کارآفرینی غیرمولّد

ماریانا مازوکاتو ✍در اوایل سال ۲۰۱۴، ابرکمپانی داروسازی Gilead، داروی جدیدی را برای درمان ویروس هپاتیت سی به بازار عرضه کرد. این دارو Sovaldi نام داشت، و در مقایسه با سایر داروهای بیماری هپاتیت سی، پیشرفت چشمگیری به حساب می‌آمد؛ در سال ۲۰۱۵ نیز، این شرکت نسخۀ ارتقایافته‌ای به نام Harvoni را به بازار عرضه کرد. رونمایی این دو دارو پوشش رسانه‌ای گسترده‌ای را به همراه داشت؛ البته نه به خاطر قدرت درمانی این داروها، بلکه به دلیل قیمت‌های شگفت‌انگیزشان: هزینۀ درمان سه ماهۀ هپاتیت سی از طریق داروی سُوالدی، ۸۴ هزار دلار برای بیمار آب می‌خورد (هر قرصی هزار دلار)، و درمان سه ماهه از طریق Harvoni هم ۹۴ هزار و ۵۰۰ دلار هزینه به همراه داشت.نه تنها این دو دارو، که قیمت داروهای "تخصصی" - که برای مداوای بیماری‌های بغرنجی نظیر سرطان، HIV، و امراض التهابی تجویز می‌شود - در سال‌های اخیر سر به آسمان گذاشته است. داروهای ضدّ سرطانی که تنها چند ماهِ انگشت‌شمار بر طول عمر بیمار می‌افزایند، روزانه صدها دلار هزینه می‌برند.قیمت داروی Sovaldi، سرانجام توجه کنگرۀ آمریکا را به خود جلب نمود:دو تن از اعضای کمیتۀ بخش مالی سنا، نامه‌ای به Gilead فرستادند و از او درخواست کردند که گزارش دقیقی دربارۀ چگونگی قیمت‌گذاری Sovaldi ارائه دهد. این درخواستِ کاملاً به جایی بود. قیمت داروهای تخصصی، عملاً هیچ ارتباطی با هزینۀ تولیدشان ندارند.به عنوان مثال، برخی از پژوهشگران معتقدند که هزینۀ تولید Sovaldi در یک دورۀ ۲۰ هفته‌ای، بین ۶۸ تا ۱۳۶ دلار آب می‌خورَد. پس صنعت داروسازی چگونه بهای داروهایشان که صدها برابر بیشتر از هزینۀ تولیدشان به شمار می‌رود را توجیه می‌کند؟سابقاً، شرکت‌های داروسازی در دفاع از قیمت هنگفت داروهایشان ادعا می‌کردند که چنین قیمت‌هایی برای پوشش‌دهی مخارج پژوهش و توسعۀ داروهای جدیدمان لازم و ضروری می‌باشند، و علاوه بر آن، این قیمت‌ها پاداشی‌ست که در قبال ریسکِ پژوهش‌هایمان، و ریسک آزمایشات بالینیِ داروهایمان به جان می‌خریم.اما اَذهان عمومی جامعه، چنین برهانی را به دیدۀ تردید می‌نگرد، و این تردید هم علّت خوبی دارد: تحقیقات صورت‌گرفته، ادعای داروسازان را زیر سؤال می‌برد؛نخست آنکه هزینه‌کردِ داروسازان در پژوهش‌های پایه‌ای دارو، در مقایسه با سودهایی که به چنگ می‌آورند، بسیار ناچیز به حساب می‌آید؛ به قدری ناچیز که از هزینه‌های بازاریابی‌شان هم کمتر می‌باشد. مخارج آن‌ها در پژوهش‌های پایه‌ایِ محصولات دارویی، حتی در مقایسه با هزینه‌هایی که صرف بازخرید سهامشان می‌کنند - به قصد افزایش قیمت سهام شرکت در کوتاه‌مدت و تقویت حقوق هیئت مدیرۀ شرکت - در جایگاه نازل‌تری قرار می‌گیرد.ثانیاً، پژوهش‌هایی که به نوآوری‌های حقیقی دارویی منجر می‌گردند، و عموماً با موجودیت‌های جدید مولکولی شناخته می‌شوند، غالباً از پژوهشگاه‌هایی سرچشمه می‌گیرند که توسط بخش عمومی تأمین مالی شده است. بنا به گزارش‌هایی، ٪۸۵ تحقیقات پایه‌ای سرطان در آمریکا، توسط دولت تأمین مالی می‌گردد.علاوه بر این، صنعت داروسازی به طور روزافزونی هزینه‌های پژوهش و توسعۀ محصولاتش را بر مراحل بسیار کم‌ریسک توسعۀ تکنولوژی، و دگرگون‌سازی جزئیِ داروهای موجود (که آن را me too drugs می‌گویند) متمرکز ساخته است.پژوهش‌هایی که ترکیبات اصلی داروی Sovaldi و Harvoni را به وجود آوردند، توسط «وزارت امور کهنه‌سربازان آمریکا» و «مؤسسۀ ملّی سلامت آمریکا» تأمین مالی شده است.