ادامه ورژن کهن داستان گاهان و بیگاهان - یا هشتاد و پنج دقیقه خواب دیدن در آلاچیق!!

رؤیای آلاچیق(مجموعه یادداشت‌های بهرام، نقاشی که نمی شناختمش و مدتی در همسایگی ما می‌زیست)اوست،او که اول و آخر این راز است،او کهزنده مرده‌ای از اکنون و مرده زنده‌ای از آینده،فقر تو را و فرود و فلاکت تو را آزموده است،...پس تا به مرگ خویش پیروز و پرده‌پوش درآی!چرا که من آن تاج جلیل هستی را به شمایان و عاشقان خواهم سپرد،پس هر که گوشی برای شنیدن دارد، بشنود!زیرا که بر هراست اگر ظفر یافته‌ای،هم این بدان‌گونه بدان که گویی بر مرگ ظفر یافته‌ای!...آن‌جا من زنازادگانی دیده‌ام بسیار و بسیار،که خودفریب و گول و زناکارند.پس برخیز و به عشق درآی! زیرا که به‌زودی برخواهم خاست،تا به دشنۀ دهان و زبانی دیگرگونه قیام کنم.هر که گوشی برای شنیدن دارد، بشنود!پس هر که را که غالب بر این قیامت و غلغله برخیزد،هم اوی را سنگی سپید خواهم سپرد،با نام و نشانه‌ای مخفی،که جز هم اوش هیچ‌کس و هیچ کسانی را،یارای قرائتش بنخواهی دید......تا همگان و زندگان دریابند که من از آزمون سینه‌ها و قلب‌هاشان مخبرم...و ماندگان و زندگانی که هنوزه کج اندیشند،به لهیب رنج و مصیبت و مرگ‌ها بخواهم سپرد،جز آن که تا هنگامۀ رجعتم،هم از دامن دانش و هم از دلیل عشق،پرهیزتان مباد!و هر که را که به راه و راستی مندامن به دانش عشق سپارد،بی شک و بی هیچ شبهه‌ای سرور عاشقان خواهد شد...پس هر که گوشی برای شنیدن دارد،بشنود اکنون...(مکاشفات یوحنی، باب دوم)بیگاه اول- «یک آداجیو در شب نقره ای»1نامش میکائیل بود. از همان نخستین‌بار که دیدمش، نمی‌دانم از کجا، می‌دانستم...هنگام آغازین دیدارمان، همان‌طور که به سویم می‌آمد، بی آن که بدانم مقصودش کیست، با خود گفتم:"هین! و اکنون این میکائیل است که می‌آید... "دانشجوی سال آخر فلسفه بود. من خسته بودم. من نقاشی می‌کردم. در یک کارگاه هنری نام‌نویسی کرده بودم و در اتاقک نیمه‌تاریک سردی، درست بالای یک کارگاه نجّاری، در کوچه‌ای تنگ و پر رفت و آمد، حوالی مرکز شهر زندگی می‌کردم و جز شب‌ها چند ساعتی، به کلّی از سکوت بی‌بهره بودم.تازه به آن شهر آمده بودم و تنهایی هم‌راه و هم‌راز دائمی‌ام بود.کسالت، گاه مرا به خارج از شهر می‌کشانید. سوار بر مرکب عظیم جثۀ عمومی- اتوبوسی که به حومۀ شهر می‌رفت- می‌شدم و ساعتی بعد در گردش‌گاه عموم، گام می‌زدم و اگر حوصله‌ای بود، طراحی می‌کردم.و آن‌روز بر فراز سدّ قدیمی محبوبم نشسته بودم و کوهها را که سایۀ ابرها نوازششان می‌داد، ترسیم می‌کردم.در پشتِ بندِ کهنِ روبه‌رویم، آب بالا آمده بود. همه آواز فرو ریختن آب بود و نالۀ پرنده‌ای از دور دست... پشت سرم باغستان سپیداران بود و دسته‌های کلاغ که به سوی شهر می‌پریدند... هوا سبک و معطّر بود؛ اوائل پاییز...و با خود می‌گفتم:"هان! و این میکائیل است که بدین‌سوی می‌آید..."و او از آن سوی پل به سوی من آمد. می‌شناختمش؛ برای شرکت در کنفرانس‌های عمومی فلسفه و روان‌شناسی، گاه به دانشکدۀ او می‌رفتم و همواره می‌دیدمش که در گوشه‌ای، کنار پنجره‌ای نشسته بود و هرگز مانند دیگران، کاغذ و قلمی در دست نداشت و یادداشتی بر نمی‌داشت.برای آن که نشان دهم متوجه او نیستم، مشغول کار خود شدم و خطوط سریع و شکسته‌ای به مثابه قلل کوهها بر کاغذ کشیدم. به ظاهر سخت مشغول شکل‌دادن به امواج ریز و پُرشکن آب بودم، که دانستم بر فراز سرم ایستاده و می‌نگرد.خواستم بی‌اعتنا باشم ولی کنجکاو بودم حالت چهرۀ او را در آن هنگام که به تماشای طرح من ایستاده بود، ببینم؛ من در کلاس طراحی از بهترین‌ها بودم.پس سر برداشتم و دزدانه نظری بر او انداختم. در چهره‌اش، به‌جز در لب‌هایش که به حالت تأمّل قدری جمع کرده بود، شگفتی نفرت آمیزی موج می‌زد. شاید اگر هر حالت دیگری داشت، به رویش لبخندی می‌زدم و از او دعوت می‌کردم بنشیند و عقیده‌اش را دربارۀ کارم بگوید؛ ولی در آن لحظه حس کردم از طراحی هیچ نمی‌داند.او را خیره و با نگاهی که می‌کوشیدم خشن و قدرت‌مند باشد، به اعتراض نگریستم. ولی او بی‌توجه به من، تنها به طرح می‌نگریست و در کنارم بر زمین نشست؛ مانند کسی که تمام توان خویش را از دست داده، انگار نومیدانه و بی‌اختیار، زانوانش تا خورد...آن‌گاه من نیز از او چشم برگرفتم و شگفت زده به کاغذ مبهوت کنندۀ خود، خیره ماندم.او کاغذ را از دستم گرفت و با صدای غریبش، بم و خسته و سرد گفت:"ولی حرکت ابرها و چرخش موج‌ها را چگونه نشان می‌دهی؟"شگفت زده گفتم:"با حرکات نامنظم و خطوط پویا..."کاغذ را تکان داد:"نامنظم هست ولی پویا نیست."به اعتراض گفتم:"تو از طراحی چه می دانی؟!"سر برداشت و برای اولین بار خیره در من نگریست؛ چهره‌اش آن گونه بود که می‌خواستم طراحی‌اش کنم؛ با همان چشم‌های آبی سیر درخشان، استخوان برجستۀ گونه‌ها، ابروان بالا رونده و لب‌های خوش ترکیبش که به هنگام حرف زدن، حالت نیم‌لبخندی داشت.باد شدّت می‌یافت و او هم‌چنان که مرا می‌نگریست، دست خویش را از روی کاغذ من که بر زانو داشت، برگرفت؛ باد به یک وزش به پروازش در آورد و بسیار آن سوی‌تر بر سرانگشتان لطیف امواجش سپرد... گفتم:"دیدی چکار کردی؟!"گفت:"نامت چیست؟""بهرام"..."بهرام! هرگز در آغوش آب بوده‌ای، در میان تلاطم بازوانش؟ هرگز پرنده بوده‌ای اسیر دست‌های باد؟"... و باد، انگار به خواست دل او، دیگر طرح‌هایم را به یک حرکت ربود و به آغوش امواج سپرد...سخنش به شعر مانند بود و حرکتش به خشونتی سرد و ستمگرانه...وقتی برخاست، زیر لب خندید و سری تکان داد، حس کردم فریب‌کارانه مسخره‌ام کرده است.او رفت و من، تحقیر شده و آشفته، دیدم که کاغذهایم چگونه همراه آب در دریچه‌های پل فرو شد و ناپدید گشت...2دیگر روز، پس از کلاس به دانشکدۀ فلسفه و الهیات رفتم و در تابلو اعلانات خواندم که آن شب کنفرانسی خواهد بود و یکی از سخنرانان خود او است!به خاطر او هم که بود، می‌بایست می‌رفتم. گوشه‌ای در تالار جا گرفتم؛ در کنار پنجره. پیش از آن که او بیاید مرد جوان دیگری باب بحثی را در روانشناسی کمال گشود.من گوش تیز کرده بودم و دفتر و قلم در دست گرفته؛ پس او آمد... بالاپوش سپیدی بر تن داشت. سری تکان داد و به حاضرین سلام گفت، در حالی که تنها مرا می‌نگریست. احساس می‌کردم که نمی‌توانم سر فرو اندازم و یا چشم از او بگردانم. بر جای خشکیده بودم؛ حال غریبی داشتم... کلام اول را گفت و باز مرا نگریست و من دیگر نشنیدم چه می‌گوید؛ سرم سنگین شد؛ انگار خسته بودم!... نه! این خواب نیست!... شبیه خواب‌آلودگی نیست!...یعنی، نمی‌تواند باشد!بعد شنیدم که صدایم می‌زدند و دانستم سرم در میان دو بازویم، که بر پشتی صندلی مقابل تکیه داده بودم، فرو افتاده است. به سرعت سربرداشتم و جرأت نمی‌کردم چشم بگردانم و اطرافم را ببینم. می ترسیدم نگاهم با چشم‌هایی که احتمالاً به سویم خیره مانده بود، تلاقی کند.میکائیل بود که خطاب به من، و انگار نه برای نخستین‌بار، با آهنگی که مؤدّبانه ولی سرد و قاطع می‌نمود، می‌گفت:"برای خوابیدن بهتر است بیرون تشریف داشته باشید. کسالت شما، این مباحث را کسالت‌آورتر می‌نماید".با انگشت، باز اشاره‌ای کرد؛ یعنی که برو...وقتی با بدرقۀ نگاه‌ها و زمزمه‌ها بیرون می‌رفتم، با لحنی که با چند لحظۀ قبل تفاوت داشت، باز گفت:"البته اگر از من توصیه‌ای بخواهی، این کلاس‌ها هیچ به کارت نمی‌آید".وقتی گیج و خجلت‌زده بیرون می‌رفتم، اثری از خواب‌آلودگی در من باقی نمانده بود. شاید اگر کس دیگری جز او در برابرم بود، یا حال دیگری داشتم، پاسخی می‌گفتم و یا مقاومتی می‌کردم، ولی در آن زمان، بهت زده فرمان او را اطاعت کرده بودم.3دیگر به هیچ جلسۀ سخنرانی نرفتم. نه به خاطر میکائیل و نه به خاطر هیچ‌کس دیگر...اغلب بر روی پل قدیمی بودم. داشتم تابلویی از منظرۀ کوه‌ها و تپه‌های سبز و ابرها، به همراه گوشه‌ای از سدّ و رودخانه می‌ساختم که او آمد.ترسیدم که بوم نقّاشی‌ام را هم به آب بسپارد. بی آن که به او روی کنم، می‌پاییدمش. نزدیک می‌شد؛ صدای گام‌هایش نرم بر ریگ‌ها می خرامید و به گوش می‌رسید. با این که سخت مراقب بودم، صدای اویم سخت لرزانید:"وه! چه پل مرتفعی!"به تندی پاسخ دادم:"و لابد حالا می‌خواهی بدانی، هرگز از چنین بلندایی فرو افتاده‌ام؟!"لبخندی زد که مهربان می‌نمود؛ دست دراز کرد و تابلویم را به یک دست گرفت و من که در انتظار چنین حرکتی از او بودم، با آگاهی از بی‌نزاکتی خویش، گریبانش را به چنگ آوردم؛ گفت:"بی فایده نمی‌بود اگر می‌دانستیم!"ولی هیچ مقاومتی نکرد، تنها در برابر حرکت خشونت‌آمیز من، یک‌دست خود را بر شانه‌ام نهاد؛ عجیب بود این که ناگاه پایم لغزید؛ نتوانستم ایستایی خویش را نگاه دارم. باز لغزیدم و بیش از آن تاب نیاوردم؛ فریادی برآوردم که معلّق زنان از فراز پل فرو می‌افتادم. چه هراس غریبی!... هوا دهان و چشمم را می‌انباشت؛ ضربۀ سخت آب، یک دم احساس خفگی ...آن‌گاه فکر کردم:"آن قدرها هم که تصور کرده بودم، مرتفع نبود..."بعد به روی آب آمدم و نخستین نفس را برآوردم. چه کوتاه و ناگهانی! چه چرخش نفس‌گیری...!وقتی به سختی خود را به صخره‌سنگ‌های کنارۀ پل رساندم و به دشواری فراز آمدم، او دیگر آن‌جا نبود. هر طرف را به جست‌و‌جوی او نگریستم و تابلوی ناتمام را به دست امواج سپردم. دلم می‌خواست با او بگویم:"ببین! «دفتر معرفت ماست در آب افتاده است»[1]...!"4به یاد می‌آورم که میکائیل باز آمد؛ در آن روز نمایشگاه؛ در آن غروب دلپذیر و در آن زیرزمین...کارگاه دلگیر...آثار نقّاشی من، که پیش از آن همان‌قدر بدیشان اعتماد داشتم که آن‌روز مشکوک بودم، همه در گوشه‌ای از تالار، در بلندای دو متری زمین و نه چندان نزدیک به چشم بازدیدکنندگان، در میان انبوهی قاب کوچک و بزرگ دیگر، بر دیوار آویخته بود.وقتی که او از آن‌سوی تالار بلند و باریکمان، بدین‌سوی آمد، ترسی مبهم در جانم افتاد؛ از اتفاقی که ناگزیر رخ می‌داد؛ از آن‌چه به‌ناچار بر سرم می‌رفت و گریزی نبود.به دقّتِ بازخوانی و رمزگشایی دست‌نوشته‌های عتیق «هیروگلیف» به یکایک کارها می‌نگریست؛ و باز سپید پوشیده بود؛ در برابر سپیدی لباس او، تمامی تابلوها و انگار همۀ آدم‌ها، لکّه‌های چرک پارچه‌ای ناشسته می‌نمودند. یعنی خود او نمی‌دانست که دارد به همه اهانت می‌کند؟! شاید قصدش نیز همین بود...میکائیل! به خاطر خدا زودتر بیا و بگذر. انگار اصلاً مرا ندیده‌ای. نمی‌توانی تا این‌حد بزرگوار باشی؟!در کنار آثار خود ایستاده بودم و بی‌صبرانه انتظار می‌کشیدم؛ و او آمد و گذشت و انگار مرا ندید و من گویی کمی دل‌آزرده شدم. به خود وانمودم که نفسی به آسودگی کشیدم؛ ولی نه انگار که سه تابلوی مرا دید؟! او که آن‌سان بر کار سایرین تأمّل می‌کرد که بر نسخه‌های خطی پاپیروس...؟!بگذر... اصلاً علّت این‌همه توجّه من به او چیست؟ چرا این‌همه به او علاقه نشان می‌دهم؟«علاقه»؟!... من این واژه را گفتم؟!و از همۀ این‌ها گذشته، بدتر از هر چه فکرش را بتوان کرد آن که، این همه نمایش که برایم اجرا می‌کرد، عاری از حرکتی متصنّعانه و حالتی خودنمایانه بود و حتی معصومانه می‌نمود؛ حتی الان که مرا ندید...لحظه‌ای زودگذر او را دیدم که همچنانکه دور می‌شد، کتیبه‌های جدیدی کشف می‌کرد...و ناگاه صدایی تکان‌دهنده و بلند را درست پشت سر خود شنیدم... صدای برخورد شیئی سنگین با زمین سخت و شکستن شیشه... بعد نگاه‌های کنجکاو و مبهوت ولی سردِ جمع پراکندۀ تماشاگران را، که سرک می‌کشیدند و به‌سوی من می‌نگریستند، دیدم و نیز پشت سر میکائیل را، که حتی سر برنمی‌گرداند تا ببیند چه کرده و همچنان بی اعتنا دور می‌شد؛ و سه تابلوی خود را که با قاب های گرانبهاشان، همه شکسته، به رو بر خاک، یا که نه! بر موزائیک کفپوش کارگاه در افتاده بودند؛ انگار خاضعانه مقابل حاضران سجده می کردند...فقط برای یک لحظه فکر کردم:"من که بندهاشان را آنقدر سخت به میخ ها بسته بودم!"از شرح آن چه پس ازین شد، چه سود...؟5آن شب و روز بعد، بر تشک پنبه‌ای نازکی که سختی تختخواب چوبی اتاقم را قابل تحمل می‌کرد، دراز کشیدم و به صدای کارگاه نجاری و اندک سکوت شب گوش سپردم؛ منفعل و معذّب...دیگر برای نقّاشی به کنار رودخانه نرفتم. ساعت‌ها در بوستان عمومی قدم می‌زدم و تختۀ طراحی را در بغل بدین‌سوی و آن‌سوی می‌بردم، و بی آن که خطی بکشم و حتی خود بدانم، به میکائیل می‌اندیشیدم.ولی آزارهای او، یا آن‌طور که من می‌گفتم نمایش‌های او، به همین‌جا ختم نشد؛ من باز هم در آب افتادم؛ در جوی عمیق پر از لجن حاشیۀ باغ گردش‌گاه و تا کمر در گل فرو شدم، در حالی که میکائیل با دوستانش می‌گذشت. می‌دانستم که او می‌آید؛ حتی می‌خواستم از جوی فاصله بگیرم... او می‌خواست... دیگر دانسته بودم... پس از آن همه تجربه، دانسته بودم که اسیر هوس‌های او شده‌ام.و همۀ آنان، البته به جز خود میکائیل، طبیعتاً آن‌قدر خندیدند و فی‌البداهه شوخی‌های بدیع فرمودند، تا من از رو رفتم، برافروختم و دور شدم. برای رسیدن به خانه، تنها دویدم؛ انگار این‌گونه بیشتر می شد از چشم نکته بین هم‌شهریان پنهان ماند!راه خلوت‌ترین کوچه‌ها را برگزیدم و خندان در دل می‌دیدم که بچّه مدرسه‌ای‌های کوله بر پشت، که جیغ و داد و بازی‌کنان با هم در پیاده‌روها می‌گذشتند، چه‌سان با دیدن من ساکت می‌ایستادند؛ انگار می‌ترسیدند؛ از یک آدم گلی هراسان و آسیمه‌سر...آن روز با چه شتاب دلهره‌آمیزی مشتاقانه لباس‌هایم را شستم و با چراغ نفتی خشک کردم و چه تصمیم غریبی در دل داشتم!هر چه سریع‌تر خود را به دانشگاه رساندم. باغ دانشکدۀ فلسفه را به شتاب پیمودم؛ از کنارۀ استخر پر از آب گذشتم؛ از فراز جوی گل‌آلوده پریدم؛ کجایی میکائیل؟! پس تو کجایی؟! چه تصمیم مسخره و هیجان برانگیزی! چه مضحک!... و چه وحشتناک!...می‌خواستم با او حرف بزنم. خیلی عادی!... ولی چه بگویم؟... به مبارزه دعوتش کنم؟... و یا... به دوستی؟!در تابلو اعلانات نام او می‌درخشید. باز سخنرانی؟بی اراده وارد سالن کنفرانس شدم و بر آن بودم که این بار در برابر نفوذ نگاه خواب‌آور او مقاومت کنم.نتیجه آن شد که دقایقی دیرتر به خواب رفتم...وقتی صدای او که درخواست می‌کرد بیرون تشریف داشته باشم، برخاست، ایستادم و هنوز در اندیشۀ مقاومت بودم. گروهی که مرا زان پیشتر دیده بودند، سر برگردانیده و پیشاپیش خندانم می‌نگریستند. دل به دریا زدم و گفتم:"اگر اجازه دهید می خواهم بمانم!""برای خوابیدن؟""بله!... نه!!"حاضرین خندیدند و البته همه اهل مطایبه و با نزاکت بودند!من باز مذبوحانه گفتم:"به من توجهی نکنید!"خنده‌ای دیگر...