پرسش از هستی در حضور هایدگر (۱)

به طور سنتی در فلسفه اینطور تصور می‌شد که «وجود» یک محمول یا صفت است. مثلا در گزاره‌ی «اسب وجود دارد»، اسب موضوع گزاره و «وجود داشتن» محمول آن تصور می‌شد. در نتیجه هر موضوعی یا دارای خصوصیت «وجود» است یا نیست. کانت نخستین کسی بود که گفت وجود محمول نیست. ما وقتی در مورد اسبی که وجود دارد صحبت می‌کنیم، پیش از هر چیز وجود آن اسب را به نوعی از پیش پذیرفته‌ایم. در نتیجه نمی‌توان وجود یا عدم وجود را به آن اسب نسبت داد زیرا وجود مقدم بر خود اسب است. اما خود این «وجود» چیست که نسبت به آن به صورت پیشینی، یا به قول هگل «بی‌واسطه»، معرفت حاصل می‌شود. این یکی از غامض‌ترین پرسش‌های بشر است.وقتی راجع به هستی یا وجود می‌پرسیم، به پاسخی باید برسیم که همه‌ی موجودات ذیل آن قرار گیرند. در نتیجه وجود آن چیزی است که هم در جماد و حیوان و نبات است، هم در وهم و تصورات و خیال، هم در حالات نفسانی و احساسات، هم در رفتار و هم در گفتار و پندار، هم در کیفیت و هم کمیت، هم در زمان و هم در مکان، و هم در سایر مقولات فلسفی. در واقع راجع به هر چیزی که صحبت می‌کنیم باید در دایره‌ی تعریفمان از هستی قرار بگیرد. اما همه‌ی موجودات در چه چیزی مشترکند؟ پاسخ فلاسفه به طرز ساده‌انگارانه‌ای «موجودیت» موجودات است. اما هایدگر می‌گوید هستی همان موجودیت موجودات نیست. هستی به منزله‌ی ماهو موجودات، که مقدم بر موجودات ادراک می‌شود، با موجودیت موجودات یکی نیست. یک اسب تا زمانی که وجود نداشته باشد موجودیت هم ندارد، اما هستی وابسته به اسب و موجودیت او نیست. هستی به قول هگل نامتعین است، یعنی نمی‌توان آن را به «هستی اسب» و «هستی سگ» و «هستی آدم»، یا «هستن در اتاق» و «هستن در روز شنبه» و «هستن در کنار فلانی» تقسیم کرد. هستی در کهکشانی دیگر همان است که اینجاست، و در یک میلیارد سال پیش همان بوده که الان هست. همینطور نمی‌توان به هستی صفتی را منسوب کرد. مثلا «هستی آبی رنگ» یا «هستی گرم». نمی‌توان گفت «اسب اندکی وجود دارد». هستی در ذات خود غیر قابل تفکیک است و وقتی آدمی می‌خواهد آن را بشناساند، پیوسته مانند ماهی از دست او می‌لغزد و می‌گریزد.هایدگر می‌گوید «هستی کلی‌ترین مفهوم است» و به همین دلیل تعریف‌ناپذیر است. هیچ امری مافوق هستی نیست تا آن را متمایز کند. وقتی می‌گوییم «درخت»، موضوع درخت را از یک مفهوم مافوق آن که «گیاه» یا «موجود زنده» یا «یک چیز سبز» است منشعب می‌کنیم و بعد می‌گوییم «درخت چیز سبزی است که چوب داشته باشد». ما به این صورت تعریف درخت را از «چیز سبز» متمایز می‌کنیم. اما در مورد خود «وجود» نمی‌توانیم این تمایز را قائل شویم. چه چیزی هست که هستی نباشد؟ پاسخ این پرسش در خود این سوال مستتر است. اگر قرار باشد چیزی «باشد» و «هستی» نباشد، آن چیز نمی‌تواند اینگونه باشد زیرا تا پیش از آنکه راجع به آن پرسش شود هستی آن درون خودش نقض شده است. پس پاسخ این پرسش «هیچ» است. هستی همینطور با مفاهیم زیرشاخه‌ی آن هم قابل شناسایی نیست. «درخت» عبارت است از «درخت سیب» و «درخت گردو» و «درخت انگور» و غیره. اما هستی چنانچه گفته شد قابل تفکیک نیست. یعنی بین هستی یک اسب با هستی یک گربه تفاوتی وجود ندارد.