گواهی بر تنوع: مجموعه‌ی نسخه‌های خطی کُردی در کتابخانه‌ی بریتانیا

برات قوی‌انداممقدمه (مترجم): این مقاله در سال 2019 توسط «Ursula Sims-Williams» در رابطه با مجموعه‌ای از آثار کلاسیک و نسخه‌های خطی نوشته شده به گونه‌های مختلف زبان کُردی در سده‌های هجده و نوزدهم میلادی در کتابخانه‌ی بریتانیا نوشته شده است. نسخه‌های خطی مربوط به مناطق مختلف است. بی‌گمان این تنها بخشی از میراث ادبی مکتوب کُردها در سده‌های پیشین است و من معتقدم چه در بین مردم و چه در کتابخانه‌های کشورهای مختلف همانند روسیه و غیره نیز قطعاً نسخه‌هایی وجود دارند که هنوز آشکار نشده‌اند. توضیحات نویسنده در مباحث تخصصی مربوط به گونه‌های مختلف زبان کُردی و همچنین تعیین حوزه‌ی سکونت متکلّمان برخی از آنها، بعضاً کامل نیست. حتی در مورد اینکه کُرمانجی یا سورانی گویش یا زبان است نیست، نظری قطعی نمی‌دهد که البته شیوه‌ی درست را انتخاب کرده است. همچنین در برخی موارد، نظرات نویسنده در مورد واقعیت‌های جامعه‌ی کُردی و نقش زبان در موضوعات دینی کامل نیست. با این حال، معرفی این نسخه‌ها می‌تواند برای بسیاری از پژوهشگران جالب توجه باشد.وی نوشته است: در نمایشگاه «نوشتن: برندت را ایجاد کن» ارتباط بین قدرت و کلام نوشتاری را بررسی کردیم. زبان نوشتاری می‌تواند ابزاری فوق‌العاده کارآمد برای گسترش سروری و حاکمیت یک دولت باشد، چیزی که حتی فراتر از ارتش آن عمل می‌کند. به همین ترتیب، وقتی یک جامعه یا دولت استفاده از رسم‌الخط یا زبان خاصی را انتخاب می‌کند، به عنوان ابزار بیان، رسمیت و اعتباری معادل با حمایت دولتی به آن می‌بخشد.صفحات آغازین دیوان «مَم و زین» اثر احمد خانی، نسخه‌برداری شده در سال 1221 قمری/1806 میلادی - (Or. 11996, ff. 1v-2r)اما این موضوع چه ارتباطی با نسخه‌های خطی کُردی در کتابخانه‌ی بریتانیا دارد؟ در آغاز، این امر به ما کمک می‌کند تا زمینه‌ی خلق این آثار را درک کنیم. زبان کُردی بر خلاف ترکی عثمانی، عربی و یا فارسی، زبان یک امپراتوری چندصد ساله در یک جغرافیای گسترده نبوده است. به همین دلیل، تا قبل از پایان قرن بیستم، این زبان به عنوان وسیله‌ای برای کتابت اسناد دولتی و یا یک مجموعه‌ی ادبی تحت حمایت دولت استفاده نشده است. علاوه بر این، کُردی زبانِ مربوط به امور دینی در یک جامعه‌ی دینی بزرگ با سابقه‌ی طولانی تولید مکتوبات فرهنگی نبوده است.در میان زبان‌هایی که تا قبل از قرن بیستم به عنوان زبان تحت حمایت یک دولت محسوب نمی‌شده‌اند، غیر از کُردی چند زبان دیگر نیز وجود دارند. به عنوان مثال زبان عبری گرچه صدها و هزاران سال قبل از ایجاد دولت اسرائیل، یک زبان دولتی نبوده است، اما کاربرد این زبان توسط یهودیان در سراسر جهان به عنوان زبان امور دینی، باعث شد تا مجموعه‌ی عظیمی از مطالب دینی و یا سکولار به این زبان ایجاد شود. این را می‌توان با نسبت کمتری در مورد زبان «سریانی» نیز گفت. بنابراین، زبان کُردی تا قبل از قرن بیستم، در زمینه‌ی یافتن حمایت برای ایجاد مجموعه‌ای بزرگ از مکتوبات در تنگناهای مضاعفی قرار داشت. از این روست که، در مقایسه با ترکی عثمانی، عربی، فارسی، ارمنی، عبری یا سریانی، امروزه نسخه‌های خطی کمتری از کُردی در دسترس ما قرار دارد.