چالش کتابخوانی طاقچه: طاعون

ما کرونازده‌ها، وقتی با پاندمی‌های پیشین روبه‌رو می‌شویم، علیرغم تمامی تفاوت‌هایی که زمان بین ما انداخته است، یک‌جور هم‌ذات‌پنداری با آن‌ها داریم. انگاری که هر بیماریی که شایع می‌شود، مشترکاتی دارد. اشتراک‌هایی که از طریق خاطرات، نوشته‌ها و داستان‌ها خودشان را به ما می‌رسانند. در این هنگامه‌ّها با هر کلمه که می‌خوانیم، احساس آشنایی به ما دست می‌دهد. به یاد می‌آوریم که خودمان هم چنین بودیم. خودمان هم واکنش‌های مشابهی را از سر گذراندیم. حکومت‌ها به شکل مشابهی کوتاهی کردند. مردم به شکل مشابهی انکار. و بعد به شکل مشابهی فاجعه رخ نمایاند.تصویر جلد طاعون اثر آلبر کامو - نشر چشمهشباهت‌های پاندمی در زمان‌های متفاوتیکی از جذابیت‌های مطالعه طاعون برای من، شباهت‌هایی بود که میان زمانه کرونایی ما و زمانه طاعون‌زده داستان وجود داشت. به ذهنم آمد که مرور این شباهت‌ها شاید مناسب باشد. در ادامه برخی از آن‌هایی که توجه مرا جلب کرده بود، می‌نویسم. اگر نمی‌خواهی فکر کنی، انکارش کن!وقتی با پدیده‌ی جدیدی روبه‌رو باشیم، یا باید بپذیریم و به آن و مشتقاتش بیاندیشیم. یا هم باید باور کنیم که یک چیز طبیعی است و جدید و ناشناس بودن آن را انکار کنیم. اغلب آن‌چه که اتفاق می‌افتد، همان راه دوم است. آدمی‌زاد مایل است که مصرف انرژی را بهینه کند! فکر کردن هزینه دارد و درد؛ پس همان بهتر که بگوییم «آره، چیز مهمی نیست!» حتی اگر خیلی مهم باشد. یا حتی با توجه به اینکه چه‌کاره باشیم، می‌توانیم ژست دانای کل برداریم و اینطور وانمود کنیم که به «شایعات» توجهی نشان نمی‌دهیم. درست مانند کارمند شهرداری داستان!برخورد آن‌هایی که تجربه بیش‌تری دارند، شاید کمی متفاوت باشد. اما آن‌ها هم هنوز به مصرف بهینه انرژی سخت پایبند هستند. به همین خاطر باز هم دنبال راه فراری از فکر به موضوعات جدید می‌گردند. آن‌ها با خودشان مرور می‌کنند که بسیاری از مصائب را در طول زندگی دیده‌اند و اکنون نیز نیازی به تعجب یا پریشانی ندارند. موضوع جدید را می‌پذیرند، اما «پیش می‌آد دیگه!» این اغلب واکنشی است از خردپسندها و تجربه‌مندها می‌بینیم. چرا فلان شد یا چرا بهمان نشد؟ هیچی، «پیش می‌آد دیگه.» دقیقاً مانند پاسخی که از مادر دکتر ریو ماجرای کتاب طاعون از آلبر کامو می‌شنویم!از طرف دیگر، وقتی درباره مصیبت صحبت می‌شود، آسان می‌توان پذیرفت که وجود دارد. اما اگر آن مصیبت به سر خودمان بیاید چه؟ ما می‌توانستیم باور کنیم که طاعون یا آنفلوانزا در قدیم مانند کرونا شایع شده است و کشته گرفته است، اما چرا فکر نمی‌کردیم که این هم همان‌گونه شود؟ بیان کامو صریح‌تر است: «گرچه مصیبت‌ها امری رایج‌اند، دشوار می‌توانیم باورشان کنیم وقتی سر خودمان بیایند!»آسان بگیر!یکی از اشتراکات دیگر میان زمانه‌های پاندمی، آسان‌گیری مفرط در ابتدای امر است. می‌دانی بیماری شوخی ندارد، می‌دانی علم بشری همیشه یک گام از شگفتی‌های طبیعی عقب است. می‌دانی کنترل بیماری در صد نفر آسان‌تر از صدهزار نفر است. می‌دانی امروز دست در جیب مبارک (که در حقیقت همان جیب مردم است) کنی، بهتر است تا فردا همین مردم را با جیب‌هایشان کفن کنی. می‌دانی اما چرت می‌گویی! «از کجا معلوم مسری باشد؟» در زمانه طاعون کامو بهانه‌ها ساده‌تر یافت می‌شدند. حالا اما بهانه‌ها سخت‌تر و وقیحانه‌تر می‌شوند. بهانه‌هایی که هم از جیب مردم می‌زنند و هم از جان‌شان. و از همه بدتر، هیچ‌چیز هم بهشان نمی‌دهند، حتی سلامتی یا کنترل بیماری! هیچ‌چیز.