بازیِ تراژدی و کمدی

نگاهی به نمایشنامه‌ی «خشکسالی و دروغ» اثر محمد یعقوبیارغوان قاسم‌نژاد/ دانشجوی دوره‌ی کارشناسی رشته‌ی ادبیات نمایشی دانشگاه تهرانخشکسالی و‌ دروغ، تراژدی‌کمدی‌ای به نویسندگی و کارگردانی محمد یعقوبی، درباره‌ی آدم‌هایی‌ست که پیداکردن نمونه‌ی آن‌ها در اطراف‌مان کار سختی نیست‌. شاید حتی بتوانیم شباهت‌هایی از آرش، امید، میترا و آلا را در خودمان بیابیم. آدم‌هایی دست‌ یافتنی و ملموس، که هر کدام در گیرودار روابط‌اند و در فضایی رئالیستی به سر می‌برند که مخاطب به راحتی می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند.همان‌طور که از اسم خشکسالی و دروغ می‌توان حدس زد، چهار کاراکتر نمایش درگیر روابطی‌اند که با دروغ دست‌وپنجه نرم می‌کنند. آدم‌هایی که دیگران را از دروغ منع می‌کنند، اما خودشان نسبت به دروغگویی ابایی‌ ندارند. آدم‌هایی که خاکستری‌اند و تماماً خوب یا بد نیستند.این ویژگی را می‌توان در طراحی صحنه‌ی کار هم یافت. محیط این آدم‌های خاکستری، چیزی جز ترکیب دو‌ رنگ سفید و مشکی نیست. طراحی صحنه‌ی ساده‌ی نمایش، ذهن مخاطب را درگیر وسایل کلیشه‌ای نمی‌کند. وسایلی که نمونه‌اش را می‌توان در هر خانه‌ای پیدا کرد. همین که چهارچوب محیط را برای مخاطب مشخص می‌کند، به پیش‌برد نمایش کمک کرده است.در صحنه‌ی اول نمایش با این دیالوگ آرش به آلا روبه‌رو می‌شویم که می‌گوید: «می‌دونی اگه من جای امید بودم، چیکار می‌کردم؟ بهت می‌گفتم باشه عزیزم! مثلاً جلوی تو تلفنی پرونده‌ی میترا رو قبول نمی‌کردم، بعد می‌رفتم بیرون از اینجا، باهاش ارتباط پنهانی برقرار می‌کردم! تو اینجوری دلت می‌خواد.»شخصیت‌ها در بگومگوهایشان دچار تردید هستند، به طوری که انتهای نمایش قطعیتی ندارد و این تردید را به مخاطب هم منتقل می‌کند. در دیالوگ‌هایشان مدام از تکرار استفاده می‌کنند و هر بار در جواب یک دیالوگ، برخوردی متفاوت دارند.آرش می‌خواهد‌ این را به آلا بفهماند که ظرفیت صداقت را ندارد و اینکه او مثل خیلی از آدم‌های دیگر دوست دارد دروغ بشنود ارتباط پنهانی چیزی است که باعث از هم پاشیدگی رابطه‌ی این چهار نفر شده است. آرش با امید رفات دارد. امید شوهر میتراست و آلا را دوست دارد. آلا خواهر آرش است و بعد از طلاق از شوهرش، به سمت امید تمایل پیدا کرده است.امید و آلا دو قطب اصلی دروغ در نمایش هستند و دیگران‌ را مجبور به دروغگویی یا دروغ شنیدن می‌کنند. میترا از دروغ بدش می‌آید و در طول نمایش بارها به افشاشدن مسائل پنهان اشاره می‌کند. به امید اعتماد ندارد و چندین بار در جواب او می‌گوید: «من از کجا بدونم تو راست می‌گی؟» یا اینکه در جایی از نمایش، زمانی که شک او نسبت به امید برایش کاملاً شکل گرفته است، از پوشش و به خود رسیدن امید گله می‌کند و می‌گوید: «میترا خدای پیمان است و وقتی کسی پیمان‌شکنی کند، خدای جنگ می‌شود!» البته این اعلان جنگی ا‌ست که هیچ‌وقت اتفاق نمی‌افتد.