اشغال ایران در جنگ جهانی دوم

ایران در دوره پادشاهی رضاشاه پهلوی رابطه سیاسی، اقتصادی و تجاری گسترده‌ای با آلمان داشت؛ اما حضور آلمان‌ها در ایران برای متفقین قابل‌تحمل نبود. سران متفقین با تسلیم یادداشت مشترکی به ایران، خواهان اخراج کارشناسان آلمانی شدند که به نظر آن‌ها به‌عنوان ستون پنجم آلمان، استقلال ایران و منافع متفقین را به خطر می‌انداختند. رضاشاه در جواب آن‌ها خدمت کارشناسان آلمانی برای صنایع ایران را ضروری دانست و تعداد آن‌ها را غیرقابل توجه اعلام کرد؛ همچنین اطمینان داد که بر کار آن‌ها نظارت می‌کند.در تاریخ ۱۶ اوت ۱۹۴۱ میلادی (۲۵ مرداد ۱۳۲۰ هجری شمسی) دوباره پیام‌هایی از دولت‌های شوروی و انگلستان برای رضاشاه ارسال شد که ضمن قانع‌کننده ندانستن پاسخ رضاشاه، بر اخراج کلیه اتباع آلمانی برای ختم فعالیت جاسوسی آلمان‌ها در ایران تاکید شد و دراین‌باره به دولت ایران اولتیماتوم دادند. از سوی دیگر هیتلر نیز پیامی برای رضاشاه فرستاد و ضمن ستایش موضع او در برابر متفقین، از پیروزی‌های قریب‌الوقوع خود در روسیه خبر ‌داد. تصمیم‌گیری در این شرایط سخت، برای رضاشاه آسان نبود و او قبول شرایط متفقین را موضع‌گیری خصمانه نسبت به آلمان دانست.متفقین علت اشغال ایران را عدم اخراج آلمانی‌ها توسط دولت رضاشاه اعلام کردندمتفقین با حمله آلمان به شوروی، در سوم شهریورماه سال ۱۳۲۰ هجری شمسی، به سبب جانب‌داری ایران از آلمان، وارد کشور شدند. شوروی از شمال و بریتانیا از جنوب ایران را اشغال کردند و کمک به جبهه روسیه از طریق خاک ایران و حضور آلمانی‌ها را دلایلی برای اشغال ایران اعلام کردند. سفیران وقت دو دولت بریتانیا و شوروی، خواستار اخراج آلمان‌ها از ایران شدند؛ اما دولت ایران با آلمان روابط اقتصادی گسترده‌ای داشت و چون بسیاری از تکنسین‌های صنایع ایران آلمانی بودند، ایران قصد اخراج آن‌ها را نداشت.عدم پاسخ رضاشاه به خواسته‌های متفقین، آن‌ها را مصمم به اشغال ایران کرد. آبادان آغاز نقطه ورود متفقین به ایران بود. کشتی‌‌های استرالیایی ارتش بریتانیا به ناوبر‌های ایران شلیک و آن‌ها را غرق کردند؛ همچنین نیروهای زمینی که پیاده نظام‌های هندی بریتانیا بودند، از راه عراق وارد کرمانشاه شدند و نیروهای هوایی بریتانیا نیز بمباران مناطق نظامی و شهرها را در پیش گرفتند.متفقین به‌علت عدم اخراج آلمانها توسط رضاشاه، شمال و جنوب ایران را هدف بمباران قرار دادندارتش شوروی در شمال ایران به‌همراه ناوگان دریایی آن به شهرهای شمالی کشور حمله و منطقه شمال ایران را بمباران کردند. نیروهای شوروی نخست حمله زمینی خود را به جلفا آغاز کردند؛ اما با تیراندازی ایرانی‌ها متوقف شدند. ارتش شوروی در جلفا از توپخانه استفاده کرد و مرزداران ایران را که شجاعت بسیار از خود نشان داده بودند، هدف حمله قرار داد و کشت. مقاومت ایرانی‌ها که در اردبیل و بندر پهلوی (بندر انزلی کنونی) نیز جلوی ارتش شوروی ایستاده بودند، با بمباران هوایی در هم شکست و تبریز تصرف شد. ارتش ایران از هم پاشید و نیروهای شوروی‌ به خاک ایران پیشروی کردند.مقاوت ایرانی‌ها در بوشهر نیز درهم شکست و شهر زیر بمباران سنگین قرار گرفت. نیروهای بریتانیا آبادان و خرمشهر را به کنترل خود درآوردند؛ اما لشکر ایران در کرمانشاه هنوز مقاومت می‌کرد. جنگ در روز ششم شهریور ۱۳۲۰ هجری شمسی به اهواز رسید؛ با وجود مقاومت‌های بسیار، ایرانی‌ها توانایی مبارزات سنگین علیه بریتانیا و شوروی را نداشتند.با سقوط شهرهای ایران، رضاشاه رجبعلی منصور را از نخست‌وزیری عزل و محمدعلی فروغی را به‌جای او گذاشت. دولت فروغی دستور آتش بس داد. مقاومت در اهواز پایان یافت. لشکر کرمانشاه اسلحه‌ها را زمین گذاشت و جنگ در ایران پایان یافت.نیروهای متفقین با اعلام آتش‌بس، در هشت شهریور ۱۳۲۰ هجری شمسی در قزوین بودند. نیروهای متفق به فروغی اعلام کردند که آلمان‌ها را از خاک ایران بیرون کند و از مسیر جنوب به شمال ایران، اسلحه و آذوقه برای شوروی بفرستد. مذاکره بین متفقین با دولت فروغی برای ادامه سلطنت پهلوی و اداره کشور ادامه یافت.رضاشاه روز ۲۵ شهریور سال ۱۳۲۰ با توافق متفقین از سلطنت استعفا داد و محمدرضاشاه، پادشاه ایران شدسرانجام با توافق متفقین، رضاشاه در روز ۲۵ شهریورماه سال ۱۳۲۰ شمسی (۱۹۴۱ میلادی) از سلطنت استعفا داد و محمدرضاشاه به‌جای او به پادشاهی ایران رسید. ارتش بریتانیا و شوروی ایران را اشغال کردند و سربازان آن‌ها در پایتخت رژه می‌رفتند. با روی کار آمدن محمدرضاشاه، از راه‌آهن ایران برای انتقال کمک‌های نظامی به شوروی استفاده شد. ایران که در جنگ بی‌طرف بود، سرانجام در ۱۷ شهریور ۱۳۲۲ هجری شمسی (۱۹۴۳ میلادی) به آلمان‌ها اعلام جنگ داد تا به اعلامیه سازمان ملل بپیوندد و اجازه حضور در کنفرانس‌های بعد از جنگ را به دست بیاورد.ایران در این زمان گرفتار قحطی نان و غلات شد و بسیاری از مردم به‌علت قحطی جان خود را از دست دادند. بعد از پایان جنگ، بریتانیا نیروهای خود را از ایران بیرون برد؛ اما نیروهای نظامی آمریکا و شوروی در ایران ماندند و بعدها حکومت خودمختار مهاباد در کردستان و فرقه دموکرات آذربایجان را تاسیس کردند.