برخلاف اراده و تصمیم قبلی‌ام، آشفته شده بودم و نمی‌دانستم چه باید بکنم؟ شوخی‌های ملیحی از هر سو به جریان افتاد که با شنیدنش کلام خود را از یاد می‌بردم. صداها بالا گرفته بود؛ و من یا می‌بایست خمیده در زیر بار متلک‌هاشان می‌رفتم و یا حرفی می‌گفتم. برای آن که صدایم در میان همهمۀ امواج گفت‌و‌گوها به گوشش برسد، بانگ زدم:"وقتی به کلاس وارد شدم، هیچ خوابم نمی‌آمد."شلیک خنده‌ها در برابر این اعتراف معصومانه، فضا را شکافت و من باز ادامه دادم:"تو خودت بهتر می‌دانی که اگر تو هوس نکنی، من نخواهم خوابید. خوب می‌دانی که اگر تو اراده کنی من نخواهم توانست هرگز بخوابم."ولی دیگران که نمی دانستند...امتداد جملاتم در انفجارهای متناوب و ممتد قهقهه‌ها، از هم پاشید و پراکند...دیدم که چهره‌اش برای یک لحظه حالت تازه‌ای به خود گرفت؛ حالتی شبیه ترحّم... مادرانه انگاری... ولی آن بارقۀ مبهم چنان زود در متانت همیشگی‌اش محو شد که اندیشیدم خیال کرده‌ام...با سکوت و روگرداندن از من، حاضران را به آرامش دعوت می‌کرد؛ و من معلّق در میان امواج متلاطم خنده‌های سفیهانه و انسانی این جماعت روشنفکر، بناچار بیرون رفتم...زمزمه‌ای سمج درونی به من می‌گفت که نفوذ جادویی او، برخاسته از تخیّلات شاعرانۀ من است... اگر اینطور است، پس چرا آن گونه دردآشنایانه مرا نگریست؟... آن طور پوزش‌خواهانه؟... یعنی آن نگاه، نگریستن ترحّم‌آمیز به یک بیمار مالیخولیایی بود؟... فقط همین؟... و این که اصلاً آیا مرا آن‌گونه دلسوزانه نگریسته بود یا باز من تصوّر می کردم؟...... باران می بارید و من در باغ دانشکده ماندم. بر افروخته و مبهوت و تحقیر شده... بر روی سنگی، در پای درختی نشستم و آسمان ابرآلود دوردست را که رو به تیرگی می‌رفت تماشا کردم...تا او آمد، هوا کاملاً تاریک شده بود و من سراپا خیس از بارش باران... به من که رسید، برخاستم و قدمی جلو رفتم تا راهش را ببندم... تا نگذارم برود..."من باید با شما حرف بزنم!"لب‌هایش را به سخن گشود، به همان حالت آشنای نیم‌لبخند؛"در زیر این باران؟!""چه تفاوتی دارد؟ پرسشی دارم."لبخندش پررنگ‌تر شد:"بسیارخوب!... بپرس."گفتم پرسشی را که ناگهانی در ذهنم شکل گرفته بود:"می خواهم بدانم بهتر است با تو دوست بود یا دشمن؟!"خندۀ مودّبانه‌ای کرد... خندۀ آدم بانزاکتی که به شوخی لوسی واکنش مثبت نشان دهد...و بعد گفت:"از طرف تو بستگی به تصمیم خودت دارد؛ ولی یک توصیۀ دوستانه از جانب من! زودتر به خانه برو... هوا سرد است. ممکن است سرما بخوری!"واگذاردمش تا برود... فکر کردم که شاید واقعاً در مورد او اشتباه کرده‌ام... و پیاده به طرف خانه به راه افتادم.6نمی دانم مسیر بازگشتم چند ساعت طول کشید، ولی وقتی وارد اتاقم شدم، تب داشتم؛ سقف با صدایی مضطرب کننده و پایان‌ناپذیر چکّه می‌کرد؛ باد پنجره را گشوده بود و گلیم کهنۀ کف اتاق خیس بود و بوی گوسفند می‌داد.چراغ علاء‌الدّین نفت نداشت.با گذاشتن یک قوطی حلبی زیر بارش قطره‌ها، بستن پنجره و یک شیشه نفت و یک قرص سرماخوردگی، کارها را رو‌به‌راه کردم؛ تختم را به گوشه‌ای از اتاق، که از رطوبت باران در امان مانده بود، کشاندم؛ خود را با پتو و شال گردن و هر آن چه پوشیدنی داشتم، پوشاندم و آرمیدم. با این همه دیگر داشتم سخت می‌لرزیدم؛ بیمار شده بودم. اگر میکائیل وضع مرا می‌دانست، شاید دائماً آن‌قدر بر در آب انداختن من اصرار نمی کرد...! فکر کردم:"دریغا دریغ!... «کاش می‌آمد و از دور تماشا می‌کرد»[2]..."خندیدم... و به سرفه افتادم...و اینک کجاست این آقاپسر از خود راضی نازنازی؟!بعد صدایی آمد!...صدای پایی که از آخرین پله‌های پشت در اتاقم بالا می‌آمد... و آهنگ کوبش در...!...؟یعنی در می‌زنند؟! اکنون که ساعت زنگ‌زدۀ زنگ‌دار من یازده شب را اعلام می‌کند؟!نمی‌دانم چرا ناگاه _از سر شوخی شاید_ به خیالم رسید که او است؛ یعنی... این او است پشت در اتاق من...«باور از بخت ندارم که...»[3]این شد که به سختی از جای برخاستم و بی آن که در غم مرتب کردن اطرافم باشم، با حداکثر سرعتی که در توانم بود به سوی در شتافتم... «آفرین بر دل نرم تو که از بهر صواب...»... در را گشودم...او بود...و از سر موهای کوتاهش قطرات آب بر روی پیشانی‌اش می‌چکید...باقی شعری را که با خود می‌خواندم از او پرسیدم:"سلام! «کشتۀ غمزۀ خود را به نماز آمده ای»[4] !؟"... و شگفتی و دستپاچگی خویش را در دو سه کلمه تعارف بی‌معنی مطایبه‌آمیز پنهان کردم:"بیا تو لطفاً! بیا تو... خیس شدی... می‌بخشی که این‌جا هم زلزله آمده!... خواهش می‌کنم بنشین... البته... اگر جایی پیدا کردی!"و از او نپرسیدم که نشانی مرا از کجا یافته...به محض آن که در را گشودم _و پیش از من_ سلام گفته بود. و پاسخ دیگر حرف‌ها را نداد... نه پاسخ شعر... نه تعارفات و نه شوخی‌هایم را... ولی دعوتم را اجابت کرد و در پی‌ ام آمد؛ دلم سخت‌تر می‌طپید... یعنی چه؟!او پیراهنی سیاه پوشیده بود و برخلاف انتظارم، بی آن که از خود اندک شگفتی و یا تردیدی نشان دهد، و یا دور و بر خویش را بر انداز و بررسی کند، در نظر من صمیمانه، در کنار تخت چوبی، بر روی گلیم مرطوب بدبو نشست و پشت شانه‌های خویش را به لبۀ تخت تکیه داد؛ انگار مدّت‌هاست که با اوضاع من آشنا است.برایش روی چراغ نفتی آب جوشاندم و چای دم کردم و در سکوت نوشید... که انگار نوازشی بود برای من... از لحظۀ سلام تا آن دم خاموش بود ولی من راضی بودم؛ به حضورش در اتاق حقیرانۀ خویش افتخار می‌کردم.... بعد روبه‌رویش نشستم و به دیوار تکیه زدم. خاموش، مؤدبانه و آن‌طور که دلپذیر من بود، نفسی چند در چشمم خیره ماند... آبی سیر...آرنج یک دستش را بر روی زانوی ایستانیده‌اش گذارده و چانه‌اش را بر کف همان دست گرفته بود. دو لبش را به حالت تأمّل همیشگی‌اش، طوری که انگار درد جسمی مختصری داشته باشد، قدری در هم فشرده بود؛ گویی یک تابلوی نقاشی، اثر یکی به جز من را تماشا می‌کرد؛ یا یک نوع خط میخی نامکشوف را...در حالتش تصنّع و تظاهری راه نداشت و این مرا قدری دستپاچه می‌کرد... با شرمساری گفتم:"احوالاتم خوش نیست... می‌بخشی... سرما خورده‌ام...""می دانستم."زهرخندی زدم. یک لحظه احساس کردم از من بدش می‌آید و طعنه می‌زند... این بود که به کنایه گفتم:"طبیعتاً!... بعد از آن همه مراسم در آب اندازی!... در آغوش امواج!"از جای برخاست. خیلی جدی نگاهم کرد... قطعیتی در نگاهش بود که من آن را به ستم‌گری تعبیر کردم و وقتی بالاخره نخستین جمله را گفت که:"می‌بخشی!... فعلاً اجازه می دهی؟"با اندک تندی، که بی‌ارتباط با تب و بیماری هم نبود، پاسخ دادم:"می خواهی بروی؟!... به همین زودی؟"یک لحظه مکث کرد؛بعد ناگاه پنجره با صدایی سخت، همراه با غرش رعد و برخورد صاعقه با زمین، از هم گشوده شد، به دیوار برخورد و با آهنگ مهیبی در هم شکست؛ چراغ واژگون شد و نفت در کف اتاق نشت کرد و آتش گرفت و به هر سو پراکند..."ای وای!... خدایا!"یه سوی آتش یورش آوردم؛ گلیم خیس را محکم کشیدم و به رویش افکندم؛ و چراغ علاء‌الدّین را ایستانیدم... میکائیل با آرامشی که در آن وضعیت دردمندانه در نظرم به شدّت غیر دوستانه بود، فقط گفت:"پس... اگر اجازه دهی من الان می‌روم."چند لحظه حیران بر جای نشستم.باورم نمی‌شد که او فقط آمده باشد که آخرین امیدهایم را در پذیرش طبیعی بودنِ رخدادهای غیر معقول و جنون‌آمیز میانمان، بر باد دهد و برود.دیگر قطره‌ای نفت هم نداشتم؛ ساعت از نیمه‌شب گذشته؛ شیشۀ پنجره شکسته و خسارت آن هم بسا بیشتر از چند کاغذ طراحی و بوم بر باد داده بود؛ آخرین پس‌اندازم را هم که به آن قاب‌های از دست رفته داده بودم... با صدایی که به سختی لرزشش را مهار می‌کردم و تدریجاً شدّت و ارتفاعش نیز از محدودۀ انتظارم خارج می‌شد، بانگ زدم:"ببین با من چه کرده‌ای؟! می‌دانی با این شیرین‌کاری‌های پی‌در‌پی چقدر به من خسارت زده‌ای؟! می‌دانی تب دارم، یک قطره نفت برایم نمانده و تا صبح با این لباس‌های خیس و پنجرۀ شکسته از سرما خواهم مرد؟!... همین را می‌خواهی؟"پشت به من داشت و نمی‌دید که چشم‌هایم را با یک دست پوشانده بودم که نبینمش و نبیندَم که اشک می‌ریزم... در را گشود و جریانی از هوای سرد مرا در چنگ فشرد..."بسیار خوب برو!... برو در اتومبیل اشرافی‌ات بنشین! بخاری را روشن کن و به من بخند!... و راستی چرا هر کاری با من می‌کنی به من نمی‌خندی؟... افتخار دادی که آمدی. حالا برو و به خودت افتخار کن که بارانی ات هرگز باران نخورده است!"....رفتنش را دیدم و صدای بسته شدن در را در پشت سرش شنیدم. اتاق به دور سرم پرگاروار می‌چرخید و من سرگشته نقطه‌ای در میانه بودم. سینه‌ام می‌سوخت و بدتر از آن سردم بود و سخت می‌لرزیدم. سر بر زانو نهادم و گریه کردم...آن گاه صدای او را شنیدم؛ بم، خسته و سرد...که می‌پرسید:"گریه می‌کنی؟"جا خوردم و لرزان سر برداشتم... بالای سرم ایستاده و چیزهایی را، که از پشت پرده‌های اشک تمیز نمی‌دادم، در دو دست گرفته و شاید از بیرون و آن‌طور که من گفته بودم از داخل اتومبیل اشرافی‌اش، آورده بود؛"برای چه گریه می‌کنی بهرام؟!... برای پنجره؟"بعد دیدم که مشمّعی تاخورده با خود آورده بود که آن را باز کرد و گسترد و از چهار گوشه، بر چهارچوب پنجره استوار کرد؛ سپس شیشه‌های پراکنده بر روی زمین را گرد آورد و در گوشه‌ای جمع کرد..."به خاطر چراغ؟... من با خود نفت آورده‌ام..."آهنگ کلامش به ناگاه خیلی نرم و مهربان می‌نمود. چراغ نفتی را روشن کرد...برخاستم و به اشارۀ او، کودک‌مآبانه و خاموش بر روی تخت آرمیدم. و او بارانی به راستی باران‌نخورده ای را، که می‌دیدم تازه بر تن کرده بود، از تن درآورد و به جای رو اندازهای خیس به رویم کشید. طاقت مهربانی را نداشتم. ذوب می‌شدم و با قطرات اشک از چشم خویش سرازیر... از او روی گرداندم..."دیگر چرا گریه می‌کنی؟""چرا باید به تو بگویم؟""چون من دوستت دارم."پاسخ ناگهانی‌اش خلاف انتظارم بود. چطور امکان دارد که با آن همه سادگی بگوید...تا آن‌جا که می‌توانستم، ناباوری‌ام را در لحن بی‌تفاوت و سردی پنهان کردم؛"حقیقتاً؟!... به چه علت؟"خیلی ساده خنده‌اش گرفت؛ گفت:"دوست داشتن که علّت نمی خواهد.""پس چه می‌خواهد؟... دلیل؟"فکر کرده بودم از جملۀ خام و ناشیانه ام، ایراد ادبی می‌گیرد و اصرار کردم.باز خندید؛ انگار می‌گفت عجب سؤالی!"تنها برای دوست داشتن و عشق است که نیازی به دلیل آوردن نیست... اگر دلیل بیاورند «خواستن» است... و البته دشمنی است که «علت» دارد."همین‌طوری گفتم:"پس اصل بر دوستی است... دشمنی عَرَضی است..."خودم هم نمی‌دانستم جدی می‌گویم و یا مزاح می‌کنم. خوش داشتم در حوالی معنا با او سخن بگویم؛ به طریقی شرمگین بودم از دستپاچگی خویش...و او باز لبخندی زد و سری تکان داد؛ طوری که انگار اجمالاً به تأیید... ولی با سرانگشتش یک قطره اشک را از گونه‌ام سترد؛باز هم ناگهان یک نوازش ماهرانه و فلج کننده!بعد از جای برخاست. لیوان مرا از کنار کتری آب جوش، که دیگر خیلی هم داغ نبود، برداشت؛ قدری آب و چند قطره شربت از بطری‌ای که از داخل جیبش بیرون آورد، در آن ریخت؛ یک لحظه انگار برای مزه کردن و سنجش دما، آن را به لب برد و بعد به دستم داد؛"بخور... برایت خوب است."نوازش مادرانۀ او را پذیرفتم؛ نشستم و اطاعت کردم. بدنم گرم شده بود و دیگر تمایلی احساس نمی‌کردم که عتاب‌کنان فریاد بزنم. ولی دلم می‌خواست اکنون که این‌قدر به من نزدیک شده بود، با او صادق باشم؛ پس خیلی ساده و قدری تلخ گفتم:"کاش به من می‌گفتی که چرا با من چنین می‌کنی؟"لیوان خالی را که از دستم گرفته بود بر زمین نهاد؛ انگار که حیرت کرد... خیلی عادی..."چه می‌کنم؟"زیر لب گفتم:"حالا دیدی؟"باز لحظه‌ای سکوت میانمان افتاد؛ ولی مرا از پرسش گزیری نبود؛ هر چند که او از پاسخ گفتن طفره می‌رفت؛"از وقتی تو را دیدم، به غیر از دردسر چیزی برایم نداشته ای!"چه بی‌رحمانه گفتم...میکائیل ابروان کمان کشیده‌اش را قدری بالاتر کشید؛"مقصودت چیست؟"ستمگرانه بود ولی دلم برای خودم بیش‌تر می‌سوخت؛ بی‌صبرانه انگشتم را به سوی او تکان دادم؛"مقصودم امشب است!...ماجرای نمایشگاه است!... افتادن در آب و گل و لجن و کثافت است!"لبخند تقریباً همیشگی بر لبانش محو شد؛ لحظه‌ای ابرو در هم کشید؛ سر فرو انداخت... قدری متفاوت... کمی سریع و عصبی... بعد باز در من خیره شد... همان آبی آسمانی سیر..."بهرام! حقیقتاً تو فکر می‌کنی که من در این وقایع دخالتی داشته ام؟""نه! استغفرالله!"برای آن که بیشتر تأکید کند، بازوی چپ من و در حقیقت بارانی خود را یک لحظه در دست گرفت و لمس کرد؛ بعد اندکی با شتاب و خیلی مقطّع، با نوعی تعجّب باورپذیر، گفت:"خیلی... عجیب است!... تو... چرا باید این‌طور قضاوت کرده باشی؟... من فقط... البته من می‌دانستم... یعنی پیش‌بینی می‌کردم که چه خواهد شد... ولی آخر... من چطور می‌توانستم؟... چطور می‌توان؟..."قدری مکث کرد؛ نفسی نیمه‌عمیق کشید و آرام‌تر ادامه داد:"ببین بهرام! لطفاً گوش کن!... امیدوارم باور کنی و نخندی... ولی زمان در نظر من در یک سطح جریان دارد؛ و نه در یک خط!... یعنی گذشته و حال و آینده با هم... گاه من می‌دانم که تو ساعتی پیش از این چه کرده‌ای یا پس از این چه خواهی کرد..."با حرکت آرام یک دست در توضیح گفتارش می‌کوشید؛ گفتم:"چرا من؟!""یکبار به تو گفتم که دوستت دارم."او دوستم داشت؟ دلیلی نمی‌خواست؟... و من به هزار و یک دلیل... می‌خواستم که او باشد... دوست باشد نه دشمن... نزدیک نه دور... آن‌قدر که فاخر و دست‌نایافتنی ...آن‌قدر که بی‌رقیب بود و آن‌سان که اصیل...ولی فقط شکوه کردم که:"بسیارخوب! قبول! ولی دربارۀ امروز چه می‌گویی؟ خوابیدن مفتضح من!... ندیدی که چقدر مسخره بود؟ فکر می‌کنی چه‌قدر تحقیر شده باشم خوب است؟!""بهرام! من می‌خواستم کمکت کنم!""عجب! چقدر عالی!"اصرارکرد:"تو بی‌اندازه از جست‌وجو خسته‌ای و همۀ آن کنفرانس‌ها و بحث‌ها بیش‌تر گمراهت می‌کند؛ بی‌فایده است!""بی فایده‌تر از خوابیدن؟!"انگار کمی خشمگین شد؛ با همان آهنگ آرام ولی نگاهی تند که به ناگاه تیز و سرد می‌نمود، به سردی گفت:"خیلی بی‌فایده‌تر!""ولی دیدی که سایرین این‌طور فکر نمی‌کردند. چقدر خندیدند!؟""به سایرین توجهی نکن.""توجه نکنم؟... چرا؟""چون اغلب آن‌ها زودتر از تو به خواب می‌روند."رنجیده از نگاه سرد و خشونت‌بار او، ستیزه‌جویانه گفتم:"خودت چطور؟!"در چشمش لبخندی نوشکفت... یک لحظه چشم فرو انداخت و دوباره در من نگریست؛ طوری که انگار ناسازگاری کودکانه ام را درک کرده باشد، با آهنگی صمیمانه گفت:"بهرام! بعضی از آدم‌ها بر نفس خود اراده ای ندارند... بعضی دارند... و برخی کمی یا بسیاری بیشتر از این‌ها... می‌توان حتی بر طبیعت اراده داشت."