از امپریالیسم تا استکبار

نگاهی بر ریشه‌های تاریخی و اجتماعی آمریکاستیزیمحمد امیدی خسروشاهی/ دانشجوی مقطع کارشناسی رشته‌ی مهندسی و علم مواد دانشگاه صنعتی شریف دیدار محمدرضا پهلوی با ژنرال آیزنهاور، رئیس جمهور وقت آمریکا در زمان کودتای بیست‌وهشت مردادچهار دهه دشمنی نظام جمهوری اسلامی با موهومی به اسم «استکبار» و مشخصا ایالات متحده، این تصور غلط را پدید آورده که آمریکاستیزی، مبدع نظام است. در این پدیده شکی نیست که جمهوری اسلامی هزینه‌های سرسام‌آوری صرف چاه‌ویل دشمنی با آمریکا و متحدانش کرده‌­است. اما با این وجود ریشه‌های «مرگ بر فلان و بهمان» به سال‌­ها پیش از انقلاب پنجاه‌و‌هفت بر­می­‌گردد. اساسا دلایل این پدیده را می‌توان در دو موضوع عمده جست‌وجو کرد. یکی از موضوعات، تاثیر عمیق تفکرات چپ روی برخی روشنفکران بعد از مشروطه بود و دیگری دخالت‌های ناموجه ایالات متحده در سرنوشت ملت ایران بالاخص در جریانات بعد از بیست‌وهشت مرداد.شبح مارکس روی سر رژیم پهلویزمزمه‌های چپ­‌گرایانه پس از مشروطه، در دهه بیست به اوج خود رسید. حزب توده پس از رفتن رضاشاه تاسیس شد و تبدیل به یکی از پرقدرت­‌ترین احزاب در طول تاریخ سیاسی ایران گردید. نزدیکی ایران به شوروی، سبب شد تا نخستین تشکل چپ آسیا در ایران تشکیل شود. قدرت‌گیری حکومت‌های چپ در دنیا، تاثیر این اندیشه را بیش از پیش کرد. طنین صدای مارکس در نیمه‌ی اول قرن بیستم میلادی، واضح‌­ترین صدای دنیا بود. قهرمانانی هم‌چون لنین و چه‌­گوارا و ... هم‌چون بت در تشکل‌های دانشجویی پرستیده می‌شدند. با تقریب خوبی در ایران نیز، کسی روشنفکر به شمار می‌­آمد که خود را غرق در انقلابی‌­گری و مبارزه برای قشر کارگر می‌­کرد. اساس گفتمان اندیشه‌ی مارکس در مبارزه با امپریالیسم و قدرت­‌های سرمایه‌­داری دنیا در یک کشور خلاصه می­‌شد؛ آمریکا. شاید اگر بگوییم اولین نطفه‌های دشمنی با آمریکا از همین نقطه شروع شده، سخنی به گزاف نرفته‌­باشد. دهه‌ی بیستم را تصور کنید. جنگ جهانی دوم تمام شده. رضاشاه مستبد و همچنین قدرتمند، مجبور به ترک کشور شده است. شاه جوان که به جای وی نشسته، هنوز قدرت خلف خود را نداشته و فضای سیاسی جامعه در یک آزادی نسبی به سر می­برد. حزب توده که یکی از سازمان­‌یافته‌­ترین احزاب ایران است؛ در میدانی بدون حریف می‌­تازد و ریشه‌های اندیشه‌ی چپ را در کشور استوارتر می­‌سازد. اندیشه‌ای که در راس آن مبارزه با سرمایه‌داری به خصوص در آمریکا، گفتمان اصلی را در اختیار دارد. نزدیکی ایران به شوروی باعث شد که حزب توده بیشتر تمایل به چپ روسی داشته باشد؛ نه آنانی که در اروپا سربرآورده بودند. و جدی‌ترین تفاوت این دو نوع نگاه درهمین مبارزه با آمریکا رقم خورد که در چپ روسی به صورت تندتری پیگیری می­‌شد.