فریاد مردمان همه از دست دشمن است

در لغت‌نامه دهخدا ذیل معنای دشمن آمده: آن که بد فرد دیگری را خواهان است؛ عدو، بدخواه، متخاصم، مخالف، معاند. حال چه مخالف حاکمیت نظام جمهوری اسلامی بر جغرافیای ایرانید و چه موافق و حامی آن، لطفا همین ابتدا برای چند دقیقه به شعارها و گزاره‌هایی که این مدت در جامعه شنیده‌اید خوب فکر کنید. در زمان برگردید عقب‌تر، آنچه همیشه و به وفور در تاکسی‌ها و در جمع‌های خانوادگی و روخوانی از اخبار زرد کانال‌های پرمخاطب شنیده‌اید را به خاطر بیاورید. به یاد بیاورید بیشتر چه نتیجه‌ای از همه آن گزاره‌ها در ذهن شما شکل گرفته است. بسته به موضع شما و نسبتتان با حاکمیت، احساسات در طیفی از خشم تا تعجب و خنده قرار می‌گیرند. به نظر نگارنده اگر بخواهیم یک بار به بن‌مایه تمام شعارها و انگاره‌های ذهنی کف جامعه اشاره کنیم، چه برخاسته از نفس جامعه باشد و چه عاریه‌ای و تزریق به اذهان توسط فعالیت گسترده رسانه‌های مخالف حاکمیت، به دلیلی جامع‌ومانع‌تر از وارونگی مفهوم دشمنی در باور جامعه ایرانی امروز نمی‌رسیم. با توجه به سطور پیشین، در واقع به نظر می‌رسد ما سال‌هاست با یک چرخش در مصادیق بسیاری از مفاهیم مواجهیم، نه تهی شدن مفاهیم از معنای واقعی آن‌ها؛ چرا که آنچه امروزه از شعارها به دست می‌آید نه عوض شدن معنای دشمنی، که تغییر مصداق دشمن در نظر جامعه است؛ چیزی شبیه به تعبیری که آیت‌الله خامنه‌ای درباره عوض شدن جای شهید و جلاد در جریان ماجراهای انتخابات سال 96 و ادعاهای مطرح‌شده درباره اعدام‌های دهه 60 به کار بردند. به طور مشخص، در صورت از دست دادن مرجعیت رسانه‌ای و روایت و در غیاب تبیین و بازخوانی تاریخ، بهترین فرصت در اختیار مخالفین حاکمیت، برای غلبه رسانه‌ای و شکل دادن به مفاهیم آنگونه که مطلوبشان است، قرار می‌گیرد. آنچه امروز شاهدش هستیم برآیند ناکامی جمهوری اسلامی در بازنمایی مفهوم و مصداق "دشمن" است.اگر بخواهم ادعای فوق را به گونه‌ای صورت‌بندی کنم که دلایلش را به تفصیل شرح دهم، قطعا این نوشته از حوصله خارج می‌شود؛ چرا که حاصل، شرح یک رویه به اندازه طول عمر جمهوری اسلامی در نسبت با این مفهوم و مصادیق آن است. آنچه در میان علل متنوع این پدیده بیشتر از همه توجه من را به خود جلب کرده، همواره هویت‌زدایی از فردفرد جامعه در مهمترین عرصه‌های حضور و حمایت از نظام سیاسی مستقر توسط خود حاکمیت بوده است. بگذارید مثالی بزنم؛ شاید به نظر آنچنان مهم جلوه نکند ولی اگر به عنوان یک شرکت‌کننده در مهمترین اتفاق حمایتی از حاکمیت، یعنی راهپیمایی 22 بهمن این متن را می‌خوانید، از خود بپرسید پدیده "سید سقا" با آن المان‌های آشنا و صمیمیت منحصربه‌فرد، دست‌نوشته‌هاي گاه‌گاه بدخط روي كارتن و مقوا، كاردستي‌هاي گروهي و... برای شما خوشایندتر و نشانه مردمی و واقعی بودن این اتفاق بوده يا كوهي از شعار و رجزهاي چاپ‌شده که غالبا در پایان مراسم کنار خیابان رها می‌شوند. کدام‌یک حس زنده بودن انقلاب بعد از گذشت سال‌های طولانی را در شما زنده کرده است؟ اساسا کدام از این دو، این باور را به ذهن متبادر می‌کند که مردم عاملان و صاحبان اصلی این انقلابند، نقشی سازنده در آن دارند، در قبال حفظ و انتقال ارزش‌های آن مسئولند و مهمترین و قدرتمندترین پاسخ به دشمنانش هستند؟ من فکر می‌کنم پاسخ مشخص است؛ جمهوری اسلامی تصمیمی غلط و مخرب را رویه‌ی خود قرار داده و طی سالیان، به اشتباه بار انقلاب و مواجهه با دشمنان را از روی شانه‌های قدرتمند جامعه برداشته و با هویت‌زدایی از ملت در نسبت با نظام برآمده از انقلاب، راه را برای به وجود آوردن دوگانه‌ی خطرناک حکومتی-مردمی باز کرده است. این سرآغاز تلاش مذبوحانه این روزهای تعداد قابل توجهی از ماست که اصلا چنین دوگانه‌ای وجود ندارد؛ حاکمیت از مردم و مردم از حاکمیت جدا نیست، ما دشمن مشترک، سرنوشت واحد و نگرانی‌های هم‌سویی داریم و...جامعه ما از روی هویت‌زدایی از جامعه در کنار اشتباهی دیگر که همانا مواجهه‌ی کاریکاتوری حاکمیت با دشمنان موجودیت خودش است، گرفتار نوعی سردرگمی بی‌پایان شده است. ما به عنوان ملت ایران با تکثری فوق‌العاده و گرایشات فکری متفاوت، با اشتراکات کم ولی حساس و در عین حال پرقدرت، با بمبارانی از اطلاعات و هجمه سنگین روزانه رسانه‌ها و اخبار، با تمام اتفاقاتی که هر روز در کشور، به صورت طبیعی ناشی از مشی الهی و غیرطبیعی ناشی از بی‌مسئولیتی و ناکارآمدی بخشی از بدنه مسئولین و تصمیمات اشتباه، از سر می‌گذرانیم، هیچوقت واقعا نمی‌توانسته‌ایم تشخیص دهیم با دشمنی توانا به عنوان عنصری واقعی و موثر در مشکلات جاری کشور مواجهیم یا با سیلی از انسان‌های احمق و ازکارافتاده که هر سال در سالگرد پیروزی انقلاب با خوانشی نسبتا کاریکاتوری در مقابلمان صف کشیده‌اند ولی بحمدالله کاری نمی‌توانند از پیش ببرند! به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی باید خیلی قبل از این، تکلیف ملتش را با دشمنانشان مشخص می‌کرد ولی رفتاری که در پیش گرفت شبیه به پدر دلسوزی بود که بار مقابله‌ای سخت با مهاجمان به حریم خانواده‌اش را یک‌تنه به دوش کشیده و به فرزندانش لبخند زده و آن‌ها را از ناتوانی مهاجمان مطمئن می‌کند. ما هیچوقت واقعا نفهمیده‌ایم منافقین دشمنان هم‌زبانی هستند که هزاران نفر از ملت ایران را فجیعانه کشتند، با تجاوز حزب بعث به خاک ایران همراه شدند، از هیچ تلاشی در خلاف جهت پیشروی ایران دریغ نکردند، در شلوغی‌های این سال‌ها حضور موثر داشتند و هنوز به عضوگیری از بین جوانان مستعد و مخالف حاکمیت مشغولند یا صرفا پیرمرد و پیرزنانی هستند که در آلبانی ارتش سایبری تشکیل داده‌اند و دیر یا زود آرزوی ساقط شدن جمهوری اسلامی را به گور می‌برند. جمهوری اسلامی رفتار دوگانه‌ای در نسبت با دشمنانش ابراز داشته، به وقت دستیابی به موفقیت‌ها دشمنان علی‌رغم تلاش‌های بی‌وقفه، کاری از پیش نبرده‌اند و به وقت دشواری‌ها و بحران‌های اجتماعی با چشم‌پوشی از علل درونی و سیر مسائلی که ما را به آن نقطه رسانده و انداختن همه آنچه اتفاق افتاده به گردن دشمن خارجی، نقش محوری دشمن