هر کجا خیمه زنی اهل دل آنجا آیند

آشنایی داشتیم که می گفت اشعار حافظ و سعدی تماما مضامین عرفانی است و مثلا هرجا صحبت از «مِی» کرده اند منظور از مِی، حضرت علی است و هر کجا صحبت از «ساقی» شده منظور حضرت محمد است.بعید نیست چنین برداشتی میان عوام چندان نایاب هم نباشد، چه در میان آنهایی که تعلق خاطری به این اشعار دارند و چه آنهایی که شعر کلاسیک فارسی را بکلی بی ارزش می پندارند. ولی در هر صورت این احمقانه ترین برداشت ممکن از سروده های مفاخر ادبی ماست.بسیاری از مغازلات سعدی به وضوح وصف حالات و لذات و زیبایی های این دنیایی و مادی و فانی و روزمره است. یعنی دقیقا همان تجربیاتی که هر انسان عادی در طول زندگی بارها با آن مواجه می شود. بعنوان مثال، غزل زیر که وصف الحال شیخ سعدی است که به همراه چند نفر از «بر و بچ» از منزل بیرون زده اند و در یکی از بلوارهای سنگ فرش شیراز مشغول «دور دور» و «گل گشت» زنی بوده اند.نفسی وقت بهارم هوس صحرا بودبا رفیقی دو که دایم نتوان تنها بودخاک شیراز چو دیبای منقش دیدموان همه صورت شاهد که بر آن دیبا بودپارس در سایه اقبال اتابک ایمنلیکن از ناله مرغان چمن غوغا بودشیخ که مشغول نظر بازی و دید زدن خوبرویان عابر بوده به نیت چشم چرانی نگاهش به زیبا چهره ای که در حال عبور بوده افتاده و همان یک نگاه کار دستش می دهد!شکرین پسته دهانی به تفرج بگذشتکه چه گویم نتوان گفت که چون زیبا بودیعلم الله که شقایق نه بدان لطف و سمننه بدان بوی و صنوبر نه بدان بالا بودفتنه سامریش در نظرِ شورانگیزنفس عیسویش در لبِ شکّرخا بودمن در اندیشه که بت یا مه نو یا مَلَکستیار بت پیکر مه روی مَلَک سیما بوددل سعدی و جهانی به دمی غارت کردهمچو نوروز که بر خوان ملک یغما بوداین تجربه ایست که برای هر کسی ممکن است چندین بار اتفاق افتاده باشد، اما تنها سعدی می توانسته آن لحظه را اینطور جاودانه ثبت کند.در عین حال البته سعدی غزلیات با مضامین و معانی بلند و عرفانی هم داشته که هوش از سر مخاطب صاحب ذوق می پراند. بعنوان مثال، این غزل که دو بیت مقدمه و دو بیت موخره آن، ابتدا و انتهای کلیه علوم و معارف عرفانی و الهی و اسلامی است.اخترانی که به شب در نظر ما آیندپیش خورشید محال است که پیدا آیندهمچنین پیش وجودت همه خوبان عدمندگر چه در چشم خلایق همه زیبا آینددر بیت اول مثالی ذکر کرده از ستاره ها که هنگام روز در برابر روشنایی خورشید محو و ناپدید می شوند. و بعد صحبت از معشوقی می کند که در صورت رویت شدن، در برابر پرتو زیبایی او هر چیز دیگری که سابقا زیبا انگاشته می شده محو و ناپدید خواهد شد. این معشوق همان زیبایی مطلق است که انسان عارف در جستجوی آن است.مردم از قاتل عمدا بگریزند به جانپاکبازان بر شمشیر تو عمدا آیندیعنی آنقدر زیباست که از جان هم عزیزتر است. همان قربان و صدقه رفتنی که در محاورات روزمره هم نثار حبیبان می کنیم، لیکن با بیانی استادانه.تا ملامت نکنی طایفه رندان راکه جمال تو ببینند و به غوغا آیندیعلم الله که گر آیی به تماشا روزیمردمان از در و بامت به تماشا آینداین دو بیت هم در بسط توصیف زیبایی اوست، و بیت بعدی حکایت از حالت خوشی و طربی می کند که در اثر مشاهده و درک آن زیبایی حاصل می شود.دلق و سجاده ناموس به میخانه فرستتا مریدان تو در رقص و تمنا آینددر بیت بعدی از صنعت ایهام استفاده کرده.از سر صوفی سالوس دوتایی برکشکاندر این ره ادب آن است که یکتا آیند«دوتایی» پارچه ای بوده که صوفیان بر سر می بسته اند و در عین حال همراه با «یکتا» در مصراع دوم اشاره به شرک و توحید هم دارد.و نهایتا دو بیت پایانی که نتیجه گیری سعدی است.می‌ندانم خطر دوزخ و سودای بهشتهر کجا خیمه زنی اهل دل آنجا آیندیعنی هدف زندگی چیزی نیست مگر درک آن زیبایی. هر چیزی غیر از آن حاشیه ای بی اهمیت است. پس نه سختی ها اهمیتی دارند و نه خوشی های زودگذر. از این بیت می شود اینطور نتیجه گیری کرد که انسان باید قلندروار گوشه ای بنشیند و فقط به دعا و نیایش بپردازد و خود را درگیر مسایل بی اهمیت دنیا ننماید.اما در بیت پایانی سعدی مطلبی می گوید که دقیقا عکس این برداشت را می رساند.آه سعدی جگر گوشه نشینان خون کردخرم آن روز که از خانه به صحرا آیندیعنی آن گوشه نشینان و عارفان و صوفیانی که کنج عزلت گزیده و در طلب وصال الهی به دعا و نیایش مشغولند وقتی این غزل عاشقانه سعدی را شنوده یا می خوانند داغ دلشان تازه تر شده و از درد و غم فراق خون به جگر می شوند. اما سعدی در مصراع دوم یادآوری می کند که جهان و هر آنچه در آن هست جلوه ای از همان زیبایی مطلق است. به همین دلیل توصیه می کند از گوشه نشینی دست کشیده و به صحرا و طبیعت بروند و از تماشای زیبایی های جهان بهره مند شوند. یعنی همان معنایی که جای دیگر گفته:به جهان خرم از آنم که جهان خرم ازوستعاشقم بر همه عالم که همه عالم ازوستپس در دو بیت آغازین غزل می گوید که یک زیبایی مطلقی وجود دارد که در برابر جلوه وجودش هیچ چیز دیگری به چشم خیره ناظر مدهوش دیده نخواهد شد. اما در دو بیت پایانی ما را دعوت می کند به دقیق شدن در جزئیات این منظره زیبا.مانند کاخ پر شکوهی که وقتی در آن قدم می گذاریم ابتدا محو هماهنگی و هارمونی و ترکیب عناصر آن می شویم. اما بعد که دقیقتر نگاه می کنیم و وارد جزئیات می شویم می بینیم فی المثل فرشی که زیر پایمان است به تنهایی چقدر زیباست. یا پرده هایی که بر پنجره ها نصب شده اند، یا گچبری های روی سقف، الخ.