بدون تاریخ تفکر هرگز نمی توانیم نظریه تمدنی بدهیم

بدون تاریخ تفکر هرگز نمی توانیم نظریه تمدنی بعده ای که بسیار کم از گذشته می دانند، و حداکثر چند کتاب کلی از دوره هایی از تاریخ مطالعه کرده اند، از همین کتابهای چاپی عمومی، بیش از هر چیز به زمان حال می اندیشند و می کوشند با معلوماتی که جسته و گریخته دارند، چاره دردهای معاصر را بکنند و از دین و تشیع و تاریخ آنها، روایتی بسازند که بکار این اصلاح گری آنها بیاید. گاه با ادعای دینداری، یا ایرانی گری، یا در پیش گرفتن روش های چپ گرایانه، مردم را جذب می کنند و خشنودند که کاری کرده اند و کم کم خود هم به اشتباه می افتند که راه درستی می روند.در بهترین صورت، آنان تلاشگرانی هستند که می کوشند، با تأمل در قرآن و سنت، و عقل [که این عقل چیزی جز معلومات عمومی نیست که طی تربیت آنها در مدرسه و دانشگاه بدستشان آمده] راهکارهایی برای مسائل روز جامعه بدهند. آنها خود فرزند زمان خویش هستند، تربیت شده یک مقطع تاریخی مشخص، با شعارهای خاص، ارزشهای خاص، و افکار معین که به هر حال طی دوره تعلیم و تربیت فرا گرفته اند، اما تقریبا از متون قدیم چیزی نمی خوانند و فرصت نمی کنند اثری از متون اخلاقی و فلسفی و دینی کهن را ورق بزنند. آنها اسلام را به گونه که امروز می خواهند می شناسند.این افراد، از تاریخ اندیشه ای که حتی در دوره پهلوی اول و دوم گذشته، کمتر آگاهند، مگر روایت خاصی را که در مطالعات عمومی فراگرفته اند، اما حقیقتا از هزاران کتاب و اندیشه و فکری که در گوشه و کنار مملکت بوده، و در ساختن دوره آنها موثر بوده، کمتر خبر دارند.اگر اندکی عقب تر برویم، از مشروطه، یک روایت خاص می دانند، و از فرهنگ دوره قاجاری بسیار کم. اساسا مگر از دوره قاجاری چه اندازه متن منتشر شده که اینها خوانده باشند و بدانند که ما در شهرهای بزرگ، در دوره قاجاری چه افکاری را پشت سر گذاشتیم. برای اینها، هنوز هم شکل گیری جریانی مثل بابیه نامفهوم است و ریشه های فکری آن نامشخص. با چند جمله و قضاوت کلی در باره اینها، مساله را در ذهن خود حل می کنند. دوره قاجاری، دوران گذار ماست، و اسناد و مدارک آن نه در چند کتاب چاپی در صدها هزار برگ سند است که همچنان در کتابخانه ملی یا مرکز اسناد وزارت خارجه خاک می خورد.یک دوره بحران و فترت در تاریخ ایران به نام دوره افشاری و زند هست، که صدها مسأله ناگفته از لحاظ اندیشگی دارد. جریانهای خاصی که آن دوره شکل گرفت. سرنوشت اخباری گری در این دوره، سرنوشت فلسفه، سرنوشت علم. آنچه میراثش به دوره قاجاری رسید و ما غالبا به دلیل عدم آشنایی با متون این دوره، آثار مخطوط و مسائل دیگر از آنها بی خبریم. مهم ترین تحول در فکر شیعه، مقدمه ظهور جریانهای انحرافی بعدی شد، از این دوره است. حتی یک تحقیق درست در این زمینه نیست.