خوراک مقویِ فانتزی

معرفی رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده»«جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده»، نوشته فرهاد بابایی، این روزها پشت ویترین کتابفروشی‌هاست و می‌تواند گزینه مناسبی برای علاقمندان به رمان‌های متفاوت باشد. این اثر به تازگی در 315 صفحه به قیمت 19000 هزار تومان از سوی نشر چشمه روانه بازار کتاب شده است.این رمان دومین اثری است که از فرهاد بابایی در ایران منتشر می‌شود؛ اولین کتاب او در ایران مجموعه داستان «پدر عزرائیل» بود که تاریخ انتشار آن به ده سال پیش برمی‌گردد. بابایی در فاصله کتاب اول و آخرش سه رمان «برج»، «پارازیت» و «پدرپیشه» را در لندن چاپ کرده است.بابایی مانند بسیاری از نویسندگان جوان ایرانی در طول این ده سال با مشکلات عدیده‌ای برای چاپ کتاب‌هایش مواجه بوده است. حالا هم با وجود چاپ کتابش همچنان وضعیت نشر کتاب در ایران را همانند یک فانتزی می‌داند و نگاه امیدوارانه‌ای به فعالیت‌های نشر ندارد. او معتقد است تعریف ممیزی باید در بدنه‌ ادبیات ایران اصلاح شود و می‌گوید: «مادامی که ممیزی مثل ابری بالای سر نویسنده است؛ امید اندکی به تحقق ادبیات واقعی و حقیقی یک سرزمین می‌رود. مگر اینکه خودمان را بزنیم به کوچه‌ علی‌چپ و از آمارهای دروغین و تیراژ هزارتایی کتاب برای یک مملکت هفتاد و چند میلیونی خوشحال باشیم و چاپ دوم و سوم کتاب‌ها را به فال نیک بگیریم. اوضاع نشر کتاب هیچ فرقی نکرده است. مردم ایران نیازی به مطالعه کتاب ندارند و احساس نیاز هم نمی‌کنند. این مساله ریشه‌دار است و موروثی شده.»کسی هنوز رمان می‌خواند؟در سالی که گذشت بخشی از کتاب‌های پرفروش‌ به رمان اختصاص داشت و بسیاری از رمان‌هایی که در ارشاد معطل مانده بودند منتشر شدند و بسیاری دیگر که سال‌ها تجدید چاپ نشده بودند به چاپ مجدد رسیدند. نسبت مستقیمی میان عرضه و تقاضای کتاب وجود دارد و پرفروش‌شدن رمان‌ها نشان می‌دهد که این گونه ادبی خوانندگان و طرفداران خود را دارد. با وجود این فرهاد بابایی درباره استقبال از رمان خود حدسی نمی‌زند؛ او کانون و خانواده‌ ادبی ایران را دچار نوعی خاله‌بازی خوفناکی می‌داند که هر گونه نظر و چشم‌اندازی درباره‌ آن را غیر قابل پیش‌بینی کرده است. بابایی این روزهای ادبیات ایران را چنین تشبیه می‌کند: «انگار که روی رادارهای ماهواره‌ای وضعیت آب‌و‌هوا پارازیت انداخته باشند: تکلیف همه چیز نا مشخص است؛ از سرانه‌ نقدنویسی ادبی و نشر‌و‌پخش کتاب گرفته تا از همه مهمتر سرانه‌ مطالعه‌ ملت و ممیزی که باید جزء اصلی‌ترین‌ها باشد.»داستانی متکی به ایدهرمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» اثری ایده‌محوراست. اين رمان روایت پسری نوجوان از طبقه پایین است كه گاهی به ابر تبدیل می‌شود و خانواده او در طول داستان درگیر اتفاقات بامزه‌ای برای دریافت یک وام قرض‌الحسنه می‌شوند. منتهی با وجود خلاقیتی که در شکل و پرداخت رمان وجود دارد ایده کلی آن در یک سوم ابتدایی کتاب خرج می‌شود. بابایی زمانی که به فانتزی زندگی آدم‌های الکی‌خوش و ‌خوشبخت و به نوع زندگی‌ آن‌ها دقت می‌کرده به شکل و ایده داستانِ «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» رسیده است. او درباره آدم‌هایی که در نوشتن رمانش متاثر از آن‌ها بوده، می‌گوید: «این آدم‌ها