بازار سرپوشیده زنجان/تجلی تاریخ،اصالت وزیبایی دریک مکان

بازار زنجان، نمادی زیبا و بی بدیل از هنر و معماری است که در طول تاریخ، همواره اصالت و زیبایی خود را حفظ کرده است.زهرا مقدمی: در استان زنجان آثار و ابنیه تاریخی هستند که پسوند «ترین‌ها» به آنها افزوده می‌شود که بازار زنجان از جمله این آثار ارزشمند تاریخی است که طولانی ترین بازار سرپوشیده ایران نامید می شود. بازار زنجان که از مجموعه‌ای تاریخی تشکیل شده است، در مرکز بافت قدیمی این شهر که روزگاری مشرف به دروازه قلتوق بود، قرار دارد.بازار زنجان را طولانی‌ترین بازار ایران می‌نامند. این بازار که بر اساس اسناد تاریخی ساخت آن در سال ۱۲۰۵ قمری و در دوران آقامحمد خان قاجار آغاز شده، در سال ۱۲۱۳ قمری در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار به بهره برداری رسید و بعدها چندین سرا، مسجد، گرمابه و... به مجموعه بازار بالا که مشتمل بر بازار قیصریه، بازار بزازها، حجت الاسلام، امامزاده و عبدالعلی بیک است، افزوده شد.بازار زنجان از نظر تولید و نوع فعالیت به ۸ راسته تقسیم می‌شود که عبارتند از: راسته زرگرها، کفاش‌ها، بزازها، سراج‌ها و ... .این بازار دارای راسته‌ها، سراها، میادین، تیمچه‌ها، بازارها، دالان‌ها، مساجد، حمام‌ها، تکیه‌ها است و در خود ۱۰۰۰ باب مغازه جای داده است.مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان زنجان از بازار زنجان و بافت پیرامونی آن به‌عنوان بافت‌های تاریخی ارزشمند تاریخی یاد کرد و گفت: بازار زنجان مجموعه بناها و آثار ارزشمند تاریخی شهر زنجان را شکل می‌دهند.نام بازار زنجان در فهرستی قرار گرفت که بناست پس از سال ۲۰۱۸ برای ثبت در میان آثار جهانی به یونسکو معرفی شوندیحیی رحمتی با بیان اینکه بازار زنجان در لیست اولویت های ثبتی سازمان میراث فرهنگی ایران برای ثبت در آثار میراث جهانی یونسکو قرار گرفت، گفت: نام بازار زنجان در فهرستی قرار گرفت که بناست پس از سال ۲۰۱۸ برای ثبت در میان آثار جهانی به یونسکو معرفی شوند.وی از تدوین اسنادی برای ثبت جهانی بازار زنجان خبر داد و افزود: فهرست آثاری که بناست تا سال ۲۰۱۸ به ثبت جهانی برسند از سال های قبل مشخص شده است و مطابق با اثر استاد کریم پیرنیا به عنوان یک مرجع مهم در حوزه معماری اسلامی، بازار زنجان طولانی ترین بازار سرپوشیده کشور محسوب می شود.رحمتی با بیان اینکه مذاکرات اولیه برای ثبت جهانی بازار زنجان به نتیجه رسیده است، گفت: بازار زنجان بعد از بازار تهران و تبریز سومین بازار زنده کشور بوده و حجم مراجعات مردمی به آن قابل توجه است.مدیر کل میراث فرهنگی استان زنجان با بیان اینکه بازار تاریخی زنجان یک بازار زنده و دارای شاخص های معماری مهمی است، افزود: پرونده ثبت بازار تاریخی زنجان به استناد اطلاعات کتاب معماری اسلامی استاد کریم پیرنیا تدوین شده و مراحل اولیه موافقت را نیز گذرانده است.برنامه هایی برای احیای بافت های تاریخی شهر زنجان داریم، احیای جداره ها و بدنه های تاریخی و تملک خانه های واجد شرایط معماری در شهر زنجان مورد تاکید قرار داردرحمتی با بیان اینکه برنامه هایی برای احیای بافت های تاریخی شهر زنجان داریم، افزود: احیای جداره ها و بدنه های تاریخی و تملک خانه های واجد شرایط معماری در شهر زنجان مورد تاکید قرار دارد.