فرد یا جامعه مسئله این است

«فرد» اصالت دارد یا «جامعه»؟ پرسش این استیکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که فلاسفه و اندیشمندان در طول تاریخ پیرامون آن بحث‌های فراوانی داشته و نظرات مختلفی مطرح کرده‌اند، مسئله اصالت فرد یا جامعه است. اینکه در یک جماعت انسانی، افراد آن جامعه، موضوع و سوژه اصلی محسوب می‌شوند و ساخت جامعه از اثر جمع آن افراد حاصل می‌شود یا سوژه اصلی، «جامعه» بوده و روح تاریخی جامعه است که وضعیت افراد درون خود و رفتارهای آنان را معین می‌کند؟ پرسش سرنوشت‌سازی که پاسخ‌های متفاوت به آن تنها در یک فقره می‌تواند هزاران تفاوت و سال‌ها تقابل میان کمونیسم منشأگرفته از جامعه‌گرایی (سوسیالیسم) و لیبرال‌سرمایه‌داری منشأگرفته از فردگرایی (ایندیویژوالیسم) را نتیجه دهد؛ نظر به اهمیت این موضوع، نگارنده سعی داشته در ادامه‌ی این نوشتار در حد توان به شرح خلاصه‌ای از نظرات دو گروه از متفکران غربی و اسلامی که برخی قائل به اصالت فرد و گروهی معتقد به اصالت جامعه هستند بپردازد، همچنین دیدگاه سومی که توسط متفکران متأخر اسلامی نیز مطرح شده است، در انتها مورد بررسی قرار گرفته؛ امید است این نوشتار در رسالت خود برای دعوت خوانندگانش به تفکر و مطالعه‌ی بیشتر پیرامون این پرسش موفق باشد.دیدگاه طرفداران اصالت فرد:مبدأ بحث پیرامون «اصالت فرد» را می‌توان در اندیشه‌ی دکارت جست‌وجو کرد. دکارت قائل به این مسئله بود که «افراد هستند که در یک جامعه می‌اندیشند، تفکر می‌کنند و فلسفه زندگی را شکل می‌دهند، جامعه به‌خودی‌خود هویتی ندارد و درواقع تشکیل شده از مجموع افراد و مناسبات، ارتباطات، حقوق و تکالیف آن‌ها نسبت به یکدیگر». در این دیدگاه حتی زمانی که از «تأثیر جامعه بر فرد» سخن می‌گوییم، درواقع منظور تأثیرگذاری افراد جامعه بر دیگر افراد است. جان استوارت میل و ماکس وبر نیز ازجمله اندیشمندان غربی هستند که چنین دیدگاهی داشته‌اند؛ در میان متفکران و فلاسفه اسلامی نیز احتمالاً بتوان حکیم «ابونصر فارابی» را نخستین فردی دانست که در خصوص اصالت فرد، سخن به میان آورده است. از نگاه فارابی، جامعه وجودی مستقل ندارد و ماهیت آن متشکل از افرادی است که یک‌جا جمع شده و با همکاری یکدیگر اهدافی را پیش می‌برند. جامعه را نمی‌توان بسان اعضا و جوارح بدن دانست که درمجموع می‌توانند منجر به حیات شوند، چراکه اعضای بدن هریک فاقد شعور و آگاهی هستند، اما در مقابل افراد یک جامعه، تک‌تک دارای آگاهی هستند و می‌توانند به اهداف مدنظر نیل کنند، گرچه این اهداف در تعامل و همکاری با دیگر اعضای جامعه سهل‌الوصول می‌گردد. فارابی از همین رو، تمایل انسان به اجتماع را «وسیله» می‌داند، نه هدف: «انسان برای نیل به سعادت خود، محتاج معاونت با همنوع است و برای تأمین هدف، در جایی مسکن می‌گزیند که مجاور آن باشد و لذا انسان را حیوان مدنی می‌گویند». امام محمد غزالی نیز در تأیید همین تفکر، معتقد است افراد در جامعه به سبب اضطرار و نیاز مادی، دورهم جمع می‌شوند، اما این بدان معنی نیست که جامعه ماهیتی غیر از افراد داشته باشد. در میان متفکران مسلمان متأخر نیز آیت‌الله شهید محمدباقر صدر ضمن انتقاد از اندیشمندان مسلمان معتقد به اصالت جامعه می‌نویسد: «برای ما شایسته نیست مانند برخی از اندیشمندان و فلاسفه اروپا فکر کنیم که جامعه دارای یک وجود مستقل و ریشه‌دار است و حدود و اعضایی جدای از افراد دارد. این طرز تفکر هگل و گروهی از فلاسفه اروپاست که فکر کرده‌اند عمل اجتماعی مجزا و مستقل از عمل فرد است. اینان می‌خواهند میان کار اجتماعی و فردی فرق گذاشته، بگویند ما یک موجود اصیل و ریشه‌داری به نام «جامعه» داریم که دارای اعضایی است و در حقیقت، همه افراد در بطن جامعه و در کیان او فشرده‌اند؛ هر فرد در جامعه، سلولی را در این واحد اصیل تشکیل می‌دهد و برای خود، روزنه‌ای از داخل جامعه به خارج جامعه باز می‌کند. ما نیازی به غرق شدن در این خیال‌پردازی‌ها نداریم. ما برای جامعه ورای افراد هیچ مفهومی قائل نیستیم. ما هیچ اصالتی ورای این افراد برای جامعه نمی‌شناسیم، زیرا این تفسیر هگل نسبت به جامعه، به بررسی کامل فلسفه نظری او بستگی دارد». آیت‌الله مصباح یزدی نیز برخلاف شهید مطهری قائل به انحصار اصالت به فرد از دیدگاه اسلامی بودند.اصالت جامعه: دیدگاه طرفدارانبرخی دیگر از متفکران اصالت را به جامعه می‌دهند. در این نگاه، در مواجهه با پدیده‌های اجتماعی، جامعه به‌مثابه حقیقتی عینی در نظر گرفته می‌شود که واقعیتی اصیل دارد و افراد حاضر در جامعه، شخصیتشان متأثر از محیط اجتماعی است. هگل، ازجمله طرفداران نظریه اصالت جامعه، دیدگاه خود را چنین توصیف می‌کند: «صرفاً یک مقوله حقیقی و یک واقعیت وجود دارد و آن «روابط» است، لذا جوهرها به‌وسیله روابطشان تعین می‌یابند. آنان به اعتبار این روابط است که آنچه اکنون هستند، هستند. فرد انسانی امری فردی تداعی می‌شود، چیزی که کمتر از واقعیت اجتماعی است». امیل دورکیم و کارل مارکس نیز از دیگر جامعه‌شناسانی هستند که مروج دیدگاه اصالت جامعه می‌باشند.در میان متفکران مسلمان، در طول تاریخ نیز برخی کاملاً به اصالت اجتماع اعتقاد داشته‌اند و «اجتماع» را به‌عنوان یک پدیده‌‌ی حقیقی قابل‌تحلیل برشمرده‌اند. خواجه‌نصیرالدین طوسی از نخستین فلاسفه ایرانی است که بر اصالت جامعه و حقیقی بودن آن تصریح نموده است. وی جامعه را «مرکب حقیقی» می‌داند که از ترکیب اجزا به‌صورت اندام‌وار شکل یافته است. این اندام خود دارای حرکات و آثار خاصی است که با بررسی اثر رفتار افراد آن به‌صورت مجزا، تأویل‌پذیر نیست. خواجه، هر مرکبی را دارای قانون و احکام خاصه‌ی خود می‌داند که اجزای آن با آن در مشارکت نباشد. ابن خلدون، از دیگر متفکران اسلامی که به «پدر علم جامعه‌شناسی» نیز شهره است نیز جامعه را اصیل می‌دانسته؛ در میان متفکران مسلمان متأخر، اقبال لاهوری، اعتقاد به اصالت جامعه دارد و «هویت شخصی» افراد را امری می‌داند که لابه‌لای «فرهنگ جامعه» محو می‌شود: «خودی فقط در جمع خودی‌های دیگر و اجتماع رشد می‌کند، نه دور از جمع خودی‌ها، زیرا افراد به‌تنهایی قادر نیستند حاجات خود را برآورده سازند. انسان به‌صورت جمعی شناخته می‌شود. در این نگرش، جامعه پدیده‌ای عینی تلقی می‌شود. هر فرد باید به جامعه بپیوندد تا هویت خود را در نظام اجتماعی محو سازد و همه‌ی عظمت گذشته و آینده امت را در خود جمع کند. ازاین‌رو، رشد و تکامل فردی ممکن نیست، مگر از طریق فرهنگ اجتماعی که او بدان تعلق دارد».دیدگاه سوم: اصالت فرد و جامعهدر ورای نظریات اصالت فرد و اصالت جامعه، دسته دیگری از نظریات نیز مطرح است که درواقع می‌کوشد تا با جمع میان دیدگاه اصالت فرد و دیدگاه اصالت جامعه، کشمکش و تناقض ظاهری بین این دو را به حداقل برساند. مهم‌ترین متفکران معاصر که به ترویج این دیدگاه پرداخته‌اند، علامه طباطبایی (ره) و شهید مطهری (ره) هستند. مؤلف تفسیر المیزان، در اهمیت اجتماع و گره‌خوردگی سرنوشت افراد یک جامعه به یکدیگر، قرآن را شاهد مثال گرفته و می‌نویسد: «قرآن کریم برای امم و جوامع، سرنوشت مشترک، نامه عمل مشترک، فهم و شعور و طاعت و عصیان قائل است. درصورتی‌که جامعه وجود واقعی و حقیقی نداشته باشد، استعمال چنین تعابیری برای آن لغو و عبث خواهد بود». از نگاه علامه طباطبایی، خداوند به حیات جوامع قائل بوده و نه صرفاً از روی مثال نسبت مرگ و حیات به آن داده است، بلکه عبارات قرآنی بیانگر حقیقتی است که موجودیت اجتماع را تأیید می‌کند. ایشان آیاتی نظیر:«وَ لِکلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاء أَجَلُهُمْ لاَ یسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ یسْتَقْدِمُونَ»(اعراف: 34)؛ برای هر ملتی، اجل و دوره‌ای است که نه لحظه‌ای به تأخیر افتد و نه لحظه‌ای پیشی گیرد.