چرا «شکستن همزمان بیست استخوان» ضد هزاره است؟

پیش از این که متن را شروع کرده و استدلالهای خودم را پایه‌گذاری کنم، لازم است بگویم که من از لحاظ سیاسی-فرهنگی خودم را فقط یک هزاره میدانم، و بهمین دلیل استدلالهایی نظیر «ما همه افغانها در ایران یکی هستیم»، «فلان فیلم درد افغانها در ایران را نشان داده»، «همین قومگرایی هاست که افغانستان پیشرفت نمیکند» و هر استدلال دیگری که در آن کلمه «افغان» باشد پیشاپیش بر من کاملا بی‌تاثیر است.یکی از مهمترین مسائل ما مهاجرین ساکن در ایران، چگونگی بازنمایی شدن ما در رسانه‌های بخصوص دیداری در ایران است. مردم ایران توده مهاجرین را به عنوان «افغانی» از خود متمایز میکند. در مورد اینکه افغانی در ایران دقیقا چیست، و معادل چه قرار میگیرد مطالعه ها و گمانهایی پرداخته شده است. تقریبا اکثر ایرانیان، افغانی را معادل هزاره میدانند: فردی با فنوتیپ آسیای شرقی که مربوط به طبقه پایین اجتماعی است و شغلش کارگری است. طرفه آنکه عموم مهاجرین هزاره داخل ایران هم دقیقا تعریفشان از «افغانی» همین است! مثلا بین هزاره های ساکن ایران « فلانی قیافه‌اش افغانی است»، یعنی «فلانی چهره هزاره دارد»(با علم به اینکه اکثریت مردم افغانستان چهره آُسیای شرقی ندارند و این چهره مختصه هزاره است) و همچنین وقتی میگویند فلانی لهجه اش افغانی است، منظور این است که هزارگی صحبت میکند(و البته در مواردی کابلی). تجربه شخصی من این است که هیچوقت ندیده‌ام عامه هزاره‌های داخل ایران برای اشاره به گویش هراتی از عبارت «لهجه افغانی» استفاده کنند. بنابراین افغانی در ایران تا حد زیادی به معنای هزاره است و حتی این تصویر به درون ذهنیت متولدین هزاره ایران هم وارد شده است.برمیگردیم به اینکه چرا به این فیلم نقد دارم. من دیروز تنها حدود 20 دقیقه از فیلم را با بی اعتنایی دیدم و پس از آن نتوانستم بقیه اش را ببینم. کاری ندارم به اینکه فیلم از لحاظ هنری در سطح بسیار فجیع و نازلی بود و دیدن هر سکانس آبکی آن سخت مذاق آدم را فرسوده میکرد، بهرحال ما همیشه در حال دیدن آثار فاخر هنری نیستیم و معمولا در اکثر اوقات مشغول تماشای فیلمها و آثار نازل ولی جالب و مهیج و خنده دار عوامانه هستیم. اما این فیلم نه مایه هنری داشت، و نه چیز جالبی برای دیدن. به همین دلیل همان 20 دقیقه ای که صرفش کردم هم زیادی بود.میگویند با دیدن جلد، کتابی را قضاوت نکن؛ من اما کاملا محقم با دیدن 20 دقیقه از فیلم آن را تخطئه کنم.این فیلم روایت یک خانواده افغانستانی مهاجر فقیر است. اینکه دقیقا این خانواده از کدام قومیت هستند، از کجایند، هرگز ذکر نشده است. گویا سازندگان فیلم میخواسته اند با «کوررنگی فرهنگی» ورژنی از افغانی تولید کنند که مربوط به هیچ قومیت واحدی نباشد(کوررنگی فرهنگی یعنی نسبت به تفاوتهای قومی و نژادی نابینا شویم و همه افراد انسانی در نزد ما علی السویه باشند). در مورد کوررنگی فرهنگی و اینکه چرا رویکرد غلطی است و نژادباوری را توسعه میدهد سخن بسیار است. تجربه های این رویکرد هم نشان داده این کار غلط است. مجال بسط این معنا در اینجا نیست. همینقدر کافی است که بگوییم کوررنگی فرهنگی یعنی با جهالت مضاعف به مصاف جهالت رفتن.خب، کوررنگی فرهنگی بد و غلط، اما آیا همان کوررنگی فرهنگی غلط و بد هم در این فیلم محقق شده؟ معلوم است که نه. فاروق اسمی به وضوح سنی است. نقش اول فیلم با دست بسته نماز میخواند. بر دیوار خانه عکس مسعود است. نقشهای مرد اول فیلم چهره های تاجیکی دارند. لهجه بازیگران کابلی است. فقط زنها و پیر و پاتالهای فیلم چهره هزارگی دارند که آنها هم مجبورند با لهجه کابلی صحبت کنند. صحبت اینجاست، حال که قرار است افغانی را به تصویر بکشند، چرا یک خانواده هزاره را با مختصات هزارگی اش به تصویر نمیکشند؟ هزاره نمیتواند ممثل ملت باشد یا نمایندگی از جمع افغانی نمیکند؟ مثل غزنی و ارزگان که هزاره نمیتواند از آن نمایندگی کند؟ یا اینکه فرهنگ و گویش هزاره وولگار است و شایستگی فیلم شدن را ندارد؟بگذریم. سوال دیگر این است که چرا اصلا باید بازیگر هزاره داشته باشند؟ مگر فیلم بازی کردن جذاب و جالب نیست؟ مگر همه دوست ندارند که معروف شوند و دنیا آنها را ببیند؟ آن دو برادر فیلمساز از خودشان طایفه، فامیل و قوم ندارند؟ که بخواهند معروف شوند؟ در طایفه آنها پیرزن مهربان نیست که نقش مریض بازی کند؟ بگذارد تا محسن تنابنده تمام روی و بدنش را دستمالی کند؟ و سرش را لخت کنند تا موهایش شانه شود؟ دقت کنید که من آدم متعصبی نیستم که چنین چیزهایی برایم مساله باشند، اما صحنه های حاوی این محتوا در این فیلم بسیار زیاد و غیرقابل مقایسه با سایر فیلمهای ایرانی بود(و مساله ما با فیلم هم نه لمس شدن فلان پیرزن، که عدم حساسیت عجیب سانسور ایرانی با آن است) شاید پیرزن هزاره انتخاب کردند چون بهرحال هزاره است و ازینها ریخته و اگر بخواهند کار تابو کنند بهتر است آن را در جایی کم خطرتر (بخوانید یک هزاره) انجامش دهند. وزارت ارشاد هم به آنها مجوز میدهد چون این کار را روی پیرزن افغانی(بخوانید هزاره) انجام دادند نه یک ایرانی یا کسی که شبیه ایرانیهاست. بقول آن مرحوم سفرکرده، آیت الله محسنی: «جوانان شیعه نباید بجنگند، هزاره ها هستند که بمیرند و کار یدی کنند. ما به شیعیان برای کارهای فرهنگی نیاز داریم.»سازندگان فیلم احتمالا با خود میگویند:«عمده مهاجرین ایران هزاره کم مطالعه هستند که ما را چون بت میپرستند و هروقت فیلم میسازیم، «آخ جان فیلم افغانی!»گویان به سینماها هجوم می آورند. اگر ببینند چهار نفر هم شکل و قیافه خودشان در فیلم است، خوشحالتر میشوند. در عین حال فقط همین هزاره ها هستند که در این بیغوله ها زندگی میکنند و از لحاظ فرهنگی بیسواد و فقیر و بدبختند. ماها که اینطور نیستیم. بنابراین هزاره ها باید نقشهای چرک و بدبختی را بازی کنند. هزاره ها باید «افغانی»های داستان باشند. ودر این راه باید چیزهای دیگری از استیگمای افغانی بودن را هم که ندارند بر آنها هموار کنیم، از جمله مذهب اهل سنت، لهجه کابلی، موسیقی افغانی و رقص قطغنی.»یک آزمون میتواند ما را در فهم مساله یاری کند؛ اگر این عزیزان در افغانستان و برای مخاطب داخل افغانستان هم بخواهند فیلم بسازند، باز هم سراغ زنان و پیران و سیاه لشکر هزاره خواهند رفت؟ یا خیر، این تکیه کردن به بازیگر هزاره فقط جهت فروش برای مخاطب ایرانی انتخاب شده و داخل افغانستان اینها از خودشان آدم و مردم و طایفه و فامیل دارند! سوالی است که باید از اینها پرسید.البته من معتقد نیستم که این دو برادر دشمن هزاره اند و با یکدیگر مشغول توطئه برای ما هستند. نژادباوری و ستم قومی معمولا بر دو شکل بر ما آشکار میشوند: شکل اول محرز و بی پرواست. دیوانه ای مست و لایعقل علنی میگوید هزاره جوالی است و باید همه اینها را به خانه هایشان برگردانیم و وای بر ما اگر هزاره ای صاحب دبیری و امیری شود. این مورد بسیار متروک و مهجور است و در قرن 21 دیگر ممکن نیست. شکل دوم ظریف و مخفی است. نه از دل انسان مست و لایعقل، که از درون مناسبات تاریخی کهنه برآمده و در پس ناخودآگاهها لانه کرده است؛ مثل فرض فقیر بودن هزاره، رایگان بودن استخدام او، جایگاه کاست پایین برای او قلمداد کردن. مثل اعتقاد به اینکه چهره هزاره ترحم بیشتری میخرد.شما خوانندگان این متن ممکن است به حسن نیت سازندگان فیلم اعتقاد داشته باشید و آنها را معصومان و بیگناهانی بپندارید که هر شب با یاد مظلومیتهای افغان در ایران سر بر بالین گذاشته اشکی از چشم می افشانند و از خورد و خوراک و زندگی شان میزنند و خود را به خطر می اندازند تا فیلم بسازند، و فکر کنید این افکار کثیف و حقیری که من مطرح کردم ذهن متعال آنها را هرگز به لوث خود آلوده نکرده است. اما من از آنجایی که انسانی گناهکار و کوچه بازاری ام، هرگز نیت خوب کسی را باور نمیکنم. ممکن است امروز کسانی بیایند و بگویند سالها با این دو برادر رفیق و دمخور بوده اند و جز زیبایی و انسانیت از آنها ندیده اند و حتی باخبرند که این دو برادر در مراسمهای شهید مزاری شرکت میکنند و بصورت ناشناس در تظاهرات دوم اسد حضور داشته و علیه غنی و عبدالله شعار داده اند!! من هم رد نخواهم کرد، اما مطالعات روانشناسی من میگوید لابه لای این فیلم سخنان دیگری وجود دارد.****************************************************لازم است اشاره کنم که این متن بهیچ عنوان به مذهب، قومیت و گروه انسانی خاصی قصد حمله و توهین ندارد. من انسانها را بر اساس مذهب و نژاد و قومیتشان ارج گذاری نمیکنم.