رنگ ننگ

بحث درباره ایران بود اما رنگی از ایرانِ امروز داخل‌اش دیده نمی‌شد.گفتم: «شاید روزی درباره‌ی وانهادگی مردم ایران در بیان احساسات‌شان مطلبی بنویسم.»ما را همیشه برای نوشتن دغدغه‌هایمان تشویق می‌کرد.فکر کردم. تنها چیزی که شاید کمی تعصب نسبت به آن برای‌ام باقی مانده بود، فارسی بود. دیگر نمی‌توانستم ایرانی بودن‌ام را تعصبم بخوانم، چون به ملیت باور نداشتم. رنگ خون نبود برای شناخت افراد به نگاهم رنگ می زد بلکه نوع نگاه‌شان به موضوعات بود. امروز در اطرافم از نام ایران، فقط یک ننگِ بی‌رنگ می‌توانستم ببینم. دوستانم یا در پی آموختن زبان یا در پی اپلای کردن بودند. انگار روزگاری، دل های مردم ایران را از ایران بریده بودند. عاملی برای تفرق و ناپیوستگی. عاملی برای سقوط.گفتم:« می‌خواهم بنویسم و خواهم نوشت اما فکر نکنم بگذارند در ایران چاپش کنم. با شرایط حال امروز ایران، ایرانی بودن به یک معجزه تبدیل شده است. دیگر نیازی نیست داد بزنی تا برایت دل بسوزانند بلکه به نظر می‌رسد، همه از حال ناگوار امروزهای ایران در بیرون از ایران باخبرند.»گلایه داشت که چرا جوان‌ها می‌روند. چرا زمین‌ها خشک شده و چرا باران نمی‌بارد. من هم برایش از از ناراحتی‌هایم گفتم. چیزهایی که دیدنشان حالم را بد می‌کرد. از استفاده پلاستیک به حجم زیاد گرفته تا لخت کردن جنگل‌ها و تبدیل آن‌ها به یک صحرای تکه تکه. به نظر می‌رسید که فقط ایرانی نبود که جراحت دیده بلکه ایران هم تنش زخمی و پر از ترک‌ها و شکاف‌های عظیم است.نمی‌شد او را متعصب خواند؛ بلکه شاید کمی دلباخته و دلخوش کرده به قول‌های ظاهری‌ای بود که به او داده بودند. او هم مانند بسیاری دیگر، شاید ساده انگارانه به خوب شدن خود به خود اوضاع با ایمان راسخ، واقعا باور داشت. اما از من می‌پرسید، معنای معجزه دورزمانی است که از لغت نامه‌ها پاک شده است. به جایش شاید هیچ وقت کلمه نیاید اما به این معنا نیست که داستان‌هایی به این مضمون از ذهن مردم پاک خواهد شد.گفت: «چرا می نویسی؟»به سادگی پاسخ دادم: «برای اینکه خود امروزم را فراموش نکنم. می‌نویسم تا باورهایم مثل سنگ، سنگین شوند و حضور من را مثل کشتی اقیانوس پیما با صلابت، بر روی آب حفظ کنند. دوست دارم هستی ام همیشه پر از هوای تازه و تمیز برای تنفس باشد. از غرق شدن بیزارم. غرق شدن تاریک است. البته به تلفظ اشتباه نشود. عاشق غرقگی و تمرکز هستم اما از فرورفتن در مرداب‌هایی که جز سکوت و صبر هیچ راهی برای خلاصی از آن‌ها نیست بیزارم.پرسید: «پس تو هم رفتنی هستی؟»گفتم: «ایران به مکانش نیست، به مردمان با مرامش است که وزنه‌ی عشق‌شان از هر وزنه‌ای در قلبم سنگین‌تر است.»پرسید: «فکر می‌کنی بر سر ایران و مردم‌اش چه خواهد آمد؟»گفتم: «آن را که فقط خدا می‌داند اما ما ایرانی‌ها به این راحتی از این صفحه پاک‌شدنی نیستیم‌. وقایع سخت روزگار آنچنان به ما درس آموخته که قتل و تجاوز، زلزله و طوفان، جنگ داخلی و کودتا، توطئه و خیانت، قحطی و گرسنگی همگی ما را از جان در‌آورده اما از ریشه در نیاورده است.»گفت:«پس خوش‌بین هستی؟»