سعی کردم عاقلانه مکثی کنم و به آن چه گفت بیاندیشم و با احتیاط بپرسم:... "و تو داری؟"......."نه!... ندارم..."7میکائیل آن شب رفت و بارانی خاکستری رنگ باران نخورده‌اش را برایم باقی گذاشت...و من فردا و فرداهای دیگر، او را ندیدم...البته بارها به امید دیدارش به دانشکدۀ فلسفه رفتم... به جلسات و سخنرانی‌ها... نمایشگاه‌ها و گردهمایی‌ها... حتی از دانشجویانی چند، سراغش را گرفتم؛ ولی کسی با او دوست و یا حتی آشنا نمی‌نمود... هیچ خبری، هیچکس از او نداشت...در بوستان‌ها، بر روی پل همیشگی و در خیابان‌ها نیز، شاید مدّت‌ها، هر روز، ساعت‌ها، در پی ردّی و یا سایه‌ای از او گشتم و گام زدم...چند ماه... بیشتر... یک سال گذشت... و عجیب آن که چه سال دشواری بود بی او ... و در جست‌وجوی او...عاقبت «کمند صید بهرامی»[5]افکندم، خیالش «جام جم» بود و من به اختیار و بی‌اختیار تقریباً پیوسته به او می‌اندیشیدم... و حتی گاه او را در خواب‌های پریشانم می‌دیدم...بیشتر از قبل به کنار رودخانه می‌رفتم. ساعت‌ها آب را، کوه‌ها را، و ابرها را می‌نگریستم... بی آن که بتوانم به قلم دستی ببرم...نیز در هر پردۀ نقاشی به دقت خیره می‌ماندم چون او؛ البته بی آن که چیز تازه ای بیابم؛ و در هر دوست جدید و آشنای تازه‌ای، خطوط چهرۀ او را می‌جستم... این موجب می‌شد که خرده‌گیرانه‌تر و نکته‌بینانه‌تر در مردم نظر کنم... و نتوانم احدی را به دوستی برگزینم.آینۀ قدی بزرگی نیز خریده بودم، برای تماشای خویشتن؛ تا شاید انعکاس خاطرۀ تصویر او را در چشم خود جست‌و‌جو کنم. شاید اثری از آن خیال گریزپا در انتهای مسیر نگاه خودم تثبیت شده باشد.به کارگاه طراحی گه‌گاه سری می‌زدم... در چاپ‌خانه ای و سپس در یک مغازۀ عکاسی، به صورت نیمه وقت کار می‌کردم... وقت و بی‌وقت اگر می‌شد سفارشی هنری می‌گرفتم یا طرح‌های قلمی‌ام را به قیمت ارزان می‌فروختم... روزگارم بی او کُند و بی‌رنگ و بو، خالی و ملال انگیز، ولی فارغ از رنجی راستین می‌گذشت...روزی از روزهای اواخر تابستان... از صبح هنگام باد تندی می‌وزید...در سالن تاریک سینما نشسته بودم و بر پردۀ عریض می‌دیدم که «فرانسیسِ» قدّیس از هواداران و شاگردانش می‌گریخت تا تنهایی گزیند و یارانش در پی او دوان بودند... حس طنز آشکار و پنهان در این صحنه، جمعی از تماشاگران را در پشت سر من به خنده انداخته بود...بعد باز از صندلی‌های عقب‌تر صدایی شنیدم؛ انگار کودکی بود که بلند ندا در داد:"میکا!... میکائیل!"و زمزمه‌هایی در اطراف به خشم و اعتراض جریان یافت که:"هیس! ساکت! چقدر سرو صدا می‌کنید!"یعنی چه که ساکت!؟ بگذار صدا بزند؛ تا شاید بدانم از کدام سو...؟!تند برگشتم تا منبع آواز را بیابم. انگار سایۀ سپیدپوشی را دیدم که در نزدیکی ورودی سالن تاریک از لای در به‌سوی نور بیرون رفت و ناپدید شد... برخاستم و در پی آن چه دیده بودم- وهم یا یقین- شتافتم.تاریک بود و من به ناچار بایداز میان ردیف نشستۀ تماشاگرانی به زحمت می‌گذشتم که وقتی از برابرشان عبور می‌کردم، از یکسو گردن می‌کشیدند تا لحظه‌ای از فیلم را از کف ندهند و به اکراه و آهستگی پا جمع می‌کردند و کمی راه بر من می‌گشودند که برایشان مهم نبود که من چه چیزی را از دست می‌دهم.عاقبت، به سالن انتظار سینما که رسیدم، آن که به هزار و یک دلیل می‌خواستمش، آن‌جا نبود... زود از در خروج بیرون زدم... و در خیابان نیز ... نه سایۀ آشنایی... و نه هیچ درخشش سپیدی...شاید اشتباه دیده بودم... و چه باد تندی می‌وزید...!به صف منتظران اتوبوس پیوستم؛ سیلی گردآلود باد، ناگاه، به خشونتی سرد، بر چهره‌ام طپانچه نواخت و خاک در چشمم کرد... درست نمی‌دیدم... اتوبوسی از مقابل ایستگاه گذشت؛ یقۀ سپید پیراهنی یک‌دم در پشت پنجرۀ اتوبوس ظاهر شد؛ سری در میان آن آهسته به سویم چرخید و نگاهی آشنا لحظه‌ای بی‌خیال و غریبانه‌ام نگریست؛و چه خاکی در چشمم می‌رفت...!بی آن که فکری کنم درون یک تاکسی پریدم و مسیر اتوبوس را تا ایستگاه بعد دنبال کردم.سایۀ آشنای من در میان فرودآمدگان نبود؛ فکر کردم پس باید هنوز داخل ماشین باشد... کوشیدم سوار شوم، ولی در یک لحظه تردید و مکث ناخودآگاه، به جبرِ فشارِ سیلِ جمعیتِ مسافران، به عقب رانده شدم و اتوبوس را از دست دادم؛ تا ایستگاه بعد در پی‌اش دویدم...ولی باز هم او را ندیدم... این‌بار به هر مشقّتی که بود به دل جمعیّت زدم و هر سو را جست‌وجو کردم... نه پیراهن سپیدی بود و نه سایۀ آشنایی...مسیر رفته را تا خانه پیاده بازگشتم... باد تند مویم را در هم می‌ریخت و خاک در چشم و دهانم می‌پاشید...شبانگاهان که به خانه باز رسیدم، کاغذ و قلم در دست گرفتم و باز پل را ... و کوه‌ها را.... و او را طرح زدم...باد از درز میان پنجره، ناله‌کنان می‌گذشت... جز باد از او چه ردّ و اثری به دست داشتم؟!... دیدم که «از دولت هجر او سلیمانی»[6]شده‌ام...خندیدم... و به سرفه افتادم...8دیگر روز صبح‌گاه را در خانه ماندم؛از هر زمانی بی‌صبرتر بودم. آن‌قدر که هر بار صدایی از پشت در شنیدم‌، خیال کردم که حتماً او است که باز به پرسش احوالم آمده است...ولی او نبود... هیچ کس نبود جز باد، که چفت فرسودۀ در را به بازی گرفته بود؛ البته فقط یکبار خانمی از همسایگان آمد تا به شکایت از سروصدای بی‌انتهای کارگاه با من پرخاش کند. به او نگفتم که فقط یک مستأجرم؛ نیاز داشتم صدایی انسانی را بشنوم و فکر کردم او نیز نیاز دارد کسی به داد و بیدادش گوش فرا دهد؛ پس تمام داستان گلایه‌آمیز بی انتهایش را_ که تقریباً سه بار تکرار می‌شد و فکر می‌کردم هرگز پایان نخواهد یافت_ شنیدم و صمیمانه عذرخواهی کردم و در حد امکان صادقانه به او قول دادم که حتما به مشکل رسیدگی خواهم کرد و به ادامۀ شکایاتش نیز که رنگ و بوی تهدید به خود می‌گرفت، با دقت تمام گوش دادم و دست آخر گفتم:«متشکرم که به دیدن من آمدید و با من حرف زدید. نمی‌دانید چقدر به شما مدیونم! خیلی خوبست کسی با آدم صحبت کند؛ خیلی بهتر است از این‌که فقط باد در خانۀ آدم را بزند.»و او در پاسخ تنها زیر لب دربارۀ دیوانگی همۀ جوانان امروزی غرولندی کرد و رفت...ظهر هنگام نانی خوردم و از خانه بیرون رفتم...ابر سنگین و متراکمی آسمان را پوشانده بود؛ بر منارۀ مساجد اذان می‌گفتند و دکان‌ها در مسیر من یک به یک در می‌بستند...هوا گرم بود... روزنامه‌ای خریدم تا با آن خود را باد بزنم... دریایی از اتومبیل مذاب، چون گدازه‌های سرازیر از دامنۀ آتش‌فشانی فعّال، در خیابان‌های ملتهب، موج میزد... داغِ داغ...! باران بوق ماشین و سروصدای آدمی می‌بارید.رهگذران آفتاب خوردۀ تابستانی در پیاده‌روها، آرام و خسته، انگار بر ساحل دریایی متلاطم و جوشان، گام می‌زدند؛ برخی بیش‌تر عجله داشتند؛ مردی با پیراهن سپید داخل اتومبیلی پرید؛ میکائیلی دیگر به شتاب خود را درون مغازه‌ای نیمه‌تعطیل با کرکره‌هایی تا نیمه بسته، انداخت؛ و یکی دیگر با سیگاری در دست، بر پلکانی نشست؛در یک لحظه خستگی و یا تردید، ایستادم و به قیافۀ خود در شیشۀ مات یک مغازۀ سلمانی نگریستم؛ من هم پیراهن سپید بر تن داشتم...با وجود آن در پی آخرین میکائیلی که آن سوی خیابان در انتظار تاکسی ایستاده بود، دویدم؛ یک اتومبیل به شدت ترمز کرد؛ و به دنبال نالۀ هشدارآمیز ترمز، یک صدای خشمگین انسانی به ناسزاگویی برخاست...خود را از برابر اتوبوسی که درمسیر ویژه به حالت معمول، لاابالی وار می‌گذشت، کنار کشیدم؛ از برابر موتورسواری که به شتاب به من نزدیک می‌شد، پریدم؛ و در نهایت در خط وسط خیابان، معطل ردیفی از اتوبوس‌هایی که پی‌درپی می‌گذشتند، ماندم...آن‌گاه که به دیگر سوی خیابان رسیدم، او دیگر آن‌جا حاضر نبود... ولی خیال سپیدپوشی دیگر در خم یک کوچه پیچید و من به دنبالش قدم تند کردم... دویدم... «زهی خجالت مردم...» ... باز دویدم و او دوباره ناپدید شد و در هر حال ندید که «چون دویدمش از پی...»[7].هوا گرم بود و سپیدپوشان از این‌سو به آن‌سو، آهسته یا به شتاب می‌رفتند و یکی یکی دکان‌ها را می‌بستند...9غروب هنگام روز سوم، روز جمعه، از کوچۀ کلیسا می‌گذشتم؛ آن‌جا که مسیری خلوت بود در پس پشت بوستان محلی ای کوچک و در انتهای آن در خم کوچه، کلیسای قدیمی خاموشی با دیوارهای آجری سرخ رنگ، رخ می‌نمود و تابلویی اخرایی رنگ بر سر در آن، در زیر یک چلیپای آهنی با هر عابری که از روبه‌رو می‌آمد سخن می‌گفت که «من راه راستی و حیات هستم...»روزی از ایام اواخر تابستان بود و بی‌گاهان؛ هُرم گرما هنوز از خشت‌های آفتاب‌خوردۀ دیوارها برمی‌خاست؛ هر چند خورشید آهسته آهسته فرو می‌خفت...سر بالا کرده می‌دیدم که ابرهای پراکندۀ پنبه‌ای، انگار که دسته‌های گوسپندانِ چوپانانِ مقدسِ سِفرِ آفرینش، در بازگشت از چرا، نرم نرمک بر «مزرع سبز فلک» می‌چمیدند.نقش پراکنده و طرح ناپایدار دیگرگونه‌شان مرا می‌برد به گهوارۀ رازآمیزی در کنار پنجره‌ای بگشوده رو به آسمان و مرا می‌کشاند به یاد مادرم و دوران کودکی...از آن روزهایی بود که می‌شد خدا را در پشت هر در بسته ای، بازیافت...پرواز پرستوها در بلندای دست‌نایافتنی‌شان و خفّاشان در برابر چشمم و یا درست بالای سرم و جویبار جاری آبی همراهم بود...دلم از دیدن آب و آسمان می‌گرفت؛ می‌خواست به دریا برود؛ آن جا که زنگاری و فیروزه ای به هم می‌آمیزد؛ و یا به دشت؛ همان‌جا که افق محو و آسمان آغاز می‌شود.جریان خلسه‌آورِ انکشافی مبهم که از انعکاس سپید و آبی آسمان در چشم و خیال ابدیت در سرم آغاز می‌شد و در سراسر اعضایم فرو می‌خلید، توان از من ربوده بود... زانوانم تا خورد و به‌ناچار بر پلکان ورودی خانه‌ای نشستم... و آن‌گاه بود که او را دیدم...خود او را این‌بار... و نه سایۀ او که تردید کنم؛ هروله کنان به سویش دوان شوم؛ نشانش را از دیگران بپرسم یا دیگری را با او اشتباه گیرم...میکائیل بود که می‌رفت... یا در حقیقت بدین‌سوی می‌آمد...به‌ناگاه در خم کوچۀ کلیسا پدیدار شده ‌بود و آهسته گام زده تا درخت افرای کهنسالی که دورتَرَک، در کنار سردر بنای سرخ‌رنگ راستی و حیات، سبز، سایه گسترده بود... و لباسش به سبزی می‌زد...مسحور و افسون‌شده برخاستم، زانوانم هم‌چنان‌که دقایقی پیش تا خورده بود، بی‌اختیار، استوار ایستاد و مرا آرام و بی‌تصمیم در پیِ او کشانید... بی‌شتابی می‌رفت و بعد در پناه درگاه کلیسای کهن انجیلیان، از دید پنهان شد؛ فکر کردم که در را گشود، داخل شد و آن را در پشت سر خود بست... اما به آن‌جا که رسیدم، دیدم که لای در گشوده است... یعنی مرا دیده بود؟آرام و مردّد، با فشار یک دست در سنگین زنگ‌خوردۀ آهنی را که پوسته های تَرَک‌دار یک لایه رنگ آبی فیروزه‌ای بر سطح آن آماس کرده بود، به داخل هُل دادم و به ناله‌ای کشدار که از لولایی خشک و روغن نخورده برخاست، گوش سپردم؛ قدم در تاریک روشنای سرسرایی هشت گوشه نهادم، به سبک ورودی بناهای قدیمی،که تنها از روزن کوچکی در سقف مقرنس گنبدی، اندک نور بی‌گاهان را به درون هدایت می‌کرد، ؛ با حواس پرتی در را در پشت سر خود بستم و خطاکارانه جا خوردم از صدای بلند خشک و ناگهان که به واسطۀ برخورد دو قطعه فلز سنگین در فضای هشتی منعکس شد؛لحظاتی پشت به در بسته ایستادم تا چشمم به تاریکی نامنتظر زیر چارطاقی عادت کند و این جا بود که دلم به یکباره از آگاهی روشنی بر وضعیت خویش، تند‌تر طپید؛ انگار که سخت ترسیده باشم؛ ولی حس سعادت بی‌سابقه‌ای در درونم اضطراب شاد و غریبی ، افکنده بود؛ اضطرابی که تنها هنگام دیدن رؤیایی شیرین می‌توان تجربه کرد؛ ترس از آن که هر لحظه دنیای بی‌نقصِ خیالین خوشی در پرتو تابش حقیقتِ معلول، محو شود؛ که چشم بگشایی و ببینی همۀ آن سعادت، خوابی سبک، بیش نبوده است...آن‌گاه دوباره توانستم او را ببینم که سایه‌وار، در انتهای دالان منشعب از هشتی، دری را گشود و نور ملایم دمادم غروب را به دل تاریکی پاشید...و بی‌توجه به سروصدای لحظات قبل، مسیر حرکتش را پی گرفت و از سرسرا بیرون و در آن سوی درگاه پنهان شد...خیلی آهسته و محتاطانه تعقیبش کردم؛ شاید چون هم درست پیش پایم را نمی‌دیدم و هم خوش داشتم آن نفس‌های خوشبختی بیشتر به طول انجامد؛ پس در پی او در آن‌سوی درگاه به باغچه‌ای وارد شدم که در گرگ و میش لحظات پس از افول آفتاب، سایه‌دار و درهم می‌نمود...پیش‌تر که رفتم بنای اصلی کلیسا را می‌شد دید که از لابه‌لای شاخه‌های در هم تنیدۀ درختان باغ، اینک به سرخی ارغوانی می‌زد و در برابر چشم، زیر بار صلیبی مفرغین، پهلو زده به ساختمان برج کوچک ناقوس، سربرآورده بود؛ خاموش و مغموم...بعد دیدم که میکائیل بر سنگ‌فرش رهگذار میان باغچه، که به میدان‌گاهی کوچک با آلاچیقی از چوب گردو در میانه‌اش منتهی می‌شد، قدم گذاشت؛ ایستاد و هم‌چنان که هنوز پشت به من داشت، صدایم زد:"بهرام! پسر خوب! چطوری؟"و من که خوش‌آمدگویی مختصر و به‌ناگاه او را به منزلۀ دعوت گرفته بودم، مثل زائری که اذن دخول حرم را خوانده باشد، آهسته و با طمأنینه از سایۀ ایوان بیرون آمدم و دو قدم به او که دیگر به سوی من رو کرده بود، نزدیک‌تر شدم؛ بی‌آن‌که بتوانم سلام کنم و به احوال‌پرسی او پاسخی بدهم و یا اصلاً چیزی بگویم...بی‌اختیار و در خاموشی، دستش را که به طرفم دراز شده بود، با یک دست گرفتم؛ حرکتی که از جانب من، شاید بیش از آن که از سر حُسنِ نزاکتِ دوستانه باشد، برای آن بود که لمسش کنم تا بدانم و اطمینان یابم که حقیقی است؛ می‌ترسیدم که این بار نیز با بی‌خیالی و سبک‌بالی بگریزد..."چرا حرفی نمی‌زنی؟"همچنان‌که لبخندی بر لب می‌آورد، پرسید و من باز می‌ترسیدم که اگر کلمه‌ای بگویم، آهنگ لرزان صدا بر این ترس، رسوایم کند...سایه‌های لرزان برگ‌های رقصان در وزش نسیم، بر چهرۀ مهتابی رنگش می‌سایید... بر آن نیم‌رخ باستانی درخشان و گونه‌های تراش‌خورده، که دلم می‌خواست قالب‌ریزی اش کنم... هم‌چنان‌که هنوز دست راستم را، شاید به نشانۀ صمیمیت و یا برای دلگرم کردن من به سخن‌گویی، در دست گرفته بود، در حالتی ناگزیر و نیمه آگاه، در امتداد همان احساس اشتیاق و تردید، با دست دیگرم، سمت چپ صورتش را لمس کردم... حدس می‌زدم باید چون سردیس یک پیکرۀ مرمرین، سرد و صیقلی باشد... بود... انگشتانم با شقیقه و کف دستم با گونه و بخشی از چانۀ او آشنا شد... باید می‌ساختمش... همان‌طور که بود... اشرافی و مجلّل... مثل فرشتگان سبک باروک...آن‌قدر که می‌خواستم این بی‌نقصی و کمال قطعاً ناپایدار را جاودانی سازم ... پس دلیل داشتم... پس می‌خواستمش...