عجایب زمانه! چرا در اروپا قحطی می‌شود و در ایران نمی‌شود؟!

خب عجیب نیست که اولین پست من در ویرگول مرتبط با کرونا باشه. به‌هرحال کرونا موضوع اصلی‌ای هست که جهان باهاش درگیره و شاید در شرایط فعلی هیچ موضوعی با اولویت‌تر از ویروس COVID-19 یا همون کرونا نباشه.اما من می‌خوام توی این پست به موضوعی بپردازم که شاید در نگاه اول خیلی تعجب برانگیز باشه. و خب هدف اینه که عمیق‌تر بررسی کنیم و توجیهاتی براش پیدا کنیم. و این موضوع چیزی نیست جز علت خالی شدن قفسه‌های فروشگاه‌ها در اروپا و آمریکا و خالی نشدن (یا کمتر شدن) اون در ایران.به راستی که چرا در شرایطی که ایران تحت فشار شدیدترین تحریم‌های بین‌المللی، فشارهای گوناگون اقتصادی و شلختگی همیشگی مدیریتی هست کمتر از اروپا و آمریکا (با وضع اقتصادی خوبشون) شاهد قفسه‌های خالی فروشگاه‌ها است؟خیلی‌ها این موضوع رو نسبت دادن به وضعیت اقتصادی؛ بارها و بارها در شبکه‌های اجتماعی گفته شده که مردم ایران توانایی اقتصادی خرید یک‌جا و خالی کردن قفسه‌های فروشگاه‌ها رو ندارن. خیلی‌ها هم موضوع رو نسبت دادن به این که مردم ایران موضوع رو به اندازه کافی جدی نگرفتن. اما آیا این تمام واقعیت ماجراست؟ بعید به نظر می‌رسه که جامعه‌ی ما توان اقتصادی کافی برای خالی کردن قفسه‌های فروشگاه‌ها رو نداشته باشه یا این که مردممون به اندازه کشورهای اروپایی جدی نگرفته باشه. دقت کنیم که وقتی بین عرضه و تقاضا بالانس نسبی برقراره حتی چند درصد تغییر در تقاضا می‌تونه قفسه‌های فروشگاه‌ها رو خالی کنه چه برسه به ذخیره‌سازی برای روزها و ماه‌ها. دولت هم که طبیعتا موضوع رو ناشی از مدیریت بهتر خودش می‌دونه.اما اعتقاد من چیز دیگریه. من بیشتر علت موضوع رو چیز دیگری می‌دونم و اونم اینه که: «ایران جمعیت نجیب‌تری داره!» که در بحران‌ها رفتار بهتری از خودشون نشون می‌دن!خب این حرف در نگاه اول از اون حرف‌های عجیب و غریبه! از اون حرف‌هایی که خودمون می‌گیم و جلوی خودمون بلند می‌شیم! از اون حرفایی که ما ایرانی‌ها باهوش‌ترین ملت جهانیم و ...! اما یکم صبر کنیم. صحبتم از این جنس نیست. این رفتاری که من اسمش رو می‌ذارم «نجابت مردم ایران» ریشه تاریخی در نگاه ما و حاکمیت ما داره که در ادامه بیشتر توضیحش می‌دم.من از اینجا به بعد بحث رو با سه تا فرضیه پیش می‌رم که خب طبیعتا اگر این فرضیات درست نباشن ادامه‌ی بحث هم با مشکلاتی مواجه می‌شه:در ایران کمتر با مشکل کمبود اجناس در مغازه‌ها مواجه شدیم نسبت به اروپا و آمریکامردم ایران از لحاظ اقتصادی توانایی این رو داشتن که در حدی خرید کنن که مغازه‌ها خالی از جنس بشنمردم ایران موضوع کرونا رو به حدی جدی گرفتن که خریدشون بیشتر بشه و بتونن مغازه‌ها رو خالی از جنس بکنندرسی از نظریه‌ی بازی‌ها (Game Theory)در اقتصاد کلاسیک و نظریه‌ی بازی‌ها، معمولا انسان‌ها به عنوان عامل‌های منطقی (rational agents) مدل می‌شن که در هر شرایطی سعی می‌کنن سود خودشون رو بیشینه کنن. خب این نگاه خیلی درست و منطقی به نظر می‌رسه اما محل بحث جدی در اقتصاد