رشتۀ ادبیات فارسی: چرا کلاسیک؟ چه کرده‌ایم؟

چرا کلاسیک؟احتمالاً هر کدام از ما، حداقل در دوره‌ای، باد در غبغب انداخته و با غرور تمام از فرهنگ والای خودمان حرف زده‌ایم که چه شاعران و اندیشمندان بزرگی در گذشته داشته‌ایم و صد حیف که امروز دیگر خبری از آن شکوه نیست. این مسئله چنان بدیهی و منطقی به نظر می‌رسد که کم‌تر به این فکر می‌کنیم که چه عوامل و معیارهایی در شکل­گیری این جایگاه، دست داشته‌اند. بیایید از این نقطه شروع کنیم: اکثر ما نقاشی معروف داوینچی با نام لبخند مونالیزا(= ژوکوند) را می‌شناسیم و احتمالاً به نیکی از آن یاد می‌کنیم؛ اما مگر چند درصد از ما نسبت به نقاشی و تاریخ هنر شناخت داریم؟ قضیه وقتی پیچیده می‌شود که ببینیم اصلاً جز این نقاش و این اثر، چند نقاش و اثر دیگر را می‌شناسیم؟ آیا این یک انتخاب شخصی بوده یا ... ؟بیایید به پوشاک و مد فکر کنیم و با رجوع به عکس‌های قدیمی، پوشش و به تبع آن تعریف زیبایی ظاهری، جوان امروز را با جوانان آن روزگار مقایسه کنیم. آیا امر زیبا، یک چیز ذاتی و فراتاریخی بوده یا ... ؟ خوب است از همین منظر گریزی به ادبیات زده، در ذهن خود مرور کنیم که چه اتفاقی رخ می‌دهد که در دوره‌های مختلف، شاعران و نویسندگان، جایگاه‌های متفاوتی پیدا می‌کنند. به عنوان نمونه، چه می‌شود که سعدی تا پیش از مشروطه بزرگ‌ترین شاعر ادبیات فارسی شناخته می‌شود؛ اما پس از آن، این جایگاه به حافظ اختصاص می‌یابد؟ چه می‌شود که مهدی سهیلی روزگاری به دلیل استقبال فوق‌العادۀ مردم، خود را هم‌رده با حافظ و سعدی می‌داند، اما امروز به فراموشی سپرده می‌شود؟ به این اعتبار، آیا این جایگاه‌ها، مربوط به ارزش و زیبایی ذاتی آثار است یا ... ؟ تمام این مثال‌های بیان شده و شواهد فراوانی که به دلیل محدودیت نوشتار بیان نشده است، از نسبت زیبایی با قدرت، تاریخ، جغرافیا، طبقۀ اجتماعی، جنسیت، ویژگی‌های شخصی خواننده و ... سخن می‌گویند. پس تا همین‌جا اگر بخواهیم جمع‌بندی کنیم: زیبایی چیز ذاتی‌ای نهفته در آثار یا اشیا نیست، بلک معیارهای زیبایی و سلیقه در نسبت با مسائل مختلفی به­وجود می‌آیند و ما به شکل‌های مختلف آن‌ها را کسب می‌کنیم.با در نظر داشتن مثال اول(مونالیزا)، بیایید به ادبیات فارسی و شاعران کلاسیک (به شکل ویژه حافظ) توجه کنیم و این بار با پذیرش غیرذاتی بودن زیبایی، به شماری از عوامل تأثیرگذار در فرایند جامعه‌پذیر شدن خود، که در شکل­گیری چنین جایگاه و چنین سلیقه‌ای نقش داشته‌اند فکر کنیم:1. در جشن‌های سنتی همچون شب یلدا، چیزی به نام فال حافظ مطرح است و به این دلیل، خواه­ناخواه به سبب پیروی از این سنت، حتی اگر علاقه‌ای به ادبیات نداشته باشیم، در خانۀ هر کس دیوان حافظ پیدا خواهد شد؛ به این خاطر به شکل منظم از زمان تولد تا امروز با آن در ارتباط بوده‌ایم.2. بازی‌ کودکانه‌ای مثل مشاعره. در این بازی شرکت‌کنندگان باید از اشعار کلاسیک استفاده کنند و شمار زیادی از ابیات و اشعار کلاسیک را در حافظه داشته باشند.3. کتب