قضا و قدر به زبان ساده و با مثال

تعریف متافیزیک (Metaphysics)قضا و قدر و سرنوشت انسان، موضوع خیلی مهمی است که آن را در اینجا بدون اشاره به آیات و روایات و بحث‌های علمی (قرآنی، روایی، کلامی و فلسفی)، کوتاه و به زبان ساده و با مثال توضیح می‌دهم. مسئله سرنوشت و جبر و اختیار، برای کسانی که نگاه مادی یا غیر دینی دارند هم وجود دارد که آیا مقهور قدرتی فراگیر هستند یا در جبری تاریخی، طبیعی یا... قرار دارند و... .تعریف قضا و قدرقَضاء الهی، «حکم قطعی» خداوند درباره مخلوقات است که به صورت کلی و متناسب با ویژگی / های آنها تعیین شده است؛ مانند اینکه هر موجودی غیر از خداوند، میراست و مرگ، او را فرا می‌گیرد. قَدَر، شرایط زمانی و مکانی و ابعاد و اندازه حکم قطعی و قضاء الهی است که در بقاء یا فنای آن حکم یا موجود دخیل و مؤثر است؛ مثلاً جزئیات حکم قطعی مرگ هر موجودی، تعیین و مشخص و مقدر شده است.سنت‌های الهیسنت‌های الهی، مجموعه قوانین ثابت (قضا) و متغیری (قدر) است که در کل جهان هستی برقرار است و شامل قوانین مادی و معنوی می شود. برای مثال، بر اساس همین قضا و قدر، امور مادی و فیزیکی جهان تا روز قیامت به یک گونه و پس از آن به گونه دیگری (نابودی نظام هستی فعلی و ایجاد نظامی نو) بر پاست و در هیچ کدام قدرتی جز قدرت خداوند، چیره و پیروز نیست. همچنین تغییر در زندگی افراد یا جوامع هم بر اساس قضا و قدر الهی، به کارها و اعمال آنها وابسته است؛ تا آنها در خود تغییری ایجاد نکنند خداوند هم شرایط آنها را دگرگون نمی کند. مثلاً اگر فرد یا جامعه ای به طور کلی از خدا غافل باشد، به آنها در دنیا از سوی خدا و قضا و قدرش ظلمی نمی‌شود و نتیجه مادی و دنیایی تلاششان را در همین جا می گیرند و اگر به خدا ایمان دارند، نعمت دنیا و رحمت آخرت، به ایمان و اعمال خوب و بدشان گره خورده است.بنابراین، نظام هستی توسط خداوند اما در چارچوب قضا و قدر مدیریت می‌گردد؛ یعنی سنت‌های الهی را که ثابت هستند و نیز تغییراتی را که جزو ذات ماده و جهان (به شکل فردی یا جمعی) است، همه را باید در ساختار قضا و قدر قرار داد و فهمید. درک درست موضوع قضاء و قدر، به فهم مسائل وابسته به آن (که برخی از آنها در ادامه می‌آید) خیلی کمک می‌کند.معنای درست رزق و روزی به زبان سادهآفرینش با حساب و کتاب و بدون تبعیضدرباره قدر باید اضافه کنم که خداوند در خلق و آفرینش هستی، برای هر موجودی، حد و اندازه‌ای در نظر گرفته است و بدون ظلم به موجود دیگری، خلقت هر کدام را کامل و تمام انجام داده است و در تفاوتی که میان موجودات هست، رازی وجود دارد نه اینکه تبعیضی بوده و ظلمی شده است. مثلاً مربع و دایره یا انسان سفید و سیاه، هر کدام در خلقت خود کاملند و برای کامل بودن، از هیچ کدامشان چیزی کم گذاشته نشده است اما در تفاوتی که وجود دارد رازهایی نهفته است که قطعاً به همه آنها آگاه نیستیم. برای مثال، ظلمی که به سیاهان می‌رود از سوی بندگان است نه خداوند.