گاهِ گاهان_ نود و هفت

نود و هفت_هنوز هم دلم می‌خواهد برای ساعت‌هایی بی‌انتها گوشِ جان سپارم، آن حرف‌های شبهِ فلسفیِ بی‌سروتهِ او را... و حتّی باور کنم که چیزی است فراتر از کوششی بیهوده، برای معنادهی به لحظاتی، که با حسِّ درد و احساسِ غبن، بر باد می‌رود تا ابدیت...حتّی می‌خواهم به یاد بیاورم آن بیگاهِ بهاریِ بر باد رفته را... که باد می‌آمد و صنوبرانِ بلندبالای مغرور و عاشق، به ترنّمِ توفان و دست‌افشانیِ بوته‌زاران، در آغوشِ پُر تمنِای آسمان، میانِ بازوانِ نجیبِ همدیگر می‌رقصیدند...همه غوغای انبوهِ شاخسارانِ برگ‌اندود بود و سرمای لطیفِ غروب‌هنگامِ اردیبهشتِ جاودانی... جوانی بود و حدودِ بیست و سه سالگی و آخرین دیدارها... و دلشکستگی و غمی سنگین که به مرگ می‌مانست و مرا کشانیده بود به آن گورستانِ غریبانۀ خارج از شهر، کنارِ آن بُقعۀ فروتنانه و خاموش... و منزّه و متروک... در آن تبعیدگاهِ شرقی‌ام... و میکائیل را نیز... که در پیِ من آمده بود، برای گفتنِ واپسین حرف‌هایی که خیال می‌کرد حیاتی است برایم و شاید نمی‌دانست که به هلاکت‌ام خواهد افکند...هر دو نشسته بودیم کنارِ سنگِ گوری ترک‌خورده، روی چمنی تازه رُسته و نمناک، زیرِ سایه‌بانی آهنی و سرخِ زنگ‌زده، نرده‌دار و زندان‌وار... که رویش تکه‌هایی چند از یک لایه رنگِ آبیِ آرام، آماس‌کرده بود... همانجا که پدر بزرگِ اساطیری‌ام جاودانه خفته و نامِ آشنایش، نشانِ مخفیِ آخرین ملاقاتِ ما شده بود...آسمان ابرناک بود و قبرستان در قُرُقِ میکائیل و نوای نفس‌کشی نبود، جز هوهوی باد که می‌پیچید میانِ ازدحامِ شاخساران و روزن‌های روباز و بی‌معجرِ غرفه‌های خشتی و نیمه‌ویران... که خاک بر سر می‌کردند به دستِ صَرصَرِ عزادار و نوحه‌گر...میکائیل نیز سرِ زلفِ سیاه و پریشانِ بالای پیشانی‌اش را به دمِ باد داده بود و همچنان که چشم داشت بر پاره کاغذی کاهی و چِرک از روزنامه‌ای کهنه در دستش، که بر سنگِ مزاری یافته بود، شاید از روی آن سطورِ ریز و آشفته و درهم، بخش‌هایی را می‌خواند از سرودِ پنجمِ دوزخِ دانته[1]...- «گفتم ای شاعرِ والامقام! بسیار مشتاقم با دو روحی که در کنارِ هم، دست در دست، از میانِ تُندبادِ سیاه، با چنین سبکبالی می‌گذرند، سخن گویم. پاسخم داد صبر کن تا اندکی نزدیک‌تر آیند. به محضِ آن که باد آنان را به سمت‌مان پرواز داد، بانگ زدم ای ارواحِ رنج‌دیده! که ناتوان به این‌سو و آن‌سو رهسپارید، چنان‌چه در آمدنتان منعی نیست، قدم رنجه کنید. نزدیک‌تر آیید تا سخن گوییم. همچون قمریانی[...] با بال‌های باز و گسترده[...] از میانِ هوای ناپاک به ما پیوستند[...] هر آنچه شما خواهانید بشنوید و بگویید، آن را خواهیم شنید و با شما خواهیم گفت، در حالی‌که باد خاموش می‌شود[...] عشق که به تُندی هر قلبِ نجیبی را گرفتار می‌کند، گریبانِ این مرد را گرفت[...] عشق که معشوق را به عشق‌ورزی آزاد نمی‌گذارد، گریبانم را گرفت[...] و همانطور که می‌بینید، هنوز رهایم نکرده است[...] عشق، ما دو تن را به مرگی یکسان کشانید[...] این سخنان از جانبِ آنان به سویمان آمد[...]