دریا نوردی مسلمانان

بازرگانی و تجارت مسلمانان در سمت شمال و اروپا، منحصر به نوشته نویسندگان وجغرافیدانان نمی شود، بلکه از روی سکه های بی شمار مسلمانان که در کشورهای روسیه، فنلاند، سوئد، نروژ و حتى مجمع الجزایر انگلیس و ایسلند یافت شده است، می توان به آن پی برد. شمار بسیاری از این سکه ها را در ناحیه قازان، در مسیر رود ولگا، یافته اند. این سکه ها متعلق به اوایل قرن اول تا پنجم هجری است. عده ای پیشروی بازرگانان مسلمان را تا این حد، در جهت شمال، بعید می دانند و نقطه انتهایی آنان را تا اواسط رود ولگا می دانند. دین اسلام هم در آن اوایل تا همین نواحی نفوذ کرده بود.شریف ادریسی به علت استقرار در دربار پادشاهی مسیحی و امکان بازدید از سرزمینهای مسیحی نشین ایتالیا و آلمان و فرانسه و شبه جزیره اسکاندیناوی اطلاعات بسیاری از کشورهای اروپایی به دست آورد که پیشینیان او نمی دانستند.خطوط بازرگانی مسلمین بیشتر در امتداد جاده سمرقند و بخارا و خیوه و دهانه ماوراء النهرتأثیر زیادی در تمدن اسلامی داشت، و در مدیترانه و غرب کسانی که در آنجا خیال حکومت داشتند، بدون جلب رضایت مسلمانان نمی توانستند در آن کشتیرانی کنند؛ چنانکه، در سال ۹۳۵م، ناوگان فاطمیان به بندر ژنوا و جنوب فرانسه، و در سال ۱۰۱۱ و ۱۰۱۴ م، به بندر پیزا حمله کردند.با وجود این، در این دوره نیروی دریایی فاطمیان در شمال افريقا ضعیف تر از نیروی دریایی شام بود، چون در سال ۳۰۱ ق هشتاد کشتی جنگی فاطمیان، از ۲۵ کشتی شام شکست خوردند.کشتیهای جنگی مسلمانان در ۳۶ روز طول غربی شرقی مدیترانه را تا انطاکیه می پیمودند.یعقوبی، در اواخر قرن سوم هجری، طرابلس را بندری می داند که ظرفیت آن در حدود هزار کشتی است. وی درباره بندر صور می نویسد: «مرکز دارالصناعه است و کشتیهای دولت از آنجا برای جنگ روم می رود، و آن شهری است استوار و باشکوه».﻿مسلمانان به علت فعالیت بازرگانانی که به افريقا رفته بودند، اطلاعات وسیعی از این قاره به دست آوردند. بازرگانی در افریقا از راه خشکی به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می شد و در هر دو بخش صادرات مهم طلا بود. بازرگانان مسلمان از مراکش، الجزایر و تونس، پس از چندین ماه مسافرت، خود را به کشور طلاخیز غنا می رسانیدند و در قرنهای پس از قرن چهارم هجری، غنا مرکز فعالیت و بازرگانی مسلمانان آفریقا بود، به گونه ای که در آنجا هیچ یک از ملل مسیحی نمی توانستند با آنها رقابت کنند. این سعید، که از نویسندگان برجسته قرن هفتم هجری بوده، اطلاعات کافی درباره مسافرتهای ابن فاطمه به سواحل اقیانوس اطلس و اوضاع و احوال سیاه پوستان اطراف دریاچه چاد داشته است.#ابن_خردادبه می گوید که تجار یهود،از جنوب فرانسه و از راه دریا، به مصر می آمدند و پس از گذشتن از تنگه سوئز، با کشتی به هندوستان می رفتند و برخی نیز به سوریه می آمدند و از قسطنطنیه میگذشتند. این بازرگانان، محصولات اروپا، مانند ابریشم و پارچه های ابریشمی خز، اسلحه و زره، را به کشورهای اسلامی وارد می کردند. گاهی این اجناس از راه روسیه نیز وارد می شد و در برابر همین بازرگانان از کشورهای اسلامی مشک، کافور، دارچین و محصولات دیگری را به اروپا صادر می کردندراه دیگر ورود محصولات مشرق زمین به اروپا سرزمین خزرها بود که بین دریای خزر و روم شرقی و مردم نیمه بربر روسیه واقع بود. در نواحی مرزی روم شرقی، شهر ترابوزان، در قرن چهارم هجری از مراکز بزرگ بازرگانی مسلمانان بود.بدین ترتیب می توان گفت که حد فاصل بازرگانی بین دنیای اسلامی و مسیحی برقرار بوده استگرچه محقق است که در قرن ۲ هجری مسلمانان در برخی از شهرهای ایتالیا و قسطنطنیه بوده اند، ولی نتایج آن در بازرگانی قرن ۳ هجری مشهود شد و بازرگانی به خودی خود نیرومند ترین عامل انتقال و نشر علم و فرهنگ ملل اسلامی به مردم اروپا شد و آنها نیز با تشویق فرمانروایان خود،با اشتیاق،علوم مشرق را یاد می گرفتندموفقیت بزرگ دیگر مسلمانان، در قرن ۴ هجری، گشودن راه تجاری روس در شمال بود، هر چند پیش از آن هم برخی ارتباطات بین سرزمین روس و ممالک اسلامی وجود داشت. ابن خردادبه، در سال ۲۳۲ ق، مسیر بازرگانان روسی را به سوی کشورهای اسلامی این گونه وصف می کند:«تجار روس که از جنس صقالبه اند، پوست روباه سیاه و خز و شمشیر از دورترین نقاط اسلاوی به دریای روم می آورند. فرمانروای روم عشریه ای از آن می گیرد و اگر به تنیس، نهر اسلاوی پیش بروند و به خلیج خزران برسند، آنجا هم باید ده یک بدهند، آنگاه به سمت دریای گرگان می رانند و هر جا بخواهند به ساحل می آیند.گاه هم مال التجاره خود را بر پشت شتر به تأثیر تمدن اسلامی در تمدن غربی تجاری را فراهم آوردند.بیشتر سکه های اسلامی کشف شده در شمال اروپا، مربوط به سده چهارم هجری و بیشتر از آن سکه های سامانی است. از آن تاریخ تا پس از جنگهای صلیبی، راه شرق به شمال اروپا، از روسیه می گذشته استمنابع این مقاله:۱_یاقوت حموی، پیشین، ج ۳، ص ۴۵۳. ۲۷۴. سلیمان تاجر سیرافی، سلسلة التواریخ، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: اساطیر، ۱۳۸۱، ص ۱۴ و ۳۶۲_مسعودی، پیشین، ج ۱، ص ۳۰۸؛ متز، پیشین، ج ۲، ص ۲۴۶ ۲۷۶۳_گوستاولوبون، ص ۶۰۱۳ ۲۷۷۴_مجله دنیای علم، ص ۲۷۸۵_بارتولد، ص ۲۸۰۶_کارا دو وو، ص ۹-۵۸۷_آرنولد و گیوم، ص ۱۹۷ ۲۸۱۸_شهریار رامهرمزی، عجائب الهند، ترجمه محمد ملک زاده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۸ ۲۸۲ ۹_على سیدامیر، تاریخ عرب و اسلام، ترجمه سید محمد تقی فخرداعی گیلانی