مورچه ها

انبوهی از مورچه های بزرگ سیاه، دورتادور سوراخ کوچکی جمع شده بودند.انگار پارچه جادویی سیاهی بر زمین پهن شده بود که ریز ریز، موج بر می داشت و تکان می خورد.هرکدام از مورچه ها در ردیف های نامنظم و پراکنده،به انجام کاری سرگرم بودند.برخی با حوصله و قدم های سنگین، دانه به لانه می بردند و تعداد زیاد دیگری جدا جدا و با شتاب، در مسیر های مخالف لانه، این سو و آن سو می رفتند و یا بعبارتی دور خودشان می چرخیدند.معلوم نبود این دسته از مورچه ها در جستجوی چه چیزی اینگونه در جنبش و تکاپو بودند زیرا هیچ کاری انجام نمی دادند و تنها بدون هدف می دویدند.در ظاهر امر ، میان ردیف های بی نظم و سامان مورچه ها و یا تک تک آن ها با هم، هیچ ارتباط منطقی و منسجمی برقرار نبود و با اینکه همگی حول یک محور مشخص ،یعنی لانه، حیات جمعی داشتند ولی شاید از روی غریزه هرکدام راه خود را می رفتند و بار خود را می بردند. تنها چیزی که آن ها را یک جا کنار هم جمع می کرد، همان سوراخ کوچک بود که خدا می داند چه تعداد بیشتری از این حشره های عجیب و غریب را در اندرون خود پنهان کرده بود.من غرق تماشای این صحنه شگرف، به شباهت های موجود میان اجتماع مورچه ها و یک جامعه انسانی فکر می کردم.هردو پر از آدم و مورچه، همه در کنار هم ولی جدا و منفصل از هم،تنها و سردرگم،هر دو سرشار از جنبش و تکاپو حول یک محور ثابت، یکی سوراخی بر زمین و دیگری مثلا یک شهر با محله ها و میدان ها و ردیف خیابان ها و کوچه های پیرامون آن،هردو سرشار از آمد و شد و تلاش و معاش،و پویایی و حیاتهردو دایره وار مدام بر دور تکرار،و برای آدم و مورچه، هر روز مثل دیروز...با وجود این شباهتها، چقدر دنیای آدم و مورچه از هم دور و جداست.با اینکه هردو نزدیک به هم، بر یک زمین و کاملا نزدیک هم زیست می کنند، لیکن وجود یکدیگر را احساس نکرده بنابراین درکی هم از یکدیگر ندارند. این دو صدای همدیگر را نمی شنوند بنابراین زبان همدیگر را هم نمی فهمند.بر این مدعا،چه گواهی از آن بهتر که نه این مورچه های سیاه از من که تنها آدم بیکار آن حوالی بودم، حساب می بردند و نه من صدای قیل و قال و هیاهوی آن همه مورچه را می شنیدم.ما با وجود شباهت هایمان از دو دنیای متفاوت بودیم. اینقدر نزدیک و آنقدر دور از هم بودیم.غرق در این اندیشه خود به مورچه ها چشم دوخته بودم که ناگهان باد ملایمی وزید.وزش باد، اتفاق جدیدی نیست اما از مشاهده آنچه ناگهان بر روی زمین رخ داد، یکه خوردم و در بهت و حیرت فرو رفتم.وقتی باد وزید، پارچه سیاه یکجا تکان تندتری خورد.همه مورچه ها، همزمان و بطور هماهنگ شتاب گرفتند بی آن که در شکل ظاهری راه رفتنشان تغییری رخ داده باشد. نه مثل آدم ها دویدند، نه سری تکان دادند نه دست و پایی به هوا پرتاب کردند. نه بر زمین افتادند نه بلند شدند. نه به هم چسبیدند و نه مثل ادم ها از ترس، متفرق شدند بلکه کاملا یکدست و هماهنگ سرعت گرفتند. مانند زنجیری که وقتی از سر تکانش دهند، جنبش اولین حلقه به آخرین دانه برسد.مثل این بود که در حال تماشای فیلمی بودم که ناگهان بر روی دور تند رفته بود.نمی دانم بواقع باد در پیدایش این صحنه موثر بود یا نه ولی مطمئنم این صحنه فوق العاده حاصل خطای چشم و یا خیال نبود و هر دلیل دیگری که داشت، در واقعیت امر رخ داده بود. یا شاید یک رویداد همیشگی و طبیعی بود که من برای نخستین بار و از نزدیک مشاهده کرده بودم.در واقع با تماشای این صحنه، یک نیروی حاضر اما غایب، به من آموخته بود برخلاف آنچه پیش تر می پنداشتم این اجتماع بظاهر نامنظم و پراکنده حیوانی، تابع یک نظم آگاهانه، منطقی و منسجم است.ما نمی دانیم مورچه ها خود اراده دارند یا اینکه اراده دیگری زنجیره اجتماعشان را تکان داده و به جنبش و حیات سوق می دهد.این اراده قابل دیدن نیست اما دست کم می توانیم ببینیم که مورچه ها همه جزئی از یک سلسله یکدست و هوشمندند و حیات جمعی بمراتب منظم تر و هدفمندتر از اجتماع انسانی دارند...آن ها یک جامعه متکاملند که برخلاف انسان ها نیازی به رشد و تعالی در خط سیر زمان ندارند چرا که از بدو پیدایش تا امروز بارها و بارها به هدفی که از ابتدا برایشان تعیین شده رسیده اند.آن ها تنها موظف به تکرارند بی آن که دلیل این تکرار برای ما آدم ها مشخص باشد...در این خصوص، جای سخن فراوان است اما از دیروز صبح که صحنه حرکت پارچه سیاه را دیدم یک چیز بیش از همه ذهنم را درگیر خود کرده است:چرا در تمام آن دقیقه هایی که روی لانه مورچه ها خم شده و جنب و جوش آن ها را نگاه می کردم هیچ تغییری در رفتار و شتاب مورچه ها ایجاد نشد اما با یک وزش ملایم باد، سلسله* مورچه ای شان جنبید؟آیا درک بیشتری از باد داشتند؟یا مرا ندیده و احساس نکرده بودند ؟یا این که چون خطری برایشان نداشتم اصلا مرا آدم حساب نکرده بودند؟!سوسن چراغچی24 مهر 1396*سلسله به معنای زنجیر