روایت گمشده

روی جلد نسخه عربی روایت گمشده پیشگفتار مترجمکتابی که ترجمه فارسی آن به شکل پاورقی روزانه، ماه ها است در روزنامه وزین «ایران» در حال انتشار بوده و اگر خدای خواهد نسخه کتابی اش نیز به زودی تقدیم خوانندگان می شود، «الرواية المفقودة» یا به زبان فارسی «روایت گمشده»؛ نام دارد که دربرگیرنده خاطرات «فاروق الشرع» وزیر خارجه سابق سوریه از سه دهه مسئولیت خود در عرصه سیاست خارجی این کشور تا هنگام درگذشت «حافظ اسد» رئیس‌جمهور فقید سوریه است. «فاروق الشرع» مسئولیت های سفیر سوریه در ایتالیا (۱۹۷۶ تا ۱۹۸۰)، وزیر مشاور در امور خارجی (۱۹۸۰ تا ۱۹۸۴)، وزیر خارجه (۱۹۸۴ تا ۲۰۰۶)، معاون اول رئیس جمهور (۲۰۰۶ تا ۲۰۱۲)، عضو رهبری کشوری حزب بعث سوریه (۲۰۰۰ تا ۲۰۱۳) را برعهده داشته و از این تاریخ، بازنشسته شده است. مترجم کتاب در سه دهه گذشته همواره تحولات جهان عرب و سوریه را از نزدیک دنبال کرده، چهار سال از بهترین ایام کاری خود را نیز از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۱، به عنوان دیپلمات در سفارت جمهوری اسلامی ایران در دمشق گذرانده و در سالهای اخیر به علت مسئولیت خود در عرصه سیاست خارجی، در ارتباط مستقیم با سوریه و مسائل این کشور بوده است. اینک که پس از چند سال کارگری دیپلماتیک، به خلوت کتابخانه خود بازگشته و بار دیگر مجالی برای خواندن و نوشتن یافته است، از جمله مسئولیت های وجدانی خود را کمک به تولید ادبیات سیاسی بازگوکننده واقعیت های سوریه به زبان شیرین فارسی و در دری می داند. واقعیت این است که علیرغم روابط ممتاز و متداوم ایران و سوریه در بیش از چهار دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، و نقش آشکار ایران در این سالها در کمک به دولت سوریه برای مهار بحران یک دهه اخیر این کشور، متأسفانه ادبیات سیاسی وزین مرتبط با این کشور در زبان فارسی بسیار محدود است. این آسیب در برخی یا بسیاری دیگر از حوزه های مهم سیاست خارجی ایران نیز وجود دارد و نیازمند تدبیر مناسب و جبران مافات است. امیدوارم ترجمه کتاب حاضر بتواند در این چارچوب مفید واقع شود و قدمی هرچند کوچک در یک مسیر درست باشد.سوریه معاصر در ایران و جهان بیش و پیش از هر چیز بنام «حافظ اسد» رئیس جمهور پیشین این کشور (۱۹۷۱ تا ۲۰۰۰) شناخته شده است. «حافظ اسد» از نگاه دوست و دشمن، بازیگری زبردست در جهان سیاست بود که توانست از دل اقلیت مطرود علوی در جامعه سوریه، برآید و پله های ترقی را در سیاست داخلی کشورش تا ریاست جمهوری، طی و سیاست متلاطم و بی ثبات داخلی سوریه را که پیامد کودتا های پی در پی و سوء مدیریت فاحش در تدبیر امور کشور بود، مدیریت و با در پیش گرفتن یک سیاست خارجی فعال و موثر، سوریه؛ یک کشور معمولی جهان عرب را به یک ضلع از مثلث قدرت عربی در کنار مصر و عربستان تبدیل و سه دهه بر کشورش حکومت کند.