چه در خانه‌شان زیر سقف و چه در زندگی شهری و بین دیگران مدام و هر روز چیزی را بهانه می‌کردند برای امیدواری و بقاء. اکثرا می‌دیدم خیال و رویایی را هدف می‌گیرند و اطرافیان خود را اسیر آن می‌کنند. مبنای برنامه‌های روزانه‌شان و تصمیم‌گیری‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت و نهایت سرنوشت خود را در آن می‌دیدند. این‌ها باعث شد تا بروم سراغ قشری که از هیچ، امید می‌سازند؛ در سرزمین و دورانی که همه‌ رؤسا لبخند به لب داشتند و هر روز گلستان فانتزی خویش را آبیاری می‌کردند بی‌آنکه بدانند ملتی مثل گرایلی‌ها لابه‌لای آن گلستان برپا شده لِه شده‌اند و در حال انهدام روحی و روانی هستند. ایده‌ این رمان از اسباب‌بازی شدن آدم‌های اطرافم شکل گرفت و سعی کردم آن را به شکلی مخصوصاً دم دستی با زندگی‌ها و رفتارهای روزمره و خودمانی نشان بدهم. ایده از ابتدا فانتزی داشت و من آدم‌ها را حقیقتاً به همین شکل می‌دیدم و می‌بینم.»ترکیبی از فانتزی، سورئالیسم و رئالیسم جادوییفرهاد بابایی معتقد است که هرگز به ترکیب ایسم‌های مختلف فکر نکرده و چنین رویکردی در داستان‌نویسی نداشته است. او در نگارش این رمان بیشتر به پرورش و تربیتِ ایده‌ اولیه‌اش فکر کرده و اصلی‌ترین منظورش را از خلق آن نفس نوشتن می‌داند و معتقد است نوشتن حال او را خوب می‌کند.بابایی درباره سبقه فانتزی‌نویسی در رمان‌های فارسی می‌گوید: «گمان نمی‌کنم بشود خط سیری برای فانتزی‌نویسی در رمان‌های ایرانی درنظر گرفت. بستگی به نوع نگرش و پنجره‌ دیدبانی نویسنده و آزادی بیان او در تنهایی خویش و در اجتماع دارد. اما فکرمی‌کنم ایران به شدت می‌تواند قصه‌های فانتزی داشته باشد. چون بعید می‌دانم هیچ مردمی به اندازه ایرانی‌ها دچار فانتزی و خیال در رفتار و زندگی باشد. خط سیر فانتزی بیشتر در فرهنگ و شعور ملت چشمک می‌زند و راسخ و مستمر هم ادامه دارد. شاید گاهی هم در ادبیات رخ بنماید.»بابایی در پاسخ به این سوال که آیا شخصیت اگزوتیک و امر توجیه‌ناپذیر در رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» در سایر آثار او نیز متکثر می‌شود، می‌گوید: «این دو امر همواره در آثار من متکثر می‌شوند؛ به دلیل اینکه آدم‌ها و نوع رفتار و شعور و زندگی ایرانی توجیه‌ناپذیر است.»نویسنده رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» در پاسخ به این پرسش که آیا استحاله شخصیت اصلی کتاب به ابر و انسان آلترناتیوی برای ادامه حیات انسان معاصر در اجتماعی معاصر است، توضیح می‌دهد: «ممکن است این دگرگونی که مطمئن هستم همه‌ آدم‌ها خاصیتش را دارند ورود به نوعی خودآگاهی و ایستادن موقت در پیش روی همزاد خود باشد. لحظه‌ای که یک آن آدم ازخودش جدا یا دور می‌شود تا نقش و موقعیتش را تماشا کند، مثل مانیتورهایی که روی صندلی مسافران هواپیما تعبیه کرده‌اند و دارای دوربین‌هایی هستند که موقعیت‌های مختلف هواپیما را نشان می‌دهند، هم از پشت و هم از جلو. شما با تغییر نگاه به واسطه‌ آن دوربین می‌توانید ببینید چقدر ارتفاع دارید یا چطور در حال فرود آمدن و یا بلند شدن هستید. بعد نگاه شما دوباره برمی‌گردد روی صندلی هواپیما و دوربین را برای لحظاتی رها می‌کنید. فازِ شخصیت‌ها نه تنها در این رمان بلکه در جامعه به طرز اعجاب‌آوری بی‌ثبات و موهوم است.»منتشرشده در روزنامه‌ی کلید ـ ۱۳۹۴