متن و ترجمهٔ دو خطبهٔ بی‌الف و بی‌نقطه از امیرالمومنین(ع)

همهٔ ما در هنگام نوشتن می‌توانیم از تمام حروف الفبا کمک گرفته و مقصود خویش را به خواننده برسانیم. اگر بخواهیم کمی بر خود سخت گرفته و نوشته‌ای را بنویسیم که از یکی از حروف الفبا در آن استفاده نشده باشد، علاوه بر سختی این کار، در‌می‌یابیم که هرقدر آن حرفی که قصد استفاده نکردنش را داریم، پر کاربردتر باشد، نوشتن آن متن سخت‌تر و سخت‌تر خواهد بود. مثلاً چنانچه بخواهیم متنی را بنویسیم که در آن از حرف «غ» استفاده نشده باشد، کار به مراتب راحت‌تر از زمانی است که بخواهیم نوشتهٔ ما خالی از «ب» باشد زیرا باید سعی و تلاش بسیار کنیم تا کلماتی را بیابیم که در عین اینکه مراد و مقصود ما را می‌رسانند، از آن حرف نیز خالی باشند. بی‌گمان کار وقتی سخت‌تر می‌شود که بخواهیم مراد خود را در قالب خطبه و سخن به مخاطب بگوییم. در نوشتن فرصت تأمل و درنگ داریم اما در خواندن خطبه چنین فرصتی را نداریم. چنانچه بخواهیم باز عرصه را تنگ‌تر کنیم، می‌توانیم بگوییم که خطبه‌ای بخوان پر معنی و ژرف، خالی از فلان حرف پرکاربرد، که عباراتش نیز آهنگین و مسجع* باشد!خطبه‌ای از امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کتاب شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ج۱۹، ص۱۴۹ نقل شده است که بدون الف است، مسجع می‌باشد و معانی بسیار ژرف دارد.پارهٔ کوتاهی از خطبه:«ثُمّ قیلَ: هُوَ مَوعوکٌ، و جِسمُهُ مَنهوکٌ، ثُمَّ جَدَّ فی نَزعٍ شَدیدٍ، و حَضَرَهُ کُلُّ قَریبٍ وَ بعیدٍ، فَشَخَصَ بَصَرُه، و طمَحَ نَظَرهُ، و رَشَحَ جَبینُه، و عَطَفَ عَرینُهُ، و سَکَنَ حَنینُهُ، و حَزَنَتهُ نفسُهُ، وَ بکَتهُ عرسُهُ، و حُفِر رَمسُهُ، و یُتِّمَ مِنهُ وِلدُهُ، و تَفَرّقَ مِنه عَدَدُهُ، و قُسِّمَ جَمعُهُ...»«آن‌گاه گفته شود: او ناخوش احوال و پیکرش ناتوان و رنجور است. در جان کندن، به تلاش افتد و آشنايان دور و نزدیکش به گِردش آیند. دیده‌اش خیره و نگاهش چرخان گَردد، پیشانی‌اش عرق کند، بینی‌اش گشوده گردد و فریاد و زاری‌اش خاموش شود. دم و بازدمش همراه با اندوه شود و همسرش بر او بگِرید. گورش کَنده، فرزندش پدر مرده و دار و دسته‌اش از گِرد او پراکنده گردند و آنچه انباشته است، بین دیگران پخش شود...»حال اگر بخواهیم باز هم کار را سخت‌تر کنیم به متکلم می‌گوییم خطبه‌ای بلند بخوان با معانی ژرف که مسجع باشد و در آن از هیچ حرف نقطه‌داری استفاده نشده باشد! یعنی خطبه‌ای بدون «ج، خ، غ، ف، ق، ث، ض، ن، ت، ب، ش، ظ، ز، ذ»باز هم خطبه‌ای از امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کتاب نهج السعادة ج۱، ص۱۰۹ نقل شده که علاوه‌ بر داشتن معانی ژرف و مسجع بودن، بی‌نقطه است.پاره‌ای کوتاه از خطبه:«هَلَک، وَ اللَّهِ، أَهْلُ الإِصْرَارِ، وَ مَا وَلَدَ وَالِدٌ لِلإِسْرَارِ، کمْ مُؤَمِّلٍ أَمَّلَ مَا أَهْلَکهُ، وَ کمْ مَالٍ وَ سِلَاحٍ أُعِدَّ صَارَ لِلأَعْدَاءِ عَدُّهُ وَ عَمَدُهُ»«به خدا سوگند؛ آنان‌ که بر گناه و سرکشى پا‌فشاری کردند، نابود شدند. هیچ پدرى براى نهان کردن، فرزندی پدید نیاورد. چه بسا آرزومندى که آرزوى چیزى کرده و همان چیز، دمارش را درآورده و چه بسا دارایی و جنگ‌افزاری که براى خود آماده کرده‌اند، ولى جنگ‌افزار و تکیه‌گاه دشمن گشته است.»