تمدن کاریزی

نگارنده : زهره منتظرآیا تاکنون نام قنات (کاریز) را شنیده ­اید؟ نامش تداعی ­کننده­ کدام منطقه از سرزمین پهناورمان در ذهنتان است؟قنات تکنیکی ­ست زاییده­ شرایط اقلیمی و صد البته هوشمندی نیاکان ما در مناطق مرکزی ایران. هزاران سال پیش، ایرانیان باستان با حفر کاریز به منظور کاوش آب در دل زمین و استفاده از آن در بخش­های کویری، با ذهن خلاق خود، موفق به ابداع شیوه­ های کارآمد و کم مصرف در انتقال آب به سطح زمین و آبیاری اراضی کشاورزی شدند که این روش ­ها منجر به آبادانی و احیای بخش وسیعی از سرزمین­ های خشک فلات مرکزی ایران شد و پایه­ های تمدنی را بنیان­ نهاد که نه­ تنها از نظر اقتصادی که از منظر اجتماعی و فرهنگی نیز از دیگر تمدن­ها پیشی گرفت.شواهد چنین می­ نماید که اولین بار از قنات در گزارش سارگون دوم به آشور (خدای آشوریان) در وصف چهارمین لشکرکشی ­اش به ایران به قصد تسخیر اورارتو در سال 714 قبل از میلاد، نام برده ­شده ­است. از این گزارش که در آن نام دقیق مناطق عبوری، آمده­ است؛ اطلاعات مفیدی در مورد تقسیم بندی­ های شهری و جغرافیای ایران آن زمان را می­توان استخراج نمود؛ که مشاهده­ قنات در منطقه­ ای در اطراف مرند کنونی یکی از آن­هاست و قدمت استفاده از این تکنیک در ایران را نشان می­دهد. اما این سیستم گسترشش در سراسر دنیا را مدیون هخامنشیان و پس از آن مسلمانان است.سیستم قنات در دوران هخامنشیان( حدود 525 ق.م) در طی کشورگشایی ­­ها و همچنین توسط بازرگانان ایرانی، عمدتا در مسیر جاده­ ابریشم از شرق تا حاشیه کویر تکله‌مکان چین و در غرب به مصر و شمال آفریقا رفت و بعد از اسلام، این فناوری، مرزهای اروپا را نیز پیمود. اعراب در اوایل قرن هشتم میلادی، با فتح هیسپانیا، دانش این تکنیک را از ایران به اسپانیا برده و برای اولین بار در مادرید، اولین قنات جاری شد. هنوز هم بقایای قنات­ها در این منطقه وجود دارند و هنوز تعداد کمی از آن­ها از جمله در مادرید و جزایر قناری فعال می­باشند.گرچه قنات در نقاط مختلف ایران و جهان گسترش یافته­ است، اما هرچه به حوزه­ مرکزی ایران نزدیکتر می­شویم، این فناوری پیچیدگی و عظمت بیشتری پیدا می­کند و نقش آن در زندگی، فرهنگ و سنت­های مردم آن نواحی نیز پر رنگ­تر می­گردد. ساکنان مناطقی چون یزد، کرمان، کاشان و... از دیرباز با مشکل کمبود آب مواجه بوده ­اند. اما با استفاده از هنر آب­یابی و توسعه فنون آن توانسته ­اند از آب­های زیرزمینی به بهترین نحو بهره برده و اثرات عمیقی در بهبود وضع معیشتی، ساماندهی اجتماعی و استحکام پایه ­های تمدن ایرانی بر جای نهند؛ تا جایی که یکی از ملزومات شناخت فرهنگ و تمدن دیرپای این مناطق شناخت همه­ جانبه­ قنات و نظام تولیدی مستتر در آن است. در این مناطق، قنات­ها چیزی فراتر از یک روش استفاده از آب­های زیرزمینی هستند، آنها هویت ملی و بیانگر یک سیستم منحصر به فرد و یکپارچه­، در مدیریت پایدار زمین، آب و تنوع زیستی در کشاورزی می­باشند. آنچه که ما اکنون آن را "تمدن کاریزی" نامیده ­ایم، در اصل ویژگی­های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دانش نحوه زندگی در بیابان­هاست.یکی از مکان­هایی که می­تواند در شناساندن و معرفی این شاهکار و سازه­ های جانبی آن، اثرگزار باشد، موزه­ آب یزد است. این موزه که روزگاری خانه ­ای باشکوه و متعلق به یکی از بازرگانان یزدی بوده، اکنون به راستی می­توان آن را دائره ­المعارفی از تمدن کاریزی و شکوه زندگی در کویر دانست. چه، در این مکان علاوه بر آشنایی با چگونگی حفر قنات، ملزومات این کار، سازه­ های وابسته به قنات، روش­های تقسیم آب و... با معماری کویری و بهره­ گیری پایدار از 4عنصر حیاتی آب، باد، خاک و آتش در خانه­ های کویرنشینان، نیز آشنا می­شوید.شناساندن قنات و همچنین اندیشه ­ها، هنرها و مهارت­هایی که از آن منتج ­شده ­اند، به هموطنان و گردشگران خارجی بطور حتم می­تواند در حفظ این شاهکار جهانی و انتقال آن­ به نسل­های آینده موثر باشد. چرا که حفظ قنات حفظ آب و منابع آبی­ست و آب آبادانی به همراه دارد و ارمغان آبادانی، رونق اقتصادی، صنعتی و گردشگری خواهد بود.