حضور یا غیاب؟ دربارۀ نمایش «جهش بزرگ»

نویسنده، بازیگر و کارگردان: راحله تعبدیابتدا باید عرض کنم که این متن فقط انباشتی از نگاهی شخصی‌ست و از پز منتقد خالی. به‌همین‌خاطر با آن خودمانی رفتار کنید. چنان‌که نمایش خود همین‌گونه است. قصد توضیح و ترسیم کار را ندارم چنان که می‌کنند و لعاب نقد بر آن می‌مالند. پس بی‌معطلی به سراغ مفاهیم می‌روم.هستی داشتن و هستنده بودن مفاهیمی بعضا بغرنج‌اند. سخت و درک‌ناشدنی. و آگاهی بر این «بودن» اگرچه ما موجوداتی خودآگاه خوانده می‌شویم، خود دشوار است. با وصف اینکه در مفاهیم فلسفی وجود به چند قسم معین تقسیم شده است، و نوع عینی و ذهنی آن معتبرتر از دیگر انواع‌اند، مقصود این متن جست‌وجویی خواهد بود برای درکِ وجودِ ذهنی. بازیگر را وجودی عینی -که خود مبدل به وجودی ذهنی خواهد شد- و شخصیت‌ها را وجودی ذهنی تلقی کنیم. حال با چنین توصیفی چگونه قادر خواهیم بود حضورِ چیزی یا کسی را درک کنیم. لمس‌اش کنیم. آیا حقیقتا ما قادر به فهمِ هستی داشتنِ دیگری هستیم؟ تصورات ما از دیگران احساسات‌مان و اندیشه‌هایمان دربارۀ مفاهیم چه می‌شوند؟ آیا آن‌ها هم هستی دارند؟ خودِ این شک چگونه و از کجا بیرون زده است؟ دیگران چگونه موجوداتی خواهند بود، اگر باشند و ما ندانسته باشیم که هستند؟ و آن هستی دقیقا چطور خواهد بود؟ با چه تعریف‌ها و تمایزاتی، تا ما به‌آسانی قادر به فهم و بیان کردنش باشیم؟در نگاه من، نمایشِ «جهش بزرگ» با تخیل کردن به‌دنبال نمایاندن آن، و نه لزوما پاسخ به آن است؛ و بی‌آنکه پنهان کند به‌شکل سوررئال انجامش می‌دهد. شاید به آن خاطر که انسانِ معاصر در تخیلِ خویش رو به خود برمی‌گرداند و هستی‌اش را برانداز می‌کند. و ابزارِ تخیل امکانِ بیانی شگفت به او می‌دهد. چراکه چهارستونِ اندامِ تخیل از جنسِ اندامِ فرسایشیِ ما نیست، و تا همیشه توانای تاختن است. در اینجا خاصه اصرار بر مفهومِ سوررئال دارم، که خانم تعبدی دانسته بر مفهوم خیال اشاره می‌کند و تصور کردنِ هر چیزِ تصورناشدنی و شنیدنِ هرآنچه صدایی ندارد. پس از آن می‌رسیم به نقشِ روایت یا داستان، و تاثیرش بر ذهن.آنچه به باور عمومی باعث می‌شود زندگیِ آدمی تهی از معنا به‌نظر نرسد، همین داستان است. در واقع هرکس می‌باید قصه‌ای داشته باشد و اگر نداشته باشد، ظاهرا قافیه را باخته است! (البته این منظری خالی از فراست و تیزاندیشیِ کافی‌ست) شاید هنرمند برای اجرایی کردنِ ایده‌ای چنین تجربی، ناگزیر از پرداختن به داستان بوده است. حال چرا می‌باید روایت کردنِ داستانی ساده، سورئال باشد؟ پاسخِ من روشن است. حفاریِ درون. از دریچۀ نابِ تخیل تا تحیربرانگیز شود. -چیزی که من به آن می‌اندیشم، درونی که با قوانینِ فیزیکیِ دنیای آشنا مطابقت ندارد، و پندارهایی که گویی به حقیقت نزدیک‌ترند-. آن‌چنان که غیابِ کسی عینِ حضور باشد و حضورِ کسی شبیه به نبودن. آن‌چنان که کسی درونِ دیوار زندگی کند! یا که پروانه‌های لباسی بیرون از تاروپودِ خود بیایند و بزرگ شوند و اتاق را پر کنند!