تکامل نظریه مابعدالطبیعه تاریخ(۲)

بخشی از تکامل نظریه مابعدالطبیعه تاریخ در فصلنامه تفسیر برای تغییربخش دوم مقاله سرمایه‌داری جهنمی و جهنم سرمایه‌داری/فصلنامه تفسیر برای تغییرمسئله تاریخ را می توان از وجوه متفاوتی مورد پرسش قرار داد، تلقی عام از تاریخ همان است که آنرا مجتمعی از کثرات و حوادث در زمان های معین می‌دانند در این نوع تلقی که می‌توان از آن به عنوان علم تاریخ نام برد تاریخ حقیقتی ندارد و به نوعی روزمرگی‌های پی‌درپی و شب و روز گشتن های افلاکی را منظور گرفته است ، این باور از تاریخ که در واقع همان زمانی ‌یابی پدیده ها می باشد تسامحا نام تاریخ بر خود می‌گیرد و اگر تاریخ باشد تاریخ حصولی و گزارش وقایع است؛ اما فکر دیگری هم وجود دارد که در آن تاریخ را حقیقتی است و ذاتی ، و اینگونه نیست که کثراتی مجتمع گردند در یک زمان خاص بلکه ذاتی است که در تمام شئون ظهور و بروز دارد و اتفاقاً آن کثرات بازگشتشان به این ذات است ، گویی شیر قضایی است که جان ها را می کشاند در بیشه ها و خورشید دورانی است که بر دلها نور و روح دوران را می‌تاباند (می‌کشد شیر قضا در بیشه‌ها جان ما مشغول کار و پیشه‌ها) همانگونه که مولا علی علیه السلام می‌فرماید : (هر گاه نیکوکاری بر روزگار و مردم آن مستولی گردد ، اگر کسی به دیگری گمان بد برد، در حالی که از او عمل زشتی آشکار نشده ستمکار است، و اگر بدی بر زمانه و مردم آن غالب شود، و کسی به دیگری خوش گمان باشد، خود را فریب داده است)(۷) پس زمان یا دوره ای وجود دارد که صلاح و فساد می‌تواند بر آن مستولی گردد ، در بیان امام(علیه السلام) زمانه‌ای که فساد در آن غالب گشته گمان نیک بردن خودفریبی می باشد ، این فرمایش امام لازمه منطقی غیرقابل اجتنابی دارد و آن اینکه گمان بردن نیک تنها در زمانی می‌تواند خودفریبی باشد که مردم را روحی اجتماعی غالب آید که قدرت تعقل آزادانه و در پس آن انتخاب ارادی خارج از مدار آن دوره کمرنگ گردد ، زیرا در شرایطی که افراد اختیار کامل انتخاب و تفکر آزاد ارادی را دارند گمان بد بردن آنهم به کسانی که خطایی از آنها سر نزده است چه وجهی می تواند داشته باشد ؟ گویی گفتار و رفتار و اعتقادات مردمان همواره و کم و بیش در عالم وجودی‌ای که در آن سر می کنند و حوالتی که در آن قرار دارند سامان می یابد ؛ علامه طباطبایی: قوای جامعه بر قوای فردی غلبه می‌کند و فرد خود را ناچار مى بیند به این که از جامعه پیروى کند همانگونه که علامه طباطبایی می‌گوید: (هر جا قوا و خواص اجتماعى با قوا و خواص فردى معارضه کند قوا و خواص ‌ اجتماعى به خاطر اینکه نیرومندتر است بر قوا و خواص فردى غلبه کند و همینطور هم هست چون لازمه قوى تر بودن یکى از دو نیروى متضاد این است که بر آن دیگرى غلبه کند علاوه بر اینکه حس و تجربه هم همین را اثبات مى کند و بر این معنا (یعنى غلبه قوه او خواص فاعله جامعه و قوا و خواص منفعله آن بر قوا و خواص فاعله و منفعله فرد) شهادت مى دهد مثلا وقتى جامعه بر امرى همت بگمارد و تحقق آن را اراده کند و قوا و خواص فاعله خود را به کار بگیرد یک فرد نمى تواند با نیروى خودش به تنهائى علیه