هنگامی که به این جان‌های آزرده گوش سپردم، سر به پایین افکندم[...] تا شاعر از من پرسید در چه اندیشه‌ای؟[...] گفتم: افسوس، چه اندیشه‌های نابی، چه آرزوهای ژرفی، آنان را به چنین گذرگاهِ دردآوری کشانده است[...] هیچ اندوهی بزرگتر نیست از اندیشیدن به دورۀ شادکامی، هنگامِ شوربختی[...] و در حالی که یکی از جان‌ها این سخنان را برایم ادا می‌کرد، دیگری می‌گریست، آن‌سان که از سرِ دلسوزی. از هوش رفتم، چنانچه در حالِ مرگ باشم و فرو افتادم؛ همچنان که کالبدی مرده می‌افتد.»[2]بعد میکائیل انگشتانش را گشوده بود از هم و گذاشته بود تا باد، سرودهای کهنِ کمدیِ الهی را برباید از دستش... و با نگاه، دنبال کرده بود آن پاره کاغذِ پوسیده را که چون روحی هراسان و سرگردان یا مثلِ کبوتری زخمی، پرپرزنان و نیمه‌جان، در فراز و فرودی بی‌اراده و ناموزون، انگار می‌گریخت از حملۀ عقابی نادیدنی یا از سرنوشتِ دوزخیِ خویش...پرسیده بود:- «چرا اینجا؟...»از من که سنگین و منجمد شده بودم از سِحرِ واژگانِ دوزخیِ آن شاعرِ اعصارِ ایمان و با زبانی که به اختیارم نمی‌چرخید، پاسخ داده بودم:- «هیچکس در عصرِ یکشنبه به خاکستان نمی‌آید...»هر دو زیرِ چشمهامان، سایۀ کبودِ بی‌خوابی داشتیم و روی چانه و بناگوشمان، هجومِ مورستانِ ریشی دو روزه را...و آشکارا می‌توانستم دید که روی کفش‌های او و سرِ شانه‌ها و آرنجِ نیم‌تنۀ فاخرِ کتانی‌اش، خاک‌آلوده بود و گِردِ پلک‌ها و لب‌هاش، تورّمی مختصر داشت...افسردگی و تشویشِ آخرین دیدار افتاده بود به جانم و دلمردگی گریبانم را گرفته بود و نفسم بالا نمی‌آمد... فقط خیره شده بودم به آن چند شاپَرَکِ ریز و درشتی که با فرو رفتنِ آفتاب، انگار از لابه‌لای علف‌های خیس، روییده و داشتند دورِ شعلۀ فانوسی که افروخته و گذاشته بودم روی سنگِ مزارِ پدربزرگ، چرخ می‌خوردند و با ابرامی پیگیر، پیکرِ نحیف‌شان را می‌کوبیدند به شیشۀ داغِ چراغِ فتیله‌‌ای و می‌افتادند پیشِ پایمان...پس زمزمه کنان گفته بودم:- «حکایتِ آدم مثلِ همین پروانه‌ها است که هزاران سال است بال و پر به آتشِ ما می‌سوزند و عبرت نمی‌گیرند... ولی این‌ها راستی چرا پند نمی‌گیرند میکائیل؟ چون مثلِ ما تاریخ و فلسفه و ادبیات ندارند؟...»گویی از خواب و خیالی پرانده بودمش... کفِ هر دو دستش را فروبرده بود زیرِ بازوهاش و انگاری سردش شده باشد، کمی شانه‌هایش را تکان داده بود...بعد از زیرِ چشم نگاهی مُجمَل فرستاده بود به سوی من و گفته بود:- «اول این که از کجا بدانیم ندارند... دوم اینکه خودت می‌گویی ما آدم‌ها مثلِ شب‌پره‌گانیم... و مگر ما که اینهمه تاریخ و فلسفه داریم، عبرت می‌گیریم؟... شاید هم علّت آن باشد که طبیعت، دشمنِ خانگی و غالب و غدّاری است؛ مثلِ اسبِ تروا[3] یا حتی نزدیکتر... مانندِ کششِ میانِ آتش و پرِ پروانه...»