اریک در سرزمین عجایب

اریک آلفرد لزلی ساتی – Éric Alfred Leslie Satieادیت، بعد از 5 ماه: برین بشنوین D: پیانیست، آهنگساز، فرانسوی، متولد ۱۸۶۶ و درگذشته ۱۹۲۵ که از ۱۸۸۴ اسم اریک ساتی رو پای امضاهاش می‌نوشت و دو روز پیش (۱ جولای) تولدش بود!از مهمترین و پیشروترین آهنگسازهای آوانگارد قرن ۲۰ام پاریس و از پیشگامان جنبش‌هایی هنری مثل مینیمالیسم و ژانرهایی مثل ambient .اول از همه بگم به احتمال خیلی زیاد هممون چندتا از آهنگ‌های ساتی رو شنیدیم ولی نمی‌دونیم سازنده‌اش کیه. این دو تا رو بشنوین:Gymnopédie No. 1Gnossienne No. 1این رویکرد خلوت و مینیمال اون‌موقع‌ها خیلی چیز جدیدی به حساب می اومد. چیزی که الان بهش می‌گیم اَمبیِنت یا خودمونی‌تر، موسیقی آسانسوری(Elevator music). در طول سال‌ها ساتی خودش رو یک ژیمنوپدیست(کلمه‌ای که از خودش درآروده بود!) و بعدتر یک فونومتریشن (یا فونومتروگرافر) به معنی کسی که صدا رو می‌سنجه خطاب کرد.علاوه بر موسیقی، کارهای دیگه‌ای هم برای مجله‌های dadist 391 و حتی Vanity Fair(البته اون قدیمیش که تا سال ۱۹۳۶ فعال بود. این جدیده -و معروف‌تره- از ۱۹۸۳ شروع کرد) منتشر کرده بود. به علاوه یه سری نوشته دیگه هم منتشر کرده بود که به اسم Virginie Lebeau پاشون رو امضا کرده بود.ساتی تو ۱۳ سالگی وارد کنسرواتوای پاریس شد ولی اساتیدش ازش راضی نبودن و ازش به عنوان یه هنرجوی "بی‌ارزش و تنبل" یاد می‌کردن(و ما بعد صد سال اون استادها رو به عنوان افرادی که استاد ساتی بودن می‌شناسیم-و نه بیشتر?). اخراج‌شدن و برگشتن های متوالی ساتی تا ۱۹ سالگیش طول کشید ولی نتیجه هنوز همون بود. ساتی توی sight reading(نواختن یه قطعه که تا حالا تمرین نکردین- واسه اولین‌ بار فقط با خوندنِ sheet) ضعیف بود و واسه همین برای بار دوم هم اخراج شد(expel البته. مشروط/مردود خودمون).دیگه کاری برای انجام دادن نداشت پس تصمیم گرفت عضو ارتش فرانسه بشه. هرچند بعدتر به خاطر برونشیت معاف شد(حالا معلوم نیست فیلم بازی کرد یا خودش خودشو مبتلا کرد یا چی، چون واسه بقیه عمرش از برونشیت خبری نبود). سال ۱۸۸۷ رفت به یکی از محله‌های هنرمندخیز پاریس یعنی Montmartre(بخونین mont-maart) که روی یه تپه واقع شده بود. از اینجا زندگی هنری ساتی جدی شد و اون قطعات معروف که پر از Major 7th ها و ساختارهای modal و ملودی‌های قلب‌آب‌کن رو نوشت :)اولین کار مهم ساتی همون ژیمنوپدی بود(آهنگ اول) و گفتم که این اسم رو از خودش درآورد! همینقدر دادا :) همچنین این اختراع کلمه رو برای خیلی از کارهای دیگه‌اش هم تکرار کرد ولی این اولیش بود. اسم آهنگ دومی که گذاشتم هم از-من-درآوردی بود. البته اون یکم مشخص‌تره چون احتمالا به Gnosticism(همون کالتی که عضوش بود) مربوطه.کارهای ساتی اینجوری بودن که قطعه‌های هر سری خیلی شبیه همدیگه بودن. مثلا همه ژیمنوپدی‌ها شبیه هم هستن و تم و ساختار مشابهی دارن (هرچند به ترتیب تو key های C، D و Am هستند) و همینطور سایر آثارش.