این دو خطبهٔ مسجعِ طولانی و خالی از الف و نقطه، که محتوا و معانی بسیار ژرف و بلندی نیز دارند را به همراه ترجمه تقدیم می‌کنم. لازم به ذکر است که عبارات خطبه را بر اساس قافیه و معنا به بند‌های مختلفی تقسیم کرده و ترجمهٔ هر بند را زیر آن قرار داده‌ام.*نثر مسجع نثری است آهنگین و شعرگونه؛ هر چند فاقد وزن است، اما همانند شعر از موسیقی قافیه و زیبایی‌های ترفندهای ادبی و ظرایف بلاغی بهره دارد.- سعی شده که ترجمهٔ این دو خطبه تا جای ممکن به فارسی سره باشد و همزمان آسیبی به معنا نیز وارد نشود. به همین خاطر مترجم ناچار به تغییرات بسیار جزیی، مانند اضافه کردن کلمه‌ای در راستای سیاق جمله و حذف کلمه‌ای در همین راستا و... شده است.- این دو خطبه در کتب مختلف به طرق مختلف نقل شده است. آنچه من نقل و ترجمه کردم مطابق با همان آدرسی است که در مقدمه آورده‌ام. دیگر منابع خطبهٔ بی الف: المصباح للکفعمی، دار الرضی، ص ۷۴۱، کنزل العمال، ج ۸، ص ۲۲۱، مطالب السؤول، ص ۱۶۷. دیگر منابع خطبهٔ بی‌نقطه: مناقب آل ابی طالب، انتشارات علامه، ج ۲، ص ۴۸، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، انتشارات اعلمی، ج ۳، ص ۵۵۲، بحار الانوار، دار إحیاء التراث، ج ۴۰، ص ۱۶۳.- در بعضی از منابع، داستانی را راجع به این دو خطبه یافتم که ذکر آن خالی از لطف نیست. در جمع اصحاب، سخن از پر کاربردترین حرف در لغت عرب شده است، همه اجماع کرده‌اند که پرکاربردترین حرف «الف» است. امیرالمؤمنین(ع) این خطبهٔ بدون الف را فی‌البداهه خوانده و سپس به خواندن خطبهٔ بی‌نقطه پرداخته است.- شاید اشکال بشود که «سعادة»، «سلامة»، «رحمة» و... نقطه دارند و این یعنی خطبه خالی از نقطه نیست. لازم به ذکر است که به خاطر مسجع بودن خطبه در کلمات هم‌قافیه باید وقف کرد و «ة» در هنگام وقف اصطلاحاً اشباع و «ه» تلفظ می‌شود. یعنی «سعاده»، «سلامه»، «رحمه»؛ از این گذشته این خطبه در خواندن بدون نقطه است، اگرچه در کتابت نقطه داشته باشد.خطبهٔ بی‌الف:۱. حَمِدتُ مَن عَظُمَت مِنَّتُهُو سَبَغَت نِعمَتُهُو سَبَقَت غَضَبَهُ رَحمَتُهُو تَمَّت کَلِمَتُهُو نَفَذَت مَشیئَتُهُو بَلَغَت قَضِیَّتُهُ۱. سپاس می‌گزارم آن را که منّتش بزرگ و نعمتش همه‌گیر و بخشندگی‌اش بر خشمگینی‌اش پیشی گرفته؛ سخنش تمام و خواسته‌اش کارگر و فرمانش رساست.۲. حَمِدتُهُ حَمدَ مُقِرٍّ بِرُبوبِیَّتِهِمُتَخَضِّعٌ لِعُبودِیَّتِهِمُتَنَصِّلٌ مِن خَطیئَتِهِمُتَفَرِّدٌ بِتَوحیدِهِمُؤَمِّلٌ مِنهُ مَغفِرَةً تُنجیهِیَومَ یَشغَلُ عَن فَصیلَتِهِ و بَنیهِو نَستَعینُهُ و نَستَرشِدُهُ و نَستَهدیهِو نُؤمِنُ بِهِ و نَتَوَکَّلُ عَلَیهِو شَهِدَتُ لَهُ شُهودَ مُخلِصٍ موقِنٍو فَرَّدتُهُ تَفریدَ مُؤمِنٍ مُتَیَقِّنٍو وَحَّدتُهُ تَوحیدَ عَبدٍ مُذعِنٍ۲. او را سپاس می‌گویم، سپاس گفتن کسى که به پروردگاریِ او اقرار دارد و به بندگی‌اش گردن نهاده و از نافرمانی‌اش گریزان است، به پذیرفتن یگانگی او ویژه گشته و از او آمرزشی را امید دارد براى رستگاری در روزى که آدمى را از خانواده و فرزند، باز می‌دارد. از او یارى می‌جوییم و راهنمایی می‌خواهیم و در راهِ راست بودن را درخواست می‌کنیم. به او باور داریم و کار خود را به او وا‌می‌گذاریم. به او گواهى می‌دهم، گواهىِ بندهٔ راستینِ بی‌گمان، و او را یکتا می‌دانم، یکتا دانستنِ کسى که باور دارد و بی‌شکّ است، و او را یگانه می‌شمارم، یگانه شمردنِ بنده‌ای که گردن نهاده.