و من خوانده بودم:- «هر که در آتشِ عشق‌اش نبود طاقتِ سوز/// گو به نزدیک مرو کافتِ پروانه پر است[4]...»و او سری تکان داده و دست‌هاش را بیشتر در پهلو، فشرده و چشم دوخته به ابرهای ارغوانیِ سنگین، زیرِ لب گفته بود:- «عشق... این آتشِ فراگیرِ هستی...»بعدِ دو ثانیه هم یکدفعه تیرِ خلاص را به طرفم پرتاب کرده بود:- «بهرام!... یک مدّتی همین‌جا بمان... برنگرد دانشگاه... اصفهان هم نرو...»از قعرِ چاهِ دلسردی‌های اندوهبارِ خویش، او را دیده بودم که دیگر مثلِ تصویرِ لرزانِ ستارۀ شمالی در آب، دور دست و سرد و نامطمئن به نظر می‌رسید...گفته بودم:- «بمانم؟!... مگر می‌شود؟... مگر می‌توانم؟!»- البته که می‌توانی!... مگر نگفتی اینجا خانم معلّمی هست و باغچۀ گلِ سرخی دارد که...»واقعاً سنگدلانه نبود که الان اینرا می‌گفت؟... پریده بودم وسطِ جمله‌ای که مثلِ کاردی یخ‌بسته و تیز، قلبم را می‌خراشید...- «چه ربطی دارد میکائیل!؟... یعنی بمانم اینجا و مابقیِ عمرم را به نقّاشی از گل‌های سرخِ باغچه‌ها مشغول باشم؟؟»- «نه مابقیِ عمر... فقط برای چند وقت...»صدایم را بالاتر برده، پرسیده بودم به تکرارِ عبارتِ او:- «چند وقت؟؟...»بلند شده، ایستاده و هر دو دستش را در جیب‌های بالاپوشِ سبُک و گران‌قیمتِ گردآلودش پنهان کرده بود:- «تا من برخی کارها را درست کنم... فردا برمی‌گردم خانه... باید به مشکلِ بچّه‌های انجمن رسیدگی کنم... به آنهایی که مانده‌اند بگویم چه خطراتی هست...»- «و من ...؟»با آهنگی قاطع و کمابیش خشک گفته بود:- «بهرام! تو اینجا در امانی...»دلم نمی‌خواست دور از او و آن انجمنِ لعنتیِ فرهیختگانِ از ما بهترانش، در امان باشم!... می‌خواستم تا قعرِ جهنم همراهِ او پر و بالم را به هُرمِ روشنایی‌های افروخته بسوزانم...نگاه کرده بودم به آن چشم‌هایی که آنک خاکستری و نگران، غرقِ تماشای آینده بود یا مشغولِ نظارۀ آن قد و قامتِ موّاج و سایه‌وارِ ردیفِ صنوبرانِ دیوانه در دوردستِ دیوارِ آجری و کوتاهِ گورستان...نتوانسته بودم خودداری کنم از گفتنِ این که:- «نمی‌گذارم تنها بروی در دلِ شعله‌های خطر... با تو می‌آیم...»کمابیش پرقدرت هم گفته بودم... با کورسوی امیدی که تابیده بود در ظلماتِ گورستانیِ دلم، از خیالِ آن همسفریِ مقدّس و ملکوتی تا قعرِ دوزخ با او... و شاید آنقدر نیرومند گفتم که او نیز جدّی‌ام بگیرد...که نشسته بود برابرم روی سنگِ قبرِ دیگری و به من خیره مانده بود با نگاهی سخت و سنگین و منجمد؛ چون مرمرِ سرد و خاکستریِ مقابرِ قدّیسین... و عاقبت با لحنی بیگانه‌وار و تلخ که به نظرم حتی موهن می‌آمد، پاسخ داده بود:- «چنین خبطی نمی‌کنی بچّه جان!... می‌گویم خطرناک است!... نمی‌توانم هم مراقب تو باشم... هم دیگران... هم خودم!...»انگار سیلی‌ام زده باشد... یا ذغالِ افروخته انداخته باشد در گریبانِ پیراهنم... جاخورده بودم از خشونتِ خفته و بیدار در سخن گفتنِ تلخِ زهرآلودش که بی‌سابقه بود برایم... اصلاً طوری بود که تیزی کاردی را به یک ضربه فروبرده باشد در پهلویم...