تعریف متافیزیک (Metaphysics)

چیستی متافیزیک (Metaphysics) از فلسفه یونان آغاز شده و با ظهور فلسفه‌های جدید و دانش‌های نوین نیز ادامه یافته است. این لفظ که در زبان یونانی به معنای «مابعدالطبیعه (متا = ماوراء | فیزیک = طبیعت)» است در ابتدا به نوشته‌هایی از ارسطو اطلاق ‌شد که دربرگیرنده مباحث فراطبیعی بود.در قرون وسطی و با آمیختن فلسفه و الهیات و بویژه شکل‌گیری فلسفه مَدرَسی (۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ میلادی)، مباحث متافیزیک شامل بخش الهیات در فلسفه می‌شد که تبیین فلسفی آموزه‌های مسیحی را درباره خدا به عهده داشت که برخی از آن به «فلسفه مسیحی» یاد می‌کنند که قصد داشت میان ایمان مسیحی و عقل انسانی پیوند بزند. در این دوره، متافیزیک کوششی برای دفاعیه از الهیات مسیحی (مانند علم و قدرت و عدالت خداوند) و پیوند عقل و وحی بود.پس از رنسانس، در نگاه فیلسفوان جدید و تجربی، متافیزیک شامل بخشی از فلسفه است که درباره مفاهیم بنیادی و پایه‌ای برای شناخت حقیقت و واقعیت جهان بحث می‌کند. هر یک از این متفکران در نظام فلسفی خود از آن سخن گفته‌اند؛ برای نمونه، دکارت (۱۶۵۰ تا ۱۵۹۶م) آن را فلسفه شناخت می‌خواند، اسپینوزا (۱۶۳۲ تا ۱۶۷۷م) آن را در جوهر و صفات آن به شکل هندسی بیان می‌کند، لایب‌نیتس (۱۶۴۶ تا ۱۷۱۶م) این اصول بسیط و پایه را موناد می‌نامد و از روش ریاضی کمک می‌گیرد، کانت (۱۷۲۴ تا ۱۸۰۴م) متافیزیک را با فاعل شناسا می‌سنجد و آن را دانش انسانی (محصول عقل آدمی) برای حل مسائل اساسی نظیر خدا و اختیار و مرگ برمی‌شمرد.در دنیای اسلام و تدوین فلسفه اسلامی (با فلسفه سینوی)، متافیزیک (مابعدالطبیعه) همان فلسفه بود؛ چون فلسفه به امور مجرد و عاری از ماده می‌پرداخت و آن را با روش عقلی (قیاسی ـ برهانی) بررسی می‌کرد؛ مانند مباحث وجودشناسی، موجودات مجرد و غیرجسمانی و مبانی عقلی علوم طبیعی. مباحث اصلی این متافیزیک، امور بیرون از ماده است؛ چه مانند خدا و عقل، اصلاً به ماده‌ای تعلق نداشته باشند یا مانند مباحث وجودشناسی (اصالت وجود، وحدت و کثرت، نفس، قوه و فعل) به ماده و جسم نسبت یا تعلق داشته باشند.در حکمت متعالیه که سومین مکتب بزرگ فلسفی اسلامی و آخرین آن است، بر اساس اصالت وجود که پایه اصلی این مکتب است، متافیزیک تنها شامل مباحث مربوط به وجودشناسی (چیستی هستی) است و مباحث فلسفی دیگر که به ماهیت اشیاء می‌پردازند جزو ماهیت‌شناسی فلسفی و بیرون از حوزه متافیزیک است؛ مانند فلسفه‌های مضاف در دوره‌های جدید، از جمله فلسفه علم، فلسفه ریاضی، فلسفه هنر، فلسفه روان‌شناسی و... .در نگاه کلی، متافیزیک از جهت موضوع با علم و دانش متفاوت است؛ زیرا علوم با ماده سروکار دارند و متافیزیک ماوراء ماده را می‌کاود. همچنین از جهت روش‌شناسی با دانش‌های عرفان و کلام نیز متفاوت است؛ چرا که در عرفان، روش شهودی و تجربه دینی به کاربسته می‌شود و در علم کلام، از روش‌های مختلف و حتی عقلی استفاده می‌گردد اما همگی بر پایه گزاره‌های دینی (مانند کتاب و سنت در اسلام) استوارند.متافیزیک چیست؟متافیزیک یعنی تأملات عقلی و نظری محض و به دور از از امور حسی و تجربی (تحقیق‌ناپذیری تجربی) و خارج از کمیت (برخلاف قوانین علمی) درباره موجود مطلق (وجودشناسی و مبدأشناسی) که انکار هر یک از این اصول متافیزیکی، به محال عقلی منجر می‌شود.بنابراین، مفاهیم متافیزیکی مقدم بر حس و تجربه اند و جزو مفاهیم پیشینی و یقینی محسوب می‌شوند که با مفاهیم کلی سروکار دارند و اگر از مفاهیم جزئی بحث می‌شود در پرتو این مفاهیم کلی و مصادیق آن است. البته در دوره معاصر و فلسفه معاصر، حوزه متافیزیک از تعریف سنتی و کلاسیک خود فاصله گرفته است و مباحث جدیدی مطرح شده است.هایدگر (۱۸۸۹ تا ۱۹۷۶م) متافیزیک را تحت سیطره فلسفه افلاطونی خواند و هستی‌شناسی جدیدی را لازم دانست که تبیین‌کننده ماهیت هم باشد. او با نگاه تاریخی به متافیزیک، پایان متافیزک را مطرح و علوم انسانی و طبیعی را جایگزین آن کرد؛ علومی که از نگاه پوپر (۱۹۰۲ تا ۱۹۹۴م) باید دو ویژگی ابطال‌پذیری و عاری بودن از تناقص را داشته باشند. تعریف متافیزیک بر پایه دانش مدرن و تمایز آن با را با علوم بشری و تجربی، پس از این دو متفکر ادامه یافته است و علاقه‌مندان می‌توانند آن را از آرای لاکاتوش (نظریه برنامه پژوهشی) ‌و کوهن (نظریه پارادایم) پی بگیرند.قضا و قدر به زبان ساده و با مثال