دهقانی که فداکار نبود

داستان یک فداکاریازبرعلی حاجوی که داستان فداکاری اش از همان روز نخست با اشتباه نوشتن نامش عجین شده داستانی عجیب تر از نجات دوهزار مسافر است. داستانی که برای عبرت گرفتن دانش آموزان یک کشور در کتاب های درسی نیز آمده. نگارندگان با نام گذاری داستان به نام دهقان فداکار تلاش کرده اند تا بُعد فداکارانه ی آن را ثبت نمایند.پرسشی که از همان روزگار کودکی برای دانش آموزانی که این داستان را می خوانند تا واژگان تازه ای مانند «دهقان»، «فداکار»، و «اضطراب» را بیاموزند، پیش می آیند این است که دهقان داستان ما چه فداکاری ای کرد؟ هرچند در آن روزگار کسی به دقت نمی تواند واژه «فدا کردن» را ریشه یابی کند لیکن با همان معنای ظاهری نیز جور در نمیاید.در واژه نامه ی دهخدا فداکار اینگونه تعبیر شده:فداکار (ص مرکب ) آنکه خود را یا مال خویش را فدا کند. باگذشت . رجوع به فدا شود.و هنگامی که به واژه فدا یا فداء رجوع می شود با این عبارت روبرو می شویم:فداء. [ ف ِ ] (ع مص ) رها کردن امیر، اسیر کافر را در مقابل مالی یا اسیر مسلمانی . (تعریفات ). مفادات . کسی را از اسیری بازخریدن . (زوزنی ). || (اِ) فدیه . بازخرید. (یادداشت بخط مؤلف ). مالی که در عوض مفدی داده شود. (اقرب الموارد) : با یکدیگر صلح کردند و نصر را به فداء در میان نهادند. (ترجمه ٔ تاریخ یمینی ص 231).هرچند معانی مشخص شده چندان با آنچه ما در محاوره به کار می بریم سازگار نیست لیکن نشان میدهد که فداکاری یعنی چیزی از خود را بدون چشم داشت به کسی بخشیدن. پس پرسش این است که «ازبرعلی حاجوی» چه چیز خود را فدا کرد. وی که برای رساندن باجناق خود راهی ایستگاه بوده و در راه بازگشت ریزش کوه را مشاهده کرده جز آن کت که آتش زده و تیری که شکلیک کرده(البته این بخش در کتاب درسی نیست) چه چیزی را فدا کرده است؟ این فداکاری چه بوده که تا این اندازه باید بزرگ باشد که در کتاب های درسی نوشته شود تا چندین نسل از فرزندان یک سرزمین با آن آشنا شوند و آن را در زندگی سرلوحه خود قرار دهند؟در اینکه باید داستان این مرد در کتاب ها ثبت شود تا هر ایرانی دست کم یک بار در دوران رشد و آموزش خود آن را بیازد شکی نیست لیکن عنوان و داستان با یکدیگر سازگاری ندارند و همانطور که از روحیه غیر پرسشگرانه ما انتظار می رود کمتر کسی این پرسش را به زبان آورده و همان اندک پرسش کنندگان نیز جوابی مناسب دریافت نکرده اند و به ناچار سر به قبول تفسیر اکثریت از ماجرا گذاشت اند.ازبرعلی حاجوی با دیدن کوه ریزش کرده بر روی ریل ساده از کنار آن گذشت و نسبت به مسافران و قطاری که ممکن است با آن برخورد کند حسِ مسولیت داشت. او فداکاری نکرد. خود را بر سرراه قطار نینداخت. جانش را به خطر ننداخت. او با حس مسئولیت به مساله ریزش کوه نگاه کرد و در قبال قطاری که میاید خواه باری، خواه مسافری مسولانه برخورد کرد.ویژگی بارز داستان ازبرعلی حاجوی «حسِ مسولیت» است. حس مسئولیت حلقه مفقوده اجتماع امروز است که عدم توانایی آحاد جامعه در تشخیص آن حتا در قالب یک داستان کودکانه عمق فاجعه بار مساله را نشان می دهد.جامعه ای که با حس مسولیت غریبه و ناآشنا است نه می تواند آن را در این داستان تشخیص دهد و حس مسولیت را در جامعه خود به نمایش می گذارد.مسول ندانستن خود در بسیاری از مشکلات و معضلات اجتماعی مانند رانندگی نامناسب، رعایت نکردن نظافت در شهر، رعایت نکردن نوبت و هزار مصداق بزرگ و کوچک که بحث در خصوص آن از حوصله این مطلب فراتر است ناشی از عدم احساس مسولیت است.جامعه ما به داستانی با همین متن و عبارتی چون «حسِ مسولیت» نیاز دارد تا از رهگذر این حس مسولیت «اَزبرعلی حاجوی» به «ریزعلی خواجوی» تغییر نام پیدا نکند.نکته جالب تر اینکه نام اصلی او که ازبرعلی حاجوی است به غلط ریزعلی خواجوی معروف شده و دستگاه کند و لَختِ آموزش و پرورش نهایتن کوتاه آمد و درس را حذف کرد اما مدیران لج باز ویکی‌پدیای فارسی هنوز نام این برگه را تغییر نداده اند و همچنان اصرار دارند.این نوشتار به دنبال زیر سوال بردن کار ازبرعلی نیست و بلکه می‌خواهد او را به سطحی بالاتر از ارزشهای انسانی که همان مسولیت پذیری است ارتقا دهد. ضمن آنکه کنایه‌ای نیز به طبقه‌ی نخبه‌ی فاقد سواد رسانه‌ای بزند که هم نام او را به اشتباه منتقل کرده اند و هم مفهوم کارش را.