درسی مدارس (که عمومی‌ترین بخش نظام آموزشی ما است). کافی­است بررسی شود که توجه به ادبیات کلاسیک تا چه میزانی در این کتب وجود دارد و چه تصویری از شعر امروز در آن­ها به نمایش گذاشته می‌شود (فراموش نکنیم که امروز طیف وسیعی از جامعه، چیزی فراتر از کتب درسی نمی‌خوانند).4. رسانه‌ها و به شکل ویژه صدا و سیما، به عنوان یکی از منابع فرهنگی، چگونه خواه ناخواه به تولید سلیقۀ کلاسیک دامن می‌زند. از برنامه‌های مستقیماً ادبی آن گرفته، تا برنامه‌هایی که به شکل غیرمستقیم به ادبیات ربط پیدا می‌کند، تا برنامه‌های بی‌ربطی که برای آرایش کلام، در ابتدا یا میانه یا پایان، به بهانه‌های مختلف از ابیاتی مرتبط با ادبیات کلاسیک استفاده می‌کنند.5. موسیقی ایرانی که تا حد زیادی نگارش ترانه‌ی آن به فرم شعر کلاسیک نظر دارد.6. نمود ادبیات کلاسیک در سریال‌ها و فیلم‌ها7. نهادهای فرهنگی8. شب‌های شعر9. جشنواره‌های شعر، به شکل ویژه جشنوارۀ شعر فجر10. نگاه شرق‌شناسانۀ غالب در رشتۀ ادبیات فارسی (از لحظه‌ی تاسیس تا به امروز)11. دانشگاه و ...اگر مرور کنیم چند درصد از ما اصلاً شعر می‌خوانیم یا در عرصه‌های نظری شناخت کافی داریم، احتمالاً باید به یک نتیجۀ مشترک برسیم: مسئله صرفاً انتخاب آزادانه و سلیقۀ شخصی نیست؛ بلکه به­وجود آوردن/ آمدن نوع خاصی از سلیقه و پیروی از آن است؛ پیروی از چیزهایی که به شکل اصول پیشینی، غیرقابل تردید و دارای ارزش‌های متعالی به ما القا می‌شوند؛ با زبانی تمثیلی می‌توان گفت این‌ها در حکم ماسکی هستند که برای پذیرفته شدن در جامعه، بر چهرۀ ما قرار می‌گیرد و بعد از مدتی فراموش می‌کنیم که ماسکی بر چهره داریم.تمام این مقدمات برای آن بود که به مسئلۀ دانشگاه برسیم و از چارت تحصیلی (برنامۀ درسی) رشتۀ ادبیات فارسی صحبت کنیم. ابتدا به این سؤال فکر کنیم: «ما طرد شده‌ایم» چه چیزی را به ذهن ما می‌آورد؟ شاید صدای زنی باشد که از بی‌مهری همسر خود گلایه دارد؛ شاید صدای اقلیتی باشد که جامعه آن‌ها را فراموش کرده است؛ شاید صدای فرودستی باشد که در زیر چرخ دنده‌های گرانی دارد له می‌شود و هزاران شاید دیگر؛ اما آخرین باری که من این صدا را شنیدم، صدای دانشجوی ادبیاتی بود که به جرم داشتن پرسش‌ها و علایق ادبی متفاوت، خود را طرد شده از نظام دانشگاهی می‌دید. درست باید به همین نقطه فکر کرد که چرا و چطور ما طرد شده‌ایم؟ تنها با نیم‌نگاهی به چارت تحصیلی (برنامۀ درسی) رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، می‌توانیم پی ببریم که چگونه دانشگاه دارد نقش پررنگی در شکل­گیری و در عین حال پیروی کردن از یک سلیقۀ خاص با اهدافی خاص، ایفا می‌کند. به عنوان مثال اختصاص تنها 4 واحد -2 درس- از دروس اجباری به ادبیات معاصر یا در نظر گرفتن تنها 2 واحد -1 درس- به تمامی مباحث نظری جدید تحت عنوان کلیات نقد ادبی. سایر دروس، یا فنون سنتی ادبی بوده یا متون کلاسیک یا تاریخ ادبیات. دانشگاه یا حتی نظام آموزشی ما، درست مانند کارخانۀ تولید انبوهی دارد عمل می‌کند که در پی ساختن محصولات مشابه است؛ در پی ساختن نوع خاصی از سلیقه، نوع خاصی از اندیشیدن و نوع خاصی از جهان‌بینی است که منتج به تولید انسان‌های یک شکل می‌شود؛ تولیدی به قیمت سرکوب و طرد سایرین. باید ما دانشجویان فکر کنیم که چگونه می‌توانیم وارد دانشگاه شویم و به مقاطع بالاتر راه پیدا کنیم و استخدام شویم؟