فقط توانسته بودم همین یک جمله را بگویم با آن صوتِ شکسته و خفیف که:- «من می‌توانم مراقبِ خودم باشم...»و دیگر خاموش مانده بودم... حتی خواسته بودم بروم و با غمِ انزوای ناگزیرِ خوفناکِ خویش، از همان لحظه تنها باشم... ولی مگر می‌شد که برخیزم؟!... خاکِ سرد و سنگینِ یک گورستان نااُمیدی، آوار شده بود توی دلم و زخمِ خون‌چکان و دردِ هولناکِ آن بیگانگیِ عجیبِ نوظهور در آخرین لحظات...میکائیل، مثلِ همان بادِ بی‌رحمی که تپانچۀ خاشاک می‌کوبید توی صورتم، با یک ضربۀ توفانی به من نشان داده بود که برای او مزاحمی غریبه‌ام... خارج از دایرۀ انجمنِ خودی‌هایش...نمی‌دانم... شاید از سرِ بی‌خبری از حالِ من... شاید از سرِ اجبار و وخامتِ احوالِ خویش، طوری که انگار کافی نبوده شدّتِ ضربۀ شمشیریِ کلامِ آخرش، و انگاری جهتِ اطمینان از تأثیرِ تمام‌کنندۀ زخمِ کاری و خلاص کردنِ قربانیِ نیم‌بسملِ خویش، باز گفته بود؛ طوری بلندتر از عادتِ من... طوری خشونت‌بارتر و ستمکارتر از رسمِ غالب و لااُبالی‌وارِ مألوفِ خویش... - «واضح است که نمی‌توانی بهرام!... نمی‌توانی!... ولی در واقع درستش این است که باید یاد بگیری... که قوی باشی... بدونِ من!»و باز برخاسته بود از سرِ سنگ، شاید تا دیگر برود... و بادِ مغرور پیچیده بود در زلف و پیراهن و پر و بالش... مثلِ مجسمۀ میکائیل- ملکِ مقرَّب- می‌نمود... شمشیر در دست و مظفّر... مصمّم و خونریز... جفاکار و غدّار...شبیهِ دیوانه‌ها شده بودم و فقط برای زدنِ آخرین تیرِ خلاص به سینه خودم بود که سست و ابلهانه زیر لب گفته‌بودم:- «پس رفتن به هندوستان چه می‌شود... انجمنِ میسیونری... تبّت... معبدِ جوکهنگ[5] ... همۀ آن برنامه‌ها و رؤیاها؟...»بُرنده و تند نگاهم کرده بود... با چشم‌هایی مثلِ لبۀ تیز و برّاقِ یک خنجر... پولادین... افسونگر... زیبا و وسوسه‌آمیز... بعد سری تکان داده بود... سرزنش‌آلود... ملامت‌بار... اسفناک؟... و با آن آخرین ضربتی که عجیب تکان‌دهنده بود و کاری، تیغش را دیگر تا انتها فرو برده بود در قلبم...- «رؤیاها را رها کن بهرام!... حقایق را ببین!... قوی باش!... باید مِن بَعد یادبگیری با حقایق، زندگی کنی... مطمئنم تو هم می‌توانی ادامه دهی... الان هم بلند شو برویم... وقت گذشته و ممکن است باران هم بگیرد... بهرام!... گوش‌ات با من است؟!»گوشم با او بود... ولی سرم سنگین شده بود و گردنم زیر فشارش خمیده بود... و نتیجتاً چیزی نمی‌دیدم جز کفش‌هاش، که ساکن و ثابت مانده و کمی فرو شده بود در چمن‌ها... و درست روبه‌رویم... و چشم‌هام میخ شده بود رویش... دردِ بدی پیچیده بود زیرِ دنده‌هام... زیرِ جناغِ سینه‌ام... که شبیهِ عشق بود... و مثلِ دلشکستگی...واداده بودم... مقاومت را رها کرده بودم و او را ... و خودم را... که بگویم و صدایم گم شود در هیاهوی برگ‌ها با باد...- «حق با تو است... نمی‌توانم... در واقع تنها حقیقتِ زندگیِ من تویی... و حقیقت همین است که بی تو بعید است که حتی باشم... چه رسد به این که قوی باشم...»