زندگیِ وارسی نشده سزاوارِ زیستن نیست

فلسفه در همه‌ی کشور‌ها و همه‌ی فرهنگ‌ها، ازجمله کشور خودمان، واژه‌ای پر ابهّت است. کتاب های فلسفه هم غالبا در قفسه‌ها در جایی قرار می‌گیرند که متناسب با همین ابهت‌شان باشند. به اصطلاح خودمانی، آن بالای تاقچه. عموم مردم، همه به دیدۀ احترام به فلسفه می‌نگرند و هم در عین حال از آن می‌ترسند. کمترِ کتابخوان های عادی به سراغ کتابی می‌روند که عنوان فلسفه را یدک می‌کشد. به نظر آن‌ها فلسفه خواندن کار هر کسی نیست و بنابراین عطایش را به لقایش می‌بخشند. البته با وضع کنونی این تصور دور از حقیقت هم نیست. اما بگذارید کمی مسئله را بشکافیم و توضیحاتی بدهیم. اکثرا سوالی که مطرح می‌شود این است که "فلسفه چیست؟" و پاسخ معمولا دو بخش دارد: از نظر لُغوی فلسفه "دوستداری حکومت"یا "عشق به حقیقت" است، و از نظر رشته‌ای، دانشی نظری و غالبا انتزاعی. اما اولاً این پاسخ تا چه حد مقرون به حقیقت است؟ ثانیا آیا این پرسش که "فلسفه به چه کار می آید؟" پرسشی بهتر نیست؟ اگر این قول مقبول تقریبا همگان را بپذیریم که خاستگاه فلسفه یونان باستان و نخستین فیلسوف به معنای متعارف امروزی‌اش سقراط بوده است بحث شاید به مسیر دیگر و بهتر هدایت شود. می‌دانیم سقراط در کوچه و خیابان و میدان می‌گشته است و سوال هایی فلسفی را با رهگذران در میان می‌گذاشته است و البته شیوۀ خاص خودش را هم در این کار داشته است که به اصطلاح "محاوره" نامیده می‌شود. اما سوال های فلسفی سقراط از چه جنسی بودند؟ سقراط عمدتاً سوال هایی مطرح می‌کرد که با زندگی و شخصیت و خصائل افراد ارتباط داشت و یونانیانِ طرف محاوره، که لزوماً فیلسوف هم نبودند، از بحث درباره‌ی این سوال ها پرهیز نمی‌کردند. امروز هم اگر نظیر همان سوال ها از هر کس پرسیده شود هرگز نمی‌گوید این بحث ها فلسفی است پس من که فیلسوف نیستم درگیر آن ها نمیشوم. اما هر چه از دوران سقراط فاصله گرفتیم و علی الخصوص پس از ارسطو و کتاب "مابعد الطبیعه" فیلسوفان به دو دستۀ کلی تقسیم شدند: فیلسوفان هنر و فیلسوفان نظری سیستماتیک. آن دسته ی اول همان راه سقراط را در پیش گرفتند، یعنی طرح سوال هایی که به هر کس و کلا به زندگی ربط پیدا می‌کند و پاسخ به این سوال ها "راه زندگی" هرکس را معین میکند. اما عده‌ی بیشتری در دسته‌ی دوم قرار گرفتند و به بحث های کلی و انتزاعیِ پیچیده پرداختند و اوج آن پدید آمدن فلسفه‌ تحلیلی بود. دسته اول اکثرا به تجربه های زندگی و علی الخصوص زندگی خودشان استناد می‌کردند و سعی می‌کردند از این طریق بلکه به بهترین راه و روش زیستن(چه حیات فردی چه حیات اجتماعی)دست یابند. نوشته های اینان بسیار شبیه نوشته های ادیان و شاعران بود. برای همین آن دسته‌ی دوم که قدرت و وسعت بیشتری پیدا کرده بودند اینان را نه فیلسوف، بلکه همان شاعر و ادیب می‌خواندند یا حتی بعضاً شارلاتان هایی که دل از نوجوانان می‌ربایند. اما فیلسوفان هنر زندگی هم متقابلاً فیلسوفان نظری سیستماتیک را که فلسفه را امری غیر شخصی می‌دانستند و به بحث در کلیان اکتفا می کردند افرادی گمراه و خود فریقه قلمداد می‌کردند که فلسفه را از وظیفه‌ی اصلی‌اش، که هرچه بهتر زندگی کردن است، دور می‌کند و بدل به دانشی کاذب که به هیچ وجه کار نمی آید. افرادی نظیر مونتی، پاسکال، شوپنهاور، کی‌یرکگور، امرسون و کلا اگزیستانسیالیست‌ها را می‌توان در دسته‌ اول قرارداد و حتی شاید ویتگنشتاین را هم به آن‌ها افزود. دسته دوم از فیلسوفان مدرسی (اسکولاستیک) آغاز می‌شوند. البته فیلسوفانی بینابینی هم در این میان وجود دارند مثل روسو،هیوم،کانت و بسیاری دیگر. این بحث البته دامنۀ بسیار گسترده‌ای دارد.سقراط از نظر من فلسفه فقط رشته‌ای دانشگاهی نیست که در دانشگاه خوانده شود و مختص عده‌ی خاصی باشد که در این رشته تحصیل می‌کنند. فلسفه به همه تعلق دارد و همه‌ی ما از کودکی سوالاتی طرح می‌کنیم که جنبۀ فلسفیِ آشکاری دارند. شاید کمتر کسی باشد که این سوال های فشرده در این بیت گاه به گاه به ذهنش خطور نکرده باشد "از کجا آمده ام، آمدنم بهر چه بود، به کجا میروم آخر ننمایی وطنم." در واقع همه‌ی این سوال ها فلسفی هستند: از کجا آمده ایم، که هستیم، چه باید بکنیم، معنای زندگی‌مان چیست و عاقبت‌مان چه. تولد، مرگ، خوشبختی، نیکی، بدی، معیار های زندگی و همه خصائل انسانی در دل این سوال های فشرده نهفته‌اند. پس درست است که ما همه فیلسوف حرفه‌ای نیستیم، اما همه‌مان به مسائل فلسفی در عیان و نهان فکر می‌کنیم و این فکر کردنمان بر شیوه زندگی و عمل‌مان تاثیر می‌گذارد. پس فلسفه در این معنا یک دانش انتزاعیِ به درد نخور مختص عده‌ی قلیلی نیست. کتاب های فلسفی با ما سخن می‌گویند و ما از طریق سخن گفتن با آن ها به شیوه ها و راه های درست‌تر عمل کردن، چه برای اعتلای خودمان، چه برای زیستنی کردن جهان و کاستن از درد ها و افزون بر شادی‌ها پی می‌بریم.