پرونده ویژه

حقوق و تکالیف اختصاصی زوجین پس از ازدواج از نگاه فقه و اخلاقهفته‌ی گذشته تیم ریحانه مصاحبه‌ای با سرکارخانم اکبری برگزار کرد. سرکارخانم اکبری، پژوهشگر مطالعات جنسیت و خانواده، مؤلف کتاب و مقاله و عضو هیأت موسس موسسه‌ي اندیشه نوین خانواده هستند. ایشان در این مصاحبه در باب موضوعاتی همچون مهریه، نفقه، اجرت‌المثل، ارث، تمکین، اذن و سرپرستی خانواده صحبت کردند. همچنین ایشان به تناسب بین حقوق و تکالیف و لزوم اداره‌ی زندگی بر مدار اخلاق اشاره کردند.دوجنس متکامل و قرینهمبنای فلسفی وجودی تمام قواعد فقهی و حقوقی و نظام تشریع ما بر اساس ساختاری است که در آفرینش برای هر یک از زن و مرد به وجود آمده و حقیقتی که در عالم خارج وجود دارد. یعنی خداوند مرد را با این سیستم جسمی، روحی و روانی و موقعیت‌ها و مختصات مخصوص خودش و زن را هم با همین ویژگی‌ها و ابعاد فکری، روحی و روانی و مختصات و اختصاصات مختص به خودش آفریده است. در عین اینکه زن و مرد در آفرینش از نظر جوهره‌ی انسانی یکسان هستند، یعنی هر دو انسان هستند و در رسیدن به خدا و غایت خلقت فرقی ندارند و می توانند مراتب معنویت و انسانیت را تا بی‌نهایت طی کنند، برای هرکدام یک برش جنسیتی در عالم تکوین و آفرینش که مختص آن جنس است، وجود دارد. پس ما در وجود زن و مرد دو حقیقت داریم؛ یک بعد انسانی مشترک و یک بعد تفاوت‌های متقارن و متکامل. یعنی زن‌ها و مردها ضمن اینکه اشتراکاتی دارند اما تفاوت‌هایی هم دارند که خودشان را در برش جنسیتی نشان می‌دهند. بر اساس همین تفاوت‌ها و اختصاصات وجودی آن‌هاست که رابطه ی بین زن و مرد، یک رابطه ی تکاملی و پیش‌برنده و پویاست و هر قانون و قاعده‌ی فقهی و حقوقی و تشریعی هم که وجود دارد بر اساس این حقیقت تکوینی است. زن و مرد نوعی از آفرینش هستند که در جنس متفاوت هستند؛ دو جنس متفاوت، متکامل و قرینه.· فلسفه‌ی حقوقی همچون مهریه، نفقه، اجرت‌المثل و ارث چیست؟همه‌ی این‌ها که برشمردید حقوق تشریعی و اختصاصی زنان در اسلام است که خداوند وضع کرده است و جایگاه اساسی در نظام خانواده دارد. در اسلام به محض ایجاد پیوند همسری و ایجاد خانواده، این حقوق و تکالیف و وظایف جایگاه پیدا می‌کند.· مهریهاولین حقی که به محض جاری شدن صیغه محرمیت و عقد نکاح به وجود می‌آید، مهریه یا «صداق» است. آن چیزی که مشخصاً برای خانم وضع و تشریع شده و در نص صریح قرآن هم به آن اشاره شده این است که مهریه حقی وضع‌شده از طرف خداوند است و ما چند مورد در رابطه با پرداخت مهریه آیه‌ی صریح داریم. مهریه به عنوان نشانی از صداقت و مهرورزی و محبت مرد نسبت به زن تشریع شده است؛ بدین معنا که خداوند زن را از مسئولیت و تکلیف کسب درآمد و تأمین مالی خانواده معاف کرده و از طرفی حقی را به عنوان مهریه برای او تشریع کرده است. در نتیجه مردی که با او ازدواج می کند، به نشانه صداقت و مهر و محبت باید به صورت قانونی هر چیزی که مالیت داشته باشد، بپردازد (مالیت داشتن یعنی هر کاری یا هر امری که بشود برای آن ارزش مالی در نظر گرفت. ولو اگر کسی مهریه خودش را آموزش یک علم بداند که‌ بشود اجرتی را برای آن وضع کرد).