البته حزب توده چندان هم بدون رقیب نبود. روحانیت که گویا از همان قدیم علاقه‌ی خاصی به اسلامی‌کردن علوم داشت، شروع به تئوریزه‌کردن اندیشه‌ی چپ و تطبیق آن با اسلام نمود. طبقه‌ی بورژوا را مرفهین نامید و پرولتاریا را مستضعفین. در همین هنگامه، برای جانماندن از قافله‌ی آمریکاستیزی، با به کارگیری نام «استکبار» به جای امپریالیسم، رنگ و بوی دینی به آن بخشید. جدا از خود سازمان روحانیت، اندیشمندان دینی هم‌چون شریعتی، تلاش زیادی برای معرفی اسلامی به سبک سوسیالیسم داشته‌­اند. مبارزه با آمریکا مشخص‌­ترین علاقه‌ی مشترک جریان چپ از یک طرف و روحانیت از طرف دیگر بود. در جامعه‌ای که عوامش با دین و روشنفکرش با مارکس خو گرفته بود.هیچ کشوری دوست و دشمن دائمی ندارد؛ این منافع ملی‌­ست که همیشگی‌­ست.کودتای آمریکایی و کینه‌ی شصت‌ساله‌ی ایرانی‌­هابرخی از اندیشمندان بر این باورند که انقلاب پنجاه‌وهفت، نتیجه‌ی بغض خفته‌ی ایرانی‌ها بیست‌وپنج سال پس از کودتای شاه برای گرفتن قدرت از مصدق بوده­ است. این کودتا بدون شک نقطه‌ی عطف تاریخ پهلوی دوم از یک سو و روابط میان آمریکا و ایران از سوی دیگر است. پس از جنگ جهانی دوم آمریکا که روز به روز تبدیل به یک قدرت بزرگ بین‌­المللی می­‌شد، علاقه‌ا­ش نسبت به موقعیت منطقه‌­ای ایران، فزونی می‌یافت. خطر گسترش کمونیسم، باعث افزایش توجه بیشتر نیز می­‌شد. بیست‌و‌هشتم مرداد شاید مناسب­‌ترین زمان برای آمریکا برای محکم‌کردن جای پای خود در ایران بود. اما این کودتا زخم عمیقی بود که ایالات متحده بر پیکره‌ی جریانات مردمی ایران می‌­زند. زوایای پنهان این اتفاق بعد از شصت سال هنوز ناگفته مانده. از خیانت حزب توده گرفته تا حرف و حدیث‌هایی در باب نقش روحانیت در این اتفاق. اما یک چیز واضح است. دخالت ناموجه ایالات متحده در امورات ایران و طراحی نقشه‌ی اصلی کودتا توسط این کشور. کودتای بیست‌وهشت مرداد، البته شروع دخالت‌های عمده‌ی آمریکا بود و در بیست‌وپنج سال پس از آن، حضور و نفوذ آمریکایی‌ها در ایران ادامه پیدا کرد. در واقع هر کسی با شاه و رژیم وی مشکل داشت، در عمل با آمریکا نیز مخالف بود. تفکر در موضوعات مذکور، این نکته را برایمان روشن می­‌نماید که آمریکاستیزی، تفکری نبود که به یک‌باره، در بهمن پنجاه‌و‌هفت، به وجود آمده باشد. مطمئنا حوادث تسخیر سفارت آمریکا ریشه در همین موضوعات تاریخی و اجتماعی داشته، و اکثریت مردم در آن شرایط، اگر موافق این حرکات نبودند لااقل مخالفتی با آن نداشتند. اما مسئله‌ای که اهمیت دارد همان است که نخست­‌وزیر زیرک بریتانیایی می­‌گوید: «هیچ کشوری دوست و دشمن دائمی ندارد؛ این منافع ملی­‌ست که همیشگی‌­ست».برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.