محدوده جبر و اختیار انسانانسان‌ها با تفاوت و بر اساس جبری که در آن قرار داشته‌اند (مانند صفات ژنتیکی و شرایط خانوادگی، جسمی و جغرافیایی و...)، متولد می‌شوند اما با حواس و ابزارهای مادی و غیرمادی که در اختیار دارند و نیز فرصت‌هایی که بر اساس قضا و قدر الهی پیش‌رو آنهاست، امکان انتخاب سرنوشت خود را دارند و البته خداوند درباره انسان بر اساس آنچه که در جبر و اختیار بوده‌ حکم می‌کند، می‌بخشد یا پاداش می‌دهد یا... .علم و قدرت مطلق الهیهر حادثه‌ای از ابتدا تا انتها، مشمول علم و نیز قدرت الهی است و هیچ اتفاق خرد و کلانی در جهان نیست مگر اینکه خدا هر لحظه به آن عالم و قادر است و هیچ موجود دیگری یارای مقابله با خدا را ندارد. اگر او کاری را بخواهد انجام دهد، اگر کل هستی هم در مقابلش بایستد انجام می‌دهد و برعکس اگر اراده کند اتفاقی نیفتد، اگر کل عالم تلاش کند، آن کار بدون خواست او انجام نمی‌گیرد و در این دو مورد، اراده خداوند ناشی از علم و آگاهی کامل و حکمت است، نه اینکه چیزی را نمی داند یا عدالت را نادیده گرفته و اینها باعث این جور اتفاقات شده است.رابطه علم خدا و عمل انساندرباره انسان، خدا می‌داند او بر پایه اختیاری که دارد چه می‌کند و این علم پیشین، جبری برای انسان نمی‌آورد و علم خدا هم غلط نمی‌شود؛ زیرا علم خدا شامل رفتار اختیاری انسان است و او دانای کل و عالِم به تغییر است نه اینکه در علم او تغییر ایجاد ‌شود و بین «علم به تغییر» با «تغییر در علم» تفاوت است. همین اختیار انسان نیز بر اساس قضا و قدر الهی به انسان داده شده است و با حوزه غیر اختیاری انسان نیز رابطه دارد. در مقام مثال، مانند پیش‌بینی شما از رفتار کودک یا معلم یا یک نرم‌افزار هوشمند است که این علم پیشین شما، در اختیار و اراده او نقشی ندارد.لوح محفوظ چیست؟آنچه در عالم و در چارچوب قضا و قدر رخ می‌دهد و مشمول علم و قدرت الهی است، همه در جایی از نظام هستی و ساختار مدیریتی آن که ماوراء ماده و دور از چشم ماست، ثبت یا محو می‌شود که به آن «لوح یا کتاب محفوظ» می گویند. به این لوح و کتاب، موجوداتی مانند فرشتگان که جزو کارگزاران نظام الهی اند، به صورت کامل یا محدود دسترسی دارند.یک نکته: منظور از «کتاب مبین» در آیه ۵۹ سوره اَنعام «وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ؛ هیچ تر و خشکى وجود ندارد، جز این که در کتابى آشکار ثبت است» قرآن نیست بلکه منظور همین علم خداوند به همه جزئیات عالم و ثبت و ضبط همه چیز در لوح محفوظ است؛ ولی برخی تصور می کنند منظور از کتاب در اینجا قرآن است و بنابراین در این کتاب آسمانی همه چیز گفته شده است حتی آنچه که به هدف رسالت پیامبر و هدایت بشر مربوط نیست.قدرت شیطان در برابر انسانتصور نشود که به دلیل وجود شیطان، در جهان دو نیروی خیر و شر وجود دارد؛ چرا که ابلیس فقط قدرت وسوسه در انسان را دارد نه اینکه مانند خدا قادر بر خلق چیزی باشد و حتی وسوسه اش در انسان نیز خلق محسوب نمی‌شود و این انسان است که بر اساس اختیار می‌تواند خلاف نظر شیطان عمل کند و اگر طبق پیشنهاد شیطان عمل کرد، نه خدا و نه شیطان، مسئولیت آن را نمی‌پذیرند و تمام مسئولیت آن در دنیا و آخرت با خود انسان است.