من بلد نیستم شیت بخونم ولی توضیحاتی که توی قطعات هست همیشه واسم جالب بوده. توضیحاتی که composer می‌نویسه تا نوازنده بدونه اون قسمت چه حس و حالی باید داشته باشه(که بهش می‌گن performance instructions). مثلا:طوری بنواز که انگار بیش از حد شراب خوردی"جامعه‌گریزانه" بنواز. بدون اینکه از خودت عکس بگیری و تو فسیبوک بذاری.تمپو: ۹۰/۰۰۰۰۹۲ بیت در دقیقه :)به شکل "مصری" نواخته بشهیه f یعنی محکم نواخته بشه. پنج‌تا f یعنی چی؟ این ^ساتی هم توی راهنماها لغات متفاوت و خلاقانه‌ای رو می‌نوشت. مثلا douloureux(دردمندانه) یا triste(غمگینانه). موارد دیگه‌ای هم مثلا:play like a nightingale with a tootache (مثل یک بلبل که دندونش درد می‌کنه)play with uttermost silence (در نهایت سکوت)چیزهای حوصله‌سربر به کنار، برسیم به اونجا که چرا واقعا ساتی رو دوست داریم. اول از همه قطعا هنرش. هرچند خیلی تکنیکی، پیچیده یا منظم نبود، کار جدیدی انجام داد. ساتی آدم عجیبی بود(که می‌رسیم به اونجاش?) و خیلی هم تفکرات دادائیستی داشت و تونست به خوبی این تفکرات رو تبدیل به هنر کنه. مثلا نسخه اصلی Gnossienne(بخونین no-see-an) هیچ time signature ای نداره. هرچند bass clef توی ۳/۴ هست ولی ملودی‌ها واقعا چیزی جز "یه جریان طولانی از نت‌ها" نیستن. ساتی به غیر از دو سه تا از قطعاتش، هیچ‌جا از bar line ها استفاده نمی‌کرد! همچنین استفاده ساتی از grace noteها(اگه آهنگ‌ها رو شنیدین، منظورم اون "دید دیلینگ-دید دیلینگ" هاست. اون نت‌هایی که خیلی کوتاه ازشون استفاده می‌شه.(اگه باز خوب توضیح ندادم، ثانیه ۳ و ۴ آهنگ دوم رو بشنوین. دیرینگ، دیرینگ...)موسیقی ساتی به کنار. مورد دومی که اون رو موضوع جالبی برای خوندن و نوشتن می‌کنه شخصیتشه. اینقدر کارهای عجیب و غریب و سرسام‌آور انجام داده که توضیحش واقعا سخته :) واسه همین یه لیست می‌نویسم:ساتی و دبیوسی دوست بودند.ساتی رفیق فاب کلاد دبیوسی بود که اون موقع خیلی معروف شده بود و حوالی ۱۸۹۶ باعث شد کارهای ساتی هم بیشتر دیده بشه؛ و همچنین شنیده بشه! دبیوسی سه تا ژیمنوپدی رو اجرا کرد ولی چون ارکستریشن‌های دومین قطعه رو نتونست متوجه بشه(و هیچکس دیگه‌ای هم تا ده‌ها سال بعد نتونست!) فقط شماره ۱ و ۳ رو (البته برعکس. یعنی اول شماره۳ و آخر شماره۱ رو) اجرا کرد.ساتی دین خودش رو درست کرد.ساتی عضو یه cult (نمی‌شه گفت دین؛ ولی یه همچین چیزی) به اسم The Order Of The Rose And The Cross (که ادعا می‌کردن علوم فریبه و ازین چرت و پرتا بلدن) شد که بعدتر ازشون خسته شد و رفت کالت خودش به اسم The Metropolitan Church of Art of Jesus the Conductor رو درست کرد که فقط یه عضو داشت: خودش. البته بیشتر فقط یه بهونه واسه انتشار کارهای مضحک و دادائیستی خودش بود ولی همچنان کار عجیبیه؛ حتی واسه قرن ۱۹ اروپا.