بازگشت تحریم‌های نرفته

||زهرا کشاورز هدایتی||دولتی که هفت سال است در هر دوره‌ای ادارۀ مملکت را معطّل مسئله‌ای خارجی می‌کند، حال پس از انتظار برای به ثمر رسیدن مذاکره و تصویب برجام و اف.ای.تی.اف و اجرای اینستکس، در حال گره‌زدن همه چیز به انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکاست. قدرت های خارجی، طبق تجربۀ خود، از واکنش‌نداشتن ما در این دوره مطمئن هستند و حداکثر استفاده را از وضعیت خواهند کرد؛ در مقابل، دولت ما در برابر این اقدامات اصرار به پایبندی به تعهدات خود دارد و حاضر به دفن‌کردن سیب و گلابی پوسیدۀ تنها دستاوردش نیست.یکی از مهم‌ترین اتفاقات اخیر در حوزۀ سیاست خارجی ادعای آمریکا برای فعال‌شدن مکانیسم ماشه است. با توجه به نامشروع‌بودن این ادعا از طرف آمریکا، جمهوری اسلامی وظیفه دارد موضعی عزتمندانه از خود نشان دهد و فارغ از بازگشت یا عدم بازگشت قطعنامه‌ها با بررسی جوانب این اتفاق، اقدام متقابلی را طراحی کند.اما مکانیسم ماشه چیست و ایران را در چه مسیری قرار خواهد داد؟طبق بند 36 و 37 برجام، در صورت بروز اختلاف بین اطراف توافق‌کننده، باید مکانیسم حل اختلاف اجرا شود. این مکانیسم دو مرحله دارد؛ در مرحلۀ اول سعی می‌شود درون برجام به مسئله رسیدگی شود و مسیر آن از کمیسیون مشترک و کمیسیون وزرا و در نهایت کمیسیون سه‌نفره می‌گذرد. اگر طرف شاکی بعد از مرحلۀ اول قانع نشود، در مرحلۀ دوم می‌تواند شکایت خود را به طور رسمی به شورای امنیت سازمان ملل ببرد و اینجاست که طبق قطعنامۀ 2231 مکانیسم ماشه فعال می‌شود.اما قطعنامۀ 2231 صرفاً تشویق به طی این دو مرحله می‌کند و ادبیات الزام‌آوری ندارد؛ یکی از اعضای برجام می‌تواند بدون گذر از مرحلۀ اول و طرح شکایت بین اعضای برجام، شکایت خود را مستقیماً به شورای امنیت ببرد. هرگاه یکی از طرف‌های برجام اعلامیه‌ای را به شورای امنیت ببرد، فارغ از اینکه چه کسی شاکی و چه کسی متشاکی است، این مکانیسم به صورت اتوماتیک فعال می‌شود و تا 30 روز بعد قطعنامه‌های تنبیهی سابق معتبرسازی می‌شوند. بر اساس همین مجوز، دولت آمریکا 30 مرداد امسال در نامۀ خود به شورای امنیت، ایران را به نقض اساسی تعهداتش در برجام متهم کرد و این فرایند را فعال کرد.در این 30 روز چه اتفاقی باید بیفتد؟از زمان دادن اعلامیه تا ده روز بعد، یکی از اعضای برجام باید پیش‌نویس قطعنامه‌ای که در پیوست برجام است را به شورای امنیت ببرد که طبق آن رای‌گیری میشود که آیا تحریم های تعلیق شده ی ایران هم چنان به حالت تعلیق بماند یا نه؟ که تا دهم شهریور این اتفاق نیفتاد. البته که پمپئو هم اعلام کرده بود، در صورتی که هر یک از اعضای برجام قطعنامه‌ای برای ادامۀ رفع تحریم‌های ایران به شورای امنیت ببرند، آمریکا آن را وتو خواهد کرد.هرچند اگر قطعنامه‌ای به صورت آئین‌نامه‌ای به رای‌گیری گذاشته شود، حق وتو وجود نخواهد داشت. اما همینکه رای‌گیری به صورت آئین‌نامه‌ای باشد یا نه، نیاز به رای‌گیری دارد و در این رای‌گیری حق وتو وجود دارد. لذا آمریکا می‌توانست با یک وتو به رای‌گیری آئین‌نامه‌ای رای ندهد و وقتی به صورت غیرآئین‌نامه‌ای آن قطعنامه به رای‌گیری گذاشته شد، وتوی دومش را اجرا کند. هر چند که استفاده از «وتوی مضاعف» موجب تضعیف شورای امنیت و تحقیر سایر کشورها می‌شد و برای آمریکا هزینه داشت.