ما برای زمین چه کنیم؟

در متن‌های قبلی‌ام در مورد وظایف دولت‌ها و حکومت‌ها در خصوصِ حراست از منابع طبیعی و محافظت از محیط زیست در جهت حرکت به سمت توسعه پایدار سخن گفته‌ام. (در اینجا مطالعه کنید) در این متن می‌خواهم در خصوص وظایف هر یک از ما مردم در این باره بنویسم. تلاش می‌کنم یک اصلِ کلی ارائه کنم که هر کدام از ما با توجه‌کردنِ روزمره به این اصل بتوانیم وظیفه خود را در قبال منابع زمین، خصوصاً این تکه از زمین که مال ماست، تشخیص دهیم.من اساساً معتقد به این هستم که در کوتاه‌مدت وظیفه‌ی اصلی بر دوش دولت‌هاست. هر چقدر هم مردم مصرف آب را کم کنند، وقتی دولت بی‌حساب‌و‌کتاب مجوز حفر چاه‌های عمیق‌تر و سدسازی‌های گسترده‌تر صادر می‌کند، مانند این می‌ماند که جلوی چکه‌کردن آب از پوسیدگی لوله را بگیریم اما یادمان برود که شیر آب را باز گذاشته‌ایم. ضمن اینکه وقتی عموم جامعه این پیام را در عمل از دولت می‌بینند که آب ارزان است، برق مفت است، بنزین و گاز در کشور به وفور هست، رغبتی برای بهینه ‌مصرف‌کردن ندارند. در واقع دولت ناخودآگاه معلم جامعه است؛ اما نه با گفتارش بلکه با عملکردش.من معتقدم آگاه‌سازی مردم در خصوص محیط زیست باید در جهت مطالبه از دولت‌ها باشد، نه اینکه پیکان انتقادات به سمت خود مردم نشانه برود. مثال عینی‌اش قضیه‌ی خیزش دوباره‌ی کرونا در کشور است. در ایام عید نوروز 1400 این پیام بصورت ضمنی به مردم داده شد که مسافرت‌کردن به شهرهایی که در حال حاضر تعداد مبتلایان در آنها کم است اشکالی ندارد. حتی مکروه هم نه، مباح تلقی شد. در عمل این جابه‌جایی‌ها از همه‌ی کشور به همه‌ی کشور اتفاق افتاد و مانند این بود که آبِ گل‌آلودی که لجنش ته‌نشین شده بود دوباره به‌هم زده شد. درست است که مردم این سفرها را رفتند، اما این نشانه و علامتی بود که دولت به آنها مخابره کرد.خوشبختانه مشاهده می‌شود که حساسیت مردم نسبت به مسأله‌ی محیط زیست بیشتر شده‌است. هر دهه نسبت به دهه قبل این موارد با جدیت بیشتری دنبال می‌شود. حتی آموزش و پرورش یک کتاب درسی برای محیط زیست تألیف کرده که امیدوار‌کننده است. فضای مجازی بسیار با دقت مسائل را دنبال می‌کند و حتی می‌توان گفت امروز سلبریتی‌های محیط زیستی هم پیدا شده‌اند که البته امیدوارم جای فعالان محیط زیستی واقعی را نگیرند –که احتمالاً می‌گیرند-. مجموعه‌ی این عوامل خیلی امیدوارکننده است؛ این که ما نسل به نسل بیشتر پیگیر مسائل زیست محیطی هستیم. تجربه‌ی شخصی به من می‌گوید که نسل‌های قدیمی‌ترِ مدیران کشورِ ما نگاهشان به محیط زیست این است که این مسائل سوسول‌بازی اروپایی‌هاست، و اساساً به جز تأمین آب شرب سالم و هوای پاک، باقی دغدغه‌های محیط زیستی حربه‌ی غربی‌هاست که جلوی توسعه‌ی ما را بگیرند. اما در نسل‌های جدیدتر می‌بینیم که نگرانی‌های تخریب محیط زیست را جدی‌تر گرفته‌اند و همچنین اقبال جوانتر‌ها به رشته‌های مرتبط با محیط زیست در دانشگاه هم بیشتر شده‌است.من هم به سهم خود اگر بخواهم وظیفه‌ی خودمان را جمع‌بندی کنم، آن را در یک جمله می‌گویم: "ما باید در استفاده از هر چیزی که یکبار‌مصرف است صرفه‌جو باشیم" . هر کدام از ما یک کارخانه هستیم؛ ورودی‌هایی داریم و خروجی‌هایی. ورودی ما آن چیزهایی است که از منابع زمین مصرف می‌کنیم، اعم از خوراک و لباس و وسایل و غیره. خروجی هم احتمالاً زنده‌بودنمان است و اینکه شاید برای دیگران هم مفید باشیم. اما خروجی‌های دیگر اثراتی است که مستقیم یا غیر مستقیم بر محیط زیست می‌گذاریم. دودی که از اگزوز ماشینمان خارج می‌شود، آلودگی‌ای که به خاطر مصرف برق ما در نیروگاه تولید می‌شود. زباله‌ای که در منزل تولید می‌کنیم، و یا