ایران و بحران فزاینده‌ی آب

کاوه مدنی، ترجمه: محمدرضا جعفری https://sharghdaily.com/fa/main/detail/104904/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A2%D8%A8 ایران،‌ یکی از پیشگامان مدیریت پایدار آب در ناحیه‌ای خشک از جهان، حال با بحران جدی‌ای روبرو است که خود را در خشک شدن دریاچه‌ها و رودخانه‌ها، کاهش منابع زیرزمینی و افت کیفیت آب نشان داده است و جیره‌بندی و قطع آب، از دست رفتن سطوح قابل کشت و تخریب محیط زیست درحال افزایش است. اما، درحالی که سیاست‌گذاران‌ ایرانی تمایل دارند گناه بحران موجود را متوجه خشکسالی، تغییر اقلیم و تحریم‌های بین‌المللی کنند آنچه مسلم است مشکلات عدیده‌ی آب در‌ایران ریشه در دهه‌ها برنامه‌ریزی غیرجامع و کوته‌بینانه دارد.مردم، متخصصان و رسانه‌ها مدام از نشانه‌های بحران بزرگ آب می‌گویند بی‌آنکه بحثی جدی در مورد علل و ریشه‌های آن دربگیرد. اما مساله اساسی‌ این است: ریشه‌های اصلی ‌این بحران در کجاست؟رشد و توزیع نامتوازن جمعیتجمعیت‌ ایران در قرن اخیر به صورت قابل توجه‌ای رشد کرده است. ‌این جمعیت در طول دو دهه‌ی آخر قرن بیستم، درست بعد از انقلاب 57 که مسبب تغییرات اجتماعی-اقتصادی، فرهنگی و‌ ایدئولوژیکی وسیعی بود ، تقریبا دو برابر شد. در کنار رشد ناگهانی جمعیت، گسترش شهرنشینی و توزیع مکانی نامناسب جمعیت، مدیریت آب ‌ایران را با چالش مواجه کرده است. جمعیت شهری ‌ایران در حال حاضر در مقایسه با 44 درصد سال 1970 حدود 70درصد است. هشت شهر ‌ایران دارای جمعیت بیش از ‌یک میلیون نفرند و جمعیت کلان‌شهر تهران از 14 میلیون نفر (18 درصد جمعیت کل کشور) تجاوز کرده است.علی‌رغم پیامدهای سیاست رشد جمعیت، حکومت‌ ایران تمایل و علاقه‌ی شدید خود را به افزایش نرخ 3/1 رشد جمعیت نشان داده است. ‌این علاقه ریشه در نگرانی‌ها پیرامون ترکیب سنی جمعیت در آینده دارد. اما آنچه روشن است ‌ایران فاقد منابع و زیرساخت کافی و مناسب برای پاسخگویی به نیاز فزاینده‌ی آب است. بدون اصلاح موثر توزیع مکانی جمعیت و کاهش جدی مصرف آب، رشد جمعیت می‌تواند تاثیرات شدید و فاجعه‌باری داشته باشد.کشاورزی ناکارآمدبه سبب اتکا به اقتصاد نفت محور،‌ ایران همیشه از‌یک سیستم کشاورزی شدیدا ناکارآمد، مبتنی بر آبیاری و مصرف بیش از حد از منابع محدود آب، رنج برده است. بخش کشاورزی به تنهایی 92 درصد آب‌ این کشور را مصرف می‌کند. بعد از انقلاب 57 حکومت تلاش کرده با حمایت از ‌این بخش به امنیت و خودکفایی غذایی و افزایش درآمدهای غیرنفتی دست‌یابد. با ‌این وجود بهره‌وری اقتصادی ‌این بخش به طور قابل توجه‌ای کاهش پیدا کرده است. در حال حاضر، ‌این بخش 23 درصد از بازار کار را در اختیار دارد و 13 درصد از تولید ناخالص ملی را تأمین می‌کند.بدون برنامه‌ی جامع ِ توانمندسازی کشاورزان و جوامع روستایی، اقدامات پوپولیستی سیاست‌گذاران‌ایرانی، همچون پرداخت‌ یارانه‌های کلان در بخش آب و انرژی برای حمایت از کشاورزان و در جهت افزایش رفاه عمومی‌در‌این بخش، محکوم به شکست است.بهای کاملا ارزان آب هیچ انگیزه‌ای برای افزایش بهره‌وری تولید در‌این بخش‌ایجاد نکرده است. میانگین بازده آبیاری کمتر از 35 درصد و کشاورزی دیم غیرمولد است. الگوی کشت با میزان منطقه‌ای دسترسی به آب متناسب نیست و همچنان مبتنی بر انتخاب محصول به شیوه‌ی سنتی و تجربی و متکی بر خرید تضمینی محصول از سوی دولت بوده است.سوء مدیریت و عطش توسعهمدیریت غلط، اصلی‌ترین علت بحران آب‌ ایران است. دو دلیل پیشین را هم می‌توان به ‌این سوء مدیریت هم در بخش آب و هم در سطح کلان نسبت داد. در واقع مدیریت غلط را می‌توان علت‌العلل بحران آب دانست.