خروج از سیاست یا نبرد با بوروکراسی

علی سرزعیم در فیلم خروج حکایت کشاورزانی روایت می‏‌شود که زمین‌های آن‌ها و محصولاتشان قربانی یک فعالیت عمرانی یک دستگاه اجرایی شده است. دست آن‌ها به جایی بند نمی‌شود و نهایتا برای عرض تظلم و درخواست رسیدگی با تراکتور روانه تهران می‏‌شوند تا شخصا رئیس جمهور را ببینند. در این مسیر اگرچه داستان‌ها و اتفاقات جالبی رخ می‏‌دهد، نهایتا وقتی به نزدیک تهران می‌رسند آن‌ها را به قم و حرم هدایت می‏‌کنند اما در آنجا تنها موفق به دیدار با مشاور رئیس جمهور می‏‌شوند. سرخورده از این امر راهی تهران می‏‌شوند اما محافظان پاستور نهایتا آن‌ها را متوقف می‏‌کنند و در اینجا فیلم متوقف می‏‌شود. به باور اینجانب محتوای این فیلم نسبت به اولین فیلم‌های حاتمی‏‌کیا تغییر نکرده است. در همه آن‌ها نبرد با بوروکراسی یا دیوان‏سالاری دیده می‏‌شود. در فیلم آژانس شیشه‏‌ای چون دیوان‏‌سالاران به وضعیت یک مجروح شیمیایی رسیدگی نمی‏‌کنند دوستش مجبور به گروگان‏‌گیری می‌شود. در فیلم بادیگارد، مسئول امنیتی است که به قهرمان فیلم گیر می‏‌دهد و او را رها نمی‌کند تا بفهمد که آیا در انجام وظیفه‌اش قصور کرده یا نه. اتفاقا در آن فیلم تصویر مسئولان سیاسی بسیار منفی‏‌تر از تصویر فیلم خروج از رئیس جمهور است. حاتمی‏‌کیا نظام اداری را نمی‌پسندد و مثل توده مردم آن را کاغذبازی‌های غیرضرور می‏‌داند و معتقد است نظام اداری چارچوب‌هایی ایجاد می‌کند که همواره سوراخ است یعنی برخی افراد ذی‌حق در آن قربانی می‌شوند و مطالبه حق‌شان نادیده گرفته می‌شود. حاتمی‌کیا در آژانس شیشه‌ای و بادیگارد نظام جایگزینش را معرفی نمی‌کند اما در فیلم خروج بدیل مطلوب وی رونمایی می‌شود: ملاقات حضوری! ملاقات حضوری بن مایه تبلیغات سیاسی شخصیت‌های مختلفی بوده است (شهید رجایی، مرحوم هاشمی شاهرودی و دکتر قاضی‏‌زاده هاشمی) و در محمود احمدی‏‌نژاد این الگو به اوج می‏‌رسد. در همه آن‌ها یا بازدید سرزده اهمیت دارد یا ملاقات حضوری با توده مردم صورت می‏‌گیرد و مردم نامه به دست خسته از ناشنوایی نظام اداری و مسئولان واسط، عرض حال خود را مستقیما با رئیس جمهورشان انجام می‌دهند. آقای حاتمی‏‌کیا با این فیلم نشان داد که هیچ درسی از تجربه گذشته نگرفته است. ما یا باید رویه‌هایی تعریف کنیم که مطالبات تمامی‏‌ناپذیر انسان‌ها در روال‌های مشخصی ارزیابی شود یا باید این امر به تشخیص‏‌های صلاحدیدی واگذار شود. حال خوب است از ایشان سوال شود که آیا تصمیمات مبتنی بر صلاحدید شخصی آقای احمدی نژاد در امور مختلفی که در سفرهای گوناگون اتخاذ می‏‌شد توانست گره توسعه‏‌نیافتگی کشور را باز کند؟ بله روشن است که هرچیزی می‏‌تواند دچار آفت شود و آفت دیوان‏‌سالاری و نظم اداری نیز کاغذبازی است. اگر کاغذبازی انسان‌ها را دلزده می‌کند و نظم اداری موجود ناکاراست راه‏‌حل بهم‏‌زدن این نظم و ایجاد آشفتگی است یا اصلاح آن؟ بله انتقاد به دیوان سالاری برای آدمی در جامعه پرستیژ می‌آورد اما نگاه خیرخواهانه در گرو دفاع از وجود نظام دیوان‏‌سالاری مستحکم و در عین حال کارآمد است. مفاسد بزرگی که رخ داده در بسیاری از موارد از طریق دور زدن دیوان‏‌سالاری صورت گرفته است. نظام کارشناسی مستقر در دیوان‏‌سالاری ترجمه عقلانیت در تمشیت امور است. اگر وجود نظام کارشناسی را نمی‌پسندیم و خواستار حذف آن هستیم باید تبعات آن را هم بپذیریم. آیا آقای حاتمی‏‌کیا آمادگی پذیرش این هزینه را دارد؟ فراموش نکنیم که فقط موارد حق استثنایی نیست که نظام اداری ممکن است آن را رد کند بلکه انبوهی از مطالبات ناحق است که نظام اداری ناگزیر است مانند یک فیلتر آن‌ها را سرند کرده و کنار بزند. فراموش نکنیم که همیشه منابع برای تخصیص دولت و حکومت محدود است و نیازها خصوصا در یک کشور توسعه‌نیافته نامحدود! بنابراین گزینش خواسته‏‌ها و مطالبات امر ناگزیری است. این گزینش می‏‌تواند مورد به مورد توسط عالی‏‌ترین مقام اجرایی صورت گیرد و یا می‏‌تواند به شکل نظام‏‌مند توسط دستگاه‏‌های اداری انجام شود. با توجه به حجم قوانین و تنوع موضوعات، روشن است که تشخیص‌های صلاحدیدی افراد مسئول غالبا مغایر با قانون و یا متناقض با هم و پرخطا از آب در می‌آیند. بنابراین گزیری نداریم از آن که نظام اداری و دیوان‏‌سالاری داشته باشیم و در عین حال تلاش کنیم که آن را روزآمد کرده و از آفت‌های محتمل دور کنیم. تجویز راهبردی بیاییم به جای سرزنش نظام دیوانی و آرزوی امحاء آن، اصلاح نظام دیوانی را طلب کنیم. این امر قطعا با کاهش مداخلات دولت، کاهش نیاز به مجوز در بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی، بهبود فضای کسب‏‌وکار، اصلاح رویه‏‌ها و هوشمندسازی آن‌ها و نهایتاً اصلاح کادر اداری ممکن است. در این صورت دیگر نیازی به ارتباط مستقیم با مسئولان و بازدیدهای سرزده نخواهد بود.شما می‌توانید شبکه توسعه را در تلگرام به نشانی زیر دنبال کنید.@I_D_Network