ساتی یه منتقد رو به دوئل دعوت کرد.یه بار که یه منتقد اپرا یعنی یوجین برتراند بهش بد گفت و خیلی تند کارهاش رو نقد کرد، ساتی دعوتش کرد به یه دوئل! واسه یه نقد! آخر سر همه‌اشون به دادگاه فراخونده شدن (تا الان دیگه باید انتظار داشته باشین ساتی یه کاری کرده که دهن آدم باز بمونه) که ساتی رو از جلسه بیرون کردن؛ "به دلیل تکرار کردن بیش از حد کلمه arse" (گوگل کردن معنیش به عهده خودتون). داستان این باله رو جلوتر می‌گم.لازم به ذکره که رابطه این دوتا بعدا به هم خورد چون طرفداراشون با همدیگه مشکل داشتن و تنش‌هایی که درست می‌کردن دامن‌گیر خود این دو نفر هم شد.حیوون خونگی ساتی یه خرچنگ بود.این مورد چندان مخصوص ساتی نیست و خیلی از هنرمندهای دیگه هم حیوون خونگی‌های عجیب داشتن. مثلاسالوادور دالی با مورچه خواری که حیوون خونگیش بود!(شاید بی ربط ولی Ozzy Osbourne هم وقتی رفت واسه Black Sabbath آدیشن بده، یه کفش داشت که بهش قلاده می‌بست و تو خیابونا می‌گردوندش. a pet shoe!)از اولین نشونه‌های این علاقه به خرچنگ اونجایی بود که ساتی به دبیوسی پیشنهاد داد که یه اپرا نوشته که درباره یه خرچنگ هست که تعقیب می‌شه.ساتی یه شب‌دوست! بود.شب‌دوستی یا nocturnality عمل حیوانیه که به شب‌زنده‌داری و دوست‌داشتن شب اشاره دارهو مثلا جغدها شب‌دوست هستن. ساتی هم همینطور. ساتی از خورشید متنفر بود تا جاییکه تو روزای آفتابی هم از چتر استفاده می‌کرد و مورد عجیب اینکه بعد از مرگش بیشتر از صدتا چتر تو آپارتمانش پیدا شد!ساتی همیشه با خودش یه چکش حمل می‌کرد.اجازه بدین واسه این توضیحی ندم. حقیقتش توضیحی ندارم که بدم.ساتی کلا دوتا رابطه رومانتیک رو تجربه کرد.البته تا جاییکه خبر داریم. یکیش شیش ماه با همسایه دیوار به دیوارش که یه نقاش بود و وقتی تموم شد که سوزان واله‌دان(دختر همسایه) محل زندگیشو تغییر داد. ساتی تو قرار اول ازش خواستگاری کرد...دومیش هم با موریس رِول بود که بعدها(حوالی ۱۹۳۰) باعث شد کارهای ساتی بیشتر دیده بشن. چون خودش هم پیانیست بود و اغلب از ساتی به عنوان یه سرچشمه الهام یاد می‌کرد.تو سال ۱۸۹۵ به ساتی پول ارثیه رسید.یه مقدار پول ارثیه بع ساتی رسید. حالا می‌تونست یکم زندگی بی سر و سامونش رو جمع کنه. ولی خب، نه. به جاش ۱۲ تا کت مخمل خاکستری یکرنگ و یک‌شکل خرید? و به ترتیب و به شکل چرخشی می‌پوشیدشون. همین باعث شد که به "جنتلمت مخملی" معروف شه.کت مربوطهساتی تو یه کاباره پیانو می‌زد.پول ارثیه که به باد داده شد. چکار می‌کرد؟ همچنین برگشت به خونه قدیمیش چون پول کم آورده بود. تعداد زیادی از قطعه‌های ساتی از همین پیانوزدن‌ها توی کاباره ساخته شد. ساتی فقط می‌خواست پول دربیاره ولی خب این وسط چیزهای خلق شدن که تبدیل به استریوتایپ موسیقی فرانسه‌ی ۱۹۰۰ شدن. توفیق اجباری!