزی نمی انجامد؟ به هر صورت از هر علمی با ابزاری می توان استفاده درست یا نادرست کرد. روانشناسی و فنون تغییر ذهن نیز از این قاعده جدا نیستند.مداخله تشخیصی و درمانیبا استفاده از یافته های علوم شناختی و از طريق تصویربرداری عصبی می توان زمینه بالقوه اختلالاتی مانند خوانش پریشی و درخودماندگی را در کودکان پیش بینی کرد و با مداخله به موقع عصب شناختی و تصویربرداری مجدد از آن، از ترمیم آن مطمئن شد. این گونه مداخلات عصب شناختی راه را برای معالجه بسیاری از نقایص عصبی باز می کند و فصل جدیدی در علم اعصاب پدید می آورد.از جمله این مداخلات دستکاری ژنتیک و کاشت سلولی است. اینک به منظور تقویت عصبی و رفع کاستی ها و فساد عصبی، بشر در حال تجربه دستکاری ژنتیک سلول های عصبی، کاشت آن و سلول درمانی با پیوند عصبی است. یکی از دانشمندان علم اعصاب به نام مارتا فرح می گوید: «۲۰ سال پیش معقول به نظر نمی رسید که دانشمندان علم اعصاب برای نمایه های مغزی مربوط به راستی در برابر دروغ، حافظه قابل ارزیابی در برابر حافظه کاذب، احتمال ارتکاب جنایات خشونت بار در آینده، سبک های استدلال اخلاقی، نیت همکاری و حتی محتوای خاص آگاهی (مثلا تصویردیداری از خانه در برابر چهره) حتی پیشنهاد داشته باشند. امروز نیز معلوم نیست که برای ۲۰ یا ۵۰ سال بعد چه خواهیم داشت؟آنچه قطعی است شروع مداخله عصبی در حیوانات می باشد که تا به حال نتایج چشمگیری داشته است. برای مثال، محققان موسسه مطالعات زیست شناختی سالک و دانشگاه کالیفرنیا در سن دیه گو موفق شده اند با جلوگیری از تولید نوعی پروتئین که در ایجاد پلاکت های مغزی مؤثر است، از دست دادن حافظه را در موشها کنترل کنند. با در کشور خودمان همپای برخی از کشورهای پیشرفته، تحقيق آزمایشگاهی درباره کشت و کاشت سلول های عصبی و ترمیم سلول های فاسد از طریق سلول درمانی آغاز شده است.هوش مصنوعیبا پیشرفت هایی که در زمینه هوش مصنوعی و تولید سامانه های هوشمند به دست آمده است، می توان بین شناخت طبیعی و شناخت مصنوعی پیوند برقرار کرد. وسایل ارتباطی و واسطه هایی که امروزه برای جبران کاستی های شناختی در دست تجربه است این امید را زنده کرده که بتوان در آینده بخشی از این کاستی ها را ترمیم کرد. از جمله استفاده از رایانه هایی است که معلولین می توانند با امواج مغزی خود آن را اداره کنند و مثلا مطالب خود را بدون استفاده از دست روی آن تایپ نمایند، با رایانه هایی که امواج مغزی فرد معلول را به کلام تبدیل می کند. تولید دست و پای مصنوعی نیز دیگر دستاورد دانشمندان علوم شناختی است که با اتصال به سلسله اعصاب فرد می تواند فقدان عضو او را جبران برخی از دانشمندان علوم شناختی پیش بینی می کنند که با کمک دانشمندان هوش مصنوعی بتوانند رایانه هایی بسازند که ایده ها را درک کند و به پردازش معنایی آنها بپردازد؛ رایانه هایی که هوش های چندگانه را تشخیص دهند و به رفع ضعف فرد در یک هوش خاص کمک کنند؛ رایانه هایی که بتوانند به معنای واقعی کلمه با انسان صحبت کنند و درک متقابل داشته باشند. هوارد گارنر مجموعه این مداخلات را که با آن می توان آینده جالبی را تصور کرد، مداخلات نرم افزاری و سخت افزاری می نامد.تصور کنید دنیای آینده چگونه خواهد بود اگر انسان بتواند با دخالت در مغز به وسیله کشت و پیوند سلول های عصبی، دستکاری های ژنتیک، و نیز از طریق جلوگیری از تولید پروتئین هایی که کار مغز را مختل می کنند، مغز انسان را کار آمدتر نماید؛ بتواند با روش های درمانی و ترمیمی عصب شناختی کاستی های مغز را جبران کند و با روش های شناختی با نرم افزاری استفاده بهتر از مغز را تضمین و بالاخره با استفاده از سامانه های مصنوعی کارکردهای مغز را تقویت کند.