وقتی شریعتی به صفویه پرداخت، و بیش از پانصد صفحه، ناسزار نثار آن دوره کرد، تقریبا می شود گفت، جز حرف های عامیانه، هیچ چیز از صفویه نمی دانست. بعید است حتی کتاب شاه عباس نصر الله فلسفی را خوانده بود. او تصورات واهی خود را از فکر مجلسی و دیگران، به عنوان صفوی شناسی عرضه کرد. اتفاقا او مصداق یک مصلح کلی است که خبری از تاریخ اندیشه در آن دوره جز ابعاد بسیار اندک ندارد. می توان یقین داشت که حتی برای یک بار عالم آرای عباسی که مهم ترین تاریخ این دوره است نخوانده بود. البته آدم با هوشی بود و نثر شگرفی داشت. تاریخ فرهنگ صفوی در شعر فارسی است که اینها حتی یک تذکره نصرآبادیش را یک دوره نخوانده اند، چه رسد به خواندن خلاصة الاشعار یا اثر هشت جلدی عرفات العاشقین و صدها دیوان و تذدکره دیگر.به همین ترتیب، مصلح کل های ما، از تاریخ ایران طی نهصد سال از ورود اسلام به این سرزمین تا دوره صفوی، خبری ندارند. اندک و بسیار اندک هستند کسانی که بدانند سلجوقیان، مثلا پیش از خوارزمشاهیان بودند. درباره مغول حرفهایی شنیده اند، اما از این که طی سیصد سال پس از مغول که چطور این فرهنگ ایرانی شکل گرفت، بی خبرند. هجومی از مغول شنیده اند، اما این که دوره ایلخانی چه تأثیری بر فرهنگ ما داشت را نمی دانند.معنای این حرف این نیست که مثلا بنده از این دوره ها مطلع هستم. بحث این است که اگر کسی می خواهد فکر امروز را بشناسد، و بر اساس گذشته، در باره حال نظر دهد، بی جهت نباید به مخش فشار بیاورد و با کلیاتی که از دین و فلسفه می داند، رهنمود بدهد. جزء جزء این تاریخ اندیشه، در میان تمامی لایه های جامعه ما حضور دارد. همین طور که صدها لغت مغولی در زبان فارسی رسوخ کرده، در افکار و اندیشه ها و احساسات ما هم، افکار دوره ایلخانی نفوذ کرده است. اینها گاهی چیزهایی را به تشیع و ایران نسبت می دهند، که هیچ نشانی از آنها در تاریخ شیعه و ایران نیست، اما چنان نظر می دهند که گویی از عمق آن آگاهند.ما چند کتاب در باره فخر رازی این دانشمند برجسته ایرانی داریم که آثارش عمیق ترین تأثیرات را بر تاریخ کلام در میان داشته است؟ ما تا قبل از کربن چه قدر ملاصدرا را می شناختیم، کسی که دست کم سیصد سال است فکر ما را جهت می دهد؟ به دوره قاجار برگردیم. ما تا پیش از کتاب الگار، چه قدر از نحله های فکری متنوع دوره قاجار خبر داشتیم که تازه آن کتاب هم سطحی بود؟ ما بعد از عبدالهادی حائری چند کتاب در باره تاریخ تفکر در دروه قاجار نوشتیم؟حقیقت این است که بدون دانستن تاریخ تفکر و اندیشه در ایران، بدون آشنایی با متون دقیق هر دوره از ادوار تاریخ ایران، علم کلام، تصوف، فلسفه، حدیث، تفسیر و ... نمی توان مدعی آشنایی با دین بود. این که کسی قرآن را به روز ترجمه کند و از آن هم معلوماتی که در تفاسیر قدیم هست، فاصله داشته باشد، اصلا نمی تواند مدعی باشد که قرآن شناس و مترجم خوبی است. این برداشت های خود اوست نه آنچه که قرآن بیان کرده است. فخر رازی، یکی از مهم ترین و موثر ترین افراد در تاریخ تفکر ایرانی است. همین طور غزالی. نشناختن درست آن افکار، نشناختن فکر ایرانی، اصلاح گری را به روشی سست برای تغییرات دلبخواهی افراد تبدیل می‌کند و باز تجربه ای بی فایده بر تجربه های گذشته می افزاید.در باره تاریخ تفکر در ایران، متاسفانه به رساله های دانشگاهی هم غالبا نمی شود اطمینان کرد. بیشتر آنها سبک و اساسا، بدون خواندن متون اصلی و بیش از هرچیز حدسها و گمانها به ظاهر زیبا، اما بی محتواست. عمده دلیل بی محتوایی هم به دلیل نخواندن درست متون کهن و انتخاب چند متن عمومی و عادی است.