ادله عقلی و نقلی اثبات مهدویت

گردآورنده:سعید بزرگیاندیشه‌ی مهدویت و ظهور منجی بزرگ، یکی از اصیل‌ترین اندیشه‌های اسلامی است و بنیان‌گذار آن پیامبر اکرم (ص) است. آن حضرت خود عقیده‌ی ظهور را در جدول عقاید اسلامی قرار داد و به همین جهت، این موضوع به‌طور یکسان در منابع شیعه و سنی منعکس گردیده است. اهل بیت پیامبر (ص) نیز این اندیشه و اعتقاد را در جامعه‌ی اسلامی تبیین و ترویج کرده‌اند، اما می‌توان ادعا کرد که هیچ مسئله‌ی اسلامی، همانند عقیده‌ی مهدویت و ظهور، از قطعیت و سابقه‌ی تاریخی برخوردار نیست؛ بنابراین دارای ادله‌ی تاریخی، فلسفی، عقلی و براساس پیشگویی‌های غیبی ادیان و... است. از آن‌جا که درک کلّیات بر عهده‌ی عقل و درک مصادیق و جزئیات در حوزه‌ی حواس پنجگانه است، طبیعتاً برای اثبات امور جزئی برهان‌های عقلی اقامه نمی‌شود.در موضوع امامت، عقل به همین مقدار حکم می‌کند که معرفی، نصب و وجود راهنمایی الهی برای بشر حسن و لازم است؛ لذا خداوند برای حفظ هدفمندی و به کمال رساندن انسان‌ها، حتماً چنین راهنمایی را می‌فرستد اما تشخیص و تطبیق امام بر مصادیق خارجی و توصیف و شناسایی او، کار عقل صرف نیست. پس باید در کنار ادله‌ی عقلی، به ادله‌ی نقلی (قرآنی و روایی) نیز توجه کرد و برای شناخت امام ـ‌به خصوص منجی موعود- به کتاب و سنت پیامبر(ص) و نیز به کرامات شخص مدعی منصب امامت مراجعه کرد. بر این اساس، ادله‌ی عقلی درصدد اثبات لزوم و وجود فعلی امام است و رسالت اثبات یک شخصیت الهی (مهدی موعود (عج)) را بر عهده دارد.متکلّمین برای اثبات وجود حضرت مهدی (عج) به دلایل مختلفی استدلال می‌کنند، از قبیل: برهان لطف، برهان عنایت، برهان فطرت، برهان واسطه‌ی فیض الهی، برهان علت غایی، برهان امکان اشرف، برهان مظهر جامع، برهان تجلی اعظم، برهان عدم تبعیض در فیض، برهان تقابل قطبین، برهان لزوم عقل بالفعل و برهان حساب احتمالات ...در این‌جا به دو مورد از این ادله می‌پردازیم: 1- برهان لطف (به بیان از شخص علّامه حلّی) یکی از براهین عقلی که متکلّمان زیاد به آن استدلال می‌کنند، «قاعده‌ی لطف» است. علّامه حلّی برای اثبات امامت به این قاعده تمسک جسته، می‌گوید: «امامت، ریاست عامّه‌ی الهی در امور دین و دنیاست برای شخصی از اشخاص به عنوان نیابت از پیامبر (ص)؛ و این واجب عقلی است، ‌زیرا امامت لطف است. پس ما علم قطعی داریم که اگر برای مردم شخصی باشد که ریاست آن‌ها را برعهده گیرد، آن‌ها را راهنمایی کند، دیگران از او اطاعت کنند، او حق مظلوم را از ظالم بستاند و ظالم را از ظلم منع کند، مردم به صلاح نزدیک‌تر و از فساد دورتر می‌شوند.»]1[2- برهان فطرتانسان دارای تمایلات غریزی و فطری گوناگون است (شخصی، اجتماعی و عالی)؛ تمایلات عالی از قبیل حقیقت‌جویی، خیرطلبی ، حس دینی و پرستش، یافتن کمال مطلق و... حال برای رسیدن به کمال مطلق و معبود حقیقی، احتیاج به واسطه‌ای است که خود سفر کمال را طی کرده و بتواند انسان را دستگیری کند تا او را از راه‌های گوناگون (وضع قوانین تشریعی و تبیین آن‌ها، دستگیری انسان‌های مستعد کمال و...) به کمال مطلوب برساند. این امر از دو راه قابل اثبات است: 1- وجود این میل و امید واسطه در انسان بدیهی است. 2- وجود انسان کامل که ناطق و هادی به کتاب و سنت باشد (به نقل آیات قرآن و روایات) ضروری است.]2[اثبات الهی و قرآنی مهدویت:البته بايد دانست كه قرآن به صورت كلي سخن مي‌گويد و براي تشريح و تفسير آن بايد به سراغ آگاهان از حقايق قرآني ـمعصومين (ع)ـ رفت كه «الراسخون في العلم» (آل عمران7) هستند. به عبارت ديگر، وظيفه و مسئوليت روشنگري و بيان مقصود آيات قرآن به حجّت‌هاي الهي واگذار شده‌است.]3[دو دسته آیات برای اثبات مهدویت به طور کلی عبارت‌اند از:1- آياتي كه ضرورت وجود حجّت الهي را در زمين بيان مي‌كنند: از نظر قرآن كريم، در طول تاريخ زندگي بشر، هيچ‌گاه زمين از حجّت خدا خالي نبوده و خداوند براي هر امتي فردي مناسب را برگزيده تا انسان‌ها را در راه رسيدن به كمال مطلوب رهنمون باشند؛ چنان‌كه خداوند سبحان فرمود: «إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» به‌درستي كه تو بيم دهنده‌اي و براي هر جامعه، راهنمايي هست.]4[2- آياتي كه بشارت به حكومت صالحان و مؤمنان بر روي زمين مي‌دهد: بر اساس ده‌ها آيه از قرآن كريم موضوع ظهور حضرت مهدي (عج) قابل استناد است. تمركز غالب اين آيات بر بشارت به بندگان صالح و مستضعف براي باز ستادن حق خود، رسيدن به قدرت و ايجاد يك حكومت واحد جهاني مبتني بر حق و عدل و غلبه‌ی اسلام بر تمامي مكاتب و اديان است. قرآن كريم از يك سو بيان مي‌كند اين بشارت در بعضي كتب آسماني ديگر هم آمده‌است: «و همانا در زبور بعد از ذكر (تورات) نوشتيم كه زمين را بندگان شايسته‌ی من به ارث خواهند برد.» («وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»منابع:]1[:شرح باب حادی حشر، ص ۸۳]2[:سوره‌ی احقاف آیه‌ی ۱۲، سوره‌ی اعلی آیه‌ی ۱۹، سوره‌ی بقره آیه‌ی ۱۲۴]3[:حديث ثقلين، مستدرك حاكم، ج 3، ص 148، طبع داردالمعرفه، بيروت]4[:سوره رعد،آیه7]5[:سوره انبیاء،آیه 150