بعد دیده بودم که آن دو قطره اشکِ لعنتی و سنگین از چشم‌های بی‌ملاحظه‌ام، صاف افتاده بود روی یکی از آن کفش‌های چرمیِ قشنگش که کمی هم گردآلود بود... و لکّه‌دارش کرده بود... دقیقاً دو تا نقطۀ تاریک... نه! سه تا، انداخته بود رویش... آن طوری کفش‌هاش واقعاً ممکن بود گِلی به نظر برسد... پس بی‌این که بیشتر فکر کنم، زود دست پیش برده بودم تا با سرِ آستینِ پیراهنم، پاک کنم روی آن کفش را از آن غبارِ راهِ نامَرد و آن اشک‌های لکه‌دار و بی‌حیثیت... و باز اشک بریزم... و باز پاک کنم...باز هم گوشم کاملاً با او بود... و در کشمکشِ غوغایی توفان و گورستان، خوب شنیدم که میکائیل گفت:- «آخ!...»خیلی هم عمیق گفت... شاید دو بار... نه از توی گلویش... انگار از اعماقِ سینه... طوری که دردش آمده باشد... انگاری من هم مثلِ خودش، خنجری بُرنده و پنهانی داشته باشم در آن دست‌های بی‌عرضۀ لرزانی که از عهدۀ پاک کردنِ کفش‌های او هم خوب برنمی‌آمد... یا در چشمهای بی‌شرمِ گریانی که حتی جرأت نمی‌کردم رویشان پلک بزنم که مباد باز آن قطراتِ بی‌دریغِ لعنتی، کفش‌های او را بیالاید ... بعد خیلی زود کفش‌هاش را بیرون برده بود از محدودۀ دیدِ من... که بعد ... سعی می‌کردم سرم را طوری لابه‌لای زانوها و بازوهام قایم کنم از او ...آخر هم انگار برگشته و نشسته بود در پناهِ سایه‌بانِ زنگ‌زده... شاید چون بارشِ رگباریِ اشک‌های ابرِ دیوانه را دیده بود بر چهرۀ گورستان... یا دیوانگیِ توفانیِ بی‌امان و آن بارانِ جنون را بر صورتِ خاک‌آلودِ من...گفته بود:- «آخ بهرام!... بیا اینجا... بیا حریف!...»و با دستهاش گره از بازوانم گشوده بود... و صورتِ خیسِ خاک‌آلودم را پاک کرده بود... بعد در کنارم گرفته بود برای تمامیِ آن مدتی که گریه می‌کردم... که صورتم را در کف دو دست پوشانیده بودم و سرم را در انحنای شانۀ او... که موی و خاطرِ خیس و پریشانم را به نوازش لمس می‌کرد... سرِ انگشتانش... و گونه‌اش... لب‌هاش و چانۀ زیبایش....(ادامه دارد) [1] - سه‌گانه‌ای منظوم اثر دانته آلیگیری شاعر و نویسندۀ ایتالیایی قرن چهاردهم میلادی؛ دربارۀ سفرِ خیالی خودِ دانته به راهنماییِ ویرژیل، شاعرِ باستانیِ روم، برای یافتنِ روحِ معشوقۀ خویش بئاتریس.[2] - کمدی الهی، دوزخ، سرودِ پنجم، بخش‌های گزیده، ترجمه از محسن نیک‌بخت، شاپور احمدی[3] - اسب تروآ داستانی از جنگ تروآ است، که در انه‌اید، شعر حماسی لاتین ویرژیل بیان شده. با استفاده از این حیله جنگی بود که در پایان یونانی‌ها توانستند به شهر تروآ وارد شوند و به نبرد پایان دهند. پس از محاصرهٔ بی‌ثمر تروآ، یونانی‌ها پیکره‌ای عظیم به شکل اسب ساختند تا مردانی را درونش پنهان کنند. و به عقب نشینی وانمود کردند، اهالی شهر اسب را به عنوان غنیمت به داخل شهر بردند. آن شب نیروی یونانی از اسب خارج شد و دروازه‌های شهر را برای باقی ارتش یونان گشود و شهر سقوط کرد.[4]- سعدی[5] - مهم ترین معبدِ بوداییِ شهرِ لهاساقسمت بعدقسمت قبل