را پررنگ کرده است. این رفتار دوگانه در کنار عوامل دیگر به مرور زمان بر قدرت تشخیص دوست از دشمن تاثیر منفی گذاشته است. حالا می‌بینیم دشمنان موجودیت یکپارچه ایران، حتی شدیدترین تهدیدها علیه تمامیت ارضی ما را هم تئوریزه می‌کنند ولی در نهایت، بخش قابل توجهی از بدنه کف میدان، چون در تشخیص مصداق دشمن دچار مشکل شده‌اند، از همه این‌ها احساس دشمنی نکرده و بیشتر به توجیه و تکرار مواضع صریحا خصمانه دشمنان روی می‌آورند.اتفاق دیگری که از سوی حاکمیت به قرار گرفتن ما در این نقطه منجر شده را می‌توان در سیاست‌گذاری آموزشی جمهوری اسلامی جست‌وجو کرد. قصه آسیب‌های آموزش و پرورش و روش‌های منسوخ آموزشی واقعا سر درازی دارد که همه آن به موضوع این نوشته مربوط نمی‌شود اما آنچه حداقل برای من بیشتر به چشم می‌آید جای خالی تمرکز بر افزایش قوت استدلال و دانش اقناعی، بدسلیقگی در تبیین و بازخوانی تاریخ انقلاب و حاکمیت ادبیات احساسی و هیجانی به جای گفتمان منطقی و محکم است. فرزندان ما در مدارس برای سال‌ها درباره انقلاب می‌خوانند و حفظ می‌کنند ولی هنوز حتی خیلی از ما نمی‌دانیم دقیقا چرا مرگ بر آمریکا و انگلیس و همه زورگویان عالم و هنوز بعد از هر واقعه، بساط اینکه مرگ فرستادن‌هایمان به خودمان برگشته داغ است. جمهوری اسلامی نتوانسته است فرزندان خود را برای محافظت و قوام ارزش‌های بنیادین خود پرورش دهد و بعدها در بزرگسالی سوالاتی جدی‌تر، اصالت گفتمان و ارزش‌های ما را مورد پرسش قرار می‌دهد و می‌بینیم که رویکرد همان است که بود. نمازهای جمعه که بهترین محل برای تبیین گفتمان و مظهر عینیت سیاست و دیانت است، چنان بی‌روح برگزار می‌گردد که گویی هیچ نسبتی با ارزش‌های انقلاب ندارد. به دفعات به برنامه‌های گفت‌وگومحور در صداوسیمای ملی حمله شده و به تعطیلی کشانده شدند طوری که ناظران انگار می‌کنند جمهوری اسلامی چنان در ساحت نظری تهیست که توان پاسخگویی به سوالات را ندارد اما با این وجود ما به عنوان حامیان انقلاب و نظام، در مقابل همه این اغتشاشات و آسیب به بنیان‌های اجتماعی، جامعه را دعوت به گفت‌وگویی می‌کنیم که نظام پیش‌تر در عمل راهش را مسدود کرده است. در واقع عدم تقویت سطح استدلال، جامعه را تبدیل به بستری مناسب برای پذیرفتن هرگونه ادعای بی‌اساس درباره وضعیت کشور بعد از انقلاب، ابتذال در گفتار، شعارها و مطالبات و باور دروغ‌های بزرگی کرده که در کمترین پایه استدلال هم قرار نمی‌گیرند. ما چوب بی‌تفاوتی نسبت به آموزش، تبیین، انتقال گفتمان خودمان و دشمنی دشمنانمان و ساده‌انگاری چنین مسائل مهمی را می‌خوریم و تغافل از این امور ما را به طی مسیری واداشته که در انتهایش با ظهور شعارهایی از جنس "دشمن ما همین‌جاست، دروغ می‌گن آمریکاست" که نشان از تغییر مصداق دشمن نزد بخشی از جامعه را دارد، مواجه شده‌ایم.