اکران فیلم رستاخیز و معضل نمایش چهرۀ مقدسان در هنر دینی

یکی از باورهای عمومی مسیحیان این است که زنی به نام ورونیکا، هنگام تصلیب عیسی، با تکه پارچه ای، صورت خون آلود او را پاک کرد و چهرۀ عیسی بر پارچه نقش بست. بعدها تصاویر متفاوتی از چهره و شمایل عیسی طراحی شد. از همان ابتدا، عیسی در قالب چوپانی ساده اما روحانی، به تصویر در می آمد و به مرور، شمایل نگاری از او به بنیان هنر مسیحی بدل شد. زمانی که دیگر مسیحیت به عنوان دین رسمی در بخش قابل توجهی از جهان به رسمیت شناخته شده بود، یکی از مشخصه های آیین مسیحی، وجود تمثال ها و شمایل هایی از عیسی، مریم، حواریان و دیگر قدیسان محلی در عبادتگاه ها بود.یک نگارۀ کهن از عیسی مسیح در هیئت شَباناما از همان سال های ابتدایی گسترش اسلام، مقابله با هرگونه تمثال، مجسمه و شمایل، مسیری مخالف در برابر مسیر سابق ایجاد کرد و نبود هیچ گونه تصویر از انسان در هنر مسلمانان، به مشخصۀ آیین اسلام تبدیل گشت. هر اندازه که کلیساها لبریز از نقش و مجسمۀ انسان ها بود، مساجد اسلامی از هرگونه نقش موجود زنده خالی می نمود و تنها با نقوشی از گیاهان تزیین می شد. گو این که گاهی طراحی پرندگان بلا اشکال بود. علت این رویۀ غالب میان مسلمانان، دیدگاه های فقهی دربارۀ ممنوعیت تصویرگری و مجسمه سازی از موجودات زنده بود. دیدگاهی که از همان ابتدای پیدایش فقه اسلامی، موافقان و مخالفانی داشته که تلاش کرده اند با توسل به هر «چیز»ی که از نظرشان می توانسته یک «دلیل» باشد، رای خود را اثبات کنند. عده ای گفته اند چون در گزارشی آمده پیامبر دستور داده بود پرده ای را که نقش چند پرنده روی آن گلدوزی شده بود، عوض کنند، پس تصویرگری از موجودات زنده جایز نیست. دیگرانی چنین استدلال می کنند که چون عایشه در کودکی با عروسک بازی می کرده، پس ساخت مجسمۀ انسان بلامانع است. گروهی دیگر می گویند قرآن خود تصریح کرده که در زمان پادشاهی سلیمان، تمثال سازی رواج داشته، پس ساخت تمثال مانعی نخواهد داشت. اما مهم ترین استدلال بر منع ساخت مجسمۀ انسان، گزارش هایی است که از تخریب بت های درون کعبه توسط پیامبر سخن می گویند و به طور کلی نهی پیامبر از ساخت بت، که عموما به صورت مجسمه ساخته می شوند. امروزه می دانیم، بت ها در زمان پیامبر، مجسمه به مفهوم امروزی نبودند و هیچ شمایل انسانی نداشتند، بلکه غالبا حجم بی شکلی از سنگ یا چوب بودند که نماد خدای مدنظر شناخته می شدند نه تصویر او. علاوه بر این، در گزارش قابل توجهی می بینیم که هرچند پیامبر در زمان فتح مکه تمام بت ها را نابود کرد، اما تصاویری که از عیسی و مریم در کعبه نصب شده بود را از میان نبرد. اگر این گزارش صحت داشته باشد، ملاک نهی از ساخت مجسمه و تصویرگری مشخص می شود، و آن جایی است که گمان رود این تصاویر به عنوان یک معبود پرستیده خواهند شد. جبرائیل به مریم باکره بشارت میلاد عیسی را می دهد، اثر ماتیاس استامربه مرور این منع فقهی در میان مسلمانان رنگ باخت و تصویر موجودات زنده به هنر اسلامی وارد شد. اما پرسش دیگری به وجود آمد و آن این بود که آیا تصویرگری از چهرۀ مقدسان نیز ممنوع است یا خیر؟ اگر به تصاویری که در آن دوره از کتب قصص الانبیا به دست آمده نگاهی بیندازیم، می بینیم که پیامبران و فرشتگان معمولا در هاله ای از نور یا روشنایی تصویر می شوند و هیچ گاه چهرۀ آنان مشخص نیست. البته این رویکرد در دوره های متفاوت فراز و نشیب هایی طی می کند و حداقل در ایران، نگاه های متفاوتی به این مسئله وجود داشته است.