انقلابی نافرجام

نگاهی به تاریخ انقلاب فرهنگی در دانشگاهآن چیزی که از «انقلاب فرهنگی» در اوایل انقلاب یاد می‌شود، وقایعی‌ است که به اصلاح نظام آموزش عالی برمی‌گردد. شاید ترکیب انقلاب فرهنگی آن هم بعد از انقلاب ایران ترکیب چندان دقیقی نباشد،. انقلاب اسلامی ایران از معدود انقلاب‌هاییاست که تمام عناصر فرهنگ را در خود جای داده و حتی علیرغم تحولات سال ۵۹ و اتفاقاتی که برای اصلاح نظام اموزش عالی به وجود آمد، رویکردی دفعی نداشته و در بستر تاریخی رخ داده است. فلذا لفظ انقلاب فرهنگی، به ایجاد بستری برای نهادینگی تصمیمات فرهنگی و تحولات در نظام آموزش عالی برمی‌گردد.در دیدار دانشجویی امسال، رهبری به نکته‌ای اشاره کردند که اساسا ابعاد مختلف آن چند سال است که نقل محافل دانشگاهی به خصوص محافل علوم انسانی شده است. ایشان ضمن تأکید بر اهمیت راه اصلی جمهوری اسلامی، اشارهکردند که برخی موضوعات دارای پیچیدگی‌های بسیاری بوده که بعضا مورد توجه برخی انقلابیون در ابتدای انقلاب نبوده است و ساده به آن نگاه می‌کردند؛ از جمله‌ی آن، مسئله‌ی اسلامی شدن دانشگاه‌ها است.پرداخت به این موضوع مشخصا هدف این متن نیست، با این حال مسئله‌ای که گویی در برهه‌های مختلف نیز به آن توجه نمی‌شد، تمایز بین اصلاح چرخه‌ی نیروی انسانی و محتوای علوم است. جای انکار نیست که اسلامی‌سازی علوم دانشگاهی اساسا نمی‌تواند محصول اراده‌ی حاکمیت باشد و باید از خود دانشگاه و در چرخه‌ی طبیعی تولید علم شکل بگیرد، با این حال مقوله‌ای که محل توجه است و بعضا تصمیم‌گیری‌ها در آن ویترینی انجام می‌شود، گزینش هیئت علمی دانشگاه‌هاست که در حال حاضر نه تنها استانداردهای علمی رعایت نمی‌شود، بلکه با امواج سیاسی کشور، بعضا رویکرد گزینش‌ها متفاوت می‌شود.در این میان برخی نسبت به اسلامی شدن دانشگاه‌ها هنوز دچار توهماتی هستند که گرایش به آن‌ها پس از گذر تاریخی از انقلاب فرهنگیجای تعجب دارد. امام در اردیبهشت ماه سال ۵۹ در جمع اقشار مختلف مردم، دانشجویان عضو انجمن اسلامی دانشگاه‌ها و سازمان‌های دانشجویی مسلمان سراسر کشور نطقی کردند که برخی از آن به آغاز انقلاب فرهنگییاد می‌کنند:«مقصود ما از اصلاح دانشگاه‌ها چیست؟ بعضی گمان کردند که کسانی که اصلاح دانشگاه‌ها را می‌خواهند و می‌خواهند دانشگاه‌ها اسلامی باشد این است که گمان کردند که علوم دو قسم است: هر علمی دو قسم است. علم هندسه یکی اسلامی است، یکی غیر اسلامی. علم فیزیکیکی اسلامی است، یکی غیر اسلامی. از این جهت اعتراض کردند به اینکه علم، اسلامی و غیر اسلامی ندارد. و بعضیتوهم کردند که اینها که قائلند به اینکه باید دانشگاه‌ها اسلامی بشود؛یعنی فقط علم فقه و تفسیر و اصول در آنجا باشد. یعنی همان شأنی را که مدارس قدیمه دارند باید در دانشگاه‌ها هم همان تدریس بشود. اینها اشتباهاتی است که بعضی می‌کنند، یا خودشان را به اشتباه می‌اندازند. آنچه که ما می‌خواهیم بگوییم این است که دانشگاه‌های ما، دانشگاه‌های وابسته است. دانشگاه‌های ما دانشگاه‌های استعماری است. دانشگاه‌های ما اشخاصی را که تربیت می‌کنند، تعلیم می‌کنند، اشخاصی هستند که غربزده هستند. معلمینْ بسیاری‌شان غربزده هستند و جوان‌های ما را غربزده بار می‌آورند.»