۳. لَیسَ لَهُ شَریکٌ فی مُلکِهِو لَم یَکُن لَهُ وَلِیٌّ فی صُنعِهِجَلَّ عَن مُشیرٍ و وَزیرٍو عَن عَونِ مُعینٍ و نَصیرٍ و نَظیرٍ۳. او را هم‌بهره‌ای در فرمان‌روایی‌اش نیست و هیچ‌گاه در آفرینشش یاورى نداشته؛ از داشتن رایزن و دستیار و کمک‌کار و یارى‌کننده و همانند، فراتر است.۴. عَلِمَ فَسَتَرَو بَطَنَ فَخَبَرَو مَلَکَ فَقَهَرَو عُصِیَ فَغَفَرَو حَکَمَ فَعَدَلَلَم یَزَل و لَن یَزولَ«لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَىْ ءٌ»و هُوَ بَعدَ کُلِّ شَیءٍ رَبٌّ مُتَعَزِّزٌ بِعِزَّتِهِمُتَمَکِّنٌ بِقُوَّتِهِمُتَقَدِّسٌ بِعُلُوِّهِمُتَکَبِّرٌ بِسُمُوِّهِ۴. می‌داند و پنهان می‌دارد، نهان است و آگاهی دارد، فرمانروا و چیره است، نافرمانى می‌شود و می‌بخشد، داورى می‌کند و داد می‌ورزد. همواره بوده هست و خواهد بود. «هیچ موجودى همانند او نیست.» او، از پسِ هر موجودى است، پروردگارى که به بزرگی‌اش ارجمند و به توانایی‌اش نیرومند است. به خاطر برتری‌اش دور از هر زشتی‌ است و به خاطر والایى‌اش، برتر از آنچه شایستهٔ او نیست، می‌باشد.۵. لَیسَ یُدرِکُهُ بَصَرٌو لَم یُحِط بِهِ نَظَرٌقَوِیٌّ مَنیعٌبَصیرٌ سَمیعٌرَؤوفٌ رَحیمٌعَجَزَ عَن وَصفِهِ مَن یَصِفُهُو ضَلَّ عَن نَعتِهِ مَن یَعرِفُهُ۵. دیده‌اى او را نمی‌یابد و نگاهى بر او خیره نمی‌شود. توانا، والا، بینا، شنوا، مهربان و بخشایشگر است. هرکه او را ستایش کرده، در ستایش او ناتوان بوده و هرکس که او را می‌شناسد، در گفتنِ چگونه بودنِ او، راه به جایی نبرده است.۶. قَرُبَ فَبَعُدَو بَعُدَ فَقَرُبَیُجیبُ دَعوَةَ مَن یَدعوهُو یَرزُقُهُ و یَحبوهُذو لُطفٍ خَفِیٍّو بَطشٍ قَوِیٍّو رَحمَةٍ موسَعَةٍو عُقوبَةٍ موجِعَةٍرَحمَتُهُ جَنَّةٌ عَریضَةٌ مُونِقةٌو عُقوبَتُهُ جَحیمٌ مَمدودَةٌ موبِقَةٌ۶. نزدیک است و دور؛ دور است و نزدیک. پاسخ هرکس را که بخواندش می‌گوید و روزی‌اش می‌دهد و به او می‌بخشد. داراى لطفى پنهان و نیرومندی‌ استوار و بخشندگی‌ گسترده و کیفرى دردآور است. بخشندگی‌اش، فردوس پهناور و زیباست و کیفرش، دوزخ دیرینهٔ زجرآور است.۷. و شَهِدتُ بِبَعثِ مُحَمَّدٍ رَسولِهِو عَبدِهِ و صَفِیِّهِ و نَبِیِّهِ و نَجِیِّهِ و حَبیبِهِ و خَلیلِهِبَعَثَهُ فی خَیرِ عَصرٍو حینِ فَترَةٍ و کُفرٍرَحمَةً لِعَبیدِهِو مِنَّةً لِمَزیدِهِخَتَمَ بِهِ نُبُوَّتَهُو شَیَّدَ بِهِ حُجَّتَهُ۷. به برانگیختن محمّد(ص)، فرستاده و بنده، برگزیده، پیامبر، رهایی یافته، جانان و دوست ویژه‌اش، گواهى می‌دهم. او را در بهترین روزگار و در دوران درنگِ وحى و کفر، از روى مهربانی بر بندگان و منّت فراوان، برانگیخت و پیامبرى را با او پایان داد و حجّتش را با او استوار ساخت.۸. فَوَعَظَ و نَصَحَو بَلَّغَ و کَدَحَرَؤوفٌ بِکُلِّ مُؤمِنٍ رَحیمٌ سَخِیٌّرَضِیٌّ وَلِیٌّ زَکِیٌّعَلَیهِ رَحمَةٌ و تَسلیمٌوَ بَرکةٌ و تکریمٌمن رَبٍّ غَفورٍ رَحیمٍ قَریبٍ مُجیبٍ۸. محمّد(ص) پند و اندرز داد، پیام را رساند و کوشید، در حالى که با همهٔ مؤمنان مهربان و سخاوتمند بود. خشنود، پیشوا و پارسا بود. بر او باد رحمت، سلام، برکت و احترام پروردگارِ باگذشت و مهربان که نزدیک و برآورندهٔ نیایش است.