دو صفحه شعر گورانی (هورامی) از گلچین گورانی در قالب «سفینه» (نوع خاصی از کتابت نسخه‌های خطی). نسخه‌ی مورخ 1197 ه.ق / 1782-1784 میلادی (Or. 6444, f. 11r and f. 55r)هم‌اکنون 8 نسخه‌ی خطی به زبان کُردی در کتابخانه‌ی بریتانیا موجود هستند. این در حالی است که، حدود 4000 هزار مورد به زبان‌های ترکی در این کتابخانه وجود دارند. از این تعداد، تنها 6 جلد کاملاً یا تقریباً کامل اشعار نوشته‌شده به زبان کُردی‌اند.از این میان، Or. 6444 شناخته‌شده ترین آنهاست. یک نسخه‌ی خطی شعر گورانی که توسط آقای «انور سلطانی» نویسه‌گرانی و ترجمه شده است و در نهایت به صورت دوزبانه و به عنوان گلچین شعر کُردی گورانی (YC.1999.b.8850) منتشر شده است.برخی از اشعار موجود در نسخه‌ی گورانی توسط شاعران سرشناس کُرد سروده‌شده‌اند. با این حال، هیچ کدام از آنها به اندازه‌ی «احمد خانی»، خالق حماسه‌ی کُردی «مَم و زین» مشهور نیستند. اثری که نسخه‌ی خطی آن در قفسه‌ی شماره‌ی Or. 11996 در این کتابخانه نگهداری می‌شود.موضوع این اثر، عشق ممنوعه است؛ با این حال برخی از مضامین اساسی هویت ملی نوین کُردها را نیز در خود گنجانده است.منظومه‌ی مَم و زین بارها بازنویسی و منتشر شده است، به‌ویژه پس از ایجاد یک نهاد کُردی دیفاکتو در شمال عراق بعد از جنگ اول خلیج و متعاقب آن شکوفایی صنعت نشر کُردی.با این وجود، اینگونه بررسی نسخه‌های خطی، یک بعد تاریخی از گسترش سواد کُردی در خاورمیانه را احیاء می‌کند و در عین حال، گشودن دریچه‌ای به روی نبوغ ادبی «خانی» است.دو صفحه از منظومه‌ی «سیف‌الملوک» که بهتر حفظ شده‌اند و بیان کاملی از متن کُرمانجی را نشان می‌دهند. نسخه‌ی مورخ 1286 ه.ق / 1869-1870 میلادی (Or. 8208, ff. 45v-46r)یکی دیگر از دست‌نوشته‌های کُردی کُرمانجی، منظومه‌ی معروف به «سیف‌الملوک» یا شمشیر پادشاهان است که با شماره‌ی Or. 8208 نگهداری می‌شود. نسخه‌ی موجود در کتابخانه به شدت آسیب دیده است و اگر چه که متن آن تا حد زیادی خوانا است، لیکن حاشیه‌ی بسیاری از صفحات از بین رفته است و در برخی موارد خواننده را از متن کامل عبارات موجود محروم می‌کند. داستان سیف‌الملوک در مصر اتفاق می‌افتد و متن آن حول محور ماجراجویی‌های یک شاهزاده منحصر به فرد می‌چرخد، لیکن اصل داستان ریشه در زبان فارسی دارد. نسخه‌های مختلف سیف‌الملوک در سراسر جهان اسلام پیدا می‌شوند و این نسخه‌ی کُردی گواهی بر این است که چگونه چنین متونی در فرهنگ خلاقانه‌تر کُردی پذیرفته و با آن همگون شده‌اند.بخشی از ترجمه‌ی گورانی «خورشیدِ خاور»، اوایل قرن نوزدهم میلادی (Add MS 7829, ff. 91v-92r)برگه‌ای از «بهرام و گل‌اندام» که به گورانی ترجمه شده است و یک اضافه‌ی متأخر به متن را در اوایل قرن نوزدهم نشان می‌دهد (Add MS 23554, f. 37r)از دیگر موارد موجود در مجموعه‌ی کُردی، ترجمه‌ی آثار شناخته شده‌ی فارسی به کُردی گورانی است. Add MS 7829 دو داستان را در بر می‌گیرد: یکی داستان «لیلی و مجنون» و دیگری داستان «خورشیدِ خاور». در مقابل، Add MS 7826 ترجمه‌ی «خسرو و شیرین» به گورانی است. و در نهایت، Add MS 23554 داستان «بهرام و گل‌اندام» را ارائه می‌کند؛ یک حماسه‌ی دیگر ایرانی که به اندازه‌ی کافی در میان جوامع خاورمیانه مشهور است.