حقوق صنایع دستی و سنتی از دیدگاه سازمان جهانی مالکیت فکری و معنوی ( WIPO )

"صنایع دستی و سنتی" دارایی ای که ماهیت اندیشه، زیبایی دوستی، خلاقیت و فرهنگ یک جامعه را از نسلی به نسل دیگر می برد.صنایع دستی، هنر دستی یا هنر سنتی، همه این اسامی یک معنا دارند، هیچ تعریف جهانی مورد قبولی از صنایعدستی وجود ندارد، اما با ویژگی های مشترک زیر می توان آن را شناسایی کرد:توسط صنعتگر و یا هنرمند و کاملاً با دست یا با کمک ابزار دستی یا حتی با استفاده از ماشین آلاتتولید میشوند، به شرط آنکه بخش عمده خلق اثر با دست نهایی شده باشد؛ نماد یا سمبل اندیشهفرهنگی یک جامعه صنعتگر هستند؛ بخش عمده کالا از مواد اولیه ساخته شده؛از دیگر ویژگی های بارز این بخش از هنر می توان کاربردی، زیبایی، خلاقانه، وابسته به فرهنگ،تزئینی، سنتی، مذهبی و اجتماعی بودن آن را نام برد؛ هیچ محدودیت خاصی در مقدار تولید آن وجودندارد و هیچ دو قطعه آن دقیقاً شبیه هم نیستند.از ویژگیهای دیگری که می توان در مورد "صنایع دستی و سنتی" نام برد انتقال آن از نسلی به نسلدیگر است و اینکه به یک جامعه بومی و جغرافیای خاص بستگی دارند.صنایع دستی و مالکیت فکری و معنویاز منظر مالکیت فکری و معنوی، صنایع دستی برای آنکه مشمول حمایت قانونی شود باید سه مؤلفه مشخصداشته باشد:1 . شهرت، برگرفته از سبک، منشأ یا کیفیت ویژه (جغرافیای محل)؛2 . ظاهر خارجی، شکل و طرح منحصر به فرد (برگرفته از باورها و اندیشه افراد بومی)؛ و3 . دانش فنی، مهارت ها و رویکرد بومی برای خلق و ساخت آنها.جالب است بدانید، که هر جز از یک اثر، به طور بالقوه می تواند به کمک حقوق مالکیت فکری محافظت شود؛به عنوان مثال دانش فنی می تواند توسط حق ثبت اختراع (پتنت) یا به عنوان یک راز تجاری محافظت شود.ظاهر خارجی می تواند توسط کپی رایت یا طرح های صنعتی محافظت شود، در حالی که شهرت می تواندتوسط علائم تجاری، علائم جغرافیایی یا قانون عدم رقابت ناعادلانه مورد حمایت قرار بگیرد.حمایت حقوقی و قانونی از این صنعت برای آن است که بازار این صنعت محفوظ بماند و در واقع بخشدرآمدزای این صنعت گسترش یابد.محافظت از شهرت و وجه تمایز صنایع دستیعلائم تجاریعلامت تجاری، نماد و علامت مشخصه ای است که برای شناسایی و تمایز کالاها یا خدمات یک شرکت یافعالیت تجاری خاص در جریان امور تجار مورد استفاده قرار می گیرد. علامت تجاری ممکن است از کلمهمتمایز، حرف، عدد، نقش، تصویر، شکل، رنگ یا شعار تبلیغاتی تشکیل شده باشد که برای نشان دادن منشاکالا یا خدمات استفاده می شود، به طوری که آن کالا و یا خدمت را از محصولات مشابه تولید و عرضه شدهتوسط رقبا متمایز می کند.ثبت و استفاده از علامت تجاری به مصرف کننده کمک می کند تا اعتبار محصول و خدمت و نیز تولید وعرضه کننده آن را از سایر محصولات مشابه تشخیص داده و بر اعتبار و ارزش تجاری آن افزوده می شود .