بداء چیست؟بَداء به معنای تغییر در مقدرات و تقدیرات عالم و بویژه سرنوست انسان است. بداء، با علم و آگاهی ما نسبت پیدا می‌کند نه با علم الهی؛ به این معنا که ما به قضاء و قدر نهایی علم نداریم و وقتی بر خلاف انتظار ما تغییری در قضا و قدر الهی رخ می دهد و در حقیقت، قضا و قدر دیگری اتفاق می افتد و بر ما آشکار می‌گردد، می‌گوییم بداء حاصل شده است. بداء در زندگی ما می تواند خیلی امیدبخش باشد؛ چراکه ما به نظام هستی و تدبیر خداوند آگاه نیستیم و باید همواره با ایمان و عمل صالح و دعا منتظر تقدیر او باشیم و اگر خلاف خواست ما هم بود به قضا و قدرش تن دهیم و راضی باشیم و با آرامش زندگی کنیم.مثال برای بداء، اینکه فکر می‌کنیم شخصی به دلیل سبک زندگی‌اش و اصرار بر گناه، سعادتمند و عاقبت به‌خیر نخواهد بود اما او به دلیل یک صفت مثبت و ویژگی شخصی‌اش (مانند بخشش و جوانمردی و لوطی‌گری) که باعث بروز یک کار خیر می‌گردد، در نهایت سعادتمند می‌شود که گاه ممکن است این اتفاق در لحظاتی از پایان عمرش رخ دهد و همه بدی‌هایش را بپوشاند! یا جایی که ما بر اساس اسباب ظاهری و قطعی، منتظر یک واقعه برای شخص یا اشخاصی هستیم (مانند مرگ آنها) که یکباره ورق برمی‌گردد و رخدادی برخلاف انتظار و جهت پیش می‌آید.از جمله مثال‌ها، گزارش های تاریخی درباره پیش بینی برخی پیامبران از مرگ اشخاصی است که اتفاق نمی‌افتد که با بررسی آنها و یارانشان معلوم می‌شود که آنها دست به کار خیر یا انسانی زده اند که باعث شده است طبق قضا و قدر خداوند، قبل از اجل قطعی و آخرین فرصت مقدّر شده برای زندگی از دنیا نروند.اندازه دعا و‌ امید!دعا و طلب از خداوند، خود جزو قضا و قدر الهی است و نتیجه عملی و دلخواه ما از دعا (جدا از آثار نفسانی و تربیتی) وابسته به همان قضا و قدر الهی است که برای ما مشخص نیست و همین موضوع، راه را برای امیدواری و تلاش ما باز می‌گذارد. با توجه به متغیرهایی که در مقدرات خداوندی وجود دارد و امکان بداء در آنها، دعا و نیایش و البته عمل صالح و نیکو که دایره گسترده‌ای دارد، می‌تواند به فراخور اراده و مشیّت خداوند، در سرنوشت ما تغییراتی رخ دهد که ممکن است با خواست و دعای ما کاملاً منطبق باشد یا نتیجه دیگری داشته باشد که بفهمیم بهتر از آنی است که می‌خواستیم یا... .یک نکته مهم: به دلیل حوزه اختیار و قدرت و توانایی‌های انسان، سهم دعا در برابر تلاش و کوشش، ناچیز و به اندازه نمک برای غذاست که البته وجودش به میزان کافی، لازم و ضروری است و اگر نباشد همه غذا (یعنی زندگی) بی‌طعم و ‌مزه است و شاید گاهی تلخ شود. البته دعا سهمش خیلی کوچک اما اثرش خیلی خیلی بزرگ است و چون خداوند همه مخلوقاتش را، خوب یا بد، دوست دارد، نسبت به همه آنها (بویژه مظلومان) غیرت دارد و به دعا و نیایش مؤدبانه یا بی‌ادبانه همه گوش می‌دهد و هیچ کدام را بی‌پاسخ نمی‌گذارد (و ما بیشتر پاسخ‌ها را درک نمی‌کنیم!).