هجرت از فیزیک به فلسفه

کلاس چهارم بودم، بچه بودم و عاشق شگفتی و چیزای پشم ریزان. متاسفانه چیزای عجیب و شگفت انگیز یا مثل دایناسورها منقرض شده بودن یا مثل سفر در زمان و تلپورت، تخیلی بودند، بودند؟ یه مستند از استیون هاوکینگ دیدم درباره سفر در زمان، که با توجه به نظریات نسبیت خاص و عام می‌گفت که سفر در زمان ممکنه و می‌شه با کرمچاله‌ها به گذشته رفت و می‌شه با سفینه‌ای با سرعت نزدیک به نور، به آینده سفر کرد. و این عالی بود! چرخش بزرگی تو زندگی‌ام بود، و 7 سال عشق خالص بین من و فیزیک رو رقم زد. فیزیک اون فیلدی بود که میل منو به شگفتی ارضاء می‌کرد و زیبا بود و به پدیده‌های عجیب و بنیادهای عالم می‌پرداخت، اما واقعا این طور بود؟7 سال بعد. مسابقه CERN بود و مسئله‌ای که ما انتخاب کرده بودیم اندازه‌گیری نیمه عمر میون بود. میون چیه؟ یه الکترون با جرم 200 برابر، یه ذره بنیادیِ ناپایدار، تو اردر میلیونیوم ثانیه از بین می‌رفت. و ما قصد داشتیم آزمایشی طراحی کنیم که طی اون نیمه عمرش رو به دست بیاریم. فرایند حل مسئله جالب بود و از فرمول‌های نسبیت و غیره استفاده می‌کردیم. اما با این حال ندایی در من می‌گفت که این سوال آن‌چنان جالب نیست، "نیمه عمر میون چقدره؟" و سوالاتی از این دست اون پرسش‌های جذاب و رویایی نبودن، سوالات بنیادی و باعظمتی که آدم برای پاسخ بهش عمرش رو بذاره و حل این گونه مسائل بشه معنای زندگی‌اش. از بیرون، فیزیک به نظر علم شگفتی‌ها می‌اومد، از درون، فیزیک خشک بود و شامل یه سری محاسبه و پاسخ به پرسش‌های نه چندان بنیادی مثل "فلان ماده در فلان دما و فشار چه واکنشی می‌ده" و "اون شیءی که تو تلسکوپ دیده می‌شه چی هست؟" و...طی یک سری اتفاقاتی که بماند چه بود، یک سری پرسش‌های فلسفی پیش اومد و با یه سری از دوستان اهل تفلسف در این زمینه‌ها گفت و گو می‌کردم و آغازی بود بر ورود من به دنیای فلسفه. متوجه شدم که چقدر این دنیا گسترده‌ست... من پیش از ورود به فلسفه تقریبا می‌شه گفت به طور ناخودآگاه تجربه‌گرا و فیزیکالیست بودم و جهان برام یه موجود مکانیکی و مجموعه‌ای از یه سری ذرات بود که به هم نیرو وارد می‌کردن و به طور آگاهانه فکر می‌کردم که همه چیز قابل تقلیل به فیزیکه، از زیست و شیمی تا جامعه‌شناسی. این طرز تفکر در بین فیزیک‌دان‌ها غالبه فکر می‌کنم، ولی ورودم به فلسفه باعث شد که متوجه بشم این دیدگاه و جهان‌بینی غالب، بسیار متاخره، و بر یه سری پیش فرض‌های متافیزیکی و معرفت‌شناختی تکیه داره که قابل چالش هست. و وقتی کمی خودم تفلسف کردم فهمیدم که می‌شه جور دیگه‌ای فکر کرد، و یه متدولوژی متفاوتی برای حل مسائل وجود داره. از همه این‌ها مهم‌تر، فلسفه سوالاتش بزرگ‌تر و باعظمت‌تر و بنیادی‌تر و زیباتر بود. فیزیک‌دان‌های نظری به دنبال پر کردن یه جدول‌اند، جدولی که تمام ذرات بنیادی و خصوصیات‌شون و نیروها رو در خودش داره. و خب برای این کار تو گروه‌های بزرگ کار می‌کنن و هر کدوم‌شون یه بخش کوچیک رو می‌گیره و یا روپوش آزمایشگاه تنش می‌کنه و یا محاسبه می‌کنه و غیره. مثلا تو سال 2013 یه تیکه پازل با کشف بوزون هیگز کامل شد و اسم 9000 نفر توی مقاله مربوطه چاپ شد. امیدوارم این حس رو بهتون منتقل کرده باشم که خیعلی راضی نیستم جز اون 9000 نفری باشم که منتظرن یه آشکارساز یه چیزیو ببینه. و خب در مقابلش حس می‌کردم پرسش‌های فلسفی هنوز عظمت دارن، فرد خودش به تنهایی با بزرگترین چالش‌های بشر مواجه می‌شه و استدلال و آزمایش ذهنی طرح می‌کنه و به نقد می‌پردازه. پرسش‌هایی از قبیل "آیا خدایی هست؟" و "ریاضیات درباره چه چیزی صحبت می‌کنه؟" و "خوب و بد چیه؟" و "آیا غیر از ماده چیزی هست؟" پرسش‌هایی جاولب‌تر و زیباتری هستند، انسان معنای بیشتری در پاسخ دادن بهشون حس می‌کنه، و میل به شگفتی‌اش رو بیشتر ارضاء می‌کنن... شاید فلسفه هم مثل فیزیک تخصصی و تکنیکال و ریز شده باشه، ولی هنوز پرسش‌ها همون حال و هوا رو دارن.تا به حال 7 واحد فیزیک پاس کردم و سوالای امتحان و یا آزمایشگاه از این قبیل بودن که "یه جسمی داریم با فلان شکل، فلان قدر بار بهش تزریق می‌کنیم، بزرگی میدان در فاصله r ازش چقدره". و 12 واحد فلسفه پاس کردم و 4 تا مقاله نوشتم و تعدادی امتحان دادم. تو مقالاتم سعی کردم به سوالاتی از این قبیل پاسخ بدم که "ریاضیات داره درباره چی صحبت می‌کنه؟" و "ما چجوری حقایق ریاضی رو کشف می‌کنیم، با تجربه جهان خارج یا با شهود محض‌مون؟". و سوالاتی از قبیل دسته دوم خیعلی شگفت‌انگیزتر هستند و بینش ما به واقعیت رو بیشتر تحت تاثیر قرار می‌دن.در پایان باید بگم که به هیچ عنوان قصد بی‌ارزش جلوه کردن فعالیت هیچ کدوم از بچه‌های فیزیک رو ندارم. اکثر صفاتی که درباره فلسفه و فیزیک به کار بردم نسبی بودن و وابسته به ناظر، فلسفه میل به شگفتی رو در "من" بیشتر ارضاء می‌کنه و "من" در پرسش‌هاش عظمت و زیبایی بیشتری می‌بینم و تفلسف رو بیشتر دوست دارم. و خب یکی ممکنه روپوش آزمایشگاه و محاسبه رو بیشتر بپسنده. با این حال حاضرم از این دیدگاه دفاع کنم که فلسفه یک approach بنیادی‌تر و کلی‌تر به واقعیته و باورهای انسان رو بیشتر از فیزیک تحت تاثیر قرار می‌ده، و این نسبی نیست.