آرش سعی می‌کند آلا و امید را به دروغ‌نگفتن تشویق کند، در صورتی که خودش در شرایطی قرار می‌گیرد که مجبور به دروغ‌گویی می‌شود. در جایی از نمایش، این جمله از داریوش اول را به امید متذکر می‌شود: «اهورامزدا، این کشور را از دشمن، خشکسالی و‌ دروغ دور بدار!» این در حالی است که در مواجه با میترا ‌درباره‌ی امید دروغ می‌گوید و دیدار با او در خانه‌اش را انکار می‌کند.شاید بتوان گفت موضوع نمایش، موضوع بکری نیست؛ اما خلاقیت کارگردان باعث شده که بعد از گذشت هفت سال از اولین اجرایش، نتوان به سادگی از کنار آن گذشت. مصداق یکی از این خلاقیت‌ها را می‌توان در سانسور دیالوگ‌ها دید. کارگردان از این محدودیت، در شیوه‌ی اجرایی و بازی بازیگران به گونه‌ای متفاوت استفاده می‌کند. بازیگران با حذف جملات و کلماتی‌ با اجرایی متفاوت، باعث خنده‌ی تماشاگران می‌شوند.شخصیت‌ها در بگومگوهایشان دچار تردید هستند، به طوری که انتهای نمایش قطعیتی ندارد و این تردید را به مخاطب هم منتقل می‌کند. در دیالوگ‌هایشان مدام از تکرار استفاده می‌کنند و هر بار در جواب یک دیالوگ، برخوردی متفاوت دارند. کاراکتر‌ها از آنچه می‌گویند مطمئن نیستند، یا نمی‌خواهند جواب اصلی‌ای که ذهن‌شان به آن‌ها فرمان می‌دهد را بروز دهند.صحنهای از اجرای همین نمایشنامه به کارگردانی خود یعقوبی در سال 90 و سالن ایرانشهر. بازیگران این اجرا علی سرابی، باران کوثری، پیمان معادی و آیدا کیخانی بودند.در حقیقت این بازی زبانی‌ای است که خواست اصلی کاراکترها را پوشش می‌دهد. آلا به امید می‌گوید: «تو فک کردی با یه احمق طرفی؟» امید بار اول می‌گوید: «دقیقاً فکر کردم با یه احمق طرفم!» این جوابی‌ است که او خواهان گفتن آن است. اما دوباره از میانه‌ی دیالوگ آلا تکرار می‌شود و امید جواب دیگری می‌دهد: «آلا جان بگو نگران چی هستی؟»خودسانسوری‌ای است که بارها در طول نمایش شاهد آن هستیم و کاراکترها مدام در حال عوض کردن حرف و برخورد خود نسبت به یک‌دیگرند. انگار که خودشان همدیگر را مجبور به دروغ‌گویی می‌کنند.روایت خشکسالی و دروغ، روایتی خطی نیست. کارگردان زمان وقوع هر صحنه را برای مخاطب تبدیل به معمایی می‌کند، که باید از میان آنچه دیده است و آنچه خواهد دید جوابش را پیدا کند. صحنه‌ها چینش مدرنی دارند که از لحظه‌ی حال شروع می‌شوند و با لحظه‌ی حال به پایان می‌رسند؛ اما در این میان در حال کندوکاو میان گذشته‌ی آدم‌ها هستیم. فلش‌بک‌هایی که می‌خواهند برای مخاطب به چرایی و چگونگی لحظه‌ی حال پاسخ دهند.ویژگی اجرایی دیگر این نمایش، بازی‌های رئالیستی زیبا و به درستی هدایت شده‌ی‌ بازیگران با تجربه‌ی آن است. پیمان معادی، باران کوثری، علی سرابی و آیدا کیخایی که به رویدادهای نه چندان عمیق کنش‌های عمدتاً بیمارگونه‌ی زنان نمایش و استیصال ناگزیر مردان، جذابیتی تماشایی و گاه خنده‌دار می‌بخشند. محمد یعقوبی برای خلق این اثر جایزه‌ی دوم بهترین کارگردان یازدهمین جشن سالیانه‌ی انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه‌ی تئاتر و نیز جایزه‌ی نمایش برگزیده‌ی سال ۱۳۹۱ کانون منتقدان تئاتر را دریافت کرد. برای ورود به کانال پیام‌رسان تلگرام دوهفته‌نامه‌ی دانشجویی «داد» کلیک کنید.