گرفتن قارن دژ آلانی را - شاهنامه فردوسی (جلد 1)

برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (فتح‌نامه‌ی منوچهر نزد فریدون)، اینجا کلیک کنید.به سلم آگهی رفت ازین رزمگاه ... وزان تیرگی کاندر آمد به ماهپس پشتش اندر یکی حصن بود ... برآورده سر تا به چرخ کبودچنان ساخت کاید بدان حصن باز ... که دارد زمانه نشیب و فرازهم این یک سخن قارن اندیشه کرد ... که برگاشتش سلم روی از نبردکلانی دژش باشد آرامگاه ... سزد گر برو بربگیریم راهکه گر حصن دریا شود جای اوی ... کسی نگسلاند ز بن پای اوییکی جای دارد سر اندر سحاب ... به چاره برآورده از قعر آبنهاده ز هر چیز گنجی به جای ... فگنده برو سایه پر همایمرا رفت باید بدین چاره زود ... رکاب و عنان را بباید بسوداگر شاه بیند ز جنگ‌آوران ... به کهتر سپارد سپاهی گرانهمان با درفش همایون شاه ... هم انگشتر تور با من به راهبباید کنون چاره‌ای ساختن ... سپه را به حصن اندر انداختنمن و گرد گرشاسپ وین تیره شب ... برین راز بر باد مگشای لبچو روی هوا گشت چون آبنوس ... نهادند بر کوههٔ پیل کوسهمه نامداران پرخاشجوی ... ز خشکی به دریا نهادند رویسپه را به شیروی بسپرد و گفت ... که من خویشتن را بخواهم نهفتشوم سوی دژبان به پیغمبری ... نمایم بدو مهر انگشتریچو در دژ شوم برفرازم درفش ... درفشان کنم تیغ های بنفششما روی یکسر سوی دژ نهید ... چنانک اندر آید دمید و دهیدسپه را به نزدیک دریا بماند ... به شیروی شیراوژن و خود براندبیامد چو نزدیکی دژ رسید ... سخن گفت و دژدار مهرش بدیدچنین گفت کز نزد تور آمدم ... بفرمود تا یک زمان دم زدممرا گفت شو پیش دژبان بگوی ... که روز و شب آرام و خوردن مجویکز ایدر درفش منوچهر شاه ... سوی دژ فرستد همی با سپاهتو با او به نیک و به بد یار باش ... نگهبان دژ باش و بیدار باشچو دژبان چنین گفتها را شنید ... همان مهر انگشتری را بدیدهمان گه در دژ گشادند باز ... بدید آشکارا ندانست رازنگر تا سخنگوی دهقان چه گفت ... که راز دل آن دید کو در نهفتمرا و تو را بندگی پیشه باد ... ابا پیشه‌مان نیز اندیشه بادبه نیک و به بد هر چه شاید بدن ... بباید همی داستان ها زدنچو دژدار و چون قارن رزمجوی ... یکایک به روی اندر آورده روییکی بدسگال و یکی ساده دل ... سپهبد به هر چاره آماده دلهمی جست آن روز تا شب زمان ... نه آگاه دژدار از آن بدگمانبه بیگانه بر مهر خویشی نهاد ... بداد از گزافه سر و دژ به بادچو شب روز شد قارن رزمخواه ... درفشی برافراخت چون گرد ماهخروشید و بنمود یک یک نشان ... به شیروی و گردان گردن کشانچو شیروی دید آن درفش یلی ... به کین روی بنهاد با پردلیدر حصن بگرفت و اندر نهاد ... سران را ز خون بر سر افسر نهادبه یک دست قارن به یک دست شیر ... به سر گرز و تیغ آتش و آب زیرچو خورشید بر تیغ گنبد رسید ... نه آیین دژ بد نه دژبان پدیدنه دژ بود گفتی نه کشتی بر آب ... یکی دود دیدی سراندر سحابدرخشیدن آتش و باد خاست ... خروش سواران و فریاد خاستچو خورشید تابان ز بالا بگشت ... چه آن دژ نمود و چه آن پهن دشتبکشتند از ایشان فزون از شمار ...