جامعه قیام کند مثلا در جنگها و هجومهاى دسته جمعى اراده یک فرد نمى تواند با اراده جمعیت معارضه نماید بلکه فرد چاره اى جز این ندارد که تابع جمع شود تا هر چه بر سر کل آمد بر سر آن جزء هم بیاید حتى مى توان گفت اراده جامعه آن قدر قوى است که از فرد سلب اراده و شعور و فکر مى کند. و همچنین آنجا که قوا و خواص منفعله جامعه به کار مى افتد مثلا خطرى عمومى از قبیل شکست در جنگ یا شروع زلزله و یا وجود قحطى و وبا او را وادار به فرار مى سازد و یا رسوم متعارفه باعث مى شود که از ترک عملى شرم کند و یا عادتى قومى جامعه را وادار مى سازد به اینکه فرم مخصوصى از لباس بپوشد در همه این انفعالهاى عمومى یک فرد نمى تواندمنفعل نشود بلکه خود را ناچار مى بیند به این که از جامعه پیروى کند حتى در این دو حال که گفته شد فعل و انفعال اجتماع شعور و فکر را از افراد و اجزا خود سلب مى کند)(۸) به نظر ایشان علت اهتمام اسلام به شئون و وضعیت اجتماعی دقیقا همین است ، ایشان در این باره می‌گوید: ( علت این شدت اهتمام هم روشن است براى اینکه وقتى تربیت و رشد اخلاق و غرائز در یک فرد انسان که ریشه و مبدا تشکیل اجتماع است مؤثر واقع مى شود که جو جامعه با آن تربیت معارضه نکند و گرنه از آنجائى که گفتیم قدرت نیروى جامعه فرد را در خود مستهلک مى کند اگر اخلاق و غرائز جامعه با این تربیت ضدیت کند یا تربیت ما اصلا مؤثر واقع نمى شود و یا آن قدر ناچیز است که قابل قیاس و اندازه گیرى نیست...به همین جهت است که اسلام مهم ترین احکام و شرایع خود از قبیل حج و جهاد و نماز و انفاق را و خلاصه تقواى دینى را بر اساس اجتماع قرار داد و علاوه بر اینکه قواى حکومت اسلامى را حافظ و مراقب تمامى شعائر دینى و حدود آن کرده و علاوه بر اینکه فریضه دعوت به خیر و امر به معروف و نهى از تمامى منکرات را بر عموم واجب نموده براى حفظ وحدت اجتماعى هدف مشترکى براى جامعه اعلام نموده و معلوم است که کل جامعه هیچوقت بى نیاز از هدف مشترک نیست و آن هدف مشترک عبارت است از سعادت حقیقى (نه خیالى ) و رسیدن به قرب و منزلت نزد خدا و این خود یک پلیس و مراقب باطنى است که همه نیت ها و اسرار باطنى انسان را کنترل مى کند تا چه رسد به اعمال ظاهریش پس در حکومت اسلامى اگر ماءمورین حکومتى که گفتیم موظف به دعوت به خیر و امر به معروف و نهى از منکرند اطلاعى از باطن افراد نداشته باشند باطن ها بى پلیس و بدون مراقب نمانده اند و به همین جهت گفتیم اهتمام به امر اجتماع در حکومت و نظام اسلامى بیش از هر نظام دیگر است .)(۹)توهمی که ممکن است در این میان پیش آید نوعی اتهام جبراندیشی و نادیده گرفتن اختیار و نقش انسان در ساخت تاریخ است، البته این توهم تنها در اذهان موجودبینِ جزئی‌نگرِ صورت‌زده‌‌ی قدح‌پرست پدید می آید ، بله این جبر می‌شود (تا تویی صورت‌پرست * پیش آن جبر نباشد کز صورت بِرَست) کسانی که این تلقی از تاریخ را جبر و انکار اختیار انسانی می‌انگارند امر بر ایشان مشتبه گشته و بین تلقیات مشابه از تاریخ با این تلقی خلط کرده‌اند ، آنچنان که یکی از لیبرال‌معاشان طرفدار جهاننگری سکولار اومانیسمی که به تبع مطلوب