نظام توصیه‌ها و توصیفاتدر اسلام یک نظام توصیفی و یک نظام توصیه‌ای داریم؛ نظام توصیه‌ای به دو بخش تقسیم می شود؛ یکی احکام حقوقی و فقهی است که شرع تعیین کرده اما آنچه زندگی زناشویی و روابط اجتماعی انسان حول آن می چرخد نظام اخلاق و آداب است. به معنای محورهای اخلاقی و آن چیزی است که از سیره اهل بیت به ما رسیده و نوع تعاملات اجتماعی ما را مشخص می کند. مهریه جزو حقوق و احکام فقهی است که در نظام توصیه‌های اسلام جای دارد. مسلماً ضمن اینکه لازم است به نظام حقوقی اسلام عمل کنیم چراکه خداوند همه چیز را پیش‌بینی کرده و این قوانین و حقوق را تشریع کرده است، باید به سیره‌ی اخلاقی-اجتماعی اهل بیت و توصیه‌های خداوند در قرآن که ضمن همین تشریع حقوق و تکالیف، به مهر و وفاق و دوستی و گذشت و ایثار در زندگی تأکید فراوان دارند، عمل کنیم.اول اعتقاد بعد اخلاق بعد فقهمتأسفانه امروزه دریافت اولیه‌ی ما از اسلام، فقه است. اول می‌رویم سراغ مسائل حقوقی، بعد اعتقادی و بعد اخلاقی. در حالی که در اسلام حقیقی این نیست. ابتدا مسائل اعتقادی است که باید خیلی مورد توجه قرار بگیرد. بعد از آن اخلاق است، یعنی خلقیات و مراعات و بعد از آن در مرحله‌ی آخر، حقوق و احکام فقهی.· نفقهخداوند زن را با خصوصیات جسمی و روحی و روانی مخصوصی خلق کرده، یعنی زن با ظرافت‌ها و پیچیدگی‌هایی آفریده شده است. این ویژگی‌ها زن را به موجودی بامحبت، خلاق، سیاست‌مدار و اهل طرح و برنامه تبدیل کرده‌اند. کارکردن و سختی‌کشیدن برای امرار معاش و کسب درآمد نمی‌تواند با این ساختار روحی و جسمی خانم‌ها سازگار باشد. بنابراین خداوند که بسیار نسبت به زن‌ها مهربان است، تکلیف کسب درآمد را از روی دوش آن‌ها برداشته است تا بتوانند ویژگی‌های خلقتی و تکوینی‌شان را در جای مناسبش به‌کار ببرند؛ نه اینکه از مدار خودشان خارج شوند و در مدار موجود دیگری قرار بگیرند. از سوی دیگر خداوند همین وظیفه را بر عهده‌ی مردها قرار داده است. در واقع از آنجا که زن‌ها مسئول درآمدزایی و تأمین معاش و اقتصاد خانواده نیستند، در هر موقعیتی که باشند، باید توسط یک مرد مورد تأمین قرار گیرند. وقتی که ازدواج نکرده‌اند، پدر مسئول تأمین هزینه‌های زندگی آن‌هاست و وقتی ازدواج کنند، مسئولیت سرپرستی آن‌ها، که یکی از بخش‌هایش تأمین هزینه‌های زندگی آن‌هاست، از پدر به همسر انتقال پیدا می‌کند. انتقال وظیفه‌ی تأمین معاش زن‌ها از پدر به همسر، در قالب نفقه بروز می‌کند که یک حقی است که در قواعد فقهی و حقوقی اسلام برای زن وضع شده است. نفقه از «نَفَقَ» (باب انفاق) است. معنای دقیق آن در زبان عربی، پرداختن بدون منت و بدون بازگشت و بدون نگاه ‌کردن به پشت سر است. البته این یکی از وجوهات این اصطلاح فقهی در زبان عربی است. وقتی می‌گوییم نفقه از باب انفاق است، یعنی اینکه باید بدون چشم‌داشت و بدون منت و بدون دریافت چیزی در مقابل آن صورت گیرد؛ یعنی زن‌ها طبیعتاً و خودبه‌خود حق نفقه دارند و وقتی ازدواج می‌کنند، همسر آن‌ها این وظیفه‌ی تأمین معاش را به عهده می‌گیرد. اینکه چرا کلمه‌ی نفقه از باب انفاق و به این معناست، ظرایف و دلایل زیبایی دارد که در جای مناسب می‌توان در مورد آن بحث کرد. نفقه یکی از حقوق مطلق زنان است و مردان بدون هیچ قید و بندی باید آن را پرداخت کنند. نفقه شامل تأمین خوراک، پوشاک و مسکن که نیازهای اولیه‌ی زندگی یک انسان است، به‌اضافه‌ی هرچیزی که در شأن و شئونات زن است، آن‌گونه که در سبک زندگی خانوادگی در خانه‌ی پدرش بوده است، می‌شود. این موارد، حساب و کتاب دارند. مثلاً در روایات داریم که اگر دختری در خانه‌ی پدرش عادت داشته که خدمتکار داشته باشد، وظیفه‌ی فقهی مرد است که برای او بعد از ازدواج نیز خدمتکار فراهم کند. یا مثلاً تأمین زینت‌هایی که زن در خانه‌ی پدرش استفاده می‌کرده یا در شأن اوست، در فرض استطاعت بر مرد واجب شرعی است.