چرا به فلسفه بیشتر از علوم اجتماعی اقبال شد؟

حدود ده سال است که گرایش جوانان نخبه مذهبی به فلسفه در شهر اصفهان مشهود است. در دهه هفتاد و شاید پیش از آن، استعدادها در درجه اول متوجه رشته های مهندسی و سپس مشتاق رشته های پزشکی بودند. این قاعده کلی در دهه هشتاد هم وجود داشت با این تفاوت که در این دهه شاهد اشتیاق جوانان به رشته های علوم انسانی بودیم. رشته های مدیریت و حول آن، در صدر انتخاب ها بود زیرا این دانشجویان پایه ریاضی خوبی داشتند و از طرفی می خواستند پس از مهارتی که کسب کرده اند، شان مدیریتی هم کسب کنند.رشته حقوق در ارشد چندان محبوب نبود زیرا برای وکیل شدن باید کارشناسی شخص هم حقوق باشد. مشاوره و روانشناسی هم آهسته آهسته جای خود را باز کردند. رشته های محض هم با توجه به دوری ذاتی و همیشگی با بازار کار چندان مورد توجه نبودند. در این میان همواره برای نگارنده سوالی مطرح بود که چرا در اصفهان علاقه به فلسفه بیشتر از علوم اجتماعی (جامعه شناسی، تاریخ، علوم سیاسی و ارتباطات) بود.شاهد اصلی این مدعا در فعالیت های بیرون دانشگاهی بود. گروه ها و موسسات زیر هر کدام به سمت آموزش فلسفه رفتند. رویش دیگر، راز، رویش مهر، افق دیگر، سها، حامیم، حوزه هنری، خانه حکمت، دفتر تبلیغات و انجمن علمی گروه فلسفه از این دست بودند. بخشی از این علاقه خود را در مباحثی مانند غرب شناسی نشان می داد. مباحثی که بیانش به کانون های تربیتی و مراکز فرهنگی هم کشیده شد. بخش اندکی از آن به حلقه های مطالعه فلسفه اسلامی مربوط می شد و بخش اعظمی به شناخت فلاسفه غرب می پرداخت. در کنار این گروه ها کسانی که به مباحث عام تر مثل تفکر انتقادی یا فلسفه برای کودک نیز می پرداختند، وجود داشت.این مهم باعث شد برخی از اساتید دانشگاه و حوزه راهی برای مطالب تخصصی فلسفی خود در سطح شهر پیدا کنند، هر چند که جلسات آنان در هر صورت گعده ای و آموزشی بود. در اواسط دهه نود بود و مقداری بعد از آن بود که هر روز در شهر، برنامه ای و ارائه ای از جنس اندیشه وجود داشت که رنگی از فلسفه را در آن می توان جست.این اقبال به هیچ وجه نسبت به علوم اجتماعی دیده نمی شد. اگر هم بود با جرات می توانیم بگوییم با قوت و سرعت به مراتب کمتر. در واقع دوست داران علم اکنون خود را در میان مطالب فلسفی می جستند و بازار در این زمینه داغ بود. به عبارت بهتر می توانیم بگوییم نسیمی وزیدن گرفته بود که فلسفی ها را با خود همراه می کرد و دور، دور آنان بود. هر چند در این میانه عده ای هم بدون داشتن ذوق، استعداد یا قوت ذهنی لازم همراه شده بودند که اکثرا از سر جو و اتمسفر بود. اما در مجموع حیثی از وجود و پر بودن معرفت دوستی در اصفهان دیده می شد که در این مقطع زمانی خود را با فلسفه نشان می داد. حال سوال اینجاست چرا فلسفه و برای پاسخ به آن، یکی از راه ها آن است که فلسفه و وضعیتش را با علوم اجتماعی مقایسه ای بکنیم.