یک نگارگری اسلامی از واقعۀ معراج که چهرۀ پیامبر در آن با شعاعی نورانی پوشانده شده استتعزیه، به عنوان نخستین نمایش دینی در ایران، ظاهرا هیچ منعی برای نمایش چهرۀ بازیگری که در نقش یک شخصیت مقدس ایفای نقش می کرد قائل نبود؛ جز این که زنان از این امر مستثنی بودند. رویۀ مشابهی در تئاترهای مسیحی دیده می شد. اما پس از ظهور سینما، ابعاد این مسئله وجه حساسیت برانگیزی به خود گرفت. سینما فراگیرتر و تاثیرگذارتر بود و جدا از این، این که چه کسی نقش شخصیت مقدس را ایفا کند، حتما مهم تر از ایفای نقش در یک نمایش محدود بود. تا مدت ها سینما اجازه نیافت که تصویری از عیسی مسیح نمایش بدهد. به فیلم مهم و خاطره انگیز بن هور - املای درست واژه، بن حور است - ساخته 1959 نگاه کنید. هیچ تصویری از مسیح نمایش داده نمی شود و او همواره پشت به دوربین ایستاده است. اما در سال 1961 ، فیلمی مستقل دربارۀ زندگی عیسی ساخته شد و تابوی پرداخت تصویری اساسی به عیسی مسیح را شکست. سال 1965 با ساخت «انجیل به روایت متّی»، موج ساخت فیلم هایی با محوریت عیسی مسیح آغاز شد و تا به امروز بیش از صد بازیگر در نقش مسیح جلوی دوربین رفته اند. هرچند هر ازگاهی نوع تصویرسازی از عیسی، اعتراضات بخشی از مسیحیان را بر می انگیزاند اما همه به تاثیر سینما واقف اند و می دانند نمایش جهانی فیلم مصائب مسیح از مجموعه سخنرانی های پاپ، در جذب مردم به مسیحیت موثرتر بوده است.تصویری از عیسی و حواریان در فیلم انجیل به روایت متّی (1965) در جهان اسلام اما ممنوعیت نمایش چهرۀ مقدسان، هیچ گاه مجال بازنگری نیافت و با توجه به تبعات احتمالی ورود به این حیطه، سینماگران تلاش کردند راهکارهایی برای حل این ممنوعیت بیابند. نخستین فیلم قابل توجه پیرامون یک شخصیت مقدس اسلامی، «الرّسالة»ی مصطفی عقاد بود که در ایران با نام «محمّد رسول الله» شناخته می شود. در تیتراژ ابتدایی فیلم تاکید می شود که با توجه به فتوای اخذ شده از عالمان الازهر، هیچ تصویری از پیامبر در فیلم به نمایش در نمی آید و صدایی از او شنیده نمی شود. در بیش تر سکانس های فیلم، دوربین در زاویۀ دید پیامبر قرار می گیرد و در معدود سکانس هایی، مثلا زمانی که پیامبر وارد مدینه می شود، تنها عصای او دیده می شود، گو این که شخصیتی نامرئی است. حذف کامل شخصیت طبیعتا نمی تواند مبتنی بر عنصر واقع گرایی باشد که از یک فیلم سینمایی تاریخی انتظار داریم.مهم ترین تکنیک که در فیلمی مانند بن هور نیز جواب پس داده بود، عدم نمایش چهرۀ فرد مقدس با کادربندی خاص دوربین است. شیوه ای که داوود میرباقری هنگام ساخت سریال امام علی (ع) در پیش گرفت. در این روش بازیگری به جای شخص مقدس ایفای نقش می کند اما دوربین همواره به نحوی او را در قاب تصویر نمایش می دهد که بخشی از بدنش نمایان باشد و هیچ گاه چهرۀ او مشخص نمی شود. هرچند که این تکنیک واقع نمایانه تر است اما معضلات دیگری ایجاد می کند. وقتی در طول یک اثر، دوربین به طور ارادی از نمایش یک شخصیت می گریزد، بر وجه رمزآلود وی تاکید می شود و مخاطب به جای آن که به شخصیت نزدیک شود، از او دور خواهد شد. یکی از جدی ترین انتقادات به سریال امام