· اجرت‌المثلاجرت‌المثل به معنای دریافت حقوق مادی در مقابل خدماتی است که ارائه می شود؛ به این معنا که خانمی که ازدواج می‌کند، به‌محض ورود به خانه‌ی شوهر، می‌تواند به ازای هر کاری که انجام می‌دهد، حقوق دریافت کند؛ چون انجام این کارها وظیفه‌ی فقهی او نیست؛ یعنی مثلاً یک مرد نمی‌تواند زن را وادار به آشپزی کند و خانم برای هر کاری که در خانه انجام می‌دهد، می‌تواند اجرت دریافت کند. به شرطی که در ابتدای ورود به زندگی نیت تبرع نداشته باشد. تبرع یعنی اینکه از همان اول نیت داشته باشد که هر کاری در خانه‌ی همسرش انجام می دهد، رایگان و بدون مزد باشد. در اسلام دو وظیفه برای زنان وجود دارد، یکی تمکین و دیگری اذن خروج که حق مرد و وظیفه‌ی زن است. غیر از این‌ها زن دیگر هیچ وظیفه‌ای ندارد. مثلاً شیردادن به فرزندان، کارکردن در خانه، پرورش‌دادن فرزندان و ... هیچ‌کدام وظیفه‌ی فقهی نیستند؛ البته این به این معنا نیست که زن‌ها دوست ندارند یا نباید این کارها را انجام دهند. درست است که حق فقهی نیست، اما کاملاً متناسب با ساختار روحی و جسمی زنان است؛ مثلاً فرزندپروری جزو غرایز مادر است و خداوند علاقه به فرزندآوری و مراقبت و پرورش فرزندان را در نهاد زن‌ها قرار داده است. در کل، همان ظرافت‌های روحی و جسمی که برای زنان وجود دارد، به آن‌ها این جهت را می‌دهد که کارهای خانه را انجام دهند و خانه را مدیریت کنند و از ظرافت‌های کاری‌ای که در خانه وجود دارد، لذت ببرند.اجرت‌المثل فقط شامل دستمزدی که خانم می‌تواند در برابر کارهایی که در خانه انجام می‌دهد، دریافت کند، نیست. زن در هر چه که مرد در طول زندگی خانوادگی از ابتدا تا وقتی که بخواهند محاسبه کنند، به‌دست می‌آورد، شریک است و بخشی از درآمد، مسکن، وسایل خانه و ... سهم خانم‌هاست و باید محاسبه شود. یکی از توصیه‌های من در ازدواج به دخترها این است که به جای اینکه مهریه‌های سنگین و دست‌نیافتنی برای خودتان وضع کنید، مهریه را معقول و در حد توان مرد در نظر بگیرید؛ ولی اجرت‌المثل را طلب کنید. در مورد آن بخشی از درآمد و سرمایه‌ی مرد که در زندگی مشترک به دست آورده است، شرط و شروط تعیین کنید و بخواهید که شریک قرار بگیرید.فلسفه‌ی اجرت‌المثلممکن است زندگی خانوادگی به جدایی بکشد و تمام سال‌هایی که خانم در خانه زحمت کشیده است، مورد بی‌توجهی قرار بگیرد. از آنجایی که خداوند خیلی نسبت به زن‌ها مراقبت دارد، این حق فقهی را قرار داده است. اگر قرار باشد که موقع جدایی بعد از ۲۰ یا ۳۰ سال زحماتی که خانم در خانه کشیده است، مانند بزرگ‌کردن فرزندان، آشپزی، اداره‌کردن خانه و ... ، هیچ حقی به خانم داده نشود، نوعی استعمار و استثمار از وجود او صورت می گیرد که نباید این‌طور باشد؛ به همین دلیل این جزو حقوق زنان است و زن می‌تواند هم موقع زندگی با همسرش این حق را دریافت کند و هم اگر قرار بر جدایی باشد. اگر زن نتواند حق خود را تشخیص دهد، خود دادگاه با توجه به شأنیت زن، میزان درآمد مرد و موقعیتی که خانواده دارد، اجرت‌المثل را برای خانم‌ها تعیین می‌کند.