مدیر کل میراث فرهنگی استان زنجان از تلاش برای تملک پنج خانه واجد شرایط تاریخی خبر داد و گفت: تلاش می شود با تملک این خانه ها در راستای احیای بافت های تاریخی برآییم.رحمتی از برخی مداخلات غیراصولی طی سالیان گذشته در بافت های تاریخی خبر داد و گفت: بعضا این نوع مداخلات و اقدامات غیرکارشناسی موجب بروز مشکلات زیادی شده است.راسته‌های اصلیراسته اصلی بازار زنجان از خیابان سعدی شروع شده و پس از قطع آن توسط خیابان فردوسی ، در خیابان اصغریه به پایان می‌رسد و در حدود یک کیلومتر درازا دارد. در بدو شروع بازار از سمت شرق، دو راسته به موازات یکدیگر شکل می‌گیرند که هر یک به سراهای مختلفی مرتبط می گردند این دو راسته، راسته امامزاده و راسته عبدالعلی بیک نام دارند.راسته‌های فرعیتنوع مشاغل و گردش در جهت استقرار صنوف همسان باعث تشکیل راسته‌های تخصصی و فرعی در اطراف راسته اصلی می شود که در بیشتر موارد به عرضه نوع خاصی از اجناس یا خدمات اشتغال می‌یابند. راسته‌های حاج حسن، ترابی، حاج حیدر، انگورانی، صباغ‌ها، رستمخانی و آقا از جمله راسته های فرعی بازار زنجان محسوب می‌شوند. مهمترین شاخه فرعی بازار، راسته حجه الاسلام است که بموازات راسته اصلی بوجود آمده و به قیصریه متصل می‌شود.بازار قیصریهبازار قیصریه یا راسته قیصریه محل ارائه اجناس ظریف و پر بها است. در حال حاضر قیصریه زنجان محل فروش اجناس لوکس می‌باشد. موقعیت قیصریه زنجان که از راسته های اصلی منشعب می‌شود و آن را به خیابان امام خمینی و سبزه میدان متصل می‌کند باعث تقویت این محور شده و در حال حاضر یکی از فعالترین محور های بازار است.سراهاکاروانسراهای بازار زنجان یا بعبارت دیگر سراهای آن از ارزشمند ترین عناصرتجاری و معماری این بازار به حساب می‌آیند. سراها غالبا محل استقرار تجارتخانه‌ها بوده‌اند و همگی دارای حیاط مرکزی هستند. نکته مهم در مورد سراها چگونگی ارتباط آنها با راسته و نحوه حر کت در داخل آنهاست.سراهای ملک، حاج شعبان، حاج فتح الله، حاج جواد، نهالی، شاطرعلی، حاج رحمان قربانی، حاج کلبعلی، حاج شامی، بالاو پائین از جمله سراهاب یک حیاطی بازار زنجان هستند. میادیندر حوالی دروازه‌های شهر، کاروانسراهائی ساخته می‌شدند که برای اطراق کاروان‌های تجاری یا مسافری مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در مجاورت این کاروانسراها در داخل یا خارج شهر میدان‌هائی بوجود می‌آمدند که محل داد و ستد و مبادلات تجاری بوده‌اند و جود این میادین باعث می‌شد تا فرو شندگان دوره گرد، روستائیان و بازرگانانی که بین شهرها آمد و شد داشتند بتوانند در این فضا ها به خرید و فروش بپردازند.نزدیکی این میدان‌ها با کاروانسراهای عمده شهر سبب رونق و احیاء آنها می‌شد. نحوه استقرار میادین آهنگران و میدان ورکچی‌ها در شرق و غرب بازار زنجان در مجاورت کاروانسراهای عمده بازار و شهر زنجان بیانگر نقش این فضاها در کالبد بازار است.تیمچه‌هاتیمچه‌های بازار زنجان علاوه بر خصوصیات کالبدی ویژه ای که دارند از نقاط عطف حرکت‌های پیاده راسته بازار به شمار می روند به عنوان مثال تیمچه‌های چهار دری در قسمت شرقی بازار، جمع کننده حرکتهای ورودی بازار و هدایت کننده آن در مسیر راسته اصلی است.