آمریکا در گرداب نظم جدید

به قلم: محمد حسین دهقانی؛ کارشناس روابط بین المللدقیقا مشخص نیست ایالات متحده چه انتظاری از سفرجو بایدن به غرب آسیا داشته است اما آنچه واضح است، واکنش عمومی به این سفر و پیامدهای آن، چیزی نبوده که آن‌ها انتظارش را داشتند؛ اندکی پس از بازگشت بایدن به آمریکا ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه به عربستان سعودی و جمهوری اسلامی ایران سفر کرد تا درباره مسائل منطقه‌ای و حجم تولید نفت با مقامات سعودی و ایرانی گفتگو کند. در همین حال قیمت بنزین در ایالات متحده همچنان رو به افزایش است.از برنامه‌های سفر سه روزه بایدن به منطقه می توان به: دیدار از رژیم صهیونیستی، سفر به عربستان جهت شرکت در اجلاس سران شورای همکاری خلیج فارس +۳ (اردن، مصر، عراق) و همچنین دیدار با محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین اشاره کرد.این سفر در حالی که بعد از توافق‌نامه میانجی‌گری آمریکا موسوم به آبراهام و بعد از آخرین سفر سال ۲۰۱۶ به عنوان معاون رئیس جمهور بود صورت می‌گیرد در صورتی که او در شعارهای انتخاباتی خود حرف از تنبیه و تحریم ملک سلمان به دلیل نقض متعدد قوانین بشردوستانه، قتل جمال خاشقچی و...می‌زد و حالا به ویژه پس از بحران اوکراین که بازارهای نفتی را متحول کرده و تورم نگران کننده‌ای در امریکا ایجاد نموده تصمیمات ایالات متحده پیچیدگی و چرخش قابل تامل داشته است.اگر اهداف سفر جو بایدن به خاورمیانه را:1. تلاش برای عرضه بیشتر انرژی2. ائتلاف امنیتی عبری _عربی علیه جمهوری اسلامی ایران و روسیه3. میانجی‌گری برای عادی‌سازی روابط رژیم صهیونیستی با عربستان4. در نهایت دلجویی از برخی کشورهای وابسته به قدرت امریکا دانستاین خود نشان از برخی تغییرات ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک در نیمه دیگر دنیا دارد. آنچه که در پایان سفر بایدن گفت: ((قرار نیست با خروج‌مان از خاورمیانه جای پایی برای ایران، روسیه و چین باز کنیم.))این سفر پیام واقعی برای نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل و مناظره آرمان‌گرایی و واقع‌گرایی در سیاست خارجی کاخ سفید هم داشت، مهم نیست آمریکا چه آرمان‌هایی را برای حمایت از حقوق بشر و گسترش دموکراسی در دنیا داشته باشد نهایتاً برای تامین منافع خود دست دوستی را به فاحش‌ترین ناقض حقوق بشر و غیر دموکرات‌ترین کشور دنیا دراز می‌کند.با این مقدمه به دنبال انتقال این مفهوم هستیم که جهان در حال تغییر و گذار از نظم قدیمی تک قطبی یا دوقطبی به چند قطبی است و نقش کشورهای میانی در این تغییر به شدت پر رنگ و تعیین‌کننده است. امروزه الگوی رفتاری دولت‌ها مبتنی بر نظم‌های پیچیده و شبکه‌های بر اساس رقابت در عین همکاری و همکاری در این رقابت است و دولت‌ها تنها بر منافع ملی خود رفتار می‌کند بر این اساس حضور آمریکا در غرب آسیا دیگر به عنوان قدرت برتر تلقی نمی‌شود و تنها با این سفر به دنبال تعدیل کاهش نقش هژمونیک خود در این منطقه بوده که دستاوردی نزدیک به صفر است.