آیا فرزند میتواند علیه پدر خود در دادگاه شهادت دهد؟(قسمت دوم)

قسمت اول ->شهـادت فرزند علیه پدردامنه ی زمانی احترام و عقوق والدینآموزه هاي بسیاري وجود دارد که اشاره به مقام والاي پدرو مادر دارند و وظیفـه ي فرزنـدان را در قبال زحمات ایشان بازگو میکنند. نباید رابطه انسان وپدر و مادرش، مقدم بـر رابطـه او بـا خدا باشد.همچنین نمیتوان و نبایـد عواطـف خویشـاوندي، حـاکم بـر اعتقـادات مـذهبی شـود. یادآوري این نکته از آن رو است که عده ای برآنند شهادت فرزند علیه پدر تا زمانی که او زنـده باشد، صحیح نیست اما بعد از وفات پدر، روا است.چراکه دیگر عاق والدین نمیشـود.البتـه ایـن تلقی با منابع دینی، همخوانی و سازگاري ندارد. زیرا احترام و عقوق والدین با مـرگ آنـان قطـع نمیشود. از پیامبر (ص) سوال شد:آیا پس از مرگ هـم احسـانی بـراي والـدین هسـت؟ فرمـود : آري، از راه نمـاز خوانــدن بــراي آنــان واســتغفار بـراي ایشــان و وفــا بــه تعهــدات و پرداخــت بدهی هایشان واحترام دوست آنانروایت شده است: «هرآینه کسى که نسبت بهپدرومادر خـود نیکوکـار بـوده و پـس از مـرگ آنهـا دیـن آنـان را ادا نمـیکنـد وبـراى آنـان اسـتغفار نمـى نمایـد، خداونـد او را در شـمار آزار دهندگان قرار میدهد و بسا که کسى آزاردهنـده پـدر ومـادرش بـوده و در حیاتشـان بـه آنـان نیکى نمىکرده است ولى پس از مرگشان دین آنان را ادا کرده و برایشان استغفار نمـوده اسـت، پس خداوند اورا در شمار نیکی کنندگان به والدین قرار میدهد.از این روایات فهمیده میشود احترام به پدرو مادر، مورد عـاق قرار گرفتن، بخشیده شدن توسط آنـان، تحصیــل خوشـنودي و رضـایت آنـان بـا مـرگ ایشـان خاتمه نمیابد. بنابراین مرگ و حیات والدین در این حکم دخالتی ندارد.یعنی چه بعد از مـرگ و چه در زمان حیات، امکان عاق شدن وجود دارد.انگاره ها و ادلـهکسـى را از آن محروم نمود مگر بوسیله ي قانون.گواهی پدر، له یا علیه فرزند،صـحیح و پذیرفتـه اسـت . همچنین حکم پدر، در صورتى که حاکم و قاضی باشد له یا علیه فرزند خود، نافذ است مگر در مورد فرزند صغیر،که به عنوان ولى وى، شهادتش به نفع او پذیرفته نمىشود. به هر حال شـهادت پدر به نفع یا علیه فرزند و همچنین شهادت فرزند به نفع پدر مورد پـذیرش اسـت.شـهادت فرزنـد علیه پدر، مورد اختلافی از شهادت اقارب است. برخـی بـه عـدم جـواز آن راي داده انـد.پـاره اي دیگر روایی و جواز را برگزیده اند.هر کدام از این انگارهها به استنـاد ادله اي، سعی بر بـه کرسـی نشاندن مدعاي خود دارند. ادله اي که دیدگاه هـاي مختلـف را پشـتیبانی مـی کنـد بـه شـرح ذیـل گزارش میشود. قوت و قدرت هر کدام از ادلـه در مسیر و فرآیند بررسی روشـن میشود.ادلـه ي دیدگاه عدم جـوازپاره اي از فقیهان، شهادت فرزند علیه پدر را بر نتافته و راي به عدم روایـی آن داده انـد .