درست به تابلوی «این یک پیپ نیست»- رنه ماگریت - نقاشِ سوررئالیستِ بلژیکی می‌ماند. زیر نقاشیِ پیپی ساده نوشته شده است: این یک پیپ نیست. چطور می‌تواند پیپ نباشد، در حالی که هست؟ باز هم پاسخ روشن است؛ چراکه هنرمند چنین می‌اندیشد. برای او آن پیپ می‌تواند هر چیزی باشد. نمادی از دورانی یا که نشانی از چیزی و حتی می‌تواند شی‌ای دیگر باشد. تعین در اثر هنری دگرگون و دیگرگون می‌شود. فیلم «جادۀ مالهالند» - دیوید لینچ - مثالی دیگر از این رویکرد است. و این خود از مایه‌های هنر معاصر (پست مدرن) است که زاویه‌ای ندیدنی از چیزی را نشان دهد، یا به کلی خود چیزی دیگر باشد (آشنازدایی از سوژه برای فهمِ سوژه).اینجاست که داستانِ نمایشِ جهش بزرگ با همۀ ساده بودنش داستانی یکتاست. از آن‌سو که چنین اجرا می‌شود. و چنین بیان می‌کند. داستانی که زیر پوست شخصیت‌ها می‌خزد و آن را – که همان درون باشد- می‌نمایاند. و در حقیقت شما چیزی کاملا عریان را تماشا می‌کنید. بی‌شرم از نگاه کردن به آن. که آن عریانی بسی شگفت به نظر خواهد رسید. به آن خاطر که شاید نقب‌هایی در وجود خود به آن زاویه، به آن کنج، به آن صحنه بیابید. شاید درونِ خودِ شما هم رخ می‌دهد. و به آن خاطر که تئاتر، پنداشت‌هایی را پیش چشم‌تان به‌عرصۀ حضور برساند، عینی کند و جان‌دار، برقصاندش. کلماتْ داستانی را جسمیت بخشد، انگار که هستند. همان‌جایی که عقلِ معاش‌تان قادر نیست بفهمد.اما بر سر سوال‌مان چه آمد؟ هستی داشتن یعنی چه؟ این بار پاسخ روشن نیست. همان‌گونه که در ابتدای نمایش شما سالنی خالی را خواهید دید، که در حقیقت پر شده از حضور، اما بر شما پنهان است. چرا؟ چون که شما هنوز عزم رفتن به درون داستان (درون خود) را نکرده‌اید (این اجازه را هنرمند به شما خواهد داد). و پس از ترک کردن سالن هم نخواهید توانست به این سوال پاسخ دهید که آیا آن بازیگر هنوز آن جا هست یا نه؟ (وجود ذهنی). شاید زمانِ اجرای نمایش تمام شده باشد، اما در ذهن‌تان چه اتفاقی می‌افتد؟ او هنوز آنجاست. اما آیا حقیقی‌ست؟ پندار است؟ مفهومِ هستی داشتن یعنی چه؟ چطور می‌توانید تمایز قائل شوید میان پندار و حقیقت؟ چه چیز حقیقی و چه چیز خیال است؟ پاسخی نیست... و نخواهد بود. همچنان که نخواهید توانست صحنۀ پرحضور این نمایش را منکر شوید، در همان حین که خالی‌ست. این دقیقا همان بعدِ شگفتِ نمایشِ «جهش بزرگ» است. نمایشی که به‌ظن من جهشی به درون دارد، تا جایی دیدنی در عالمِ فیزیکی. پرتابه‌ای‌ست که مجال اندیشیدن به حضور و غیاب را می‌دهد. حضور دیگرانی که هستند و دیگرانی که نیستند، و خویشتنی که شاید بالاتر از افقِ این نمایش ایستاده و چانه به دست، شکاکانه به صحنه چشم دوخته است.- شاهین غمگسار – مهر 1393لینک اطلاعات نمایش در تیوال:http://www.tiwall.com/theater/jaheshebozorg