بعد با تردید ولی تند به جلو خم شدم و بر گونۀ دیگرش، بوسۀ خجولانه و ناشیانه‌ای زدم؛ حرکتم برای دیدار مجدّد یک دوست پس از آن همه دوری و دلتنگی عجیب نبود؛ ولی چنان خودم را منفعل و شرمنده کرد، و احتمالاً چهره‌ای یافتم که میکائیل را به خنده انداخت؛ خنده‌ای البته دلجویانه و همدلانه؛ همراه با سرتکان دادن ملایم و نگاه فرو انداختن متفکّرانۀ اغلب اوقاتش و درخشش دندان‌هایش که شاید برای نخستین بار می‌دیدم... بعد بلافاصله در پاسخ، بی آن که چون من مردّد و شرمناک بنظر رسد، شاید برای نجات من از آن همه خجلت و پریشانی، برای لحظاتی چند، مرا در میان بازوان خود گرفت؛ گفت:"خوش آمدی رفیق!"بعد دستم را کشید و مرا به سوی بنای اصلی کلیسا برد؛ در پای ایوان ساختمان کهن‌سال خاموش، غرق در سکوتی حسرت‌بار برای من، بر پلکانی نشستیم و گذاشتیم تا زمان ارزش‌مند بگذرد...سایه‌های تُنُک‌مایۀ درختان باغ بر دیوارهای گرم، آرام و نرم به هم پیوستند... بوته‌ها و درختچه‌های سبز، خاکستری شدند و بنای ارغوانی رنگ رو به سیاهی رفت...ستارگان در آسمان پریده‌رنگ آغاز شامگاه، شرمآگین و محتاط، رُخ نمودند... سیرسیرک آواز بی‌پایان خود را آغاز کرد، غمناک و مملو از خاطرات دلپذیر کودکانه... خاطرۀ خانۀ گرم و امنیت با هم بودن...انگار ساعتی بر ما به همان‌حال گذشت... و من نه پرسشی کرده بودم و نه گلایه ای...نگاهی به او انداختم که به دیوار تکیه زده و دو چشمش را فرو بسته بود... آهسته برخاستم... به همان حالتی که نشسته بود، گفت:"می روی؟... خوب... البته دیروقت است!..."می خواست که بروم...سپس آرام چشم گشود و در کنارم ایستاد... تا دالان و هشتی سرسرا و آستان درگاه تاریک، آهسته قدم زدیم و من می‌رفتم بی آن که کلامی گفته باشم.فضا آن چنان غریب بود که به رؤیایی ژرف می‌مانست و من هنوز ناباورانه در ساحتی مرزی میان انتظار و حسرت ایستاده بودم؛ که انگار برزخی بود میان واقعیت و خیال ناب؛ میان حقیقت و مجاز؛ حتی میان جسم هیولایی و روح مطلق...شاید برای رهایی از این تردید بود که احساس کردم نیاز دارم تا صدای خود را بشنوم؛ گلویم گرفته بود؛ با صدایی شکسته در حنجر، به سختی گفتم:"میکائیل!"و این نخستین بار که او را به نام او خواندم، چه ترس غریبی را تجربه کردم؛ اضطراب خلأای پوچ که پُر می‌شود؛ تشویش درختی که برای نخستین بار شکوفه می‌دهد؛ ترس کودکی که به ندای بلوغ فراخوانده می‌شود.گفتم:"میکائیل!"... و چه سرمستی بدیعی!... چه لذّت ناشناخته‌ای!... مانند کسی که برای نخستین‌بار شراب می‌نوشد... انگار قطعۀ بی‌تکراری از موسیقی جادو را با چنگ فرشتگان نواخته باشم... بار دیگر بلندتر گفتم:"میکائیل!"احساس می‌کردم، خود این اسم را برایش برگزیده‌ام؛ انگار که من او را خلق کرده باشم؛ اشتیاق مادری را داشتم که نوزادش را به نام می‌خواند... و او در تاریکی و سکوت ایستاده بود و من انعکاس دلهرۀ ناب خویش را در صورتش نمی‌توانستم دید... نمی‌دیدم که می‌خندد... همدلانه سر تکان می‌دهد... و یا با همان تأمّل ژرفِ گاه و بی‌گاه در من می‌نگرد...فقط دستی را که مؤدّبانه برای خداحافظی به سویم پیش آورده بود، با اطمینانی بیش‌تر از پیش گرفتم... این بار می‌دانستم که هست؛ هست؛ اصیل و حقیقی همانند ملک مقرب مغلوب‌گر ابلیس در پرده‌های کلاسیک...دلم می‌خواست بداند آن چه من می‌دانستم و کمی رنجیده بودم از این که هیچ نپرسید و انگار فقط می‌خواست که بروم بی‌هیچ گفت‌وگویی... ولی برای تسکین قلب خود فقط توانستم بگویم که:"باز هم یک‌سال دیگر طول خواهد کشید؟"و صدای او برخاست... نرم... انگار مهربان..."فردا هم خواهی آمد؟!"10چه بارانی...!تند و بی‌وقفه...... و زمزمۀ غمناک بی‌انتهای ناودان، چون نجوای غمّازان، پر وسوسه و پایان‌نایافتنی...از من پرسیده بود؛ «فردا هم خواهی آمد؟»... چگونه بروم؟... فردا روز سفر است...از کلیسا که به خانه باز می‌آمدم، یکی از هم‌کلاسانِ کارگاه نقّاشی دانشکده را دیده ‌بودم که به من گفته ‌بود فردا برای شرکت در جشنواره و مسابقات دوسالانۀ طرّاحی، عازم سفر خواهند بود!... طبیعی بود که من نیز با ایشان می‌رفتم؛ از مدّت‌ها پیش خود را برای شرکت در چنین رقابتی آماده کرده بودم؛ خیلی برایم اهمیت داشت که بخت و توانایی خود را در ربودن جایزۀ نخست دوسالانه بیازمایم... مبلغ جایزه می‌توانست علاوه بر جبران بدهی‌های دو سه ماه گذشته‌ام به صاحبخانه، هزینۀ ماه‌های آتی و شاید حتی یک‌سال اقامت و تحصیلم را در آن شهر نامهربان تضمین کند... ناگزیر باید می‌رفتم... در حدود ساعت پنج عصر...!میکائیل به سادگی، با همان حالتی که به‌نظرم تظاهر در آن راهی نداشت، به آهستگی و با آهنگی نرم و وزن معمول صدایش، بم و غمگین، پرسیده بود که «می‌روی؟...»؛ یعنی که برو!... و باز پرسیده بود که «خواهی آمد؟»؛ یعنی که می‌خواست بیایم... در مجموع آمرانه بود؛ ولی من در غم اجبار و اختیار خود نبودم... اگر او می‌خواست فرمان دهد، من نیز واگذارده بودم تا چنین باشد... در دام افتاده بودم... شاید راز این تفاوت در همان تمایز فلسفیِ او بود میان دوست‌داشتن و خواستن... و یا حکایت «مشتاقی و محتاجی»[8]... او که یک‌سال مرا واگذارده بود تا در انتظارش حیران باشم... از خیالی که در سرم آمد، به خود زهرخندی زدم؛ یعنی می‌شود که او هم کمی منتظر من باشد؟... مثلاً اگر- بر حسب فرض- من نیز یک هفته در دیدار او تأخیر کنم؟... فقط همین یک هفته... تا به سفر معهودم بروم... برایم آسان نیست، ولی دیدار او باشد برای بعد از بازگشت...امروز به کلیسا نخواهم رفت... و یا این که...این که به‌ناگاه صدایی تکان‌دهنده و دهشت‌بار برخاست، هم‌چنان که قطعاتی از گچ و آجر سقف اتاق درست در نزدیکی آن نقطه از تخت‌خواب که در حال استراحت، سرم را تکیه داده بودم، بر روی زمین فرو ریخت... احتمالاً به علّت بارش شدید باران تند و بی‌وقفه بود... ساختمان سکونت‌گاه من در آن بالاخانۀ کارگاه نجّاری، خیلی کهنه و فرسوده بود...!در هر حال، علّت، هر چه که بود، لاابالی‌گری باران یا میکائیل، فکر کردم که فردا، برای خداحافظی هم که باشد، به کلیسا خواهم رفت...11در کوچۀ خلوت کلیسا نسیم دلپذیری می‌گذشت. بعد از ظهری گرم و آرام، از ایّام سوگواری، سنگین و بی‌صدا بر سنگ‌فرش ملتهب تن می‌کشید. پرستوهای کوچک بلند می‌پریدند و آسمان چقدر سپید و آبی بود! مثل خواب‌های عهد گهواره...قدری شتاب داشتم. می‌بایست برای رفتن به سفر نیز مهیّا می‌شدم؛ بر آن بودم که سری به کلیسا بزنم؛ به نوعی از میکائیل وعده‌ای، تعهّد‌آمیزتر از پیش، برای دیدار بعدی بگیرم و بازگردم... هر چند دلهره‌ای موذی در درونم بر نوعی ناکامی معهود پیش‌آگهی می داد...آنگاه... درِ کلیسا، آن آبی کهن‌سال، محصور میان سایۀ رخوتناک درختان، در برابرم ایستاده بود. دکمۀ پلاستیکی زنگ روی دیوار را، که مانند در کهنۀ آهنی چرک بود و در ناهماهنگی با سایر بخش‌های بنای سنّتی، عاریتی می‌نمود، با تردید و خیلی کوتاه‌مدت فشردم؛ انعکاس صدای زنگ، خیلی بلندتر از حد انتظارم در سکوت بعد از ظهری کوچه پیچید؛به انتظار ایستادم... مدّتی طول کشید تا صدای قدم‌هایی از داخل به گوش رسید و لای در گشوده شد و سرِ مردی کهن‌سال و کوتاه‌قامت در شکاف میان دو لنگۀ آن، جا گرفت؛ دو چشم سال‌خوردۀ آبی و ژرف، از میان دو کلاف درهم پیچیده از امواج چین و چروک، خیره در من نگریست؛ گفتم:"سلام قربان! عصرتان بخیر!... می‌بخشید مزاحم اوقاتتان می‌شوم... می خواستم بپرسم..."که او ناگاه گفت:"بیایید داخل... میکائیل در باغ منتظر شما است."در را کاملاً گشود و خودش به درونِ هشتی سرسرا برگشت؛ جامۀ سیاه و بلندی با یقۀ ایستاده بر تن داشت؛ هیئتش شبیه تصاویری بود که از کشیشان و خادمان مذهبی دیرها دیده بودم؛ پشت به من کرد؛ هم‌چنان‌که با حرکت دست اشاره‌ای می‌نمود که در پی‌اش بروم، همراهی ام می‌کرد و دو قدم پیشتر از من می‌رفت.وقتی از دالان و ایوان گذشتیم و به باغچۀ نخست وارد شدیم و ساختمان کلیسا را به سوی باغ اصلی دور زدیم، به سویم سرچرخاند و گفت:"باغچه‌ها را آب می‌دهد... شاید هم رُزها را هَرَس می‌کند."و او بوته‌های گل سرخ را با آبپاش باغبانی بزرگی آبیاری می‌کرد...انگار لحظه‌ای بی‌حرکت و بلاتکلیف ایستاده بودم؛ چون کشیش سال‌خورده مشوّقانه دستی به شانه‌ام زد... و من به سوی میکائیل رفتم...باغ انبوه و سایه‌دار، با درختان کهن، بوته‌های گل سرخ، ارغوان، یاس و اقاقیا، آواز برگ‌ها در وزش نسیم، همهمۀ پرندگان و عطر مست‌کنندۀ چمن و گلبرگ‌های پوشیده از شبنم، او را از هر سو در میان گرفته بود... میکائیل را...که مثل کیومرث نخست انسان می‌نمود در باغ بهشت... می‌شد با او جاودانه شد...در کنارش ایستادم؛ هنوز پشت به من داشت و -بیهوده و علیرغم سابقه- امید داشتم که شاید متوجّه حضورم نشده باشد و دقایقی چند به خود زمان دادم تا جملاتی دقیق در توضیح تصمیمات خود بیابم؛ و نیافتم؛ تا آن زمان همواره تمامی قدرت احتجاج خود را در برابر او از دست داده بودم؛ یا ساکت می‌ماندم و یا جملاتی آشفته و عصبی می‌گفتم که بیش از همه خودم را می‌رنجاند؛ عاقبت این بار نیز بی‌هیچ تفکّری گفتم:"سلام!... برای خداحافظی آمده‌ام!"چه عبارت غیرصمیمانه‌ای، برای من که می‌خواستم او را برای دیدار بعدی، مثلاً شاید به کارگاه طراحی‌مان، دعوت کنم...و چه دلهره‌آور... در دل آن آرامش ازلی که احاطه‌مان کرده بود...این بار انگار از شنیدن صدای من یکباره جاخورد؛ یک نفس، راست بر جای خود ایستاد و بعد به سوی من سر چرخانید؛ نفس عمیقی کشید و خندید:"سلام!... عجله داری!"و شاید چون یک دستش با آب‌پاش و دست دیگرش با شاخه‌ای خشکیده مشغول بود، به من دست نداد؛ یک لحظه- شاید با تردید- به دست‌های خود نگاه کرد و بعد شاخۀ خشکیده را، که به غنچۀ پژمردۀ گل سرخی متصّل بود، به دستِ من داد.فقط برای این‌که حرفی زده باشم، گفتم:"باغ تو برای نقّاشی کردن، جای بسیار خوبی است..."پاسخی به من نداد ولی آب‌پاش سنگین قلعی را بر زمین گذاشت و بر روی زمین به روی دو زانو نشست؛ برگ‌های خیس از آبیاری را یک به یک با سر انگشت پاک می‌کرد؛ دقیق و با لبخندی بر لب... انگار نوازششان می‌داد؛ خاک پای هر بوتۀ گل را با دست شانه می زد و علف‌های هرز لا‌به‌لای گل‌ها را با تأمّلی شگفت‌آور، نرم از دل خاک بیرون می‌کشید...حسودی‌ام شد یا حداقل اندیشیدم بد نبود اگر گاهی کمی به حال من هم رسیدگی می‌کرد... با حالتی منفعل و صدایی رو به فرود گفتم:"به مسافرت می‌روم... البته زیاد طول نمی کشد..."باز حرفی نگفت و با همان چهرۀ آرام و سکنات صبورانه مشغول کار خویش ماند...برخاست و به راه افتاد و من در پی او... به سختی می‌توانستم کج خلقی آهنگ کلامم را مهار کنم، وقتی باز می‌گفتم:"فرصت زیادی ندارم... می‌خواستم قبل از رفتن ببینمت..."لحظه‌ای ایستاد؛ به من رو کرد و برای نخستین‌بار در آن روز، نگاهی از سر صبر بر من افکند و فقط پرسید:"حالت خوب است؟"چهره اش جدی به نظر می‌رسید؛ با همان حالتی که گاه لب‌هایش را در هم می‌فشرد... گفتم:"ممنون... خوبم... الحمدلله...!"گفت:"کاش سقف اتاقت را بسپاری درست کنند... رطوبت نابودش کرده!"بعد هم‌چنان‌که در برابر شیر آب به حالت چمباتمه در می‌آمد، آستین‌هایش را تا زد... مدتی در سکوت به نظارۀ او ایستادم که دست‌هایش را زیر شیر آب می‌شست و ناخن‌هایش را به دقت می‌سایید... اگر از اوضاع سقف خانه‌ام خبر داشت، لابد از حال دلم هم آگاه بود... با لحنی که می‌کوشیدم رنجیدگی‌ام در آن راهی نیابد، گفتم:"من فرصت زیادی ندارم..."با آهنگ قاطعی جواب داد:"بله! من هم..."گفتم:"جایی می‌روی؟"معلوم است که می‌رود؛ البته که منتظر نخواهد ماند و من هفتۀ آینده که بازگردم دوباره همان سرگردانی‌ها است...گفت:"فردا..."تأسّفم را در لحظه‌ای سکوت فرو خوردم، هر چند می‌خواستم بپرسم کی باز خواهد گشت، ولی فقط گفتم:"آن آقای سالخورده این‌جا تنها هستند؟""وقتی که من نباشم، شاید..."دستمالی از جیب درآورد و دست‌هایش را خشک کرد؛ لباس کار عجیبی به رنگ آبی و سپید پوشیده بود؛ انگار تکّه‌ای از آسمان را بر تن داشت؛ گفتم:"کار باغچه تمام شد؟""تمامی ندارد...""خوب تا فردا فرصت هست...""راستی؟... وقت داری؟"با همان آهنگ نرم معمولش می‌پرسید، که در گوش من انعکاس آمرانه‌ای داشت؛ پس نگران شدم و با دستپاچگی گفتم:"من؟!... من نه!... راستش این‌که من همین الان باید بروم... خوب دیگر..."و انگار که آن همه واژگان تأکیدی که گفتم، کافی نباشد، به ساعت مچی‌ام نیز نگاهی انداختم، مثل این که آن را به شهادت می‌گرفتم:"آخ!... دیر شده است!... خداحافظ!"دستم را برای خداحافظی به سویش گرفتم، که او به نظرم صمیمانه در دستش فشرد؛ بعد دستش را رها کردم و او هم‌چنان نگاه داشت...فشارِ دست او افزون‌تر نشد، ولی من احساس کردم که دردی فراگیر از کف دستم تا به بازو و سر و آن‌گاه سراسر بدنم چنگ انداخت... دردی که ناگهانی، پیش‌رونده و نگران‌کننده می نمود؛ به خصوص که حالت کاملاً تازه‌ای در چهرۀ میکائیل احساس می‌کردم؛ هرگز او را با چنان صورتی ندیده بودم؛ سرش اندکی به بالا متمایل بود؛ لبخند همیشگی از لبش فروریخته بود... و نگاهش...تا آن زمان نه میکائیل و نه هیچ‌کس دیگر آن گونه‌ام ننگریسته بود. آن‌چنان خصومت‌بار و سبعانه و مصمم... سرمای تیزی در نگاهش بود... تقریباً شعلۀ هیچ عطوفت و رأفتی در چشمش نمی‌درخشید... اندیشیدم... سرمای نگاه گربه‌ای به موش گرفتار در چنگالش... برودت برندۀ نگاه هر شکارچی به شکار خویش... با تردید و بریده بریده گفتم:"من... من باید... بروم."نسیمی خنک، آرام وزیدن گرفته و درختان سرود عصرگاهی خویش را آغاز کرده بودند؛ سکوت او طعم گس ترس شگفت‌آلوده‌ای را در کامم می‌ریخت...گفتم:"میکائیل!... می‌خواهم بروم... دیر می‌شود!"بعد در دل به خود اعتراف کردم که در عین آن همه حس اعجاب و تقدیر و ستایش که نسبت به او در دل داشتم، آن‌همه خواستن جنون‌آمیز و بی‌پروا، هرگز واقعاً به او اعتماد نداشتم؛ نمی‌شناختمش و برایم کاملاً غیر قابل پیش‌بینی بود و حتی اکنون انگار کمی از او ترسیده بودم...آن وقت این وحشتِ خُرد، رنگِ وحشیانه‌ای به خود گرفت؛ دستم را با شدّت از دستش بیرون کشیدم تا از چنگ نیروی فوق انسانی او رها شوم که در خیالم انگار حلقۀ پولادین تله‌ای بود که با هر کشش و کوششی از جانب من تنگ‌تر می شد...او خیلی نرم و نامحسوس، هم زمان با حرکت خشونت‌بار من، دستم را رها کرده بود؛ و من از کشش و کوشش دیوانه‌آسای خویش، دو قدمی به عقب رانده شدم و برای حفظ تعادل، ناگزیر دستم را به تیرک تکیه‌گاه یک بوتۀ رُزِ رَوَنده گرفتم و ساقطش کردم...