کاپیتان آمریکا

کاپیتان آمریکااگر بخواهم شخصیت هالیوود را در یک عبارت خلاصه کنم، می‌گویم «کاپیتان آمریکا»! شخصیتی افسانه‌ساز، پیش‌رو و افتخارآفرین. کاپیتان آمریکا بن‌بست ندارد؛ قهرمانِ مطلق است؛ افسانه‌پردازی‌هایش تجلی رویاهای یک ملتِ قهرمان‌طلب است. و البته جای بحث است که هالیوود روح امیدوار و افسانه‌سرای خود را از باورهای جامعه وام گرفته است و یا برعکس؟ من گمان می‌کنم هیچ یک از این دو وام‌دار یکدیگر نیستند، بلکه قوام‌بخش یک‌دیگرند!در سال ۱۹۶۸ جمع کثیری از اسپانسرهای ابرسرمایه‌دار آمریکایی با همکاری یک‌دیگر اولین فیلم فضایی تاریخ را ساختند، فیلم پر سر و صدایی به نام «ادیسه فضایی»؛ که البته کارگردانی استندلی کوبریک هم بی‌شک نقش به‌سزایی در درخشش آن داشته است. هالیوود همواره پرچم‌دار سبک علمی-تخیلی بوده است؛ و آن چه که حائز اهمیت است، توجه به مقتضیات این عنوانِ پرمنفعت است. کشوری می‌تواند در این ژانر فیلم بسازد که جامعه‌ای زاینده و پیش‌رونده داشته باشد. جامعه‌ای می‌تواند با عجائب جهان گلاویز شود که بر لبه‌های علم قدم می‌گذارد، نه جامعه‌ای که تنها مصرف‌کننده‌ی تکنولوژی است. شاید این معنا برایتان ملموس شود، اگر فیلمی علمی-تخیلی را تصور کنید که در سینمای ایران به عمل آمده باشد!هالیوود به معنای واقعی کلمه عصای دست تمدن غرب است. تا هنگامی که «رویای آمریکایی» در سالن‌های شلوغ سینما زنده است، شمار کارتون‌خواب‌های پایتخت در حاشیه می‌رود. تمام آن چه که به دنیا صادر می‌شود تخیل‌های سبک‌بال و اعجاب‌انگیز کریستوفر نولان است و بس. محال است کشوری با بحران مالی هم‌ترازِ با آمریکا بیابید که رئیس‌جمهور‌ش با افتخار اعلام بدارد که جهت به دست آوردن منافع نظامی در آن سر دنیا هفت هزار میلیارد دلار(!) خرج کردیم و عایده‌ای نصیبمان نشد! تنها کشوری می‌تواند چنین رفتار جنگ‌طلبانه‌ای انجام بدهد که به پشتوانه‌ی سینما و رسانه فرهنگ میلیتاریزم را تحسین کرده باشد! در هالیوود یک ژانر نخ‌نما و قدیمی وجود دارد که هزاری هم بگذرد قدیمی نخواهد شد: یک آسیاییِ طمع‌کار، و یا یک روسِ کثیف و خودخواه، می‌خواهد دنیا را از بین ببرد! و حال چه کسی مأمور نجات دنیا می‌شود؟ معلوم است، یک سرباز فداکار آمریکایی! (که اگر از اعضای ویژه سازمان سیا باشد مترقی‌تر هم می‌شود!) و در انتهای فیلم شما از شخصیت آسیایی منزجر می‌شوید و به قهرمان آمریکایی درود می‌فرستید. شاید فکر کنید دوران این فیلم‌ها گذشته است، اما اگر دقت کنید حتی آخرین فیلم نولان (تنت) هم همین قدر کلیشه‌ای و شعار‌زده است!در هنر آمریکایی، این روح قهرمان‌خواه و افسانه‌پرست تنها محصور به سینما نیست. در داستان‌سرایی و رمان‌نویسی هم این روحِ ایده‌آلیسم دیده می‌‌شود. فرق است بین «کُزِت‌»ای که ویکتور هوگو می‌آفریند و «سیندرلا»یی که به یک‌باره سر از قصر در می‌آورد و هیچ محدودیتی جلودار ذهن رویا‌دوست او نیست. وقتی «جنایت و مکافات» داستایوفسکی را می‌خوانید هر لحظه می‌دانید راسگولنیگف (نقش اول داستان) چند روبل در جیب دارد و با چه محدودیت‌هایی مواجه است، اما وقتی «گتسبی بزرگ» (یک رمان مشهور آمریکایی) می‌خوانید، از شدت مهمانی‌های بی‌حد و حصر آقای گتسبی به ستوه می‌آیید! هر شب مهمانی، مهمانی‌ای برای همه‌ی مردم شهر، آن هم تنها به بهانه‌ی یافتن یک نفر! در حالی که آقای گتسبی در ابتدا یک سرباز آس‌وپاس و بی‌چیز بوده است، و در حاشیه‌ی داستان، سوار بر اسب رویاها، به این تمکن مالی دست یافته است و گویی این اتفاق اصلا جای اعجاب نیست!