به هر حال اگر این اتفاق در ده روز اول نیفتد (که نیفتاد)، رئیس شورای امنیت خود می‌تواند این کار را انجام دهد، اما او هم اعلام کرد ضرورتی به این اقدام نمی‌بیند. در نهایت، اگر تا پایان 30 روز قطعنامه‌ای جهت ادامۀ رفع تحریم‌های ایران رای نیاورد، به صورت خودکار روز 31 ام قطعنامه‌های قبلی معتبرسازی خواهد شد.اینجا یک سوال مهم مطرح می‌شود، آمریکا که دو سال است از برجام خارج شده چگونه می‌تواند از مکانیسم‌های موجود در برجام استفاده کند؟ از نظر حقوقی و منطق بین‌المللی آمریکا از برجام خارج شده است و محق استفاده از مزایا و مکانیسم‌های آن نیست. اما این محق نبودن به معنای نتوانستن نیست زیرا در دنیا همه چیز بر اساس حقوق بین‌الملل پیش نمی‌رود و مقوله‌ای داریم به اسم قانون جنگل یا به اصطلاح دیگر روابط قدرت!آمریکا در برابر این ادعا، استدلال می‌کند که مشارکت‌کننده به معنای کسی که هنوز در فرایند حضور دارد نیست و نام آمریکا چه در بند 37 برجام چه در بند 11 قطعنامه 2231 به‌عنوان مشارکت‌کننده آمده است و اگر کسی معتقد بوده است که نام آمریکا بعد از خروج از برجام نباید در این بین باشد، باید بیانیه‌ای با این مضمون می‌داد؛ بنابراین مانع روشنی جلوی پای آمریکا برای رفتن از بنده 11 قطعنامه (دادن اعلامیه) به بند 12 (30 روز بعد) وجود ندارد، هرچند که 30 شهریور علناً اتفاقی نیفتاد.در عمل چه اتفاقی خواهد افتاد؟آمریکا در دو جهت تلاش خواهد کرد؛ اولاً از صحنه خارج کردن مخالفان با تهدید به تحریم هایی که استارت آن را زده است، ثانیاً تلاش برای بازگرداندن قطعنامه‌ها و کمیته‌های قبلی شورای امنیت مانند کمیتۀ تحریم. روی کاغذ که آمریکا 20 سپتامبر موفق به این کار نشد اما برای بررسی نتیجۀ این اقدام ابتدا باید نگاهی به تحریم‌های تعلیق‌شدۀ شورای امنیت داشت. تحریم‌های مربوط به ایران در قطعنامه‌های قبلی سازمان ملل (که مهمترین آنها قطعنامۀ 1629 است) به سه دستۀ اقتصادی، تسلیحاتی و هسته‌ای تقسیم می‌شود.گسترۀ تحریم‌های اقتصادی این قطعنامه‌ها مانند تحریم‌های قبل از 2008 آمریکاست و غیر از فشار روانی روی مردم، تأثیر خاصی روی اقتصاد ما نخواهد داشت؛ زیرا فقط محدودیت‌هایی برای بعضی بازیگران نظامی ما و یک بانک اعمال شده که خیلی جدی نیستند.تحریم‌های تسلیحاتی ایران که بعضی آن را دلیل اقدام آمریکا برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه می‌دانند، قرار بود پنج سال پس از اجرای برجام، یعنی 26 مهر امسال، تعلیق شود. در این مورد بازیگران مهمی مثل اروپا، چین و روسیه وجود دارند. اروپا که در خردادماه رسما اعلام کرد که تا حداقل تا 2023 در مورد تحریم‌های تسلیحاتی با آمریکا همراه است و حتی لفاظی‌های همیشگی را کنار گذاشت. چین و روسیه احتمالاً موضع متفاوتی خواهند داشت، اما باید دقت کرد که اگر ما کنش اصولی و باثبات نداشته باشیم، این دو کشور هم در موضع‌گیری‌های راهبردی‌شان نسبت به ما تضعیف خواهند شد. در مورد تحریم‌های تسلیحاتی، آمریکا از 30 شهریور مراوده با ایران را مشمول تحریم دانسته و عملاً این تحریم‌ها را تا حدی باز گردانده است.در نهایت، با اینکه آمریکا مشروعیت بازگرداندن تحریم‌های هسته‌ای را ندارد، قدرت کافی برای این کار را دارد و در عمل می‌تواند هرگونه مراودۀ تسلیحاتی با ایران را تحریم کند. بنابراین 26 مهرماه زمان مناسبی برای سنجیدن میزان موفقیت آمریکا در اجرایی‌کردن مکانیسم ماشه در میدان عمل است.ایران چه چهره‌ای از خود به تصویر کشیده است؟