رساله‌ی تنظیمات ملکم خان به ناصرالدین شاه

دیروز در کارگاه متن‌خوانی متون قاجار بخشی از آثار ملکم خان، کسی که هم مصلح سیاسی(برای حکومت) بود و هم کار روشنفکری (برای مردم) می‌کرد، رو موضوع بحث و گفتگو قرار دادیم.متن اول نامه‌ی کوتاهی به یکی از وزرای وقت و ناصرالدین شاه از کتابچه غیبی (دفتر تنظیمات) بود.و متن دوم که منسوب به ملکم خان هست با عنوان «نوم و یقظه» بعد از ده‌ها سال نوشته شده و به درستی معلوم نیست نوشته‌ی کیست.زبان متون پر از لغات عربی و تازه وام گرفته شده‌ی خارجکیه، مثل «جنی‌سری» سربازهای معروف ترکیه یا «سیویلیزاسیون» به معنی تمدن و «فناتیک» به معنی بنیادگرا یا متعصب در دین.به گفته‌ی دکتر یوسفی، زمان ملکم، فرم رساله‌های سیاسی که در پیوند با ادبیات بوده، امکان جدیدی برای نقد کردن فراهم میاره، و به نوعی یکی از آغازها در رساله‌نویسی از این دوران به بعد هست.خب من که لغت نامه بدست متن رو خوندم، و کیف کردم از اینکه ارتباط گرفتم و تونستم در هوای متنی که بیشتر از صد سال پیش برای ناصرالدین شاه نوشته شده بود کمی تنفس کنم. متنی که پر از دیالوگ و تعبیر خواب و انواع اقسام استعاره‌ها، شامورتی‌بازی‌ها و رتوریکه.البته شامورتی بازی نه به معنی پدرسوختگی بلکه به معنی هوشمندی، اثرگذاری و تسلط فوق‌العاده ملکم خان به زبان و ادبیات...یه جا خیلی منو کفری کرد، وقتی گفت:«در حینی که رعایای یک ولایت از قحطی غله می‌میرند، زارعین ولایت هم‌جوار از وفور غله به واسطه عدم مشتری، در اشد فقر، مأیوس مانده‌اند.» اینجا به اهمیت وجود یک دولت خوب، فعال، نظارت گر و سراسر بین برای اجرای «قوانین عادلانه» پی بردم. یه چیزی از جنس شرِ لازم که جان لاک توی رساله‌هایی که داره در موردش مانور میده و استدلال می‌کنه اگر خیلی هم دولت باحالی نداشتین حق شورش دارین به این دلیل و آن دلیل که اینجا بخونید.دوازده مولفه و فاکتور یه دولت خوب در سایت شورای اروپا: ۱. برگزاری منصفانه انتخابات، نمایندگی و مشارکت ۲. پاسخگویی ۳. کارایی و اثربخشی ۴. باز بودن و شفافیت ۵. حکم قانون ۶. رفتار اخلاقی ۷. شایستگی و ظرفیت ۸. نوآوری و گشودگی به تغییر ۹.پایداری و جهت گیری بلندمدت ۱۰. مدیریت مالی سالم ۱۱. حقوق بشر، تنوع فرهنگی و انسجام اجتماعی ۱۲. مسئوليت پذیریجای جای متن به «دولت‌خواهی» و «احیای دولت» اشاره می‌کنه... و اتفاقاً می‌خواد به شاه نشون بده تفکیک قوا قدرتش رو کمتر نمی‌کنه و نظام پادشاهی و سلطنت مطلقه منافاتی با «نظم» نداره.به نظرم امثال هابز هم این جوری دولت رو می‌دید و روح امثال هابز و ملکم هم خبر نداشت خود دولت یه روز می‌تونه به وضع غیرطبیعی و وحشی‌گری دامن بزنه، و حتی اگرم داشتن باز دولت نداشتن قابل تصور نبوده براشون.یه جا از خنده ترکیدم و کلی رفتم تو فکر:«اگر به یه رعیت بسیار عاقل سیستان کسی بگوید، در ده ساعت از کرمان می‌توان رفت به هرات، خواهد خندید.»خب اون موقع نمی‌دونستیم کالسکه آتیشی یا همون ماشین چیه که اواخر قرن نوزدهم اختراع شده بوده.رفتم برای اینکه روح کلی قرن نوزدهم دستم بیاد، اسامی هزار نویسنده، ادیب، مخترع، سیاستمدار، رهبر، دانشمند، شاعر، جامعه‌شناس و فیلسوف اون زمان رو نگاه کردم... همین که اینقدر آدم تاثیر گذار بوده خودش خیلی حرف داره.