سگ سیاه افسردگی در چهارراه علم و اخلاق- بخش دوم، در اعماق

از همشهری آنلایندر بخش اول در مورد جسم افسردگی در زمان حاضر صحبت کردیم. دیدیم که چطور زندگی روزمره در زمانه تکنولوژیک فعلی، روان انسان ها را ضعیف و در مقابل افسردگی آسیب پذیر می کند. حتی بسیاری از مقالات علمی به مکانیسم اثر جنبه های مختلف آثار تکنولوژی بر مغز انسان پرداخته اند. حال پرده را کنار بزنیم و اندکی به اعماق برویم.پس از انقلاب صنعتی و تبعات آن که در کشورهای اروپایی رخ داد، بحث های فلسفی نیز به نوعی به غرب کوچ کردند. به نظر می رسید شرق پیر و فرتوت و سنتی است و جوانی و تیزپایی کافی برای دنبال کردن عصر جدید را ندارد. فلسفه شرقی نیز در کنج کتابخانه ها ماند و در حجره های طلاب در حال تحصیل و یا در دانشگاه ها محصور شد. حتی در این میان دانشگاه ها سعی کردند به دنبال فهم فلسفه در غرب بروند تا از قافله عقب نمانند و نگاه موشکافانه و نوی به فلسفه شرق نداشتند. یا اگر هم بود در بحث های نظری و تزهای دانشجویی باقی ماند و در سطح اجتماع دیده نشد. اما فلسفه غربی هر روز خودش را به زندگی روزمره و کتابهای در دسترس مردم نزدیک تر کرد تا جایی که کتابهای موفقیت که در مورد تغییر سبک زندگی و تغییر نوع تفکر و نگاه در زندگی روزمره اند جزو پرفروشترین کتابها شدند. حال اشکال اصلی این قضیه چه بود؟اصلی ترین اشکال آن بود و هست که مصرف کنندگان انبوه این نگرش جدید به زندگی، آن را به صورت یک میوه از درخت چیدند و به درخت، به ریشه هایش و به شاخه هایش هیچ توجهی نکردند. مثل آن است که مساله ای را حل کنیم اما مقیاس هایش را نداشته باشیم. یا از آن بدتر، با مقیاس های اشتباه مساله را حل کنیم. مثل آن که بخواهیم درو پنجره بسازیم و مقیاس ما کیلو و وزن باشد.صحبت کردن از این سرفصل، به اندازه ای وسیع است که می شود آن را به بخش های مختلف تقسیم کرد و در مورد آن کتابها نوشت. بخشی از ریشه های آن چه که عقب ماندگی می نامیم در همین نکته نهفته است.مصرف کنندگان حتی اگر اصول اولیه درخت را می شناختند، حتی اگر شاخه های اصلی آن را دیده بودند و ارتباط شاخه با ریشه را در حدی بسیار کلان دنبال کرده بودند، آنقدر کلان که نیاز به هوشمندی خاصی نباشد، تا این حد در خسران فرو نمی رفتند. چرا باید در زمانه ای که رنج جسمی در حداقل است، همه وسائل خوشی و راحتی آماده اند، بشر از گرسنگی و تشنگی خاطره ای ندارد، تن آسانی به میزان وفور است و برای رسیدن به امیال تن هیچ مانع جدی ای برنامه ریزی نشده افسردگی شایع باشد، ناخوش احوالی و عدم احساس خوشبختی زیاد باشد و درک عمیق شادی دست نیافتنی شده باشد؟ مگر همه اینها قبله آمال و آرزو نبود؟ چرا در جوامعی که این اهداف قابل دسترس اند افسردگی نادر نیست؟میتوانیم همچنان در میوه های روز بگردیم و میوه های تازه تر را انتخاب کنیم و یک تکه از آن و یک تکه از دیگری را بچشیم و این دور دوار را ادامه دهیم. یا این که بایستیم و ارزیابی مجدد داشته باشیم. این ارزیابی مجدد نیاز به هیچ تخصصی ندارد، تنها زمان و صبوری می خواهد و استقلال رای و استقلال نفس. چرا که این ارزیابی برای خودشناسی است نه غور در دیگران. طبیعی است که در این بازار، هر کسی به دنبال سود خود است و به دنبال سود بودن، مساوی شرارت نیست. اما توجه نکردن به این نکته مساوی ساده لوحی مصرف کننده است. و البته ساده لوح ماندن مصرف کننده به سود تولید کننده کالا.