1. مدرسه: خواندن و امتحان دادن کتب درسی (که بالاتر به کتاب ادبیات درسی اشاره شد)2. کنکور کارشناسی: خواندن مجدد کتب درسی و ارزیابی بر اساس همان نوع نگاه و سلیقه3. کارشناسی: خواندن متون کلاسیک و فنون سنتی4. کنکور کارشناسی ارشد: خواندن مجدد متون کلاسیک و فنون سنتی و ارزیابی بر اساس همان نوع نگاه و سلیقه5. کارشناسی ارشد: خواندن همان متون کلاسیک و همان فنون سنتی6. کنکور دکتری: خواندن مجدد متون کلاسیک و فنون سنتی و ارزیابی بر اساس همان نوع نگاه و سلیقه7. مصاحبۀ دکتری: خواندن مجدد متون کلاسیک و فنون سنتی و ارزیابی بر اساس همان نوع نگاه و سلیقه8. دکتری: خواندن همان متون کلاسیک و فنون سنتی9. آزمون جامع: خواندن مجدد متون کلاسیک و فنون سنتی و ارزیابی بر اساس همان نوع نگاه و سلیقه10. مصاحبۀ استخدام: جذب افرادی با توانایی تدریس کردن همان نوع نگاه و سلیقه.چرخۀ ثابت استادانی که با سلیقۀ خود چارت تحصیلی (برنامه درسی) را انتخاب می‌کنند و چارت تحصیلی‌ای (برنامۀ آموزشی‌ای) که بر اساس آن استادان را انتخاب می‌کنند، بازتولید همان سلیقه، همان جهان‌بینی و همان نوعِ اندیشیدن است. باز می‌توانیم به کارخانه‌های تولید انبوه فکر کنیم.درست در همین‌جا مفهومی تحت عنوان گسست اهمیت پیدا می‌کند. درون سیستمی که بنا به منافع خود، در تلاش برای طبیعی و برتر جلوه دادن نوع خاصی از اندیشیدن و سلیقه است و سعی می‌کند آن را به عنوان حقیقتی مطلق جلوه دهد، نشان دادن محدودیت‌های آن، به نمایش گذاشتن تناقضاتش، تردید در متعالی و غیرتاریخی بودن آن امکانی است برای رهایی.حال چه باید کرد؟ باید تلاش کرد دانشگاه را از نگاه استبدادی موجود دور کرد و امکانی برای حضور و ظهور صداها و اندیشه‌های متفاوت فراهم نمود؛ چرا که استادان و چارت تحصیلی (برنامۀ درسی) دو چیز مستقل و نامرتبط نیستند و هر یک به شکل مشخص بر دیگری تأثیر می‌گذارد. در پایان، قصد دارم دو راه ممکن و البته متفاوت را برای با هم اندیشیدن پیشنهاد دهم که هر کدام بر پایۀ کنار گذاشتن جزمیّت چارت تحصیلی (برنامۀ تحصیلی) بوده است:1. تعداد دروس اجباری، به معنی حقیقی باید به حداقلِ ممکن برسد و امکانی فراهم شود تا دانشجویان نسل‌های مختلف، خودشان دربارۀ کلاس‌ها و تخصص‌هایشان تصمیم بگیرند. ممکن است نسلی تمایلات روان‌کاوانه داشته باشد و نسلی دیگر تمایلات فلسفی؛ نسلی به خواندن متون کلاسیک تمایل بیشتری داشته باشد و نسلی دیگر به نمایش‌نامه و رمان؛ برای نسلی پیوند ادبیات فارسی با جهان مهم باشد و برای نسل دیگر ادبیات عامیانه. به نظر می­رسد به جای شبیه کردن همه به خود، باید بستری فراهم کرد تا