"هنر؛ مذهب انسانِ مدرن"

انسان بینوای امروز از یک سو در میان پاره های آهن، چرخ دنده های غول آسا، حقیقت مجازی و زنجیر‌های نامرئی سرمایه داری و اختلاف طبقاتی محصور شده و از سوی دیگر در مخمصه های اساسی زندگی انسانی مانند مواجهه با مرگ، تنهایی تشدید شونده، انتخاب و مسئولیت گیر افتاده است.برخی از این‌ها گرچه وضعیت هایی هستند که بشر از ابتدایی ترین مراحل زندگی‌اش پیوسته با آن ها دست و پنجه نرم کرده اما چالش های دنیای جدید آثار و نتایج آن‌ها را تشدید کرده است. به عنوان مثال مواجهه با مرگ موضوعی است که به احتمال قریب به یقین از عصر حجر تا امروز همواره ذهن بشر را به خود معطوف داشته است اما وقوع جنگ های بزرگ عصر مدرن این مواجهه را آن قدر جدی و تاثیر گذار کرده که بخش مهمی از واکنش های جمعی اذهان انسانی را به خود اختصاص داده است.ارنست همینگوی نویسنده آمریکایی که خود در جنگ جهانی اول در جبهه متفقین حضور داشته است، در این باره می نویسد:«در یک جنگ مدرن ممکن است شما مثل یک سگ برای دلیلی بیهوده بمیرید!»از دانسته های تاریخی‌مان بر می‌آید که در دوران پیشا‌مدرن مسائلی نظیر مرگ، تنهایی یا پوچی کم‌تر از امروز در هنر، ادبیات و ... نمود داشته‌اند. بنابر این می‌توان گفت پیدایی یا تشدید چنین دلمشغولی هایی خود نتیجه بسط و گسترش مدرنیته است. از زمانی که سنت با بار و بنه و امکان هایش رفته و تنها یادی از خود گذاشته تا به امروز که در زمانه پسامدرن قرار داریم؛ چالش‌های زندگی انسان همواره رو به فزونی بوده است.با این همه نگارنده مثل برخی پژوهشگران(!) عالی رتبه و گرانقدر، مدعی نفی مدرنیته در چالش میان سنت و مدرنیته نیست و معتقد است از نفی مدرنیته آبی برای سنت‌خواهان و عقب‌گرد‌طلبان گرم نمی‌شود. نفی مدرنیته که به گمان نگارنده، ضروری الحدوث بوده و مرحله ای از سرنوشت محتوم بشری است شبیه به این است که پدری وجود فرزندش را نفی کند! چنین کسی می تواند مخالف اشتباهات فرزندش و راهنمای او در کسب تجربیات باشد اما به تحقیق هرگز نمی‌تواند منکر توانمندی و احیاناً برتری فرزند برومندش بر خود باشد!از آنجا که مکان-زمانمندی اساسی ترین و تنها فُرم تجربه انسانی است؛ نمی توان یک مرتبه متاخر تاریخی را به بهانه های مختلف مذهبی- ایدئولوژیک نفی کرد و مرحله متقدم را بر آن ترجیح داد چون اساسا در چنین شرایطی انتخابی وجود ندارد! میان سنت و مدرنیته کسی نمی‌تواند یکی را برگزیند! تنها می‌توان با فهم هر دو- که البته مستلزم روحیات خاصی است و رگ غیرت حضرات غالبا چنین اجازه‌ای بدیشان نمی‌دهد- به امکان مفاهمه و برقراری گفت و گو میان سنت و مدرنیته نزدیک شد.به موضوع برگردیم، در چنین زمانه‌ای و با چنین دلمشغولی‌ها و دغدغه‌هایی انسان مفلوک و مسخ شده مدرن چگونه می‌تواند دریچه‌ای هر چند کوچک به هوای تازۀ معنا بگشاید و از سختی و سردی آهن و پول و دیجیتالیسم قدری فاصله بگیرد؟به گمان من یگانه امکان موجود برای انسان مدرن هنر است. انسانی که مذاهب و خدایان خود را در گذشته دفن کرده و آسمان را به حال خود واگذاشته است امروز پیرو "هنر" می‌باشد و در مأمن هنر روحش را تخلیه می‌کند! هنر امروز همان کارکردی را دارد که اسطوره‌ها و خدایان در گذشته می‌کردند! امروز پیامبران هنرمندانند و از عالم غیب و هزار توی روان رنجور انسان خبرها دارند...