این قند پارسی

این چند جمله، سطرهای آغازین «پیرمرد و دریا» با ترجمه نجف دریابندری است: «پیرمردی بود که تنها در قایقی در گلف استریم ماهی می‌گرفت و حالا هشتاد و چهار روز می‌شد که هیچ ماهی نگرفته بود. در چهل روز اول پسربچه‌ای با او بود. اما چون چهل روز گذشت و ماهی نگرفتند پدر و مادر پسر گفتند دیگر محرز و مسلم است که پیرمرد «سالائو» است، که بدترین شکل بداقبالی است، و پسر به فرمان آنها با قایق دیگری رفت که همان هفتۀ اول سه ماهی خوب گرفت. پسر غصه می‌خورد، چون می‌دید پیرمرد هر روز با قایق خالی برمی‌گردد....» اینجا راوی داستان، راوی دانای کل است. سبک نویسنده، یعنی ارنست همینگوی هم جملات کوتاه است. به علاوه که او در نثر انگلیسی‌اش صاحب سبک و تفاوت با سایرین است. پس می‌بینیم که مترجم هم همین کار را کرده، جملات کوتاه، با فارسی متفاوت: «هیچ ماهی نگرفته بود». مترجم می‌توانست بنویسد «اصلا ماهی نگرفته بود»، «حتی یک ماهی نگرفته بود»، یا خود عبارت «ماهی نگرفته بود». اما او آگاهانه سعی کرده تفاوت سبک نویسنده اصلی را نشان بدهد.حالا از آن سبک روایی سوم شخص، برویم سراغ یک داستان با راوی اول شخص. «حتم نقشه‌اش را کشیده بود. چون وقتی با ماشین وارد بارانداز شدیم کشتی حاضر بود، موتورش هم کار می‌کرد و آبِ شبتاب را تو رودخانه می‌چرخاند، که غیر از آن هیچ نوری نبود چون ماه نبود، چراغ برق هم تو اتاقکی که رئیس بارانداز بایست نشسته باشد روشن نبود، تو خود کشتی هم نبود، چراغ‌های ماشین ما هم البته روشن نبود ...» اینها سطرهای ابتدایی رمان «بیلی باتگیت» است که از زبان پسری به همین اسم روایت می‌شود. فرقش را با متن بالا دیدید؟ نثر، شکسته و کوچه‌بازاری شده. حالا یک نمونه روایت اول شخص دیگر، باز هم سطرهای ابتدایی یک رمان: «از قرار معلوم احتمال عزیمت به این سفری که چند روز است اسباب اشتغال خاطر شده روز به روز دارد بیشتر می‌شود. باید بگویم که با اتومبیل راحتِ آقای فارادی انفراداً عازم هستم و این‌طور که پیش‌بینی می‌کنم در راه مقادیر زایدی از زیباترین مناظر سرزمین انگلستان را به چشم خواهم دید و پنج بلکه شش روز از محل کارم دور می‌افتم. این را هم گفته باشم که موضوع سفر را حدود دو هفته پیش بود که خود آقای فارادی یک روز بعدازظهر که مشغول گردگیری تابلوهای کتابخانه بودم از روی نهایت مرحمت پیش کشیدند...» اینها از «بازمانده روز» ایشی گورو است که راوی‌اش یک پیشخدمت یک خانه اشرافی در انگلیس است. پس لحن تعریف کردن داستانش هم با لحن آن پسرک بیسواد فرق دارد. جملات طولانی شده و انتخاب کلمات هم فرق دارد.بگذارید باز هم مثال‌های بیشتری بزنیم. همان رمان «بیلی باتگیت» و ماجرای آن پسرک را در نظر بیاورید. این رمان را قبل از نجف دریابندری یکی دیگر از مترجمان خوب ما، آقای بهزاد برکت هم ترجمه کرده بود. آن ترجمه هم انصافا ترجمه خوبی بود. ولی مقایسه همین کار خوب با کار نجف، می‌تواند کمک‌کننده باشد.* از ترجمه بهزاد برکت: «احساس لولو روزنکرانتس را درک می‌کردم، غیبت آن زندگانی مأنوس؛ زمخت، پرصدا و مکانیکی، با صدای شیپورها و بوقها، صدای سنگین سایش چرخ بر سطح خیابان و صدای گوشخراش ترمزها، تنوع توهین‌آمیز آن‌همه آدم، و به جای این‌همه، فضایی چنین کوچک، که به راستی محملی برای خودخواهی و آزادی بود.»* از ترجمه دریابندری: «می‌دانستم لولو روزنکرانتس الان چه حالی دارد. یعنی از نبودن زندگی به صورتی که ما می‌شناختیم، پر از سروصدا و تاق وتوق و بوق و زنگ و خرخر چرخ و جیرجیر ترمز و خلاصه همه بی‌نزاکتی‌های جورواجوری که از چپاندن آدم‌های زیاد تو جای کم به وجود می‌آید، جایی که آدم می‌تواند حقیقتا آزاد باشد و به خودخواهی‌اش میدان بدهد.»به نظرتان بیلی باتگیت که پسربچه‌ای بی‌کاره است و تازه وارد یک گروه خلافکار شده، می گوید "محملی برای خودخواهی و آزادی"؟* از ترجمه بهزاد برکت: «حالا از این غفلت شدیدا احساس گناه می‌کردم. انگار مادر با بیرون آمدن از آن فضای تنگ شکفته است. در آرامش پارک سبز نشست. گناه من بود که با مزخرفاتی که مردم راجع به او و خانواده‌اش می‌گفتند به غربت افتاده بود، زن دیوانه‌ای که پسر ناخلفی بزرگ کرده بود، و این همه بغضی شد که راه گلویم را بست.»* از ترجمه دریابندری: «حالا دیگر من وجدانم سخت ناراحت بود که به مادر نرسیده‌ام، به نظر می‌آمد که از بیرون آمدن از محل خودش و نشستن تو آرامش آن پارک سبز و خرم لذت می‌برد. لابد کارهای من در حالش تاثیر داشته، احساس کرده در و همسایه او را هم مثل من عضو یک خانواده بد شناخته‌اند و از خودشان رانده‌اند، گفته‌اند یک زن دیوانه پسر بهتر از این بار نمی‌آورد، از این فکرها به قدری غصه‌ام گرفت که می‌خواستم گریه کنم.»هر دو ترجمه معنا را کامل می رسانند. ولی احتمال اینکه از زبان بیلی بشنویم مادرش لذت می‌برده، خیلی بیشتر است از اینکه بیلی بگوید «مادر شکفته شده بود.»همۀ اینها را گفتیم که برسیم به این نکته که نجف دریابندری مترجم خوبی بود، چون مثل هر مترجم خوب دیگری، بیشتر از زبان مبداً به زبان مقصد (یعنی فارسی) مسلط بود. این، درسی است که همۀ مترجمان و حتی نویسندگان جوان باید از آقای مترجم یاد بگیرند.