بازرگان بود، اما به نام نه به صفت

محمد دشتی / ورودی ۹۴ رشته پزشکی / دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتیهفته ی گذشته، شماره ی دوم نشریه ی هوای آزاد دانشگاه در بخش چهره ی ماه خود با نوشتاری با عنوان "بازرگان به روایتی نو..." به بررسی فراز و فرود زندگی مهندس مهدی بازرگان پرداخت.در نوشته ی حاضر به بهانه ی نقدی بر آن روایت، تلاش می شود به بیان ابعاد مختلف و نادیده ی برخی وقایع و همچنین پیش فرض ها و بعضا پیشداوری های متن با تأکید بر افکار مهندس بازرگان در ذیل روشنفکری دینی پرداخته شود، با این امید که فضای نقد و نظر و بیان دغدغه مندی رفته رفته به فضای غالب دانشگاه تبدیل شود.بدون شک مرحوم بازرگان از شخصیت های مهم تاریخ معاصر ایران به شمار می رود که در حد وسع و توان خود خدمات ارزشمندی به مملک عرضه داشته است. کسی که به گواهی تاریخ در عرصه ی سیاست توصیه به "عمل به تکلیف" می کرد و همیشه تکلیف خود را ظلم ستیزی می دانست1، کسی که پس از تربیت متخصصین بسیار در رشته ی برق در دانشگاه2، با جریان یافتن ملی شدن صنعت نفت، از طرف دکتر مصدق به مدیریت هیئت خلع ید از شرکت انگلیسی برگزیده شد تا ثابت کنند ایرانیان بدون کمک خارجی ها هم می توانند نفت را استخراج و پالایش کنند.3 او فردی مبارز بود که بارها و بارها در راه آرمان ها از خوشی ها و امتیاز های خود گذشت، نوشتن اعلامیه ها، شرکت در راهپیمایی ها و تلاش در راه آزادی و حقوق بشر بالاخره او را از استادی دانشگاه محروم کرد و به زندان انداخت.4 در جریان انقلاب هم با وجود همه ی اختلاف نظر ها و تفاوت دیدی که با دیگران داشت به عنوان فردی مسئول آرمان نهایی خود را که نفی استبداد، انتخابات آزد و حکومت مردمی بود با سیاستی گام به گام دنبال می کرد.5در عرصه ی دیانت نیز به گواهی کثیری از ناظران به احوالش (چه مخالفین و چه موافقین) و آثار به جای مانده از او، متفکری متدین و دین پژوه بود که دائما چه در زمان تحصیل در فرانسه و چه پس از بازگشت به وطن و استادی دانشگاه، دغدغه ی تحقق اسلام در جامعه و رویارویی دین با علم و دنیای مدرن را داشت6، استادی که در دل دانشگاه های "ایسم" زده ی زمان شاه به کتابش به اسم نماز که بین دانشجویان دست به دست می شد7 و نمازخانه هایی که راه می انداخت شناخته می شد.8با این همه در بررسی عملکرد و افکار او نیز مانند هر سیاست مدار و متفکری نقطه های تاریکی دیده می شود که قابل نقد و بررسی اند و او نیز مانند دیگر انسان ها مصون از خطا نبود. اما تخفیف و تصویر کردن بازرگان در تاریخ سیاسی کشور در حد افرادی چون مسعود رجوی و اینکه آنقدر او را دور از انقلاب و مردم بدانیم که از نظرمان نخست وزیری بازرگان بزرگترین کلاهی باشد که امام بر سر آمریکا گذاشت تا آمریکا زیاد احساس خطر نکند9، فقط ما را از بهره مندی از الگوهای مبارز با شیوه های خاص خودشان محروم می کند و راه پیشرفت گفتمانی را در جامعه می بندد. نکته ی دیگر لزوم نگاه تاریخی و انسانی به سیر شکل گیری و تکوین افکار و اندیشه های یک متفکر است که ما را در فهم علل و پذیرش تغییر و دگرگونی نظرات او کمک می کند. نگاهی مهم و تعیین کننده که درصورت عدم توجه به آن تقریبا همه ی متفکران جامعه به تناقض گویی و چندگونگی نگرش متهم می شوند، در این شرایط است که باید برای درست و غلط کردن و استفاده از نظرات هر کس، آنها را از ورای شخصیت فرد با ملاک هایی عینی و عقلانی مورد بررسی قرار داد و از فاصله ی زمانی بین نظرات و تغییر آنها صرف نظر کرد.نکته ای که همیشه مطرح بوده این است که نهضت آزادی و جبهه ملی ونیز اکثر رهبران آنها، از جمله مرحوم بازرگان و دکتر ابراهیم یزدی را به عنوان جریان هایی لیبرال معرفی می کنند. که البته حرف بی حساب و کتابی هم نیست. اما مشکلی که پیش می آورد این است که سریع در ذهنمان دوگانه ای شکل می گیرد که یک طرف افراد لیبرال قرار می گیرند و طرف دیگر افراد متعهد و انقلابی. لیبرالیسم به عنوان ابزاری در دست قدرت های استعماری معرفی می شود و دریچه ای برای نفوذ بیگانه و بهره برداری از منابع ملت و بالطبع ناسازگار با تعالیم اسلامی. همین می شود که حس منفی ما نسبت به استعمار به اندیشه های لیبرالیسم هم منتقل می شود و از آن متنفر می شویم.