بعد شرمگین از حرکت عجولانه و ناگهانی خویش، فکر کردم که برای توجیه آن، باید به میکائیل که بی‌حرکت ایستاده و به ناگاه خیلی عادی و تنها با قدری شگفتی‌ام می‌نگریست، حرفی بگویم؛ پس باز شبیه یک ابله مطلق تکرار کردم:"من عجله دارم!"او به آرامی سر تکان داد؛ از همان سرتکان دادن‌های معنادارش که این‌بار ندانستم از ابراز تردید بود یا تسلیم یا اظهار شگفتی... بعد به طرف بوتۀ آسیب‌دیده برگشت؛ تیرک را به دقت در جای خود استوار کرد و هم‌چنان‌که به نرمی با سرِانگشتان پیشانی باشکوهش را می‌خارانید، با نگاهی فروافکنده بی آن که اعتنایی به من کند، رو به گوشه‌ای از باغ که یاس‌های سپید و ارغوانی، سر بر شانۀ دیوار بلند نهاده بودند، آهسته گام زد.و من بی هیچ فکری، به حالی غمگین و معذّب به دنبالش رفتم...همان‌طور که پا به ‌پایش آهسته به سوی سایه‌سار درختان کاج سیاه، که دیوارهای یاس‌پوش را در پناه گرفته بودند، قدم می‌زدم، زیر لب تکرار کردم که عجله دارم؛ او ایستاد و آهسته و گویی با خود زمزمه کرد:"آن‌قدر که من می‌دانم، تا شامگاه که عطر یاس سپید هوا را پر کند خواهی ماند..."صدایم قدری بالاتر رفت که:"ولی من ساعت پنج، پرواز دارم!""واقعاً!؟... فکر نمی‌کنم..."گفت‌و‌گوی عجیب میانمان بر لجاجتم افزوده بود؛ هم‌چنان‌که بر رفتن مصرّانه و مطمئن پای می‌فشردم، لجوجانه بر جای ایستاده بودم تا با ترشرویی بگویم که:"فکر نمی‌کنی؟!... یعنی چه؟... یک لحظه گوش کن!... من کارهای مهم‌تر از بوییدن گل‌های تو هم دارم!"لبخند دائمی بر چهره‌اش نوشکفت و باز پاسخ داد:"راستی؟... البته! خوب من هم دارم... اما این بهترین واحد سنجش زمان است... تازه...! اغلب چیزهایی که مشتاقانه انتظارشان را می‌کشیم، بیش از این ارزش ندارند. حداقلّ این یکی از سایر وعده‌های زندگی صادقانه‌تر می‌نماید."لحظه‌ای تردید کردم که به شوخی یا به جد پاسخی بر زبان آورم؛ ولی طبق معمول ذهنم از کلمات مناسب خالی بود... راهی دیگر برایم نمانده بود... بر لجاجت و بر تردیدم، غالب شدم؛ به شتاب باز گفتم:"خداحافظ!"برگشتم و تند به راه افتادم. به سرعت چند قدم برداشتم. بعد باز دردی ناگهانی، پایان‌ناپذیر و لاعلاج، این‌بار در پهلو، مرا ایستانید. انگار تیری از پشت، پهلویم را شکافته باشد. درد آن‌قدر ناگهانی بود که بی‌اختیار نالیدم؛ به سختی به او رو کردم و عاجزانه بر دو زانو افتادم...میکائیل حرکتی نکرد؛ ایستاده در سایه‌سار کاج‌های سیاه و یاس‌های سپید، همان‌جا که هنوز خداحافظی مرا پاسخی نگفته بود، با بازوان فروآویخته و سر متمایل به یک‌سو...درد غریب و ناگهانی‌ام که سخت‌تر شد، یک دست را بر پهلو فشردم؛ اکنون دیگر درد به کمر و بازوها و هر دو پایم چنگ انداخته بود؛ او را از درز پلک‌های به هم فشرده از عذابم نگریستم که در چند قدمی من بود؛ و چه دوردست و نایافتنی؛ آبی و سپید؛ چون تکّه‌ای از آسمان...و نگاه خاموش و سرد و صبورش شکارچی‌ای را می‌مانست که صید زخم‌خورده را می‌نگرد... مترصّد و منتظر تا او جان بدهد...با صدایی که می‌دانستم نمی‌شنود، زمزمه کردم:"چرا با من این‌طور می‌کنی؟... چرا یک‌سال مرا در پی خودت کشاندی؟ چرا نمی‌گذاری به زندگی‌ام برسم؟!"در عین بی‌تابی از دردی که تصوّر می‌کردم تحت ارادۀ او است، بی‌اعتمادی با او و ترسی غریزی که در دلم چنگ انداخته بود- همان وحشت کشندۀ جانور نیمه‌جان در دام افتاده در برابر صیاد خویش- به خود نهیب زدم: "حیوان بیچاره! حرفی بزن."و با صدایی که -دیگر اهمیتی نمی‌دادم- بیشتر شبیه ناله‌ای دردمندانه بود، به سخن آمدم که:"آخ!!... هم اکنون میمیرم!... می خواهی مرا بکشی!؟ میکائیل!"چشم گشودم و دیدم که او ابتدا آهسته به جانب من آمد و فقط برای یک‌دم بر بالای سرم ایستاد؛ با ابروان در هم گره خورده؛ و لب‌هایش را به دندان گرفت؛ بعد انگار که بر تردیدی غالب شده باشد، با همان چهرۀ مصمم و چانۀ در هم فشرده، به سرعت روی زمین زانو زد و گفت:"دستت را به من بده."دستش را که به سویم پیش آورده بود، محکم گرفتم و دیدم که چه‌سان گونه‌ها و لب‌هایش کاملاً رنگ باخت.حس می‌کردم که انگار جریانی شفابخش از او و سرانگشتانش، به سوی من می‌آمد؛ گرمای مطبوع غیرقابل وصفی سراپایم را فراگرفت؛ خسته ولی بی‌درد و آسوده بر سنگ‌فرش خیابان باریک میان باغ رها شدم؛ چشم فرو بستم...صدای او را، چنان که زمزمه ای از دوردست، از ورای لایه‌های ضخیم گرما و رخوت شنیدم:"بهرام! کاش می‌دانستی که من تقصیری ندارم. تمام آنچه که هست؛ جرقّه‌ای از اصطکاک سخت میان ما است."چشم گشودم و دیدم که بر صورت سخت پریده رنگش قطرات عرق، شبنم‌وار می‌درخشید... با بی‌حسی کوشیدم که جداً اعتراضی کنم:"پس چرا همیشه من...؟!"لبخند دردآلودی دو لب بی‌رنگش را از هم گشود:"شبیه تخلیۀ بار الکتریکی است... مثل صاعقه- برق آسمان؛ تو کمبود الکترون داری و سیلی از بار منفی به سویت سرازیر می‌شود.""... و خودت چطور؟""من رسانای جریانم؛ الکتریسیته از من عبور می‌کند."با دستمالی که از جیب بیرون آورده بود، عرق از پیشانی ستُرد. گفتم:"شوخی می‌کنی!""شاید..."لحظاتی چهره در دو دست پنهان کرد. درد داشت یا فکر می‌کرد؟...ولی بعد سربرداشت؛ ناگاه گفت:"شاید مشکل تو این باشد که نمی‌دانی چه می خواهی و به چه قیمتی؟""و تو می‌دانی که در این یک‌سال هیچ صاعقه‌ای بر من نزد؟""در این یک‌سال... می‌دانستی در پی چه هستی."دردمندانه در صورت متین و خوددارش که هنوز- شاید از دردی پنهان- پریده‌رنگ بود، نگریستم؛ آرام سر تکان دادم به علامت حیرانی و گفتم:"ولی راستی که نمی‌دانستم به چه قیمتی..."احساس کردم نگاهش را از من دزدید؛ برخاست و به راه افتاد و من باز در پی او...؛ به آن گوشۀ باغ که بوته‌های عظیم یاس سپید و بنفش، سر بر شانۀ دیوار نهاده بود و چوب‌هایی فرو شده در خاک، به همراه پیچک‌ها و نیلوفرهای گرداگردشان، پناه‌گاهی آلاچیق‌مانند ساخته بود، غرق در بوی لطیف یاس و پوشیده از سایۀ نرم مخملی برگ‌های عشقه و موسیقی مغموم پرندگان غروب و چرخش نسیم لابه لای شاخه‌های سبز سپیدارها...در پنهان‌گاه ایستادیم و او ساعد یک دستش را به دیوار تکیه داد و به من که پشت به دیوار داشتم رو کرد. سفیدی غیر معمول، تدریجاً از پوست صورتش رخت می بست و چهرۀ اغلب پریده رنگش، رنگ روشن طبیعی خود را باز می‌یافت.مقدمتاً گفتم:"من می‌دانم که الان می‌خواهم به این سفر بروم و جایزۀ اوّل بی‌ینال نقّاشی را ببرم."و خندیدم... بی‌ربط... تلخ...میکائیل تلخی نکرد و نیز نخندید؛ جدّی و با آهنگ محزون و بم صدای خویش، گفت:"اگر واقعاً خواستۀ تو همین است- چنان‌چه من هم وقتی دستت را رها می‌کردم که بروی می‌اندیشیدم- پس علّت این درد مُهلک چه بود؟""این را من باید از خودت بپرسم!"با آهنگی کمی سرزنش‌آلود و شکایت‌آمیز، انگار امر واضحی را مکرّراً تذکّر دهد، گفت:"بهرام! این درد تردید بود! جنگ میان دو نیروی درونی! از یک‌سو می‌خواستی بروی و از دیگر سو می‌خواستی که بمانی!"صدایش در میان خنکای نوازش نسیم، طنین آبی داشت؛ شبیه صدای ابرها و پرواز پرستوها... سایه‌های سبز نیلوفر و یاس بر سپیدی پیراهن و پوست صورتش می‌رقصید...البته که می‌خواستم بمانم؛ البته که این رفتن مرا می‌آزرد، وقتی می‌دانستم که سفر او از فردا تا شاید هرگز مرا بی‌خبر و حیران بر جای خواهد گذارد؛ او که نمی‌توانست خیلی ساده چونان فرزندان آدم وعدۀ دیداری، حتی به دروغ دهد...ولی فقط گفتم؛ طعنه آمیز:"... و طبیعتاً می‌خواهی نتیجه بگیری که در این میان تو به کلّی بی‌تقصیری!"نگاهش را از من به سوی ساختمان کلیسا، که با پنجره‌های خاموشش به جمجمه‌ای باستانی با حفره‌های تاریک می‌مانست، گردانید و با نرمشی که بیشتر عطر سادگی و کمتر بوی ریا داشت، گفت:"من هم می‌خواستم که تو بمانی."نگاهش که در چشمم دوخته بود، انعکاس آبی داشت؛ آبی سیر و ژرف دریا به هنگام غروب؛ آبی خواب‌آور و رؤیا‌پرور آسمان شب. چشم از آن برگرفتم و آرام و با یک‌دست او را از برابر خود کنار زدم؛ به نشانۀ امتناع از افسون بی‌دریغ خواب در چشمش، که با آن آشنایی داشتم..."ببین میکائیل! الان خوابم می‌برد و نمی خواهم."گفت:"چرا؟"شگفت‌زده و مبهوت گفتم:"چرا نمی‌خواهم بخوابم؟! مگر نگفتی با من کاری داری؟ برای نگه‌داشتنم نیازی به خواباندنم نیست. حالا که مانده‌ام، می‌خواهم بدانم چه کار مهمی داری؟!"روی واژۀ مهم تأکیدی طعنه‌آمیز کرده بودم، که به گوش خودم آهنگ مصیبت‌باری داشت؛ این که تا آن حد اطمینان داشتم که به زعم او بی‌خاصیت‌ام!ولی او لبخندی ساده و مهربان بر لب آورد؛"خوب! می خواهم تو را بخوابانم."و باز مرا هم‌چنان آبی و ژرف نگریست؛ هر بار که فکر می‌کردم نوعی صمیمت و هم‌دلی میانمان در حال شکل‌گیری است، واکنشی از سوی او مرا فرسنگ‌ها به عقب می‌راند؛ و در آن‌حال، عمیقاً احساس کردم که او هیچ ادراکی از اوضاع و احوال من ندارد؛ او با آن هیچ‌انگاری یا شاید ابسوردیسم[9]بیگانه و اشرافی‌اش...همچنان‌که از او روی می‌گرداندم، عمیق نفس کشیدم و با آخرین صدای امتداد بازدم، زیر لب، آهسته گفتم:"می‌خواهی بخوابانی‌ام؟ چه فایده‌ای دارد؟""بی‌فایده‌تر از سفر رفتن نیست."خواندم:"زهی مراتب خواب که به ز بیداری است...!"[10]به طعنه!... و او ساکت ماند. من نیز برای آن که به خود بیشتر فرصت دهم، باز نفس عمیقی کشیدم، پیش از آن که بگویم:"پس فقط برای همین می‌خواستی نگاهم داری؟"به نرمی گفت:"بله...!"زهرخندی زدم؛"من را بگو! فکر کردم به کمک من نیازی داری.""مگر حالا فکر می‌کنی از تو بی‌نیازم؟""حالا فکر می‌کنم طبق معمول مسخره‌ام کرده‌ای و من اصلاً فرصتی برای مسخرگی ندارم!"گفت:"طبق معمول؟!... من قبلاً کی...؟"حرفش را به تندی قطع کردم؛ می‌خواستم بگویم: «اصلاً مرا می‌بینی، یا همانقدر شیفتۀ کمالات خود هستی که من!؟» ولی خودداری کردم و فقط گفتم با شتاب:"نمی‌دانم روشن هست برایت یا نه؟! احوالات من هیچ خوب نیست. وضع خانه‌ام یک تراژدی شده. اجاره‌ام عقب افتاده. دو ماه است هیچ کاری نفروخته ام؛ این مسابقه تنها امید من است؛ مبلغ جایزه برایم کارگشا است... تازه اگر کارهایم را بپسندند، به قیمت مناسب می‌خرند؛ بعد تو ایستاده‌ای و می‌گویی خواب برایم مفیدتر است؟!"و او ساکت ماند؛ سر فروانداخته بود؛ فکر کردم که عاقبت پیروز شده‌ام و او در برابر منطق دردمندانه‌ام منفعل مانده است؛ پس «ظاهراً حاجت تقریر و بیان اینهمه نیست...»[11]ولی ناگاه به این فکر افتادم که پس از این بی‌گاه، هر یک از ما به راه خود خواهد رفت و این پایان زودهنگام آشنایی غریب و ناممکن ما است و شاید این لحظه آخرین فرصت باشد؛ پس بگذار برخی ناگفتنی‌ها گفته آید..."نمی‌دانم دقّت کرده‌ای که تا همین جایش هم چقدر مسخره بوده است؟! اصلاً معلوم هست که من در این‌جا چه می‌کنم؟! در باغ یک کلیسا؟!"و او ساکت، دست بر سینه ایستاده بود...گفتم:"شبیه حکایت‌های منطق‌الطّیر[12]و تذکره‌الاولیا[13]است. فکر می‌کنم «شیخ صنعان»[14]شده‌ام!"و او خاموش ماند... باد که تندتر از پیش می‌وزید، حلقه‌ای از موی او را بر روی پیشانی‌اش، به بازی گرفته بود و در پیراهنش می‌پیچید؛ انگار می‌خواست به پروازش درآورد؛ و او هم‌چنان که دست بر سینه داشت، حرکت مورچه‌ای را بر ساعد برهنۀ خویش- که از آستین‌های تاخورده‌اش بیرون مانده بود- به دقّت می‌نگریست.نمی‌دانم از احساس حقارتی بود که در برابر او داشتم و یا تمایل به ویران‌گری و تخریب مطلق آن‌چه می‌دانستم از دست خواهد رفت، و یا تنها وسوسۀ ستمکاری و انتقام، و یا دیوانگی محض، که در برابر خاموشی او برآشفتم و آشوب‌وار باز گفتم:"و تو در چه خیالی عارف روشن‌ضمیر؟! شمس تبریزی[15]! «ما دو کس عجب افتاده‌ایم. دیر و دور تا چو ما دو کس به هم افتد»[16]... حقیقتاً باور کرده‌ای که دل از من ربوده‌ای؟"ربوده بود..."که مرا با دو سه نمایش عرفانی‌نما فریفته‌ای؟"راستی که فریفته بود..."فکر کرده‌ای چقدر می‌توانی مضحکه‌ام کنی و به من بخندی؟"وای!... می‌توانست هرقدر که می‌خواست..."... حالا هم زودباش! جادویی در کار من کن! رویم سیاه کن! «سرّ دلم در دهان»[17]بگیر"....و او در سکوت ایستاده، زلف سیاه چون پرّ زاغش را به دست باد داده بود...... نرم نرمک لب‌هایش سرخی سماقی‌رنگ خویش را باز می‌یافت؛ یک دم لب بالایش را به دندان گرفت؛ بعد تند سربرداشت. نگاهی به من انداخت و به سویی دیگر نگریست. یعنی آشفته شده بود؟ از شطحیات من؟! حداقل اندکی شاید؟! ولی در هر حالت که بود، با آهنگی که همچنان آرام و صبور می‌نمود، گفت:"من می‌خواستم باغم را به تو نشان دهم و حالا... واقعاً متأسفم که در کنار یک کلیسا است... اگر می‌دانستم که تو را ناراحت می کند..."اما جملۀ خویش را برید و به راهی دیگر افتاد:"بهرام! خود من هم اغلب تنها به‌خاطر باغچه‌ها و موسیقی به کلیسا می‌آیم..."معصومیت آهنگ کلامش در عذرخواهی- که در نظرم خودپرستانه می‌نمود- و بوی نوازشی که به همراه آن به مشام می‌رسید، برای التیام زخم‌های یتیمانه‌ام کفایت نمی‌کرد؛باز از پس نفسی عمیق، گفتم:"بهتر است بروم. اگر پرواز تأخیر داشته باشد، خوش اقبال بوده‌ام!"یک قدم به عقب برداشتم و فشار دردآلودی تدریجاً قلبم را در چنگ گرفت؛ اضطراب در جانم افتاد. خدایا! باز هم یک درد کشنده؟! یک دستم را بر سینه فشردم؛ نفسم بر نمی‌آمد و با هر نفس چه سوزشی!با دهان نیمه‌باز و پلک‌های به هم فشرده چند نفس کوتاه دردناک کشیدم. بعد او را نگریستم و انعکاس تشویش و هراس خویش را در چهرۀ او دیدم؛ این بار فی‌الفور یک قدم پیش آمد و خواست دستم را بگیرد؛ خود را پس کشیدم؛ دیگر هر دو دستم را بر سینه می‌فشردم. از شدت عذاب گریه‌ام گرفته بود؛ باز پیش آمد... دستش را پیش آورد... از میان موج گریه و فشار طوفانی نفس‌گیر به سختی گفتم:"نمی‌خواهم کمکم کنی... بعد فکر کنی اسیر تو هستم... می‌خواهم از دستت خلاص شوم."ولی بی‌فایده بود... هر گونه مقاومتی موقّتی می نمود. به زبان چون آدمیان از آزادی سخن می‌گفتم و در واقع، چون هر جانور شرطی‌شدۀ کم‌شعوری- که لذّت و آسایش را از طریق عادت مألوف خویش بازمی‌جوید- می‌خواستم به دست‌های او حمله آورم و در دست‌هایی آن‌چنان گرم و شفابخش، آن‌سان مهربان و کریم، و آن‌قدر نزدیک، همواره اسیر باقی بمانم...صدای او برخاست:"بهرام جان! پسرخوب! خواهش می‌کنم... تو را به خدا!"و هر دو دستش را به سوی من گرفته بود و چه رقّتی بر امواج آهنگ کلامش شناور بود.