نقش امامان شیعه در حفظ سنّت و شریعت

نقش امامان شیعه در حفظ سنّت و شریعت:تفاوت دنیای شیعه یا فرهنگ شیعی با عامه از چند جهت است: یکی منع کتابت حدیث در بین آنان و دیگری نبود مدیریت و محوریتی که نگرانی حفظ سنّت و شریعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و یا مسئولیت آن را داشته باشند. بلکه بر عکس، حکّام ظالم و فاجری در پشت صحنه بودند که به افراد پول می دادند تا به نفع شان حدیث، جعل کنند. اما حضرات ائمه(علیهم السلام) و قدمای اصحاب و علمای شیعه [رحمهم الله] سخت کوشیدند تا روایات شیعه را از کید دشمنان و بد خواهان مصون دارند. یکی از بزرگ ترین اقدامات ائمه(علیهم السلام) در ترویج و حفظ اسلام ایجاد فضای علمی در میان شیعه بود. ایشان با تربیت شاگردان مخلص، معتقد و توانمند حوزه های شیعی را ایجاد کردند. در این فضا، تنها سخنی که از طرق علمی و با اسلوب علمی گفته می شد؛ اعتبار داشت. امامان معصوم(علیهم السلام) اصحاب شان را به کتابت احادیث و نشر آن امر می کردند(روش شناسی اجتهاد، مجتبی رحیمی، ص307). قراین همراه با روایات، علمای ما را از پرداختن به این مسائل بی نیاز کرده بود: فإن القدماء لا علم لهم بهذا الاصطلاح قطعا لاستغنائهم عنه في الغالب بكثرة القرائن الدالة على صدق الخبر وإن اشتمل طريقه على ضعف(منتقى الجمان مؤلف: حسن بن زين الدين ناشر: جامعه مدرسين حوزه علميه قم، چاپ: اول چاپخانه اسلاميه تاريخ: 1362 شمسي، ص15) اما گذر زمان از طرفی و تأثیر پذیری از اهل سنّت به عنوان عامل قوی تر، باعث شد که علومی مانند رجال و درایه در فضای علمی شیعی مطرح شده و اتفاقی که در اصول فقه افتاد(التقاط) در احادیث ما نیز تکرار شود. نخست علم درایه وارد علم الحدیث ما شد و شهید ثانی(911- 966 هـ ق، نویسنده شرح لمعه) اولین کتاب درایة الحدیث امامیه را نوشت. اما اصطلاحات را از کتب عامّه گرفت: الشيخ الاجل زين الدين بن علي بن أحمد بن محمد بن جمال الدين بن تقي الدين بن صالح العاملي الجبعي الشهيد الثاني أمره في الثقة والعلم والفضل والزهد والعبادة والورع والتحقيق [ والتبحر ] و جلالة القدر وعظم الشأن وجمع الفضائل والكمالات أشهر من أن يذكر، ومحاسنه وأوصافه الحميدة أكثر من أن تحصى وتحصر، ومصنفاته كثيرة مشهورة. وكان فقيها محدثا نحويا قارئا متكلما حكميا جامعا لفنون العلم، وهو أول من صنف من الامامية في دراية الحديث، لكنه نقل الاصطلاحات من كتب العامة - كما ذكره ولده وغيره. له مؤلفات(«أمل الآمل» نوشته حرّ عاملی/ مکتبه شامله ج1 ص 132). به دنبال آن اسناد گرایی و کار رجالی محض! اسناد گرایی نشان می دهد که برخی از علمای شیعه خصوصا متأخرین و معاصرین، مانند ایشان تنها به راوی حدیث توجه فرمودند و شرایط و اوصافی را برای راویان و روایت قایل شدند: اولین کسی که به این تقسیم توجه کرد احمد بن طاووس است که صاحب معالم(959- 1011) در این باره می فرماید: ولا يكاد يعلم وجود هذا الاصطلاح قبل زمن العلامة، إلا من السيد جمال الدين بن طاووس - رحمه الله –(منتقی الجمان ج1/ص 32). پس از او شاگردش علامه حلّی(648- 726) صریحا اخبار را صحیح و حسن و موثق و ضعیف تقسیم کرد(روش شناسی اجتهاد، مجتبی رحیمی، صص287-288) بعد از علامه شهید اول(734- 786) همین راه را پیمود و تقسیمات چهارگانه را پذیرفت(روش شناسی اجتهاد، مجتبی رحیمی، ص291) در حالی که: روایات از دیدگاه قدما با توجه به همه قراین یا قابل عمل بودند یا نبودند(روش شناسی اجتهاد، مجتبی رحیمی، ص285) در حالی که سیره بسیاری از بزرگان فقها و محدّثین ما چنین نبوده و بحث از اسناد یا نقد اسنادی را اهمیّت نمی داده اند. مثلا شیخ طوسی می فرماید: ومهما تمكنت من تأويل بعض الاحاديث من غير أن أطعن في اسنادها فاني لا أتعداه وأجتهد أن أروي في معنى ما أتأول الحديث عليه حديثا آخر يتضمن ذلك المعنى(تهذيب الاحكام في شرح المقنعة للشيخ المفيد رضوان الله عليه، ج1، صص 3-4).