پرده سوم: افسانه‌سازی، افسانه سوم: انتقاد شاه شجاع از شعر حافظ (بخش اول)

سومین افسانه‌ای که بررسی خواهیم کرد، اول بار در «حبیب السیر»، اثر غیاث‌الدین خواندمیر (اواخر قرن نهم و قرن دهم) طرح شده است؛ شاه شجاع -که محتملاً مشهورترین ممدوح حافظ است- از کار خواجه ایراد می‌گیرد. به باور شاه، غزل‌های حضرتشان «از مطلع تا مقطع بر یک منوال واقع نشده، بلکه از هر غزلی سه چهار بیت در تعریف شراب است و دو سه بیت در تصوف و یک دو بیت در صفت محبوب، و تلون در یک غزل خلاف طریقت بُلَغاست.» اینجا لسان‌الغیب -برخلاف آنچه در افسانه پیشین دیدیم- به شبهه شاه پاسخی نامربوط می‌دهد. این پاسخ را نیز به نقل از «حبیب السیر» می‌آوریم: «آنچه بر زبان مبارک می‌گذرد عین صدق و محض ثواب‌ است؛ مع ذلک شعر حافظ در اطراف آفاق اشتهار تمام یافته و نظم حریفان دیگر پای از دروازه شیراز بیرون نمی‌نهد.»جماعت حافظ‌پرست صفحات بسیاری سیاه کرده‌اند تا به همین انتقاد ادعاییِ خواندمیر پاسخ دهند. ظاهراً هیچ شخص دیگری این دعوی را که ابیات حافظ هر کدام مضمونی مجزا دارند و از حیث مفهومی متفاوتند، همچون انتقادی بر شعر او طرح نکرده است. اما همه در مقام پاسخ به همین انتقاد برآمده‌اند.علاوه بر این، چنانکه پیشتر نیز گفتم، عدم ارتباطِ ابیات یا فقدان وحدتِ موضوعی در یک غزل نه عیب است و نه خاص حافظ. اساساً این کیفیت در بسیاری از غزل‌های فارسی به چشم می‌خورد. نمونه را در غزل‌هایی بنگرید که از فتاحی نیشابوری و ظهیر فاریابی ذکر کردم. آنچه باید عیب بشمریم و غالباً از چشم جامعه ادبی دور می‌مانَد، عدم ارتباط میان دو مصراع یک بیت است. این عیب در دیوان خواجه به وفور یافت می‌شود. حتی گاه مصراع دوم ناقضِ مصراع اول است. فی‌المثل بیتی مشهور که در «حافظ پادشاه عریان شعر» به نقد کشیده‌ام، چنین خصوصیتی دارد:------------------------------------------------------------گرچه وصالش نه به کوشش دهندهر قدر ای دل که توانی بکوش------------------------------------------------------------در مصراع اول از بیهودگی کوشش برای وصال می‌شنویم. اما دومین مصراع ما را و دل را دقیقاً به همین کوشش بیهوده می‌خواند! خواجه بر مصراع دوم وجهی نمی‌آورد و از آنچه جماعت حافظ‌پرست ذیل عنوان «حسن تعلیل» امتیاز او می‌دانند، دستی تهی دارد. خواهید گفت که خواجه مقصودی دیگر می‌جوید و این کوشش را در عین بیهودگی ارجمند می‌داند. اما این توضیح الصاقیِ شما در بیت حضور ندارد. در حقیقت مفهومی را که حافظ از عهده برنیامده است، شاعران دیگر به زیبایی و شیوایی در کار آورده‌اند. از سعدی صاحب سخن بخوانیم:------------------------------------------------------------ز کعبه روی نشاید به ناامیدی تافتکمینه آن که بمیریم در بیابانش------------------------------------------------------------یا از عماد فقیه:------------------------------------------------------------وصلش به جستجو نتَوان یافتن ولیآن به که عمر بر سر این جستجو رود------------------------------------------------------------سعدی و عماد برای کوشش خویش در راه نیل به معشوق وجهی نیکو می‌آورند؛ نثار عمر و جان در طلب معشوقی گرانمایه‌تر از عمر و جان. به هر روی در شعر این دو شاعر شایسته، نقصان بیت حافظ را نمی‌بینیم. (شرح این بیت حافظ و مقایسه آن با ابیات دیگر شاعران در صفحات ۱۳۸ و ۱۳۹ از «حافظ پادشاه عریان شعر» آمده است.)می‌توان نمودی از شهرت این انتقاد ادعایی را در «حافظ شیراز» احمد شاملو، از مریدان لسان‌الغیب سراغ گرفت. بامداد شاعران ایرانی، که خود سراینده‌ای سترگ است، ترتیب ابیات را در دیوان حافظ به هم می‌زند تا برای هر غزل، مضمون و محتوایی واحد دست و پا کند. اکنون می‌توانید دریابید که تلاش ایشان برای رسیدن به توالی منطقی ابیات، کاملاً نابجاست. چرا که دشواری کار حافظ را جایی دیگر باید جست. در دو سه نوشتار بعد بحث افسانه خواندمیر را دنبال کنید.http://t.me/abolfazl_radjabi