۹. وَصَّیتُکُم مَعشَرَ مَن حَضَرَنی بوَصیَّةِ رَبِّکُمو ذَکَّرتُکُم بِسُنّةِ نَبیِّکُمفَعَلَیکُم بِرَهبَةٍ تُسَکِّنُ قُلوبَکُموَ خَشیَةٍ تُذری دُموعَکُمو تَقیَّةٍ تُنجیکُم قَبلَ یَومِ تُبلِیکُم وَ تُذهِلُکُمیَومٌ یفوزُ فِیهِ مَن ثَقُل وَزنُ حَسنَتِهوَ خَفَّ وَزنُ سَیّئَتهِ۹. اى گروهی که حاضرید! همانا شما را به همان سفارش‌هاى پروردگارتان اندرز می‌دهم و روش پیامبرتان را به یادتان می‌آورم. بر شما باد بیمى که دلتان را آرامش دهد، و ترسى که اشک‌هایتان را روان سازد، و پروایى که پیش از روزِ گرفتارى و سرگشتگی‌تان، شما را رهایی بخشد؛ روزى که در آن، هر که خوبی‌هایش سنگین باشد و بدی‌هایش سبک، پیروز می‌گردد.۱۰. وَلتَکُن مَسأَلتکُم وَ تَملُّقُکُم مَسأَلَةَ ذُلٍّ و خٌضوعٍو شُکرٍ و خُشوعبِتَوبَةٍ و تَوَرُّع و نَدَم و رُجوعِو لیَغتَنم کُلُّ مُغتَنمٍ مِنکُم صِحَّتهُ قَبلَ سُقمِهِو شَبیبَتَهُ قَبلَ هَرَمِهِوَ سَعَتَهُ قَبلَ فَقرِهِو فَرغَتَهُ قَبلَ شُغلِهِو حَضَرَهُ قَبلَ سَفَرِهِقَبلَ تَکبُّرٍ وَ تَهرُّمٍ و تَسَقُّمٍ، یَمَلُّهُ طَبیبُهو یُعرِضُ عَنه حَبیبُهُو یَنقَطعُ غمدُهُو یَتَغیَّر عقلُهُ۱۰. پس درخواست و خواهش شما باید درخواستى از سرِ افتادگى، فروتنى، سپاس و زارى، و نیز همراهِ توبه، وارستگى، پشیمانى و بازگشت به او باشد و هر اهل فرصتى از شما باید تندرستی را پیش از بیمارى‌اش، و جوانى را پیش از پیرى‌اش، و برخوردارى را پیش از نیازمندى‌اش، و آسایش را پیش از گرفتارى‌اش، و بودن خود را پیش از رفتنش، غنیمت بدارد. اين فرصت‌ها را پیش از کهن‌سالى و پیرى و بیمارى غنيمت شمارد که در آن هنگام، پزشکش از او ناامید و روی‌گردان و دوستش از او بُریده شود و توانایی‌اش پایان پذیرد و خِردش دگرگون گردد.۱۱. ثُمّ قیلَ: هُوَ مَوعوکٌو جِسمُهُ مَنهوکٌثُمَّ جَدَّ فی نَزعٍ شَدیدٍو حَضَرَهُ کُلُّ قَریبٍ وَ بعیدٍفَشَخَصَ بَصَرُهو طمَحَ نَظَرهُو رَشَحَ جَبینُهو عَطَفَ عَرینُهُو سَکَنَ حَنینُهُو حَزَنَتهُ نفسُهُوَ بکَتهُ عرسُهُو حُفِر رَمسُهُو یُتِّمَ مِنهُ وِلدُهُو تَفَرّقَ مِنه عَدَدُهُو قُسِّمَ جَمعُهُو ذَهَبَ بَصَرهُ و سَمعُهُو مُدِّدَ و جُرِّدَ و عُرِّیَو غُسِّلَ و نُشِّفَ و سُجِّیَو بُسِطَ لَهُ و هُیِّئَو نُشِرَ عَلَیهِ کَفَنُهُو شُدَّ مِنهُ ذَقنُهُو قُمِّصَ و عُمَّمو وُدِّعَ و سُلِّمَو حُمِلَ فَوقَ سَریرٍو صُلِّیَ عَلَیهِ بِتَکبیرٍو نُقِلَ مِن دورٍ مُزَخرَفَةٍو قُصورٍ مُشَیَّدَةٍو حُجُرٍ مُنَجَّدَةٍو جُعِلَ فی ضَریحٍ مَلحودٍو ضیقٍ مَرصودٍبلَبنٍ مَنضودٍمُسَقَّفٍ بجُلمودٍو هیلَ عَلَیه حَفرُهو حُثِی عَلَیه مَدَرُهُو تَحَقَّق حِذرهو نُسِیَ خَبَرَهُوَ رجَعَ عَنهُ وَلیّهُ و صَفِیُّهُ و نَدیمُهُ وَ نسیبُهُو تَبَدَّلَ بِهِ قَرینُهُ و حَبیبُهُ۱۱. آن‌گاه گفته شود: او ناخوش احوال و پیکرش ناتوان و رنجور است. در جان کندن، به تلاش افتد و آشنايان دور و نزدیکش به گِردش آیند. دیده‌اش خیره و نگاهش چرخان گَردد، پیشانی‌اش عرق کند، بینی‌اش گشوده گردد و فریاد و زاری‌اش خاموش شود. دم و بازدمش همراه با اندوه شود و همسرش بر او بگِرید. گورش کَنده، فرزندش پدر مرده و دار و دسته‌اش از گِرد او پراکنده گردند و آنچه انباشته است، بین دیگران پخش شود. شنوايی و بینایی‌اش از بین رفته باشد، پاهایش کشیده و برهنه و لخت گردد. او را غسل دهند، خشکش کنند، کفنش را بیاورند و برایش بگسترند