پسماندهایی که در کارخانه‌ها، پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌هایی ایجاد می‌شود که ما مشتری محصولاتشان هستیم. بطور کلی راهکار حراست از محیط زیست کنترلِ مصرف‌گراییِ افراطی است؛ یعنی به‌اندازه خرید کردن، به‌اندازه مصرف کردن. اما در بینِ مصارفی که داریم، آن‌هایی که یکبار‌مصرف هستند باید بیشتر کنترل شوند.1- آب: وقتی شیر آب را باز می‌کنیم، فارغ از اینکه از آب چه استفاده‌ای می‌کنیم، این آب به فاضلاب تبدیل می‌شود (به جز بخش اندکی که تبخیر می‌شود). چه برای استحمام (که بیشترین سهم آب مصرفی ما را دارد) چه شستشوی ظروف و لباس، چه برای پختن غذا و چه خوردن. نمی‌توانیم آب کمتری بخوریم، یا غذا را بدون آب بپزیم، اما می‌توانیم و باید بتوانیم که آبی که برای شست‌و‌شوی خودمان و وسایمان استفاده می‌کنیم را کنترل کنیم.2- برق: کنترل مصرف برق دو جنبه دارد؛ یکی اینکه اگر در زمان‌های پیکِ مصرفِ برق یاد بگیریم که برق کمتری مصرف کنیم و عادت کنیم استفاده از وسایل برقیِ پر‌مصرف را به زمان‌های دیگری موکول کنیم، این باعث می‌شود هزینه‌ی سرمایه‌گذاری برای احداثِ نیروگاه در کشور کمتر شود و منابع ملی صرف کارهای مهم‌تر شود. اما این کار مجموعِ گاز و گازوییل و مازوتی که برای تولید برق سوزانده شده را کم نمی‌کند. پس نه فقط انتقال، بلکه کاهش مصرف برق هم باید در دستورکار باشد.3- بنزین: این مورد خیلی ملموس است، خصوصاً برای ساکنان کلان‌شهرها. گویا اصلی‌ترین مقصر آلودگی هوای تهران بخش حمل‌و‌نقل است؛ چه بهتر که تا می‌توانیم از وسایل عمومی استفاده کنیم. ( به جز در زمان شیوع کرونا)4- گاز: کشور ما بیشترین منابع گاز جهان را دارد. این مسأله درست یا غلط باعث شده که به تمام کشور –حتی دورافتاده‌ترین روستاها- گازرسانی شود. کاری در بسیاری از موارد حتی صرفه‌ی اقتصادی هم نداشته‌است. اما به جز صرفه‌ی اقتصادی، این مهم است که بدانیم برق را می‌شود پاک کرد اگر دولت بر روی انرژی‌های تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری کند. اما گاز با این که به مراتب از فرآورده‌های نفتی پاک‌تر است، چون کل کشور به آن وابسته شده دیگر نمی‌شود کاری برایش کرد. جز این که در زمستان اولویت اصلی برای گرم‌شدنمان لباس باشد و درزگیری پنجره‌ها، و بعد از آن گرم‌کردنِ خانه.5- غذا: نه این که غذا کمتر بخوریم، بلکه مراقب دورریز آن باشیم. خصوصاً وقتی به رستوران می‌رویم. رستوران‌ها واقعاً نمی‌دانند با غذاهای دست‌خورده‌ی اضافی چه کنند. با غذاهایی که در دنیا روزانه دور ریخته می‌شود می‌توان کل گرسنگان دنیا را سیر کرد. این اغراق نیست، بلکه آمار رسمی است.6- سایر موارد: در عصری که همه کارها الکترونیکی شده می‌توانیم مصرف کاغذمان را به حداقل برسانیم. همگی باید تمرین کنیم مصرف مواد پلاستیکی را کاهش دهیم. داشتن لیوان مخصوص به خود، بردن سفره‌های پارچه‌ای و ظروفِ غیرِ پلاستیکی به پیک‌نیک، داشتن کیسه پارچه‌ای برای خرید؛ این‌ها کارهایی است که می‌توانیم با تمرین‌کردن به آنها عادت کنیم. بخشی از فرهنگسازی را با تمرین جمعی بدست می‌آوریم، مثلاً وقتی در سفرهای دوستانه می‌بینیم که دوستانمان از وسایل شخصی استفاده می‌کنند، ما هم ترغیب می‌شویم. هدیه‌دادن لیوان‌های شخصی، کیسه‌های طرح‌دار پارچه‌ای و مواردِ از این دست هم خیلی مؤثر است.مثال‌های دیگر را هر کدام از ما می‌توانیم در زندگی خودمان جست‌و‌جو و پیدا کنیم. تکرار می‌کنم: در استفاده از هر چیزی که یکبار مصرف است صرفه‌جو باشیم؛ و این با تمرین فردی و هم‌افزاییِ جمعی میسر است.این متن تقدیم می‌شود به حرکتِ ارزشمندِ سایت ویرگول و بانک ایران‌زمین برای پاسداشت زمین:#پیک_زمین