در باب گونۀ آدم

شاید اگر هر فیلسوف دیگری مقاله‌ای با این نام را آغاز می‌کرد، ابتدا با ارائۀ تعریفی از خود واژه، ریشۀ آن و زمان آغاز استفاده از آن برای خطاب گونۀ ما کار خود را شروع می‌کرد. اما اینجا از این مهملات خبری نخواهد بود و جدا از اینکه این کلمه در اصل چه معنایی داشته، قرار است از چیزی که آن را با لغت "آدم" خطاب می‌کنیم حرف بزنیم. از دیرباز تلاش‌های گوناگونی برای تعریف چیستی و چگونگی پدیدار شدن گونه‌ای فرای حیوانات و نباتات صورت گرفته است و این تلاش‌ها با تغییراتی که کردیم، همچنان تا به امروز نیز ادامه دارند و مثلا نیازی تازه برای تعریف آدم در رابطه‌اش با حیوان خانگی او به وجود آمده است. برای ارائۀ هر تعریفی از انسان باید ابتدا او را در رابطه با سایر موجودات تعریف کرد (در واقع بایدی وجود ندارد و فقط به نظر من این روش درست‌تر است؛ لذا نیاز به یادآوری‌ست که بر خلاف تصور شما، در انتخاب لغات استفاده شده دقت خاصی به کار نرفته است و نیازی به آنالیز روانشناختی فرم مطالب نیست). بگذارید از یک سوال برای شرح premise خودم استفاده کنم. آدم اگر از ابتدا مجهز به ابزار زبان نبود، چه تفاوتی با سایر گونه‌های جانوری دیگر داشت؟ پاسخی که من پس از مدت‌ها تفکر نقادانه و آزادانه (نشات گرفته از بی‌اخلاقی (amorality) و فقدان هر نوع ویژگی‌ اعتقادی) به آن رسیده‌ام، منفی است. در زبان‌شناسی هم فرضیه‌ای (یا شاید نظریه و حتی حقیقتی (fact)) وجود دارد که تفکر در باب هر چیزی بدون وجود کلمه‌ای برای آن چیز غیرممکن است. فارغ از این که این امر تایید شده یا نه، بنده اعتقاد راسخی به آن دارم. بدون زبان تفکر ممکن نیست و تنها تفکر است که آدمی را از سایر گونه‌های جانوری متمایز جلوه می‌دهد.بحث پارگراف قبلی که تنها به دلایل زیبایی شناختی از این یکی جدا شده، بررسی رابطۀ میان تفکر و زبان نیست. مساله‌ای که برای پیش بردن این مبحث باید شفاف‌سازی شود چگونگی پیدایش زبان است. به جز فرضیه‌ای که نیروهای ماورایی را خالق زبان می‌داند، سایر فرضیات منشا زبان را تعاملات اجتماعی بدوی میان انسان‌های نخستین می‌دانند. این فرضیات به هیچ عنوان منافاتی با عقل سلیم ندارند. اما آنچه مطرح است این است که چرا تنها گونۀ آدم توانست به این سطح از تکامل برسد؟ طبق مشاهدات زبان‌شناسان و تاریخ‌شناسان، آدم امروزی که ما هستیم، نوعی از میمون‌ها بود که طی فرایندهایی که قرن ها به طول انجامیدند به مکان کنونی رسید. احتمالا یکی از معایبی که به این فرضیه می‌گیرند این است که چرا ما؟ یعنی چرا تنها، گونۀ میمونی که ما بودیم توانست به این درجه از تکامل برسد. بگذارید کمی به روند تعامل یکطرفه‌مان سرعت ببخشیم. دلایل این امر را تنها می‌توان در بعد فیزیکی آدمیزاد (که به عقیدۀ بنده تنها چیز موجود است) یافت. دلیلی که تنها انسان توانست به این درجه از کمال دست یابد این بود که از میان میمون‌ها، تنها نیاکان ما توانستند در طول قرن‌ها به حالت ایستاده و صاف برسند و این امر خود باعث شد حنجرۀ ما تغییر مکان داده و ما را قادر به درآوردن اصواتی مجزا کند. اما اگر این بلا بر سر (مثلا) طوطی‌ها می‌آمد، قطعا آن‌ها می‌توانستند دربارۀ ساخت ماشین‌آلات حرف بزنند، اما فیزیک‌شان قطعا اجازۀ کار با پیچ و مهره را به آن‌ها نمی‌داد.پس آدم فقط حیوانی‌ست که می‌تواند سخن بگوید و لذا تفکر کند. این‌ که چگونه مهارت‌های زبانی در خلق شبکۀ فکری و در نهایت ناخودآگاه آمی موثر است، می‌تواند بسیار پیچیده باشد. بگذارید از یک مثال کمک بگیریم. یکی از تفاوت‌های میان زبان حیوانات و گونۀ آدم Displacement است. این بدان معناست که زبان (یا ابزار ارتباطی میان حیوانات هر گونه) به آن‌ها اجازۀ حرف زدن دربارۀ چیزی غایب یا اتفاقی که قبلا افتاده است را نمی‌دهد. به عبارتی، تاریخ یا حافظۀ معنایی که شخصیت خاص هر آدم را شکل می‌دهد، در حیوانات وجود ندارد و این امر که انحصارا ناشی از زبان است، تنها وجه تمایز بین گونۀ آدم و سایر گونه‌هاست.همۀ این‌ها گفته شد تا این نتیجه‌گیری حاصل شود: آدم تنها حیوانی‌ست که می‌تواند حرف بزند. خیلی‌ها این را می‌دانند و به آن اعتقاد هم دارند. حتی پاپ فرانسیس هم در جاای گفته که خدا جادوگر نیست و اینجور چیزها. اما اینکه تاثیر این امر بر زندگی ما چیست مهم است. به عبارتی اینکه این دانش چه نقشی در پاسخ به سوال "از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود" ایفا می‌کند. دکمۀ اینتر را که پس از آخرین نقطه زدم، به این نتیجه رسیدم که قدم در راهی بس طولانی گذاشته‌ام و انعقاد آنچه نیاز به گفتنش را احساس می‌کنم، ممکن نیست مگر در تعدد مطالب. مثلا در انتهای همین مطلب از خود پرسیدم که چگونه ممکن است در باب آدم سخن گفت، ماهیت متفاوت او را به کل تاثیر زبان دانست و از نقش زبان در شکل‌گیری عناصر سازندۀ تمدن امروزی انسان مانند دین، ملیت و هنر سخن نگفت؟ 27 ژانویۀ 2019