همان‌گونه که افراد جامعه دارای کتاب و نامه اعمال شخصی هستند، امت و جامعه نیز چنین است: «کلُّ أُمَّةٍ تُدْعَی إِلَی کتاب‌ها» (جاثیه: 28)؛ هر امتی به‌سوی کتاب خود خوانده می‌شود.را نمونه‌هایی از اهمیت و حیات جامعه از نگاه قرآن برمی‌شمرد. علامه، علاوه بر بیان ادله‌ی نقلی، کوشیده است با بررسی براهین عقلی، این گزاره را ثابت کند که «هم فرد و هم جامعه، خاصیت‌ها و ویژگی‌های خاص خود را دارا هستند» و زمانی که خواسته‌ی جامعه و فرد در تعارض قرار گیرد، فرد مقهور جامعه خواهد شد. اراده‌ی فرد نمی‌تواند حاکم بر اراده‌ی جامعه شود و فرهنگ و رسوم اجتماعی بسیار قدرتمندتر از افکار و رفتار تک‌تک افراد هستند و از همین رو، دین اسلام به مسائل اجتماع و جامعه اهمیت بیشتری داده است، لذا ایشان معتقدند علاوه بر اصالت فرد، جامعه نیز دارای وجودی مستقل است.شهید مطهری (ره) که ازجمله تربیت‌یافتگان مکتب علامه طباطبایی (ره) است نیز به تفصیل و شرح اندیشه استاد خود پرداخته و نظر وی را پیرامون جمع اصالت فرد و اجتماع مورد تأیید قرار داده است. شهید مطهری اعتقاد دارد قرآن برای جوامع، نامه عمل مشترک در نظر گرفته و صفاتی چون فهم و شعور، طاعت یا عصیان به آن‌ها نسبت داده است. وی علاوه بر آیاتی که علامه طباطبایی برشمرده و نسبت حیات به قوم و امت می‌دهند، ایشان به آیاتی اشاره می‌نماید که اعمال گذشته‌ی قوم بنی‌اسرائیل را به مردم زمان پیامبر نسبت می‌دهد و می‌گوید این قوم به خاطر اینکه پیامبران را در گذشته می‌کشته‌اند، مستحق عذاب‌اند. این مسئله نشان می‌دهد، روح جمعی «ستم‌پیشگی» هنوز در آن‌ها وجود دارد و به دلیل همین روح اجتماعی -ولو اینکه رأساً افراد حاضر جامعه فعلی منجر به قتل پیامبری نشده باشند- مستحق عذاب الهی هستند. بنابراین در صورت پذیرفتن دیدگاه «اصالت جامعه و فرد» می‌توان گفت اولاً جامعه از نوعی حیات مستقل از حیات فردی برخوردار است. گرچه این حیات، در بین افراد جامعه پراکنده‌ شده و در آنان حلول می‌نماید، اما قواعد و سنت‌های مستقلی برای خود دارد که صفاتی را در برمی‌گیرند. از سوی دیگر گرچه اعضای یک جامعه همچون اعضای اندام، همه ذیل یک حیات واحد قابل‌تعریف هستند، اما نمی‌توان این‌گونه استنباط کرد که افراد، حیات و اصالت مستقلی از روح واحد (جامعه) ندارند بلکه افراد نیز می‌توانند استقلال عمل داشته باشند و منشأ اثر واقع شوند. شهید مطهری مسئله را این‌گونه توضیح می‌دهد: «انسان دارای دو روح و اندیشه است: یکی روح فردی که مولود حرکت جوهری است و دیگری اندیشه جمعی که از زندگی اجتماعی او برمی‌خیزد. در این صورت، بر انسان هم قوانین روانشناسی حاکم است و هم قوانین جامعه‌شناسی که قرآن مؤید هر دو قانون برای اوست. چون قرآن کریم تصریح دارد که امت‌ها و جامعه‌ها از این نظر که امت و جامعه‌اند ـ نه صرفاً افراد جامعه ـ سنت‌ها، قانون‌ها، اعتلاها و انحطاط‌هایی طبق آن سنت‌ها و قانون‌ها دارند. «سرنوشت مشترک داشتن» به معنای سنت داشتن جامعه است». گفتنی است دیدگاه سوم مخالفانی نیز دارد که برخی از شاگردان علامه نیز در زمره آن‌ها هستند.برای ورود به ربات تلگرامی «هیأت ‌الزهرا (س) دانشگاه شریف» و شرکت در مسابقه کلیک کنید.