آدم‌های مختلف بتوانند دربارۀ سرنوشت علمی و تحقیقاتی خود تصمیم بگیرند و دانشگاه در جهت شکوفایی استعداد این افراد اقدام بکند. همچنین جدا از بحث دانشجویان، باید توجه داشت که فعالیت‌های علمی و تخصص ویژۀ هر استاد نیز در چنین وضعیتی امکان ظهور پیدا می‌کند؛ چرا که به جای تدریس سی‌سالۀ یک درس مشخص، استادان می‌توانند متناسب با طرح­های علمی تحقیقاتی‌ای که در دست دارند، دروسی را خود پیشنهاد داده و تدریس کنند. با چنین رویکردی، هر نسل و ورودی­های هر سال با مشورت‌ و گفت­وگو با مدیر گروه، می‌تواند نقش فعالی در فرایند تحصیل و آموزشی خود داشته باشند. برای تحقق این موضوع، افزایش حقوق و توجه به جایگاه استادان حق‌التدریسی بسیار مهم است. همچنین عدم تمدید قرارداد با استادانی که مورد رضایت دانشجویان نیستند.2. باز هم تعداد دروس اجباری، به معنی حقیقی باید به حداقلِ ممکن برسد و امکان آن پدید آید تا دانشگاه‌های متفاوت بتوانند برنامه‌های متفاوتی ارائه دهند. با تحقق این امر، به تعداد دانشگاه‌ها، برنامه‌های متفاوت و مسیرهای مطالعاتی و پژوهشی متفاوت وجود خواهد داشت و امکان شنیده شدن صداهای متفاوت فراهم خواهد شد.چه کرده‌ایم؟بیایید با چند سؤال به ظاهر بی‌ربط شروع کنیم: اگر کودکی از گشنگی و فقر در حال مردن در کنار شما باشد، واکنشتان چیست؟ یا این‌که اگر شهری را زلزله با خاک یکسان کند، چه واکنشی نشان می‌دهید؟ یا اگر دیدید به واسطۀ کمبود منابع آبی، جان میلیون‌ها نفر در خطر است چه کار می‌کنید؟ احتمالاً اولین واکنش ما مقداری گریه و زاری و ناراحتی و بعد از آن ابراز هم‌دردی است؛ که معلوم نیست به چه دردی می‌خورد. بیایید پا را فراتر بگذاریم، اگر شاهد تجاوزی در خیابان بودید، چه واکنشی نشان می‌دهید؟ یا شاهد دزدی؟ یا شاهد قتل؟ و مثال‌های متعدد دیگر؟دانشگاه با تمام ادعاهای فرهنگی بودن، علمی بودن، پیشگام جامعه بودن و ... در یک معنا اگر نگوییم از جامعه عقب‌تر نیست، جلوتر هم نیست. تنها کافیست به این فکر کنیم که واکنش مردم به اساسی‌ترین مسائل درون جامعه چه بوده است و واکنش دانشگاه –حداقل- به اساسی‌ترین مسائل درون دانشگاه چه بوده است؟ جامعه با ناراحتی و هشتگ زدن، دانشگاه با ابراز هم‌دردی. اما چقدر این ناراحتی و هم‌دردی‌ها به بهتر شدن شرایط کمک می‌کند؟ باز به مثال اول این یادداشت فکر کنیم: آیا ابراز هم‌دردی با کودک فقیر و گشنه، مانع از مرگ او می‌شود؟ یا اینکه با همدردی، در اصل وجدان معذب خود را آرام می‌کنیم؟فکر می‌کنم برای یک بار هم شده، اساتید گروه باید به شکل مشخص از خود دفاع‌ کنند و توضیح بدهند برای بهتر کردن وضعیت چه کارهایی انجام داده‌اند؟ آیا جز بازی با کلماتی مثل «اعتبار گروه ادبیات فارسی» و «آبروی گروه ادبیات فارسی»، ابراز نگرانی نسبت به آینده‌ و همچنین ابراز هم‌دردی با دانشجویان، کاری صورت گرفته است؟ به تعدادی از مسائل به شکل گذرا اشاره می‌کنم:1. آیا سطح علمی اساتید گروه، پاسخگوی نیاز دانشجویان بوده است؟