امروزی هست. یعنی بسیاری از اقتصاددان‌های مدرن، معتقدن که انسان‌ها (و بنگاه‌های اقتصادی) الزاما عامل‌های منطقی نیستن. هرچند من با نگاه اول موافق‌تر هستم (می‌تونیم راجع بهش با جزییات بیشتری صحبت کنیم) اما اتفاقی که در خصوص خالی نشدن قفسه‌ی فروشگاه‌ها در ایران افتاده می‌تونه اثباتی قلمداد شه برای نگاه دوم. موضوع کرونا رو از نگاه یک فرد اگر بررسی بکنیم چنین شرایطی رو می‌بینیم: ممکنه هر لحظه شرایط بدتر بشه، ممکنه قرنطینه اجباری بشه و شهرها قرنطینه بشن، ممکنه کارخانه‌ها در تولیداتشون به مشکل بخورن و اجناس کمیاب بشه، ممکنه بقیه بیان اجناس رو بخرن و مایحتاج روزانه ما تامین نشه و هزار مورد دیگه... نتیجه‌ی این‌ها این می‌شه که هر عقل سلیمی به فکر بیفته که اجناس ضروریش رو برای مدتی خریداری و ذخیره کنه که نتیجه‌ش می‌شه همون خالی شدن قفسه‌ی فروشگاه‌ها. این رفتاریه که یک عامل منطقی انجام می‌ده (همون رفتاری که در اروپا بیشتر و در ایران تا حد کمتری شاهدش بودیم)حتی پا رو یک قدم جلوتر می‌ذاریم و اگر یک نفر پول داشته باشه در شرایطی که می‌دونه اجناس کم‌یاب می‌شن منطقی‌ترین کار چیه؟ بله احتکارراستش من هرچقدر جستجو کردم در هیچ کشوری قانون مجازاتی در خصوص احتکار ندیدم. (اگر کسی می‌دونه ممنون می‌شم که بگه) یعنی احتکار با اون مفهومش که در ذهن ما جا افتاده که امر نکوهیده‌ایه و مستحق مجازات‌هایی حتی در حد اعدام هست، شاید اینقدرها هم بد نباشه. در واقع اگر ما بدونیم که یک جنسی هفته‌ی دیگه گرون می‌شه، خیلی طبیعیه که باید اون جنس رو بخریمش! و اینجاست که می‌خوریم به یک تناقض. تناقض بین:۱- یک رفتار منطقی مبتنی بر حداکثر کردن سود۲- با یک موضوع اجتماعی که به ما یاد داده شده که نکوهیده‌است. (احتکار) در واقع این چالش از یک چیز نشأت می‌گیره اونم عدم هماهنگی بین توقعات ما و قوانین هست و من اسمش رو می‌ذارم چالش مردم همیشه سردرگم! در واقع مردم بین قوانین مکتوب و توقعات غیرمکتوب جامعه همیشه سردرگم هستن. در واقع ما با این روش، داریم بارِ نداشتن ساختار و قانون رو بر روی دوش افراد می‌اندازیم. به طور مثال ساختاری نداریم که باعث بشه احتکار سودآور نباشه. به جاش از فرد توقع داریم که چنین کاری رو نکنه. ساختاری رو نداریم که از اختلاس جلوگیری کنه اما از فرد توقع داریم اختلاس نکنه. ساختاری نداریم که برای فرد سرمایه‌گذاری به صرفه‌تر از خرید طلا و دلار باشه اما از فرد انتظار داریم که سرمایه‌گذاری کنه و طلا و دلار نخره. و هزاران مورد دیگه...نتیجه‌ی چنین رفتاری چی می‌شه؟ افراد همیشه در دوگانگی این هستن که کاری که به نفعشون هست رو انجام بدن یا کاری که جامعه ازشون انتظار داره.به عبارت دقیق‌تر ما قواعد و زمین بازی رو درست نچیدیم اما از افراد توقع داریم که درست بازی کنن.