و آماده کنند، چانه‌اش را ببندند، جامه‌اى از پارچه بر تن او بپوشانند و دستار بر سر او بپیچند و او را بدرود بگویند و بر وى سلام دهند. او را روى تابوت بنهند، با تکبیر بر او نماز بگزارند، و از خانه‌هاى آراسته و کاخ‌هاى استوار و سنگ آذین، جا‌به‌جا، و در گورى پوشانده شده و جای تنگِ گل اندود با سقفی از تخته‌سنگ، نهاده گردد. گورش برایش دهشتناک شود و خاک بر رویش ریخته گردد و بیم‌ها، اجرا شوند و رویدادش فراموش شود، و دوست و برگزیده و دمساز و خویشاوندانش از نزد او برگردند و با مرگ، نزدیکان و دوستانش تغییر کنند!۱۲. فَهُو حَشوُ قَبرٍو رَهینُ قَفرٍیَسعى بجِسمِهِ دودُ قَبرِهِو یَسیلُ صَدیدُهُ من مَنخِرِهِیَسحَقُ تُرْبهُ لَحمَهُو یَنشَفُ دَمُهُ، و یَرمُّ عَظمُهُحَتّى یَومِ حَشرِهِفَنُشِرَ مِن قَبرِهِحینَ یُنفَخُ فی صورٍو یُدعى بِحَشرٍ و نُشورٍفَثَمَّ بُعثِرَت قُبورٌو حُصِّلَت سَریرَةُ صُدورٍوجیءَ بِکُلِّ نَبیٍّ و صِدّیقٍ و شَهیدٍ و تَوَحَّد لِلفَصلِ قَدیرٌ بعَبدِهِ خَبیرٌ بَصیرٌفَکَم مِن زَفرةٍ تُضنیهِ و حَسرَةٍ تُنضیهِفی مَوقِفٍ مَهولٍ و مَشهَدٍ جَلیلٍ بَینَ یَدَی مِلکٍ عَظیمٍو بِکُلِّ صَغیرٍ و کَبیرٍ عَلیمٌفَحینِئذٍ یُلجِمهُ عَرَقهُو یُحصرُه قَلقَهُ۱۲. او در دل گور و گروگانِ تنهایى بمانَد و کِرم‌هاى گورش به پیکرش افتند و خون از بینی‌اش بیرون زند و گور، گوشت بدنش را خاکه سازد. خونش بخشکد و استخوانش بپوسد. تا روز رستاخیز هنگامى که بانگ سر دهند و به برانگیختن و پراکندن فرا خوانند، از گور برخیزد. آن‌گاه است که گورها بشکافند، و رازهاى دل‌ها آشکارا شود و هر پیامبر و صدّیق و گواهى، فراخوانده شود و پروردگار توانایى که به بنده‌اش آگاه است، به تنهایى به داورى بپردازد. در جایگاهی ترسناک و نمایشگاهی سترگ در پیشگاه فرمانروایى بزرگ که به هر ریز و درشتی آگاه است، چه بسیار ناله‌ها که ناتوانش کند و چه بسیار حسرت‌ها که به دردش آورد. در این هنگام، عرق او را می‌پوشاند و ناآرامی‌اش او را به زنجیر می‌کشد.۱۳. عَبرَتُهُ غَیرُ مَرحومَةٍو صَرخَتُهُ غَیرُ مَسموعَةٍو حُجَّتَهُ غَیرُ مَقولَةٍزالَت جَریدَتُهو نُشِرَت صَحیفَتُهُنُظِرَ فی سوءِ عَمَلِهِو شَهِدَت عَلَیهِ عَینُهُ بنَظَرِهِو یَدُهُ بِبَطشهو رِجلُهُ بخَطوِهو فَرجُه بلَمسِهو جِلدُهُ بِمَسِّهِفَسُلسِلَ جَیْدُهو غُلَّت یَدُهُو سیقَ فَسُحِبَ وَحدَهُفَوَرَدَ جَهَنَّم بِکَربٍ و شِدَّةٍ۱۳. برای اشکش دلسوزی نمی‌شود، فریادهایش ناشنیده و بهانه‌اش ناگفته می‌ماند. کهنه جامه‌اش از بین می‌رود، نامهٔ اعمالش گشوده می‌گردد و به کردارهاى بدش نگاه می‌شود. دیده‌اش بر نگاه‌هایش، دستش بر ستمش، پایش بر گام برداشتنش، شرمگاهش بر آنچه لمس کرده و پوستش بر تماسش گواهى می‌دهند. گردنش در زنجیر و دست‌هایش بسته است. در تنهایى کشیده می‌شود و با اندوه و سختى وارد دوزخ می‌گردد.۱۴. فَظَلَّ یُعذَّبُ فی جَحیمٍو یُسقى شُربَةً مِن حَمیمٍتَشوی وَجهَهُو تَسلَخُ جِلدَهُو تَضرِبُه زِبنِیَةٌ بِمَقمَعِ مِن حَدیدٍوَ یَعودُ جِلدُهُ بَعد نُضجِهِ کَجِلدٍ جَدیدٍیَستَغیثُ فَتُعرِضُ عَنهُ خَزَنَةُ جَهَنّمو یَستَصرِخُ فَیَلبَثُ حُقبَةً یَندَم۱۴. در دوزخ، همواره شکنجه می‌شود و از نوشیدنی دوزخى، به او چشانده می‌شود که صورتش را کباب می‌کند و پوستش را می‌کَنَد و دوزَخْبانى با گرز آهنین بر او می‌کوبد و پوستش پس از جدا شدن، دوباره چون پوستى تازه، می‌روید. طلب کمک می‌کند اما نگهبانان دوزخ از او روى بر‌می‌گردانند؛ فریاد می‌کشد و مدت زمانی در آنجا می‌ماند و پشیمان می‌گردد.