آب و اقتصاد ایران در گذر تاریخ (4)

این نوشتار، از جلد پنجم کتاب تاریخ اجتماعی ایران نوشته مرتضی راوندی روایت می‌شود و تحولات مرتبط با آب، کشاورزی و اقتصادی ایران را در دوره پس از مغول تا پیش از روی کار آمدن سلسله صفویه را روایت می‌کند: راوندی روایت می‌کند که با وجود مشکلات زیادی که در نتیجه مستقیم سوءسیاست زمامداران در کشور به چشم می‌خورد، در عهد سلاجقه و خوارزمشاهیان یعنی تا قبل از حمله مغول، وضع کشاورزان و پیشه‌وران در ایران قابل تحمل بود. در آغاز قرن سیزدهم میلادی (قرن هفتم هجری)، جامعه فئودالی ایران، بر روی هم، طریق اعتلا را می‌پیموده و جریان پیدایش مالکیت فئودالی زمین بسیار پیشرفت کرده بود. ولی بعد، موقتا بر اثر هجوم لشکریان چنگیزخان و شکست و ادبار حاصل از آن، متوقف گشت. در آغاز قرن سیزدهم، انشعابات وسیع شبکه آبیاری روی زمینی و زیرزمینی و چیره دستی و آزمودگی زارعان، باعث می‌شد که به رغم آلات و ادوات کوچک زراعی محصولات فراوانی به دست آید و نیازهای شهرهای بزرگ فئودالی پررونقی که جمعیت فراوان داشتند، تأمین شود. با این وجود افزایش تضادهای طبقاتی در قرن ششم و هفتم هجری زمینه‌های پاشیدگی نظام فئودالی را فراهم کرده بود و تمایلاتی به تمرکز دولت و بسط دستگاه دموکراسی مرکزی پدیدار شود. البته به علت نبود وسایل ارتباطی سریع، نظارت بر کار فئودال‌ها چندان امکان پذیر نبود و ایده بسط دستگاه دموکراسی مرکزی نمی‌توانست چندان مجالی برای تحقق پیدا کند. با حمله مغول، اما وضع اقتصادی ایران به طور کلی به هم ریخت و در کنار کشتار دسته جمعی مردم و ویرانی شهرها به تخریب سرزمین‌های زراعی و حاصلخیز انجامید. در جریان‌ جنگ‌های خونینی که در آن دوره رخ داد، کشاورزان، زمین‌های زراعی و باغ‌های آنان، دستخوش نهب و غارت می‌شدند و کشاورزی به کلی فلج شد. در این دوره کشاورزان، یعنی اکثریت مردم، از نظر اقتصادی وضع دلخراشی داشتند و سنگینی بار مالیات و مظالم مستمر فئودال‌ها و سران مغول، کمر آن‌ها را خرد کرده بود. در این دوره همچنین، شبکه‌های آبیاری به کلی خراب شد، عده نفوس سخت تقلیل یافت، دام‌های کاری نظیر گاو و قاطر و اسب از میان رفتند، قحطی و امراض ساریه (بیماری‌های واگیردار) بروز کرد و این عوامل در وضع کشاورزی ایران منعکس گردید. فاتحان مغول عموماً مالیات سنگین و شیوه بهره‌کشی شدیدی را اعمال می‌کردند که نیروهای تولیدی را تباه و نابود کرد و سبب شد بسیاری از روستاییان بینوایی که همه چیز خود را از دست داده بودند، گروه، گروه زراعت‌های خویش را ترک گفته و به هر سو فرار کنند. قسمت اعظم اراضی، غیرمزروع باقی ماند و زارعان آن را رها کردند. البته اوضاع در اراضی و املاک خصوصی فئودالی کمی بهتر بود و با احیای موقت و مجدد شیوه برده‌داری نیز تا حدی کمبود نیروی کار حرف و پیشه‌های کشاورزی جبران می‌شد، اما به طور کلی راوندی روایت می‌کند که در پایان قرن سیزدهم میلادی، بر اثر استثمار وحشیانه‌ای که از جانب مغولان اعمال می‌شد، نواحی بسیاری به کل، ویران و خالی از سکنه شد. به گفته رشید الدین فضل‌الله، در بسیاری از نواحی فقط در یک دهم اراضی مردم زراعت می‌شد و باقی بایر باقی مانده بود.لازم به ذکر است که در برخی دوره‌های حکومت مغولان، نظیر حکومت غازان خان، برخی اصلاحات اقتصادی و اجتماعی به وقوع پیوست که وضعیت کشاورزی را اندکی بهبود بخشید. از جمله اقداماتی در خصوص احیای قنوات و نهرهای آبیاری انجام شد. وی برای احیای کشاورزی و تشویق مردم به زراعت، برخی تسهیلات مالیاتی در نظر گرفت. با این وجود شیوه استفاده از کار بردگان در کشاورزی، همانند سال‌های ابتدایی حکومت ایلخانان باقی ماند.تیمور نیز پس از آنکه آخرین ایلخانان مغول و حکومت کم و بیش ملی سربداران را از پای درآورد، در راه عمران و آبادی سراسر منطقه نفوذ خود قدمی برنداشت. عمده تلاش تیمور در این دوره صرف این می‌شد که با غارت کشورهای مفتوح نیروهای مولده ماوراءالنهر را ترقی دهد و وجود و وسایلی را که در جنگ از طریق غارت و چپاول به دست می آورد، برای احداث قنوات و ابنیه در این منطقه مورد استفاده قرار دهد.به طور کلی، پس از حمله مغول و تیمور، وضع اقتصادی و کشاورزی کشورهای خاورمیانه رو به انحطاط رفت. تلاش غازان خان و تنی چند از ایلخانان و تیموریان نظیر شاهرخ فرزند تیمور، در راه احیای حیات اقتصادی منطقه و کشاورزی و کاهش شدت فشار بر کشاورزان، چون بر اساس برنامه ثابت و پایداری نبود، با مرگ زمامداران رو به فراموشی رفت و وضعیت اقتصادی و کشاورزی ایران هرگز به سطح قبل از ایلغار مغول برنگشت.در دوره پادشاهی اوزون حسن و فرزندش، یعقوب، در حکومت آق‌قویونلوها، از برکت امنیت و آرامش نسبی و روش منصفانه این دو پادشان در اخذ عوارض و مالیات‌ها، وضع اقتصادی کشور و به ویژه کشاورزی تا حدی رو به بهبود نهاد و برخی علایم انحطاط کشاورزی و اقتصادی که سبب قلت جمعیت و بایر بودن اراضی در نقاط زیادی از کشور شده بود و ناشی از مالیات‌های سنگین دهه‌های گذشته بود، به واسطه اصلاحات و کاهش مالیاتی (تا یک ششم محصول) تا حدی احیا شد. البته این اصلاحات چندان به مذاق فئودال‌ها خوش نیامد و با مخالفت‌های زیادی مواجه شد و نهایتاً متوقف گردید و برخی شورش‌های روستایی را به دنبال داشت. با این وجود، در نیمه قرن پانزدهم، پس از فرو نشاندن شورش‌های روستایی، مجدداً بهره‌کشی فئودالی از روستاییان شدیدتر شد و فئودال‌های به معنای واقعی کلمه، خون کشاورزان را می‌مکیدند.