مارکس و آزادی (بخش دوم)

آزادیمارکس فیلسوف تاریخ بودو بیش از آنکه به جامعه شناسی و حقوق بپردازد به اقتصاد پرداخت. تاریخ و اقتصاد او را وارد عرصه روابط و مناسبات سیاسی و اجتماعی کرد و ازرهگذر پرداختن به مفاهیم قدرت ، سیاست و اقتصاد و به ویژه مناسبات اقتصادی بود که مارکس نهایتاً وارد مناسبات اجتماعی و جامعه شد . نقطه عزیمت مارکس به سمت جامعه در حقیقت اقتصاد یا درست تر گفته باشیم مناسبات اقتصادی می باشد. از نظر مارکس آنچه که جامعه را شکل می دهد مناسبات اقتصادی و اجتماعی آن است. مارکس جامعه شناسی اش روی مناسبات اقتصادی جامعه بنا می کند. در نتیجه حق قائل شده برای اشخاص هم تابع این مناسبات است. ( زیبا کلام، ص 66، 99) .با وجودی که مارکس ، دست کم به پاره ای از مسائل عمده مربوط به ماهیت حقوق بشر آگاه بود اما پیرامون آن مطلب اندکی نوشت. مارکس درایدئولوژی آلمانی دیدگاه هابس و دیگران مبنی بر این که حق چیزی بیش از قدرت نیست را مورد بحث و بررسی قرار می دهد. مشخص نمی کند که آیا حقوق بشر از مقوله قدرت، مطالبه ها، نیازها معتبر، خواسته ها یا مقوله دیگری است. در مقابل مارکس آن جنبه از حقوق بشر را دنبال می کند که فقط به انسان ها به مثابه انسان یعنی موجوداتی عقلانی که دارای نیازهای پایه ای یا قدرت انتخاب است ، می پردازد. ( 12، 2008، brenkert) .حقوق بشر دراین مفهوم به شخص به خاطر رتبه و مقام یا رابطه ای نظیر برده، رعیت، ارباب،پرولتر ، مادر یا خویشاوند ربطی ندارد. حقوق بشر عمل داوطلبانه انسان ها مثل قول و قرارها، گزینش ها یا پست ومقام نه بوجود می آورد و نه اعطاء می کند، بلکه حقوق بشر مستقل از چنین شرایطی وجود دارد . بنابراین لازمه حقوق بشر آن است که به انسان از منظر انتزاعی ونه مشخص نگریسته شود، مارکس معتقد است که بشر برای تحقق خویش باید این شکل های محدود کارمزدی، سرمایه و امثال آن ها را از بین ببرد.( 2018 ، 2 و 13 و Gosseries ) .مارکس در رساله یهودکه درسال 1843 و در دوره جوانی او چاپ شد به روشنی نشان می دهد که چطور حقوق بشر به ویژه چهار رکن اصلی آن یعنی آزادی، مالکیت، برابری و امنیت آن طور که دراعلامیه حقوق بشر و شهروندی فرانسه 1793 آمده است .در اساس عبارت است از حقوق بشر بورژوا یا عضو جامعه مدنی یعنی انسان خودپرست، انسان جدا از سایر انسان ها و جدا از جامعه و علیرغم عنوان پرشکوه حقوق بشر، در واقع ارتباطی با آزادی و رهایی انسان ندارد . ( زداعی ، ص 20 ، 98 ) .مارکس از دریچه نظریه دو جانبگی امر مبادله از مفهوم از آزادی اغاز می نماید. درباره دو جانبگی امر مبادله چنین می گوید « در عمل مبادله هر فرد خود را به مقابله فاعل منحصر به فرد ( تعیین کننده ) و فرادست بازتاب می دهد. »بدین معنی که عمل مبادله به رضایت و توافق هر فرد منوط است. فاعلین رابطه مبادله از آنجا که چنین رضایتی ، رضایت هر فرد جداگانه است نه رضایت گروه ها یا انجمن افراد، منحصر به فردند. افزون بر این ، ازآنجا که مبادله ای بدون رضایت طرف مبادله وجود ندارد فاعلان مبادله ، با یک دیگر در ارتباط هستند. ( دونایفسکایا، ص 36 ، 1776) .مارکس دقیقاً این طور نتیجه گیری می کند که در رابطه مبادله آزادی کامل فرد در محدوده این روابط مفروض است، معامله دواطلبانه است و اجباری برای هیچ یک از طرفین در کار نیست. بنابراین آنچه از نظر مارکس آزادی است روابط انسان ها همواره با عنصر رضایت در عرصه جامعه فاقد از هر گونه عامل اجبار است.از نظر وی اعلامیه حقوق بشر و شهروندی 1793 فرانسه و اعلامیه جهانی حقوق بشر 1948 تعریفی مخالفت آنچه که او بدان معتقد می باشد، ادامه داده است. بر طبق ماده 2 اعلامیه حقوق بشر شهروندی 1793، حقوق بشر، حقوق آزادی، برابری و امنیت است. هم چنین ماده 6 این اعلامیه مفهوم آزادی را چنین بسط داده است « حق دارایی یعنی ؟هرشهروند از اختیار خود و برای کالاها و درآمد خود ثمره کار و صنعتش سود میبرد واز شر آن می تواند خلاص شود » و در اطلاعیه جهانی حقوق بشر آزادی را چنین تعریف کرده است « قدرت برای انجام هر کاری که به حقوق دیگران آسیب نرساند» . بنابراین حق آزادی، حدودی است که هر کس می تواند بدون آسیب زدن به شخص دیگری عمل نماید. ( تری ایکلتون ، ص 10 ، 1997) .بنابراین حق بشر برای دارایی خصوصی حق سود جستن از دارایی فرد و از بین بردن آن به اختیار فرد، بدون توجه به حقوق سایرین، مستقل از جامعه، حق نفع شخص است. برای مارکس این آزادی فردی و کاربردش مبنای جامعه مدنی را شکل می دهد و باعث می شود هر کس تحقق آزادی را در سایرین نیابد، بلکه آن ها را مانع این آزادی بداند. مارکس معتقد است این حق و اسناد حقوق بشری نامبرده ، حق جدایی، و حق فرد محدود به خود است. ( دونایفسکایا ، ص 14، 1776) .وی فردگرایی مستتر در مفهوم حق آزادی ارائه شده توسط اعلامیه حقوق بشر 1793 و اعلامیه جهانی حقوق بشر 1948 را مورد نکوهش قرار می دهد و آن را یکی از ویژگی های اساسی انسان خودخواه می داند.با قبول انتقاد مارکس به مفهوم فردگرایی درتعریف حق آزادی دراعلامیه حقوق بشر فرانسه و اعلامیه جهانی حقوق بشر، حالا به بررسی نسبت این مصداق با نسل اول حقوق بشر می پردازیم.