ویژگی‌های معماری بازار تاریخی زنجانگستردگی جغرافیایی بازار از یک سو و تنوع راسته‌ها، تعدد سراها و کاوانسراهای درون شهری در راسته های فرعی که هرکدام به نامی و به فعالیتی خاص اختصاص یافته از سوی دیگر ،همچنین وجود مساجد فراوان گویای پویایی این مجموعه فرهنگی، اقتصادی، تاریخی و هنری در طول زمان و به فراخور اوضاع و شرایط حاکم بوده است.هر سمت بازار و هر سرا و رسته‌ای حال و هوای خاص خود را دارد. با توجه به دوره تاریخی بازار زنجان که متعلق به دوره قاجار است شرایط معماری حاکم بر زمان در آن کاملا نمود دارد. راسته ها، حجره ها، چهار سوق‌ها، مساجد، سراها و کاروانسراهای درون شهری، گرمابه‌ها به شکل زیبا اجرا شده است.فنون زیبایی که در شکل‌گیری بازار نقش بی بدیلی بازی می کنند کاربرد انواع طاق و قوسهای هلالی، جناغی و ضربی، و گهواره‌ایدر راسته‌های اصلی و فرعی است که مزین به آجر چینی هایی با طرحهای مختلف هندسی خفته، راسته، و حصیری، و بکارگیری آجر و کاشی به سبک قدیمی، و کاشیکاری به رنگها و طرحهای قاجاری درسطوح خارجی و داخلی بنا ها، طاقنماها، طاق و قوسها و همچنین ستون نماهای گلدانی.اوج این سبک‌های معماری و شیوه‌ها و نو آوری‌های تزئینی در اجزا و ارکان مساجد تاریخی زنجان مخصوصا مسجد جامع زنجان به ظهور رسیده است.مجموعه بازار زنجان ۵۶ راه ورودی اصلی و فرعی به شبکه ارتباطی کل شهر دارد و با دارا بودن حدود ۱۰۰۰ باب مغازه جایگاه فعالیت ۱۰ نوع شغل است. بازار زنجان نه تنها از لحاظ تجاری بلکه از نظر معماری نیز دارای اهمیت زیادی بوده و کاملا از سبک معماری دوره قاجاریه پیروی کرده است.این مجموعه باتوجه به ویژگی‌های معماری و هنری آن ، پیوسته به عنوان کانون مهم تجاری، تاریخی، فرهنگی مورد توجه بازدید کنندگان شهر زنجان قرار گرفته است.کاروانسراهای بازار زنجان یا به‌عبارت دیگر سراهای آن از ارزشمندترین عناصر تجاری و معماری این بازار به حساب می‌آیند. سراها غالبا محل استقرار تجارتخانه‌ها بوده‌اند و همگی دارای حیاط مرکزی هستند.نکته مهم در مورد سراها چگونگی ارتباط آنها با راسته و نحوه حرکت در داخل آنهاست. سراهای ملک، حاج شعبان، حاج فتح الله، حاج جواد، نهالی، شاطرعلی، حاج رحمان قربانی، حاج کلبعلی، حاج شامی از جمله سراهای یک حیاطی بازار زنجان هستند.مجموعه بازار قدیمی زنجان در سال ۱۳۷۴ از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با شماره ۱۴۴۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.«حاج داداش» نمادی باشکوه از معماری ایرانیگرمابه "حاج داداش" از بناهای تاریخی ارزشمند در دل بازار تاریخی زنجان است که امروز صاحبان این بنا با تغییر کاربری آن، فضای مفرح و دلنشینی در قالب سفره خانه سنتی پدید آورده اند که آرامش و ذوق هنر ایرانی را نشان می دهد.این بنا نیز که به سفره خانه‌ سنتی تبدیل شده است، در قلب بازار قدیمی زنجان واقع ‌است. این بنا حدود ۱۰۰ سال پیش بعنوان حمام احداث شد و هم‌اکنون با حفظ بافت قبلی و با انجام اندکی تغییر و تزیینات زیبای سنتی بعنوان سفره‌خانه برای پذیرایی گردشگران و اهالی شهر مورد استفاده قرار می‌گیرد.