شبانه‌های دلقک

«دلقک‌خانه؛ چهل نمایش شبانه از دلقک» معرفی و تحلیل کتاب «دلقک‌خانه» نوشته‌ی «مهدی تاجی» نشر «سیب سرخ» دلقک‌خانه نوشته‌ی مهدی تاجی؛ اثری‌ست که شاید آن را نه می‌توان داستان کوتاه یا رمان نامید نه نمایش‌نامه؛ هم این است و هم آن و در عین حال به نظر هیچ کدام نیست. این کتاب را نشر سیب سرخ، در سال هزار و چهارصد با تیراژ سیصد نسخه به چاپ رسانده است. دلقک‌خانه، چهل نمایش شبانه یا به تعبیر دیگر شاید چهل ضیافت شبانه از دلقک است که هر ضیافت در عین حال که مفهوم مستقلی را به تصویر می‌کشد، به نظر مقدمه‌ای برای ورود به ضیافت بعدی است. در این نگاره هدف آن است که با بررسی و ارجاع درون متنی به تشریح و معرفی کتاب مورد بحث پرداخته شود، هر چند که در این بین به برخی از ارجاعات و تاثیرات برون متنی نیز تا حد توان اشاره خواهد شد. در اولین ضیافت، دلقک دست به تبر به جان ساعت شنی افتاده، مقصد و مسیر را برای خود و مخاطب ترسیم می‌کند. او در این مسیر با مفاهیم و اقشار گوناگون مواجه می‌شود؛ در نمایش «آیینه‌باز» خودبینی را در هم می‌کوبد و با آیینه‌ی دیگری به خویش و در خویش می‌نگرد و در «دلقک‌ماهی» با «نوای یک ارکستر خاموش توی آکواریوم رقص‌کنان اشک می‌ریزد»، تا در «کابوس پرتقالی» با هواپیمایی سم‌پاش! در سفری سودایی جهان را در سرش خالی کند! اما در نهایت با پرتقالی در دست زمین را در مُشت خود می‌گیرد و در «خواب سنگ»، شاه جهان می‌شود. اما این چیزی نیست که دلقک را آرام کند، او در فکر رهایی از این جهان؛ دلقک‌خانه‌ی هزار رنگ، است! اما روی «نردبانی متناهی» با غم و حسرت در آخرین پله‌ می‌ایستد!، می‌ایستد؟!... نه او در «کبوترخانه»، با چشم‌هایش کبوتر سر می‌کشد و پرواز را در قلب پر تپش خاک جستجو می‌کند و در نهایت «مستِ حیات» از دلقک‌خانه‌ی دنیا می‌رهد و زمان و ساعت را در هم می‌کوبد‌ تا در خلاء، در همه چیز و هیچ‌چیز غوطه‌ور شود... ! در این مجموعه، به نظر فرم در خدمت محتوا قرار می‌گیرد به طوری که این دو از هم قابل تمیز و تفکیک نیستند؛ برای مثال این موضوع را می‌توان در رابطه‌ی مستقیم‌ تغییر رفتار دلقک با بالا و پایین شدن سکوی نمایش، در اجرای «گنده‌های بادکنکی» یا ارتباط محتوای بی‌فریب و صادقانه‌ی داستان «دلقک فضایی» با چندین طناب استفاده شده در این نمایش به وضوح مشاهده کرد. در این مجموعه در هر اجرا یک تصویرِ معمولا عجیب و نامتعارف، به عنوان نقطه‌ی کانونی نمایش ترسیم می‌شود و تصاویر و مفاهیم جانبی دیگر به صورت دایره‌ای حول نقطه‌ی کانونی می‌چرخد! به طور مثال در نمایش «آیینه‌باز» و «کابوس پرتقالی»، به ترتیب مکعب آیینه‌ای و کره‌ی پرتقالی به عنوان نقطه کانونی ترسیم شده و سایر مفاهیم و تصاویر حول این نقطه کانونی در حرکت‌اند. در این نمایش‌های خوش‌خوان، ساده و در عین حال نمادگرا و بعضا عمیق، نقش پررنگ راوی در روایت غیر قابل انکار است. راوی به عنوان یک راوی سوم شخص و دانای کل که معمولا بر داستانها احاطه‌ی کامل دارد؛ «دانسته خود را به ندانستن می‌زند!» و همراه با مخاطب در روایت خود غرق می‌شود تا فاصله‌ی بین راوی و مخاطب در روایت دانای کل برداشته شده و تاثیر همذات‌پنداری بر خواننده بیشتر گردیده و نیز اثری چند لایه خلق شود. تقریبا تمام اجراها با یک جمله شروع شده و با همان جمله به پایان می‌رسد، و در برخی موارد راوی با بازی با کلمات سعی در فریب مخاطب داشته و معنای جملات یکسان ابتدای و انتهای نمایش را تغییر می‌دهد به طوری که گاهی معنای جملات یکسان ابتدایی و انتهایی نمایش به شکلی متناقض در ذهن مخاطب ترسیم می‌شود و به این ترتیب داستانی چند لایه و تآویل‌پذیر خلق شده است؛ برای نمونه «چشم‌های تیزبین دلقک برای نگاه کردن»، در ابتدا و انتهای نمایش «آیینه‌باز» دو معنا و دو دلقک متضاد را به تصویر می‌کشد؛ اولی دلقکی که با نگاه تیز بینش توی مکعب آیینه‌ای به تصاویر خودش در آیینه‌ها خیره شده و دومی به دلقکی اشاره دارد که مکعب آیینه‌ای را در هم شکسته تا در آیینه و از آیینه جمعیت خودش را به تماشا بنشیند!. به نظر، راویِ این نمایش‌ها در استخدام کلمات به منظور القای مفهوم مورد نظر، وسواس خاصی به خرج داده است، به طور مثال در نمایش «انوار تاریکی» برای بیان و القای اطاعت محض تماشاگران از بلندگو، با استفاده از واژه‌ی «وظیفه» چنین روایت می‌کند: «وقتی همه تماشاگران به وظیفه‌ی خود عمل کردند و ...» در نمایش‌های سی‌وهفت تا سی‌ونه از لحن فریب‌کارانه و فریبای راوی به مرور کاسته می‌شود؛ و در چهلمین و آخرین پرده نمایش! گویی دلقک خود قلم به دست گرفته و نمایش را در سکوت روایت می‌کند!