هنر نیایش انسان مدرن است. وقتی می نویسی، می سُرایی، ترسیم می کنی، می سازی، اجرا می کنی، می نوازی در واقع خود را در چشمه روشن معنا از آلایش‌های زندگی ماشینی شتاب‌زده می‌زدایی و انسانیت خویش را به خاطر می‌آوری. هنر تنها طریق ممکن برای اعاده حیثیت از معصومیت از دست رفته ای است که سیاست و پول و صنعت آن‌را ربوده‌اند. هنر بیان والای احساس و تفکر است. گفتمان هنری نزدیک ترین گفتمان ها به فلسفه است اما آن پوسته سخت و قانون زده فلسفه را ندارد. هنر با نقد و نقادی و آزاد اندیشی و تمنای آزادی در زندگی سراسر جبر نسبتی سخت و پیمانی وثیق دارد. هنر ثبت رنج‌ها و شادی‌ها و عواطف و افکار در حافظه بشریت با جوهر و قلم ابدیت است. پرداختن به هنر به مثابه تنها دریچه انسان مدرن به سوی معنا، به سوی هوای تازه و به سوی اختیار در زمانه ای که اختیار مثل برف توی مشت آب می شود و تحلیل می رود ضرورتی است که حیات روح بشر به آن بستگی دارد.هنر قلمروی خیال است. در خیال جوهری نامیرا وجود دارد: اراده محض! این جوهر جاودانه تمامی خواسته‌ها را در خود جای داده و از آن‌ها خمیر مایه‌ای ساخته برای خلق جهانی دیگر؛ جهانی که در آن دست نیافتنی ترین آرزو‌ها و بلندترین آرمان‌ها با اَبروی گشاده و آغوش گشوده چشم به راه‌اند. تنها در عالم خیال می توان آخرین گام ها را از تاریکنای هجر به سوی روشنای وصل طی کرد. تنها در عالم خیال می توان جراحت های کاری واقعیت را از تن زدود؛ خیال آخرین چیزی است که برای انسان باقی می‌ماند؛ حتی اگر تمامی مایملکش به دست زمانه به تاراج رود! در عالم هنر انسان می تواند از هر قید و بندی رها شود و خود را تخلیه نماید و خشم و نفرت و انزجار یا شوق و عاطفه و میلش را به هر پدیده و اتفاقی اعلام نماید و فریاد بزند؛ هنر مدرن پاشش رنگ های مخلوط شده به روی بوم نیست؛ هنر مدرن مذهب انسان مدرن است. اگر کارکرد مذهب برای انسان در جهان سنت همواره گشودن افق های تازه‌ای از امیدواری برای تحمل بار هستی و پاسخگویی به وضعیت‌ها و مخمصه‌های اساسی بشری بوده است امروز این وظیفه خطیر به عهده هنر است.در عصر آهن و باروت و ماشین، چرخ دنده ها و کارخانه ها و بازارها، اینترنت و الکترونیک و دیجیتالیسم، انسان استحاله خواهد شد و تمثیل "مسخ" کافکا، این مسیح معاصر را فریاد خواهد زد و همچون گریگور سامسا به حشره‌ای بی مصرف و هرزه گرد مبدل خواهد شد که در فاضلاب صنایع دست و پا می‌زند و به دیوار نمور روزمرگی می‌آویزد؛ از چنین موجودی تنها و تنها شفیره‌ای از باقی خواهد ماند مثل خود او بی‌اثر و مخنث .فرانتس کافکا با داستان تمثیلی مسخ از خودبیگانگی انسان مدرن را فریاد می‌زند!اگر روزگاری جان استوارت میل سعادت را در بیشترین منفعت ممکن برای بیشترین افراد ممکن می دانست و مارکس تنها راه بازپس گیری سعادت به تاراج رفته انسان را در یک انقلاب تمام عیار علیه بورژوازی ردیابی می نمود؛ امروز باید دهان به اعتراف گشود که تمام امکان ها آزموده شده و هیچ یک قادر نبوده انسان را سعادتمند کند و از همین روست که بشر بیش از هر زمان دیگری امکان دستیابی به سعادت را از اساس مورد تردید قرار داده است! برای جراحت های بیشمار انسان امروز تنها مُسکّن موجود هنر است! هنر تنها راه به تعویق انداختن و یا تحمل بدبختی است. اینگمار برگمان سینما را پناهگاه کسانی می‌دانست که از زندگی متنفرند؛ درست تر این است که گفته وی را به تمام هنر‌ها تعمیم بدهیم! انسان امروز اگر آوازی نخواند، نغمه‌ای نسُراید، شکوه طبیعت و زشتی اجتماع را روی بوم جاودانه نسازد، رنج‌های آدمی را به تصویر نکشد و داستان های تلخ و شیرینش را ننویسد به آرامی شروع به مردن خواهد کرد و بار بودن را تاب نخواهد آورد ...