حین این کنکاش با جمله‌ی مارک تواین خیلی ارتباط گرفتم که میگه: قرن نوزدهم عصر طلاکاری(Gilded Age) شده است، ظاهرش قشنگه اما درونش نه... و خب راست میگه... بسیاری از دیکتاتورها و تئوریسن‌های خشونت و ماشین‌پرست‌ها همینجا کنار امثال انیشتین و ماکس وبر و گاندی(که در انگلیسی درس خوند که قرن نوزدهم قدرت شماره یک دنیا بوده خصوصاً روی دریا) زاده شدند، این به خودی خودش خیلی هیجان انگیزه، انگار تقابل نیروهای خیر و شر تو یه سطح عجیبی تو دنیای واقعی خیلی جدی وجود داره!ملکم هم میگه:«ملل یوروپ هرقدر که در کارخانه‌جات فلزات ترقی کرده‌اند، (منظورش ساعت، تفنگ، تلگراف و کشتی بخاره) صد مراتب بیشتر در این کارخانه‌جات انسانی پیش رفته‌اند. زیرا که اختراعات صنایع [فرنگ]، اغلب حاصل عقل یک نفر یا نتیجه اجتهاد چند نفر از ارباب صنایع بوده است ( مثل هنری فورد و کارل بنز) و حال آنکه این کارخانه‌جات انسانی، حاصل عقول و اجتهاد کل حکمای روی زمین است‌. مثلاً هرگز بیست نفر مهندس جمع نشده‌اند که یک کارخانه ساعت بسازند. اما حال هزار سال (اغراق می‌کنه به وضوح به دلیل «اضطرابِ نظم خواهی‌ای» که داشته، واژه که در کارگاه برای توصیف حس ملکم بکار رفت) است که در انگلیس و فرانسه سالی هزار نفر از عقلا و حکمای ملت جمع می‌شوند و در تکمیل کارخانه‌جات انسانی، مباحثات و اختراعات تازه می‌نمایند.»بعد از این‌ها ملکم شروع می‌کنه به توصیف انواع حکومت که من خلاصه صحبت‌هاشو با مدلی که ساختم نشون میدم:ملکم میگه:«در ظهور اراده‌ی پادشاهی دو چیز ملاحظه می‌شود: یکی اجرای اراده و یکی دیگر طریقه‌ی اجرای اراده. مثلاً وقتی پادشاه حکم می‌کند از فلان ولایت، باید سالی صد هزار تومان گرفته شود، بدیهی است که این مالیات را به هزار قسم می‌توان گرفت. ولی اگر بخواهند از روی قاعده بگیرند، لازم می‌آید که اول قاعده را مشخص نمایند. پس این حکم پادشاه دو عمل لازم دارد: یکی گرفتن مالیات. یکی تعیین قاعده گرفتن مالیات.»خب پر روشنه ملکم برای چی این تفکیک رو تبلیغ می‌کنه، چون تا وقتی قاعده معلوم نباشه خودش میگه:«عیب این مجلس در این است که عمل اجرا و عمل تنظیم را با هم مخلوط کرده‌اند و با وجود این حالت، هرگاه شش نفر وزیر، شش نفر فرشته هم باشند، باز ممکن نخواهد بود که مغشوش‌کاری نکنند، الان تکلیف هیج یک از وزرا معین نیست، به این معنی که هر وزیر مختار است که حکم پادشاه را به هر طریق که می‌خواهد مجری بدارد.»این تیکه منو یاد «دن آریلی» استاد اقتصاددان رفتاری دانشگاه دوک انداخت، آریلی میگه: رفتار ریاکارانه‌ی بشر ربطی به هزینه-فایده و انسان اقتصادی نداره، بلکه بشر به واسطه خلاقیت و احاطه شدن توسط نیروهای بسیار مختلف روانی-اجتماعی دست به رفتارهای خاص می‌زنه.خب ملکم هم میگه ربطی به اشخاص نداره که دو دوتا چهارتا بلد نیستن، یا آدم‌های صالحی هستن یا نیستن، امروز هم ساختار حکومتی جمهوری اسلامی (خصوصاً قوه‌ی قضائیه) برای عوام و خواص روشن شده که فساد‌خیز و رانت‌خیزه چون فامیلی، محفلی، غیرعلمی و غیردموکراتیکه و لزوماً ربطی به آدم‌هایی که داخل این دستگاه و سیستم هستن نداره. (در نظر بگیرید وقتی نفرات تو چندین پست مهم حکومتی مسئولیت دارن و نصب شدن‌شون که با همه‌ی مردم نیست هیچ، عزل شدن‌شون هم با خداست.)