غرقه در درد و اشک خویش به ساحل نجات پناه آوردم. گریان بر بازوی او آویختم. انگار که یک طفل نوپای زمین‌خورده به امنیت دامان مادر شکایت می‌برد. و چه غریب و چه آشنا بود حرکت دست‌های او؛ نه چون یک مرد، سخت و خام و ناشکیبا، که انگار مانند دست یک زن، پر از نرمش دل‌جویانه و ایمنی مرموز؛ کارآزموده و صبور...صدای او را شنیدم؛ آن‌قدر نزدیک که یک لحظه گمان کردم از درون من برمی‌خیزد..."مادرت چگونه بود...؟""درست نمی‌دانم... خیلی بچه بودم وقتی که مُرد..."یک لحظه تردید کردم و بی اختیار افزودم:"انگار همینطورها..."سربرداشتم و برخلاف انتظارم، هیچ اثری از شگفتی در او ندیدم. تنها فشار گرم آن دستی که بر شانه‌ام نهاده بود، اندکی بیشتر شد و من باز گریستم؛ نه از سر درد، که این بار از فرط آسایش مبهم و سبکی که مرا در بر گرفته بود. شبیه حال کودکی گمشده را داشتم که مادرش را بازیافته باشد. او حرکتی کرد، آن قدر نرم تا بلورین نشئۀ وهم‌آلودم را نلرزاند و مثل من دوزانو بر خاک ایستاد؛ یک دم سرم بر شانه‌اش آرام گرفت؛ در انحنای میان گردن و پیراهن آسمانی‌اش که رؤیای کودکی‌ام بود و تمامی کودکی‌ام...تلنگر سرد قطره‌ای آب، شبنمی از روی گلبرگی یا چکه‌ای فروباریده از ابری، داستان دراز گریه‌ام را پایان داد؛ خود را به شتاب کنار کشیدم و جمع و جور کردم؛ با آگاهی شرم‌آلوده ای بر وضعیت عجیب و مضحک خویش...سر انگشت باد عجولانه اشک‌هایم را پاک می‌کرد... ایستادم؛ خنده‌ای دفاعی به خود کردم و خواندم:"«دردم از یار است و درمان نیز هم»"[18]میکائیل برخاسته و در سکوتی تأمّل‌آمیز چانه‌اش را در یک دست گرفته بود.باز گفتم:"البته... اوّلین بار که تو را دیدم، نه دارویی داشتم و نه دردی!"و او ناگاه با آهنگی آرام و سرد و جدی گفت:"وقتی برای اولین بار تو را دیدم یک بغض کهنه و عمیق داشتی."خندیدم..."که حالا شکست!"بعد میکائیل بر سنگ‌چین حاشیۀ باغچه نشست و مدتی در سکوت به من نگریست؛ شاید برای اطمینان بیشتر از تأثیر هر چه مطلوب‌تر گفتار خویش؛ سپس رو به سوی باغچه گردانید و تک‌گویی عجیبی را آغاز کرد- که انگار درد دل‌های «یک شازده کوچولو از سیّاره‌ای دیگر»[19] بود و یا یک بازخوانی تازه از «دوست من گلِ سرخ»[20] ..."من گل‌ها را هر کجا که ببینم، خوب می‌شناسم. رنگ و بویشان حتی وقتی درون غنچه‌اند پیداست. رُزهای سرخ در اوائل تابستان گل می‌دهند؛ و چه دست‌هایی که نوازششان داده، شاخه‌های هرزشان را چیده، آب بر پایشان ریخته و انتظارشان را کشیده است؛ و چه مسیر پیچاپیچی دارد ساقه‌های نرم خاراندودشان؛ ولی وقتی موعدشان برسد، به موقع می‌شکفند، بی‌تردید! غرقه در شبنم شبانگاهی! باشکوه! انگار جاودانی اند! لحظۀ شکوفایی طولانی‌ترین و سنگین‌ترین دم است. لحظۀ خلود!البته در واقع عمرشان بسیار کوتاه است. تقریباً می‌دانم هر یک چند صبحگاه را زیسته است؛ در همین دوران کوتاه اواخر تابستان، دسته دسته می‌شکفند و می‌پژمرند؛ ولی هر یکی‌شان در جریان لطیف سرخرنگ بودن خویش، چه رؤیاهای رنگین عطرآگینی می‌بیند؟ چندبار؟ چقدر؟ نمی‌دانم... غنچه‌ها هم خواب می‌بینند. خواب روزگار شکفتگی... و شکفتگان خواب مرگ...؟ و یا ابدیّت؟... و یا چیزی بیشتر از این‌ها... و پژمردگان چطور؟... در خاک خفتگان چگونه؟... پوسیدگان چه‌سان؟... آن‌ها نیز خواب می بینند؛ خواب آن‌چه هستند؛ آن‌چه خواهند بود؛ آن‌چه می‌خواهند باشند؛ و شاید رؤیای همیشه بودنِ همیشه و هرگز نبودنِ هرگز را..."خم شد و غنچۀ نگشودۀ پژمرده‌ای را از خاک برداشت و به دستم داد. با لرزشی در صدا که ندانستم از زهرخندۀ تلخی بود و یا بغض حسرت‌آلوده ای، گفت:"بعضی ها اینطوری می‌شوند..."یک لحظه سر فرو انداخت؛ انگار باز در میان برگ‌های خشکیدۀ یاس و سپیدار، که خاک سایه اندوده را پوشانیده بود، در پی غنچۀ نورس فرو افتاده‌ای می‌گشت؛ یا مکثی کرد تا -چون من- به آوای آغازین نت‌های «یک آداجیو در سُل مینور»[21]گوش‌ سپارد، که ناگاه از میان یکی از آن حفره‌های خاموش- پنجره‌های بی‌نور کلیسا- شاید از ارغنونی کهنه برخاست و سکوت شامگاهی باغ را پایان داد و در آهنگ آرام و محزون صدای میکائیل پیچید... قطعه‌ای ابدی که برای من تأثیر آوای کلام میکائیل را داشت؛ آرام و محزون و شورانگیز...بعد گفت:"می‌دانم که در طول زندگی کوتاه معصومانه‌اش، خواب‌های زیادی ندیده است؛ ولی چرا؟"سرش را تکان داد..."تقصیر با کیست؟... من به او کم رسیده‌ام؟ شاید آب و نور و نوازش کافی نبوده است... پس چرا کوتاهی کرده‌ام؟ شاید بذر ضعیف و یا پیوند ناجور بوده است؛ پس اصلاً چرا آن را کاشتم و گذاشتم تا غنچه دهد؟ من می‌اندیشم هر غنچه‌ای که می‌روید، حق دارد آفتاب را ببیند."سرش را به حالتی تأسّف‌آلود فرو انداخت..."و رؤیاهای آفتابی... چه شیرین و چه خیال‌انگیز!..."یک لحظه مرا نگریست و آهنگ کلامش را بالاتر برد:"چرا از هر بوته‌ای که می‌روید، نباید هر گل تمامی مراحل اصلی حیات خویش را بگذراند؟ شاید بهتر همین است که باغبان به وظیفۀ باغبانی‌اش بسنده کند و بوته‌های عظیم و باشکوه بپرورد، بی ‌آن‌ که به سرنوشت صدها غنچۀ پژمان نارسیده بیندیشد."صدایش برخاست؛ شکایت‌آمیز:"ولی گاهی چنان دلائلی کافی است تا باغبان دیگر گلی نکارد و یا شاید... آفرینش موقوف گردد..."بر روی خاک مرطوب برگ‌پوش نشست و باز شاخۀ خشکیده‌ای را در دست گرفت..."وقتی تمامی کوشش و دانش خویش را برای به ثمر نشاندن نهال امید نافرجامی به کار گرفته‌ایم و شکست خورده‌ایم و با قوانین هرچند ظریف و ژرف‌اندیشانۀ خویش، علّت ناکامی‌مان را در نمی‌یابیم، تسلیم قوانین کلّی نامعلومی می‌شویم که فرضاً حاکم بر دستگاه آفرینش است؛ چون اگر من و تو، خود، آفریننده بودیم، از وسوسۀ ماجرای همان یک گل سرخ آتش می‌گرفتیم، در حالی که دستگاه آفرینش هم‌چنان پابرجا است. چگونه؟... بر اساس همان قوانین فرضی غیر قابل تصوّر که بی‌وقفه می‌آفریند و گاه به گاه برمی‌گزیند."دیگر زمزمه‌وار سخن می‌گفت. پیشانی تابناکش را بر سر انگشتان یک دست نهاده بود..."به همه فرصت داده نمی‌شود؛ همه رؤیای آفتاب را نمی‌بینند و مسیر همه یکسان نیست. نمی‌توان دانست که چرا نباید آدمی همان‌گونه حقیقت نیوشیدن را بیاموزد که آب نوشیدن را... و یا همان‌طور راه جان خویش را که راه دهان خویش...؟... و به راستی در این چرخش پیوسته و بی‌انتها هیچ تردیدی و هیچ تأخیری نیست، هر قدر که ما در اصل آن تردید و در باور آن تأخیر کنیم..."و در امتداد واپسین جملاتش که به آیاتی مقدّس می‌مانست و با فرود نهایی قطعۀ آداجیو همراه بود، در سکوتی آبنوسی رنگ فرو شد...حیرت‌زده از شنیدن دغدغه‌های غریب و دوردستِ او- و این نخستین‌بار بود که حرفی از جنس دردِدل و بیانِ حال از او می‌شنیدم- آرام، طوری که برگ از برگی نجنبد، در کنارش نشستم و هم‌چنان که در او خیره مانده بودم، لرزش سردی اعصابم را فراگرفت، وقتی که او یک‌دم سر به‌سوی من چرخانید و پرتو نگاهش لحظاتی چند، جریانی از گرما را بر من تابانید؛ اندیشیدم: «چون نگاه خدایی به آفریدۀ خویش...»و اما بعد... او سخن خویش پی گرفت:"ولی من خدا نیستم. هیچ نظام کلّی‌ای را نمی‌شناسم. شکفتن یک غنچه همان‌قدر مرا برمی‌انگیزد که به گُل نشستن یک باغچه... و هنگامی که می‌پژمرد، انگار تمامی باغ خشکیده است..."نیم‌رخِ نجیب و اشرافی‌اش که به‌سوی من بود، هم‌چنان هوس ساختن سردیسی را در دلم می‌انگیخت؛ و ناگاه گفت:"بهرام! تو یک غنچۀ گل سرخی. فقط طبیعتاً قدری خار داری! چرا تردید می کنی؟!"باز سخن تکان‌دهنده‌ای بود از سوی او که با لحنی عادی به‌سادگی ادا می‌شد؛ از سوی میکائیلی که هم می‌شناختم و هم نه! باشکوه بود و نایاب؛ مظهر کمال زیبایی ولی هول انگیز؛ همانند تصاویر آن مَلَک مقرّب با شمشیری در دست... دانش آموختۀ فلسفه‌ای که باغبانی می‌کرد در باغ یک کلیسا! نمی‌دانستم مرام و مسلکش چیست... مرا از نقّاشی و جلسات درس و بحث مأیوس می‌کرد، ولی من پس از آن هیچ خواسته‌ای نداشتم که در بزرگی با او برابری تواند کرد...و آن‌گاه حس کردم که او آزرده است؛ از من یا امری عظیم که نمی‌دانستم، ولی کوشیدم بیهوده صمیمی باشم و شانه اش را با دو ضربه نرم انگشتان یک‌دست، نواختم؛ می‌خواستم دوستانه دلداری‌اش دهم؛ دلم بر او با آن درد اثیری و رمزآمیزی که در دو چشمش شعله می‌کشید، جداً می‌سوخت و به خود می‌بالیدم که مرا گل‌سرخ خوانده بود؛ گفتم:"من تردید نمی‌کنم."و هم‌چنان که نگاهم را از چشم او، که افسون مقاومت‌ناپذیر خواب، ناگاه در آن نوشکفته بود، باز می‌گرفتم؛ بهانه آوردم که:"ولی باید بدانم چه چیزی در انتظار من است..."خود را قدری کنار کشید؛ از خودم مأیوس شدم؛ دیدم که ناشیانه مثل «توماس شکّاک»[22] فقط دست در زخم او برده‌ام...و او به حالت مألوف خویش قدری لب‌هایش را جمع کرد و بعد با آهنگ آشنایی، که دیگر نه آزرده می‌نمود و نه دلسوزانه، با اندک سختی و سرمای ضمنی، گفت:"هنوز از من می‌ترسی؟"آهنگ کلامش که کمی غیردوستانه می‌نمود، مرا برمی‌انگیخت؛ طوری که مثلاً بخندم و لجوجانه بگویم چه کسی گفته که من از تو می‌ترسم؟...ولی در عوض، پس از مدّت زمانی نسبتاً طولانی، با صدایی گرفته و شک‌آلود، آرام و مقطّع گفتم:"نه!... این ترس نیست... یعنی مثل ترس نیست... شاید بیگانگی... و شاید همان‌طور که خودت اوّل گفتی... تردید...""حالا دیدی؟!"...بعد جدی و کمی آمرانه گفت:"بهرام! لطفاً اجازه بده کمکت کنم."حاضر بودم که به جبران هر چه بگوید تصدیق کنم..."یعنی چطور؟"یک لحظه هر دوی ما به دست‌های من که می‌لرزید نگاه کردیم و او گفت:"ببین... اگر تو بخواهی من می‌توانم تمامی ترس‌ها و تردیدهایت را به عهده بگیرم.""مگر می‌شود؟!""البته! زیاد سخت هم نیست. فقط باید کمی دوستم داشته باشی."فکر کردم مثل آن شب بارانی و مثل همیشه، خیلی ساده ولی ناگهانی می‌گفت... دوستش داشته باشم؟ تا همین یک روز پیش برای دیدن دوباره‌اش به هر دری زده بودم؛ ولی با واکنش دفاعی ناشیانه‌ای، فقط برای آن که وقت بیشتری به خود داده باشم تا شاید پاسخ بهتری بیابم، فقط گفتم:"باید؟!"و او این بار با آهنگی گرم‌تر و کمی شتاب‌زده ادامه داد:"گاهی فکر می‌کنم شاید تمامی دردسرهای ما به خاطر مقصود نامعلومی است که دوستمان دارد و ما را می‌طلبد و ما نمی‌دانیم و نمی‌خواهیمش... وقتی او را بشناسیم و عاشقانه دوستش بداریم، آرامش آغاز می‌شود؛ حتی اگر دوست ما خود مرگ باشد، لاجرم تمامی بارمان را بر دوش می‌گیرد و اگر همۀ این‌ها را باور کنیم، حتماً تو راست گفته‌ای که دوستی من جز گرفتاری برایت هیچ نداشته است."باز استدلال می‌کرد از همان دست که آویختن به آن و ادامه دادنش به من در برابر شرمی مبهم که در دل داشتم، نیرویی آشکار می‌داد، تا از آن سکوت خجالت‌آور یا پاسخ‌های عصبی کوتاه رهایی یابم و از سخن‌فرسایی در حواشی موضوعی که او از ژرفنای دل من به میان می‌آورد، چنان خرسندی و شعفی احساس کنم که انگار به او اعتراف کرده‌ام که چقدر دوستش دارم...گفتم:"میکائیل!... می‌دانی؟ الآن فکر می‌کنم که من همیشه آن‌قدر خود را عاقل پنداشته‌ام که کمتر توانسته‌ام کار عاقلانه‌ای انجام دهم؛ همچنان که شاید آن‌قدر به روحیۀ هنرمندانۀ به مهر آغشتۀ خویش مباهات می‌کرده‌ام که کمتر موفق شده‌ام کسی را شایستۀ دوستی خویش بدانم... دوستی... مهر... چه مرموز و موَسوِس!...درست مثل خواب‌دیدن در آلاچیق رؤیایی تو... تنها عبارت اول آن‌قدر برایم سنگین و مهیّج است که به راحتی می‌توانم از دومی صرف‌نظر کنم. فکر می‌کنم تحمّل هر دو را با هم و پی‌درپی ندارم. شاید خودم هم نمی‌دانم که ترس و تردید من از چیست... بگذار پیش از آن که به تو بسپارم، بشناسمش...مگر چنین نیست که هر دو دوستان روشن‌فکری داریم که اگر اکنون ما را در مکالمه‌ای این‌گونه ببینند، از خنده دل درد می‌گیرند؛ ولی علت تردید من مسلماً ایشان نیستند؛ با آن آشِ دَر هَم جوشِ بحث‌های داغشان که اپیکور[23] و کانت[24] و یونگ[25]را با سالوادور دالی[26] و کیشلفسکی[27]، در یک ظرف به خوردت می‌دهند و حال آدم را به هم می‌زنند. البته با ایشان توافقی ندارم ولی نمی‌توانم ادّعا کنم که به ایشان و تفسیرهای پرمنفعت تن‌پرورانه‌شان عادت نکرده‌ام؛ که از هر آرمان و ایمانی و از حماسه یا مرامی خُرده‌ای برگرفتن، مسلک و مذهبشان شده است؛ دیگر هیچ بتی ندارند... چون بت‌شکنند ایشان...گوساله‌سازی و سامری‌پرستی مربوط به ادوار گذشته است... تولستوئیست[28]، فرویدین[29] یا مسلمان نیستند. مردم امروز حکیم‌تر از آن‌اند که به یک فلسفه پای بندند؛ همه خود جوینده‌اند... باور کن! همه بودای مستقل‌اند و شدّاد مطمئن!... به مقصد رسیده‌اند و خود مقصدند...ولی نه! من باور نمی‌کنم که این همه بدعتِ جوان به ایمانی نو انجامد... شاید به زودی، همه در پرتو خرافتِ کهولت، رنگ بازد...میکائیل! به من حق می‌دهی که زندگی با شاعرانی که با شعر و متفکّرانی که با تفکّر دشمنی کنند، کار آسانی نیست...گاهی آدم مجبور می شود به جرگۀ دلقکانی بپیوندد که در حضور جمع با عربده و ناسزا از اخلاق و ایمان دفاع می‌کنند؛ و شاید راه دیگر همین که تو می‌گویی باشد... خفتن... و بقولِ هملت[30]... «شاید خواب دیدن...»اولین‌بار است که این‌قدر حرف می‌زنم!... نه؟!... میکائیل! شاید به این علّت که از حرکات عاطفی و احساسات‌نمایی شاعرانه گریزانم که تکراری است و از حرف‌های عاقلانه نیز؛ چون مبتذل است. سکوت هم- این سمبل فرزانگی دست‌نایافتنی- آیا به راستی ممکن هست؟!دوستی قراردادی ساده می‌نماید، اما کمک‌خواستن انگار آزادی را از آدم می‌گیرد و کمک‌کردن، طبیعی و فروتنانه فانی بودن را... ببین میکائیل! شاید تنها راه حل یک معجزه باشد! و من می‌خواهم که این معجزه را باور کنم؛ به صورت طفل جدیدی که اکنون زاده شده است؛ ولی تجربه‌های من گریبانم را گرفته‌اند. من به این عالم سخت بدبینم. این‌جا هیچ چیز تازه‌ای یافت نمی‌شود که بوی تکرارش مشامت را نیازارد... و یا حداقل این که در سینۀ سترون بی‌حاصل من، بذر هیچ اعجازی نمی‌روید... هر چه را که می‌خواهم کشف تازۀ خویش بدانم، قبلاً از زبانی شنیده و یا در کتابی خوانده‌ام... انگار دیگر هیچ راز نگشودۀ نجات‌بخشی در تن سرد زندگی رعشۀ هیجان نمی‌افکند... و من چقدر خسته ام!... ناباورانه دلم می‌خواهد به جایی بروم که به یک ابلهِ نادان مبدّل شوم!... دلم می‌خواهد از نو شروع کنم..."میکائیل یک قدم به سویم آمد؛ با عطوفت بی‌سابقه‌ای در نگاه غمگینش؛ یک دستش را بر دیوار پیچک‌پوش که تکیه‌گاه من و شاخه‌های سنگین‌بار اقاقیا شده بود، نهاد و دست دیگرش را آهسته به من تعارف کرد و نرم نرم پرسید:"حالا همه اش را به من می‌دهی؟"