لیبرالیسم، همیشه واژه و ترکیبی بوده که در موقعیت ها و کاربرد های مختلف و بسته به این که از جانب چه کسی گفته می شود، معنا و مفهوم متفاوتی به خود گرفته است، لفظی آنقدر مبهم و متفاوت که مشاهده می شود در برهه هایی از تاریخ ما و از زبان بسیاری از جمله مارکسیست ها و دانشگاهیان و حتی متدینان به شکل توهین و ناسزا و لقبی برای راندن غیر خودی ها به کار برده شده است. درحالی که قبل از هر گونه پیش داوری، این مکتب فکری نیز لازم است به عنوان یک فلسفه ی سیاسی و یا یک نوع جهان بینی اولا درست شناخته شود و سپس مورد نقد و ارزیابی قرار گیرد.اندیشه ی لیبرالیسم مکتبی بود که رفته رفته در ذهن و ضمیر متفکرین جهان غرب پدید آمد و بعد از آن به دیگر جوامع نیز سرایت پیدا کرد. از این رو منطقا برای شناخت و ارزیابی مولفه های آن مجبوریم به آرا و نظریات آنها مراجعه کنیم. اینجا باید دقت کنیم که حساب اندیشه ها غیر از عملکرد دولت ها و کسانی است که آن ها را عملیاتی می کنند. همانطور که نمی توان و نباید با دیدن خونریزی و جنایات داعش ها و طالبان ها، اسلام را تخطئه کرد. به طور خلاصه به نقل از کتاب "لیبرالیسم و محافظه کاری" حسین بشریه، می توان به ویژگی های اصلی مکتب لیبرالیسم در سیاست به این شکل اشاره کرد که اساسا این مکتب به دنبال تغییرات و اصلاحات تابع نظم و ترتیب است (تحرکاتی غیر انقلابی و دفعی). می خواهد فرصت ها و امکانات برابری را که یکی از آنها حق استفاده از انواع آزادی های فردی و اجتماعی است از جمله آزادی بیان و آزادی از محدودیت ها و اجبارهای دینی و مذهبی و ایدئولوژیک، برای همه محقق کند و باعث شود در جامعه نژاد و رنگ و جنس و قومیت و دین و مذهب و عقیده برای کسی تمایز و امتیاز خاصی نیاورد.۱۰مرحوم بازرگان را می توان نماینده ی تلقی و فهمی از دین به حساب آورد که آزاداندیشی و تعبد گریزی را سرلوحه ی کار خود قرار داده است و طبیعتا در آن باطن اعمال بر ظاهرشان مقدم است. تدین را بیشتر در زندگی اخلاقی داشتن می بیند و هدف اصلی همه ی احکام را همین می داند. این موضع را به وضوح در کتاب ذره ی بی انتهای او خواهید یافت. نگاهی به دین که تنها تحقق نیازهای معنوی و اخروی انسان را وظیفه ی دین می داند و علم و تکنولوژی را چه از غرب باشند و چه از شرق برای تحقق نیازهای مادی کارا می داند. به این شکل این تلقی از دین و دیانت، تمامیت خواه نیست به این معنی که از دین انتظار ندارن که همه ی نیاز های انسان از جمله رفاه را هم تامین کند، در این فهم دین هرچه که انسان برای هدایت و رسیدن به سعادت لازم دارد را داراست، اما وعده ی بهشت زمینی به کسی نداده است. طبیعتا نتیجه ی این نگاه جدا شدن ساختار های دینی از سیاست می شود.تلقی خاصی از دین و حکومت داری که اگر چه بیگانگان سلطه گری و استعمارطلبی داشته و دارند، اما دشمن جامعه را بیشتر درون خود جامعه می داند تا بیرون آن، پس از ماست که بر ماست. و ﴿ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ﴾ دور از ذهن نیست که اختلاف نظر های عمده ی بازرگان و دولت موقت او با سایر ارکان حکومت که مهمترین آنها اعتراض به بندهای ولایت فقیه در قانون اساسی و پیشنهاد الغای مجلس خبرگان اول بود و چالش آن با حقوق بشر،بود به همین تفاوت فهم ها و تلقیات بر می گشت در پایان لازم می دانم دوباره اشاره کنم که درک صحیح و شناخت منصفانه از جریانها و شخصیتهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در بازخوانی تاریخ معاصر ضرورتی انکارناپذیر است. جامعه زمانی به بلوغ فرهنگی و سیاسی میرسد که سرمایه هاى فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خود را فارغ از حب و بغض های حزبی و در افقی فراتر بسنجد و بشناسد.بازرگان، نخست وزیر دولت موقت و مردی غیر معصوم بود که همه ی عمر خود را به مبارزه علیه استبداد (چه استبداد داخلی و چه استبداد تحت حمایت خارج) و تاریک اندیشی گذراند و در هیچ موقعیتی وبه هیچ وسیله ای قصد بازرگانی و کسب سود و منفعت شخصی نداشت. چه در زمان مسئولیت با مقام و چه از راه دین. بخشی از استعفانامه مهندس بازرگان و دولت موقت: «پیرو توضیحات مکرر و نظر به اینکه دخالت‌ها، مزاحمت‌ها، مخالفت‌ها و اختلاف نظرها، انجام وظایف محوله و ادامه مسئولیت را برای همکاران و اینجانب مدتی است غیرممکن ساخته و در شرایط تاریخی حساس حاضر، نجات مملکت و به ثمر رساندن انقلاب بدون وحدت کلمه و وحدت مدیریت میسر نمی‌باشد، بدین وسیله استعفای خود را تقدیم می‌دارد.»برای ورود به کانال تلگرامی نشریه دانشجویی ترسیم کلیک کنید.