ساختارشکنی/ ساختارشکنی در هنر

برای ورود به بحث ساختار شکنی، ابتدا باید با مفهوم ساختار آشنا بشویم. ساختار عامل یا عوامل سازنده یک مسئله، مقوله یا شیء است. ساخت : شبکه ارتباطاتی بین عناصر یک نظام که رابطه متقابل با یکدیگر دارند و این روابط می تواند طبق قواعد همنشینی و جانشینی، شکل های جدید و گوناگونی به خود بگیرد و در عین حال یک کلیت ثابت را حفظ کند. ساختار به معنای رایج خود به دو صورت مطرح است: یکی معنایی که در معماری دارد، چرا که لغت structura در لاتین به معنای چارچوب یک بنا یا ساختمان بود. معنای دوم معنای زیست شناسانه است و به مفهوم "هم خوانی ارگانیک میان اجزا" باز می گردد. سبک کانستراکتیونسیم و دیکانستراکتیونسیم در دهه 80 میلادی در آثار معماری بروز یافت. این سبک با تکه‌تکه کردن، علاقه به دستکاری سطح ساختار یا پوسته اثر، اشکال مورب که با تحریف و جابه‌جا کردن عناصر معماری چونان ساختار ساختمانی به چشم می‌آید، شناخته می‌شود. ظاهر بصری ساختمان است که سبک ساختارشکنانه را با غیرقابل پیش‌بینی بودن و هرج و مرج مهارشده مشخص می‌کند. دریدا و آینزمن از پیشتازان این سبک بودند و نظریات جدیدی در این زمینه ارائه دادند که متنقدان زیادی هم داشتند.معماری دیکانستراکتیونیسم البته منظور ما از ساختار، ساختار های فیزیکی، شیمیایی، معماری یا موارد این چنینی نیست. ساختار اینجا به مثابه یک قانون یا یک هنجار در نظر گرفته می شود. ساختار می تواند به عنوان یک موضوع ذهنی قلمداد شود، چرا که بسته به دیدگاه هر فرد، سازمان، موسسه می تواند نمود متفاوتی داشته باشد. ساختار ها را ظاهرا به سختی می توان تغییر داد، اگر هم تغییر داده شود، بسیار غیر عادی جلوه می کند. اما "ساختارگرایی"، جریانی بود که در دهه های 1950 و 1960 به منصه ظهور رسید. تفکر ساختارگرایانه ابتدا در زبان شناسی و نشانه شناسی بروز کرد، اما بعدها در تمام حوزه ها فلسفه، روانشناسی، مردم شناسی، نقد ادبی و... نفوذ کرد. رویکرد ساختگرایانه با تاکید بیش از حدی که بر ساختارها و عمق نظام می کند، ممکن است از ظاهر و اتفاقات مهمی که در سطح روبنایی یک مقوله می افتد غفلت کند. بنابراین بعد از جریان ساختار گرایی، جریان "پسا ساختارگرایانه" یا "ساختارشکن" به وجود آمد که جریان پیشین خود را به گونه ای نقض می کرد. Déconstruction را در زبان فارسی "شالوده شکنی" یا "ساختارشکنی" ترجمه کرده اند. این معادل سازی اما به نظر چندان رضایت بخش نیست. زیرا همانطورکه در متن هایدگر مشاهده می کنیم و دریدا نیز بارها تاکید کرده ، این اصطلاح معنای "تخریب"را نمی دهد. درحالیکه از "شالوده شکنی" یا "ساختارشکنی" معنای "شکستن" و "خراب کردن"برداشت می شود. معنای دیگر ساختار شکنی می تواند "غیاب" یا "غفلت" هم باشد. در واقع ساختار شکنی طبق دیدگاه دریدا، کنشی ست حیرت آور. با این حال، در تعاریف امروز ساختار شکنی یا وا سازی را با عنوان از هم گسیختگی بیان می کنند. که از نظر بنده، در درجات