زندگی اخلاق‌مدارانهنکته‌ی مورد توجه این است که ما باید همان نظام توصیه‌ها و نظام توصیفات را در نظر بگیریم که می‌گوید، درست است که برای خانم‌ها در این موارد وظیفه‌ای تعیین نشده، اما زندگی خانوادگی اخلاق‌مدارانه حول مدار حقوق فقهی نمی‌چرخد. یعنی اینکه خانم‌ها نباید گارد بگیرند و بگویند که من چون وظیفه‌ام نیست، هیچ کاری انجام نمی‌دهم و مثلاً اگر آشپزی می‌کنم، باید برای آن دستمزد دریافت کنم یا مثلاً برای شیردادن به فرزند، مرد به زن، حق شیر پرداخت کند. در این صورت خانم‌ها یک مقدار، حداقلی می شوند.باید حواسمان باشد که زندگی خانوادگی‌مان بر اساس توصیفاتی که از زندگی اهل بیت داریم، باشد؛ زیرا آن‌ها بیش از هرکسی به دستورات اسلام پایبند بوده‌اند. مثلاً ما در روایات داریم که حضرت زهرا (س) با دستان خودشان گندم‌ها را آرد می‌کردند، نان می‌پختند و به خانواده رسیدگی می‌کردند؛ حضرت خدیجه (س) نیز همینطور. اطلاعاتی که ما در مورد سیره‌ی ائمه و علما داریم، نشان می‌دهد که اینطور نیست که آن‌ها بر اساس حقوق زندگی کرده باشند. خانواده مهم‌ترین رکن اسلام است. رابطه‌ی زناشویی مهم‌ترین رابطه‌ی اجتماعی و حتی فراتر از یک رابطه اجتماعی است و در واقع، یک پیوند روح و جسم بین زن و مرد است. اگر قرار باشد که در زندگی، این مسائل مهم شود و این حرف و حدیث‌ها بین زن و شوهر پیش بیاید، زندگی نمی تواند دوام بیاورد و آن پیوند قلبی و عاطفی به جای خوبی نمی‌رسد و قطعاً دچار خدشه خواهد شد.· ارثارث یکی از حقوقی است که در دین ما و در نصّ صریح قرآن وضع شده است. ارث هیچ ربطی به حقوق دیگر ندارد؛ یعنی زن بعد از اینکه مهریه، اجرت‌المثل و سهمش در اموال شریکی (اگر وجود داشته باشد) را دریافت کرد، می‌تواند علاوه بر همه‌ی این‌ها، وقتی همسر فوت می‌کند، یک هشتم در صورت فرزندداشتن و یک چهارم درصورت فرزند نداشتن از اموال او را به‌عنوان ارث دریافت کند. این هم یکی از قوانین اسلام است که حق خانم‌ها را در نظر گرفته است.فلسفه‌ی ارث یک‌هشتماین مورد هم حکمت خاص خودش را دارد. وقتی که مرد فوت می‌کند، خانم می‌تواند از اموال همسر هم مهریه و هم اجرت‌المثل خود را دریافت کند، هم اینکه از باقی‌مانده‌ی آنچه که مرد دارد، یک هشتمش به او به ارث می‌رسد. اول اینکه این خانم هم مهریه و هم اجرت‌المثلش را دریافت کرده، که در باب اجرت‌المثل حتی گاهی زمانی که اموال یک مرد را حساب می‌کنند، نصف تمام اموال مرد برای خانم می‌شود و یک هشتم هم علاوه بر اینها ارث گذاشته شده است. پس یعنی خانم بهره‌مندی زیادی از درآمد این مرد برده و به میزان کافی نصیبش شده است. دوم اینکه راه این خانم برای ازدواج مجدد بسته نشده است. او ممکن است بخواهد همسر دیگری را انتخاب کرده و ازدواج مجددی داشته باشد. اموال مرد سابق نباید به همسر دیگر منتقل شود. به هر حال فرزندان از اولویت بیشتری برای باقی‌مانده‌ی ارثیه‌ی پدر برخوردارند. این خانم می‌تواند مجدداً ازدواج کرده و از مهریه و اجرت‌المثل و نفقه و ارثیه‌ی دیگری بهره‌مند شود.