همی دود از آتش برآمد چو قارهمه روی دریا شده قیرگون ... همه روی صحرا شده جوی خونداستان از چه قرار است؟پس از کشته شدن تور، قارن پیش‌بینی می‌کند که سلم به دژ آلانی خواهد رفت و آنجا پناه می‌گیرد. پس از منوچهر می‌خواهد او را با سپاهی به آنجا بفرستد. منوچهر قبول می‌کند و قارن با انگشتر تور و درفش منوچهر به آنجا می‌رود و قبل از سلم به آنجا می‌رسد.در نزدیکی دژ، سپاه را به شیروی می‌سپارد و به او می‌گوید هر زمان درفش منوچهر را دید، با سپاه به دژ حمله کند. بعد خودش تنها به دژ می‌رود؛ به نگهبان دژ می‌گوید فرستاده‌ی تور است و انگشتر تور را نشانش می‌دهد. دژبان حرفش را باور کرده و او را به داخل راه می‌دهد. قارن تا هنگام شب، با دژبان صحبت می‌کند. شب که می‌شود، درفش را برافراشته می‌کند و شیروی با سپاهش به دژ حمله می‌کنند. همه را می‌کشتند و دژ را با خاک یکسان می‌کنند. آلانی‌دژ، یکی از اولین دژهای مستحکمی است که در شاهنامه به آن اشاره می‌شود. این دژها خیلی امن هستند و در سینه‌ی کوه و یا در میان آب ساخته می‌شوند. دیوارهای بسیار بلندی دارند و نفوذ به آن‌ها غیرممکن است. هر بار که در شاهنامه یکی می‌تواند به این دژها نفوذ کند، این کار را با حیله و مکر انجام می‌دهد، نه لشکرکشیمعنی شعر گرفتن قارن دژ آلانی رابه سلم آگهی رفت ازین رزمگاه ... وزان تیرگی کاندر آمد به ماهاتفاقاتی که در نبرد افتاده است، به گوش سلم می‌رسد. او می‌فهمد که برادرش کشته شده و ستاره‌ی بختشان افول کرده است. پسِ پُشتشْ اندر یکی حِصْنْ بود ... برآورده سر تا به چرخ کبوددر مسیر برگشت سلم از جنگ، یک دژ بلند و مستحکم وجود داشت.حصن: دژ - قلعهچنان ساخت کاید بدان حصن باز ... که دارد زمانه نشیب و فرازسلم که می‌دانست زمانه همیشه به کامش نمی‌ماند، آن را ساخته بود تا در مواقع نیاز به آنجا پناه ببرد.هم این یک سخن قارن اندیشه کرد ... که برگاشتَشْ سلم روی از نبردکلانی دژش باشد آرامگاه ... سزد گر بَروبَر بگیریم راهقارن با خودش فکر کرد اگر سلم بخواهد از جنگ فرار کند و دیگر با سپاه منوچهر روبه‌رو نشود، قطعا به دژ آلانی پناه می‌برد. پس چه خوب است اگر برویم و آن دژ را تسخیر کنیم.که گر حصن دریا شود جای اوی ... کسی نِگْسَلاند ز بن پای اوییکی جای دارد سر اندر سحاب ... به چاره برآورده از قعر آبنهاده ز هر چیز گنجی به جای ... فگنده برو سایه پرِ هُمایچرا که اگر سلم به دژ آلانی وارد شود، دیگر کسی دستش به او نمی‌رسد. این دژ از یک سمت به دریا چسبیده و غیرقابل دسترسی‌ است. دژ هم بسیار بلند است و نمی‌شود به آن نفوذ کرد. به‌علاوه تمام گنجینه‌ها و نیازهای سلم در آن جا داده شده است و دیگر نیازی پیدا نمی‌کند که از آن خارج شود و به دام ما بیفتد.