۱۵. نَعوذُ بِرَبٍّ قَدیرٍمن شَرِّ کُلِّ مَصیرٍو نَسأَلُه عَفوَ مَن رَضِی عَنهُ، و مَغفِرةَ مَن قَبلَهُ، فَهُوَ وَلِیُّ مَسألَتیو مُنجِحُ طَلبتیفَمَن زُحزِحَ عَن تعذیبِ رَبِّهجُعِل فی جَنَّتِهِ بِقُربِهِو خَلَدَ فی قُصورٍ مُشَیَّدَةٍو مُلک بِحورِ عِینٍ و حَفَدَةو طَیفَ عَلَیهِ بکؤوساُسکِنَ فی حَظیرَةِ قُدّوسٍو تَقَلَّبَ فی نَعیمٍو سُقِیَ مِن تَسنیمٍو شَرَبَ مِن عَینٍ سَلسَبیلٍو مُزِجَ لَه بِزَنجَبیلِمُخَتَّم بِمِسکٍ و عَبیرٍمُستَدیمٌ لِلمُلکِ مُستَشعِرٌ لِلسُّرُر، یَشرَبُ مِن خُمورٍفی رَوضٍ مُغدِقٍ، لَیسَ یُصدَّعُمَن شَرِبَهُ وَ لَیسَ یُنزَفُ۱۵. از بدی هر فرجام، به خداى توانا پناه می‌بریم و از او بخششی همانند کسی که از او خرسند است و آمرزشی به‌مانند کسی که او را پذیرفته است، می‌خواهیم. او فراهم سازِ نیاز و انجام رسانِ درخواست من است. هر کس از شکنجهٔ پروردگارش برهد، در بهشت، در جایگاه نزدیک او، گذاشته می‌شود و در کاخ‌هاى استوار، جاودانه می‌گردد. حور العین و خدمتگذاران را دارا می‌شود که با کاسه‌هایى، دور او می‌چرخند. چنین کسى در بارگاه قدس، جاى داده می‌شود و در نعمت غلت می‌زند و از آب خوش‌گوار تَسنیم، سیراب می‌شود و از چشمه سَلْسَبیل می‌نوشد که به زنجبیل آمیخته و به مُشک و عنبر، آغشته گشته است. مُلک همیشگی می‌یابد و دریافتِ شادى می‌کند. در باغى پُر درخت، از خُم‌هایى می‌نوشد که از نوشیدن آنها، نه سردرد می‌گیرد و نه سست می‌شود.۱۶. هذِهِ مَنزِلَةُ مَن خَشِیَ رَبَّهُو حَذَّرَ نَفسَهُ مَعصِیَتَهُو تِلکَ عُقوبَةُ مَن جَحَدَ مَشیئَتَهُو سَوَّلَت لَهُ نَفسُهُ مَعصِیَتَهُفَهُوَ قَولٌ فَصلٌو حُکمٌ عَدلٌو خَیرُ قَصَصٍ قُصَّو وَعظٍ نُصَّ«تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ»نَزَلَ بِهِ روحُ قُدُسٍ مُبین عَلى قَلبِ نَبِیٍّ مُهتَدٍ رَشیدٍ، صَلَّت عَلَیهِ رُسُلٌ سَفَرَةٌمُکرَّمونَ بَرَرَةٌ۱۶. این، جایگاه کسى است که از پروردگارش می‌ترسیده و خود را از گناه، دور می‌داشته و آن، کیفر کسى است که خواست خدایش را نپذیرفته و نفسش، گناه را برایش آراسته. این، سخنِ پایانی و فرمان دادگرانه و بهترین گزاره‌ای است که گزارش شده، پندى است که آشکارا در آن سخن رانده شده «کتابى است از ناحیهٔ خداى حکیم ستوده صفات» که روح القدس، آن را به طور آشکار، بر دلِ پیامبرِ هدایت شدهٔ دارای کمال، فرو آورده است. و پیامبرانِ فرستاده شده و بزرگان شایسته بر او درود فرستاده‌اند.۱۷. عُذتُ بِرَبٍّ عَلیمٍ رَحیمٍ کَریمٍمِن شَرِّ کُلِّ عَدُوٍّ لَعینٍ رَجیمٍفَلیَتَضَرَّع مُتَضَرِّعُکُم وَ لیَبتَهِل مُبتَهِلُکُموَ لیَستَغفِر کُلُّ مَربوبٍ مِنکُم لی و لَکُمو حَسبی رَبّی وَحدَهُ۱۷. پناه می‌برم از دشمن نفرین شدهٔ رانده گشته، به پروردگار دانا و مهربان و بخشنده؛ باید که هر زارى کنندهٔ شما زارى کند و هر ناله کنندهٔ شما ناله سر دهد و هر بنده‌اى از شما براى من و خودش درخواست بخشش کند. پروردگارم به تنهایى براى من بس است.