البته لازم به ذکر است که در مقابل همه‌ی حقوق تکالیفی هم وجود دارند. بنابراین همان‌قدر که میزان کمی از ارثیه شامل حال زن می‌شود، این خانم هم هیچ وظیفه‌ی شرعی و فقهی در قبال هیچ یک از تکالیف مرد بعد از فوتش ندارد. یعنی نماز، روزه‌ یا حج واجب قضا یا بدهکاری و حتی خرج کفن‌ودفن و مراسمات او، هیچ‌کدام بر عهده‌ی خانم قرار نمی‌گیرد و تمام این نیازها و حقوق توسط فرزندان او باید ادا شوند.· تمکیناسلام به همان میزان که برای زن حقی قائل شده، برای مرد هم حق قائل شده است. منتها برای هرکدام بر اساس نظام ساختار تکوینی آن‌ها حقوق و تکالیف وضع می‌شود. خداوند که خود آفریننده انسان‌ است و بیشتر از هر کسی به نیازهای او واقف است، با توجه به ساختار تکوینی مرد، دو حق عمده برای او وضع کرده است؛ یکی (اصلی‌ترین) حق تمکین جنسی است و دیگری، حق اینکه از طرف زن مورد اذن واقع بشود (حق اذن خروج). حق تمکین جنسی بدین دلیل برای مرد بسیار مقدمی و اولیه است و خیلی هم بر آن تأکید شده است که موضوع نیاز جنسی در مرد یک نیاز کاملاً فعال است که به صورت فیزیکی بلافاصله بعد از بلوغ پیدا می‌شود و یکی از سائق‌هایی است که مرد را به سمت ازدواج و خواستگاری و علاقه‌مندی به جنس مخالف می‌برد.تفاوت نیاز جنسی در زن و مردنیاز جنسی مرد به دلیل ساختار جسمی او مقدمی و اولیه است. برعکس، معمولاً نیاز جنسی‌ زن‌ها، منفعل و پشت نیاز عاطفی‌شان پنهان است و باید حتماً از سوی یک مرد مورد توجه قرار گیرد تا فعال شود (البته استثناء همه جا هست، اما قاعده‌ی عمومی این است). نیاز جنسی در مرد‌ها بیشتر ساختار و جنبه‌ی فیزیکی دارد و حتی اگر زنی هم وجود نداشته باشد که این نیاز بخواهد در ارتباط متقابل با او فعال شود، بعد از بلوغ فعال می‌شود. عموماً نیاز جنسی زن‌ها بعد از ارضای نیاز عاطفی و محبتی آن‌ها قرار می‌گیرد. یعنی تا زنی مورد توجه عاطفی و محبت قرار نگیرد، معمولاً نیاز جنسی‌اش را بروز نمی‌دهد و حتی حاضر نیست تعامل جنسی داشته باشد.توجه به نیاز تکوینیسلامت زندگی اجتماعی، دنیوی و اخروی انسان به اینکه نیازهای تکوینی‌اش به‌خوبی و در جایگاه خود مورد توجه قرار بگیرد و رفع شود، بستگی دارد. به همین دلیل و با توجه به اهمیت و فعال بودن، و حتی طغیان‌گر بودن، نیاز جنسی در مردها، خیلی به آن توجه شده است. همانطور که در اسلام نیاز محبتی و عاطفی زن‌ها بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در روایات شریف از پیامبر اکرم و اهل بیت علیهم السلام داریم که می‌فرمایند مردها مرتب دوست داشتنشان را نسبت به زنشان ابراز کنند. پدرها مرتب به دخترانشان محبت کنند. چون همین نیازهای محبتی و عاطفی جزء نیازهای اصلی و اساسی زنان است که وجود آن‌ها را برای دنیا و آخرت سامان می‌دهد.· اذناذن جزء حقوق مرد است. اتفاقاً این حق در راستای انجام تکلیفی را بر عهده‌ی مرد قرار می‌دهد. مرد ویژگی سرپرستی و وظیفه‌ای در قبال تمام اتفاقاتی که ممکن است در زندگی، برای زن بیفتد، دارد؛ حال چه همسر باشد، چه دختر باشد، که در واقع عائله‌ی مرد محسوب می‌شوند. به همان میزانی که خانم در زندگی این مرد حضور دارد، به همان میزان این مرد در برابر او موظف است. این موظفی تنها از باب این نیست که پرداخت نفقه صورت گیرد، یا مثلا تأمین معاش و بحث‌های مالی باشد. این سرپرستی یک سرپرستی عام بوده و شامل همه‌ی موارد می‌گردد. در واقع به نوعی می‌توان گفت این اذن رفع تکلیف از زن است. او با یک اجازه‌ای که از همسرش می‌گیرد، مسئولیت هر اتفاقی را به او می‌سپارد. اذن هم به این معنی نیست که خانم هربار و هرجا که خواست برود اجازه بگیرد. معمولاً فقط اذن خروج در فقه ماست و آن هم به دلیل حوادثی است که ممکن است برای زن با توجه به ظرافت‌های روحی و جسمی و عاطفی‌ای که دارد به وجود بیاید. یک نفر باید این بالا باشد که سرپرستی را به عهده گرفته و در مقابل مسئول و پاسخگو باشد.