ثبت نام و علامت تجاری، به صاحب آن این حق انحصاری را می دهد که از استفاده علامت مشابه یا گمراهکننده در کالاها یا خدمات یکسان یا طبقه کالایی مشابه جلوگیری کند. قانون علامت تجاری همچنین از ثبتعلائم فریب دهنده توسط دیگران محافظت می کند، به مشتری این فرصت را می دهد تا تفاوت های اصلیکالا (دلایل شهرت) مانند رنگ، بو، مزه و حتی منشأ جغرافیایی و بومی آن را از انواع مشابه آن تشخیص دهد.این کار به افزایش ارزش مالی کالا، محصول و خدمت خاص می انجامد و نوعی بازاریابی خودکار برای کالاهست.علائم جمعی و گواهینامه علائم جمعی (برچسب اصالت)از علامت های جمعی می توان برای اطلاع عمومی مردم از برخی ویژگی های محصولات یا خدماتی که تحتاین علامت ها به بازار عرضه می شوند، بهره برد.یک علامت جمعی، کالاها و خدمات اعضای یک گروه، قوم و قبیله خاص را که مالک آن علامت هستند ازکالاهای سایرین متمایز می کند.گواهینامه علامت جمعی، نشان می دهد که کالاها یا خدمات توسط صاحبان آن علامت و مطابق با استانداردهاو ویژگی های خاص آن که نشانگر منشا جغرافیایی، مواد منحصر به فرد، روش تولید و در نهایت کیفیت خاصهستند، تولید و عرضه شده اند.ثبت و استفاده از گواهینامه علامت جمعی می تواند به جوامع بومی کمک کند تا صنایع دستی خود را ازدیگران متمایز کنند و باعث ارتقا موقعیت قوم و هنرمندانی شود که آنها را در سطح ملی و بین المللی عرضهمی کنند؛ این امر به بهبود موقعیت اقتصادی آنها کمک و از سواستفاده تولیدکننده ی غیر بومی و به ویژهدلالان حمایت می کند.نشانه های جغرافیایینشانه جغرافیایی علامتی است که در کالاهایی با منشا جغرافیایی خاص و دارای ویژگی منحصر به فرد مربوطبه مبدا تولید استفاده می شود. این محصولات غالباً نتیجه فرایندها و دانش سنتی است که توسط یک قوم ازنسلی به نسل دیگر منتقل می شود.نشانه های جغرافیایی به طور مستقیم از دانش مرتبط با تولید کالا و محصولات دستی محافظت نمی کند؛ واغلب قابل استفاده و تولید و عرضه به شکل عمومی است. با این حال، چند گزینه برای محافظت از ویژگیخاص آن محصول وجود دارد؛ثبت نام محصول، روش تولید، و ویژگی های خاص مواد تشکیل دهنده، کمک می کند تا در برابر شیوههای گمراه کننده و فریبنده تجاری از شهرت و خوش نامی محصول محافظت کنند؛ علاوه بر این، میتوان مشتری و بازار هدف را با استفاده از یک نشانه جغرافیایی ثبت شده روی کالاهایی که از منطقهمعین می آیند، هدایت کرد.رقابت غیرمنصفانهاز قوانین منع رقابت غیرمنصفانه برای جلوگیری از اقدامات غیر قانونی و غیر شفاف مانند دامپینگ در بازاراستفاده می شود. در مورد حمایت از مالکیت فکری و معنوی، این شیوه راهکار مفیدی برای مبارزه با ادعاهایدروغین و گمراه کننده در مورد اصالت یا منشا کالا می باشد؛ به عنوان مثال، در مواردی که یک کالای سنتیارزان قیمت دارای برچسبی است که به دروغ نشان می دهد اصیل و بومی است یا از یک منطقه جغرافیاییخاص نشأت گرفته است، این قانون حامی اقدامات تولیدکنندگان محصولات معتبر برای جلوگیری از اینادعاها می باشد و امکان شکایت حقوقی و کیفری داخلی و بین المللی را به آنها می دهد.