سرمایه‌گذاران خصوصی، طیّ یک بازۀ ده ساله، به زحمت ۳۰۰ میلیون دلار (و حتی کمتر) را برای پژوهش و توسعۀ این دو دارو هزینه کردند.اگر فرض کنیم که شرکت Gilead، در شش ماه نخست سال ۲۰۱۵، از فروش Harvoni و Sovaldi توانسته است که ۹.۴ میلیارد دلار به چنگ آورد، و در سه سال نخست عرضۀ این دو دارو (۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶) نیز ۴۵ میلیارد دلار به جیب بزند، روشن می‌شود که قیمت این دو دارو هیچ پیوندی با مخارج پژوهش و توسعۀ‌شان ندارند.داروسازان زمانی که دیدند استدلال قبلی‌شان جواب نمی‌دهد، به استدلال دیگری روی آوردند؛ آنان ادعا کردند که قیمت داروهایمان متناسب با "ارزش ذاتی" آن‌ها می‌باشد.گِرگ آلتن، از مدیران Gilead، در پاسخ به انتقاداتی که قیمت Sovaldi را نشانه گرفته بودند، ادعا نمود که ❞بحث کردن دربارۀ قیمت دارو اساساً نادرست است. این ارزش داروست که باید مورد توجه قرار گیرد.❝جان لاماتینا، از مدیران داروسازی Pfizer، حتی از آلتن هم صراحت بیشتری به خرج داد؛ او در سال ۲۰۱۴ مقاله‌ای را در مجلۀ فوربز منتشر کرد، و در آن مقاله چنین استدلال کرد که:❞ بیماران، پزشکان و خریداران دارو، نباید در ذهن خود تصور کنند که ارتباط چندانی میان قیمت دارو و مخارج پژوهش و توسعۀ زیست‌پزشکی، یا بازیابی پول‌هایی وجود دارد که در پژوهش و توسعۀ دارو سرمایه‌گذری شده است؛ قیمت داروها را تنها باید بر حسب ارزشی محاسبه کنیم که برای مراقبت‌های درمانی به ارمغان می‌آورند، و بر مبنای سه معیار می‌توان این ارزش را محاسبه کرد:۱‌. نجات زندگی بیماران۲. تسکین درد و رنج بیماری، و بهبود کیفیت زندگی بیماران۳‌. کاهش مجموع مخارج مراقبت‌های درمانی ❝لاماتینا همچنین دربارۀ یکی از گران‌بهاترین داروهای جهان به نام Soliris، که معمولاً برای درمان گونه‌های نادر کم‌خونی و مشکلات کلیوی تجویز می‌گردد و مصرف سالانۀ آن برای بیماران ۴۴۰ هزار دلار آب می‌خورد، ادعا کرد که "قیمت این دارو واقعاً هیچ ارتباطی با مخارج پژوهش و توسعۀ آن ندارد" و ادامه داد که: ❞ شرکت‌های بیمۀ خصوصی و آژانس‌های ملی سلامت در اروپا، رضایتمندانه قیمت این دارو را می‌پردازند. چرا؟ چون که هزینۀ مراقبت از بیمارانِ مبتلا به کم‌خونی‌های نادر و امراض کلیوی، می‌تواند به میلیون‌ها دلار در سال صعود کند. داروی Soliris، علیرغم قیمت بالایی که دارد، عملاً به صرفه‌جویی در هزینه‌های نظام درمانی منجر می‌شود، چرا که استفاده از این دارو، سایر هزینه‌های نظام درمانی، که توسط بیماران به بار می‌آید را به طرز چشمگیری کاهش می‌دهد.❝مطابق این استدلال، قیمت هنگفت داروهای تخصصی، به واسطۀ منافعی که برای بیماران و جامعه به بار می‌آورند، به راحتی توجیه می‌گردد.در عرصۀ عمل نیز این ادعا بدین معناست که قیمت یک دارو، به هزینه‌هایی ارتباط دارد که اگر آن بیماری را درمان نکنیم، یا به روش‌های ضعیف‌تری درمانش کنیم، آن هزینه‌ها متوجه جامعه می‌گردد.منتقدان این دیدگاه ادعا می‌کنند که ارتباط چشمگیری میان قیمت داروهای تخصصی و منافع درمانی‌شان وجود ندارد، و شواهدی را هم در این رابطه ارائه کرده‌اند. برخی از موردکاوی‌های پژوهشی نشان می‌دهند که هیچ پیوندی میان قیمت داروهای سرطان و منافع درمانی‌شان وجود ندارد.