قرون وسطی، که قرون تسلط کلیسا بر همه شئون مردم بود اصول کلی مشخصی داشت. خدا، موجودی قهار، انسان را آفریده اما این انسان اساساً گناهکار به دنیا می آید. یعنی تولد هر نوزاد با ظهور یک گناهکار همراه است. خدا فرزند دارد، فرزندی عزیز که به شکل فجیعی او را کشته و قربانی کرده که گناه ذاتی بشر را تاوان بدهد. در این راه، موجودات دست دوم، همین بشرهای معمولی، باید تا حد امکان از لذت پرهیز کنند تا در جهان دیگر به سعادتمندی دست یابند. حتی اگر خیلی قصد تقرب دارند ازدواج نکنند. البته این خدا خیلی هم مهربان است. شما را کتک می زند خون بالا بیاورید اما برای صلاح خودتان هست. تناقض این جریان مثل تناقض خدا یکی است و در عین حال سه تا می باشد.این ریشه قضیه بود، شاخه ها سایه هایی بلند دارند. کلیسا نماینده همین خدای عجیب و غریب در زمین شد، برای حفظ خودش از گسترش علم جلوگیری کرد، هنر را در چمبره خودش اسیر و سرآخر جهنم و بهشت را فروخت و مثل یک اژدهای زمین خوار همه مایملک ها را تصرف کرد. در نهایت چه شد؟ هیچ.هیچ چیزی نمی تواند از رشد و تقدیر بشر جلوگیری کند. بشر مسیحی به علم دست یافت، کلیسا را به پشت دیوارهای واتیکان راند و خوش و خرم رفت تا عقده های سرکوفته اش را التیام دهد و دوباره همه چیز را تجربه کند و اصول خودش را بنویسد و طرحی نو درافکند و خلقت را دگرگون کند. از نظر این بشر، انسان در رقابت با خداست و تا آن جا که می تواند باید به طبیعت مهار زند و در راه لذت های تنی خودش به کار گیرد. از نظر او، قدرتی برتر از قدرت انسان وجود ندارد. حال اگر این قدرت در حال حاضر کاملا تصرف نشده، در آینده به تصرف خواهد آمد و نباید حتی یک لحظه از تصاحب آن باز ایستاد. همین تفکر است که برایش زباله دان کردن زمین مهم نیست چون به دنبال کرات دیگری برای تصرف است. و همین تفکر است که اخلاق را نسبی می خواند و برایش مقاله ها می نویسد، و البته که ما همیشه از وسط مقاله ها می خوانیم، چون نقطه شروع را نمی بینیم.به قضاوت ننشینیم و تنها حقایق را کنار هم بچینیم تا بتوانیم به نتیجه ای درخور برسیم.پایه های این تفکر بر مادی گرایی صرف است و حتی اگر به غیر ماده توجهی می کند، برای آن است که سودی از آن حاصل شود. غیرماده ای که هم اکنون غیر ماده است و باید بگردیم و آن را تجزیه کنیم تا در آینده آن را در قالب های علمی درآوریم.این اصول کلی، خطوط درشت و چهارچوبی است که زندگی روزمره بشر تکنولوژیک را می سازد. الزاماً این بشر در غرب کره زمین، اروپا و امریکا، زندگی نمی کند. برخی کشورهای آسیای شرقی نیز کاملاً بر همین اصول بنا شده اند. در ضمن این اصول کلی تنها به ریشه ها بسنده می کنند و به بسیاری چیزها نمی پردازند. مثل برتری طلبی انسانها به یکدیگر در قالب های مختلف نژادپرستی، ثروت پرستی، زیباپرستی و .... اما دریافتن همین اصول کلی و پاک