به نظر می رسد فلسفه به دلایل کاتالیزورگونه زیر مورد توجه قرار گرفت. البته این همه ماجرا نیست اما از این دلایل نباید بگذریم:1- جوان آرمانگراست و جوان مذهبی، دارای روحیه پنهان و آشکار انقلابی است و به قله ها اشاره دارد. فلسفه رشته ای است که در بدو امر قله ای نشان می دهد زیرا همه چیز وابسته به آن است و دوردست همه ماجراها را نشان می دهد پس انسان نخبه مذهبی اصفهانی، میل کسب این چنین ماهی را می کند به خصوص پلنگ بچه های نخبه که از کودکی به آن ها گفته اند که باید بارهای سنگین بردارید و به کم قانع نشوید. روحیه ای که هرگز آنان را راضی نمی کرد و در خصوص علم هم به دنبال شاهنشاه آن بودند. او به دنبال حل همه چیز است به او یاد داده اند که باید همه مشکلات را از بیخ حل کند. این چنین روحیه ای جز به دنبال فلسفه به دنبال کدام رشته علوم انسانی می رود؟2- فلسفه به دنبال کلام مطرح می شد. نمی گویم این معرفت ربط پیوسته ای به فلسفه دارد اما از پی جدل های کلامی است که اشتیاق و نیاز به فلسفه حس می شود. اصفهان شهری بود که پیشتر علاقه گسترده ای به کتاب های شهید مطهری نشان داده بود. کتاب های مطهری به فلسفه وصل می شد و بعد از خواندن آن ها و به محض این که شخص احساس می کرد که کمی دارد کم می آورد باید به سراغ فلسفه می رفت. اصفهان همواره پایگاه دعواهای کلامی بوده است.3- ذهن اصفهانی اهل چالش است. این اصطکاک آفرینی به او می گوید که می شود از خیلی از مناسبات حتی عاطفی عبور کرد و پیگیری حقیقت را ارجح دانست. به هر حال ورود به فلسفه و داخل ماندن در آن حدی از دعواها را می آورد که ذهن بدقلق اصفهانی پیشتر از آن استقبال میکند و به دنبال منطقی چیدن امور است. در هر صورت نوعی از عقل گرایی در میان اصفهانی ها دیده می شود. درست است که این عقل گرایی در مقام ابزارگرایی باید در نهایت به نفع علم کلام و پیش فرض های آن تمام شود اما در هر صورت ما را در وضعیت مواجهه با فلسفه قرار می دهد چیزی که در نقاط دیگر، به این راحتی رخ نمی نماید.4- این جور تبلیغ کرده اند که فلسفه تنه درختی است که همه چیز شما از آن آمده است و با پرداخت به آن همه اموراتتان، به جلو می رود. در چنین قرائتی نه علوم اجتماعی بلکه علوم فردی تا تعالیم ویژه همسرداری از اهمیت می افتد و همه راهگشایی ها در فلسفه فهمی دنبال می شود. می گویند باید آن جا درست شود و کسی هم به آن ها نمی گوید چه بسا فلسفه هایی در عالم جدید که از پس واقعیت های رخ داده، جای خود را پیدا کرده و اکنون مدون شکل گرفته است. اما امروز به خصوص در میان مذهبی ها فراوان می بینیم که از پس آن تنه فلسفه می خواهد به دنبال ساخت و درست کردن همه چیز و همه جا برویم.5- علوم اجتماعی، هزینه دارد. صحبت از علوم اجتماعی لازمه اش، ارجاع به بیرون است گاهی حتی راه های طی شده اطرافمان را باید نشان دهیم. فلسفه بی حساب و کتاب حرف زدن نیست اما می توان حرف را بدون شاهد بیرونی پرتاب کرد. در واقع انتزاعی بودن فلسفه اگر چه در ابتدا دشوار است اما در ادامه راه را برای پرتاب کردن حرف های بزرگ آن هم به صورت بدون پشتوانه باز می گذارد. در علوم اجتماعی حدی از فکت اگر نباشد، سخن بی معناست و رسوایی به گوینده از این جهت نزدیک است. اینجاست که علوم اجتماعی از این حیث زحمت بیشتری نسبت به فلسفه می طلبد.6- علوم اجتماعی خرابی ها و سوراخ های جمهوری اسلامی، زمانه و سرزمینش را نشان می دهد. این نشان دادن هزینه می زاید. فلسفه می تواند از ازل و ابد بگوید و ارجاع به انقلابی بدهد که یک طرفش تصرف عالم و آن طرفش خود توحید و ولایت باشد و تمام این حرف ها زیبا و امیدبخش است و می تواند آلام مذهبی ها را در این زمانه ای که حکمشان خریدار ندارد، کاهش دهد. هنگامی که شخص بر روی موضوع مشخصی در جامعه و حاکمیت دست می گذارد، فلسفی جماعت می تواند با دو حرف کلی سخن او را از اولویت خارج کند و باز حس خوب را به جمع وفاداران بازگرداند.7- گیرم که در علوم اجتماعی به راهکارهایی برسید کو مهلت؟ پس همان بهتر که حلقه بحث فلسفی خود را داشته باشیم. در علوم اجتماعی گاهی باید به صورت مشخص سیلی به صورت یک شخص بزنیم یا به نقطه ای که بیخ گوش خودمان است، بتازیم. این ها هزینه دارد و برای انسان امروز نمی صرفد. فلسفه می تواند ما را تا آن صورت مسئله های دوردست ببرد. حتی آن فلاسفه پست مدرنی که معلوم نیست سخنشان کی و کجای زندگی ما به درد خواهد خورد.8- فلسفه ژست قشنگی دارد هر کسی را به حریم آن راه نیست. علوم اجتماعی را چه بسا یک راننده تاکسی هم بتواند برایت تقریر کند. کلا در رشته ای مختلف علوم اجتماعی حدی از استغنا دیده می شود. مسئولین جواب راه حل ها را می دانند. نسل بالای سر ما یعنی آن ها که انقلاب کرده اند، جهد را در جهاد تن می بینند نه در پرسش از چند و چون ها. آن ها التفاتی به فرآیندهای اجتماعی ندارند. اما فلسفه حس ارضاکنندگی لطیفی دارد. می تواند برای ما و اطرافیانمان عالم زیبا و بسازد عالمی که گاه می تواند بسنده هم باشد.9- فلسفه اسلامی به شکل کلاسیک، حس خوب آرامش می دهد در آن هم پیامبر تایید می شود و هم امام محکم. همان چیزی است که اصفهانی معتقد نیاز دارد تا تعلق خود را به سیستم سنت جاندارتر کند و معنای پرطمطراقی هم به او ببخشد. بسیاری از فلسفه خوانی ها در اصفهان، شرح فلسفه بود. تقریر بزرگان جدید و قدیم. این نوع خواندن هزینه ندارد اما حس فضیلت تا دلت بخواهد. حس آرامشی که همراه با نوعی از خود برتربینی به انسان های کوچه و بازار هم هست. علوم اجتماعی هم جدا از این آفت نیست اما زورش این قدرها هم نیست.10- فلسفه حس قدرت هم می دهد زیرا می تواند انسان های عملی باتجربه که در اجرا مرتبه بالایی دارند را به راحتی زیر سوال ببرد. ممکن است بگویید علوم اجتماعی هم چنین می کند. قطعا علوم اجتماعی هم آن فرد قدرتمند و عالی رتبه اجتماعی را نقد می کند. هم عیب هایش را می گوید و هم نواقصش را اما کاری که فلسفه می کند قرار دادن تمام ساحت آن شخص و اقداماتش درون دو کمان پراتنز است. فلسفه فقط نیش نمی زند فراتر از دانش های معمول، می تواند با نگاهی از بالا کل پدیده را مورد سلطه نگاه خود قرار دهد. با فلسفه امکان این دارد که در گفتگویی آدم بیست سال بالاتر خودمان را بالا و پایینش کنیم بدون آن که سرد و گرم های روزگار او را چشیده باشیم. این قدرت، لذت بخش است.11- و آخر آن که فلسفه آرمان گراست. اوج ها را نشان می دهد و عمیق ترین لایه ها را. در زمانه ای که انسان ها از آرمان ها به خصوص آن چیزهایی که چند دهه به دنبالش رفتند و اثرش ندیدند، طلب می شود. تازه اگر فلسفه طلب نشود، عرفان طلب می شود. عرفان آن سخن باطنی است که می توان از آثار انفجاری اش گفت. عرفان را رهاتر طلب می کنند و در روزگار نداشتن ها و درماندگی ها مثل دوران مغول. فلسفه هم آرمان را صدا می زند در دورانی که خبری از آرمان در ساحت اجتماع نیست.