بالاتر می تواند فروپاشی هم تلقی شود. ساختار شکنی ابتدا از دپارتمان های نقد ادبی در آمریکا آغاز شد، حین اینکه تلاش داشتند تا روش های جدیدی برای تفسیر متون به کار بگیرند. ساختارشکنی غالبا به معنای بی معنا بودن یک چیز نیست، بلکه می تواند نشان دهنده این باشد که یک مقوله، معانی متعارضی دارد و در واقع می تواند تضاد را به خوبی آشکار کند. مرزها و محدودیت ها را شکستن ، دست یافتن به چشم اندازهای تازه یا به عبارتی کشف قلمروهای جدید، بر هم زدن و ریشه کنی نظم های مفهومی و چارچوب های فکری به ارث رسیده از اهداف جریان های ساختارشکنانه است. ساختارشکني نه تنها ما را ملزم ميکند که دیگران را به عنوان دیگران به رسمیت بشناسیم، بلکه باید پذیراي ایشان و دیدگاههایشان باشیم، حتی اگر آن دیدگاه غیرمعمول و حتی هنجارشکنانه باشد.خداوند به عنوان بزرگ ترین خالق و هنرمند، این جهان را به زیباترین شکل ممکن تصویر سازی کرده است. اگر اثرات مخرب و ردپای انسان ها را بر جهان را در نظر نگیریم، نقطه ای از این جهان را نمی توان پیدا کرد که زیبا نباشد. خدایی که هنرمند ترین است، زیباست و زیبایی را دوست دارد و روح ما را با روح خود عجین کرده است. بنابراین انسان ذاتا زیبایی را دوست دارد. وقتی انسان به طبیعت می رود از دیدن مناظر، گوش سپردن به صدای پرندگان، تنفس در هوای پاک آرامش و حس خوب به او منتقل می شود و گویی به اصل خود بازمی گردد. شاید نسبت دادن تابلو نقاشی به آفرینش خداوند چندان مناسب نباشد اما این بهترین توصیف برای درک و فهم انسانی ماست. انسان با هر سلیقه ای و با هر نوع تفکر و ایدوئولوژی ای از تماشای آثار شاهکاری که از طبیعت توسط نقاشان بزرگ دنیا به تصویر درآمده است لذت می برد. چنانکه طبیعت به عنوان یک اثر هنری، همواره بزرگ ترین منبع الهام برای بسیاری از نقاشان، معماران و حتی طراحان لباس بوده است. پر واضح است که نمی توان مفهوم دقیقی از هنر ارائه داد. چرا که هنر بی نهایت است و نمی شود آن را در تعاریف محدود کرد و البته نظرات ضد و نقیض هم در مورد آن بسیار است. هنر به نوعی بیان احساسات، عواطف، اندیشه ها و عقاید یک هنرمند است. وسیله ای ست برای بروز آنچه که در بطن وجود یک هنرمند است. هنر وسیله ای ست برای گفتن ناگفته ها، چیزهایی که با حواس انسان قابل بیان نیستند. وسیله ای ست برای ارتباط بین تمام انسان ها با هر زبان و ملیت و قومیتی. ریشه اصطلاح هنر در زبان سانسکریت و اوستایی مرکب از هو = hu و نر = nara است. در تعريف «هو» معاني زير ذکر شده است: خوب، نیک، به، زیبا، بسیار، بسنده، رسا، نیرومند و استوار. این واژه، پیشوند است و با قرارگرفتن در ماقبل برخی کلمات، معانی جدیدی می‌آفریند. نر یا نره هم به معنای زن و مرد است. قرار گرفتن این دو واژه در کنار هم به معنی انسان کامل و فرزانه است. در بسیاری از منابع، هنر را با بحث زیبایی شناختی تعریف می کنند اما بسیاری نیز معتقدند هنر با زیبایی شناسی خویشاوندی ندارد و حتی می تواند زیبا نباشد. اما هنری که روح انسان را جلا می بخشد، چطور می تواند زیبا نباشد؟ هنری که تا اعماق وجود انسان نفوذ می کند، چطور می تواند زیبا نباشد؟ شاید این عقیده مورد انتقاد قرار بگیرد، اما از نظر بنده هر اثری که فاقد هرگونه اصول زیبایی شناختی یا مفهوم زیبا باشد، هنر نیست، شبه هنر است. و الّا هم آثار ارزشمند فرشچیان می تواند هنر باشد هم آن موزی که مائوریتسیو کاتلان در نمایشگاه هنر بازل به دیوار چسبانده بود! هم آواز استاد شجریان می تواند هنر باشد و هم موسیقی های کوچه بازاری امروزی!موز 120000 دلاری، نمایشگاه هنر بازلضامن آهو، استاد فرشچیانساختار شکنی در هنر، آنجاست که هنرمند، با توجه به مقدمات تکنیکی اولیه و بر اساس آموزش و پرورش ذهن و بعد از تسلط تمام به تکنیک، کشف معانی و سبک فردی منشعب از جهان‌بینی خودش را آغاز کند. در واقع می توان گفت که هر نوع اثر ساختارشکنانه نوعی ساختار باید در خودش داشته باشد. اما اینکه یک اثر هنری بدون پیروی از هیچ هنجاری و لاقید و بی بند و بار و بی مفهوم باشد، از نظر بنده مورد انتقاد است. البته باید در نظر داشت که هر ساختار شکنی ای هم منفی نیست. جریان های هنری از گذشته برای تکامل یا نقض دوره های گذشته به وجود می آمدند. برای مثال جریان رومانسک ادامه بیزانس و مکمل آن بود. هر دو سبک چون مربوط به دوره های اولیه مسیحیت می شدند، مذهب گرا بودند و هنر در دست کلیساها بود. آثار معماری، نقاشی و هنرهای دیگر بیشتر در کلیسا ها نمایان می شدند. سبک روکوکو ضد سبک باروک شکل گرفت. هر دو تجملاتی و پر تزیین بودند، اما روکوکو ظرافت و ریزبینی بیشتری نسبت به باروک در بر داشت. یا امپرسیونیسم کاملا سبک رئالیسم که اساس آن بر بازنمایی واقعیت ها بدون دخالت هیچ گونه احساسات بود را نقض کرد و احساسات اصلی ترین جز این جریان بود. در این شرایط قطعا ساختار شکنی صورت گرفته، چون ساختار های سبک هنری گذشته چه در نقاشی چه در هنرهای دیگر به طور کامل شکسته شده و نمود جدیدی پیدا کرده بود. اما نمی توان گفت که این ساختار شکنی منفی بوده، چرا که باروک و روکوکو هر دو از جریان های هنری مهم بودند با هنرمندان ماهر و چیره دست و آثار هنری با شکوه. اما بعد از امپرسیونیسم، که سرشار از احساسات و عواطف بود. سبک هایی چون فوویسم، اکسپرسیونسیم و دادائیسم پدیدار شدند که کاملا امپرسیونیسم را زیر سوال برده، خشن، بی رحم و هیجانی بودند و متنقدان زیادی داشتند. البته خشن بودن این سبک ها بی تاثیر از شرایط جنگ جهانی اول و سختی زندگی در آن زمان نبود. حال با توجه به مطالب گفته شده، می توان گفت این نوع ساختار شکنی منفی بوده. قابل ذکر است که ما این سبک ها را رد یا نقض نمی کنیم، بلکه صرفا بر اساس ویژگی های هر دوره این ساختار شکنی منفی را نسبت می دهیم.