مروری مختصر بر الهیات فمینیستی

الهیات فمینیستی در ابتدا واکنش در قبال برخورد تبعیض آمیز الهیات سنتی مسیحی نسبت به زنان بود و سپس علاوه بر عناصر انتقادی، عناصر ساختاری و ایجابی نیز به آن افزوده شد. [یعنی در سال‌های اولیه، ساختارهای موجود را نقد می‌کرد و سپس جایگزین‌هایی نیز برای این ساختار‌ها ارائه کرد]. بنابراین در اینجا سعی می‌کنم ابتدا تاریخچه‌ای مختصر از الهیات فمینیستی ارائه کنم و سپس جایگزین‌های فمینیستی برای الهیات سنتی را شرح دهم‌. تاریخچه‌ای کوتاه از الهیات فمینیستی معاصردر سال ۱۹۶۰، والری سیوینگ¹ مقاله‌ای با عنوان "بشر: چشم‌اندازی زنانه" را منتشر کرد که آغازگر الهیات فمینیستی بود. این مقاله سوالاتی منتقدانه راجع به اثر رینهولد نایبر² مطرح ساخت. نایبر در اثر خود "سرشت و سرنوشت انسان" تکبر را به عنوان بزرگ‌ترین گناه شناخت. سوینگ اظهار داشت که شاید تکبر، گناهی مربوط به مردان باشد و چه بسا در تجربه‌ی زنان، کمبود و ضعف و فقدان تکبر بزرگ‌ترین گناه باشد زیرا سد راه شخصی زنان می‌شود. هشت سال بعد، مری دالی³ کتاب مهمِ "کلیسا و جنس دوم" را منتشر نمود. در حاشیه بودنِ زنان در الهیات مردانه و مردسالارانه بودنِ ارزش‌ها، اصول الهیات فمینیستی را در سال‌های اولیه تشکیل می‌داد. این الهیات عمدتا انتقادی بود و ذاتی بودن جنسیت را نقد می‌کرد.اما الهیات فمینیستی، با کتاب "فراسوی خدای" نوشته‌ی مری دالی، به تفکری ساختاری حرکت کرد. در اندیشه‌ی دالی، خدای سنتی به مفهوم هستی مطلق رد شد و مفهوم خدا به عنوان فعل مطرح شد. در دیدگاه او، انسانیت با اندیشه مردسالاری به انحراف کشیده شده و کمال انسانی بدون جدایی از مردسالاری ممکن نیست. دالی نخستین گناه را توانِ به استثمار کشیده شده‌ی زنان می‌داند. در اندیشه‌ی او، رستگاری به این وسیله حاصل می‌شود که زنان نیروی خود را بازیابند و ارزش‌های زنانه را جایگزین ارزش‌های مردانه کنند.دو الهی‌دان مهم فمینیست دیگر نیز، رزماری رادفور روتر⁴ و لتی راسل⁵ بودند. به عقیده‌ی روتر، زمین همانند زن تحت سلطه‌ی مردان در می‌آید و از آن بهره‌کشی می‌شود. در اندیشه‌ی راسل، مشارکت نقش مهمی دارد، بدان معنا که مردان و زنان می‌بایست کلیسای مردسالارانه را به جامعه‌ای برای رستگاری نوین بدل نمایند.ربکا چاپ⁶ و الیزابت جانسون⁷ از دیگر ایده‌پردازان مهم هستند. در نظر ربکا چاپ، استعاره‌ی «پدر» برای خدا، تصویر کاملی از خدا ارائه نمی‌دهد و نمی‌تواند آزادی مظلوم را تضمین کند.لازم به ذکر است که الهیات فمینیستی از تنوع برخوردار است. و ما با الهیات زنانه⁸، الهیات میوجریستا⁹، الهیات زنان آسیایی و الهیات الهی‌ای¹⁰ رو به رو هستیم.در ادامه به عناصر ساختاری الهیات فمینیستی می‌پردازیم. به طور خلاصه، در الهیات فمینیستی: ۱- جسد و حلول به جای تعالی و تجرد خدا می‌نشنید. ۲- وجودِ ربطی جای وجود مستقل را می‌گیرد. ۳- تغییر جایگزین ثبات می‌شود. ۴- آزادی‌بخشی به جای رستگاری هدف قرار می‌گیرد. ۵- معادشناسی جای خود را به محیط شناسی می‌دهد.۱- جنبه‌ تجسد و حلول، به جای جنبه‌ تعالی و تجرد خدادر الهیات سنتی مسیحی، عقیده بر هردوی این مقولات وجود دارد اما بر جنبه‌ی تعالی و تجرد خدا تاکید بیشتری می‌ورزد. در الهیات فمینیستی، این ارزش‌گذاری برعکس می‌شود و گاهی نیز مقوله‌ی تعالی به طور کلی حذف می‌شود. برای مثال کارتر هیوارد¹¹ در کتابش با عنوان "رستگاری الهی" تنها تجسد را می‌پذیرد‌؛ از دیدگاه او، خدا کاملا فطری و درونی است و به عنوان قدرت روابط بین اشخاص تعریف می‌شود. از آن طرف، مری دلی تعادل میان مفهوم تعالی و تجسد را حفظ می‌کند. ۲- ربط (وجود ربطی) به جای جوهر (وجود مستقل)در الهیات سنتی مسیحی، جوهر (خدا) برای موجود شدن، به جز خود به چیز دیگری نیاز ندارد، اما در الهیات فمینیستی مفهوم جوهر مستقل، یعنی وجودی که بدون ارتباط موحود باشد، به کلی رد می‌شود. در این دیدگاه، وجود داشتن، همان در ربط واقع شدن است.۳- تغییر به جای ثباتدر الهیات سنتی، ثبات را به خداوند و تغییر را به جهان نسبت می‌دهند. این الهیات، کمال را به ثبات مربوط می‌سازد اما در الهیات فمینیستی، کمال حالتی پویاست که برای بروز دادن خود دائما نیازمند تغییر است.۴- آزادی‌بخشی به جای رستگاریدر الهیات فمینیستی، از بکارگیری مفهوم رستگاری پرهیز می‌شود و به جای آن، از آزادی‌بخشی استفاده می‌کنند.۵- محیط شناسی به جای معادشناسیعلایق فمینیست‌ها بر سعادت همین جهان متمرکز می‌شود‌. روتر در کتاب "گایا الهه زمین و خدا" دغدغه‌های زیست محیطی فمینیستی را با معادشناسی مسیحی مقایسه می‌کند. همچنین فمینیسم با اقتباس از معاد مسیحی درباره‌ی پایان جهان صحبت می‌کند، اما نه پایانی به دست خدا، بلکه پایانی به علت زوال بشر.1. Valerie Saiving2. Reinhold Neibuhr3. Mary Daly4. Rosemary Radford Ruether5. Letty Russell6. Rebecca Chopp7. Elizabeth Johnson8. Womanist theology9. Mujerista theology10. Goddess theology11. Carter Heyword