دو اشتباه خطرناکِ شایع در همدلی و جایگزین آن

فرض کنید همسرتون عصبانی و آشفته میاد خونه. مشخصه که حالش خیلی بده. ازش می‌پرسید چی شده و او جواب میده که با خانواده‌اش جر و بحث کرده و ازشون عصبانی و ناراحته و قصد داره باهاشون قطع و رابطه کنه و دیگه هیچوقت نبیندشون! واکنش شما چیه؟1. در چنین موقعیتی، یک اشتباه رایج اینه که برای بهتر کردن حال همسرمون، افکاری که باعث خشمش میشه رو انکار کنیم. یعنی وقتی میگه از خانواده یا دوستش ناراحت و عصبانیه چون معتقده که «اصلاً بهش اهمیت نمیدن و عمداً می‌خوان که ناراحتش کنن»، بگیم «نه اصلاً اینطوری نیست. خیلی هم براشون مهمی و دوستت دارن و از این رفتارشون هم اصلاً منظور بدی ندارن. تو داری سخت می‌گیری و...»چرا این رفتار اشتباهه؟ چون ما داریم افکار و احساسات فرد مقابلمون رو بی‌ارزش و بی‌اعتبار و غیر واقعی می‌دونیم و انکار می‌کنیم. اگرچه قصد ما احتمالاً اینه که با تغییر نگرش او حالش رو بهتر کنیم، اما درواقع داریم با انکار اونچه که از نظر او واقعیته، او رو احمق خطاب و اوضاع رو بدتر می‌کنیم.2. اشتباه رایج‌ دیگه که در موقعیتِ نیاز به همدلی پیش میاد، افراط در همراهی با فرد خشمگین و ناراحته. یعنی وقتی مثلاً همسرمون میگه «پدر من اصلاً به من اهمیت نمیده»، ما با هدفِ همراهی و تأیید و به نیّت بهتر کردن حالش بهش میگیم «آره درسته. منم متوجه شدم. واقعاً بهت توجه نمی‌کنه. به نظرم برادر کوچکترت رو بیشتر دوست داره.»چرا این واکنش هم غلطه؟ چون ما داریم افکاری که باعث حالِ بد (خشم و غم و...) در دیگری شده رو تأیید و تقویت می‌کنیم. افکاری که ممکنه حتی واقعیت هم نداشته باشند! بنابراین ما دستکم دو نتیجه منفی رو خلق می‌کنیم: یکی بدتر کردن حال طرف مقابل و دیگری تقویت افکاری که کمابیش نادرست و غیر واقعیه و باور کردنش می‌تونه عوارض منفی بلندمدت و پایداری در روابط دیگران ایجاد کنه.در واکنش اول (بی توجهی و انکار)، ما به فرد مقابل، احمق یا کم‌هوش یا بی‌ارزش بودن رو القا می‌کنیم. یا دستکم بهش نشون میدم که خوب به حرف‌هاش گوش نمیدیم و این یعنی انکارِ آتشی که در حال سوزاندن اوست. در واکنش دوم (همراهیِ افراطی) ما با تأیید افکار منفی و تقویت اون‌ها حال طرف مقابل رو بدتر می‌کنیم و روی آتش خشمش هیزم می‌ریزیم. پس هردو واکنش اشتباهند و نمیشه اسمشون رو همدلی گذاشت.پس «همدلی» چیه؟ حد تعادل بین این دو اشتباه کجاست؟همدلی، تلاش ما برای تغییر افکار و احساسات فرد مقابل نیست، بلکه تلاش ما برای پذیرش احساسات اوست و کمک به او در جهتِ تجربه احساسات، درک بهترِ خود و عبور از احساسات منفی. یعنی ما قرار نیست -دستکم در ابتدا و به زور- احساس او رو عوض کنیم، اون هم با انکار یا تأیید که هیچکدام مؤثر و سالم نیستند. ما قراره با فرد مقابل همراهی کنیم. چطور؟موقع شنیدن درد دل و احساسات ناخوشایند دیگری، آنچه که ما باید تأیید کنیم یا به عبارتی بپذیریم، افکار منفی و احیاناً نادرست و غیر واقعی فرد مقابل نیست، بلکه احساسات اوست. یعنی فارغ از اینکه افکار او درباره اون موقعیت -که باعث خشم و ناراحتیش شده- درست و واقعیه یا نه، باید احساسات او رو به رسمیت بشناسیم و اجازه بدیم که احساساتش رو احساس و تجربه کنه، بدون نگرانی از قضاوت ما.پذیرش احساسات به معنای تأیید افکار او نیست. مثلاً ممکنه ما با همسرمون درباره بی توجهی پدرش به او مخالف باشیم، اما ابراز مخالفت دستکم در اوج یک موقعیت احساسی، مؤثر نخواهد بود. بنابراین ما باید به وظیفه خودمون که پذیرش و همراهی است عمل کنیم. این پذیرش و همراهی مربوط به احساساته و نه افکار (پدرم من رو دوست نداره) و بنابراین تناقضی با نظر واقعی ما نداره. ما معمولاً می‌تونیم با افکار دیگران مخالف باشیم، اما احساسات اون‌ها رو بپذیریم و محترم بشمریم. یعنی نه باید افکار و احساسات دیگری رو انکار کنیم و نه باید به دروغ و به غلط، تأییدشون کنیم. بلکه باید حد تعادل رو پیدا کنیم. یعنی با او همراهی کنیم و براش فضا و فرصتی فراهم کنیم که احساساتش رو تجربه و تکمیل کنه، آرامش نسبی پیدا کنه، افکارش روشن‌تر بشه و تصمیم ذهنی و عملیِ بهتری بگیره.