بالذات دانستن مغرب زمین ، تاریخ را به پلورالیسمی‌ترین شکل ممکن تفسیر می کند مطلبی را از ژان هیپولیت در پیوند این تلقی با اندیشه هگل نقل کرده و می‌گوید (تقدیر تاریخی همان مفهوم عقلایی ناعقلایی است که هگل برای بنای چارچوب دیالکتیک خویش درباره زندگی و تاریخ بدان نیازمند بود)(۱۰) و در جای دیگر این اندیشه را ( نه برآمده از دین بلکه برآمده از فیلسوفان ضد روشنگری توهم می کند) ، البته درک ما از تاریخ نعل به نعل آنچه نیست که او به نقد کشیده است(علم الاسما تاریخی) لکن وجوه مشترک بسیاری دارد ؛ اما نباید به اینگونه اشخاص خرده گرفت زیرا اینها ابتدا مشی سیاسی خود را برگزیده و سپس به دنبال آن دین را در ذیلش تعریف می کنند یعنی همان که دین پیروو اهوای و مقاصد انسانی شود نه انسان پیروو دین ، مثل آن نجاری که به او گفتند تختی بساز و بدون اندازه‌گیری شروع به ساختن کرد به او گفتند اندازه نگرفته‌ای ، گفت ابتدا تخت را می سازیم بعد آدم رویش می‌خوابد اگر پاهایش از تخت بیرون زد پاها را قطع می‌کنیم اگر کوتاه تر بود آنقدر می کشیم که به انتهای تخت برسد! ماجرای دین هم نزد روشنفکران غربزده اینگونه است یعنی بنابر غرض و مرض سیاسی و حزبی‌شان صورتی بر دین می‌زنند که مطابق خواست سیاسی‌شان باشد؛ (این ترا و آن مرا بردیم سود هین لکم دین ولی دین ای جهود) اما در خصوص اینکه این اندیشه برآمده از دین است یا فیلسوفان غربی منتقد مدرنیته تنها معیار فقط می تواند خود دین باشد ، در ادامه درباره آنچه آن را ادوار تاریخی می نامیم توضیحات و براهینی اقامه می کنیم که بهتر این مسئله را اثبات می کندعلامه مصباح یزدی: در نظرگاه قرآن جای هیچ شک و شبهه‌ای نیست که روزی خواهد آمد که در آن بشریت زیر لوای یک فرهنگ و نظام ارزشی جامعه‌ای واحد خواهد داشت اما اقلاً این را بگویم که حتی علامه حکیم مرحوم مصباح یزدی که خود از منتقدین جدی اصالت جامعه و باورمند به اراده کامل انسان در هر شرایط و حالتی بوده اینگونه می‌گوید: ( در نظرگاه قرآن جای هیچ شک و شبهه‌ای نیست که روزی خواهد آمد که در آن بشریت زیر لوای یک فرهنگ و نظام ارزشی جامعه‌ای واحد خواهد داشت ما شیعیان آن روز را همان زمان ظهور حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می دانیم )(۱۱) همچنین در ادامه سخنی می‌گویند که به نوعی مکمل گفته قبلی‌شان است ( در هرجا که پای ارادۀ آزاد انسان و تصرف اختیاری وی در خودش یا در پدیده‌ای دیگر در‌میان بیاید، پیش‌بینی قطعی میسر نخواهد شد، مگر‌اینکه کسی، به‌طریقی و مثلاً از راه علم غیب، از مبادی ارادۀ او آگاه باشد و بداند که برای او در فلان زمان چه مبادی نفسانی تحقق خواهد یافت و از نفسش ارادۀ چه کاری صادر خواهد شد. چنین کسی نیز در‌واقع غیب‌گویی می‌کند، نه پیش‌بینی. البته میان کسانی که به تعلیم خدای متعالی، آیندۀ جامعه و تاریخ را غیب‌گویی می‌کنند، و کسانی دیگر که به ‌استناد قوانین اجتماعی و تاریخی، آینده را پیش‌بینی می‌کنند، فرق بسیار است)(۱۲) بنابراین حتی اگر به اخبار غیبی دینی باورمند باشیم می‌بایست برای تاریخ ادواری قائل شویم البته به نظر ما غیب گویی از آینده