کتاب خاطرات «فاروق الشرع» از این نظر اهمیت دارد که تصویری دست اول و نزدیک، از درون ساختار تصمیم سازی سیاست خارجی سوریه در دوران «حافظ اسد» ارائه و به خواننده کمک می کند تا با نحوه سیاست ورزی سوریه «اسد» در عرصه پرتلاطم خاورمیانه و جهان در سه دهه پایانی قرن بیستم میلادی آشنا شود. هوشمندی و بازیگری زبردستانه «حافظ اسد» در حوزه سیاست خارجی، در پرونده های مختلف روابط خارجی سوریه قابل ردیابی و بررسی است و اطلاعات موجود در کتاب حاضر نیز مواد خام مهمی برای این کار در اختیار علاقمندان و پژوهشگران می گذارد. در این پیش گفتار، مجالی برای پرداختن تفصیلی به این موضوع نیست، اما از باب «آب دریا را اگر نتوان کشید، هم به قدر تشنگی باید چشید» و «مشت، نمونه خروار»، به نحوه سیاست ورزی و تعامل «حافظ اسد» با سه موضوع مهم فراروی سیاست خارجی سوریه در دوران حکومتش، می پردازیم: روابط ویژه با لبنان، تعامل با ایران پسا انقلاب اسلامی و برخورد با گفتگوهای صلح اعراب و اسرائیل. دو موضوع لبنان و ایران، اگر با عنایت به حاکمیت دو شاخه از یک حزب واحد (بعث) بر سوریه و عراق، از زاویه مطالعه تطبیقی سیاست خارجی این دو کشور واکاویده شود، واجد نتایج مهم و مفیدی خواهد بود. در موضوع لبنان، نگاه تاریخی و راهبردی سوریه به لبنان، با نگاه عراق به کویت در دوران معاصر، مشابهت های آشکاری دارد. اما کافی است نحوه تعامل سوریه «اسد» با لبنان را با نحوه تعامل عراق «صدام» با کویت مقایسه کنیم، تا تفاوتی آشکار در برابر ما خودنمایی کند. «اسد» با زیرکی و فرصت شناسی و ترکیب موفقی از راهبرد و راهکارهای متنوع، برای چند دهه کشورش را به بازیگر موثر درجه نخست در عرصه لبنان تبدیل کرد، و «صدام» بر سر قمار سیطره بر کویت، آتش جنگی جدید را بر افروخت که با زنجیره پیامدهای بعدی اش، به پایان او و شرارت ورزی هایش انجامید.مقایسه تعامل سوریه «اسد» و عراق «صدام»، با ایران پسا انقلاب اسلامی نیز بسیار عبرت آموز است. «اسد» که با پیمان کمپ دیوید و خروج مصر از عرصه رویارویی عربی - اسرائیلی، موازنه منطقه ای را بصورتی فاحش به سود رژیم اسرائیل و به زیان سوریه می دید، پیروزی انقلاب اسلامی ایران را همچون مائده ای آسمانی پذیرا شد، و کوشید با استفاده از ظرفیت های این انقلاب بزرگ مردمی و اسلامی، موازنه بهم ریخته با اسرائیل را جبران کند. سیاست هوشمندانه ای که نه تنها به ترمیم موازنه بهم خورده پیش گفته و امکان تداوم سیاست مستقل و ویژه سوریه در برابر اسرائیل کمک کرد، بلکه در درازمدت، هم پیمانی نو برای سوریه آفرید، که تا به امروز کارکرد راهبردی خود را در سخت ترین شرایط یک دهه اخیر، نشان داده است. این هوشمندی و نگاه راهبردی درازمدت به تحولات منطقه‌ای را با نگاه صرفاً تاکتیکی و کوته نظرانه «صدام»، به ایران پسا انقلاب اسلامی و آنچه ضعف دولت و ارتش ایران در شرایط انقلابی می پنداشت، مقایسه کنید که منجر به تحمیل یک جنگ بزرگ خانمان‌سوز بر علیه ایران شد و اضافه بر تضعیف هر دو کشور به سود اسرائیل، عراق را در شرائطی قرار داد که در میان مدت به تمهید مقدمات فروپاشی نظام این کشور، انجامید. باز، تشخیص تفاوت های آشکار میان این دو، سخت نیست.