تبصره‌های حق اذناذن خروج تبصره زیاد دارد، یکی از تبصره‌های اذن این است که اگر حقوق مالی یا حقوق و واجبات دینی زن به خطر بیفتد، اذن مرد کاملاً منتفی می‌شود. برای مثال یک خانمی تاجر است، اگر به سفر تجاری نرود، ضرر مالی و دنیوی زیادی می‌کند. حالا اگر شوهر سر لج‌و‌لجبازی اجازه‌ی سفر ندهد، در اینجا حاکم شرع کاملاً به خانم اجازه می‌دهد که بدون اذن شوهر برود و مالش را نجات دهد. یا مثلا حجی بر زن واجب می‌شود و مرد اجازه نمی‌دهد. از آنجا که حج واجب است، اذن مرد اینجا هیچ معنایی ندارد. یا مثلاً اگر یک حرامی واقع شود و یا هر چیز دیگری که در مقابل نوامیس الهی باشد.فلسفه‌ی اذنفلسفه‌ی اذن، حق مرد و نیاز زن است. اصلاً اذن بیشتر از اینکه نیاز مرد باشد، نیاز زن است. در واقع تکلیفی مبتنی بر ساختار تکوینی و وجودی مرد است که خداوند به عهده‌ی او گذاشته است. مرد اگر بخواهد قوام علی النساء باشد، باید بارهایی را به دوش بکشد؛ از جمله اتفاقی که ممکن است برای خانم بیفتد، به هر دلیلی، ضرر مادی، ضرر معنوی، ضرر حیثیتی، مشکلات جسمی، مشکلات روحی و یا موارد دیگر برای خانم پیش بیاید.· حقوق عاطفی زنان در نظام اخلاقبا توجه به اینکه حقوق عاطفی زنان جزء مواردی نیست که فقط بتوان با قانون حلش کرد و اصلاً روح و روان و لایه‌های درونی و نفسانی چیزی نیست که بتوان در قالب قواعد رفتاری صرف و قوانین آورد؛ بنابراین از نظام توصیه‌های فقهی خارج می‌شود. هر چند که مبنای بسیاری از قواعد فقهی، همین موضوع نیازهای عاطفی و توجهات خاص به زنان است. مثلاً در حکم فقهی شیردهی که به عهده‌ی زن گذاشته شده، باید مراعات زن صورت پذیرد یا مثل منعی که نسبت به رابطه‌ی زناشویی در دوران قاعدگی وجود دارد. در واقع مبنای این حقوق و توصیه‌ها، همان توجه به ظرافت‌های روحی، جسمی و عاطفی زنان است. با اینکه به صورت صریح در این قواعد آورده نشده، اما وقتی نگاه می‌کنیم، می‌بینم حکمت و مبنای آنها همین است.نمونه‌های توصیه‌های اخلاقی درمورد حقوق عاطفی زنان در نظام توصیفاتنظام توصیه‌های اخلاقی اسلام، بسیار باب مفصلی درباره‌ی زن‌ها دارد. پیامبر(ص) می‌فرمایند مردی که یک‌بار به همسرش می‌گوید من تو را دوست دارم، این لذتی که از دوست داشتن همسر می‌برد هرگز از وجودش خارج نمی‌شود. یا اینکه می‌فرمایند مدام و دائماً به همسرتان بگویید دوستت دارم و دوستی خود را ابراز کنید. یا به مردها توصیه می‌شود که مرتب باشید، تمیز باشید، به خودتان رسیدگی کنید. مبادا به این خاطر، همسرانتان مورد طمع دیگران قرار بگیرند. در سیره و روایات نسبت به مراعات حقوق عاطفی و محبتی خانم‌ها بسیار توصیف داریم. حتی توصیه‌های جدی‌ای وجود دارد که به زن‌ها سخت‌گیری نکنید، حتی در مسائل دینی خیلی سخت‌گیری نکنید، در مسائل حیایی آنقدر سخت‌گیری نکنید که عفاف زن کم‌وبیش دستکاری شود.