خود را با دلایلی همراه میکنند. الف:اولین دلیل این انگاره،آیه ي 15 سوره ي لقمان اسـت :«و إِنْ جاهـداك علَـى أَنْ تُشْـرِك بِی ما لَیسلَک بِه علْم فَلاَ تُطعهماو صاحبهما فی الدنْیا معرُوفاً » یعنی« وهـر گـاه آن دو، تـلاش کنند که تو چیزى را همتاى من قرار دهى، که از آن آگاهى ندارى(بلکه میدانـى باطـل اسـت )، از ایشان اطاعت مکن،ولى با آن دو، در دنیا به طرز شایستهاى رفتار کن»چنین استدلال میشـود که هرکس علیه پدرش شهادت بدهد با او به نیکی رفتار نکـرده اسـت. شــارع مقـدس در قـرآن چنین رفتاري را منع کرده است. یعنی کسی حق ندارد علیـه پـدر خـود شـهادت بدهـد . فرزنـدي که علیه پدرش شهادت میدهد در معرض اتهام است و آن اتهام این است کـه در معـرض عـاق والدین قرار میگیرد.یعنی شهادت فرزند علیـه پـدر، معنـون به عنوان نیکی و معـروف (معـروف قرآنـی ) نیسـت .بلکـه خـلاف معـروف و نیکـیِ مـورد انتظـار خداوند است.فرزند با رهاکردن نیکی به پدر و مادر، عـاق میشود.از سـوي دیگـر عـاق شـدن از جمله گناهان کبیره است و فرزند، فاقـد صفت عدالت شده و سرانجام به همین دلیـل نمـی توانـد شهادت دهد.به دیگر سخن فرزندي کـه مـی خواهـد علیـه والـدین شـهادت دهد،بـه سـبب گنـاه کبیره(عـاق شدن) و در نتیجه ي عادل نبودن (نه به جهت دیگري)،شهادتش رد میشود.جهـت و دلیل دیگر این که فرزند با شهادت علیه پدر، عملا وي را تکذیب کرده و نسبت دروغگویی بـه او داده است. رنجش خاطر پدر در اثر نسبت دروغگویی، عـاق شدن فرزنـد را بـه دنبـال خواهـد داشت. البته این استدلال برکنار از نقـد و فارغ از ضعـف نیست، زیرااولاً:شهادت علیه پدر، تلازم، وابستـگى و ملازم هاى با دروغ انگاشتن ادعاى او ندارد. ممکن است با اقامه ي شهادت توسط فرزند، واقعیت موضوع و اصل مـاجرا و بـه یـاد پـدر بیایـد و او از ادعاي خود، برگردد. بنابراین، این سخن که شهادت علیه پدر، موجـب عقـوق و نشـان تکـذیب اوست، موجـه و قابل دفاع نمینماید.ثانیاً: شهادت علیه پدر هرگاه به قصد اقامـه ي حـق باشـد، نـه تنهـا تکـذیب پـدر نیسـت بلکـه موجبات فراغت ذمه وي را فراهم آورده و در حقیقت، احسـان و نیکی در حق او شمرده می-شود.از همین رو نمیتواند باعث عقوق شود. بنابر آیات قرآن و آموزه هاي دینی، احتـرام به پـدر و مادر و اطاعت از ایشان تنها در جایی لازم است که بـه مخالفـت بـا واجبـات دینـی، دسـتورات شرعی و خـروج از مسیــر عـدالت و حــق، منتهـی نشــود.افـزون بـر آن، احقــاق حــق مظلـوم، وظیفه ي هر فرد است.فرزند به عنـوان فـردي مسـلمان، وظیفـه و تکلیـف دارد بـا اداي شـهادت مظلوم را در دستیابی به حقش، یـاري نمایـد.از سـویی دیگـر، بیــان سـخن حــق و تخلـیص و رهـاسـازي ذمه ي هر فرد از حقی که برعهـده دارد، خـود نـوعی کمـک، یـاري دادن ،تعــاون و احسـان به اوتلقی میشود.بنابراین شهادت علیه پدر و تخلیص ذمه ي او از کـار ناصـوابی کـه در حق دیگري انجام داده، عیـن معروف است نه مخـالف آن. چراکـه فرزنـد بـا گـواهی خود،کـار ناروایی انجام نداده است که مستحـق عـاق شدن و خروج از عدالت باشد.بلکـه عملـی در خــور، شایسته و قابل تحسیـن و بلکه واجب انجام داده است.