در باب یادگیری زبان دوم

ایوان دوم/ بهار 98/ زبان‌شناسی/ زهرا قمصری ورودی 96 مهندسی و علم مواد دانشگاه صنعتی شریفیک فردی که در خانواده فارسی زبان بزرگ شده و در تمام دوران مدرسه به او فارسی یاد داده شده‌است (به جز معدود زمان‌های زنگ زبان خارجه )، فردی است که ما او را اغلب «یک زبانه» می‌نامیم. یعنی او فقط یک زبان را بکار می‌برد. ولی اغلب موجبی فراهم می‌شود که یک فرد بتواند زبان دیگری را نیز بکار ببرد. ما اغلب زبان دوم را برای منظور خاصی می‌خواهیم . مثلا مکاتبه با شرکت های خارجی، زندگی در یک کشور بیگانه، مطالعه کتاب‌هایی که به زبان مادری ما نوشته نشده باشند، پیشرفت تحصیلی و کاری، تفریح و... هر کس غیر از زبان مادری خود زبان یا زبان های دیگری بداند و سعی کرده باشد از آن زبان‌ها به یک دیگر ترجمه کند، یقینا متوجه شده است که در کار ترجمه اشکالات زیادی وجود دارد. بعضی از این اشکالات مربوط به ساختمان دستوری متفاوت دو زبان است. بعضی دیگر ناشی از اختلاف فرهنگ و تمدن و عادات رسومی دو کشوری است که به آن دو زبان مختلف سخن می‌گویند و در زبان آنها منعکس شده است. و بعضی دیگر ناشی از عدم تطابق کامل واژه‌ها در دو زبان است: معنی واژه‌ها در دو زبان هر قدر به هم نزدیک باشند، گاهی در برابر هم قرار می‌گیرند. اختلاف ساختمان دستوری زبان‌ها و عدم تطابق کامل معنی واژه‌های آن‌ها بحثی را در زبان شناسی مطرح کرده است که به آن «نسبیت در زبان» می‌گویند. مطالعه علمی واصولی زبان دوم (و یا حتی سوم ) امری میان رشته‌ای است. و به خیلی از رشته‌های جامعه شناسی، روان‌شناسی، زیست شناسی، زبان شناسی ارتباط دارد. یکی از جنبه های عملی علم زبان شناسی استفاده از نتایج تحقیقات آن در تدریس زبان های خارجی و ترجمه است. برای اینکه بتوانیم پیوند این دو را به خوبی درک کنیم، باید توجه کنیم که وقتی زبان مادری خود را یاد می‌گیریم، دستگاه عصبی و عضلات ما، مخصوصا عضلات اندام های گویایی، دستخوش تغییراتی می‌شوند که منجر به اکتساب یک دسته عادات گفتاری می‌شوند. ما یاد می‌گیریم که محرک‌های خاصی را بشناسیم، تعبیر کنیم و در مقابل آنها واکنش نشان دهیم. با گذشت زمان دو نوع تغییر پیش می‌آید:الف: هر چه کودک بزرگ‌تر شود، عضلات او انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهند و در نتیجه توانایی او برای یاد گرفتن الگو‌های گفتاری تازه کاهش می‌یابد.ب: هر چه شخص بزرگ‌تر می‌شود، عادت‌های گفتاری زبان مادری در او عمیق‌تر و ریشه‌دارتر می‌شود. این دو تغییر، یعنی کاهش انعطاف‌پذیری بیولوژیک و ریشه‌دار شدن الگوهای زبان مادری در وی دست به دست هم می‌دهند و مشترکا مانع بزرگی در راه یادگیری زبان یا زبان‌های تازه می‌شوند . وقتی زبان دوم (یا حتی سوم) با زبان مادری برخورد می‌کند، سه چیز اتفاق می افتد: دستۀ اول: بعضی از قسمت‌های زبان‌های دوم عینا مانند زبان مادری است. البته میزان شباهت بین هر دو زبان متفاوت است. این شباهت‌ها برای زبان‌آموز هیچ اشکالی ایجاد نمی‌کند. زیرا یادگیری تازه مطرح نمی‌شود و یا به زبان فنی، انتقال یادگیری صورت می‌گیرد. مثلا صداهای «و» و «س» که هم در فارسی و هم در انگلیسی خصوصیات یکسان دارند.