‌ ایران تغییرات عمیق سیاسی و اجتماعی/اقتصادی را در قرن اخیر از سر گذرانده است. انقلاب و فشارهای بین‌المللی بر‌ ایران عطش توسعه و علاقه به اثبات استقلال به جهان را تقویت کرده است.‌ ایرانی‌ها در مقایسه با اغلب کشورهای درحال توسعه در دستیابی به استقلال و اتکا به تجربیات داخلی تحت تحریم‌های بزرگ غرب موفق‌تر بوده‌اند. با این حال، توسعه‌ی سریع و احداث زیرساخت‌های عمده بدون درنظر گرفتن تاثیرات غیراقتصادی بلندمدت آن، منجر به بروز مشکلات حاد در بخش آب و محیط زیست شده که ‌این موفقیت‌ها را با تردید مواجه کرده است.این درست است که تحریم‌های شدید بین‌المللی دسترسی‌ ایران به تکنولوژی‌های جدید را کند کرده است ولی بحران آب به دلیل عدم دسترسی به فناوری‌های نو‌ یا تجربیات و تخصص فنی نیست، بلکه‌ ایران از سیاست‌گذاری و راه‌حل‌پردازی غیرجامع توسط متخصصان با دانشی که مستقل از هم عمل می‌کنند رنج می‌برد. ‌یکی از مهمترین دلایل‌ این فقدان، ساختار حکمرانی آب است که متشکل از سلسله مراتب ناکارآمدی از ذینفعان و صاحب نفوذان در مدیریت منابع آب است. ‌این ساختار بر اساس الگوی «مدیریت بحران» عمل می‌کند: در‌این الگو اقدام زمانی صورت می‌گیرد که مشکل به حدی پیش رفته باشد که بر سر راه توسعه بیشتر مانع ‌ایجاد کند!چه باید کرد؟مشکلات آب در‌ایران به قدری جدی و قابل ملاحظه‌اند که جای هیچ‌گونه تردید در مورد ‌این واقعیت که‌ ایران با بحران فزاینده‌ی آب دست به گریبان است باقی نمی‌گذارد. اقدام فوری برای حل مشکلات موجود آب در سطح کشور ضروری است. نشانه‌های امیدوارکننده‌ای وجود دارد که مدیران فعلی، امنیت آبی را به عنوان اولویت ملی شناخته و درحال تلاش برای مقابله با مشکلات آشکار و حادتر مربوط به بخش آب هستند. با‌ این وجود، تغییرات اساسی در نحوه‌ی مدیریت برای جلوگیری از شکل‌گیری مشکلات مشابه در آینده و تامین پایدار و مطمئن منابع آب ضروری است.باتوجه به تجربیات کشورهای غربی درطول و بعد از دوران اوج توسعه در قرن بیستم،‌ ایران باید ده راهکار مهم زیر را برای پایان دادن به بحران فعلی آب خود به کار بندد:- بازنگری جدی در سیاست‌های رشد و توزیع جغرافیایی جمعیت و سرمایه‌گذاری جدی در بخش صنعت با لحاظ کردن محدودیت‌های آبی و اثرات زیست‌محیطی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای- مرفه‌سازی کشاورزان و جوامع روستایی با اعطای امتیازات بیشتر و سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی به منظور افزایش بهره‌وری اقتصادی بخش کشاورزی از طریق مدرنیزه کردن صنعتی‌کردن و اقتصادی‌کردن ‌این بخش- بازبینی الگوهای کشت در سراسر کشور با درنظر گرفتن امنیت غذایی ملی و براساس میزان دسترسی به منابع منطقه‌ای و بهره‌وری اقتصاد- افزایش قیمت حامل‌های انرژی و آب در بلندمدت همراه با اعطای مشوق‌های اقتصادی برای جلوگیری از صدمات اقتصادی و معیشتی بر کشاورزان در کوتاه‌مدت- ایجاد سازمان‌های تعاونی مدیریت کشاورزی در هر منطقه و افزایش مشارکت کشاورزان و ظرفیت‌های جمعی در مدیریت آب و کشاورزی- ایجاد بازار آب و کنترل حقآبه‌ها- ایجاد حساب پس‌انداز آب برای محیط زیست در جهت حفظ و احیای اکوسیستم‌ها از طریق خرید آب از مزارع کم بازده- تغییر وضعیت از مدیریت بحران (انفعالی) به مدیریت پیشگیرانه (فعال)- اصلاح ساختار حکمرانی آب و تقویت سازمان محیط زیست- آموزش و تقویت فرهنگ زیست‌محیطی جامعه