خطبهٔ بی‌نقطه:۱. الْحَمْدُ للَّهِ أَهْلِ الْحَمْدِ وَ مَأْوَاهُوَ لَهُ أَوْکدُ الْحَمْدِ وَ أَحْلَاهُوَ أسعَدُ الْحَمْدِ وَ أَسْرَاهُوَ أَطْهَرُ الْحَمْدِ وَ أَسْمَاهُوَ أَکرَمُ الْحَمْدِ وَ أَوْلَاهُالْوَاحِدِ الأَحَدِ الصَّمَدِلَا وَالِدَ لَهُ وَ لَا وَلَدَ۱.سپاس خدایى را که شایستهٔ ستایش و خاستگاه آن است. رساترین، زیباترین، خجسته‌ترین، فرخنده‌ترین، پاک‌ترین، والاترین، گرامی‌ترین و سزاوار‌ترین ستایش، برای اوست. یگانه یکتاى بی‌نیازی است که او را نه پدر و نه فرزند است.۲. سَلَّطَ الْمُلُوک وَ أَعْدَاهَاوَ أَهْلَک الْعُدَاةَ وَ أَدْحَاهَاوَ أَوْصَلَ الْمَکارِمَ وَ أَسْرَاهَاوَ سَمَک السَّمَاءَ وَ عَلَّاهَاوَ سَطَحَ الْمِهَادَ وَ طَحَاهَاوَ وَطَّدَهَا وَ دَحَاهَاوَ مَدَّهَا وَ سَوَّاهَاوَ مَهَّدَهَا وَ وَطَّاهَاوَ أَعْطَاکمْ مَاءَهَا وَ مَرْعَاهَاوَ أَحْکمَ عَدَدَ الأُمَمِ وَ أَحْصَاهَاوَ عَدَّلَ الأَعْلَامَ وَ أَرْسَاهَا۲. فرمانروایان را چیره ساخت و به تاختن واداشت. دشمنان را نابود کرد و ایشان را پس راند، ارزش‌هاى اخلاقى را به بندگان رسانید و والایى بخشید. آسمان را برافراشت و بلندى بخشید. بستر زمین را گشود و گسترش داد، آن را استوار گردانید و گسترده ساخت. زمین را کشیده گردانید و هموار کرد و برای زندگی آن را آماده و فراهم ساخت، آب و چراگاهش را به شما ارزانی داشت و شمار امّت‌ها را از روى دانایی برگزید و نشانه‌ها را راست و استوار کرد.۳. أَلَا لَهُ الأَوَّلُ لَا مُعَادِلَ لَهُ، وَ لَا رَادَّ لِحُکمِهِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِک السَّلَامُ الْمُصَوِّرُ الْعَلَّامُ، الْحَاکمُ، الْوَدُودُ الْمُطَهِّرُ، الطَّاهِرُ، الْمَحْمُودُ أَمْرُهُالْمَعْمُورُ حَرَمُهُالْمَأْمُولُ کرَمُهُ۳. همانا آغاز برای اوست که همانندی ندارد و فرمانش را پس‌زننده‌‌ای نیست. هیچ خدایى جز او نیست، فرمانروای دور کنندهٔ گزند، نقش‌پردازی بسیار داناست. فرمان‌دهِ مهربان و پاکی‌بخش و پاکیزه است. فرمانش ستوده و گرداگرد کویش آباد است و به بخشندگی‌اش امید می‌رود.۴. عَلَّمَکمْ کلَامَهُوَ أَرَاکمْ أَعْلَامَهُوَ حَصَّلَ لَکمْ أَحْکامَهُوَ حَلَّلَ حَلَالَهُوَ حَرَّمَ حَرَامَهُوَ حَمَّلَ مُحَمَّداً الرِّسَالَةَ، رَسُولَهُ الْمُکرَّمُالْمُسَوَّدُ الْمُسَدَّدِ، الطُّهْرُ الْمُطَهَّرُأَسْعَدَ اللَّهُ الأُمَّةَ لِعُلُوِّ مَحَلِّهِوَ سُمُوِّ سُؤْدَدِهِوَ سَدَادِ أَمْرِهِوَ کمَالِ مُرَادِهِ۴. سخن خود را به شما آموخت، و نشانه‌هایش را نمایان کرد و دستور‌هایش را براى شما فراهم ساخت. روای خویش را حلال و ناروا را حرام کرد. پیغامبری را بر دوش محمّد(ص) نهاد؛ همان فرستادهٔ گرامی که بدو سروری و درستی در گفتار و کردار ارزانی شده و پیراسته و پاک‌شده است. به خاطر بلندی جایگاه و والایىِ سرورى و استوارى کار و کمال اراده‌اش، خداوند پیروانش را به دست او نیک‌بخت ساخت.۵. أَطْهَرُ وُلْدِ آدَمَ مَوْلُوداًوَ أَسْطَعُهُمْ سُعُوداًوَ أَطْوَلُهُمْ عَمُوداًوَ أَرْوَاهُمْ عُوداًوَ أَصَحُّهُمْ عُهُوداًوَ أَکرَمُهُمْ مُرْداً وَ کهُولاً۵. هموست پاک‌ترینِ فرزندان آدم(ع) و فرخنده‌ترین، راست‌قامت‌ترین، خوشبو‌ترین و درست‌پیمان‌ترین و سخاوتمند‌ترین ایشان در جوانى و بزرگ‌سالى‌اش.