کتاب "گاه ناچیزی مرگ"  .....نوشته محمد حسن علوان

محمدحس علوانمحمد حسن عَلوان (۲۷ اوت ۱۹۷۹) رمان‌نویس عربستانی است. در ریاض زاده شد و در دانشگاه ملک سعود در رشتهٔ سامانه اطلاعاتی مدیریتی تحصیل کرد. سپس در دانشگاه پورتلند در رشتهٔ ام‌بی‌ای ادامه داد، از دانشگاه کارلتون Ph.D خود را در ۲۰۱۶ گرفت. در سال ۲۰۱۳، برای رمان «سمور» و نیز رمان ذکر شده در این پست از نامزدان جایزه بوکر عربی بود..کتاب درباره زندگی نامه محی‌الدین محمّد بن علی بن محمّد بن عربی طائی حاتمی (۲۶ ژوئیه ۱۱۶۵–۱۶ نوامبر ۱۲۴۰ میلادی) معروف به محیی‌الدین ابن عربی، شیخ اکبر، سلطان‌العارفین و کبریت احمر پژوهشگر، فیلسوف، عارف و شاعر مسلمان سنی عرب اهل اندلس بود.محیی الدین ابن عربیمحیی‌الدین در سال ۵۶۰ ه‍.ق در شهر مرسیه در جنوب شرقی اندلس به دنیا آمد. پدرش علی بن محمد از عالمان فقه و حدیث و تصوف بود و جدش نیز یکی از قضات اندلسی بود.او قرآن، حدیث، فقه، لغت، ادبیات و تصوف را نزد عالمان عصر آموخت و با ابن رشد فیلسوف اندلسی دیدار کرد. عالی‌ترین دانش‌نامه ابن عربی، کتب فتوحات مکیه و «فصوص‌الحکم» است در ایران توسط محمد علی موحد ترجمه شده (خیلی مشتاقم در اولین فرصت بخوانمش)ابن عربی در ۲۲ ربیع‌الثانی ۶۳۸ برابر با ۱۰ نوامبر ۱۲۴۰ در دمشق در سن ۷۸ سالگی درگذشت.اما درباره این کتاب :زندگی نامه ای از این عارف بزرگ تصوف با اندکی ساخته و پرداخته ذهن نویسنده بشکل رمانی درامده در 100 گفتار که 88 گفتار از زبان محیی الدین و 12 گفتار برگرفته از نسخه های خطی موجود در کتابخانه های بیروت و... میباشد .که مجموعا 504 صفحه بدون تصویر .به قلمی شیوا و ترجمه ای دلنشین ، بصورت مرحله به مرحله از تولد تا فوت شیخ و دیدارهایش با چهار "وتد" ش یا همان "اوتادش" را تشریح میکند . مترجم در این کتاب اوتاد را جمع وتد به معنای میخ ترجمه کرده اما :شادروان استاد محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا، در کتاب ارزشمند «سبک‌شناسی» نوشته :اوتاد: کسانی که از یاران قطب اند و پوشیده در جهان از برای اصلاح بنی‌آدم و تربیت و دستگیری می‌گردند. در ادبیات سنسکریت «اَوتار» به همین معنی است و گویند هر چند هزار سال یک بار خداوند به صورت «اوتار» به زمین می‌آید برای نجات بشر و سعادت خلق و تاکنون چهل بار و هر بار به صورتی آمده است. این دو لغت با هم نزدیک اند و مخصوصاً «اوتاد» در عربی ریشه ندارد و از مادهء «وتد» به معنی میخ نمی‌باشد. و شاید مُصحّف لفظی و معنوی «اوتار» سنسکریت باشد.واما ریشه‌ی واژه‌ی اَوتار سنسکریت چنین است:اوتار از دو بخش تشکیل شده است: پیشوند اَوَ (ava-) به معنای «فرو» (اوستایی: auua- و پارسی کهن: ava- و پارسی میانه: ô) و بن «تار» به معنای گذشتن و شبیه «ترا» در پارسی و trans در لاتین. این بن در واقع صورت اصلی فعل «وتردن» یا «گذردن» و «گذشتن» است اوتار در کل به معنای فروگذشتن یعنی از آسمان به زمین فرود آمدن خداوند است.