به نظرم خداوند بیشتر مقدراتش را وابسته به دعا و دیالوگ صادقانه و خالصانه بندگانش (یعنی گفتگویی عاشقانه و بدون دروغ و در نظر گرفتن غیر او مانند حالتی که نماز خالصانه و خاشعانه و با حضور قلب تجربه می‌کنید) کرده است (برخی از روایات اسلامی این نظر را حمایت می‌کنند). در حقیقت، این دعا، اصل و مغز و باطن عبادت و بندگی است و مظهر تسلیم و رضا و یقین و خشوع و خضوع است.مثالی برای قضا و قدر و جبر و اختیارطبق قضای الهی هر انسانی ممکن است بیمار شود و بر پایه قدر الهی شرایط جبری مانند صفات وراثتی و قدرت بدنی در بیمار شدن افراد تأثیر دارد. همچنین ممکن است فردی بهداشت شخصی را رعایت کند اما به دلیل عدم رعایت دیگری به صورت غیر اختیاری دچار بیماری شود. در هر صورت، فرد بیمار اختیار دارد که به پزشک مراجعه کند یا خیر. در این حالت، ممکن است عدم مراجعه به پزشک، باعث فوت بیمار شود که بر اثر رفتار اختیاری خودش بوده است؛ در حالی که اگر به دکتر مراجعه می‌کرد طبق تقدیر الهی زنده می‌ماند.همچنین شخص بیماری که به پزشک مراجعه کرده اما هنوز بهبود نیافته است می‌تواند بر اساس اختیار و اراده خودش به پزشک دیگری مراجعه کند یا موضوع را با دیگران مطرح کند و مشورت بگیرد و همین اقدام باعث سلامتی او گردد و پیش از اجل مقدرش از دنیا نرود.و نیز ممکن است به پزشک متخصص مراجعه و داروهای درستی هم مصرف کند اما به دلیل ستم و جفایی که به دیگران کرده است، به اراده خداوند داروها تا مدتی اثر نکند تا این شخص زورگو از آن قدرت و جایگاه بیفتد و ذلت را بچشد. یا ممکن است داروها اثر نکند و بیماری بتواند فرد را از پا درآورد ولی چون این بیمار حتی اگر آدم بدی بوده است حداقل یک یا چند صفت خوبی داشته و به دیگران نیکی کرده است (مثلاً با مادرش مهربان است) و همین باعث دعای خیر آنها گردد و او از مرگ نجات یابد. یا شاید همین صفت خوبش باعث شود در ایام بیماری کار خیری کند و گرفتاری را مستقیم یا با اعتبارش نجات دهد و به همین دلیل به او فرصت داده ‌شود که به دنیا برگردد و بلکه ظلم و ستم‌هایش را جبران کند. در بعضی موارد حتی گاهی پزشک بیمار را جواب می‌کند و می‌گوید امشب تمام می‌کند اما بر اثر بداء، بیمار شفای کامل پیدا می‌کند و سی سال بعد می‌میرد اما همان شب، پزشک بر اثر حادثه‌ای فوت می‌کند. (دور از جان پزشکان! این یک مثال است)و البته خداوند مختار است که به درد و رنج بیماری ارزش و بها دهد؛ مثلاً آن را جبران‌کننده گناهان و چشم پوشی از آنها قرار دهد یا ثواب و امتیاز بنده مؤمنش را بیشتر کند یا باعث جلوگیری از شرّ بیشتر توسط بیمار یا حفاظت او از شر دیگران شود یا هزاران احتمال دیگر که خدای خالق و عالم و قادر و خیر مطلق می‌داند!به بعضی ویژگی های اخلاقی ثابت یا پرتکرار خود اهمیت دهید و آنها را ادامه دهید و بهتر و بهترشان کنید. یک روزی در این دنیا یا آن دنیا به دادتان خواهد رسید و به کارتان خواهد آمد. باز مثال بزنم به حرّ بن یزید ریاحی که در زندگی آزاده و جوانمرد و باادب بود و همین در آخرین لحظات عمرش نجاتش داد.تعریف متافیزیک (Metaphysics)