طرحواره

طرحواره ها چگونه شکل می گیرند؟بسیاری از طرحواره ها در سالهای اولیه زندگی (به خصوص سه سال اول)شکل می گیرند، با گذشت زمان قوی تر شده و به حرکت خود ادامه می دهند تا جایی که حتی عامل بسیاری از تجربیات زندگی می شوند. هرچه زمان شکل گیری تله های زندگی به عقب تر(یعنی سالهای نخست زندگی برگردد) بنیادی تر و قوی تر است و تغییر آن سخت تر صورت می گیرد. در حالت کلی از آنجا که طرحواره ها بنیادی ترین و عمومی ترین باور های فرد هستند، تاثیر عمیقی در شناخت، احساس و رفتار فرد دارند و میتوانند کاملا بر زندگی وی مسلط شوند وهمه ی جنبه های زندگی را تحت تاثیر قرار دهند.نحوه شکل گیری انواع طرحواره ها به شناخت اولیه فرد در دوران کودکی از جهان پیرامون خود برمیگردد و افرادی که کودک در آن زمان بیشترین برخورد را با آنها داشته است مثل خانواده، گروه همسالان و … بیشترین تاثیر را در شکل گیری طرح واره ها دارند. این بنیاد فکری زمانی که فرد به بزرگسالی پا می گذارد، آنچنان قدرتمند می شود که در تمام لایه های ناخود آگاه ذهن فرد نفوذ می کند. گاهی تحت تاثیر تله های شخصیتی اقداماتی از فرد سر می زند که حتی توان تفسیر آنها را ندارد و بدون اینکه بداند چرا اینکار را کرده است هر بار در شرایط مشابه بازهم همین عمل از وی سرمیزند.طرحواره ها بر اساس ذهنیت های اولیه فرد شکل می گیرند و تجربیات جدید موجب اصلاح و یا تغییر آنها میشود. در این میان عواملی هستند که در شکل گیری طرحواره های ناسازگار یا مخرب تاثیر گذار هستند که در ادامه به بررسی آنها می پردازیم.عوامل تاثیر گذار در شکل گیری طرح وارهطرحواره های مخرب یا ناسازگار در شرایط زیر سریع تر رشد کرده و ماندگاری بیشتری پیدا می کنند.اولین عامل شکل گیری طرحواره های شخصیتی عدم ارضا نیازها:هر کودکی در بدو تولد نیاز های بنیادین مانند نیاز به دریافت عشق و محبت، نیاز به امنیت جسمی، نیاز به سرپناه، نیاز به آموزش و … دارد. بسیاری از این نیاز ها در محیط خانه و خانواده تامین میشود. چرا که در سالهای اولیه کودک بیشترین ارتباط را با اعضای خانواده خود دارد. چنانچه نیاز های کودک در هر زمینه ای ارضا نشود، می تواند منجر به شکل گیری تله هایی خاصی همچون طرحواره محرومیت هیجانی و طرحواره طرد شدگی و … شود که در ادامه به بررسی هر یک میپردازیم.دومین عامل شکل گیری طرحواره های ذهنی ارضا بیش از حد نیازها:از طرف دیگر اگر اطرافیان همواره گوش به فرمان باشند تا هر خواسته و نیاز کودک، هرچند غیر ضروری و یا حتی بی مورد را برآورده سازند، ممکن است در روند شکل گیری شخصیت و بنیاد باوری فرد اختلال ایجاد شود. به طور مثال فرد باور داشته باشد که، همه غلام حلقه به گوش او هستند و باید تمام نیازهایش را برطرف کنند(طرحواره استحقاق و بزرگمنشی) و یا همیشه باید کسی باشد که مسئولیت نگهداری از او را به عهده بگیرد(طرحواره وابستگی). این شیوه تربیتی میتواند منجر به شکل گیری طرحواره هایی همچون وابستگی/ بی کفایتی و استحقاق و بزرگ منشی شود که در ادامه به معرفی هر یک می پردازیم.