با حالتی که دهان مرا دوخت؛ هر چند هنوز می‌خواستم که شکایت کنم؛ می‌خواستم بگویم که فکر نمی‌کنم بتوانیم این تکرار را بدون ابتذال انجام دهیم. این اشعار هزاران بار خوانده شده را ... این نامۀ صدها بار بگشوده، این راز پلید هرزه را که بارها خویشتن را بر مشاعر این و آن عرضه داشته، باز برگیریم و برخوانیم...می‌خواستم بخندم بر خودمان و یا نه!... به حال خودم گریه کنم... می‌خواستم بگویم که نمی‌توانم...که می‌خواهم ...می‌خواهم و او می‌داند که در دلم چه می‌گذرد... می‌کوشم و می‌جویم؛ ولی...ولی دهان بستم که در گرماگرم بی‌گاه نگاه او، ذوب می‌شدم، از شرم آن همه پرگویی و پرخواهشی، وقتی فقط می‌شد بود و سعادتمند...پس تنها با احتیاط، ولی بی‌تردید دست شفابخشی را که به سویم دراز شده بود، گرفتم؛ که این‌بار از چند و چونش باخبر بودم...و دیگر به هیچ چند و چونی نیاندیشیدم و نگفتم که میکائیل! بیهوده نیست که وقتی نمی بینمت در پی‌ات می‌جویم و هنگامی که می‌بینمت، می‌هراسم... تو بخشی از بودن من شده‌ای که من آن‌را بیش از دیگر اجزای بودنم، دوست می‌دارم... نگفتم و مانند طفلی شرمزده که در برابر سکوت مادر از رفتار خویش حیران و دیوانه است، بر آستینش چنگ نیاوردم برای تأکید بیشتر بر گفتار خویش و یا وادار ساختن او به پاسخی که دلم را آرام کند و دستش را تکان ندادم و با حس آگاهی مبهم دردناکی از زمختی رفتار خویش، تکرار نکردم به خشم که میکائیل! فهمیدی؟ من دوستت دارم...فقط ساکت ماندم. چشم‌هایم را بستم تا از جادوی درمان‌بخش دستی که تمام دردها، تشویش‌ها و تردیدها و تدبیرهایم را با خود برده بود، به درون خود پناه برم؛ ترسیده بودم از آن همه آسایش؛ گمان می‌کردم که مرده‌ام؛ نفس نمی‌کشم؛ و چشم که باز کردم باز همان تابش آبی مهربان بود و بودنی که دیگر دردی به همراه نداشت؛ عین نبودن بود...پس بی‌سخنی سر خم کردم، و پیش از این‌که آن انگشتان بلند و هنوز کمی سرد و پریده‌رنگ، از میان دست‌های لرزانم آهسته بلغزد و رها شود، همچون مرمر پاک مزاری مقدّس ولی ممنوع، مؤمنانه و دزدانه، ناگزیر کوتاه ولی با اطمینان، بوسیدمش.سر که برداشتم، این بار ناگاه دو چشمش نگاهی جدی داشت و ساکت مانده بود و لب‌هایش را در هم می‌فشرد، غرق در تأمّل معمول خویش... خاموشی که امتداد یافت و مثل لحظۀ خلود، جاودانی شد؛ بعد فقط آهسته سری تکان داد به یک‌سو، با همان چانۀ محکم و دو لب بر هم دوخته؛ حرکتش طوری بود که انگار می‌گفت بسیارخوب حالا معلوم می شود...با دستی که از من باز پس گرفته بود، چانه‌ام را لمس کرد؛ بعد آهسته ولی کاملاً نامنتَظَر، به جلو خم شد و بسیار نرم و با دقت مرا بوسید؛ مانند من دزدانه و بس کوتاه نبود، ولی جریان عبور تشویش از درونم طوری قاطع و ناگهانی رخ داد، به شکل تأثیر یک مسکن موضعی معجزه‌گر، که وقتی پس کشید بی اختیار، عاجزانه و ناخودآگاه کمی در امتداد آن جریان شفابخش به سویش پیش رفتم؛ بعد او چند گام عقب رفت و یک لحظه چرخید و به من پشت کرد و ایستاد؛ طوری که انگار ساختمان کلیسا را می‌نگریست...وزش باد شدّت یافته بود و در پیراهن و موی موّاجش می‌پیچید و او آهسته، چون بادبانی که بگردد، چرخشی را به سوی من آغاز کرد، انگار به خواهش دل باد... و روبه‌روی من ایستاد... در حالی که همان دست را بر سینه نهاده، انگار از سرِ دردی نهانی می‌فشرد و چهره اش باز سخت پریده‌رنگ می‌نمود؛ همان حالتِ حاکی از رنجی خوددارانه را داشت که پیش از آن دیده بودم؛ ولی این‌بار به راستی و از ته دل می‌خندید... سر تکان می‌داد... نفس می‌زد ... و می‌خندید... با نگاهی شاداب؛ شگفت‌زده و ناباور... خرسند و دردآلود...بارانی لطیف باریدن گرفت...میکائیل گفت:"پس شروع می‌کنیم."طوری که انگار کار ما چیزی شبیه آموزش رانندگی بود؛ همان‌قدر معمول و ضروری؛ خیلی زود آرامش دائمی‌اش را بازیافته بود و در همان حال که هنوز یک دست بر سینه داشت، با دست دیگر اشاره کرد که بنشینم؛ چهارزانو بر کف برگپوش آلاچیق نشستم؛ در حالتی شبیه به مراقبه و او روبه‌رویم. در سایه‌سار پناهگاه خود، از باران بی‌گاهی تنها تصویر زیبایی می‌دیدیم و آهنگ دلپذیرش را می‌شنیدیم؛ می‌خواستم که آن استغنا و ملأ تا همیشه امتداد یابد؛ می‌خواستم پس از آن دائم مستقر باشم نه آویخته چنان‌که پیش‌تر بودم. و کیمیایش در اختیار او بود. شرم و تردید را به کناری نهادم و با لکنتی نکبت‌بار گفتم:" فقط می‌خواستم... قبل از این که... آیا امکان دارد یک‌بار دیگر.."که او به خنده و همراه با حرکت سر به میان آمد که:"نه!"آن وقت بود که غرق در خجالتی گرم سر فروانداختم و خیلی بدتر گفتم:"معذرت می‌خواهم... منظور بدی نداشتم."گفت: "می‌دانم."... و پس از لحظه‌ای خاموشی، طبق اوقاتی که می‌خواست مطلبی خارج از فهم و تجربه را برایم توضیح دهد، نفس عمیقی کشید و با لحن جدی معمولش ادامه داد:"بهرام تو صادقانه دردهای کنونی‌ات را همان‌طور که گفتی به من واگذار کردی. من نیروی منفی‌ات را دریافت کردم. اکنون در یک لحظۀ کاملاً متوازنی؛ بار دوم به معنای گرفتن نیروی مثبت درونت خواهد بود. برای تو مضرّ است."انگار پزشکی بود که دربارۀ دوز یک دارو به من هشدار می‌داد. مسلماً در غم ضرر نبودم ولی قطعاً ادامۀ گفت‌و گو دربارۀ امری چنان مبهم و غامض، که خودم را به وحشت می‌انداخت، در حد فاجعه‌باری شرم‌آور بود؛ پس ساکت ماندم تا بالاخره باز او ناگاه با همان مهربانی ماهرانۀ گاه ‌و بی‌گاهش گفت:"رفیقم! بی‌خیال! به من نگاه کن."و انگشت سبّابه دست راستش را به حالت اشاره تا فراز پیشانی‌ام بالا آورد و بی‌آن‌که لمسش کند، لحظاتی چند به همان‌حال نگاه داشت. باز تنها احساسم یک جریان یک‌سویۀ مداوم و آرام بود از آشفتگی به سکون؛ سکونی که هرگز طعم سحرآمیزش را نچشیده بودم؛ شاید برابر با زیستن در جاودانگیِ اکنون؛ شاید برابر با آسایش زمان پیش از تولّد و یا پس از مرگ...و بعد آن شیرینی شگفت‌انگیز، آن سُکر ناشناخته، مثل آغازین نشئۀ شراب جوانی که به هیچ احساس نارس کودکانه‌ای نمی‌توان مانندش کرد، حالتی که در آن لحظه به قیمت جانم نیز نمی‌توانستم ادّعا کنم که پیش از آن تجربه‌اش کرده‌ام؛ حالت نابِ حضور در لحظۀ اکنون بود. انگار که باشی ولی هیچ دغدغه‌ای نباشد در پس و پیش....میکائیل به نجوا پرسید:"حالت خوب است؟""محکم پاسخ دادم که:"خوب.""حالا می‌توانی چشم‌هایت را ببندی."و چشم‌های او یک‌دم سیاه و یک‌دم آبی بود؛ انگار انعکاس امواج دریایی توفان‌خیز در نگاهش می‌درخشید... و خروش پرهیاهوی خیزاب‌ها و کوبش سخت مشت‌هاشان بر صخره‌ها- و شاید نه بر صخره‌ای که بر سینۀ زورق شکسته‌ای که من می‌راندم- در گوشم می‌پیچید؛ و طوفان‌ها... و گرداب‌ها...فقط یک‌بار صدایش زدم که نامش راهنمایم بود در مرز میان بیداری و رؤیا؛ و او تنها پاسخ داد:"بخواب حریف! دیگر بخواب...""این‌جا کسی نیست... هیچ کسی...؟"و دیگر پاسخی نیامد...12تنها بودم؛ اسیر تلاطم دریایی خشمگین؛ در پناه قایقی سرگردان و سبک...خود را در گوشه‌ای جمع کرده، سکّان قایق را به سختی در مشت می‌فشردم تا راست مسیر خویش را بپیماید. اسمان چهره‌ای صلح‌آمیز داشت؛ تکه‌های سپید ابر بر پهنۀ آبی چه مهرآمیز می‌نمود! ولی با چه شتابی در هم می‌پیچید و می‌گذشت... هان! و این کیست که می‌آید؟... سایه‌ای شناکنان، در میان امواج، بدین‌سوی می‌آمد؛ نرم و چابک! چون ماهی‌ای که دم ‌جنبان بر پهنۀ دریا بشتابد...پیشتر آمد و دیدم که خود او بود. حرکات بازو و پاهایش آن‌چنان ماهرانه و هماهنگ با جنبش خیزاب‌ها می‌نمود که انگار او جانوری دریازی است و یا خود یکی از امواج- شاید کوچک‌ترینشان؛ که موج‌ها بزرگ و بزرگ‌تر می‌شد؛ تمامی حرکات او طوری بود که انگار مهارت و تجربۀ خویش را در شناگری به رُخ من می‌کشید؛ یک‌باره در ژرفنای سیاه و آبی ناپدید می‌شد و دمی بعد در سویی دیگر سر بر می‌آورد؛ عاقبت آرام گرفت و کنارۀ قایق را چسبید که گفتم:"میکائیل! شنا می‌کنی؟ در یک چنین طوفانی؟!""تا وقتی که به سکّان قایقت سخت آویخته‌ای، شنا کردن نمی‌آموزی...""کجا داریم می‌رویم؟ ساحلی پبدا نیست...""نمی‌رویم... اکنون فقط می‌برندمان."خود را از آب بیرون کشید و بر کف قایق نشست. از سراپایش قطرات آب فرومی‌ریخت و می‌دیدم که چه‌سان چکّه‌های به هم پیوستۀ آب دریا، جامۀ مواجی بر تن او دوختند که گاه سیاه آبی و گاه سپید، می‌درخشید.بی‌اختیار دست پیش بردم تا آن پارچۀ متلاطم را لمس کنم."میکائیل! همان‌طور که خودت می‌گفتی... دریا تو را در بر گرفته است...""آسمان را دیده‌ای؟...""دیدم... چه غریب است! چه پیچش و جنبش هراس‌انگیزی است! ابرها با همیشه فرق دارد...""همان فرقی که شعرهای محبوب تو با سخنان عامیانۀ هر روزی دارد- که سبک ولی کُند می گذرد- خلاف این ابرها که پُربار و بادپیمای‌اند... مثل بیتی که قافیه‌اش تنها راز زندگی است و وزن یک عمر را بر دوش می‌کشد و آن‌گاه برق‌آسا جرقه می زند و خاموش می‌شود."هم‌چنان هراسناک فراز سر را نگریستم. نمی‌توانستم حالت آسمان را باشکوه و یا زیبا وصف کنم. انگار که حقیقتاً یک رباعی بود که ترجمانش به واژگان زبان آدمی، چندان آسان نمی‌نمود؛ در هیچ کلامی نمی‌گنجید؛ قالب پولادین هر عبارت را خُرد می‌کرد. سپس انگار که آوایی شنیدم؛ نمی‌دانم با گوش یا تمامی وجود خویش... و یا شاید که دیدم... با چشم یا تمامی جان خویش... واژگان غول‌آسا و مهیب وحی، شکافنده و در هم کوبنده، از دهان فرشتۀ هول‌انگیز بارگاه عدل بی بدیل خدایگان اساطیر اوّلین، می‌غرید و می‌خروشید. گمان کردم از هم پاشیده و پراکنده خواهم شد که میکائیل تکانم داد و به آهنگ هشدار گفت:"این‌طور نمی‌توانی!... باید در پی‌شان برویم و صبر کنیم تا کجا نرم ببارند... نازل شوند...!"هراس در صدای او نیز لرزشی افکنده بود:"یکباره و یکجا نمی‌توانی!... صاعقه می‌سوزاندت. دیگر نگاه نکن!"فریاد زد این‌بار...سرم را در میان دو دست پنهان کردم و سکّان را به حال خود وانهادم...وقتی که باز توانستم سر بلند کنم، او را دیدم که با یک‌دست انگار درون آب را می‌جست و دریا آرام گرفته بود و نفس‌های آسوده و عمیق می‌کشید و قایق ما بر گِسترۀ سینه‌اش با حرکتی متناوب و گهواره‌ای بالا و پایین می‌رفت و من غرق در شگفتی میکائیل را می‌نگریستم که پی‌درپی کاغذهایی از درون آب صید می‌کرد..."این‌ها چیست؟""کاغذهای طرّاحی خود تو است... پیشکش دریا...""این‌ها طرّاحی‌های دریا است... دیدی که چه‌سان از درد آفرینش به خود می‌پیچید؟"از آن میان کاغذی را به دستم داد... قطرات آب از آن فرومی‌چکید؛ ولی همۀ ذرات آب در مسیر طبیعی، راست و رو به پایین، فرونمی‌ریخت؛ که به هر سو می‌رفت... می‌چرخید... چون امواج می‌خروشید و سربرمی‌آورد؛ و در آن میان، تصاویری نمودار می‌شد؛ شکل می‌گرفت و به جنبش می‌افتاد... اندام‌هایی؛ اعضایی؛ پیکره‌هایی... ولی طرح آن‌چنان به سرعت محو می شد و نقشی نو جایش را می‌گرفت که هیچ در خاطر نمی‌ماند... و ناله‌ای می‌شنیدم... دردمندانه، وحشیانه و بدوی... و در عین حال در اوج لطف و شکوه موسیقایی! موسیقی سحرانگیز پیش‌درآمد همیشه بودن و یا هرگز نبودن...حیران بانگ زدم که:"او می‌آفریند... می‌زاید و درد می‌کشد!"و میکائیل آهسته گفت:"آری... درد همه یکی است..."گفتم:"و خدا چیست؟..."باز نرم‌تر از پیش نجوا کرد:"بهرام جان! درد همه یکی است..."... و میکائیل، همچنان‌که با انگشت اشارۀ یک دستش که از لبۀ قایق فروآویخته بود، نقش بر آب می‌زد، آوازی را آرام و زیر لب می‌خواند؛ انگار که لالایی... همراه با زمزمۀ آب و باد و اشک‌های بی‌اختیار من...قطرات باران شامگاهی که از لابه‌لای برگ‌های نیلوفر و پیچک و اقاقیا بر صورتم می‌چکید، اشک‌هایم را فرو می‌شست. جز هیاهوی برگ‌ها و نالۀ یکنواخت چرخ‌های یک گاری، که از پشت دیوار می‌گذشت، صدایی نبود... هم‌چنان نشسته بودم در آلاچیق... تنها...13پیش از آن که عمیقاً درک کنم که تا چه حد تنها مانده‌ام، رؤیای آلاچیق را در خیال مرور کردم...هوای خنک و رنگ‌های خاموش پس از غروب، آرامش مهربان و فراگیر شب را نوید می‌داد. به اکراه و با تشویشی مبهم در دل، شبیه دلهرۀ کودکی که بی‌هنگام از خواب بپرد، برخاستم؛ از پنهان‌گاه خویش بیرون آمدم...در باغ هیچ‌کس نبود. سایه‌ها سنگین‌تر و سکوت ژرف‌تر از پیش می‌نمود. به درون ساختمان کلیسا رفتم. از راهرو تاریک و بلندی که انگار در برابرم تا بی‌انتها گشوده بود، آهسته گذشتم؛ در آن سوی دالان، از ورای درگاهی که بعد دانستم به تالار دعا ختم می‌شد، نور لرزانی بیرون می‌تراوید؛ سرک کشیدم و دیدم در پس چند ردیف نیمکت کهنه با روکش ساج، در محراب ساده‌ای که به‌جز صلیبی آبنوسی رنگ، تزیینی نداشت، چند شمع روشن می‌سوخت.از تالار خالی دعا بیرون آمدم و به جانب دری که در دیگر سوی دالان بی‌انتها، نیمه‌باز می‌نمود و همان نور لرزان دعوت‌کننده را به سویم می‌فرستاد، گام زدم.توقّع داشتم که او، جایی پسِ پشت یکی از آن درها، منتظرم باشد؛ در خاطرم دیگر از آن آرامش دریایی پیش از خواب جز اثر کم‌رنگی باقی نبود؛ نیاز داشتم که باز ببینمش انگار...پشت در نیمه‌گشوده لحظه‌ای ایستادم، به تماشای پلکان مارپیچی که در یک‌سوی من، شاید تا برج کوچک ناقوس، بالا می‌رفت؛ بعد دو ضربۀ آهسته به در زدم و زیر لب میکائیل را به نام خواندم..."اینجا نیست... رفته است... بفرمایید داخل..."در اتاقی به قدیمی‌ترین شکل ممکن- با سقفی بلند و تاق ضربی، گچ‌بری‌های قرینه در چهار کنج، تاقچه‌های کم‌عمق و یک تاقچۀ محراب مانند آراسته با صلیب و شمایل و شمعدان و بخوردان- آن مرد سالخورده در جامۀ سیاه و بلند کشیشان، پشت میزی در کنار پنجره‌ای با قاب چوبی، بر روی چهارپایۀ کوتاهی نشسته و لبخندی چهره‌اش را روشن ساخته‌ بود."پس تو را این‌جا تنها گذاشته... بیا جوان شوریده‌سر! بنشین لطفاً..."روی نزدیک‌ترین صندلی که نشانم داد نشستم. در دفاع از خود، در برابر طنز ملایم کلامش، با لحنی که سعی می‌کردم خیلی عادی غافل‌گیری‌ام را پنهان کند، گفتم:"گفته بود که به سفری می‌رود..."انگار که از قبل می‌دانستم ولی او در سکوت و با حالتی آشنا در چهره‌ام خیره ماند؛ با همان لبخند به درخشش شبنم صبحگاهی‌اش و گفت:"پس گریه کرده‌ای... برای او؟..."حالم آن‌قدر رسواکننده و روشن بود؟ به غرورم برنخورده بود که می‌دانست؛ هم‌چنان که بدگمان نشده بودم که میکائیل دربارۀ من با او گفت‌وگویی کرده باشد؛ می‌دانستم که دانایی‌اش از سر حکمت است؛ حکمتی تلخ و زهرآگین- شبیه آن خرد فتنه‌انگیزی که دوشیزۀ سالمندِ دلشکستۀ سَتیس هاوس[31] به هنگام سخن گفتن با جوانک خام‌طمعِ بلندپروازِ داستان، دلدادۀ آن دختر سنگ‌دل، در کار او می‌کرد. و البته فکر کردم که حتماً صورتم از اثر ملغمۀ اشک و خاشاک و باران، چرک‌آلوده است و دستم را در جست‌وجوی دستمالی که نداشتم، به جیب بردم. پرسیدم:"خیلی به این‌جا می‌آید... میکائیل؟"