بعدا تو حوالی ۴۰ سالگیش خواست دوباره یادبگیره و واسه همین کلاس‌های پیانو رو شروع کرد تا بیشتر یاد بگیره. اینجوری روزها تو کلاس و شب‌ها تو کاباره مشغول تمرین و یادگرفتن بود.موسیقی ساتی فرم خاصی نداشت.یه دفعه یه منتقد نوشت موسیقی ساتی فرم خاصی نداره. بعدتر ساتی به عنوان یه ضدحمله یه مجموعه منتشر کرد به اسم "سه قطعه به فرم یک گلابی" که خیلی هم بهشون افتخار می‌کرد و تو یه نامه به دبیوسی پزش رو داد. البته این سری شامل ۷ تا قطعه بود? چرا؟ الله اعلم.ساتی با پیکاسو همکاری کرد.گفته بودیم که ساتی یه باله نوشت به اسم Parade(بخونین پاغاد). موسیقی این باله توسط ساتی انجام شده بود(که نقد شد و دادگاه و arse و این داستان‌ها) و طراحی صحنه توسط پیکاسو! خود سناریو هم توسط ژان کاکتو. ساتی تو این باله که شامل یه اَکت بود از پرکاشن‌های عجیب غریب مثل صداهای یه ماشین تحریر و یه تفنگ! استفاده کرد.ساتی برای مبلمان آهنگ نوشت.ساتی تو یه برهه زمانی یه مجموعه منتشر کرد که بهشون می‌گفت Furniture Music(موسیقی برای لوازم خونگی) که به نظر خودش قرار بود "وجود داشته باشن ولی به طور مشخص شنیده نشن". دقیقا همین موسیقی آسانسوری خودمون(یا موسیقی بک‌گراند که حتی ساندترک‌های سینمایی رو می‌تونه شامل بشه). هرچند تو الانِ ۲۰۲۰ ایده ملموسی به نظر میاد ولی ۱۲۰ سال پیش خیلی ناملموس و پیشرو بود. یه بار که ساتی با یه گروه تصمیم گرفت تو یه گالری هنری این مجموعه رو اجرا کنه، خیلی از حضار دست از نگاه کردن به آثار هنری برداشتن و مشغول گوش‌دادن به موسیقی ساتی شدن و همین باعث شد که ساتی عصبی بشه و اجرا رو متوقف کنه! چرا؟ چون مردم داشتن بهش گوش می‌دادن?ساتی الکلی شده بود.تو اواخر دهه دوم قرن بیستم مصرف الکل بیش از حد باعث شد ساتی مشکل کبد پیدا کنه و کلا از دنیای موسیقی کناره‌گیری کنه. ساتی نهایتا در ۱۹ جولای ۱۹۲۵، در سن ۵۹ سالگی درگذشت.جان کیج John Cage یکی از قطعه‌های ساتی رو اجرا کرده.یکی از قطعات ساتی به اسم Vexations یه مورد عجیبه که خوراک افرادیه که شورِ پراگرسیو بودن رو در میارن و چه کسی بهتر از جان کیج!? ساتی تو اون قطعه هیچ نشونه‌ای که حاکی از تموم شدنش باشه نذاشته (یعنی هیچ closing bar ای در کار نیست) و یه جاش هم نوشته: "اگه قرار بود این قسمت رو ۸۴۰ بار تکرار کنی، این کار رو بکن:" که قطعا یه جک بوده و یکی از کارایی که ساتی می‌کرده ولی خیلیا اینو جدی گرفتن و واقعا انجامش دادن! یه قسمت رو ۸۴۰ بار روی پیانو اجرا کردن! کِیج چندتا پیانیست به علاوه خودش رو مامور اینکار کرد که خب قطعا زمان زیادی هم برده. جالب اینه که ساتی اصلا نگفت که این قسمت رو ۸۴۰ بار اجرا کن! فقظ گفت اگه قرار بود بکنی، اینجوریه :)اسم‌گذاری‌هایی مخصوص!