احساسات دیگران رو بپذیریم و محترم بشمریم.اما این تئوری در عمل چه شکل و شمایل و اجزائی داره؟مکث و سکوت: ما فکر می‌کنیم برای همدلی کردن باید مدام حرف زد. درحالیکه اولین اصل سکوته. چون سکوته که باعث میشه اولاً بهتر بشنویم و بفهمیم و ثانیاً به فرد مقابل فرصت حرف زدن و تخلیه روانی بدیم.ارتباط چشمی: این چیزیه که ما خیلی ازش غافلیم. درحالیکه نگاه مستقیم و ارتباط چشمی در همدلی -و البته موقعیت‌های دیگه- نقش اساسی داره. ما با نگاهمون می‌تونیم به فرد مقابل بگیم «دارم گوش میدم؛ می‌فهمم؛ احساست رو تا حد ممکن درک می‌کنم؛ برام مهمی و...»لبخند: هر از گاه یک لبخند مهربانانه می‌تونه احساس خوبی رو که فرد مقابل بهش نیاز داره رو انتقال بده.نوازش بدنی: گرفتن دستِ دیگری یا نوازش‌های کوتاه و آرام او می‌تونه به بخش مهمی از همدلی تبدیل بشه. البته این نوازش معمولاً باید زمانی صورت بگیره که آتش خشم، کمی فروکش کرده و فرد نشسته و داره حرف می‌زنه. بیشتر افراد در اوج خشم، ترجیح میدن به هیچ وجه کسی لمسشون نکنه. بهرحال در نوازش کردن نباید افراط کرد. اگر شک داریم، باید آرام آرام فاصله رو با فرد مقابل کم کنیم و واکنش او رو ببینیم، ارزیابی کنیم و قدم بعدی رو برداریم.نوازش کلامی: استفاده از آواها و کلمات ساده‌ای مثل «آهان، اوهوم، عجب، که اینطور، هوم و...» می‌تونه به فرد مقابل ما بفهمونه که داریم بهش توجه می‌کنیم. این خودش نوعی نوازشه. اضافه کردن کلمات و جملات مهرآمیز دیگه هم می‌تونه این نوازش رو تکمیل کنه. بهتره این نوازش‌ها مختصر باشه تا فرد مقابل، فرصت و فضای مناسب برای حرف زدن و شنیده شدن رو پیدا ازش استفاده کنه.پذیرش احساسات: همونطور که گفتم، برای پذیرش احساسات فرد مقابل، لازم نیست باهاش موافق باشیم. موضوع اینه که نباید از ابتدا برای او و به جای او تصمیم بگیریم؛ نباید بخوایم که به سرعت احساس او رو تغییر بدیم و نباید افکارش رو رد یا احساساتش رو تمسخر کنیم. باید بهش اجازه بدیم احساساتش رو ابراز کنه و با استفاده از کلمات و عباراتی مثل «متوجهم؛ که اینطور؛ می‌فهمم؛ می‌تونم حدس بزنم که چه احساسی داری؛ چقدر سخته که فکر/احساس کنی که...» پذیرش خودمون رو نشون بدیم.به تأخیر انداختنِ قضاوت: قضاوت یعنی تصمیم‌گیری مغز درباره موضوعات. این یک پدیده طبیعی و در وحله اول، ناخودآگاهه و به سرعت رخ میده. اما آنچه که در کنترل ماست، باور کردنِ قطعی این قضاوت و عمل بر اساس اونه. بنابراین در جریانِ همدلی باید قضاوت شخصیمون رو کنار بگذاریم. یعنی بهش بگیم «برو اون گوشه بشین و تا وقتی صدات نکردم از جات تکون نخور!». چون قضاوت ما احتمالاً کمک چندانی به حال دیگری نخواهد کرد، دستکم نه در مراحل ابتدایی. بنابراین بهتره یادمون باشه که موضوع، طرف مقابله و نه ما. پس بهتره به جای اینکه بپریم وسط ماجرا و بخوایم مشکلات دیگری رو حل کنیم، تا می‌تونیم گوش بدیم و سعی کنیم او رو درک کنیم. آنچه که دیگری بهش نیاز داره، معمولاً -حداقل در ابتدا- راه‌حل‌های ما نیست، بلکه شنیده شدن و توجه دیدن بدون قضاوته. بعد از اون اگر خواست، می‌تونیم راه‌حل هم پیشنهاد بدیم. این یعنی همدلی!روی آتش دیگران هیزم نریزیم!یادآوری مهم: هرگز روی آتش دیگران هیزم نریزیم! حتی اگر مثلاً از خانواده همسرمون خشمگینیم یا دوستشون نداریم، وقتی همسرمون از اون‌ها ناراحته و نیاز به همدلی و همراهی داره، نباید این رو فرصتی برای عقده‌گشایی بدونیم و ازش سوء استفاده کنیم. الان موضوع، همسرمونه نه ما! عقده‌گشایی در چنین موقعیتی هم اخلاقی نیست، هم حال همسرمون رو بهتر نمی‌کنه و هم فرصتِ ساخته شدن -به عنوان یک انسان رشد یافته- و ساختنِ یک رابطه زناشویی بهتر رو از ما می‌گیره.این یادداشت رو می‌تونید در وبسایت من هم بخونید!پیشنهاد دیگه: قسمت 19 پادکست «رسیدن»: «چطور توجه کنیم تا توجه بگیریم؟»nahidmazidi.com