از طرفی لاجرم باید به نقش مردم در رسیدن به وضع بحرانی فعلی نیز اشاره کنیم. من این نقش را درهم‌تنیده با اراده فردی، رسانه و تبلیغات و تمایل روزافزون بخشی از جامعه به رویای آمریکایی می‌بینم. واقعیت امر این است که نمی‌توانيم به نقش حاكميت در تبيين و افزايش دانش و آگاهي جامعه نسبت به مفاهيم و ارزش‌ها بپردازيم ولي اراده جامعه را در این مسیر نادیده بگیریم. پدیده‌ای که در مواقع مشابه تکرار می‌شود، هم‌صدایی با صدای بلند، فارغ از اکثریت یا اقلیت بودن صاحبان آن صداست؛ به بیان بهتر در این مواقع مهم نیست که در واقع امر کثرت افراد صاحب این صدای بلند که می‌تواند مطالبه‌ای به حق باشد یا ابتذالی در معنای مطالبه، چقدر باشد، رسانه به شما القا می‌کند که این صدای بلند صدای اکثریت است اما این ما هستیم که تصمیم می‌گیریم ابتدا تکلیفمان را با نفس این صدا مشخص کنیم یا صرفا به آن بپیوندیم که از قافله به‌راه‌افتاده عقب نمانیم و جزئی از چیزی باشیم؛ خواه آن چیز درست باشد یا غلط؛ خواه حق را فریاد بزند یا باطل را. نمی‌توان نقش اراده فردی را در انتخاب اینکه استقلال رای و نظر داشته باشیم یا خیر، انکار کرد. فکر کردن فرآیندی طولانی تا رسیدن به تحلیل و نتیجه‌گیری در پی دارد، کنترل نداشتن روی اطلاعات ورودی به دلیل حجم بالا و متنوع، به مرور زمان فرصت فکر کردن و تحلیل یک به یک داده‌ها را از فرد می‌گیرد. اخبار به صورت فله‌ای به مغز وارد می‌شوند و دیگر اینکه چه چیزی را باور کنیم بستگی به اراده اولیه خود ما مبنی بر همراهی مطلق با جریانی خاص دارد صریح‌تر اینکه دیگر مرز بین واقعیت موجود و داستان‌پردازی‌های رسانه‌ای مشخص نیست و بخشی از جامعه که پیش‌تر مسخ رویای آمریکایی شده بودند، دلشان نمی‌خواهد چیزی را که آن‌ها را از رویایشان دور می‌کند، باور کنند. امروز می‌بینیم که در بحران اجتماعی فعلی، افراد در گروه‌های سنی مختلف از الگوی عینا ثابت و مشخصی پیروی می‌کنند که آن‌ها را به سمت خشونت و پرخاش و جسارت بیشتر سوق می‌دهد اما با اینکه جمهوری اسلامی غلبه رسانه‌ای ندارد، نمی‌توان از جامعه انتظار نداشت برای همیشه هم تحت تاثیر تبلیغات رسانه‌هایی نباشد که برای دفعاتی نه چندان کم، دروغ‌پردازی‌ها و وارونه‌نمایی‌هایشان به شکلی فضاحت‌بار آشکار شده است. درست است که رفتار دوگانه مسئولین اعتماد جامعه را مستقیما تحت‌الشعاع قرار داده و این باور را در ذهن جامعه تقویت کرده که مفهوم دشمن تبدیل به ابزاری برای سرکوب اعتراض مردم و عدم پاسخگویی حاکمیت شده، اما نمی‌توان این مقدار را از هیچ جامعه‌ای پذیرفت که با صدای بلند تجزیه‌طلبی کشورشان همراه شوند. زمانی که صحبت از موجودیت وطن در میان باشد، دوست و دشمن در مشخص‌ترین وضع خود قرار می‌گیرند، دیگر هر نوع از اعتراض در نسبت با این موضوع سنجیده می‌شود. مهم نیست که فردی زادگاهش داخل مرزهای جغرافیایی ایران بوده و ملیت ایرانی داشته باشد؛ مهم نیست که کنار ما زندگی کند یا دور از ما در جغرافیایی دیگر؛ مهم نیست که به زبان فارسی صحبت کند؛ مهم نیست که حرفش در وضع عادی چه نسبتی با حق و حقیقت برقرار می‌کند. معیار سنجش کلماتش خواهند بود و چیزی که با آن‌ها هدف گرفته. مصداق دشمن امروز از همیشه مشخص‌تر است.زهره سادات موسوی