یا گذشته جامعه فرع بر اصالت و حقیقت آن است و همین امر تاریخ را فراتاریخ می‌کند یعنی اساساً تاریخ در اندیشه دینی چیزی از سنخ گزارش حوادث و وقایع یا حتی آنچه به فلسفه تاریخ مصطلح است نمی باشد بلکه بحث کلامی و فلسفی‌ست ؛ رابطه میان فرد و جامعه که از دلش تاریخی بیرون می‌آید نوعی (امر بین الامرین) است که هیچ ربطی به جبر به معنای فلسفی‌اش نداردشهید مطهری: این سخن که تاریخ مربوط به انسان است و ضابطه ندارد و هرج و مرج است غلط است ضابط دارد ولی ضوابطش بسیار مشکل به دست می آیی به تعبیر شهید مطهری:( این سخن که تاریخ مربوط به انسان است و ضابطه ندارد و هرج و مرج است غلط است ضابط دارد ولی ضوابطش بسیار مشکل به دست می آید )(۱۳) کارل مارکس در هجدهم برومر لوئی بناپارت: انسان ها تاریخ را می‌سازند ولی نه آنگونه که خودشان میخواهندسخن ما هم اگر با دقت در آن تامل شود چیزی غیر از جبر است یعنی نه آنچنان که هگل می گوید( تاریخ قتلگاه اراده هاست) و نه باوری که مارکس به تأسی از هگل بدان رسید که ( انسانها تاریخ را می سازند ولی نه آنگونه که خودشان می‌خواهند )(۱۴) دیدگاه ما قطعاً با چنین تلقیاتی اختلاف مبنایی و حتی معرفتی دارد ، وقتی می‌گوییم مردمان همواره عالمی دارند که کم و بیش جهت کلی رفتار، گفتار و باورهایشان را سامان می‌دهد به این معنا نیست که کسی را توان اندیشیدن در خارج از آن نیست چه بسا که همین نوشته خودش تلاشی در این جهت است ، بلکه سخن از یک روح کلی و طریقتی‌ست که بر وجود‌ها غالب می‌گردد، همچنانکه حضرت ختمی مرتبت(ص) الرجال را علی دین خلیله خوانده است و کل مولود را یولد علی الفطره گفته است ، آیا می‌توان گفت که پیامبر هم که انسان را بر دین دوستش دانسته و همچنین برای کل انسان‌ها در هنگام تولد فطرتی یکسان قائل گشته که توسط والدین به انحراف کشیده می‌شود طرفدار جبر و منکر اختیار انسان است؟ هیچ شرایطی من حیث فلسفی قدرت سلب اختیار را از انسان ندارد حتی اگر کسی به زور اسلحه به چیزی اعتراف کند این اسلحه نیست که او را به اعتراف می کشاند بلکه اسلحه تاثیری در خارج می گذارد که در انتخاب او ظاهر می گردد ، در این خصوص هم همین‌طور است عالم و ذاتی که در آن غلبه وسیطره دارد تصرف و تاثیری در آدمی می نهد که او با اراده خودش به راهی برمی آید و از چشمی می‌نگرد و با عقلی خاص می اندیشد (کز جوار طالبان طالب شوی ** وز ظلال غالبان غالب شوی) اما همواره اگر آدمی دیگر پیدا شود می تواند او را فکری دیگر باشد امکان فاعل اندیشنده به‌کلی قفل و بسته نیست ، به اصطلاح فلسفی امکان وقوعی فکری دیگر وجود دارد یعنی با فکری دیگر محالی رخ نمی‌دهد و نقیضینی مجتمع نمی گردد ، اما آدمی دیگر را عالمی دیگر بباید تا که بتواند سنگی را از سنگ وا بکند و طرحی نو دراندازد، ( آدمی در عالم خاکی نمی آید به دست عالمی از نو بباید ساخت وز نو آدمی) چنانچه جزئی بینان و بر صورت قناعت کردگان همین کلام حافظ را هم می‌توانند حمل بر جبر کنند ؛ به راستی امروز ملت‌ها و دولت‌ها تا چه حد می‌توانند در خرید و استفاده از تکنولوژی صرف نظر کنند؟ آیا اصلاً کسی می‌تواند نیازهای خود را از طریقی غیر از مظاهر مدرنیته برطرف سازد؟ بله اگر باز هم امکان وقوعی آن را در نظر بگیریم چنین چیزی ممکن است اما برای کسی که خود را در منجلاب نیازهای مدرن گرفتار نساخته باشد زیرا نیازهای مدرن پاسخ های مدرن می‌خواهد که در شرایط امروز این کار برابر است با نوعی انزوای مطلق ؛ هربرت مارکوزه: در جوامع امروزی فرد در این حد آزاد است تا به کاری که نیاز زندگی بدان تحمیل کرده و او را به سوی ازخودبیگانگی کشانده تن دهددقیقاً در همین نقطه است که می‌توان معنای عالم تاریخی را درک نمود به تعبیر هربرت مارکوزه: ( در جوامع امروزی فرد در این حد آزاد است تا به کاری که نیاز زندگی بدان تحمیل کرده و او را به سوی ازخودبیگانگی کشانده تن دهد)(۱۵) مارکوزه انسان امروز را انسان تک ساحتی می‌داند که تکنیک بر تمام ساحات وجودی اش غلبه یافته و او را در تک ساحتی کرده است پیش از ورود به ادوار تاریخی که مقصود اصلی این مقدمات بوده و در ادامه شناخت و درک منطق وجودی ظهور بشر اومانیزم و تاسیس عالم آن ، نتیجه گیری مختصری از آنچه درباره تاریخ گفته شد می نماییم ، ۱- تاریخ در نظر ما رسیدن به لایه‌های زیرین واقعیت مشهود است تاریخ به گونه‌ای که تئوریسین‌های سرمایه داری خشن لیبرال می پندارند مجتمعی از حوادث و مجموعه‌ای از اتفاقات کور و کر زمان های متکثر نیست همچون کارل پوپر یهودی که به نوعی فرمانده عملیات مبارزه با هر نوع تاریخ باوری است و اصلاً کتابی را به این موضوع اختصاص داده است(۱۶) و بخش اعظمی از کتاب دیگرش که به سفارش سازمان ناتوی فرهنگی سیا برای ترویج ارزش‌های لیبرال در حین جنگ سرد فرهنگی نگاشته شده است به همین موضوع اختصاص یافته ،(۱۷) اینکه چرا تئوریسن‌های یهودی لیبرال ناتوی فرهنگی که امروزه مثل مور و ملخ آثارشان در ایران ترجمه و تبلیغ می شود به طور عجیبی با هر تلقی از تاریخ سر ستیز دارند بحثی‌ست جالب که می تواند مورد مطالعه گسترده قرار گیرد(۱۸)۲-تاریخ همواره ذاتی دارد که به مقتضای آن نسبت انسان با مبدا ملک و ملکوت و درک خاص او از عالم و آدم و تلقی او از وجود متعین می‌شود و همانطور که به تفصیل بیان شد این غیر از جبر است۳- نگاه تاریخی به عالم و آدم باوری است که پیوسته از دل دین بیرون می آید و شواهد عینی هر چه بیشتر می‌گذرد بیشتر بر صدق آن گواهی می‌نهند۴-ممکن است مشابه این تلقی در بعضی از فیلسوفان غربی یافت شود و این به معنای غربی بودن این اندیشه نیست بلکه واقعیتی است که ذهن های دیگر به آن راه برده‌اند.در بخش بعد وارد ادوار تاریخی خواهیم شد۷: حکمت ۱۴ ۸:ترجمه تفسیر المیزان جلد ۴ صفحه ۱۵۳۹: همان ص۱۵۴۱۰: قادری ، حاتم ، حوالت تاریخی و جایگاه کنش سیاسی در اندیشه احمد فردید ، پژوهشنامه علوم سیاسی شماره ۴۱۱: مصباح یزدی ، محمدتقی ، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن ص۱۷۱۱۲: همان ص۱۸۱۱۳: مطهری ، مرتضی ، فلسفه تاریخ ، جلد ۱ ، ص۱۶۸۱۴: رک به : مارکس ، کارل ، هجدهم برومر لوئی بناپارت۱۵: مارکوزه ، هربرت ، انسان تک ساحتی ، ص۳۸۱۶: فقر تاریخی گردی۱۷: جامعه باز و دشمنان آن۱۸: یکی از دلایل اصلی می‌تواند دفاع از فردانگاری باشد