۶. صَلَاةُ اللَّهِ لَهُ وَ لآلِهِ الأَطْهَارِمُسَلَّمَةً وَ مُکرَّرَةً مَعْدُودَةًوَ لآلِ وُدِّهِمُ الْکرَامِ مُحَصَّلَةً مْرَدَّدَةًمَا دَامَ لِلسَّمَاءِ أَمْرٌ مَرْسُومٌوَ حَدُّ مَعْلُومٌ۶. درود خدا بر او و خاندان پاکش باد؛ درودى ناب، پى‌درپى و پُرشمار، و بر دوستداران بزرگوارشان درودى ماندگار و پیوسته، تا زمانى که براى آسمان فرمانى نگاشته شده و اندازه‌ای برپاست.۷. أَرْسَلَهُ رَحْمَةً لَکمْوَ طَهَارَةً لأَعْمَالِکمْوَ هُدُوءِ دَارِکمْوَ دُحُورِ عَارِکمْوَ صَلَاحِ أَحْوَالِکمْوَ طَاعَةً للَّهِ وَ رُسُلِهِ، وَ عِصْمَةً لَکمْ وَ رَحْمَةً۷. او را فرستاد تا دلسوز شما و مایۀ پاک ساختن کردارتان، آرامش خانه‌هایتان، از میان بردن کارهای ننگینتان، آباد کردن حالتان، فرمان‌برداری از خدا و فرستادگان او، و نگهبان و رحمت براى شما باشد.۸. إِسْمَعُوا لَهُوَ رَاعُوا أَمْرَهُوَ حَلِّلُوا مَا حَلَّلَوَ حَرِّمُوا مَا حَرَّمَ۸. به او گوش فرا دهید و فرمانش را پاس بدارید. آنچه را روا داشته، حلال شمارید و آن‌چه را ناروا شمرده، حرام بدانید.۹. وَ اعْمَدُوا، رَحِمَکمُ اللَّهُ، لِدَوَامِ الْعَمَلِوَ ادْحَرُوا الْحِرْصَ وَ اعْدِمُوا الْکسَلَوَ أدْرُوا السَّلَامَةَ، وَ حِرَاسَةَ الْمُلْک وَ رَوْعَهَاوَ هَلَعَ الصُّدُورِ وَ حُلُولَ کلِّهَا وَ هَمِّهَا۹. خدایتان بیامرزد، بر پیوستگی کار‌ها تکیه کنید؛ آز را دور سازید و تنبلى را از بین ببرید. شیوهٔ تندرستی، نگهبانى مُلک و زیبایىِ آن، و آن‌چه را که بی‌تابى دل‌ها و روی آوردن درماندگی و پریشانی به سوی آنهاست، بشناسید.۱۰. هَلَک، وَ اللَّهِ، أَهْلُ الإِصْرَارِوَ مَا وَلَدَ وَالِدٌ لِلإِسْرَارِکمْ مُؤَمِّلٍ أَمَّلَ مَا أَهْلَکهُوَ کمْ مَالٍ وَ سِلَاحٍ أُعِدَّ صَارَ لِلأَعْدَاءِ عَدُّهُ وَ عَمَدُهُ۱۰. به خدا سوگند؛ آنان‌ که بر گناه و سرکشى پا‌فشاری کردند، نابود شدند. هیچ پدرى براى نهان کردن، فرزندی پدید نیاورد. چه بسا آرزومندى که آرزوى چیزى کرده و همان چیز، دمارش را درآورده و چه بسا دارایی و جنگ‌افزاری که براى خود آماده کرده‌اند، ولى جنگ‌افزار و تکیه‌گاه دشمن گشته است.۱۱. اللَّهُمَّ لَک الْحَمْدُ وَ دَوَامُهُوَ الْمُلْک وَ کمَالُهُلَا إِلهَ إِلَّا هُوَ، وَسِعَ کلَّ حِلْمٍ حِلْمُهُوَ سَدَّدَ کلَّ حُکمٍ حُکمُهُوَ حَدَرَ کلَّ عِلْمٍ عِلْمُهُ۱۱. بار خدایا! تو را سپاس، سپاسِ پایدار؛ فرمانروایى و بالاترین جایگاهٔ فرمانروایى از آنِ توست. تو آن خدایی که جز او خدایی نیست؛ بردبارى او همهٔ بردباری‌ها را فرا گرفته، فرمان او راستی‌بخش همهٔ فرمان‌هاست، دانش او هر دانشی را فرود آورده است.۱۲. عَصَمَکمْ وَ لَوَّاکمْوَ دَوَامَ السَّلَامَةِ أَوْلَاکمْوَ لِلطَّاعَةِ سَدَّدَکمْوَ لِلإِسْلَامِ هَدَاکمْوَ رَحِمَکمْ وَ سَمِعَ دُعَاءَکمْوَ طَهَّرَ أَعْمَالَکمْوَ أَصْلَحَ أَحْوَالَکمْ۱۲. از شما پاسبانی کرده و پناهتان داده و پایداریِ بهبودی را بهرهٔ شما ساخته است. براى فرمانبرداری، راه نشانتان داده و به اسلام راهنمایی‌تان کرده است. به شما مهربانی کرده، نیایش شما را شنیده، کارهایتان را پاک گردانیده و احوالتان را سامان بخشیده است.۱۳. وَ أَسْأَلُهُ لَکمْ دَوَامَ السَّلَامَةِوَ کمَالَ السَّعَادَةِوَ الآلَاءَ الدَّارَّةِوَ الأَحْوَالَ السَّارَّةِوَ الْحَمْدُ للَّهِ وَحْدَه۱۳. از خداوند براى شما تندرستی همیشگی، بالاترین جایگاه نیک‌بختی، نعمت‌هاى سرشار و شادى روزگار را درخواست می‌کنم؛ و سپاس، تنها برای خداوند است.