یکی از ده کتاب برتر بشری

این روزها گفتگو بر سر شمس و مولانا بالا گرفته است.مشکل جدی که گاه در این میان به چشم می‌خورد، نگاه یک‌سویه و تک‌بعدی به موضوع است.پیامد خواسته یا ناخواسته‌ی نگاه یک‌سویه، مطلق‌انگاری است.برخی شمس و مولانا را یکسره بی‌عیب و نقص معرفی می‌کنند و گروهی در نقطه‌ی مقابل، آنها را گمراه و فاسد می‌دانند.در این باره از صاحب‌نظران نقل قول می‌کنم. علامه محمدتقی جعفری که تفسیر چندجلدی ایشان بر مثنوی مولوی شهرت دارد، در توصیف کتاب مثنوی می‌گویند:این کتاب(مثنوی معنوی) از حیث عظمت و محتوا یکی از ده کتاب برتر بشری است.(تفسیر مثنوی، ج7)بزرگان دیگری نیز در توصیف این کتاب و اندیشه‌های مولوی اشارات گویا و جملات اثرگذاری دارند. از شخصیت‌ها و مولوی‌شناسان غیرایرانی می‌توان به لئونارد لِویسُن اشاره کرد که وقتی از او پرسیدند چرا مردم امریکا از مثنوی مولوی استقبال می‌کنند، پاسخی درخور تأمل داد و گفت چون حکمت و حقیقتی که در اشعار و اندیشه‌ی مولاناست در اشعار بزرگ‌ترین شاعران مغرب‌زمین هم نیست.(برنامه‌ی پرگار، بی‌بی‌سی)در عین حال علامه جعفری ضمن تمجید از مثنوی، بارها به برخی نقاط ضعف اندیشه‌ی مولوی هم اشاره و آنها را نقد کرده‌اند.نکته‌ی مهم دیگر این است که امروز دیگر شمس و مولانا صرفاً دو چهره‌ی ادبی یا عرفانی فرهنگ و تمدن ایران نیستند بلکه آنها تبدیل به چهره‌هایی شناخته شده در سطح جهان شده‌اند و دیدگاه‌های گوناگونی درباره‌ی آنها مطرح شده است.بر این پایه، خواه ناخواه، باید توصیف و تفسیر خود را از اندیشه‌ی مولانا عرضه کنیم. پاک کردن صورت مسئله جز پشیمانی و زیان و از دست رفتن فرصت‌ها و سرمایه‌ها نتیجه‌ای نخواهد داشت.اشاره‌ای گذرا به چند بیت از مثنوی برای حسن ختام خالی از لطف نیست.نگاه عالی و آرمانی به انسان:چون تو را آن چشم باطن­‌بین نبود ....................گنج می­‌پندار اندر هر وجودخویشتن را آدمی ارزان فروخت .................... بود اطلس خویش را بر دلق دوختانسان، مسئول اعمال خویش است:چشم باز و گوش باز و دام پیش .................... سوی دامی می‌­پرد با پرّ خویشرنگ پوست ملاک انسانیت نیست:گر سياه است و هماهنگ تو است .................... تو سفيدش خوان كه هم‌رنگ تو استارزش انسان به اندیشه‌ی اوست:اي برادر تو همين انديشه‌اي .................... مابقي خود استخوان و ريشه‌ايانسان در اسارت سیم و زر:زر خرد را واله و شیدا کند .................... خاصه مفلس را که خوش رسوا کندامیدوار باش:كوي نوميدي مرو اميدهاست .................... سوي تاريكي مرو خورشيدهاستگذشتن از جذابیت‌های روزمره همت بلند می‌خواهد:پس سليمان‌همتي بايد كه او .................... بگذرد زين صدهزاران رنگ و بوستایش عقل و مذمت نادانی:گر به صورت وانماید عقل رو .................... قیره باشد روز پیش نور اوور مثال احمقی پیدا شود .................... ظلمت شب پیش او روشن بودستایش دانش:قطره‌ي دانش كه بخشيدي ز پيش .................... متصل گردان به درياهاي خويشعلم دريايي است بي‌حد و كنار .................... طالب علم است غواص بحارگر هزاران سال باشد عمر او .................... مي‌نگردد سير او از جستجواز نادان بگریز:ز احمقان بگريز چون عيسي گريخت .................... صحبت احمق بسي خون‌ها بريختدوستي جاهل شيرين‌سخن .................... كم شنو كان هست چون سمّ كهنعلم بدون عقل فاجعه است:تيغ دادن در كف زنگي مست .................... به كه آيد علم نادان را به‌دستراه پیامبران جاودان است:سکه‌­ی شاهان همی­‌گردد دگر .................... سکه‌­ی احمد ببین تا مستقرنقد وابستگی‌ها و دلبستگی‌های کم‌ارزش:افتخار از رنگ و بو و از مکان .................... هست شادی و فریب کودکانفریب هیاهوی عوام را نخورید:هر کرا مردم سجودی می­‌کنند .................... زهر اندر جان او می‌­آکنندفریب ظاهر را نخورید:ای بسا شیرین که چون شکر بود .................... لیک زهر اندر شکر مُضمر بودتلاش برای زندگی حلال:هيچ چاره نيست از قوت عيال .................... از بن دندان كنم كسب حلالگر شود عالم پر از خون مال‌مال .................... كي خورد بنده‌ي خدا غير حلالبه خدا بدبین نباشید:اي ز غم مرده كه دست ما تهي است .................... چون غفور است و رحيم اين ترس چيستفریب نسخه‌های تقلبی را نخور:صبح كاذب صدهزاران كاروان .................... داد بر باد هلاكت اي جوانلذت حقیقی چیز دیگری است:راه لذت از درون دان نز برون .................... ابلهي دان جستن قصر و حصون