در موضوع سوم، یعنی گفتگوهای صلح نیز مقایسه تطبیقی سیاست سوریه «اسد» با دیگر کشورهای عربی؛ و به ویژه سازمان آزادیبخش فلسطین و رهبر فقید آن مرحوم «یاسر عرفات»، پندآموز است. با فروپاشی اتحاد شوروی و آغاز روند مذاکرات سازش با راهبری ایالات متحده آمریکا، سوریه «اسد» که خود را در معادلات جهانی مربوط به فلسطین، یکه و تنها می دید، بی آنکه بصورت مستقیم با آمریکا رو در رو شود، پذیرفت که در کنار دیگر اعراب، در کنفرانس صلح مادرید مشارکت کند. «اسد» در مرحله بعد نیز که اسرائیل موفق شد، گفتگوهای دوجانبه با طرف های عربی را بر فلسطینیان و اعراب تحمیل کند؛ به مذاکرات صلح سوری - اسرائیلی با میانجیگری آمریکا، نه نگفت اما راهبردی را برای خود تنظیم کرد؛ که صلح را منوط به عقب نشینی کامل اسرائیل از سرزمین های اشغالی جولان سوریه تا خط ۴ ژوئن ۱۹۶۷ می کرد. مقایسه این نحوه تعامل راهبردی «حافظ اسد» با تعامل تاکتیکی «یاسر عرفات» با گفتگوهای صلح، یک بار دیگر تفاوت های آشکار در تراز بازیگری اسد با همگنان خود را باز می نماید. روشن است که شرایط ویژه و متفاوت «عرفات» به عنوان رهبر یک نهضت آزادی بخش بدون کشور و سرزمین، با «اسد» به عنوان رهبر یک کشور مستقل عضو سازمان ملل متحد، قابل انکار نیست. آنچه مراد مقایسه ما است، جوهره نگاه راهبردی به مذاکرات صلح است که در مورد سوریه با تعیین یک چارچوب راهبردی، و عدم عقب نشینی از آن، به حفظ سوریه در برابر طوفان منجر می شود، بی آنکه به کوتاه آمدن این کشور از حقوق ملی و سرزمینی خود منجر شود. اما در مورد فلسطین، در همان گام نخست مذاکرات (توافق اسلو)، به کوتاه آمدن «عرفات» از ۷۸ درصد سرزمین تاریخی فلسطین، در ازای پذیرش «مذاکره» درباره ۲۲ درصد باقیمانده آن، از سوی اسرائیل منجر می شود. مذاکره ای که با توجه به موازنه قوای بهم خورده میان دو دشمن، پیشاپیش نتایجش مشخص بود. «عرفات»، آرمان فلسطین و جان شیرین خویش و مصالح ملت خود را بر سر این اشتباه بزرگ راهبردی گذاشت و سالها پس از شهادت او، فلسطینیان هنوز بدون سرزمین و دولت و تحت اشغال، با سخت ترین شرایط خود دست و پنجه نرم می کنند. کتاب «روایت گمشده» هم از نظر مجموعه اطلاعاتی که از این نقاط عطف سیاست خارجی سوریه «اسد» ارائه می کند، و هم از نظر تحلیل هایی که درباره این تحولات به خوانندگان خود می دهد، واجد ارزش خواندن است. ضمن اینکه تصویری که نویسنده از سوریه پیشا «اسد»، در بخش نخست کتاب ارائه می دهد، «کوتاه و گویا» و زیبا و خواندنی است. خداوند را بخاطر توفیق انجام این کار، شکر می گویم و از خوانندگان گرامی می خواهم، نظرات و ملاحظات احتمالی خود را درباره ترجمه فارسی کتاب، به جی میل مترجم ارسال کنند، تا در هنگام انتشار چاپ جدید کتاب، مورد توجه قرار گیرد. والحمدلله اولاً و اخیراًحسین جابری انصاری۳۱ خرداد ۱۴۰۰ خورشیدی jaberiansari1969@gmail.com