سحاب: ابرفگنده برو سایه پرِ هُمای: کنایه از بسیار بلند بودن دژمرا رفت باید بدین چاره زود ... رکاب و عنان را بباید بِسودپس من باید سریع سوار اسب شوم و راه بیفتم.اگر شاه بیند ز جنگ‌آوران ... به کهتر سپارد سپاهی گرانهمان با درفش همایونِ شاه ... هم انگشتر تور با من به راهبباید کنون چاره‌ای ساختن ... سپه را به حصن اندر انداختنمن و گرد گرشاسپ وین تیره شب ... برین راز بر باد مگشای لباگر این را به منوچهر بگویم، سپاه بزرگی به من می‌دهد. درفش خودمان و انگشتر تور را هم به من می‌سپارد تا به حیله وارد دژ شوم. پس باید نقشه‌اش را بکشم و با سپاه راه بیفتم. من همراه گرشاسپ در این شب تاریک می‌روم و صحبتی هم در این باره نمی‌کنم تا رازمان برای کسی فاش نشود و خبرش به سلم نرسد.چو روی هوا گشت چون آبنوس ... نهادند بر کوههٔ پیلْ کوسهمه نامداران پرخاشجوی ... ز خشکی به دریا نهادند رویوقتی شب شد، سپاه بزرگی با طبل جنگی بر پشت فیل‌ها، به دریا زدند تا به سمت دژ بروند.سپه را به شیروی بسپرد و گفت ... که من خویشتن را بخواهم نُهُفتقارن سپاه را به شیروی سپرد و به او گفت من یواشکی (و با حیله) می‌روم داخل دژشوم سوی دژبان به پیغمبری ... نمایم بدو مهر انگشتریخودم را پیام‌رسان تور جا می‌زنم و انگشترش را به دژبان نشان می‌دهم.پیغمبری: پیام‌رسانیچو در دژ شوم برفرازم درفش ... درفشان کنم تیغ های بنفشوقتی وارد دژ شوم، درفش را بر فراز دژ نمایان می‌کنم و شمشیر می‌کشم.درفشان: درخشانشما روی یکسر سوی دژ نهید ... چنانْک اندر آید دمید و دهیدشما هم همان‌موقع به دژ حمله کنید.دمیدن: حمله کردنسپه را به نزدیک دریا بماند ... به شیروی شیراوژن و خود براندبیامد چو نزدیکی دژ رسید ... سخن گفت و دژدار مهرش بدیدسپاه را در نزدیکی دریا مستقر کرد و آن را به شیروی سپرد و خودش به سمت دژ آلانی رفت. وقتی به آنجا رسید، انگشتر را به دژبان نشان داد و شروع به صحبت کرد.چنین گفت کز نزد تور آمدم ... بفرمود تا یک زمان دم زدمگفت من را تور به اینجا فرستاده. گفت هرچه سریع‌تر به اینجا بیایم. آنقدر سریع که حتی اجازه نداشتم جایی توقف کنم و نفسی تازه کنم.مرا گفت شو پیشِ دژبان بگوی ... که روز و شب آرام و خوردن مجویکز ایدر درفش منوچهر شاه ... سوی دژ فرستد همی با سپاهتو با او به نیک و به بد یار باش ... نگهبان دژ باش و بیدار باشتور خواست به تو بگویم که همه‌ش دنبال استراخت نباشی. من را با درفش منوچهر به اینجا فرستاد و خواست که با من یار باشی. و تمام حواست به محافظت از دژ باشد.چو دژبان چنین گفتها را شنید ... همان مهر انگشتری را بدیدهمان گه در دژ گشادند باز ... بدید آشکارا ندانست رازدژبان با شنیدن حرف‌های قارن و دیدن مهر تور، به او اعتماد می‌کند و او را به دژ اره می‌دهد.