ساتی اسم قطعاتش رو واقعا عجیب و فریب انتخاب می‌کرد. چندتاش رو که گفتیم. به غیر از اون‌ها این شاهکارها هم تو کارنامه‌اش هستن:پیش‌درآمدهایی برای یک سگ، توضیحات اتوماتیک، جنین خشک‌شده، فصلی برای چرخش در تمام جهت ها، پولک‌دوزی‌هایی قدیمی برای سینه(یعنی چی؟)، دخترِ نسبتا خوب، شکلات با بادام والتز!، پادشاه حبوبات، منوهایی برای اهداف کودکانه، خط‌خطی‌های یک سینه بزرگ از جنس چوب، خیارهای دریاییِ خشک‌شده، ...قضیه دستتون اومد دیگه. من دیگه تاب تحمل ندارم :)) لیست کامل اینجا هست.ساتی دفترچه خاطرات داشت.همچنین به جایی توی دفترچه‌اش نوشته که فقط غذای سفید می‌خورده و یه جای دیگه هم گفته یه بار ۱۵۰ تا صدف دریایی رو تو یه وعده خورده(رکورد گینس برای این کار ۶۲۴ تا صدفه!!!). یه بار دیگه هم نوشته یه املت از ۳۰ تا تخم مرغ رو تو یه وعده خورده.همچنین نوشته بود که دکترش بهش توصیه کرده که سیگار بکشه(که راستش عجیب‌ترین چیزی که نوشته نبوده!)یه جاش هم برنامه روزانه‌اش رو نوشته:“I rise at 7:18; am inspired from 10:23 to 11:47. I lunch at 12:11 and leave the table at 12:14. A healthy ride on horse-back round my domain follows from 1:19 pm to 2:53 pm. Another bout of inspiration from 3:12 to 4:07 pm. From 4:27 to 6:47 pm various occupations (fencing, reflection, immobility, visits, contemplation, dexterity, natation, etc.)”“Dinner is served at 7:16 and finished at 7:20 pm. From 8:09 to 9:59 pm symphonic readings (out loud). I go to bed regularly at 10:37 pm. Once a week, I wake up with a start at 3:19 (Tuesdays).”“I breathe with care (a little at a time). I very rarely dance. When walking, I clasp my sides, and look steadily behind me.”“My expression is very serious; when I laugh it is unintentional, and I always apologize most affably.”“I sleep with only one eye closed, very profoundly. My bed is round, with a hole to put my head through. Once every hour a servant takes my temperature and gives me another.”“I have subscribed for some time to a fashion magazine. I wear a white cap, white stockings, and a white waistcoat.”“My doctor has always told me to smoke. Part of his advice runs: ‘Smoke away, dear chap; if you don’t someone else will.'”اگه دوست دارین ترجمه قسمت آخر(یا یه قسمتی ازش رو) تو کامنت‌ها بنویسین که اضافه بشه :)آپارتمان ساتیبعد از مرگش علاوه بر کت‌ها و چترهاش، دوتا پیانو بزرگ grand piano پیدا کردن که روی همدیگه بودن! روی همدیگه! تا زمان زنده‌بودن ساتی هیچ‌کس هیچوقت وارد اپارتمانش نشده بود و کلی هم کاغذهای نامرتب پیدا کردن. خیلی از کارهای ساتی هم از همین تیکه کاغذها پیدا شد که بعد از مرگش پیدا، ادیت و منتشر شدن.ساتی خودمونساتی، خفن‌ترخلاصه که برین گوش بدین و مستفیض شین. اینم اسپاتیفای اریک ساتی.خوش بگذره.