در عین حال فراموش نکنیم که مغز دائما در حال آفرینندگی است و مسیر تکامل را می پیماید و از این طریق خود را با شرایط محیطی تطبیق می دهد تا بقایش را تضمین نماید. برای مثال، ما امروز در مغز خود ژنی داریم به نام ASPN که شش هزار سال پیش وجود نداشت. بروس لاهن از محققین مؤسسه تحقیقات پزشکی هوارد هيوز دانشگاه شیکاگو معتقد است که مغز ما دايما در حال تکامل است و نمی توان گفت که در آینده چه شکلی خواهد یافت.ضرورت آشنایی دانشجویان و دانش پژوهان با منابع جدیدمتأسفانه باید اذعان کرد که مراکز علمی ما از جهت دسترسی به منابع جدید با محدودیت روبه رو هستند و دانشجویان به دلیل نداشتن تسلط کافی بر زبان نمی توانند حتی از منابع موجود و با اینترنت به طور کامل استفاده کنند. در مورد اینترنت سواد اطلاعاتی دانشجویان نیز برای جست و جو در این منبع اطلاعاتی عظیم محدود است. از سوی دیگر ترغیب دانشجویان به مراجعه به منابع خارجی و استفاده از زبان اصلی این خطر را در بر دارد که زبان علمی فارسی توسعه لازم را پیدا نکند و روز به روز اتکای مراکز علمی ما به زبانهای خارجی افزایش یابد.منابع فارسی موجود، با قدیمی و دور از واقعیات امروز حوزه روانشناسی است و با ترجمه های آن ثقيل و غیر قابل درک است. آنچه در چنین شرایطی حیاتی است پایه ریزی نهضتی اساسی برای ترجمه کتاب های روز به زبان روان فارسی به وسیله مترجمان متخصص و مسلط به متون روانشناسی و با تألیف کتاب های درسی بر اساس آخرین یافته های روانشناسی است.اساسا در دنیای امروز با توجه به توسعه فن آوری و کاربرد آن در تحقیقات روانشناسی، شاهد تحول عظیمی در این حوزه علمی هستیم، روانشناسی امروز تجربی است و فن آوری های جدید به خصوص تصویربرداری از مغز و ثبت کارکردهای آن از یک سو و پیشرفت رایانه ها و سامانه های شبیه سازی از سوی دیگر، ابزارهای مفید و مؤثری در اختیار محققان قرار داده و اینترنت نیز به کمک شتافته است.از نظر موضوعی نیز تحقیقاتی که امروز در دانشگاه های معتبر جهان انجام می شود، بیشتر حول کارکردهای مغز است، با این امید که دستاوردهای بشر در زمینه شناخت مغز بتواند در بهره برداری بیشتر و بهتر از مغز، رشد و پرورش ذهن و معالجه اختلالات روانی و تولید الگوهای مصنوعی از روی مغز مفید واقع شود.در زمینه آموزش روانشناسی نیز شاهد تحولات جالبی هستیم. برای مثال، اخیرا همراه کتاب های روانشناسی، آزمایشگاه مجازی روانشناسی شناختی (Coglab) نیز عرضه می شود، به طوری که دانشجویان می توانند از طریق اینترنت به این آزمایشگاه مراجعه و در آنجا دست به آزمایش زده و داده های آن را جمع آوری نمایند و در طرح های تحقیقاتی خود مورد استفاده و استناد قرار دهند.علاوه بر این، دانشگاه ها و مؤسسات آموزشی معروف جهان، طرح درس، منابع و حتی سخنرانی های ارایه شده در کلاس های درس روانشناسی را از طریق سایت خود در اختیار عموم قرار می دهند. به این ترتیب، برای مثال هر کس می تواند از مطالب و سخنرانی های ارایه شده در کلاس های روانشناسی شناختی دانشگاه ام. آی. تی. استفاده کند؟زمینه های کاربرد روانشناسی شناختی نیز گسترش یافته است، به طوری که در آموزش و پرورش، رسانه های گروهی، حل معضلات اجتماعی، سیاست و بهداشت روانی خانواده ها و بسیاری از موارد دیگر شاهد بهره برداری بیشتر از یافته های روانشناسی شناختی هستیم.