رشد فردی در برابر رشد سیستمیخب یک مقدار مقدمه‌ی این مسأله رو گفتیم. در واقع موضوع اصلی بحث ما چیزی نیست جز قیاس رشد فردی با رشد سیستماتیک. سال‌های ساله که در کشور ایران، نگاهمون به حل مسائل نگاه فردیه. این موضوع در ۴۰ سال گذشته و با حاکمیت دین بر مردم به اوج خودش می‌رسه. نگاه دینی به مسائل ایجاب می‌کنه که آدم‌ها رو به عنوان اعضای جامعه رشد بدیم. و خب طبیعیه که این نگاه باعث می‌شه که در اکثر سخنرانی‌های حکّام ما، به مقوله‌ی فرد و جایگاه فرد یا سیستم‌های کوچیک مثل خانواده توجه ویژه‌ای بشه. در سخنرانی‌های متعددی از رهبر سابق و رهبر فعلی کشور، می‌بینیم که مستقیما به ارتقای افراد می‌پردازن تا جایی که رهبر سابق کشور می‌گه: شما را به مقام انسانیت می‌رسانیم. «صفیحه امام خمینی، جلد 6 - صفحه 273» در صورتی که در کمتر سخنرانی‌ای به ارتقای سیستماتیک پرداخته می‌شه. بینهایت سخنرانی داریم که افرادی رو بخاطر اختلاس کردن، احتکار کردن، واردات بی‌رویه و ... نکوهش می‌کنن، دادگاه‌های اون‌ها و اعترافاتشون رو پخش می‌کنن اما به درست کردن زمین بازی نمی‌پردازن.دقیقا برعکس این موضوع رو در غرب شاهدش هستیم. توسعه سیستماتیک کاملا اهمیت بیشتری از توسعه‌ی فردی داره و در واقع در چنین نظامی، افراد جایگاه درست خودشون رو در سیستم پیدا می‌کنن، و خیلی شیک و دقیق مثل یک چرخ‌دنده در یک موتور بزرگ با میلیون‌ها چرخ‌دنده در جای خودشون قرار می‌گیرن و یک سیستم منظم و دقیق رو شکل می‌دن. در چنین شرایطی، این سیستم هست که برای شرایط مختلف سناریو داره و کمترین بار بر روی اجزاء سیستم (افراد) وجود داره. و نتیجه‌ش می‌شه آرامشی که در اروپا شاهدش هستیم.خب حالا این چه ربطی به بحثمون داره؟ اینجا بهش می‌پردازیم:شرایط غیرقابل پیش‌بینیخب تا اینجا گفتیم که با دو تا طرز تفکر مختلف مواجه هستیم. رشد فردی در مقابل رشد سیستمی. وقتی یک سیستم رشد می‌کنه، سعی می‌کنه که برای تمام شرایط مختلف ساز و کار داشته باشه. ساز و کارهایی منظم و برنامه‌ریزی شده. برای همین شاهد هستیم که کشورهایی مثل آلمان و سوییس که اوج رشد سیستمی رو می‌شه درشون دید (و یا حتی آمریکا) برای هر شرایطی سناریوهایی در نظر گرفتن. حتی برخورد شهاب سنگ به کره‌ی زمین! برای این که بحث ملموس‌تر بشه می‌شه به خاستگاه صنعت بیمه توجه کرد. بیمه دقیقا یکی از اون ساز و کارهایی هست که کاملا سیستماتیک، جامعه رو در برابر شرایط ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی مقاوم می‌کنه. چرا که تک‌تک اجزای جامعه از پس هزینه‌های یک مشکل ناگهانی برنمیان. و خب طبیعیه که بیمه (البته بیمه قدمتی به اندازه تمدن بشری داره اما صحبتم بیمه در عصر مدرن هست) از غرب شکل گرفته. در واقع در یک سیستم پیشرفته، ساز و کارهایی ایجاد می‌شه که شرایط به دست انسان رام بشن و اون وجه غیر قابل پیش‌بینی بودن شرایط کم بشه.شرایط خیلی غیرقابل پیش‌بینی!اما خب همه‌ی ما (حداقل الان) می‌دونیم که شرایطی هم هست که واقعا بیش از بقیه غیرقابل پیش‌بینی و بیش از حد مهارنشدنی هست. مثل همین کرونا. و می‌بینیم که حتی سیستم‌های پیشرفته هم (هنوز) ساز و کاری برای حل مشکل ندارن. خب در این شرایط چی می‌شه؟ توی این شرایطه که رشد فردی خودش رو نشون می‌ده و جوامعی که بر رشد فردی تمرکز کردن نتیجه‌ی بهتری می‌دن. یعنی چی؟ یعنی در کشور ما تک‌تک افراد تا حدودی مقابله با بحران رو یاد گرفتن، چون سیستم ساز و کار درستی برای مقابله با بحران نداشته. و اینجاست که در یک بحرانی که سیستم هم براش سناریویی نداره، افراد بهتر عمل می‌کنن. افراد با هم به هماهنگی می‌رسن و افراد تصمیم‌های نسبتاً درست‌تری می‌گیرن. البته طبیعیه که دارم راجع به میانگین جامعه صحبت می‌کنم نه افراد خاص.توی کشور ما به خاطر ناکارآمدی سیستم، افراد برای خودشون ساز و کارهایی دست و پا کردن. این موارد یک سری از شواهدی هست که نشون می‌ده که این رفتار در جامعه ایران کم‌کم نهادینه شده:ساز و کار رساندن پیام به همدیگه و هماهنگی خیلی سریع شکل گرفته. شاید کمتر کشوری باشه که آدما به صورت فرد به فرد، اینقدر سریع یک پیام رو به همه برسونن. توی ایران شاهدش هستیم که یک موضوع حساسیت‌برانگیز، خیلی سریع‌تر از اون چیزی که فکرش رو می‌کنیم دست به دست می‌شه و به همه‌ی مردم کشور می‌رسه. در واقع افراد به صورت غیر رسمی، اثرگذاری‌شون در مواقع حساس از رسانه‌های رسمی بیشتره. و همین باعث ترس حاکمیت و فیلتر تلگرام و ... می‌شه.آدم‌ها، تک به تک اخبار رو از منابع مختلف دنبال می‌کنن و جداگانه دنبال یافتن حقیقت هستن.آدم‌ها بیش از حد درگیر سیاست هستن.همه خودشون رو بهتر از حکومت می‌دونن. آدم‌ها تک‌تک پارامترهایی مثل قیمت دلار، سکه و ... رو دنبال می‌کنن. چون بخاطر ناکارآمدی سیستم، به صورت فرد به فرد دنبال بهینه کردن تصمیمات در زندگی خودشون هستن و اعتمادی به سیستم ندارن.می‌بینیم که درصد بالایی از جمعیتمون، عملا به دلیل نبودن ساز و کارهای سیستمی درست، فرد به فرد و هر روز و هر ساعت درگیر بهینه کردن تصمیمای اقتصادی، سیاسی و ...شون هستن. که در نتیجه‌ش هم فرسوده می‌شن و هم رشد می‌کنن.ماحصل این قضیه این می‌شه که افراد، برای شرایطی که سیستم براشون سناریویی نداره آماده‌تر هستن.تمرکز بر روی رشد فردی، معایب!خب تا اینجا گفتیم که جوامعی که بر روی رشد فردی تمرکز می‌کنن، آماده‌تر هستن برای سناریوهای پیش‌بینی نشده. پس این رشد فردی چه معایبی داره؟ چرا همه‌ی جوامع به جای رشد سیستمی تمرکزشون رو بر روی رشد فردی نمی‌ذارن؟ موارد زیر تنها بخشی از مشکلات جوامعی هستن که سیستم عقب‌مونده‌ای دارن و متمرکز بر رشد فردی هستن:اختلاس، دزدی، احتکار: خب طبیعیه که ما هرچقدر هم که به رشد فردی اهمیت بدیم، نمی‌تونیم تمام افراد جامعه رو اون طوری بسازیم که دلمون می‌خواد. در واقع تاریخ نشون داده که مدینه‌ی فاضله‌ای که ادیان متصور بودن، جامعه‌ای متشکل از افرادی که جزء به جزء کارشون رو درست انجام می‌دن، دست نیافتنیه (یا حداقل ساختنش بینهایت سخته). همیشه افرادی پیدا می‌شن که از انتظارات ما تبعیت نمی‌کنن و دست به اختلاس و احتکار و ... می‌زنن و در نبود سیستم رشد یافته، معمولاً موفق می‌شن.ناامیدی درست‌کاران: در حالی که عموم جامعه رشدیافته‌تر (و نجیب‌تر) از بقیه جوامع هستن، با دیدن اقلیتی که تبعیت نمی‌کنن و دست به اختلاس و احتکار و ... می‌زنن، احساس سرخوردگی و ناامیدی می‌کنن و حتی ممکنه راه اقلیت رو طی کنن.