برخی از طرحواره ها به ویژه آنها که عمدتا در نتیجه تجارب ناگوار دوران کودکی شکل می گیرند ممکن است هسته ی اصلی اختلالات شخصیت و بسیاری از اختلالات مزمن باشد که به آنها طرحواره های ناسازگار اولیه می گوییم. یانگسومین عامل شکل گیری طرحواره های ذهنی آسیب دیدن و قربانی شدن:اگر به هر دلیلی خانواده توان حفظ کردن امنیت فکری، عاطفی و حتی جسمی کودکشان را نداشته باشند و کودک در این ضمینه ها مورد سو استفاده قرارگیرد و قربانی شود، منجر به تشکیل طرح واره هایی همچون نقص/شرم، بی اعتمادی/بدرفتاری و یا آسیب پذیری در فرد میشود. البته در روند شکل گیری طرحواره ها عوامل دیگری مانند سبک مقابله ای که فرد انتخاب می کند، خلق خو و موارد ژنتیکی هم دخیل هستند. خلق و خوی کودک تعیین می کند که آیا توان برقراری ارتباط سالم با افراد مهم زندگی اش را دارد یا خیر. به طور مثال کودکی که خلق و خوی جسور دارد و تمایل به خطر کردن از خود نشان میدهد احتمال کمتری دارد که بتواند با والدین محتاط ارتباط برقرار کند.نحوه عملکر طرحواره ها:بنظر شما طرح واره ها به چه صورت عمل میکنند؟ هر طرح واره در شرایط خاصی تحریک و فعال می شود. اجازه دهید این مورد را با بررسی داستان یکی از مراجعان شرح دهیم.عزیزی در دوره پرواز ما شرکت می کرد که دچار طرحواره نقص و شرم بود. اگر این سوال برایتان پیش آمده است که، طرحواره نقص و شرم چیست؟ باید بگوییم، افراد گرفتار در این تله شناختی معمولا در کودکی دچار سو استفاده در هر یک از جنبه های ذهنی، حسی، جسمی و … واقع شده اند و قربانی رفتار غلط دیگران هستند. او نیز قربانی والدین خود شده بود. مادر وی عادت به مقایسه ای او با دیگران داشت و در پایان هر مقایسه نهایتا به این نتیجه می رسید که فرزندش از دیگران کمتر و بی استعداد تر است و موفقیت های چشم گیری ندارد.او همیشه سعی می کرد توجه و تایید مادرش را بدست آورد اما هربار که به موفقیتی می رسید رفتار مادرش به گونه ای بود که انگار خیلی هم کار خاصی نکرده است.با تمام این شرایط او نهایتا بزرگ شده بود و نسبتا آدم موفقی بود. تحصیلات و شغل خوبی داشت و از جایگاه اجتماعی قابل قبولی برخوردار بود. در حالت کلی اوضاع او خوب بود و می توان گفت در روز های عادی زندگی با چالشی مواجه نمی شد.اما کافی بود یک نشانه کوچک، تجارب ناخوشایند اولیه را تداعی کنند؛ یا در واقع کسی را ببیند که از نظر خلق و خو شبیه به مادرش باشد. بلافاصله، طرح واره مثل یک بمب ساعتی روشن می‌شد و مانند یک خوره به جانش می افتاد. حدودا چهار سالی می شد که با فردی نامزد کرده بود که از نظر خلق و خو شباهت بی نظیری به مادرش داشت. نامزدش هیچ گاه از او راضی و خشنود نبود.همیشه همسرش را با دیگر زنان مقایسه می کرد و در نهایت وی را محکوم میساخت. درکنار نامزدش دقیقا؛ شبیه همان افکار و احساساتی که در گذشته با مادرش تجربه کرده است را تجربه می کرد و تمام همان احساسات برایش تداعی میشد. جالب اینجاست این چهارمین مردی بود که با او نامزد کرده و هر چهار مرد دقیقا همین شیوه رفتاری را با وی داشتند. و او این الگوی تکراری را ادامه می داد. وقتی این اتفاق می‌افتد می‌گوییم «ذهنیت طرح واره‌ای» راه افتاده و طرح واره فعال شده است..بعضی از ذهنیت‌های طرحواره‌ای حال و هوای شما را شبیه همان کودکی می کند که روزی بودید برای همین شما مدام به دنبال همان احساس آشنا در شرایطی می مانید که شاید از آن نفرت داشته باشید. گاهی نیز ذهنیت های طرح واره ای شما را شبیه والد سخت‌گیر و بی‌انصافی می کند که زمانی داشتید. بعضی ذهنیت‌های طرحواره ای شما را به لاک دفاعی می‌برند. بعضی ذهنیت‌ها هم از شما بزرگسال عاقلی می‌سازد که می‌توانید از خودتان حمایت کنید. این شما هستید که انتخاب می کنید کدام ذهنیت را در پیش بگیرید پس نحوه عملکرد طرحواره کاملا به ذهنیت شما بستگی دارد و در هر فرد نحوه عملکرد متفاوتی دارد..