حتی میتـوان عکـس آن را ادعـا کـرده و بگوییم اگر شهادت ندهد، عملی ناروا و حرام انجام داده و ویژگیِ عدالت را از دست میدهد. ثالثاً: در آیه ي شریفه، موضـوع، پـدر و مـادر (هـر دو ) اسـت.حـال آن کـه باورمنـدان بـه ایـن دیدگاه تنها پدر را جدا کرده و شهادت فرزند علیه او را نپذیرفته، اما شهادت فرزند علیه مـادر را بی اشکال میدانند. اگراین استدلال صـحیح باشـد، شـهادت فرزنـد علیـه مـادر بـه طریـق اولـی پذیرفته نخواهد بود. زیرا نیکی در حق مـادر ،لازم تـر و زحمــات مـادر،کمتر قابـل جبـران و در واقع، جبران نشـدنی است.مادر به جهت وضعیت روحی و روانی خـاص زنانه، زودتر دل شکسـته میشود.در حالی که همه فقهـاء چنین شهـادتی را مجاز شمرده اند.افزون بر آن در فرض درسـتی و صحت ایـن اسـتدلال، اطاعـت از پـدر،حتی در مـوارد ارتکـاب گنـاه و تـرك واجبـات، لازم میشود. پیآمد و لازمـهاي که نمیتوان به آن پايبنـد بود..رابعاً: اگر شهادت فرزند علیه پدر، موجب عـاق شدن شود، میتـوان گفـت پـدر هـم ممکـن است به سبب شهادت علیه فرزند،عـاق او شود.منابع دینی، مشکل عقوق را منحصر به عـاق شـدنِ فرزند توسط والدین نمیداننـد .بلکـه عکـس آن یعنـی عـاق شـدن والـدین، از سـوي فرزنـد هـم، محتمل و ممکن است.پیامبر اکرم(ص) فرمود: ((پدران و مادران عاق فرزندان خود میشـوند چنانچه فرزندان عاق پـدر و مـادر مـی شـوند))به همین جهت اگر عـاق شـدن فرزنـد به سببِ شهادت علیه پدر پذیرفته شده و حکم به عدم جواز شهادت فرزند علیـه پـدر داده شـود، این احتمال هم وجود دارد والـدین، عــاق فرزنـدان شـوند و ایـن یعنـی عــدم پـذیرشِ شـهادت والدین علیه فرزند.در حالی که صحت شهادت پدر علیه فرزند،مورد پذیرش همگان است.شـاید گمان و تصور شود در اینجا هماننددانستنِ شهادت فرزند علیه پدر با شهادت پدر علیه فرزنـد، از نوع قیاس مـعالفـارق و مـعالمـایز است. چراکـه پـدر نسـبت بـه فرزنـد، ولـی نعمـت اسـت ولـی1 .قَالَ رسولُ اللَّه(ص): یلْزَم الْوالدینِ منَ الْعقُوقِ لولَدهما ما یلْزَم الْولَد لَهما منْ عقُوقهِما.17درنگی در روایی شهـادت فرزند علیه پدر عکس آن، صادق نیست.اگر برخی سخن از ناروایی شهادت فرزند علیه پدر میگویند، مبنایشان این است که علیه ولی نعمت نمیتوان و نباید شهادت داد، اما در شهادت پدر علیه فرزند، چنـین مبنایی وجود ندارد. اندکی تامـل و درنگ، نادرستی این تصور و گمان را روشـن مـی کنـد. زیـرا این همانند دانستن و آن حکم، مبتنی بر امکان عـاق شدن والدین توسـط فرزنـدان اسـت. بنـابراین رد استدلال و استناد مخالفان به آیه که در پاسخ چهـارم مـا و ایـن کـه بـر پایـه اي مشـترك و بـر مبنایی همگن، صورتبندي شده است، نه تنها معالفـارق نیست، بلکه بلافـارق و با داشتـنِ وجــه اشتراك (امکان و احتمال عـاق شدن هرکدام توسط دیگـري ) اسـت کـه حتـی مـی تـوان آن در قالب قیاس اولویت، تقـریر و صورتبنـدي کرد. در نتیجه میتـوان بـه نادرسـتی ایـن سـخن کـه شهادت فرزند علیه پدر،موجب عاق شدن فرزند میشود، پی بردشهـادت فرزند علیه پدر