با این حال اتفاقی که در انقلاب فرهنگی–یا بهتر بگوییم، انقلاب آموزشی–سال۵۹ رخ داد، صرفا محصول دغدغه‌ی حاکمیت نبود، بلکه اساسا بستر تاریخی آن سال‌ها، ایجاب می‌کرد که تحولاتی از جمله تعطیلی دانشگاه و اصلاح برخی مفاد آموزشی آن در دستور کار قرار بگیرد.ناگفته نماند که قدرت دولت پس از انقلاب، قابل قیاس با قدرت دولت فعلی نیست. همانقدر که قدرت مدنی می‌تواند براییک حکومت پشتوانه بیافریند، نیز می‌تواند موتور محرکه‌ای برای وقایع کشور باشد؛ به طور مثال انفعال دولت درآن سال‌ها به دلایل مختلف، باعث می‌شد که دانشجویان در برخی کنش‌های اثرگذار همچون تسخیر لانه‌ی جاسوسی و یا تحرک‌های انجمن اسلامی‌ها در دانشگاه برای مقابله با جریان های مارکسیستی، شرکت داشته باشند که این خود از جمله اقداماتیاست که از دل آرمان‌های جوانان و در موقعیت ضعف دولت شکل گرفته است.آن چیزی که اساسا انگیزه‌ی جمعی را برای اقدام قوت می‌داد، صحبت‌های امام بود. با این حال باید توجه داشت که اصلا جنس رفتارهای اجتماعی در دهه‌ی پنجاه و شصت بسیار متفاوت بود؛ اساسا در اوایل انقلاب الگوی دولت ضعیف و جامعه‌ی قویوجود داشت و گروه‌های مردمی نیز به این باور رسیده بودند که برای تحول‌های مهم باید پیشگام باشند و اساسا خود را در مسیر بالفعل شدن اتفاقات عنصری فعال می‌دیدند.طرح تعطیلی دانشگاه‌ها که ابتدا از سوی دفتر اصلی انجمن اسلامی طراحی می‌شد، بعد از دو اتفاق مهم سخنرانی مرحوم آقای هاشمی در دانشگاه تبریز و تحرکات مجاهدین خلق اجرایی شد. همین که چنین طرحی در ابتدا توسط جمعی از دانشجویان مطرح می‌شود، می‌تواند به خودی خود فربه بودن قدرت مردمی را در ابتدای انقلاب نشان دهد.آن چیزی که از فرمایشات امام در بحث تحول دانشگاه پدید می‌آيد، نه بحثی در ارتباط با حذف علوم است و نه مباحثی از جنس تولید علم، بلکهامامصراحتامنظورخودراازتحولدردانشگاه،«برای مردم» شدن آن می‌دانند و دانشگاه فعلی را اساسا در خدمت کشورهای بیگانه ترسیم می‌کنند.با این حال نظرات در ارتباط با تحول در دانشگاه متفاوت بود؛ شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت به سه جناح تقسیم شده بود: گروه اول که نمایندگان انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌های تربیت معلم و علم و صنعت بودند،اعتقاد داشتند دانشگاه به عرصه‌ی تاخت و تاز سازمان‌های مارکسیستی و مجاهدین خلق تبدیل شده و این گروه‌ها دانشگاه را به ستاد فرماندهی آشوب در کشور بدل کرده‌اند و جنبه‌ی اسلامی انقلاب و امنیت کشور به خطر افتاده است. گروه دوم که نمایندگان انجمن‌های اسلامی، دانشگاه‌های پلی تکنیک، شریف و ملی بودند معتقد به ضرورت تحول در نظام آموزشی بودند و گروه سوم نمایندگان انجمن اسلامی دانشگاه تهران بودند که رویکردی بینابین داشتند.