آنجا که نفقه و انفاق از یک باب معنایی و لغوی هستند، هر آنچه که در انفاق وضع می‌شود در نفقه هم وضع می‌شود. برای انفاق در قرآن گفته شده که اگر کسی یک خوشه‌ی گندم را انفاق کند، ده تا در برابرش دریافت می‌کند. به همان میزان هم اگر مردی بیشتر نفقه دهد، بیشتر مراعت خانواده را بکند، بیشتر سعی در گسترش داشته باشد، به همان میزان هم خداوند بیشتر به او می‌دهد. آن را انفاق از طرف او قبول کرده و به همان میزان هم دریافتی‌های او بیشتر می‌شود. برای مثال روایت داریم«الكادُّ لعيالهِ كالمجاهد فى سبيل الله». اینگونه توصیف شده که مردی که در راه تأمین معاش خانواده تلاش می‌کند، مانند کسی است که در راه جهاد برای خدا مبارزه و جنگ می‌کند.در مورد احسان و نیکی و محبت به زن و دختر و فرزندان در روایات و سیره ی پیامبر(ص) داریم که ایشان وقتی که از راه می‌رسیدند، اول دخترشان حضرت فاطمه(س) را می بوسیدند، دست ایشان را می‌بوسیدند. وقتی که می‌خواستند به مسافرت بروند، آخرین نفری که می‌دیدند و می‌بوسیدند ایشان بود. و این غیر از آن بود که حضرت زهرا(س) در جایگاه یکی از معصومین بوده و جایگاه‌شان در نظام خلقت و نظام ولایی، متفاوت است.در روایتی داریم؛ زمانی که امام صادق(ع) در منزل یکی از همسرانشان بودند، یکی از صحابه‌ی ایشان که قرار بود با هم به جایی بروند، به دنبالشان رفتند. زمانی که امام درب را باز کردند، صحابه ایشان را می‌بینند که لباسی کاملا قرمز پوشیده اند. آن صحابه می‌گوید یابن رسول الله این چه لباسی است که پوشیده‌اید؟ خلاف شأن شماست. امام می‌گویند که همسر من از قومی است که این لباس و این رنگ را دوست دارند. من هم طبق خواسته و سلیقه‌ی همسرم عمل می‌کنم و این لباسی را می‌پوشم که ایشان دوست دارد. اینجا هم خونه‌ی اوست و من در خانه‌ی او کاری را انجام می‌دهم که او دوست دارد.این لایه از توصیه‌های اسلامی خیلی مورد توجه بوده و زندگی اصلی انسان هم بر این اساس است. شما رساله‌ی حقوق امام سجاد را هم که مطالعه بفرمایید، می‌بینید خیلی از این حقوقی که آورده شده، مبناهای اخلاقی دارد و مسلماً نوع نگرش به روابط اجتماعی و زندگی را متفاوت می‌کند.شناخت حق و تکلیفاز آن طرف هم خداوند خواسته تا ما نیم‌نگاهی هم همیشه به حقوق خود داشته باشیم که به قول معروف بی ترمز پیش نرویم که بدون اینکه طرف مقابل را بشناسیم بخواهیم از حقوق خود بگذریم. خیلی مهم است که خانم‌ها هم حقوقشان را خوب بشناسند و هم وظایفشان را. مردها هم همینطور. ما بیشتر از آنکه به حقوقمان توجه کنیم، باید به وظایفمان توجه کنیم. چون آن حق به هر حال برای ما گذاشته شده و چیزی که ما باید در مقابل این حق حواسمان باشد این است که در وظایفمان کوتاهی نکنیم. بیشتر از آن چیزی که به حقوقمان فکرکنیم، به حق طرف مقابل، و بیشتر از آن چیزی که به وظیفه‌ی طرف مقابل نگاه کنیم، به وظایف خودمان. اما حواسمان باشد که از آن سمت هم کاهلی صورت نگیرد.