نظم کنونی یک نظم موازنه قوا منعطف وبا سه قطب آمریکا، چین، روسیه با محوریت آمریکا و چین است، این نظم بر اساس پیش‌بینی‌ها اجتناب‌ناپذیر بود. در حال حاضرآمریکا هر چه تلاش می‌کند نمی‌تواند از ثبت این نظم جدید جلوگیری کند اما تنها می‌تواند قسمتی از سهم خود را در نظم‌سازی حفظ کند؛ اکنون امریکا به دنبال موازنه‌سازی از راه دور (offshore balancing) برای غرب آسیا است. بدین معنا که ایالات متحده پس از20 سال حضور مستقیم نظامی در منطقه هزینه وحشتناک (8 هزار میلیارد دلار) اکنون زمانی که تهدیدات جدی‌تری در سیاست خارجی خود یعنی مهار روسیه و چین وجود دارد باید نظم‌سازی منطقه را برای تامین منافع خود به متحدین خود در منطقه بسپارند که مهم‌ترین آن رژیم صهیونیستی است اما این رژیم قطعاً به تنهایی توانایی انجام این وظیفه مهم را نخواهد داشت. پس بایدن با سفر به عربستان و عادی‌سازی روابط بین این دو کشور می‌خواهد مطمئن شود که می‌تواند روی عربستان سعودی به عنوان متحد خود حساب کند.دراین بین جمهوری اسلامی ایران چه ابتکار عملی را می‌توانست ایفا کند:اگر ایران در عرصه تصمیم‌سازی سیاست خارجی خود نگاهی مبتنی بر نظم جدید بین المللی یعنی نظم شبکه ای ، نظم مبتنی بر الگوهای رفتاری رقابت در عین همکاری و همکاری در عین رقابت (co-opettion+compettion) را مبنای تامین منافع خود قرار دهد می‌تواند تا قسمت عمده از توطئه‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی را با کمترین هزینه کم رنگ کند. در حال حاضر عربستان به عنوان دولت کلیدی در میان کشورهای عرب عضو شورای همکاری خلیج فارس در شرایط خاصی قرار دارد از طرفی هشت سال است که در جنگ یمن و قدرت انصارلله ناموفق مانده و از طرفی در مواجهه با نحوه خروج آمریکا از افغانستان و بحران اوکراین دیگر اطمینان قطعی به حمایت های آمریکا ندارد. همچنین در همکاری با قدرت‌های جدید بین‌المللی یعنی چین و روسیه مجبور است مواضع معتدل‌تری در قبال منافع آن‌ها در منطقه به ویژه در قبال ایران در پیش بگیرد. همچنین در قبال چین. چرا که چین برخلاف آمریکا خواهان بهبود روابط ایران و عربستان است تا بتواند منافع ملی خود را در حوزه انرژی و ترانزیت خلیج فارس با اطمینان بیشتری تامین کند از این‌رو عربستان سعودی به عنوان برادر بزرگ مسلمانان سنی دنیا علیرغم عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی هرگز نمی‌تواند متحد استراتژیک آن رژیم باشد.با تمام این شرایط جمهوری اسلامی ایران برخلاف ۱۰سال گذشته به مراتب از موقعیت بهتری برخوردار است تا بتواند از موضع قوی‌تری با عربستان وارد گفتگو و تنش‌زدایی شود. روندی که اکنون در 5 دور از مذاکرات در بغداد به دنبال آن است.با بررسی مطالبی که تاکنون ذکر شد می‌توان نتیجه گرفت، سفر بایدن به منطقه نه از روی قدرت بلکه از روی جبران شکست در حوزه‌های مختلف پس از خروج از منطقه و شرایط جدید گذار در نظم بین‌المللی می‌باشد. از این منظر برخلاف هجمه رسانه‌ای مبتنی بر محصور شدن و انزوای ایران در منطقه اتفاقاً نشان از این دارد که ایران در مقایسه با ده ساله پیش بر اساس معیارهای قدرت و ابزارهای چانه‌زنی در روابط بین الملل از شرایط به مراتب بهتری برخوردار است که اگر سیاست فعالانه و هوشمندانه‌تری با حفظ بازدارندگی و به کار بردن منطق رفتاری نظم شبکه در منطقه پیش بگیرد می‌تواند منافع ملی خود را تامین کند.منبع: ماهنامه تخصصی گرای انقلاب