2. آیا سطح کارهای پژوهشی صورت گرفته از جانب اساتید گروه، از قبیل کتاب‌ها، مقالات و ... از نظر علمی قابل قبول بوده است؟ تا چه میزان در عرصه‌های علمی توانسته‌اند مؤثر باشند؟3. آیا تصمیمات و سیاست‌گذاری‌های گروه، در راستای پیشرفت علمی و پژوهشی بوده است؟4. با وجود وضعیت اقتصادی موجود، آیا اساتید به فکر دانشجویان بوده‌اند؟ آیا صندوقی تدارک دیده‌اند تا درصدی از حقوقشان را به این موضوع اختصاص دهند؟ (قابل ذکر است که بسیاری از دانشجویان بنا به مشکلات مالی، در حال حاضر درگیر شغل‌های تمام وقت هستند)5. درباره‌ی گرایش‌های رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی مانند ادبیات تطبیقی، نظریه‌ و نقد ادبی و... که خواست عمومی دانشجویان بر استمرار آن‌ها بود و همچنین اضافه شدن آن‌ها به مقطع دکتری، چه اقدامی صورت گرفته است؟ آیا شرایط مناسبی فراهم شده است یا به حذف آن‌ها اقدام شده است؟6. آیا نسبت به حقوق ضایع شده‌ی اساتید حق‌التدریسی و مبلغ ناچیزی که به آن‌ها داده می‌شود -آن هم با تأخیرهای بسیار- عملی از جانب اساتید گروه صورت گرفته است؟ اعتراضی شده است؟7. آیا زمینه برای دعوت از بزرگان و افراد سرشناس علمی فراهم بوده است تا اعتبار گروه بالاتر برود؟ مثلاً دعوت از دکتر حسین پاینده، مراد فرهادپور، دکتر یوسف اباذری، دکتر عبدالکریم رشیدیان و... . یا گروه بدون ذکر هیچ دلیل موجه، با خواست 120 دانشجوی خود مخالفت کرده است؟8. از معدود اتفاقات امیدوارکننده‌ی این سال‌ها، حضور استادان مدعو و اساتادان حق‌التدریسی بود که متاسفانه شرایط حضور این افراد نیز دیگر وجود ندارد (چنان‌که برای ترم آینده این اتفاق افتاده است). چه اقدامی برای این موضوع صورت گرفته است؟9. آیا اساتید پا به سن گذاشته‌ای که نمی‌توانند پاسخگوی نیاز علمی و پژوهشی دانشجویان باشند و هر ترم کلاس‌هایشان لغو می‌شود، برای پیشرفت گروه و منفعت جمع، حاضر به ارائه‌ی درخواست بازنشستگی هستند؟10. در برابر ظلمی که به دانشجویان شبانه می‌شود و مجبورند بابت صندلی‌هایی که حقشان بوده، هر ترم پول پرداخت کنند، اساتید گروه آیا تا به حال اعتراضی کرده‌اند و نامه‌ای به وزارت‌خانه نوشته‌اند؟ یا جای آن، به دانشجویان بد و بی‌راه گفته‌اند؟11. در برابر اعتراض‌های متعدد دانشجویان به چارت درسی و خواست عمومیشان، آیا اساتید گروه در طول این سال‌ها درخواستی برای تغییر چارت درسی به وزارتخانه ارسال کرده‌اند؟ (باز هم خدا را شکر که وزارت علوم خود تصمیم به تغییر چارت گرفته است)12. آیا در جذب اساتید، به تخصص این افراد و همچنین نظر دانشجویان توجه شده است؟ و آیا دانشگاه و اساتید خود را در قبال سرنوشت نخبگان علمی مسئول می‌داند؟ (تنها کافی است به سرنوشت شماری از نخبگان نسل جوان در دانشگاه‌های کشور فکر شود: خانم دکتر هاله لاجوردی، دکتر آرش حیدری، دکتر حسام سلامت، دکتر امید مهرگان، دکتر مهدی یوسفی، دکتر حسام نقره‌چی، دکتر نوید نادری، دکتر شهرام پرستش و ...)13. در قبال قانون عجیب نشریات علمی-پژوهشی مبنی بر چاپ مقالات در صورت درج نام استاد چه واکنشی نشان داده شده است؟