نگر تا سخنگوی دهقان چه گفت ... که راز دل آن دید کو در نُهُفتمرا و تو را بندگی پیشه باد ... ابا پیشه‌مان نیز اندیشه بادببین دهقان دانایی که راز دلش را حتی از چشمانش پنهان می‌کند، چه پندی به ما می‌دهد. او می‌گوید کار ما (علاوه بر بندگی خدا) خدمت است و در راه خدمت باید همیشه از عقلمان استفاده کنیم. اگر کورکورانه عمل کنیم، به روزگار مرد دژبان دچار می‌شویم. در نهفتن: پنهان کردندهقان در شاهنامه، اشاره به ایرانیان اصیل و والا دارد. (چون بیشتری ایرانیان دهقان بوده‌اند)به نیک و به بد هر چه شاید بُدَن ... بباید همی داستان ها زدناز تمامی اتفاقات خوب و بد زندگی باید درس گرفت و داستان ساخت تا وسیله‌ای باشد برای آموزش به مردم.چو دژدار و چون قارن رزمجوی ... یکایک به روی اندر آورده روییکی بدسگال و یکی ساده دل ... سپهبد به هر چاره آماده دلو اینگونه بود که دژبان و قارن در مقابل هم قرار گرفتند. دژبان ساده‌لوح بود و قارن حیله‌گر و آماده‌ی پیدا کردن چاره برای تسخیر دژهمی جُست آن روز تا شب زمان ... نه آگاه دژدار از آن بدگمانبه بیگانه بر مهر خویشی نهاد ... بداد از گزافه سر و دژ به بادقارن تا شب صبر کرد و دژبان اصلا از نیت او با خبر نشد. آری، دژبان کسی بود که بیگانه‌ها را خودی خواند و با این کارش هم خودش را به کشتن داد و هم دژ را به نابودی کشاند.گزافه: کار بیهودهچو شب روز شد قارن رزمخواه ... درفشی برافراخت چون گِردْ ماهخروشید و بنمود یک یک نشان ... به شیروی و گردان گردن کشانشب که شد، قارن درفش را برافراشته کرد. درفش مثل یک ماه تابان بود که به شیروی و سپاهش علامت می‌داد.چو شیروی دید آن درفش یلی ... به کین روی بنهاد با پردلیدر حصن بگرفت و اندر نهاد ... سران را ز خون بر سر افسر نهادشیروی بعد از دیدن درفش، وارد قلعه شد و همه‌ی بزرگان را کشت.اندر نهادن؛ حمله کردن به دشمن با شمشیر بیرون کشیدهبه یک دست قارن به یک دست شیر ... به سر گرز و تیغ آتش و آب زیرقارن از یک طرف و شیروی از طرف دیگر حمله می‌کردند.شیر: منظور پهلوان شیروی استچو خورشید بر تیغ گنبد رسید ... نه آیین دژ بُد نه دژبان پدیدنه دژ بود گفتی نه کشتی بر آب ... یکی دود دیدی سراندر سحابوقتی صبح شد، دیگر نه خبری از دژ بود و نه خبری از دژبان. فقط دود سیاهی بود که در آسمان دیده می‌شد.درخشیدن آتش و باد خاست ... خروش سواران و فریاد خاستچو خورشید تابان ز بالا بگشت ... چه آن دژ نمود و چه آن پهن دشتباد می‌آمد و آتش شعله می‌کشید و سپاهیان فریاد می‌زدند. دژ هم با خاک یکسان شده بود (دیگر هیچ نشانی از دژ وجود نداشت).بکشتند از ایشان فزون از شمار ...همی دود از آتش برآمد چو قارسپاه قارن، افراد بسیاری را کشتند. دود سیاه و قیرمانندی هم در هوا بلند شده بود.قار: قیرهمه رویِ دریا شده قیرگون ... همه روی صحرا شده جوی خونحتی آب دریا هم سیاه شده بود و خون روی زمین جاری شده بود.برای مشاهده بخش بعدی شاهنامه (گریختن سلم و کشته شدن او به دست منوچهر)، اینجا کلیک کنید.