رشد انسان نهفته در اقناع نیازهای تکوینی‌اشدر توصیه‌ها و مشاوره‌ها به دوستان گاهی می‌گویم که نه؛ اینجا سخت بگیر به همسرت. گاهی تعجب می‌کنند! می‌گویم اگر سخت نگیری به او خیانت می‌کنی و او را از رشدش بازمی‌داری؛ مخصوصاً در جاهایی که خود اسلام هم تأکید کرده است که مردان وظیفه دارند و زن‌ها نباید جلوی پرورش مردان را در زمینه‌هایی بگیرند که خدا قُوایش را به مردان داده است‌ و هر قدر در آن موضوعات پیشرفت کنند به رشد شخصی و معنوی آن‌ها کمک می‌شود. هر مقدار که به مرد ولایت و سرپرستی داده شود و هر چقدر او برای کسب درآمد و معاش تلاش کند، باعث رشدش می‌شود. برای همین است که گفته شده «الکاد علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله»، کد به معنای تلاشی که عرقش را دربیاورد، استخوانش در بگیرد، تلاش و مجاهده‌ی زیاد! مردی که با سختی تلاش می‌کند برای گسترش زندگی آن مرد مانند کسی است که در راه خدا تلاش می‌کند. از آنجایی که اسلام دائم دنبال رشد انسان است می‌گوید مرد هر چه بیشتر تلاش اقتصادی کند، رشد بیشتری می‌کند، هم در سامان دنیوی و هم در درگاه خداوند و از نظر معنوی.و اینکه می‌فرماید زن هرچقدر محبت کند، آن محبت و چشمه‌ی حبی که خدا در ساختار زن قرار داده است، با عشق‌ورزی شکوفا می‌شود؛ و عشق‌ورزی در زن اصلاً به ودیعه گذاشته شده است. اینکه مدام توصیه می‌شود محبت کنید به همسرتان برای این است که ریشه‌اش خشکانده نشود. از طرفی به مرد می‌گویند که به زن توجه کامل کن! ببینید در قرآن در مورد زنان یک ویژگی تکوینی را به کار می‌بریم: «و لا تبرجن تبرج الجاهلیه» تبرج جزء ویژگی‌های ساختاری زن‌هاست؛ تبرج کردن یعنی در چشم آمدن، در برج آمدن. از طرفی به زن‌ها می‌گوید می‌خواهید در چشم قرار بگیرید، به برج بیایید، بستر خانواده جایی است که شما می‌توانید برای محارم‌تان، برای همسرتان، تا می‌توانید تبرج کنید! تا هر چقدر، بی‌نهایت راهتان باز است که بتوانید تبرج کنید. این تبرج هم می‌تواند این ویژگی تکوینی شما را ارضا کند، هم چون مردها بصری هستند و نگاهشان زیباپسندانه است و وقتی نگاه می‌کنند، خودبه‌خود محبتشان نسبت به شما جلب می‌شود، این عشق‌ورزی و محبت‌ورزی بین زن و مرد همدیگر را تکمیل می‌کند.· حسن ختامهمان که اول جلسه خدمتتان گفتم، یک جوهره‌ی انسانی مشترک بین زن و مرد هست، و ویژگی‌هایی متفاوت که این ویژگی‌های متفاوت، متقارن و متکامل هستند. یعنی اگر یک ویژگی در زن یک جور است، در مرد جور دیگر است! اگر مرد روحیه‌ی سرپرستی و ولایت و قدرت دارد، زن روحیه‌ی تعامل و آرام‌بخشی و محبتی دارد. اگر مرد موجودی است که دوست دارد کسی را پیدا کند و به او توجه کند، زن موجودی است که دوست دارد کسی را پیدا کند که به او توجه کند. پس ویژگی­های متفاوتی و حتی گاهی معکوسی در مرد و زن وجود دارد که برای هم متکامل و متقارن هستند. بر همین اساس هر توصیه­ای که می­شود، برای این است که این بنیان خانواده که اساسی­ترین بنیان در نظام اسلامی نیز هست سالم شکل بگیرد. سالم مدیریت شود و سالم به مقصد برسد.معرفی کتابکتاب میثاق مهر و ماه تألیف خود بنده و حاج آقای عبداللهی است. در این کتاب به نوع پیوند همسری و مباحث هستی‌شناسانه­ی زوجیت از ابتدا از منظر قرآن پرداخته شده است. تمام حقوق، تکالیف و قواعد نظام‌مند بین خانواده؛ از آداب و حقوق و رفتارها و تفاوت­های ساختاری زن و مرد و هر آنچه که بر این تفاوت­ها بار می‌شود، گرفته تا اخلاق و اعتقادیات در این کتاب آورده شده است. تمام تلاش ما این بوده است که این کتاب نسبت به سایر کتاب­ها زمینه­ی کاربردی­تری داشته باشد. اگر در کل می­خواهید به ازدواج نگاه درستی داشته باشید، این کتاب را بخوانید.