در آمریکا سینما در اختیار ملت قرار دارد، استراتژیک و راهبردی است. روح نشاط و امیدواری را در تن جامعه می‌دمد، مسیر را هموار می‌کند، عصای دست است! در کشور ما سینما چه دردی را دوا می‌کند؟ از کدام مشکل علاج‌جویی می‌کند؟ گویا در کشور ما، سینما نه تنها عصای دست نیست، بلکه وبال گردن است! برخلاف هالیوود، سینمای ما سینمای ضدقهرمان است! ما قهرمان نداریم، شخصیت‌های غیرماندگار و بی‌هویت داریم. ما داستان نداریم، ماجرا داریم. سینمای ما بی‌ربط‌ترین سینمای ممکن به جامعه‌ی ماست. از بعد انقلاب تا کنون هیچ گاه سینما چنین انزوایی را تجربه نکرده است. مردم تا چه میزان باید قهر خود را نشان بدهند تا مدیران فرهنگی فکری به حال این سینمای ضدمردم کنند؟ مردم سینماها را ترک کرده‌اند، چون از این سر تا آن سر پرده عریض و طویل سینما هیچ نشان و اثری از خودشان نمی‌بینند! نود درصد فیلم‌های ما در یک آپارتمان واقع در نیمه‌ی شمالی پایتخت ساخته می‌شود، آن هم با یک موضوع بی‌ربط با حوادث جامعه. این سینمای مریض و غیرطبیعی از همان دهه‌ی اول انقلاب کلید خورد؛ هنگامی که افراد پرادعا و بی‌بنیه‌ای با شعار فیلم‌های «اجتماعی»، فیلم‌های «اشتباهی» ساختند. و از طرفی با تشویق فستیوال‌های معلوم‌الحال خارجی مواجه شدند، و این مهر تثبیتی بود بر گمراهی و کج‌فهمی آن‌ها از سینمای انقلاب.اگر بخواهیم نگاهی کلی به چشم‌انداز سینمای ایران در دهه‌ی اخیر داشته باشیم، فضای سینمای ایران دستخوش یک موج بیماری فرانسوی به نام «پوچ‌گرایی» و یا «آبزِرد» شده است که قرن‌هاست بر هنر افسرده‌ی فرانسه لنگر انداخته است. از مصادیق آثار این آفت، فیلم‌هایی نظیر «ابد و یک روز» است، فیلمی که برنده ۹ سیمرغ بلورین و بهترین کارگردانی در جشنواره «ملی» فیلم «فجر» شده است! (فجرِ انقلاب اسلامی!) از عوارض این بیماری‌ها که بگذریم، حتی آن فیلم‌هایی که به اصطلاح رایج «ارزشی» هستند هم چنگی به دل نمی‌زنند. چهل سال است که از دفاع مقدس فیلم می‌سازیم، چهل سال است که آبادان را از دست می‌دهیم، چهل سال که خرمشهر را می‌بازیم! وقتی که رزمنده‌ها را به تصویر می‌کشیم، از ابتدا به شهادت می‌پردازیم. ما هیچ‌گاه قهرمانِ شهید خلق نکرده‌ایم، چون سینمای ما اصلا قهرمان‌ساز نیست! تنها آثار محدودی نظیر «چ» یافت می‌شود که یک قهرمان بی‌بدیل را هنرمندانه به تصویر می‌کشد و حماسه‌آفرینی می‌کند. به لحاظ دراماتیک شهادت نقطه‌ی اوج قهرمان‌پردازی است، اما ما اصولا قهرمان خلق نمی‌کنیم، فقط شهادت‌سازی می‌کنیم. شک نکنید که اگر روزی بخواهیم از شهید همت فیلم بسازیم، فیلم‌نامه محدود می‌شود به یک عملیات سخت و جان‌کاه، که در نهایت با مظلومیت و فداکاری شکست می‌خورد و آنِ شهادت خلق می‌شود. ما هیچ گاه از حمایه‌سرایی‌های لشگر بیست و یک محمد رسول‌الله (صلّی الله علیه و آله) حرفی برای گفتن نداریم، ما از عملیات‌های ناممکن تصویری نمی‌سازیم. متأسفانه چهل سال است که هنوز جرئت نکرده‌ایم بر پرده عریض سینما خرمشهر را پس بگیریم ...