ایجاد ساده‌ی هر سه نسخه‌ی خطی، همچنین نبود اطلاعات کافی در مورد نویسنده یا محلی که در آنجا خلق شده‌اند، ما را به این باور می‌رساند که این نسخه‌ها در واقع بخشی از یک سنت خواندن گسترده‌تر در میان متکلّمان زبان کُردی‌اند. ممکن است این نسخه‌ها، آثار هنری و تجملی قابل توجهی نباشند، اما ساخت و قالب آنها اطلاعات ارزشمندی در رابطه چگونگی خواندن و ارائه‌ی ادبیات به زبان مادری خود از سوی کُردها را، به عنوان بخشی از یک فضای فرهنگی گسترده در غرب آسیا در اختیار ما قرار می‌دهد.سرآغاز اولین فرهنگ لغت کُردی-عربی منظوم، «نوبهارا بچوکان» Nûbihara Biçûkan (نوبهار کودکان)، سروده‌ی احمد خانی. قرن هجدهم میلادی (Or. 5932, f. 9r)بخش آغازین «عدیقه‌ی ایمانی» (Edîqeya Îmanî)، شعر تعلیمی سروده‌شده توسط احمد خانی. قرن هجدهم (Or. 5932, f. 14v)آخرین مورد از مجموعه‌های شامل شعر کُردی، Or. 5932 است که شعر کُردی کُرمانجی را در میان آثار مختلف دیگر به زبان‌های عربی، ترکی عثمانی و فارسی در بر می‌گیرد. اولین اثر کُردی کُرمانجی، کتاب «نوبهارا بچوکان» (نوبهار کودکان) است که به عنوان کتابی برای تعلیم زبان عربی به دانش‌آموزان کُرد در مدارس (مدرسه‌های دینی) سروده ‌شده است. دومین اثر «عدیقه‌ی ایمانی» نام دارد که آن هم توسط احمد خانی سروده ‌شده است و موضوع آن تعلیم و تربیت است. عدیقه‌ی ایمانی نیز به عنوان یک متن ابتدایی از سوی دانش آموزان کُرد در مدارس استفاده می‌شد. گنجاندن این دو شعر خاص در فهرست به درستی صورت گرفته است، با توجه به اینکه متن پایانی یک شعر تعلیمی به زبان عربی است و هدف آن کمک به دانش‌آموزان کُردی‌زبان در یادگیری زبان عربی است؛ موضوعی اجباری برای هر کسی که قرآن می‌آموزد.یکی از جنبه‌های خیلی چالش‌برانگیز در رابطه با ایجاد مجموعه‌ای قوی و منسجم از آثار کُردی، تفاوت‌های دیالیکتی (گویشی) بین جوامع متکلّمان کُرد است. امروزه دو گویش یا زبان اصلی (تمایز آنها در این زمینه دشوار است) وجود دارند که در سراسر خاورمیانه صحبت و نوشته می‌شوند. کُرمانجی، زبان کُردی غالب در شمال و غرب کُردستان است که عمدتاً توسط کُردهای ترکیه، سوریه، ارمنستان و همچنین بخش‌هایی از شمال عرق و شمال شرق ایران صحبت می‌شود. در مقابل، سورانی عمدتاً در کُردستان مرکزی و شرقی استفاده می‌شود که شمال عراق و غرب ایران را پوشش می‌دهد. امروزه کُرمانجی در ترکیه و ارمنستان با رسم‌الخط لاتینی نوشته می‌شود. در حالی که سورانی در عراق و ایران با رسم‌الخط عربی (همچنین کُرمانجی در سوریه) نوشته می‌شود. خط سیریلیک تا قبل از سال 1991 در ارمنستان استفاده می‌شد، اما کُردهای ارمنستان و ایزدی‌ها به رسم‌الخط استاندارد لاتینی روی آوردند. حال اگر انبوهی از لهجه‌های محلی که به مراتب متفاوت با آمَد (دیاربکر)، سلیمانیه و اربیل و زبان‌های مرتبط اما متمایز زازاکی و گورانی را هم به این اضافه کنید، آنگاه کلیت حوزه‌ی «کوردوفون» (Kurdophone) را درک خواهید کرد. تمام این ویژگی‌ها منجر به ایجاد تنوعی قابل توجه در زمینه‌ی مکتوبات ادبی می‌شود، چیزی که در زبان دولتی معمولاً دیده نمی‌شود. تمام متون موجود در مجموعه‌های خطی کُردی در کتابخانه‌ی بریتانیا به رسم‌الخط عربی نوشته شده‌اند و این وظیفه‌ی فهرست‌نویس را سخت می‌کند که با کار بسیار دشوار تشخیص نوع گویش یک متن روبرو هستند. علاوه بر این، ثبت سایر اطلاعات مروبط به نسخه‌های قدیمی، بدون ابزارهای مفید استانداردسازی تحت حمایت دولت که معمولاً هنگام فهرست‌نویسی آثار منتشر شده به کار گرفته می‌شوند، با دشواری مواجه است.