برای من جالبترین موضوع درباره اوتاد ، این بود که "وتد" چهارم محی الدین ابن عربی، شمس تبریزی معرفی شده و به دیدار مولانا در شتاب بود و دیدار این دو و صحبتهایشان .فاصله عشق و نفرت یک وجب است چنانکه مسافت مهر و ستم.... ص1در ادامه به یادداشتهای از کتاب با ذکر شماره صفحه اشاره میکنم( البته طوری که اصل داستان لونره)وقتی حاکم فاسد شود، فساد، عادت عموم مردم میشود و زمانی که دود فساد شهر را فراگیرد دیگر مجالی برای ورود هوای پاک پیدا نخواهد شدحتی به زاویه ی خانقاه ها. انگاه رزق، تنگ می اید و امید از چنگ میرود و مردم، هرکار بد خود را به بهانه جبر و تقدیر توجیه می کنند.... ص15..هیچ چیز زندگی زیباتر از خود زندگی نیست، انگاه که در عادی ترین شکل خود در جریان است... ص34پدر نمیدانست شنا، غوطه ور شدن در ملکوت الهی است و تیر اندازی، گفتن حقیقت به هنگام ترس و اسب سواری، سفر برای کسب علم است... ص63زندگی در راه خدا دشوارتر از مرگ در راه خداست... ص119استغفار شانگارای:خداوندا سه گناه مرا ببخش، به سوی تو امدم و فراموش کردم که تو همه جا هستی، به تو فکر کردم و فراموش کردم تو از افکارم عمیق تری، برایت نماز خواندم و فراموش کردم که تو از نمازها والاتری... ص122از سخنان شانگارای:برای رهایی از بردگی باید ابتدا میان همجنس و غیر همجنس خود فرق بگذاری، ازاین باور رها شو که تو توده ای گوشتی به نام تن، نفس حقیقی خود را بشناس تا خود را ببینی ایستاده خارج از زمان که نه گذشته ای دارد نه حالی و نه اینده ای آنگاه بر روح تو سلام باد.. ص123حق عشق این است که عشق، دلیل عشق باشد و اگر عشق در دل نبود، دیگر عشقی نبود...فقیه، میخواند و هرچه از خواندن دریابد، میگوید، فیلسوف، می اندیشد و نتایج استدلالش را بیان میکند. صوفی اما با پروردگار خود خلوت میکند و هرچه خدا به او بنماید می گوید. فیلسوفان صاحبان اندیشه و استدلال و عقل اند، فقها، ارباب پیروی و اطاعت و نقل، صوفیان اما خدایگان ذوق اند و حال و خداوند تنها برای کسانی کشف میکند(الهام) که انگونه که شایسته ذات اوست توکل کنند و خلوتش را بشناسند... ص147. اگر به فقها اعتماد کنی، عقل ترا تعطیل میکنند، و اگر به فلاسفه روی اوری ایمان ترا می برند اما اگر به دامن اولیا بیاویزی، تعقل و قلب ترا در پرتو انوار الهی قرار میدهند.. ص147وقتی حاکمی از جمعی از مردم،پیروی کند زمین پر از فساد میشود.... ص201بدان که ای دوست، در طبیعت سه قدرت غیبی وجود دارد:وحی، عقل، قلباگر انسان، تنها به وحی توجه کند ظاهری میشود، اگر فقط به عقل بنگرد فیلسوف و اگر تنها به قلب اهتمام ورزد صوفی. و اگر هرسه را بخواهد باید میان انها پل بزند، میان وحی و عقل پل تفسیر است، میان وحی و قلب، پل تاویل (تشریح) است و میان