معماری رومانسکمعماری بیزانس(مسجد ایاصوفیه استانبول)معماری داخلی (باروک)معماری داخلی(روکوکو)شب های پر ستاره، ون سان ون گوک( امپرسیونیسم)واگن درجه سه، اونره دومیه( رئالیسم)دادائیسمفریاد، ادوارد مونه، اکسپرسیونیسمفوویسم اما از آنجایی که هنر بر همه ابعاد زندگی تاثیر می گذارد و با آنها در ارتباط است ، نمی توان از آثار منفی جریان های این چنینی چشم پوشی کرد. قطعا اثری که در آن اشکالی از خشونت دیده می شود، به مخاطب یا بیننده هم این خشونت را منتقل می کند. چنانکه ساده ترین و ابتدایی ترین شکل آن روانشناسی رنگ هاست، برای مثال به کسی که خواب راحتی ندارد توصیه می شود که از رنگ آبی در اتاق خوابش استفاده کند. یا اینکه هر رنگ معنای خاص خودش را دارد و تا حدودی می توان انسان ها را بر اساس رنگ لباس هایشان روانشناسی کرد. مثلا کسی که همیشه از رنگ های مشکی در پوشش خود استفاده می کند، به احتمال زیاد انسانی افسرده و غمگین است. حال شاید بتوان متصور شد که هنر چه تاثیر گسترده ای بر زندگی و روح و روان انسان ها می تواند بگذارد. شاید بتوان درک کرد که یک موسیقی، یک کتاب یا یک اثر هنری چگونه می تواند بر اعماق وجود انسان نفوذ کند. یا یک جریان فکری، چگونه می تواند انسان را با خود همسو کند. قدرت های بزرگ یا جریان های مد ساز نیز نسبت به این موضوع آگاهی کافی دارند و می دانند چطور اهداف خودشان را توسط این ابزار ها روی انسان ها پیاده کنند. همانطور که بسیاری از لباس هایی که امروزه پوشیدنشان میان مردم رایج است، توسط گروه های موسیقی ترویج شده است. برای مثال موسیقی و استایل پانک(punck style)، که به طور مفصل تر به آن خواهیم پرداخت، می توان گفت هنجارشکنانه ترین جریان موسیقی تاریخ بود که در دهه 70 به وجود آمد. این موسیقی، یک نوع موسیقی کثیف و خیابانی، خام و با صدای بسیار بلند بود. این سبک، نامرتب، شلخته، منزجر کننده و تحریک آمیز بود. طبق نظریات، باعث ایجاد تغییر بسیار بزرگی در دنیای مد شد. نوع لباس پوشیدن و خالکوبی آن‌ها به نحوی است که بیانگر برخی شعارهای سیاسی، اجتماعی و انتقادی می‌باشد. بسیاری از پانک‌ها لباس‌های دست دوم استفاده می‌کنند و باین ترتیب مخالفت خود را با مصرفگرایی به نمایش می‌گذارند. استایل های عجیب و غریب شامل آرایش موها و صورت اغراق آمیز، لباس های پاره، اکسسوری های چرمی نگین دار و... شاخصه این سبک است که پس مانده های آن تا به کنون نیز مانده است.استایل پانکهر چند که بحث بسیار مفصل تر از این چند بند است و از حوصله مخاطب خارج ، اما آنچه که حائز توجه است و هدف من از نوشتن این مقاله بوده است، این است که امروزه اصالت هنر و به خصوص هنر اصیل ایرانی زیر سوال رفته است. این سبک ها و جریان های معاصر را که بررسی کردیم، قطعا ترویج آن نه تنها در هنر ما، بلکه در همه ابعاد زندگی ما و فرهنگ ما نیز بی تاثیر نبوده است. ایرانی که هنر و فرهنگ بسیار غنی دارد. ایرانی که تمدن و تاریخی با شکوه دارد. ایرانی که محمود سیاه قلم، رضا عباسی، کیوان کلهر، شجریان و هزاران هنرمند مطرح دیگر دارد. امید است با بهبود شرایط اجتماعی و افزایش مطالعه در بین مردم، بتوانیم هنر اصیل خود را احیا کنیم.