کردن ذهن از تبلیغات سرسام آور روزمره هم موفقیت بزرگی است. و حتی ریشه های اصلی خیلی از نژادپرستی ها هم از عمق همین بنا برمیخیزد. و همین است که برتری مرد سفید را توجیه می کند. این اعتقاد ناخودآگاه که با مدرنیزاسیون جایی برای تجلی آشکار نیافته، در پستوها نهان شده است. طوری که می توان برای آن کتاب زنان نامرئی را نوشت، کتابی که به حقایق عجیبی اشاره می کند که از دید همگان پنهان اند. حقایقی برمبنای برتری و حقانیت مرد سفید، البته هم خیلی هوشمندانه و خیلی معصومانه و خالی از شرارت.میشود روزها صحبت کرد، سمینارها گذاشت، گفتارها آغازید، جنبه های مختلف این اصول کلی و شاخه هایش را کاوید و بشر تکنولوژیک امروز که بی محابا خودش را در معرض دید گذاشته را از زاویه های مختلف بررسی کرد. اما متاسفانه این بررسی ها و گفتارها و فهمیدن ها دردی از اکنون ما دوا نمی کند. پوشیدن کفش دیگری برای ما پای پوش نمی شود. همچنان پای ما به خارها می خورد، همچنان در سرما قانقاریا می گیریم، همچنان شست پایمان میخچه دارد و دردهای دیگری هم اضافه شده، بخشی از این کفش نابجا به مچ فشار می آورد و انحراف حرکتی می دهد، یک جایی شل است و لق می زند، یک جایی را هم زخم کرده، زخمی که خوب نمی شود.همین جا باید به یک نکته اشاره کنم: قرار نیست شما همیشه از مغازه سر کوچه کفش بخرید، قرار نیست اگر گیوه می پوشیدید کفش چرمی را تحریم کنید. اما باید تا زمانی که سایز پایتان را نفهمیدید به بازار پا نگذارید. کفش که گیرتان نمی آید، جنس اشتباهی هم بهتان قالب می کنند، کنارش جیبتان را هم می زنند.خلاصه که بشر تکنولوژیک امروز از نظر خلق معنای منفی فرقی با گذشته ندارد. همانقدر دروغ می گوید، همانقدر غارت می کند، همانقدر وحشی و وقیح و بی رحم است. شکلش فرق کرده اما ذات کارش یکی است. اعلامیه حقوق بشر را امضا می کند، همزمان به آفریقا و خاورمیانه لشکر کشی می کند و دهه ها کشورها را مستعمره می سازد. فریاد آزادی رسانه می دهد اما اگر با کشوری سر جنگ داشته باشد تمام شبکه های خبری اش را تحریم می کند. تموچین چنگیز در سبزوار می گوید من قهر خدا هستم که به شما نازل شده ام، ببینید خودتان چه گناهی کردید و وجدان بدوی خودش را تسلی می دهد چرا که او هم انسان است. ناتو و آمریکا هم دموکراسی را با اسلحه و صدها هزار کشته به افغانستان و عراق می برند و سالها بدنه فاسد آن ممالک را تغذیه می کنند و سر آخر ویرانه را تحویل آدمهایی می دهند که در ذات با خودشان یکی هستند، گیرم آنها بوی علف بدهند و اینها نه. دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن در کتاب فرهنگ و شبه فرهنگ این موضوعات را به زیبایی و هوشمندی کاویده است.به ابتدای بحث برگردیم.به طور خلاصه باید گفت در روزگاری هستیم که بر تن آسانی و چشم بستگی جدّی می شود بلیغ. گاهی به ناز و نوازش و گاه به قهر و کین. ناز و نوازش همان هویج است که از دور نمایانده می شود و به صورت قطره چکانی به کشورهایی که در حال توسعه اش می خوانند داده می شود. که این نه تخم هویج است که دوباره بکارند، نه نشای هویج است که برایشان بار بیشتری آورد، بلکه خود هویج است که بخورند و به هویج های بیشتر مشتاق شوند. کین هم دیگر نیاز به صحبت ندارد. نگاه کنید به حجم رسانه ای بی پایانی که از زمین و آسمان بر ما می بارد که هم روزگارمان، هم کشورمان و هم وضعیت سیاسی کنونی را به نفرین سیاه بخوانیم. و البته که ما را دوست دارند و برای حقوق بشر است که این همه هزینه می کنند تا ما بفهمیم چقدر آدمهای بدبختی هستیم.