حتی در سطح حقوق اولیه‌ای که مربوط به درست انجام دادن وظایف متعارف است، ما با بحران اساسی مواجه هستیم. سؤال اینجاست که اگر دانشگاه همین کارهای اولیه را نیز به درستی انجام نمی‌دهد، پس دقیقاً دارد چه کاری انجام می‌دهد؟ با وجود این بحران اقتصادی که گریبان‌گیر کل جامعه است، این میزان بودجه برای چه چیزی دارد خرج می‌شود (فراموش نکنیم بخشی از این بودجه، از مالیات مردم پرداخت می‌شود و درباره‌ی این موضوع، همگی باید پاسخگو باشیم؛ چرا که در قبال رفاه ما، جامعه فشاری مضاعف را متحمل می‌شود)؟ آیا خرج استخدام افراد برای روخوانی از کتاب شده است؟ آیا خرج مجلات اسماً علمی-پژوهشی شده است؟ آیا خرج همایش‌های اسماً علمی شده است؟ آیا خرج استاد راهنما و استاد مشاورهایی شده است که در مواردی نامتخصص هستند؟ آیا واقعاً مسائل ما دانشگاه، علم، فرهنگ، هنر، انسان و ادبیات بوده است؟ یا ما هم به عنوان بخش کوچکی از نظام سرمایه‌داری، غایتی جز پول و سود شخصی نداشته‌ایم؟دربارۀ بد بودن وضعیت امروز بعید می‌دانم تردیدی وجود داشته باشد، اما مسئله‌ این است که چه اقدامی برای بهتر کردن شرایط صورت گرفته است؟ آیا ابراز هم‌دردی، رویاهای نابود شده‌ی دانشجویان را برمی‌گرداند؟ آیا ناراحتی، چیزی از فشار مالی وارد به خانواده‌ها کم می‌کند؟ آیا بغض کردن، دردی از دردهای کسانی که در کمال شایستگی استخدام نمی‌شوند کم می‌کند؟ آیا در خلوت گریه کردن، عمر از دست رفته‌ی دانشجویان را برمی‌گرداند؟ اگر از سطح نیت افراد و حرف‌هایشان بگذریم و توجهمان را معطوف به کنش‌ها کنیم، آیا ناخودآگاه (اگر فرض نگیریم خودآگاه بوده است) همگی به بازتولید این وضعیت بد اقدام نکرده‌ایم؟ به مثالی از ابتدای این یادداشت برمی‌گردم: آیا اگر در گوشه‌ی خیابان به کسی تجاوز شود و ما به جای مانع شدن، برویم و ابراز هم‌دردی کنیم، چیزی تغییر می‌کند؟ آیا به واسطه‌ی مانع نشدن و انفعال، ما هم در این تجاوز شریک نیستیم؟ اگر از من بپرسید، جوابم آری است.در پایان توجه شما را به ارزیابی دانشجویان از اساتید معطوف می‌کنم. این نظرسنجی با مشارکت 82 نفر از دانشجویان صورت گرفته است. یادآور می‌شوم که این ارزیابی در عین حال که بازگوکننده‌ی شناختی نسبی از وضعیت اساتید گروه است، شناختی نسبی از وضعیت دانشجویان را نیز به دست می‌دهد و ضرورت مواجهه‌ای انتقادی را می‌طلبد. (نمرات از 10 در نظر گرفته شده است)1.خانم دکتر سمیه آقابابایی 92.خانم دکتر بتول واعظ 8.13.خانم دکتر زهره اله‌دادی دستجردی 7.54. دکتر محمدحسن حسن‌زاده 7.65. دکتر نعمت‌الله ایران‌زاده 7.26. دکتر شیرزاد طایفی 77. دکتر عبدالله آلبوغبیش 6.38. دکتر داود اسپرهم 6.19. دکتر محمدرضا حاجی‌آقابابایی 5.410. خانم دکتر معصومه موسایی باغستانی 5.111. دکتر علیرضا منوچهریان 4.912. دکتر اسماعیل تاجبخش 4.713. دکتر یحیی طالبیان 3.814. دکتر محمود بشیری3.515.دکتر غلامرضا مستعلی پارسا 3.116. دکتر مهدی دشتی 2.5