ریا، تزویر: در شرایطی که قانون مکتوب و توقعات غیرمکتوب متفاوت هستن، آدم‌ها برای بهینه کردن سودشون سعی می‌کنن هر دو رو داشته باشن. یعنی هم رضایت جامعه رو و هم سود حداکثری رو. و از اونجایی که این دو در تناقض هستن، حاصلش چیزی نمی‌شه جز ریا. آدم‌ها سعی می‌کنن سودشون رو حداکثر کنن در حالی که به جامعه نشون می‌دن که توقعات جامعه رو برآورده می‌کنن.فرسودگی افراد: آدم‌هایی که در نبود سیستم مجبور به بهینه کردن تک‌تک تصمیماتشون هستن خیلی زود فرسوده می‌شن. چرا که بارِ بهینه کردن تمام تصمیمات بر روی خودشون هست و ضررش هم با خودشون.ریسک بالا بر روی افراد جامعه: شرایطی رو تصور کنید که ماشین‌ها بیمه ندارن. شما در خیابون می‌رین و ممکنه هر لحظه با کسی تصادف کنید و مجبور شید هزینه کامل رو خودتون بدید. احتمال تصادف شما زیاد نیست اما اگر تصادف کنید ممکنه برای همیشه بیچاره بشید! کشور یا جامعه‌ای که سناریو برای شرایط ندارن مثل ماشینی هست که بیمه نداره. آدم‌ها در صورت اشتباه، باید هزینه‌ی زیادی رو برای اشتباهشون بدن و این کل ذهنشون رو درگیر اشتباه نکردن می‌کنه.تحت تاثیر شدید اخبار غیرواقعی قرار گرفتن افراد: وقتی افراد با سیستم درستی مواجه نیستن، همیشه جایی دیگری دنبال حقیقت هستن. این باعث می‌شه که جامعه خیلی نسبت به اخبار غیرواقعی حساس بشه. امروز می‌بینیم که توی کشور ما بیش از هر جای دیگه‌ای اخبار غلط تولید و پخش می‌شه. و تک تک افراد هم به پخشش کمک می‌کنن. چرا که به ساز و کارهای رسمی (مثل رسانه‌های رسمی) اعتمادی وجود نداره و همه احساس رشد یافتگی دارن و یک خبر اگر صرفا با عقل خودشون جور در بیاد منتشرش می‌کنن.رشد اجتماعی در کنار رشد فردیتا الان به این جمع‌بندی رسیدیم که رشد اجتماعی و رشد فردی هر کدوم مزایا و معایبی دارن. سوالی که اینجا پیش میاد اینه که آیا می‌شه رشد اجتماعی و فردی رو هر دو با هم داشت؟ترجیحم اینه که در این خصوص صحبتی نکنم و هرکدوم از مخاطب‌ها قضاوت خودشون رو در این خصوص انجام بدن.جمع‌بندیبه طور کلی ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم، که توقعات جامعه ازمون هماهنگی‌ای با قوانین و مقرراتمون نداره. در چنین شرایطی، رشد فردی اتفاق میفته. افراد یاد می‌گیرن که بحران‌ها رو خودشون مدیریت کنن و خودشون در جامعه به هماهنگی برسن. چنین جامعه‌ای به طور کلی در برابر بحران‌ها رفتار معقول‌تری از خودش نشون می‌ده و حاصلش می‌شه این که قفسه‌های فروشگاه‌های ما در بحران کرونا خالی نمی‌شن. نقطه مقابل چنین جامعه‌ای، جامعه‌ای است که به طور سیستماتیک برای سناریوهای مختلف برنامه‌ریزی داره. در این مدل جامعه، افراد لازم نیست بار همه چیز رو به دوش خودشون بکشن و کافیه سیستم برنامه داشته باشه. اما در زمان‌هایی که سیستم برنامه‌ای نداره، افراد سردرگم‌تر هستن و رفتارهای بدتری از خودشون نشون می‌دن. و نتیجه می‌شه این که در اروپا و آمریکا با وجود تولیدات بیشتر و وضع اقتصادی بهتر، قفسه‌های فروشگاه‌ها خالی می‌شن.تمام.