نگاهی به سوره مبارکه غاشیه

مقدمهبعضی از انسان‌ها بسیار بدبخت هستند. تلاش بسیار آن‌ها بی‌نتیجه مانده که هیچ، موجب بدبختی و نابودی آنان نیز شده است. اما گروهی دیگر از نتیجه تلاش و زحمت خود راضی هستند. راز این تفاوت چیست؟ سوره مبارکه غاشیه این راز را برای ما بازگو می‌کند.این سوره کوتاه یکی از آخرین سوره‌هایی است که در مکه نازل شده است. در نتیجه پیش از این، آموزه‌های اسلام در میان مردم مکّه انتشار یافته و همه با اسلام و پیامبر آن آشنا هستند. در عین حال بزرگان قریش به سختی با پیام خدا و پیامبر مبارزه می‌کنند.محتوای سوره غاشیه در دو قسمت قابل بررسی است:قسمت اول به مقایسه زندگی ابدیِ انسانی بد فرجام و نیک فرجام پرداخته است.قسمت دوم نیز از رمز و راز این تفاوت در عاقبت انسان‌ها سخن می‌گوید.قسمت اول: عاقبت کار انسانبسم الله الرحمن الرحیمهَلْ أَتٰاكَ حَدِيثُ الْغٰاشِيَةِ ﴿١﴾آیا حکایت آن واقعه همگانی به تو رسیده است؟یک رویداد فراگیر به انتظار ما انسان‌ها نشسته است. همه انسان‌ها در آن رویداد حاضر خواهند بود. ولی این حضور بسیار متفاوت است.گروه بیچارگانوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خٰاشِعَةٌ ﴿٢﴾ عٰامِلَةٌ نٰاصِبَةٌ ﴿٣﴾ تَصْلىٰ نٰاراً حٰامِيَةً ﴿٤﴾ تُسْقىٰ مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ ﴿٥﴾ لَيْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِيعٍ ﴿٦﴾ لاٰ يُسْمِنُ وَ لاٰ يُغْنِي مِنْ جُوعٍ ﴿٧﴾در آن رویداد برخی ذلیل‌اند؛ خسته‌اند و رنجور. در آتشی شعله‌ور سوزانده می‌شوند، از چشمه‌ی داغِ جوشان نوشانده می‌شوند و هیچ غذایی جز خاری خشکید ندارند؛ غذایی که نه گوشت می‌رویاند و نه رفع گرسنگی می‌کند.این شرح حال گروهی از انسان‌ها است. آن‌ها خسته و رنجور اند. زیرا پس از یک عمر تلاش و تحمل مشکلات دنیا، اکنون با صحنه‌ای دهشتناک مواجه می‌شوند. نتیجه‌ی آن همه تلاش و کوشده چیزی جز ‌عذاب‌های دردناکِ ابدی نیست. و صد البته دیدن چنین نتیجه‌ای آنان را مبهوت، خسته و افسرده می‌کند.گروه نجات یافتگانوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاعِمَةٌ ﴿٨﴾ لِسَعْيِهٰا رٰاضِيَةٌ ﴿٩﴾ فِي جَنَّةٍ عٰالِيَةٍ ﴿١٠﴾ لاٰ تَسْمَعُ فِيهٰا لاٰغِيَةً ﴿١١﴾ فِيهٰا عَيْنٌ جٰارِيَةٌ ﴿١٢﴾ فِيهٰا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ ﴿١٣﴾ وَ أَكْوٰابٌ مَوْضُوعَةٌ ﴿١٤﴾ وَ نَمٰارِقُ مَصْفُوفَةٌ ﴿١٥﴾ وَ زَرٰابِيُّ مَبْثُوثَةٌ ﴿١٦﴾در همان هنگام برخی شاداب و خرم‌اند. از تلاش‌های خود راضی هستند. جایگاه‌شان در باغی نیکو است که هیچ سخن بیهوده در آن نخواهی شنید. در آن باغ چشمه‌ایی است جاری. در آنجا است، تخت‌هایی آماده، فنجان هایی چیده، پشتی‌هایی ردیف و فرش‌هایی زربافت.اما دسته دوم نقطه مقابل گروه اول هستند. آن‌ها نیز عمری را به تلاش و تحمل دشواری‌ها گذرانده‌اند. ولی اکنون که نتیجه‌ی کار خود را می‌بینند شادمان و خرسند هستند. آن‌ها از نتیجه کارشان راضی هستند؛ چون پایان کارشان نعمت‌هایی وصف‌ناپذیر است که در جایگاهی عالی و نمونه فراهم آمده.قسمت دوم: راه نجات کدام است؟شتر؛ حیوانی سراسر شگفتینشانه‌های خداوندأَ فَلاٰ يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ﴿١٧﴾ وَ إِلَى السَّمٰاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ ﴿١٨﴾ وَ إِلَى الْجِبٰالِ كَيْفَ نُصِبَتْ ﴿١٩﴾ وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ ﴿٢٠﴾آیا در چگونگی خلقت شتر تأمل نمی‌کنند؟ در کیفیّت برپا شدن آسمان چطور؟ در اینکه چگونه کوه‌ها استقرار یافته‌اند و چگونه زمین گسترش پیدا کرده است؟نشانه‌های قدرت خداوند در زمین و آسمان پراکنده است. ولی ما انسان‌ها بی تفاوت از کنار آن می‌گذریم. خداوند برای نمونه، به چهار مورد از آیات خود اشاره کرده است. چهار نشانه‌ی شگرفی که مخاطبانِ آن روزِ قرآن بسیار با آن مانوس بوده‌اند. شتر مهم‌ترین وسیله‌ی حمل و نقل در زندگیِ بیابانیِ عرب‌هایِ حجاز بوده است. آسمان -با همه زیبایی ها و ستاره هایش و آمد و شدِ ماه و خورشیدش و ...- هَمدم شب‌های بیابان است. کوه‌ها چون میخ‌هایی استوار در دل کویر‌های عربستان به چشم می‌آیند و زمین مادر همه‌ی انسان‌ها است.آسمان شگفت انگیزانس زیاد ما انسان‌ها با این مخلوقات عظیم خداوند سبب شده است که بی‌اعتنا از کنار آن‌ها گذشته و این نشانه‌های قدرت و حکمت خداوند را نبینیم. در نتیجه به قدرت و حکمت خدای مهربان پی نبریم، و آنگاه در مسیری که او برای ما مشخص کرده است حرکت نخواهیم کرد؛ چون خود را داناتر از خدای بی‌همتا می‌پنداریم. در این صورت است که هر چه بیشتر تلاش و کوشش کنیم و سختی‌ها و مشقت‌ها را تحمل نماییم، به مصیبتی بیشتر گرفتار خواهیم آمد. به عذابی دردناک تر و آتشی سوزان تر. چرا که در بیراهه حرکت کرده و از مسیر صحیح لحظه به لحظه دور تر شده‌ایم.اما اگر این نشانه‌ها را می‌دیدیم و به قدرت و حکمت بی‌انتهای خدای آسمان و زمین پی می‌بردیم، بی‌شک به راهی که او به ما نشان داده است گام می‌نهادیم. چون نتیجه چنین راهی جز خوشبختی نخواهد بود. این نتیجه آن -که بهشت برین و نعمت‌های بی‌انتها و دائمی خداوند است- ارزش تلاش شبانه روزی و تحمل سختی‌های بسیار را دارد.رسالت پیامبرانفَذَكِّرْ إِنَّمٰا أَنْتَ مُذَكِّرٌ ﴿٢١﴾ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ ﴿٢٢﴾پس یادآوری کن [انسان‌ها را] که تو فقط تذکّر دهنده هستی؛ تو مسلّط بر آنان نیستیحال که تفکر در نشانه‌های خداوند انسان را به سعادت می‌رساند و غفلت از آن‌ها انسان را به تباهی می‌کشاند، خداوند مهربان برای نجات ما انسان ها مامورانی فرستاده است.پس ای پیامبر! ماموریت تو این است که نشانه‌های خداوند را برای انسان‌ها یادآوری کنی و آن‌ها را از غفلت بیدار نمایی.البته سرانجام هر کسی به تصمیم‌های خودش بستگی دارد. در نتیجه ماموران الهی به جای کسی تصمیم نمی‌گیرند. بلکه تنها زمینه را آماده می‌کنند تا خود انسان‌ها راه سعادت و خوشبختی را انتخاب کنند.إِلاّٰ مَنْ تَوَلّٰى وَ كَفَرَ ﴿٢٣﴾ فَيُعَذِّبُهُ اللّٰهُ الْعَذٰابَ الْأَكْبَرَ ﴿٢٤﴾ إِنَّ إِلَيْنٰا إِيٰابَهُمْ ﴿٢٥﴾ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنٰا حِسٰابَهُمْ ﴿٢٦﴾به جز کسی که روی گرداند و پنهان کرد. خداوند او را به عذاب بزرگ عذاب خواهد کرد. قطعا بازگشت آنها نزد ماست. سپس حسابرسی آنها بر عهده ماست.ولی آیا تذکّر دادن به همه انسان‌ها فایده دارد؟ خیر! تذکر دادنِ کسانی که روی گردانده‌اند و حق و حقیقت را پوشانده‌اند فایده‌ای نخواهد داشت. چرا که آنان با اینکه حق را فهمیده‌اند از آن روی گردانده و آن را کتمان کرده‌اند. سرنوشت این‌ها همان عذاب بزرگی است که در روز قیامت خواهند دید. و بی‌شک آن‌ها به این عذاب گرفتار می‌شوند؛ چون اولاً آن‌ها نزد خداوند بازخواهند گشت و ثانیا حساب و کتاب آن‌ها بر عهده خداوند است.جرعه ای تفکرما نیز با نعمت‌های بسیاری سر و کار داریم که از آن‌ها غافل هستیم. آیا سزاوار نیست که این نعمت‌ها را شمرده و با تفکر در آن‌ها نشانه‌های قدرت و عظمت خداوند را در آن بنگریم؟