علی همین مسئله بود که به علت عدم پرداخت کامل به شخصیت امام - به علت محدودیت تصویری - جبهۀ مقابل و منفی داستان برجسته تر شده و حس هم ذات پنداری بیش تری در مخاطبان برانگیخته بودند. شاید در اثری که شخصیت مقدس نقش اصلی ندارد، این تکنیک کاملا کارا باشد، اما در موارد دیگر، این نوع پرداخت دردی را از اثر دوا نخواهد کرد. جدا از این که جامعۀ اهل سنت، به همین میزان محدود نمایش شخصیت های مقدس در این سریال - امام علی، عثمان بن عفان و عایشه - اعتراض کرد و حتی نمایش دست، بخشی از بدن و صدای آنان را نیز بر نتابید. در سریال «ولایت عشق» راهکار دیگری مورد استفاده قرار گرفت که سابقۀ ذهنی مخاطبان را هم لحاظ کرده بود. در این سریال تمام سکانس ها به صورت عادی فیلم برداری شده بود و هیچ محدودیتی در کادربندی وجود نداشت، اما نهایتا با جلوه های ویژه هاله ای از نور بر چهرۀ امام رضا نقش بسته بود. این کار محدودیت پرداخت به شخصیت اصلی را رفع کرد اما هم چنان پاشنۀ آشیل کار، عدم واقع گرایی بود. شاید مخاطب بتواند در یک طراحی هنری وجود یک هالۀ نورانی بر چهرۀ فرد مقدس را بپذیرد، اما در اثر سینمایی پذیرش آن سخت خواهد بود. داریوش ارجمند در نقش مالک اشتر در سریال امام علی (ع)، به علت محدودیت نمایش شخصیت اصلی، شخصیت های فرعی برجسته تر می شونددر این میان، ایران پا به عرصۀ دیگری گذاشت و به ساخت آثاری با محوریت پیامبران روی آورد. «ایوب نبی»، «مریم مقدس»، «ابراهیم خلیل الله»، «بشارت منجی»، «ملک سلیمان» و «یوسف پیامبر» آثاری بودند که نقش اصلی آن را یک پیامبر ایفا می کرد. پیامبرانی که از نگاه مسلمانان مقدس و معصوم هستند. عالمان اهل سنت به شدت نسبت به نمایش تصویر پیامبران اعتراض کردند. در مواردی، ایران و شیعیان به علت آن چه گناه بزرگ و بدعت خوانده می شد، تکفیر شدند. از سوی بدنۀ جامعۀ شیعه نیز انتقاداتی به پرداخت تصویری این معصومان وجود داشت. بسیاری هنوز سکانس های مرتبط به یوسف و زلیخا را موهِن و خلاف شان یک پیامبر می دانند. یا اعتقاد دارند نمایش چهرۀ مریم دور از هنجارهای اسلامی است. در یک نگاه جالب توجه تر، عده ای اعتقاد دارند که حضور بازیگران نقش های مقدس در دیگر آثار سینمایی، وجهۀ روحانی نقشی که ایفاگر آن بودند را متزلزل می کند و در سطح جامعه، به قداست زدایی از این شخصیت ها می انجامد. مسئله ای که پس از ایفای نقش شبنم قلیخانی، بازیگر نقش حضرت مریم، و مصطفی زمانی، بازیگر نقش حضرت یوسف، در نقش هایی با پوشش های خاص، بسیار برجسته شد. اما مهم آن جاست که عموم مسلمانان نه تنها این پرداخت تصویری را اهانت آمیز تلقی نکردند، بلکه اکثر این آثار به پربیننده ترین فیلم ها و سریال ها تبدیل شدند و نمایش جهانی موفقی داشتند. به همان اندازه بر اهمیت و قداست شخصیت اصلی آن افزوده شد. با این که سینما ثابت کرد به صِرف نمایش چهرۀ یک فرد مقدس، هیچ اهانتی صورت نمی گیرد و بلکه آثار مثبت و معنوی این نمایش بسیار بیش تر از عدم نمایش خواهد بود، اما ظاهرا مسیری که باز شده بود اجازۀ ورود به دیگر حیطه ها را نداشت. شبنم قلی خانی در نقش حضرت مریم در سریال مریم مقدس (س)، نمایش چهرۀ زنان مقدس همواره حساسیت دوچندانی ایجاد می کندپس از اعتراضات بسیار، داوود میرباقری وادار شد سکانس های مربوط به حضرت ابوالفضل را از سریال «مختارنامه» حذف کند؛ سکانس هایی که انصافا فوق العاده و بسیار احساسی ساخته شده بود. با این که حضرت ابوالفضل از دیدگاه شیعی معصوم نیست، گویی که در مورد او حساسیت ویژه ای وجود داشته است. البته این حساسیت به جایی رسید که حتی تصویر علی اصغر نیز در بازپخش های سریال «مختارنامه» با تکنیک نور سانسور شد. در این میان که فیلم حماسی و پرهزینۀ احمدرضا درویش به نام «رستاخیز» به علت نمایش چهرۀ حضرت ابوالفضل توقیف شد، چند کشور عربی با ساخت دو سریال «عُمَر فاروق» و «حسن، حسین و معاویه» شوک جدیدی به سینمای دینی وارد کردند. در این دو سریال برای نخستین بار چهرۀ امام حسن، امام حسین و خلفای اربعه به نمایش درآمد و عملا ممنوعیت سابق را تنها به پیامبر اسلام و زنان مقدس محدود کرد. طبق فتاوای مراجع شیعه، ممنوعیت نمایش چهرۀ مقدسان، حکم یکسانی ندارد. برخی هر نوع نمایش را موجب وهن و در نتیجه حرام دانسته اند. برخی این ممنوعیت را تنها در مورد معصومان می دانند. و گروهی باور دارند حتی نمایش چهرۀ معصومان، اگر موجب وهن و تنزل شان آنان نشود بلامانع است. پس جواز نمایش تصویری، که پیش تر در مورد پیامبران اعمال شده است، می تواند در مورد پیامبر اسلام و امامان شیعه نیز پیگیری شود و فی نفسه امر ممنوعی نیست. امام علی در سریال عمر فاروق، گروه چهره پردازی این سریال ایرانی بودند و گریم امام علی شباهت بسیاری به نگاره های ایرانی از ایشان دارد اگر تمام جار و جنجال هایی که سال 1394 و در زمان اکران فیلم رستاخیز اتفاق افتاد و منجر به توقیف شش سالۀ فیلم شد را بررسی کنیم، این سوال پیش خواهد آمد که پس چرا اکنون که فیلم رستاخیز اکران شده و چهرۀ حضرت ابوالفضل نیز در آن به نمایش درآمده، معترضانِ سال 1394 سکوت کرده اند و دیگر از آن تهدیدها و واسلاماه ها خبری نیست؟ همان زمان و پس از شدت گرفتن اعتراضات به اکران فیلم، خبرهایی پیچید که عاملان اصلی جریان سازی علیه رستاخیز، شیعیان افراطی یا آن طور که مرسوم شده، شیعه انگلیسی ها هستند. با توجه به این که این جریان، سال گذشته با ارائۀ اثر سینمایی «بانوی بهشت» که در آن برخلاف تمام رویه های سابق، تصویر پیامبر اسلام نیز به نمایش درآمد، عملا امکان مخالفت با اکران رستاخیز به علت نمایش چهرۀ حضرت ابوالفضل وجود نداشت. جالب توجه آن که گروه های افراطی اهل سنت که مدام ایران و شیعیان را به علت نمایش چهرۀ پیامبران و شمایل پیامبر اسلام در فیلم «محمّد»ِ مجید مجیدی محکوم می کردند، هیچ موضعی در برابر فیلم «بانوی بهشت» نداشتند! در حالی که پیش بینی می شد اکران این فیلم به یک جنجال بزرگ در جامعۀ اسلامی منجر شود. بهادر زمانی در نقش حضرت عباس در فیلم رستاخیزبا توجه به رفتاری غیرمنتظره که از سوی مسئولان ارشاد در طول این سال ها با فیلم رستاخیز صورت گرفت و عملا سرمایۀ مادی و معنوی این فیلم را نابود کرد، این انتظار وجود دارد که سینماگران قید ساخت آثاری با محوریت شخصیت های مقدس را بزنند و در سال های آینده، شاهد اکران آثار بیش تری از سوی جریان شیعۀ افراطی و کشورهای عربی باشیم. زیرا گریزی از صنعت تصویرسازی نیست و می بینیم که اهمیت آثار نمایشی روز به روز افزایش می یابد و اگر جهان اسلام نتواند از سنت تاریخی - فرهنگی پربار خود برای ساخت آثار نمایشی بهره ببرد، طبیعتا نمی توانیم شاهد تاثیرگذاری خاصی از جهت صنعت سینما باشیم.