آن چیزی که انقلاب فرهنگی را در آن برهه‌ی زمانی پیچیده می‌کند، انتظاری است که افراد در آن موقف از تحول در دانشگاه داشتند؛ فرایند تحول همانطور که در بطن انقلاب ایران رخ داد، پای‌بست فرهنگی داشت و اساسا محصول ده‌ها سال تربیت نیرو بود. دانشگاه نیز برای تحول، بیش از نزاع میدانی نیاز به پای‌بست علمی و تربیت نیرو برای هیئت علمی‌های دانشگاه داشت. به عبارتی، تصور آنکه دانشگاه اسلامی می‌تواند محصول دو سال تعطیلی دانشگاه باشد، درست نبود و صرفا اصلاح برخی مقدمات که داوریآن در این متن نمی‌گنجد، منجر به تحولی در دانشگاه بعد از انقلاب نشد.کما اینکه در حال حاضر با گذشت چهار دهه از انقلاب، هنوز بر سر مبانی اسلامی‌سازی علوم جمع بندی صورت نگرفته و چه بسا فرایند گزینش اساتید دانشگاه در ساحت‌های علمی هم قابل پذیرش نیست. متأسفانه هنوز انتظار تحول در دانشگاه از تنظیم اسناد بلند مدت فراتر نرفته است!باید گفت انقلاب آموزشی که در برهه‌ای با ساده‌سازی توانست ویترینی از تحول برای برای خود شکل دهد، هنوز در کشور رخ نداده است. برای وقوع چنین انقلابی که شاید واژه‌ی انقلاب برایش چندان دقیق نباشد، نه نیازی به الگوی دولت ضعیف و جامعه‌ی قوی داریم و نه به الگوی دولت قوی و جامعه‌ی ضعیف؛ بلکه اساسا نیاز است که شکل‌گیری این تحول در دل دانشگاه و در محافل نخبگانی مورد بحث و بررسی قرار بگیرد و دولت انعطاف لازم خود را برای این تحول خودجوش نشان دهد. اتفاقی که در بستر دانشگاه برای دانشجویان می‌افتد، بعضا منجر به وارد شدن دانشجویان به چرخه‌ی ادامه‌ی حیات سیستماتیک دانشگاه است. به عبارتی دانشجویان، رویکرد انتقادی خود را از اساتید و مباحث از دست داده‌اند و مباحث اسلامی‌سازی علوم و پاکسازی هیئت علمی‌ها، آنقدر دستمایه‌ی رویکردهای سیاسی شده که شأنیت خود را از متن علمی اصیل دور کرده است.جای انکار نیست که بعضی رویکردها در دانشگاه قبل از انقلاب، به علت وابستگی کل ارکان کشور، از جنس رویکردهای جهان سومی بوده است. با این حال باید پرسید بعد از انقلاب آن نقطه تحولی که به واسطه‌ی تغییر روحیه و متعهد شدن دانشجویان باید رخ می‌داد، دقیقا چه بود؟ پاسخ به این سوال، در تحولات تاریخی در دو دهه‌ی بعد از انقلاب آنقدر در گیر و دار اتفاقات سیاسی رقم خورد که امکان قاعده‌مندی و تحولی واقعی را از میان برد. در دهه‌ی هشتاد، با توجه به گفتمان جهاد علمی "فرهنگ" این تحول میان برخی دانشجویان توانست رقم بخورد، با این حال اینفرهنگ هنوز تبدیل به رویکرد و قاعده نشده است و اساسا جامعه‌ی دانشجویی را هنوز به نقطه تمایز واقعی بعد از انقلاب نرسانده است.فرزانه سادات باطنی