هستی فاقد تعین است در نتیجه وجه تمایزی برای آن در عینیت‌های مختلف نمی‌توان یافت. یا به زبان ساده‌تر هستی صفت ندارد. نه چیزی هست که بتوانیم هستی را با آن مقایسه کنیم، نه متضادی دارد که بگوییم هستی آن متضاد نیست. متضاد هستی عدم است اما هگل در تعبیری به شدت پیچیده می‌گوید هستی محض همان عدم محض است، در حالیکه این دو به طور آشکاری یکی نیستند. وقتی می‌گوییم «اسب»، می‌توانیم بیشمار نمونه برای آن در نظر بگیریم یا آن را تصور کنیم. می‌توانیم یک اسب آبی‌رنگ را تصور کنیم که در چمنزاری در سیاره‌ی مریخ در حال چریدن است. یا به طور کلی می‌توانیم برای آن «کثرت» قائل شویم. اما در مورد «وجود» چنین ویژگی‌ای نداریم، همینطور برای «عدم». گویی که «وجود» یک امر کاملا مستقل است و آنقدر از معنا و تعریف تهی است که با «عدم» یکی می‌شود. وجود بی‌صفتی، بی‌ما‌به‌ازایی، بی‌وضعیتی، بی‌محتوایی، و بی‌تعریفی است و این همان خواص عدم است. وجود پیوسته از تعریف ما می‌گریزد و از این حیث با عدم برابر است. جهان هستی عرصه‌ی تبدیل وجود به عدم و بالعکس است که همان «شدن» است، و این با هستی و عدم محض تفاوت دارد. ما جهان را به سادگی ادراک می‌کنیم، اما معرفت ما از هستی و عدم پیش از هر معرفت دیگری در ما نهادینه شده است. این معرفت به قدری ساده است که هر بچه‌ای آن را درمی‌یابد، و به قدری پیچیده که از ادراک آن ناتوانیم.پرسش از هستی با «هستی چه هست؟» آغاز می‌شود. پاسخ این پرسش پیوسته از دست انسان می‌گریزد، اما این گریز خودش پاسخ را به انسان می‌نمایاند. وقتی می‌گوییم «هستی چه هست؟» پیشاپیش خود را در معرض فهمیدن معنای فعل «هستن» قرار داده‌ایم، چون پرسش از «هست» است.در نظریه‌ی حیث التفاتی، وقتی گفته می‌شود «عشق»، ذاتی برای مفهوم «عشق» به طور محض قائل نمی‌توان شد بلکه آن را باید به صورت «عشق به» تعبیر کرد. یعنی عشق محض نداریم، بلکه عشق به چیزی یا شخصی است که داریم. همینطور است «آگاهی از»، «فهمیدنِ»، «انتخاب کردنِ»، «دسترسی به»، «صحبت کردن از» و موارد دیگر. پرسش از هستی به طریقه‌ای مشابه، پرسش از هستنده‌ای است که قادر است این پرسش را طرح کند، که هایدگر از آن به «دازاین» تعبیر می‌کند. این هستنده همان انسان است که قادر است هستی را مقدم بر موجودات شناسایی و ادراک کند. پرسش از معنای هستی برخلاف «عشق به» آبجکت یا مفعول را به دلایلی که در ابتدای این مطلب گفته شد نمی‌پذیرد، یعنی نمی‌توان گفت «هستیِ اسب چیست»، بلکه این پرسش متوجه پرسنده‌ی این سوال می‌گردد. نسبت دازاین با هستی خود، از نوع نسبت او با هستی محض است، و او هستی محض را آنچنان درمی‌یابد که هستی خود را. پرسش از هستی محض، پرسش از هستی دازاین است که از خویشتن او سرچشمه می‌گیرد و به بیرون می‌تابد. این پرتو ذات نزدیک به همان است که حافظ گفت «بیخود از شعشعه‌ی پرتو ذاتم کردند». انسان هستی را به شکل «هستی متعلق به خود او» ادراک می‌کند، یعنی پیش از هر چیز به «وجود خودش» باورمند می‌شود و شناخت او از هستی از پرتو شناخت او از وجود داشتن خودش نشات می‌گیرد. از این رو پرسش از هستی، پرسش از انسان است.