؛ انگار که در آخرین ضیافت که دلقک، مست حیات است، راوی فریب‌کار اجازه حضور ندارد!... این موضوع هم در فرم و هم در محتوای آخرین پرده کاملا قابل مشاهده است...در این نمایش دیگر از جملات ابتدایی و انتهایی یکسان که در نمایش‌های پیشین استفاده شده بود خبری نیست!...تازه در این پرده است که خواننده متوجه می‌شود تمام اجراهای قبلی دلقک در خواب به نمایش در آمده است و دلقک هیچ‌گاه در نمایش خود تماشاگری نداشته است!... در آخرین نمایش دلقک دست به قلم شده است و طبیعی است که این حقیقت را بیان کند!... به نظر می‌رسد در این مجموعه نمایش‌ها، نویسنده به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه در نوشته‌ی خود از آثاری تاثیر پذیرفته است یا دست کم ذهن و توجه مخاطب را به سوی این آثار معطوف می‌کند؛ برای نمونه در داستان «گنده‌های بادکنکی» وقتی راوی از ترکیب «هوس قتل کردن» استفاده می‌کند و دلقک خنجرش را در نوک پای یک گنده بادکنکی فرو می‌کند و تا فرق سرش می‌کشد، تا با شنیدن صدای جر خوردن شکمش، «غرق شور و ولوله شود»؛ ذهن خواننده آشنا با آثار «عباس نعلبندیان» به سمت داستان «آقای ص ص م» می‌رود؛ جایی که در این داستان، نعلبندیان می‌نویسند: «آقای ص ص م هوس قتل کرد!، این فکر ناگهانی، ابتدا او را داغ کرد. دستهایش را بی‌اراده به هم مالید و گرمای مطبوعی تمام بدنش را پر کرد...» در داستان «عروسک آتش» نیز بیت معروف «هرکه ویران کرد، ویران شد در این آتش‌سرا / هیزم اول پایه‌ی سوزاندن خود را گذاشت» از «فاضل نظری» به ذهن متبادر می‌گردد. البته در برخی دیگر از نمایش‌ها مثل نمایش «آیینه‌باز»، نویسنده با نگاهی متفاوت به نمادها می‌پردازد و در نتیجه معنای دیگری برای نمادهای به خدمت گرفته خلق می‌کند که همین تفاوت معنایی، آثار دیگری را به ذهن مخاطب متبادر می‌کند. در این نمایش آیینه نه نماد پاکی و صداقت، بلکه نماد خودبینی است و دلقک خود را در آیینه و آیینه را در خود می‌شکند! تا در آیینه دیگری به تماشای خود بنشیند!، این تعبیر ذهن مخاطب را به سمت بیت معروف «آینه گر نقش تو بنمود راست / خود شکن آینه شکستن خطاست»، می‌برد... در بین نمایش‌های دلقک، نمایش «برف‌سیاه»، نسبت به سایر نمایش‌ها؛ چه از لحاظ محتوایی؛ به جهت تک‌بینی، و چه به لحاظ فرمی، ساختار نسبتا سستی دارد و شبیه وصله‌ای ناجوری است که به بدنه‌ی کتاب پینه شده است!. با این وجود تعدادی از نمایش‌ها که به برخی از آنها در این نوشتار اشاره شد، ظرایف قابل توجهی دارند که می‌توان در مورد آنها در مجالی دیگر با تامل بیشتری به بحث و گفت‌گو نشست؛ به عنوان نمونه در این خصوص می‌توان به نمایش جنون‌آمیز و قابل تامل و چند لایه‌ی «سگ‌بازی» اشاره کرد و یا نمایش «نیش اسلحه»، که راوی نه یک روایت بلکه یک دوئل و فیلم وسترن را برای مخاطب به تصویر می‌کشد و برای دلقک مسلح شده با تپانچه، با مطرح کردن فرضیات و سوالاتی مثل «دلقک بی‌سلاح است»، ذهن خواننده را به چالش و تامل بیشتر وا می‎دارد. در مجموع در این مجموعه داستان همانطور که بیان شد، هنرنمایی راوی در روایت و شخصیت‌پردازی بسیار پُر رنگ و قابل توجه است. از شخصیت‌پردازی قوی و خاص این مجموعه می‌توان به پرداخت شخصیت «بلندگو» اشاره کرد!، تا جایی که در نمایش «گرازها»، این شیء به ظاهر بی‌جان از دود جاری در سالن، به سرفه و عطسه می‌افتد! یا «پوستر نمایش» که در آخرین نمایش این مجموعه، سیاه‌مست و بی‌خانمان جلوی ورودی سالن تکیه داده و روی خود افتاده و توی خود فرو رفته است...در پایان باید گفت امیدوارم که در این نمایش‌های شبانه با دلقک همراه شوید و در هر نمایش، جلوه‌ی تازه‌ای از زندگی انسان معاصر را روی صحنه‌ی تماشاخانه در بین جادوی تصاویر و رنگ‌ها ببینید، به تأمل و تفکر بپردازید و تابلوهایی که دلقک روی صحنه‌ی نمایش خلق کرده را به خاطر بسپارید.