دوست داشتم درباره‌اش حرف بزنم؛ حالا که نبود..."اغلب در سفر است... گل سرخ‌هایش را دیده‌ای؟""بله!""و آلاچیق..."انگار او هم دوست داشت که درباره‌اش حرف بزند...یک لحظه در تنگنای ژرف دو چشمش خیره نگریستم. امواج آرامی، خطوط پیچاپیچ گرد پلک‌ها، پیشانی و گونه‌هایش را پوشانیده بود. انگار که از صحبت کردن دربارۀ میکائیل غرق در رضایتی ژرف می‌شد...آن‌گونه که گویی دربارۀ فرزندی سخن بگوید... و یا دربارۀ معشوقی... میکائیلِ من برای او کدام یک بود... یعنی آن «یار دلدارِ من» همچون دخترک دلستانِ داستانِ دیکنز[32] از این کشیش عجیب کهن‌سال آموخته بود که «قلب بدینسان شکند»[33]، با آن همه «قلب‌شناسی»[34]...ولی اشتیاق من بیش از این‌ها جوشش می‌کرد؛ حتی می‌خواست درددل کنم؛ با آن تجسّم مذکّرِ دوشیزه «هویشام»، که همان‌قدر مرموز و به همان اندازه نامهربان و سترون می‌نمود، اما انگار بر آن بود که هم‌چنان‌ خاموش و آرام و متبسّم تماشایم کند؛ و اتّفاقاً آن آگاهی همراه با بی‌اعتنایی‌اش بر احوالاتم، مرا برمی‌انگیخت تا مثلاً بی‌پرده و بی‌شرمانه شکوه‌ای کنم؛ این بود که در همان‌حال که سعی می‌کردم بدون دستمالی که در جیب نداشتم، با کف دست‌هایم، آثار دردها و کابوس‌ها را از صورتم پاک کنم، با صدایی که- علی‌رغم خنده‌ای که می‌کوشیدم به آن تظاهر کنم- یک‌دفعه بغض‌آلود از کار درآمد، گفتم:"انصافاً کمی ظالمانه است. نه!؟... نگذاشت من بروم و الان خودش بی‌خبر رفته..."و باز همان لبخند خرسند و نگاه شیشه‌ای کمرنگ... در غم آن نبودم که از دیدار رنجی که دست‌پروردۀ ستمگرش به من می‌دهد، لذّتی آزارگرانه می‌برد یا نه... همین که ساکت مانده بود و شکیبا، تشویقم می‌کرد که باز بگویم:"نمی دانم چرا این‌ها را به شما می گویم؟ آخر بالاخره باید به کسی گفت... و شما تنها کسی هستید که می‌دانم او را می‌شناسید... و شاید خیلی خوب..."وای و همچنان سکوتی رسواگر....!"می‌دانید؟... نمی‌خواهم بگویم که تا به حال کسی به بازی‌ام نگرفته و یا تحقیرم نکرده است... حتی نمی‌توانم بگویم که میکائیل چنین کرده... قطعاً این موضوع فرق دارد... یعنی خیلی وحشتناک‌تر از تحقیر و این‌طور چیزها است... البته من به عنوان یک آدم کاملاً منزوی که دوستی همواره برایم مقوله‌ای غریب بوده، نمی‌خواهم بگویم که تجربۀ زیادی داشته‌ام، ولی در کمال تأسّف باید متواضعانه اعتراف کنم- یعنی مثل آن مؤمنان مسیحی مثلاً- که میکائیل با همان تجربیات اندک و مبهم من از زندگی، تفاوتی فاجعه‌بار دارد... چه ترکیب لغاتی به‌کار می‌برم! ترا بخدا مرا ببخشید! قطعا شما او را بهتر از من می‌شناسید... دوستِ ویران‌گرِ مرا که هرگاه اراده کند می‌ترساندم، حتی به گریه می‌اندازدم؛ از میان آن‌همه کتاب و درس و کار بیرونم می‌کشد و به جست‌وجوی کوی و برزن می‌کشاند؛ به یک اشاره می‌شکند، می‌سازد...نه! تحقیرم نمی‌کند. هرگز به من نخندیده... سراسر این کمدی را با جدّیت تحسین برانگیزی به انجام رسانده است!"با آگاهی ناگهانی از شناعت نهفته در ادعاهای خویش، یکباره دهان بستم. حداقل جملات آخری که گفتم- و همه از سرِ آن که شرم و بی‌تابی‌ام را در پوشش خشم غرورآمیزی بیارایم- خودم را رنجانیده بود. چقدر ناسپاس و دون‌مایه بود این‌که فراموش کنم آن دو لمحۀ کوتاهِ شفابخش را که سخاوتمندانه ارزانی‌ام داشته بود و آن تذّکر معصومانۀ جدی که نباید توازن مرا به هم بزند! و من رسوا شده بودم نزد خویشتن، حداقل اکنون فاش می‌دانستم که اتفاقاً مشتاقم توازنم مطلقاً در هم بریزد. قطعاً میکائیل نیز در همان‌حال که به من همدلانه خندیده بود، می‌دانست و شاید همان بود که بی‌خبر می‌گذاشتم و می‌رفت... و اکنون شاید آقای کشیش نیز فهمیده بود... پس دیگر ادامه ندادم؛ شرمناک و معذّب در انتظار ماندم تا او در برابر گلایۀ رسواگر ناتمام من واکنشی نشان دهد... بعد صدای او آهسته و عادی به گوشم رسید:"میکائیل تو را خیلی دوست دارد. آلاچیق را هم برای تو ساخته است... و آن نیلوفرها و پیچک‌ها که پرورده..."14جالب آن که پس از نیمه‌شب به آن سفر معهود رفتم- پرواز ساعت پنج عصر لغو شده بود- و جالب‌تر آن که جایزۀ اوّل جشنواره را نیز بردم... انگار حقیقتاً صلح و سعادت آغاز شده بود...هفته‌ای سرشار از کوشش رقابت، فرسایش کار، شادی دوستی‌های محدود دلپذیر و افتخارات کوچک شیرین گذشت و من در تمام آن روزها حباب تنهایی خویش را، که چون سپری احاطه‌ام می‌کرد، بدین‌سوی و آن‌سوی بردم؛ از آن دست تنهایی‌های نه چندان رنج‌آور؛ تنها بودم چون رازی همراه داشتم و انتظاری به اشتیاق آمیخته؛ این بود که همه‌چیز بر من آسان می‌گذشت و در انتهای سفر، همراه با تندیس افتخار برترین نقّاش دوسالانه و یک حوالۀ بانکی- که سخت بدان محتاج بودم- و احساس آسایش پس از گشایش و غمی مبهم در دل به خانه بازآمدم.دلم کودکانه بهانه می‌گرفت و هیچ یک از آن چهره‌های متبسّم که تبریکی غبطه‌آلود می‌گفتند و می‌گذشتند، تسکینش نمی‌داد؛ می‌دانستم از من چه می‌خواهد ولی دیگر چاره‌ای نداشتم. میکائیل گفته بود که همۀ دردها و تردیدهایم را به عهده می‌گیرد و راست گفته بود. دیگر نه دردی داشتم و نه تردیدی. جست‌وجو را وانهاده و سر سپرده بودم؛ و او انگار در عوض، آن‌چه را که من خواسته بودم؛ که گفته بودم می‌خواهم، به من داده بود... جایزۀ اوّل مسابقه را... اکنون تنها راه این بود که صبر کنم تا شاید او یکبار دیگر نیز از من بپرسد که چه می‌خواهم... و دیگر هیچ چاره‌ای...بیهوده بود که چند بار خواستم با یکی از دوستان جدید درد دل بگویم؛ نمی‌دانستم چه باید گفت. وقتی با کسی سخن آغاز می‌کردم، سکوت کم‌عمق ناشکیبایی که در میان می‌افتاد، بی‌حوصله‌ام می‌کرد... پس از دو کلمۀ نخست نگاهی به حریف، می‌افکندم... تنها بیگانگی بود و بی‌صبری... این بود که به کلّی از صرافت گفت‌وگو می‌افتادم؛ و اگر کسی بیشتر همدلی نشان می‌داد، می‌دیدم که از درد من مرهمِ خویش می‌جوید و یا اصلاً به کلّی شرح مصائب خویش می‌گوید... پس سکوت می‌کردم و سخن خود وامی‌نهادم تا داستانِ او را بشنوم...پس از جشنواره، دیگر خیلی‌ها در دانشکده مرا می‌شناختند، ولی می‌دیدم که تنهاتر شده‌ام، در غربت ازدحامی دور از او، در میان دوستان و هم‌کلاسانی که اندک‌مایه نصایح دوستانه‌شان نیز به تملّقی عیب‌جویانه و حسرت‌آلود، آمیخته بود. انگار من به سرچشمۀ آب حیات دست یافته‌بودم. حیات دوسالۀ اوّل بودن... انگار چه‌قدر طول می‌کشد... و بعد دوسالانه‌ای دیگر و برگزیده‌ای دیگر... همیشگیِ همیشه...شاید همۀ این‌ها بود که موجب شد در پاسخ به تبریک سادۀ یکی از هم‌کلاسان کارگاه آزاد طراّحی مدل زنده، که پسر کوچک کم‌رویی می‌نمود و شعلۀ نگاه تحسین‌آمیزش به خنده‌ام انداخته بود، با بی‌ظرافتی محض بگویم:"هر کسی پنج روزه نوبت اوست..."که او باز به سادگی گفت:"البته! ولی در هر حال تبریک که دارد!"از صراحتش که افسردگی نخوت‌آلودم را نشانه رفته بود، خنده‌ام گرفت؛ دیدم که دلم می‌خواهد با او حرف بزنم و گفتم:"حال دل با تو گفتنم هوس است[35]..."این بار او لحظه‌ای تأمّل کرد؛ نگاهش درخشید و زود پاسخ داد:"از رقیبان نهفتنم هوس است..."این بار واقعاً خندیدم و تشویق‌کنان دو ضربۀ نرم به پشت کتف او زدم:"راستی شاید یک‌روز به تو بگویم... تو که به من حسودی نمی‌کنی؟"انگار که به او برخورد..."نه! چرا باید حسودی کنم؟... آدم ها همه سهم خود را دارند ... یک‌جورهایی همه برابرند مگر این که تو از بالا به آدم‌ها نگاه کنی!"گفتم:"راست می‌گویی... خیلی خوب می‌فهمی... حتماً یک‌روز با تو صحبت خواهم کرد."و دیدم که با نگاهی که سایۀ تردید داشت، به من می‌نگریست...15چند روزی را در تنهایی محض گذرانیدم؛ باز بهتر... ولی نه!... بدتر بود... نه طرّاحی می‌کردم و نه نفسی می‌کشیدم بدون درد... بادهای موسمی اواخر تابستان می‌وزید و هوا را زرد و سرخ و خاکستری می‌کرد... ابرهای تیره و تار می‌آمد و بی که ببارد، می‌گذشت...عاقبت طاقت نیاوردم و به کلیسا رفتم... شبانگاهان...در نیمه‌باز بود... و هشتی سرسرا و راهروها تاریک و در آن مسیر که می‌شناختم و کورمال پیش می‌رفتم، سکوتی سایه‌دار قدم به قدم همراهی‌ام می‌کرد، تا نور لرزان وسوسه‌انگیز که نشط می‌کرد از لای در تالار دعا که صدای گام زدن آهستۀ کسی بر کف سنگ‌پوش آن به‌گوشم می‌رسید. آن خادم سالخوردۀ مسیح بود که شمع‌های برابر محرابش را روشن می‌کرد. از میان ردیف نیمکت‌های فرسوده و تمیز گذشتم تا در پشت سرش قرار گیرم و با صدایی شکسته بگویم که:"شب بخیر! من باز آمده‌ام... می‌بخشید که مدام مزاحم می‌شوم... باور کنید که از اختیارم بیرون است..."" خوب کردی که آمدی!"شمعی روشن را در یک دست گرفته و دیگر شمع‌ها را به شعلۀ آن می‌افروخت... دستش می‌لرزید... پشه‌ها، زنجره‌ها و شپ‌پره‌ها، امواجی از حشرات ریز و درشت بالدار شب‌پرواز، گرد شعله‌های او می‌چرخیدند؛ اوج می‌گرفتند و فرومی‌افتادند و باز کوتاه‌تر می‌پریدند... و او با چه دقتی فتیلۀ هر شمع را آتش می‌زد؛ انگار خورشیدی می‌آفرید... خورشید شب‌پرگان!...پرسید:"حالت چطور است؟"صمیمی بود انگار...خلاصه گفتم:"خوب..."به سوی پنجره رفتم که گشوده بود شاید تا در حال خود تأمّلی کنم... ستارگان در آسمانی که رو به سیاهی می‌رفت، یک به یک می‌افروختند و می‌درخشیدند؛ انگار کسی با شمعی در دست، آسمان را می‌پیمود. گفتم:"شنیده‌ام که سکوت باارزش‌تر از تمامی جملات ارزش‌مندی است که در توصیف آن گفته‌اند."پیرمرد و آسمان گرم آتش‌افروزی بودند؛ گل‌های آتش یک به یک نو می‌شکفتند؛ گفتم:"ولی من اغلب نیاز دارم که با کسی حرف بزنم... مثل کارگاه نجّاری که مدام با من حرف می‌زند... شاید ارزیابی که کنیم، هر دو مثل هم باشد... فقط این است که من اغلب هم‌صحبتی پیدا نمی‌کنم... پیش از این برایم زیاد مهم هم نبود ولی... مدتی است که...یعنی از وقتی که او..."[1] - دل که از نرگس مستت به شراب افتاده است دفتر معرفت ما است در اب افتاده است (کلیم کاشانی)[2] - آن‌که دائم هوس سوختن ما می‌کرد* کاش می‌آمد و از دور تماشا می‌کرد (میرزا طاهری نائینی)[3] - باور از بخت ندارم که تو مهمان منی* خیمۀ پادشه آن‌گاه سرای درویش (سعدی)[4] - آفرین بر دل نرم تو که از بهر صواب* کشتۀ غمزۀ خود را به نماز آمده‌ای (حافظ)[5] - کمند صید بهرامی بیفکن جام جم بردار* که من پیمودم این صحرا نه بهرام است و نه گورش (حافظ)[6] - حافظ از دولت هجر تو سلیمانی شد* یعنی از وصل تواش نیست به جز باد به دست[7] - میان شهر ندیدی که چون دویدمت از پی* زهی خجالت مردم چرا به سر ندویدم (سعدی)[8] - سایۀ معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد؟* ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود (حافظ)[9] -Absurdism[10] - سحر کرشمۀ زلفت به خواب می‌دیدم* زهی مراتب خوابی که به ز بیداری است (حافظ)[11] - دردمندی من سوختۀ زار و نزار* ظاهراً حاجت تقریر و بیان این‌همه نیست (حافظ)[12] - منظومۀ عرفانی از عطار نیشابوری (540-618 هجری)[13] - تذکره‌ای عرفانی شرح حال اهل طریقت از عطار نیشابوری[14] - شخصیتی خیالی در منطق الطیر شیخ عطار که فریفتۀ دختری ترسا شد و دل و دین بر باد داد[15] - صوفی قرن هفتم که داستان او و مولانا مشهور است.[16] - نقل از مقالات شمس[17] - افشای راز خلوتیان خواست کرد شمع* شکر خدا که سر دلش در دهان گرفت (حافظ)[18] - دردم از یار است و درمان نیز هم* دل فدای او شد و جان نیز هم (حافظ)[19] - اشاره به داستان «شازده کوچولو» اثر «آنتوان دوسنت اگزوپری»[20] -Mon Amie la Rose نام ترانه‌ای است که توسط Françoise Hardy خواننده و بازیگر فرانسوی در دهه شصت قرن گذشته اجرا شده است.[21] - قطعه‌ای اثر «توماسو آلبینونی» آهنگ‌ساز ایتالیایی مکتب باروک[22] - حواری مسیح که در رستاخیز و ظهور او شک می‌کند و می‌گوید: «تا با چشم خودم نبینم و انگشتم را در زخم پهلوی او فرونکنم، باور نمی‌کنم». هفته‌ای بعد مسیح بین حواریون حاضر می‌شود و از او می‌خواهد دست بر پهلویش بگذارد. سپس می‌گوید: «تو با مشاهده ایمان آوردی؛ خوشا آنان که نادیده مؤمنند».[23] - اپیکور (ابیقور) (341-271 ق.م) فیلسوفی در یونان باستان و بنیان‌گذار نظام فکری اپیکوری بود. فلسفهٔاپیکوری یکی از مکاتب فکری مهم دوران هلنیسم به‌شمار می‌آید. او فلسفه لذت، پرهیز از پریشان‌خاطری دنیوی و رنج را تبلیغ می‌کرد.[24] - ایمانوئل کانت (۱۷۲۴ - ۱۸۰۴م) چهره محوری در فلسفۀ جدید است. وی تجربه‌گرایی و عقل‌گرایی ابتدایی مدرن را در هم آمیخت، و تا به امروز تأثیر مهم وی در مابعدالطبیعه، معرفت‌شناسی، اخلاق، فلسفه سیاسی، زیبایی شناسی و دیگر حوزه‌ها ادامه دارد.[25] - کارل گوستاو یونگ (۱۸۷۵ - ۱۹۶۱م) روان‌پزشک و فیلسوف بزرگ سوئیسی که به‌خاطر فعالیت‌هایش در روانشناسی و ارائهٔنظریاتش تحت عنوان روان‌شناسی تحلیلی معروف است. یونگ را در کنار زیگموند فروید از پایه‌گذاران دانشِ نوین روان‌کاوی قلمداد می‌کنند.[26] - سالوادور فلیپه ژاسینتو دالی دومنک (۱۹۰۴– ۱۹۸۹م) نقاش سوررئالیست اسپانیایی بود. دالی طراحی ماهر بود که بیشتر به خاطر خلق تصاویری گیرا و خیالی در آثار فراواقع‌گرایش به شهرت رسید.[27] - کریشتوف کیشلوفسکی (۱۹۴۱- ۱۹۹۶م) کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس اهل کشور لهستان بود.[28] - پیرو فلسفۀ اخلاق لئو تولستوی(۱۸۲۸- ۱۹۱۰م) فعال سیاسی-اجتماعی و نویسنده روسی که از نویسندگان نامی تاریخ معاصر روسیه به‌شمار می‌آید.[29] - پیرو زیگموند فروید (1۸۵۶- ۱۹۳۹م) عصب‌شناس اتریشی که پدر علم روانکاوی شناخته می‌شود.[30] - شخصیت برساختۀ «ویلیام شکسپیر» در تراژدی مشهورش به همین نام.[31] - Satis Houseاشاره به شخصیت‌های داستان بلند«آرزوهای بزرگ» اثر رمان‌نویس انگلیسی قرن 19 چارلز دیکنز، دوشیزه هویشام، استلا دخترخواندۀ او و پیپ (شخصیت محوری داستان) و یکی از مکان‌های اصلی وقوع حوادث[32] -Charles Dickens (1812 –1870)[33] - یار دلدار من ار قلب بدینسان شکند* ببرد زود به جانداری خود پادشهش (حافظ)[34] - گفت و خوش گفت برو خرقه بسوزان حافظ* یارب این قلب‌شناسی ز که آموخته بود؟(حافظ)[35] - حال دل با تو گفتنم هوس استخبر دل شنفتنم هوس استطمع خام بین که قصۀ فاشاز رقیبان نهفتنم هوس است (حافظ)