داروخانه در تمدن اسلامی

اولین داروخانه و نخستین مدرسه ی داروشناسی و داروسازی در تمدن اسلامی تاسیس شد.داروخانه و داروسازان مستقر با کارکرد‌های مختلف ساخت و ارائه دارو به عنوان یکی از بخش‌های مهم بیمارستانی دوره تمدن اسلامی دارای نقش و جایگاه مهمی بوده است. واژه‌های خزانه الادویه، خزانه الشراب، داروخانه، صیدنه، صیدنانی در متون دوره اسلامی، برای نام داروخانه به کار رفته‌اند.داروخانه‌ها در دوره اسلامی یکی از بخش‌های مهم بیمارستانی بودند و داروسازان در کنار پزشکان نقش مهمی در تهیه و ارائه دارو به بیماران ایفا می‌نمودند. تاریخ داروخانه‌ها ارتباط نزدیکی با تاریخ اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و درمانی عصر خود داشته و بخش جداناپذیری از فرهنگ و تمدن اسلامی به حساب می‌آید.داروخانه‌های بیمارستانی در دوره اسلامی دارای سلسله مراتبی بودند، از جمله رییس، خازن، عده‌ای دستیار داروساز و تعدادی فروشنده یا نسخه‌پیچ دارو بودند که زیر نظر مهتار و یا صیدلانی ارشد فعالیت می‌کرده‌اند و نقش مهمی در بهبود بیماران داشته‌اند.اهتمام به بیمارستان سازی و گسترش علوم پزشکی و داروسازی در دوره ی خلافت عباسیان نیز با سرعت بیشتری دنبال شد، ساخت و استفاده از دارو با سرعت زیادی پیشرفت کرد و درباره ی ترکیب داروها رسالات متعددی نوشته شد.از جمله نخستین داروسازان و داروشناسان بزرگ تمدن اسلامی شاپور بن سهل بود که کتاب "القراباذین فی البیمارستانات" را نوشت، پس از او حنین ابن اسحاق کتاب "الاعشاب" (گیاهان) را نوشت، ابن ربن طبری کتاب "فردوس الحکمه" را تالیف کرد ودرباره ی کاربرد داروها سخن گفت، الکندی فیلسوف نیز درباره ی خوراک و داروهای مهلک، ادویه شفابخش و سموم نوشت، رازی کتاب الحاوی را نگاشت، همچنین ابن تلمذید و ماسویه در خواص ادویه مرکبه و تجویز و تهیه دارو تالیفاتی نوشتند،علی ابن عباس اهوازی درباره ی داروها بسته به اهمیت انان صحبت کرده، ابن سینا علاوه بر وصف داروها تهیه و استعمال انان هم ذکر کرده، ابن وافد آندلسی آثار ارزشمندی در داروسازی، داروشناسی و روش های درمانی تالیف کرد که مهمترین آن "الادویه المفرده" می باشد، همچنین اشخاصی چون بیرونی ، ابن بیطار ، التمیمی ، ابن وحشی از بزرگان داروسازی و داروشناسی تاریخ جهان به شمار می آیند.در این رابطه ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن می نویسد:نخستین بار داروخانه به وسیله مسلمانان ایجاد شد و هم آنها نخستین مدرسه داروشناسی را بنیاد نهادند و در علم قراباذین (علم ترکیب داروها) کتاب های معتبر نوشتند. فیلیپ خلیل در کتاب تاریخ عربی می نویسد: استعمال دارو در نزد مسلمین در آن روزگار پیشرفت بسیار کرده بود. مسلمین اولین کسانی بودند که دکان های دارو فروشی پدید آوردند. آنها قدیمی ترین مدرسه داروگری را بنیاد نهادند. همچنین نخستین کتاب قراباذین یعنی طریقه ترکیب داروها را به جا نهاده و درباره ترکیب داروها رسائل مکرر نوشته اند.جرجی زیدان در این رابطه می نویسد:دانشمندان اروپا که در رستاخیز علمی اخیر خود در فن داروسازی مطالعه و تحقیق نمودند دریافتند که مسلمین پایه گذار این علم هستند و آنها بودند که برای نخستین بار طریقه داروسازی را ترتیب داده و داروهای تازه ای پیدا کردند.دکتر هونکه مطالب دیگری در این زمینه دارد: جمع آوری فرمول های داروئی در یک کتاب از دانشمندان اسلامی سرچشمه می گیرد. کتاب هائی که داروسازان بر حسب آنان، تا قرن هفده میلادی داروهای خود را می ساختند. مدت ها بود داروهائی که نزد مسلمانان معمول بود از طریق تجاری به اروپا جریان داشت، نزدیکی سیسیل که تحت حکومت مسلمانان بود، با ترجمه کامل کتب طب اسلامی به وسیله کنستانتین آفریقائی، به داروسازی اروپا جان تازه دمیده شد که شعاع های آن تا رودخانه راین آلمان و به نوشته های هیلدگاردفون بینگن نیز رسید.تأثیرات مستقیم علمی مسلمانان روی داروسازان اروپا تا آخر دوران هومانیستی و رنسانس باقی ماند. بلکه تا قرن 19 میلادی نیز روی آن تأثیر گذاشت. در سال 1758 میلادی بخش هائی از علم داروسازی ابن البیطار مجددا به چاپ رسید. حتی در سال 1830 میلادی کتاب داروسازی اروپایی بر مأخد عربی و فارسی متعلق به قرن 12 میلادی بود که به تألیف یک ارمنی به نام مخیتار مجدداً به چاپ رسید. امروزه نیز هر بیمارستان با تمام وسائل تشکیلاتی اش، هر لابراتوار شیمی، هر داروخانه و یا هر عطاری مجسمه زنده و قابل لمس از اهمیت تمدن اسلامی است. می توان گفت هر قرص روکشدار، خاطره کوچکی از دو پزشک بزرگ اسلامی و معلم اروپائیان الزهراوی و زکریای رازی و ابن سینا و ابن بیطار است.منبع:بررسی تاریخی جایگاه داروسازان و ساختار داروخانه های بیمارستانی در تمدن اسلامی /رضا دشتی