همچنین، در سال ۲۰۱۵ مطالعه‌ای بر روی ۵۸ داروی ضد سرطان، که در سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ مورد آزمایش قرار گرفته بودند انجام شد و این مطالعه اثبات کرد که منافع حیات‌بخش این داروها، قادر به توجیه کردنِ قیمت‌های فزایندۀشان نمی‌باشند.یکی از متخصصان بلندآوازۀ سرطان به نام دکتر پیتر باک، محاسبه‌گر آنلاینی (drugabacus.org) را به وجود آورده است که به کمک آن می‌توانید به قیمت "صحیح" داروهای سرطان دست پیدا کنید. این محاسبه‌گر، بر مبنای ویژگی‌هایی که برای یک دارو ارزشمند شمرده می‌شوند - نظیر افزایش طول عمر، اثرات جانبی و.. - به محاسبۀ قیمت صحیح داروها می‌پردازد، و به شما نشان می‌دهد که قیمت ارزش‌محورِ اغلب داروها، کمتر از قیمت بازاری‌شان می‌باشد.همچنین، مفهوم اقتصادی «کشش‌پذیری تقاضا» (یا انعطاف‌پذیری تقاضا، که به معنای میزان حساسیت مصرف‌کننده به تغییرات قیمت یک محصول‌ست)، به تنهایی می‌تواند قیمت گزاف داروهای تخصصی را توضیح دهد، و استدلال‌های مبهم و لفاظانۀ صنعت داروسازی را از اعتبار ساقط کند؛داروهای تخصصی (نظیر Sovaldi و Harvoni)، تحت حمایت یک نظام قدرتمند مالکیت فکری هستند، و به همین رو تولیدکنندگانشان به جایگاهی انحصاری دست یافته‌اند و نیروی رقابتی‌ای وجود ندارد که قیمت محصولاتشان را محدود کند. شاید انتظار داشته باشید که "کشش‌پذیری تقاضا"ی مصرف‌کنندگان، بتواند قدرت قیمت‌گذاری داروسازان را محدود نماید؛ بدین صورت که اگر انحصارگر قیمت محصولش را بالا ببرد، با کاهش تقاضای خریداران روبرو گردد. اما کشش‌پذیری تقاضای دارو در سطح نازلی قرار دارد، چرا که مسئلۀ مرگ و زندگی در میان‌ست؛ عدم خرید دارو، سلامت بیمار را به مخاطره می‌اندازد. مضاف بر آنکه بیمه‌گران عمومی و خصوصیِ درمان نیز متعهد به پرداخت هزینۀ داروی بیمه‌شدگان می‌باشند.ترکیبِ «قدرت انحصاری» داروسازان، و «تقاضای انعطاف‌ناپذیر» مصرف‌کنندگان، به قیمت‌های سربه‌فلک‌کشیدۀ محصولات دارویی انجامیده است. این پدیده نشان می‌دهد که شرکت‌های داروسازی، علاوه بر نرخ سود متعارف، از یک «رانت انحصاری چشمگیر» (Monopoly Rent) نیز منتفع می‌گردند. طبق رتبه‌بندی مجلۀ فوربز در سال ۲۰۱۴، داروسازان با بهره‌مندی از نرخ سود خالص ۱۹ درصدی، بیشترین نرخ سود را در بین تمامی صنایع بررسی‌شده دریافت می‌کنند.در بریتانیا، مؤسسه‌ای عمومی به نام NICE وجود دارد که هزینۀ داروهای مختلف را برحسب سال‌هایی که بر طول عمر بیمار می‌افزایند ارزش‌یابی می‌کند، و بر مبنای آن، به نظام درمانی بریتانیا (NHS) در انتخاب کردن داروهای بیماران مشورت می‌دهد.چنین مشاوره‌ای می‌تواند نقش سودمندی را ایفا کند، چرا که تقاضا برای محصولاتِ انحصارگران را کاهش می‌دهد و قدرت قیمت‌گذاری آنان را تضعیف می‌کند. اگرچه چنین سیاستی ممکن‌ست که دست برخی از بیماران را از داروی مورد نیازشان خالی گذارد؛ چنانکه مؤسسۀ NICE، برخی از داروهای سرطان که قیمت گزافی دارند را برای مصارف نظام درمانی بریتانیا رد می‌کند.و در آخر باید خاطر نشان ساخت که این ادعای داروسازان که قیمت داروهای تخصصی با هزینه‌هایی متناسب است که مصرف این داروها، موجب صرفه‌جوییِ آن هزینه‌ها برای جامعه می‌شود، ادعایی‌ست که بر شالوده‌ای لرزان استوار است. اگر چنین دیدگاهی واقعاً صحت می‌داشت، برخی از واکسن‌ها و درمان‌های پایه‌ای باید هزینۀ بسیار بیشتری را در پی می‌داشتند. به طور مشابه، کالایی نظیر آب که اهمیت فوق‌العاده حیاتی و اجتناب‌ناپذیری برای جامعه دارد، باید تا چه اندازه قیمت بالایی داشته باشد؟