دستۀ دوم: بعضی خصوصیات زبان دوم، نه کامل، شبیه زبان مادری است. یادگیری این وجه اشتراک تقریبی نیز اشکال خیلی مهمی ایجاد نخواهد کرد؛ زیرا آموزنده می‌تواند خصوصیات زبان مادری خود را که با خصوصیات زبان دوم شباهت دارد، بجای آن‌ها به‌کار برد بدون آنکه اختلالی در تفهیم و تفهم زبان دوم ایجاد شود. مثلا صامت‌های «پ»، «ک»، «ر» که هم در زبان فارسی و هم در زبان انگلسی یافت می‌شوند ولی کیفیت صوتی این صدا‌ها در دو زبان کاملا یکسان نیست . در حقیقت از روی این اختلافات جزئی می‌توان حدس زد که زبان بومی گوینده چیست یا اهل کدام کشور است. دسته‌ی سوم: بعضی از خصوصیات زبان دوم به هیچ وجه در زبان بومی آموزنده معادلی ندارند و متقابلا پاره‌ای از خصوصیات زبان مادری آموزنده نیز در زبان دوم دارای قرینه نمی‌باشند. در حقیقت تمام اشکال یادگیری زبان دوم از این اختلافات ناشی می‌شود. یادگیری زبان دوم را می‌توان تسلط یافتن به الگوها و خصوصیات زبان تازه که در زبان مادری آموزنده که فاقد قرینه هستند و یا نسبت به خصوصیات قرینه زبان مادری اختلاف شدید دارند تعریف کرد. بنابراین درجه تسلط به زبان خارجه، یا میزان یادگیری آن، باید از لحاظ درجه تسلط به این خصوصیات مورد اختلاف، مورد بررسی قرار بگیرد و با این ملاک‌ها سنجیده شوند. شخصی که زبان جدیدی یاد می‌گیرد، الگوهای زبان مادری پیوسته با یادگیری الگوهای زبان تازه معارضه می‌کنند. معارضه الگوهای ریشه‌دار زبان مادری را با الگوهای زبان تازه در زبان شناسی «تداخل» می‌گویند. این پدیده را در روان شناسی «انتقال منفی یادگیری» می‌نامند. درنهایت مدت‌ها زمان می‌برد که یک شخص یاد بگیرد اختلافات دو زبان را درک کند و در گفتار و نوشتار خود آن‌ها را رعایت کند. و بدین ترتیب دو دستگاه زبان را از یک دیگر مجزا نگاه دارد و مانع تداخل گردد. از این بحث چه نتایجی می‌توان گرفت؟ اگر کار آموختن به زبان بیگانه در واقع تسلط به وجوه اختلاف دو زبان باشد، بنابراین معلم زبان خارجه (یا مترجم) باید از مقایسه دو زبان آگاه باشد، یعنی بداند زبان خارجه‌ای که او می‌آموزد با زبان مادری آموزنده چه وجوه اشتراک و چه وجوه اختلافی دارد. در این صورت وقت و نیروی خود را صرف آموختن نکاتی نخواهد کرد که بین دو زبان مشترک است زیرا در این مورد این نکات خود به خود انتقال یادگیری صورت می‌گیرد؛ بلکه از گام نخست با بینش کافی به یادگیری نکاتی می‌پردازد که مورد اختلاف بین دو زبان است و ایجاد تداخل می‌نماید. اطلاعات دربارۀ ساختمان دو زبان را می‌توان در نتیجه‌ی مطالعۀ تطبیقی دو زبان بدست آورد. مطالعه تطبیقی دو زبان کاری است فنی که به روش‌های علمی و تبحر و بینش محققانه نیازمند است. در اینجاست که زبان شناس وارد عرصه می‌شود تا به کمک شیوه‌های علمی خود دو زبان را مقایسه کند و نتیجه تحقیقات خود را برای استفاده علاقه‌مندان عرضه نماید. هر مترجمی که به کار ترجمه اشتغال دارد باید درباره‌ی زبان شناسی اطلاعاتی داشته باشد تا بتواند از نتیجه تحقیقات زبان شناسی درکار خود استفاده نماید، ولی لازم نیست حتما زبان‌شناس باشد. مطالعه تطبیقی دو زبان کاری است فنی و دقیق که آنرا تفننی نمی‌توان انجام داد. برای این کار دو زبان مورد نظر باید جداگانه و برطبق یک نظریه زبانی واحد، یعنی از روی یک مدل زبانی خاص، توصیف شوند. وقتی توصیف دو زبان جداگانه آماده شد باید با روش‌های خاصی بر یکدیگر منطبق گردند تا وجوه اشتراک و اختلاف آن‌ها معلوم شود. سپس این اطلاعاتی که از این مقایسه به دست می‌آیند باید تدوین گردد و در اختیار معلمان زبان و مترجمان و دیگر کسانی قرار گیرد که به این انحناء نیاز دارند. .منابع :زبان و تفکر/ محمدرضا باطنی/ مجموعه مقالات زبان شناسی زبان و زبان شناسی/ رابرت ا. هال/ ترجمه دکتر محمد رضا باطنی