صفحه‌ای از فرهنگ لَکی – فارسی حاوی اصطلاحات هر دو زبان که با خط نستعلیق منظم نوشته شده است. مورح 1811 میلادی (Add MS 26319, ff. 2v-3r)صفحه‌ای از فهرست واژه‌های انگلیسی – کُردی حاوی اصطلاحات رایج. اوایل قرن نوزدهم میلادی (Add MS 26319, ff. 9v-10r)تنوع زبانی، فراتر از این که به عنوان یک مانع محسوب شود، مجموعه‌های ما را غنی‌تر می‌کند. کتابخانه‌ی بریتانیا علاوه بر تنوع گویشی که در آثار شعری منعکس شده است، تعدادی فهرست‌واژه‌های دست‌نویس از گویش‌های کُردی در عراق و ایران را نیز در اختیار دارد. اولین مورد از این مجموعه که در زیر قفسه‌ی Add MS 26319 یافت می‌شود، مجموعه‌ها را کرده و به تقویت مطالب علمی مرتبط با زبان شناسی کُردی کمک می‌کند. این کدکس همان است که توسط آخرین صاحب نسخه‌های خطی – سی. جی اِرسکین – قبل از خریداری آن توسط کتابخانه‌ی بریتانیا در سال 1865 ایجاد شد. این کدکس دارای واژه‌نامه‌ی انگلیسی-کُردی و فارسی-کُردی لکی و فارسی-کُردی اردلانی (احتمالاً اشاره‌ای به گورانی) است. اگر چه این آثار دور از رساله‌های جدی زبانی در مورد گویش شناسی یا دستورزبان کُردی هستند، اما با این وجود، دیدگاهی در مورد برخی از جنبه‌های جوامع متکلّمان کُرد قبل از استانداردسازی را به ما ارائه می‌دهند.همه‌ی اینها روش‌های مشاهده‌ی تنوع زبانی در میان کُردها را نشان می‌دهد که گاهی توسط مستشرقان غربی و گاهی توسط خود کُردها صورت گرفته است. چنین واژه‌نامه‌هایی پدیده‌ای رایج در میان مقامات نظامی و استعماری بریتانیا بوده است و نسخه‌های رسمی‌تر اغلب توسط سازمان‌های دولتی منتشر شده‌اند. برای این منظور فقط کافی است نگاهی به IOR/L/MIL/17/15/52 بیندازید؛ یک جلد اثر چندزبانه‌ی خیلی عظیم با عنوان «واژگان: انگلیسی، عربی، فارسی، ترکی، ارمنی، کُردی، سریانی» (که به عنوان بخشی از کتابخانه‌ی دیجیتالی قطر دیجیتالی شده است). از این طریق می‌توانید اهمیت آن را در زمینه‌ی اواخر امپراتوری بریتانیا مشاهده کنید.این مجموعه‌ی متنوع از مکتوبات که توسط کُردها و یا مدیران استعماری سایر قدرت‌ها تولید شده‌اند، دریچه‌ای را بر زندگی فرهنگی کُردها تا قبل از قرن بیستم می‌گشایند. نبود حمایت دولتی، جوامع کُردزبانان را از برخی منابع و ابزارهای مورد نیاز برای ایجاد مجموعه‌ای از آثار نوشتاری در مقیاس فارسی، عربی و ترکی عثمانی محروم کرد. لیکن این امر کُردها را از تلاش برای نوشتن، به‌اشتراک‌گذاری و انتشار متون و حفظ تولیدات و میراث فرهنگی خود برای نسل‌های آتی باز نداشت. کتابخانه‌ی بریتانیا از این جهت خوش‌شانس است که پاسبان بخشی خیلی کوچک از چنین تحرک تاریخی است؛ امری که هدف آن در دسترس قراردادن این مجموعه برای تمام آنهایی است که در پی درک بهتر تاریخِ بیان فرهنگی کُردی هستند.نویسنده از یعقوب آیکوچ (Yakup Aykaç) از دانشگاه آرتوکلوی ماردین سپاسگزار است که در شناسایی و معرفی آثار کُردی کُرمانجی در مجموعه‌های کتابخانه‌ی بریتانیا کمک بزرگی کرده است.مایکل اردمن (Michael Erdman)، متصدی مجموعه هایزبان ترکی (Turkish) و زبان‌های ترکی (Turkic)، کتابخانه‌ی بریتانیا