گفتم: «واقعیتش نگرانم. نگاه‌ام همچنان که بی‌رنگ است، اما خونی است. وقتی ساده‌ترین خوشی زندگی، یعنی آزادی را از بدو تولد از تو می‌گیرند شاید هیچ‌گاه در داشتنش حسرت نخوری چون نداشتی که نبودنش را ببینی اما جای خالی‌اش را حس خواهی کرد. حال رواج یافته بد امروز نشانه‌ای از بی‌نشانی آزادی در بین مردم دارد. دل‌آزرده و ناتوان به دنبال راهی برای بهبود حالمان هستیم اما هیچ‌ چیز موثر واقع نمی‌شود.»گفت: «چه می‌خوانی که چنین رنگی دارد نگاه‌ات؟»گفتم: «نگاه‌ها را؟»در تعجب مانده بود! از نگاهش فهمیدم بیشتر می‌خواهد بداند.پس ادامه دادم: «دیر زمانی اسباب شناخت را کتاب‌ها می‌دانستم اما با پیردل‌تر شدن، آموختم فقط یک مشاهده کننده خوب، می‌تواند خواننده خوبی هم باشد. پس به اطرافم نگریستم. تنها یک نقطه بود که می‌شد تمام آلام و مخاطرات را در آن یک‌جا یافت. چشم‌هایی که هر روز، بارها و حتی ساعت‌ها به آنها خیره شده بودم اما به آنها آگاهانه نیاندیشیده بودم. چشم‌ها تنها منبع بدون سانسوری بودند که همه چیز را می‌شد یک‌جا در آنها یافت. اما چون به من چیزی به عنوان «نگاه گناه آلود» و غیره آموخته بودند، همیشه سرم پایین بود و سرم به کار خودم. اما از زمانی که سرم را بالا گرفته‌ام، واکاوی‌های حاصل از مشاهده از من فرد دیگری ساخته است.»پرسید: «حال نسل جوان را چگونه توصیف می‌کنی؟»در پاسخ گفتم: «کار خیلی از ما ایرانی‌ها به جایی رسیده است که فقط به دنبال این‌که لحظه‌ای، حالمان خوب و بدون استرس باشد هستیم. دیگر نه جنسیت معنای گذشته را دارد و نه ازدواج‌ها و فرزند‌آوری بلکه در پله اول، افراد فقط به دنبال توسعه فردی هستند. توسعه فردی که با مستقل بودن از نظر مالی شروع شده و ادامه می‌یابد.»پس از مکث کوتاهی به خاطره‌ای کوتاه اشاره کردم:استادمان سر کلاس از ما پرسید: «اگر از شما بخواهند برای ترغیب جوانان به ازدواج از موهبت‌های آن بگویید، چه خواهید گفت؟ همه بحث‌شان بر حول سلامت جنسی چرخ می‌خورد، اما من در جایی دیگر غوطه‌ور بودم. حس عجیب تنهایی که تک‌تک لحظه‌های پنج سال اخیرم را پر کرده بود، فقط عدم تنهایی و نعمت هم‌سخن همیشگی را می‌توانست، نتیجه طلایی یک پیوند بین انسانی بداند. پس تا آن‌جا که وقت شد، ذهنم را در چهار عامل بسط دادم:۱) تقسیم کار و همکاری در تعداد بیشتری از فعالیت‌ها۲) دیدن هر موضوعی از نگاه یک فرد دیگر۳) احتمال تنهایی کمتر و رشد شخصی بیشتر ۴) بهره‌مندی از حمایت اجتماعی ساختارمنداستادمان گفت: «از آن بگیرها هستی‌ها، معلوم است زیادی در این مورد اندیشیده‌ای!» در جواب پاسخ دادم: «در واقعیت مدت طولانی است که تنهایی کم آزرده‌ام نکرده است اما اگر نگاهم رنگی هم داشته باشد، به خاطر این است که کمی روانشناسی قاطی دارد.»باز پرسید: «از نگاه‌ها برایم بیشتر خواهی گفت.»من: «به نظر من آن نگاه نیست که گناه آلود است، بلکه ذهن تخریب شده است که به آلودگی، تمایل نشان می دهد. تقصیر را گردن دریچه نیندازیم. چشم تنها یک نظاره‌گرِ دارای مهر و موم است که به امانت‌داری قسم خورده است. پس شاید هر از گاهی خطایی دیداری از او سر بزند، اما پلشتی و دَدمنشی از او جداست.»۸ مهر ۱۴۰۲