گنبد اصلی حمام حاجی داداش که یکی از قدیمی ترین بناهای تاریخی شهر زنجان و تنها حمام ستون سنگی زنجان است بر روی چهار ستون سنگی قرار گرفته که این ستون ها در زمان خود توسط هنرمندان همدانی تراشیده شده است.زیباترین بخش این حمام سنتی فضای بینه آن است. در این بخش طاق اصلی بر روی چهار ستون سنگی مزین به سر ستون های مکعبی شکل و بدنه مارپیچی (از نوع ستون های ترکیبی) قرار دارد. این بنا اکنون به عنوان چایخانه سنتی مورد استفاده قرار می گیرد.این بنا که قدمت آن بطور تقریبی به ۱۵۰ الی ۲۰۰ سال پیش می رسد توسط معماری که حمام به نام او منسوب است، در وسط بازار زنجان که از دوران صفویه به بعد مرکز داد و ستد و فرهنگ بومی و محلی بوده و این مرکزیت را تاکنون حفظ کرده واقع شده است. این بنا درست مقابل مسجد آیت الله قائمی که یکی از مساجد قدیمی و مهم زنجان است واقع شده استاز سمت شرق مجاور به سرای ملک بوده که هم اکنون میراث فرهنگی استان مشغول بازسازی و احیاء آن است و از سمت شمال به خانه های مسکونی محلی محدود می شود. از طرف غربی نیز به آزمایشگاه پرفسور حسابی و کوچه سیدلر منتهی می شود.این بنا به مسافتی در حدود ۴۰۰ مترمربع زیربنا در زمینی بالغ بر ۲۵۰۰ مترمربع واقع شده که از سه نقطه می توان به آن رفت و آمد کرد که یکی از آنها از طرف درب اصلی که روبروی مسجد آیت الله قائمی است و دیگری از طرف مغازه ای که قبلاً محل سوخت رسانی حمام بوده و هم اکنون به مغازه تبدیل شده و در حدود ۲۵ متر ضلع شرقی درب اصلی واقع شده که این مغازه با حمام مذبور دارای یک سند به پلاک های ثبتی ۳۹۸۵ و ۳۹۹۵ است.از سازنده اصلی بنا اطلاعات دقیقی در دست نیست ولی به گفته بعضی از سالخوردگان فردی به نام حاج داداش بانی بنا است که از همان موقع حمام فوق به نام حاج داداش مشهور می شود. سرای ملکسرای ملک در بازار پایین زنجان قرار دارد. سرای ملک به مساحت ۸۲/۲۸۱۱ متر مربع با داشتن یک حیاط وسه دالان ورودی ویک دالان عمود بر دالان ورودی جنوبی که از سمت شرق دارای یک ورودی دیگر است که در یک طبقه بنا شده است.این بنا از الگوی سراهای رواق دار تبعیت کرده که امروزه رواق های آن مسدود و به حجره ها اضافه شده است.حیاط دارای معماری چهار ایوانه با پلان مربع است که دور تا دور آن دارای ۲۰ حجره چهار راهروی دسترسی بین حجره های شرقی-غربی است.به نظر می رسد ستون های رواق ها به صورت مستطیل با نیم ستونی گرد اجرا شده است. ایوان شمالی این سرا از همه مرتفع تر است.این سرا در جبهه شمالی راسته بازار پایین قرار گرفته است در ضلع غربی آن حمام حاجی داداش و در روبروی آن سرای گلشن قرارگرفته، این سرا دارای ۵ ورودی است که ورودی اصلی آن در راسته بازار پایین قرار دارد و ۲ ورودی به کوچه شرقی بنا و ۲ورودی دیگر به فضای باز ومتروک در سمت غرب بنا (پشت حمام حاجی داداش) باز می شود.حجره های اطراف این سرا به دلیل متروکه شدن بیش از سایر سراها در معرض تخریب وخطرات جدی قرار دارد. فرو ریختن بخش هایی در نمای جنوب شرقی سازه های طاقی را در معرض عوامل جوی مخرب قرار داده است. در نمای شرقی نیز مورد مشابهی به صورت خفیف تر وجود دارد. این سرا امروزه کاربری بازارچه صنایع دستی دارد.بازار زنجان