سیاست دولت روحانی در برابر نقض‌های متعدد برجام از سوی طرف‌های غربی و آمریکایی، صبر راهبردی بوده است؛ اما صبر راهبردی در این شرایط صرفاً طرف مقابل را گستاخ‌تر و از واکنش نداشتن ما مطمئن می‌کند و هزینه‌های راهبردی زیادی به بار می‌آورد. در حال حاضر تصوری که ما برای جهان ایجاد کرده‌ایم این است که حداقل تا انتخابات آمریکا هیچ کنش خاصی نخواهیم داشت و عمل کرد ضعیف ما در برابر اجرای قانون کاتسا بعد از برجام یا خروج آمریکا از برجام، موازنۀ قدرت را علیه ما تقویت کرده است که ولو با پرداخت هزینه‌هایی باید آن را بازگرداند.به‌علاوه، از نظر اقتصادی هم نباید کشور را معطل انتخابات آمریکا نگاه داشت و با کنش‌نداشتن پالسی برای اروپا فرستاد که خودش ماشه را بچکاند.در این شرایط چه تصمیمی می توان گرفت؟اجرای مکانیسم ماشه به معنای پایان برجام نیست اما تعهدات طرف مقابل را کأن لم یکن می‌کند و ما اگر بخواهیم به برجام پایبند باشیم، می‌توانیم طبق مفاد خود برجام، تعهداتمان را به صفر برسانیم.پاراگراف های 36 و 37 در برجام متناظر با بند 26 هستند و طبق آن ایران می‌تواند در صورتی که طرف مقابل به تعهداتش پایبند نبود، این عدم اجرای تعهدات را به منزلۀ مبنایی برای توقف جزئی یا کلی تعهداتش در برجام در نظر بگیرد. به طور واضح بند 19 برجام که در توضیح تعهدات اروپا برای لغو تحریم‌ها از 27 دی 94 نوشته شده و بند 21 که اقدامات ایالت متحده در متوقف‌سازی تحریم‌ها را شرح داده است، به طور کامل اجرا نشده‌اند و می‌توان بر اساس بند 26 این عدم‌پایبندی را مبنایی برای صفرکردن تعهدات ایران در نظر گرفت. از آنجا که طبق بند 28 طرفین متعهدند برجام را اجرا کنند و از انجام هرگونه اقدام متعارض خودداری کنند، لازمۀ پایبندی به برجام، توقف تعهداتمان در آن است.همچنین در بند 13 قطعنامه 2231 آمده است که در صورت بازگشت کلی یا جزئی مفاد قطعنامه‌های پیشین (اجرای مکانیسم ماشه)، ایران می‌تواند این اقدام را مبنایی برای توقف اجرای تعهدات برجامی خود در نظر گیرد. البته برخلاف بند 12، این بند به صورت اتوماتیک عملی نمی‌شود و دولت ایران باید اقدام کند.علاوه بر اینها، با اتکا به قوانین داخلی نیز دولت موظف به صفرکردن تعهدات برجامی است. مثلاً طبق بند سوم طرح 9 ماده‌ای مجلس در روز تصویب برجام، دولت وظیفه دارد در صورت هرگونه عدم‌پایبندی طرف مقابل در زمینۀ لغو مؤثر تحریم‌ها و... همکاری داوطلبانه‌اش را متوقف کند.در نهایت هم طبق دومین شرط رهبری در پذیرش برجام وضع هرگونه تحریم در دورۀ هشت‌ساله نقض برجام است و دولت موظف است طبق بند 3 مصوبۀ مجلس، اقدامات لازم را انجام داده و فعالیت‌های برجام را متوقف کند.با اینکه دولت ما وظیفه داشت با پایبندی به قوانین داخلی و خودِ برجام اجرای تعهدات را به پایان برساند اما از آنجا که آقای روحانی سه‌شنبه شب ۲۲ سپتامبر رسماً اعلام کردند اجرای کامل تعهدات در برابر هیچ را دستاورد تاریخ دیپلماسی می‌دانند، امیدی به اقدام از جانب دولت نیست. اکنون از مجلسی که با شعار انقلابی‌گری روی کار آمده است انتظار می‌رود موازنه را به نفع جمهوری اسلامی به هم زده و بیش از این موضع منفعلانۀ ما را تشدید نکنند.«بی‌شک حفظ هوشیاری نسبت به نیّات خصمانۀ دولت آمریکا و ایستادگی‌هایی که بر اثر آن در طول مسیر مذاکرات از سوی مسئولان جمهوری اسلامی به کار رفت، توانست در موارد متعدّدی، از ورود زیان‌های سنگین جلوگیری کند. با این حال، محصول مذاکرات که در قالب برجام شکل گرفته است، دچار نقاط ابهام و ضعف‌های ساختاری و موارد متعدّدی است که در صورت فقدان مراقبت دقیق و لحظه‌به‌لحظه،‌ می‌تواند به خسارت‌های بزرگی برای حال و آیندۀ کشور منتهی شود.» (رهبر انقلاب 29 مهر 94).