یه تیکه خیلی بامزه می‌نویسه:«در تاریخ ایران می‌بینیم که نوشته‌اند: هفت نفر از وزرای نامی ایران، چهارده ماه شب و روز را با هم مشورت کردند و دلیلی که از عمق کفایت خود یادگار گذاشته‌اند،‌ این بود که در تمام روی زمین منتشر کردند که بعد از این هر چه دولت ایران بگوید نباید باور کرد، زیرا دولت ایران، ارذل و اخس دروغ‌گوهاست و شاهنشاه ایران اسیر و اسباب شناعت وزراست، محال عقل و خلاف طبیعت خواهد بود که بعد از این هم مجلس وزرا بهتر از این نتایج بروز بکند. مقصود من اصلاً تقبیح وزرا نیست. عیب مجلس وزرا، چنان که گفتیم، دخلی به اشخاص وزرا ندارد.»این چندتا عکس رو از اینترنت برای این گذاشتم که بتونیم نگاهی از بالا و به دور از هیاهو به ساختار حکومت ایران امروز داشته باشیم، شاید آینده و زندگی‌ای بهتر برای ایران و شهروندان ایران منوط به داشتن حداقل اطلاعات در مورد این ساختاره؛ عکس‌های بیشتری هم هست که می‌تونید خودتون پیدا کنید.خب پس دیدیم که ملکم با شیوه‌های جدید حکمرانی و کنترل آشنا میشه و اگر بخوایم با زبان «آرنتی» حرف بزنیم، ملکم دست می‌ذاره روی «پیش بینی ناپذیری» و «برگشت ناپذیری» امور بشری؛ فرض کنید در جنگ، مالیات، عدالت، سفر و کلاً زندگی آدم‌ها کجا به قطعیت مطمئنیم که چه پیش میاد؟ و اگر اونطور که می‌خواستیم پیش نره، کی می‌تونه تضمین کنه برگشتی ممکنه...؟ خب تو سیاست و حکومت هم همینطوریه که ما نمی‌دونیم نتیجه اعمال و دستورات‌مون چطور جلو میره و تازه نمی‌دونیم که چه عواملی ممکنه مخلل اعمال‌مون بشه مثل رشوه، خیانت، بیماری، سیل، زلزله، شورش و غیره.اما علم مدرن با انباشت علوم بشری و در کل علوم پوزیتیو، به نوعی ادعای کنترل‌پذیر کردن امور رو داره. خب انسان‌ها عموماً بخاطر این دو معضل و مخاطره بزرگ دست به عمل نمی‌زنن و تن می‌دن به حفظ وضع موجود، اما «آرنت» میگه با دوتا «امکان» می‌تونیم این مخاطرات رو تمهید کنیم و مرهمی باشیم برای این عدم قطعیت دائمی بشری.یکی عهد بستن و یکی بخشودن.بله و اتفاقاً ملکم در این رساله هم «عهد می‌بنده» هم طلب «بخشش» می‌کنه اگر نتونه امور رو اونطوری دلش می‌خواد و رویابافی می‌کنه جلو ببره.پس بخوایم نتیجه‌گیری بکنیم و از صحبت‌های مرسوم فاصله بگیریم، مثلاً وقتی میگن «ما خودمون علم داشتیم» یا وقتی میگن «نصفه و نیمه مدرن شدیم» باید بگیم اتفاقاً ما مدرن شدیم، و مدل سنت-مدنیته و مدل شرق خوب و غرب بد واقعاً به درد نخور ترین و آشغال‌ترین مدل دنیاست؛ باید بگیم این روشنفکرها و مصلح‌های اجتماعی در ایران و در تمام دنیا نه غرب‌گرا بودن نه واپس‌گرا، این آدم‌ها می‌دونستن که «علم» هم از جنس «ایمان» هست و برای حرکت دادن مردم و حکومت‌ها به سمتش باید دست روی «روح» اونا گذاشت نه روی «منطق» چون منطق ریاضی و دو دوتا چهارتا نمی‌تونه «هیجان» تولید کنه و چیزی که دنیا رو عوض می‌کنه ترکیبی از دو دوتا چهارتا و هیجاناته. و ملکم یکی از قهرمان‌های این داستانه همین.حالا از نظر گوگل و ویکی‌پدیا و صد متفکر دوزاری دیگه می‌خواد منسوب بشه به بی‌دینی، رادیکال بودن،‌ غرب‌گرا بودن، شارلاتان بودن؛ حقیقت‌ها راه خودشون رو پیدا می‌کنن.این بود از مواجه من و دوستانم با قسمت اول این متن،‌ قسمت دوم باشد برای وقتی دیگر، خوشحال میشم اگر دوستان سوال بپرسند و انتقاد کنن از هرجای این صحبت یا خود متن ملکم، چون به نظرم میشه ساعت‌ها درباره‌اش گپ زد.#قاجار#ملکم‌خان#علم#روح#ادبیات#دولت#توسعه