کامو این فرایند را «خوش‌خیالی ابلهانه انسانی» می‌نامد. خوش‌خیالی که از خوش‌بینی هم فراتر می‌رود و گمان می‌کند همه‌چیز مطابق میل او خواهد شد.تخمین‌های سریع!از شباهت‌های دیگری که بسیار با آن احساس آشنایی می‌کنیم، تخمین زمان پایان بیماری است. یادمان هست که گمان می‌کردیم کرونا نهایت چندماه باشد. اما حالا یک‌ونیم سال را فتح کرده. اما با گذر زمان دست از تخمین برمی‌داریم. چون می‌فهمیم که چندان هم پایان بیماری دست ما نیست. هرچند از یک جایی به بعد، از طاعون هم جلو می‌زنیم و در بیمار ماندن رکورد دنیا را طلب می‌کنیم!بی‌تفاوتی نسبت به دردوقتی یک بیماری شایع می‌شود، ابتدا خیلی سنگین است که رنج آدم‌های اطراف را مشاهده کنی. هر ناله‌ای، هر صدای ناکوکی، اذیت‌مان می‌کند. دل‌مان می‌سوزد، غمگین می‌شویم، دست‌هایمان به کمک دراز می‌شوند. اما وقتی زمان بین ما و ابتدای ماجرا حائل شود، دیگر چندان زحمتی به خود نمی‌دهیم. به قول کامو به وضعیتی دچار می‌شویم که کلماتی مانند اغماض، استثنا و التفات بی‌معنا می‌شوند!جوریدن راه‌حل از هر کجایکی دیگر از مواردی که گاهی در خود مشاهده می‌کنیم، این است که حاضریم کارهایی کنیم تا زودتر خلاص شویم. یادم است که اوایل کرونا، چندماه بیرون نرفتم. همه‌ی کارهایم را اینترنتی و از دور انجام می‌دادم. گمان می‌کردم این موضوع کمک‌کننده باشد. به دوستانم هم گاهی می‌گفتم که بیرون نروید و گاهی هم از دستم عصبانی می‌شدند! به هر حال، در خانه ماندن کار سختی بود برای من که مدت زیادی، حتی یک روز کامل هم خانه نبوده‌ام. برای خیلی‌هایمان دشوار بود. ما خانه‌ماندگان گمان می‌کردیم اینطوری کرونا تمام می‌شود. اما دریغ. بعدها فهمیدیم راه‌های دیگری را هم دیگرانی امتحان کرده‌اند. « به هر حال امتحانش ضرر نداره.» درست مانند زمانه طاعون.انتظار برای کمک طبیعت!ما هر بلایی که بگوییم بر سر خاک و آب این سیاه آورده‌ایم. اما پای بیماری و ناتوانی که برسد، منتظر چرخش زمین و یاری آن هستیم. بحث داغ ایام ابتدایی کرونا، رسیدن فصل تابستان بود. که بله، تابستان گرم است و می‌تواند شر کرونا را کم کند. که این ویروس در فلان دما دوام نمی‌آورد. انگار امیدهای طبیعتی را پیش از این نیز داشته‌ایم. انتظار برای گرما یا سرمایی که برسد و به‌جای ما، با ویروس مبارزه کند.به پایان آمد آن دفتر، پاندمی همچنان باقی‌ست!هرچند که حالا که این را می‌نویسم، زمانه طاعون سر رسید و از شیوع آن سال‌ها گذشته است، اما بحث پاندمی همچنان داغ است. این بار با کرونا. کرونایی که تخمین زده می‌شود تمام ویروس‌هایش سر جمع ده گرم نیستند و ما آدم‌های چند ده کیلویی را از کار و زندگی انداخته‌اند. حالا که این‌ها را می‌نویسم، نزدیک مرداد ۱۴۰۰ است، خبری از واکسیناسیون گسترده در ایران نیست و احتمالاً ترم آینده را نیز مجازی خواهیم گذراند. حالا که این را می‌نویسم، به دورکاری و دورخوانی و دورزیستی عادت کرده‌ایم. امیدوارم که ماجرای این کرونا نیز به سر برسد ان‌شاءالله. https://taaghche.com/book/83739