محافظت از ظاهر خارجی صنایع دستکپی رایت (حق نشر، حق تکثیر)هنرمندان و صنعتگران غالباً آثار خلاقانه ای تولید می کنند که می تواند توسط قانون کپی رایت محافظتشود. حق نشر و تکثیر، که به طور خودکار با ایجاد یک اثر نو و مبتکرانه، اصیل و ویژه ایجاد می شود، فارغ ازثبت یا عدم ثبت قانونی آن، از خالق اثر خلاقانه محافظت می کند. این حق، حمایت انحصاری حقوقی و مالیبرای دارنده آن اثر برای یک دوره طولانی، که معمولاً برابر عمر خالق اثر به علاوه 50 سال است، فراهم میکند (این شرط شامل همه ی آثار نیست)حمایت از کپی رایت همچنین شامل حقوق معنوی و حمایت کیفری مانند حق ادعای بر تکثیر غیرقانونی اثر وحق اعتراض به هرگونه تحریف در رابطه با اثر مذکور است. کپی رایت شامل آثاری مانند کارهای مینا کاری،طراحی جواهرات، مجسمه سازی، سرامیک، ملیله دوزی، کالای بافته شده، عکاسی، نقاشی، موسیقی فولکلور ومانند اینها می شود.محافظت از دانش فنی مرتبط با صنایع دستیحق ثبت اختراع(پتنت)حق ثبت اختراع(پتنت) از اختراعاتی حمایت می کند که حتی برای اهل آن فن جدید و مبتکرانه هستند وقابلیت استفاده در صنعت را دارد. صاحب اختراع معمولاً تا 20 سال حمایت حقوقی، کیفری و مادی دارد وبعد از آن، در حوزه و اختیار عموم قرار می گیرد.حق ثبت اختراع می تواند غیرمستقیم از صنایع دستی حمایت کند، مانند محافظت از ابزارها یا فرآیندیکه برای ساخت آنها به کار می رود، درصورتی که یک صنعتگر فرآیند قبلی را به طور قابل توجهی بهبودبخشد یا فرآیند جدیدی را که می تواند کاربرد صنعتی داشته باشد، ابداع کند؛ به عنوان مثال، ویژگی هایکاربردی مواردی مانند ابزار کار با چوب، ابزار دستی، دستگاه بافندگی، کوره ها و آلات موسیقی می تواندتوسط پتنت محافظت شود.اسرار تجارتهرگونه اطلاعات محرمانه ای که صنعتگران را از مزیت های رقابتی برخوردار کند، می تواند به عنوان یکراز تجاری شناخته و حمایت شود. اسرار تجاری ممکن است مربوط به ترکیب یا عملکرد محصول، روشساخت یا دانش لازم برای انجام یک عملیات خاص باشد. صنعتگران ممکن است به دلیل ارزش تجاری واحتمال استفاده رقبا از آن، اطلاعات مهم را از دید عموم مخفی نگه دارند. به عنوان مثال، یک قالیباف ممکناست از فن آوری رنگ رزی پشم و نخ و بافندگی سریع تر و مقرون به صرفه تری نسبت به رقبا استفاده کند.برای آنکه به اطلاعات مربوط به دانشی خاص عنوان راز تجاری داده شود، باید از نظر تجاری دارای ارزشچشمگیر باشد و اطلاعات محرمانه و مخفی آن به شیوه ای خاص مراقبت شود و برخلاف اختراع، که برایحمایت و دریافت گواهی باید درخواست و ثبت شود، تا زمانی که اطلاعات محرمانه باشد، از آن به عنواناسرار تجاری به طور ویژه محافظت می شود. صنعتگرانی که دارای اسرار تجاری هستند می توانند از کسبنادرست، افشا یا استفاده از آن توسط دیگران جلوگیری کنند. به عنوان مثال، اگر یک شرکت تولید کاشیمتوجه شود که کارگری یک فرمول مخفی را برای رقیبی فاش کرده یا فروخته است، می تواند برای جلوگیریاز استفاده رقیب از آن فرمول، درخواست رسیدگی قضایی بدهد. با این حال، باید دانست که قانون حمایت ازاسرار تجاری نمی تواند افرادی را که اطلاعات را به روشی قانونی بدست آورده اند یا از آنها استفاده می کنند،متوقف کند.