و ما یک راه بیشتر نداریم.اگر واقعاً مدرنیته و پیشرفت ما را مسحور خود کرده و حقیقتاً به آن مشتاقیم باید دیدگاهمان را به سوی نگرش علمی برگردانیم. اول از همه از هر آن چه رنگ تعلق و احساس به خود گرفته آزاد شویم. دوم آن که اهدافمان را تعیین کنیم. سوم آن که برای رسیدن به آن اهداف برنامه بریزیم. چهارم آن که برنامه ها را در زمان های منظم پایش کنیم، و البته خودمان را چرا که مدرنیته ربطی به اوضاع سیاسی ندارد. مطالب علمی همیشه در حال یافتن راه هستند و مشکلات را به صورت مانع تعریف نمی کنند و به هیچ عنوان اجازه نمی دهند تا کینه و نفرت نسبت به هیچ میکروب و ویروسی از توانایی هایشان در حل مساله کم کند.چقدر آماده راه مدرنیته هستیم؟ حداقل چقدر آماده هستیم تا از حقارت درونی که دهه هاست به ما تزریق شده آزاد شویم؟ حقارتی که برایش مقالات علمی هم نوشته اند بدین معنی که ژن چقدر در مدرن شدن آدمها موثر است (باوربفرمایید که یکی از این افراد خود کانت است). اگر هم این حقارت پذیرفته شده است باید مدرنیته را ول کرد، چون تاکنون علم نتوانسته برای مدرن شدن ژن درمانی اختراع کند. حداقل به عمر این نسل قد نمی دهد.اما اگر قرار است حس ناخوشی را به خوشی بدل کنیم، اگر قرار است لذت عمیق انسانی ما را در خود غرق کند، اگر به دنبال خلق معنا هستیم و هدف هایی که به درک می آید و از لمس فراتر می رود راه این نیست. هر قدم که بشر تکنولوژیک جلو رفته از خلق معنا دور شده است چرا خلق معنا و سرسپردگی به ماده با هم اختلاف بنیادی دارند. و البته که خلا معنا مختص ما نیست، آدمهای نقاط دیگر دنیا نیز بشرند. باید دید چرا اینقدر تمایل به اشیای آنتیک و شبه آنتیک زیاد شده است؟ نباید فکر کرد که بشر همیشه نوستالژی گذشته را دارد که اگر چنین بود همه ما باید الان حداقل یکی از ابزارهای زمان غارنشینی و پارینه سنگی را به ارث برده بودیم. اما اشیای آنتیک و شبه آنتیک در سراسر دنیا زمانی را به یاد می آورند که خلق معنا در اولویت بود نه ماده پرستی. و در کشورهای شرقی بیشتر چون اگر چه بدنه دینی به صورت رسمی در خیلی از حکومتها وجود داشت اما آن چنان که کلیسا بر اروپا حکومت کرد در شرق دینی حکومت نکرد و مردم عادی نیز به بدنه رسمی دین بی اعتنا بودند. هر جا که دین به صورت رسمی وارد شد به گونه ای حکومت را سرنگون کرد که با کل تنه منقرض شد (مثل موبدکرتیر که تقریباً معادل همه هفت پادشاه ساسانی قدرت داشت، همه ادیان را سرکوب کرد، دین زرتشتی را به بهدینی تغییر داد و آنقدر پایه ها را سست کرد که ایرانیان از همسایه ضعیف خود شکست خوردند، شکستی دردناک)سگ سیاه افسردگی در چهارراه علم و اخلاق- بخش اولسگ سیاه افسردگی در چهارراه علم و اخلاق- بخش سوم، خلق معنا