عقل و قلب پل عشق است ص 224شهری که غربت را از تو بگیرد برایت وطن میشود... وطن... به معنایی کامل کلمه... روزهای ارامش... خرسندی... هرطلوع مژده امید و خوش بختی و هر غروب نوید ارامش و اطمینان.... ص319(در وصف سفر ) گاهی پاهایی که راه میروند، بیشتر از چشمانی که می بینند، توان خواندن دارند... ص352عادت ،حتی به زیبای، افت است و نعمت، از یک سو زیبایی را از چشم ادمی می اندازد و از سویی دیگر او را به امور مهمتر مشغول میکند، بغداد فریبنده و نگارین من، اینک مهر عادت خورده بود و از چشم من افتاد... ص359دلگیر بودم نزد شیخی رفتم گفت خدا را دریاب... پریشان به نزد شیخ دیگری رفتم گفت خود را دریاب... برگشتم نزدشیخ اول و گله کردم که چه کنم گفت سخن یکیست، او راه خدا را نشانت داد من خود خدا را.... ص391وقتی خبر رسید که در بازار درویشی بقدر نیازش کف بینی میکند به اتفاق مریدبه نزدش رفت و دید که مردی دست دراز کرد تا درویش (شمس )فالش گوید و درویش انگشتانش را بر دست مرد کشید و گفت :بیمار نیستی مرد:اما از شدت درد، شبها خوابم نمی برد درویش:درد وضع حمل است مرد:وضع حمل؟ مرد هستم. مسخره میکنی ؟!!درویش:تو وضع حمل نمیکنی وضع حمل شده ای!!مرد :چه کس مرا وضع حمل کرده !!درویش :روحت!!! مرد :ای شیطان! بخدا که مرا مسخره میکنی... و عصبانی شد و با دشنام رفت... محیی:این مرد خشمگین رفت، نمیدانست که گل کوره تنها با حرارت سخت میشودشمس:و عشق با درد کامل می گرددمحیی:و می پنداشت که پس از مرگ، بار دیگر متولد نخواهد شد شمس:،و خداوند هر روز او را به خلقی جدید بدل نخواهد کردمحیی:و ترا شیطان نامیدشمس:فکر میکند شیطان بیرون از وی وجود دارد حال که شیطان، در درون خود اوست محیی:با شیطان درون خود چه کنیم؟ شمس:هیچ! تا ما زنده ایم او هم هست. بیرون راندنش فایده ای ندارد، نیمی از ما شیطان است. محیی:قلب خود را چگونه پاک کنیم؟ شمس:با عشق!! محیی:هنوز کف دستم را ندیدی و انچه در دل دارم را میخوانی؟! شمس:محیی! در قلب تو جز خداوند هیچ ندیدم..... من وتد چهارم تو هستم!!! ص456علم لدنی اموختنی نیست و با منطق، درک نمیشود بلکه خداوند، ان را بر صاحبان ذوق فرو میفرستدو دلهایشان را پیش از عقلشان قرار میدهد و جانشان را پی‌ش از چشمانشان.... ص471خلایق در کار خداوند، اعتقاداتی مختلف دارند و من به همه انها معتقدم... ابن عربی ص473ونهایت :انسان بعنوان جهانی کوچک(عالم صغیر) در سه عالم سیر میکند، روح، خیال و جسم. روح از نغمه الهی، جسم از خاک و خیال در برزخ بین این دو قرار دارد و از ویژگیهای هردو بهره مند است شیخ ابن عربی ریشه خیال را در واقعیت عینی میداند. او خیال را نه تنها عنصر تشکیل دهنده ذهن بلکه کل عالم می داند خیالهای منفرد ما انسانها، نهرهای بسیاری هستند که در شبکه ی بی نهایت از خیال در هم تنیده، خیال محور دغدغه های انسانی است!!...... ص 503