هنر اسلامی قرار است ما را به حداقل‌ها هدایت کند؟

در باب تفسیر و زاویه‌ی دید ما به هنر اسلامی می‌گویند «هنر اسلامی»، و تو شاید ذهنت سمت معماری‌ها و مسجدهای رنگی‌رنگیِ اصفهان و شیراز می‌رود. می‌گویند هنر باید اسلامی باشد! و تو شاید به این فکر می‌کنی که مگر هنر، اسلامی و غیر اسلامی دارد؟ یا اینکه قبول می‌کنی و ذهنت با خودش می‌گوید خب! هنر اسلامی دقیقا کدام است؟! هنر چیست که رخ‌های متعدد دارد؟ هنر، یک جوهره‌ی درونی‌ست یا یک موهبت بیرونی؟ هنر، قالب است یا محتوا؟ به راستی هنر چیست؟! هنر را شاید بتوان ترکیبی از همه‌ی این به ظاهر متضادها دانست. هنر را شاید بتوان در تعاریف و کلماتی چند، به بند آورد و تعریف کرد. نیم‌رخی از هنر را در«شیوه‌ی خاصی از بیان» می‌توان ملاحظه کرد. هنر در واقع روش خاصی از بیان یک حقیقت، یک نظرگاه، یک اندیشه یا عاطفه و خیال است. حال با این تعریف کلی و اولیه، هنر اسلامی چیست؟! آیا می‌بایست سخن از ویژگی‌های هنر اسلامی به زبان بیاوریم و بگوییم هنر اسلامی هم از نظر فرم و قالب، مطابق موازین اسلامی‌ست و هم اینکه در محتوا و درون‌مایه، درون‌مایه‌ای متعالی دارد و باید موجب تعالی مخاطب باشد و هنری که در بند محتوای صحیح و حق بیاید، هنر اصیل است و....؟! آیا باید به همین موارد بسنده کنیم؟ آیا همین که هنر متعهد را هنری بدانیم که محتوای مثبت و اخلاقی را مخابره کند، کافی‌ست؟ همین که هنر و هنرمندان هجو نگویند و اخلاق و حدود را مد نظر بگیرند، کفایت می‌کند؟ حقیقت این است که خیر! این دیدگاه که «هنر اسلامی در غایت خود، از نظر فرمی و محتوایی اسلامیزه می‌شود» صحیح است اما آیا اینکه اسلامیزه‌شدن هنر را «فقط» در فرم و محتوا خلاصه کنیم، صحیح است؟ یا اینکه بگوییم علاوه بر قالب و محتوا، «هنرمند» نیز می‌بایست نفس و روح عرفانی و متصل به حق را در خویش زنده و روشن نگاه دارد؛ ارزیابی ما را تکمیل می‌کند؟! به نظر می‌رسد در این نگاه، کمی تسامح وجود دارد! ما در این نوع برخورد با هنر، یک رسالت منفعل و حداقلی برای هنر قائل شده‌ایم. همان ظلمی که همیشه در حق دین و ارزش‌های دینی روا می‌داریم: «دین، قرار است ما را طوری تربیت کند که نمازخوان‌ها و روزه‌بگیرهای خوبی باشیم. در همین حد.» آیا این جمله درست است؟ آیا ما وقتی از هنر اسلامی یاد می‌کنیم، می‌خواهیم آدم‌های با اخلاق و معتقد به احکام اسلامی و شعائر فردی تربیت کنیم؟ همه‌ی سروصدای «هنر اسلامی» قرار است در همین چیزها خلاصه شود؟ یا حتی می‌توان سوالی جامع‌تر بیان کرد: مملکت اسلامی قرار است در همین‌ موارد حداقلی خلاصه شود؟ «الگوی کشور اسلامی هم به معنای این نیست که در این کشور همه‌ی مردم فقط مشغول نماز و روزه و دعا و توسّلاتند؛ نه، این‌ها هست، این‌ها معنویّت است امّا در کنار این معنویّت، پیشرفت مادّی هست، رشد علمی هست، توسعه‌ی عدالت هست، کم‌شدن فاصله‌های طبقاتی هست، برداشته‌شدن نمونه‌ها و قلّه‌های اشرافی‌گری هست؛ خصوصیّت جامعه‌ی اسلامی این‌ها است.»1 با این نوع نگاه، دید ما به جایگاه هنر در اسلام و نوع مواجهه‌ی ما با این موضوع بسیار متفاوت می‌شود! ما هنر را نه فقط برای دین‌دار کردن مردم و ایجاد دین حداقلی و فردی، بلکه برای رسیدن به «تمدن اسلامی» و جامعه‌ی اسلامی به معنای تمام و کمال خودش می‌بینیم و در جدال تمدن‌ها به آن نیاز داریم. «بارها گفته‌ام که هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود؛ شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود.»2 مراد از بیان چنین مواردی در این یادداشت، این است که ما جایگاه هنر را فقط در رعایت حدود شرعی در فرم و محتوا نبینیم! «جهت هنر» مقوله‌ی بسیار مهمی‌ست که گرچه شامل فرم و محتوا نیز می‌شود؛ اما بدان محدود نیست و عمدتا وقتی از هنر اسلامی صحبت می‌کنیم، جهت هنر را در نظر نمی‌گیریم... مفهوم هنر اسلامی، به طور خاص به جهت‌گیری هنر اختصاص دارد. آیا هنر، در تلاش برای گسترش و نفوذ و ماندگاریِ پیامِ تمدن اسلامی‌ست؟ آیا دید هنرمندان ما به هنر و ابزارهای هنری، یک دید تمدنی‌ست؟ و خلاصه اینکه «هنر و هنرمند، در حال بردگی برای کدام ارباب اند؟» شاید لازم باشد هنر را این‌بار نه در ارزش‌های حداقلی، بلکه در آیینه‌ی تمدن اسلامی ترجمه کنیم و شاهدش باشیم و برایش نظریه و الگوی عینی بسازیم. همان چیزی که آوینی را از سایرین متمایز کرد؛ آن زمان که به دنبال نشان دادن نقش هنر و رسانه در نزاع تمدن‌ها بود و ما به این فکر بودیم که هنر اسلامی یعنی چه... 1: 1395/05/11 بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم 2: گفتگو با اعضای سومین کنگره‌ی شعر و ادب دانشجویان سراسر کشور 27/9/1365