مقایسه علم و شبه علم

مقایسه علم و شبه علمبه قلم زرین سخاوتی ورودی 98در ابتدای این متن، جستاری بر نظریات کارل پوپر میزنیم . پوپر فیلسوف علم تاثیرگذاری بود که در قرن بیستم میزیست .طبق نظر او ویژگی اصلی نظریات علمی ابطال پذیر بودن آنهاست .ابطال پذیری نظریه به معنای باطل یا غلط بودن آن نیست، بلکه به معنای آن است که بر اساس چنین نظریه ای، می‌توان پیش‌بینی‌هایی مشخص کرده و سپس آن پیش بینی ها را با استفاده از آزمایش و روشهای تجربی بتوان محک زد. اگر پیش‌بینی‌ها غلط از آب در آمدند نظریه ابطال یا ناقص می شود .پس نظریه ابطال پذیر است که اگر نادرست بود نادرستی اش را می توان معلوم کرد. چنین نظریه ای با همه تجربه های ممکن سازگاری ندارد به همین دلیل به هیچ وجه شایسته نیست این نظریات را نباید در حوزه علم بپذیریم و به آن ها شبه علم می گوییم. پوپر وقتی می‌خواست از شبه علم نمونه ای بیاورد ،یکی از مثال های برگزیده اش نظریه روانکاوی فروید بود. نظریه فروید را می شود باهر یافته تجربی سازگار کرد، مهم نبود رفتار بیمار چه باشد .پیروان فروید در هر حال رفتار او را بر پایه نظریه شان طبیعی می‌کند در هر حالتی نظریه خود را نمی پذیرفتند. پوپر مثالی می‌آورد و می‌گوید فردی را تصور کنید که کودکی را به داخل رودخانه هل می می‌دهد و قصد دارد کودک را در آب غرق کند اما شخص دیگری جانش را به خطر می‌اندازد تا آن کودک را نجات دهد. پیروان فروید به راحتی می‌توانند هر دو رفتار را توضیح دهند .می‌گویند فرد اول دارای امیال سرکوفت شده است و فرد دوم دارای امیال والایش یافته است. توپ معتقد است که نظریه فروید را با تکیه بر مفاهیمی از قبیل سر کوفتگی والایش و امیال به ناخواسته می‌توان با همه داده‌های سازگار کرد پس این نظریه ابطال ناپذیر است.یعنی در واقع برای بیان یک پدیده می‌توان از دیدگاه‌های متفاوتی به آن نگاه کرد که بتوان آن را مطابق با نظریه فروید در نظر گرفت. اینگونه نمی توان فهمید که آیا حقیقتاً این نظریه ابطال پذیر است یا ابطال ناپذیر؟مثال دیگری که پوپر آن را ابطال ناپذیر می داند ، نظریه مارکس در باب تاریخ است. مارکس ادعا می کرد که در جوامع صنعتی سراسر جهان ،در آغاز سوسیالیسم و دست آخر کمونیسم جای سرمایه داری را می گیرد .اما وقتی چنین نشد مارکسیستها به جای آن که بپذیرند نظریه مارکس ابطال شده است روشی دست و پا می‌کنند تا به دیگران بقبولانند آنچه واقعاً رخ داده کاملاً با نظریه شان سازگار است. برای مثال چه‌بسا ادعا کنند این نظام رفاه اجتماعی است که باعث شده ظهور کمونیسم موقت به تاخیر بیافتد. زیرا این نظام، طبقه کارگر را نرم کرده و از شور انقلابی آنها کاسته است. اگر بنا باشد این شیوه را پیش بگیریم در آن صورت مسیر وقایع هرچه باشد با نظریه مارکس جور درمی‌آید. درست مثل نظریه فروید بنابراین با معیار پوپر نه نظریه فروید را می‌توان واقعا علمی دانست نه نظریه مارکس را .از طرفی میتوانیم نظریه‌ی نسبیت عام انیشتین را در نظر بگیریم از نظر پوپر .مسیر نور ستارگان دوردست در میدان جاذبه خورشید منحرف می‌شود به طور معمول این رویداد جز در هنگام کسوف قابل رصد نیستادینگتون منجم و فیزیکدان انگلیسی در سال ۱۹۱۹ دو گروه را اماده کرد تا کسوف آن سال را رصد کند. از آن دو گروه یکی را به برزیل فرستاد و دیگری را به جزیره پی سی پی که نزدیک ساحل آفریقا در اقیانوس اطلس است و به این نتیجه رسیدند که خورشید نور ستاره را به طرف خود کج می کند و این دقیقا همان است که انیشتین پیش بینی کرده بود و این واقعه بر پوپر تاثیر زیادی گذاشت. بر مبنای نظریه انیشتین پیش بینی دقیق و مشخصی صورت گرفته بود اما مشاهدات هم آن پیش‌بینی را تایید می کند اما اگر نمی کردند در آن صورت آشکار می‌شد که انیشتین در اشتباه است.بنابراین نظریه انیشتن با معیار ابطال پذیری جور درمی‌آید. اگر بتوانیم راهی را پیدا کنیم که مشخص کند آیا یک نظریه صحیح است یا غلط را ، نظریه ابطال پذیر می نامیم. این گونه است که نظریه روانکاوی فروید و نظریه تاریخ مارکس ابطال ناپذیرند و آنها را در دسته شبه علم قرار می دهیم. اما نظریه نسبیت عام انیشتین نظریه ابطال پذیر است که آن را در دسته علم قرار می دهیم بر همین اساس به نظر شما نظریه رشد داروین و نظریه ی گرانش عمومی نیوتن به نظر شما در دسته ی علم قرار می گیرند یا شبه علم ؟کوشش پوپر برای تمایز نهادن بین علم و شبه علم با درک شهودی ما کاملا سازگار است وقتی به نظریه ای برخورد می‌کنیم که با هر نوع داده تجربی سازگار است این احساس به شما دست می دهد که قطعاً یک جای کار اشکالی دارد اما برخی فیلسوفان این معیار پوپر را بیش از حد ساده انگارانه می‌دانند .پوپر به پیروان فروید و مارکس ایراد می گیرد که وقتی با داده‌های خلاف نظریه شان روبرو می شوند به جای اینکه قبول کنند نظریه شان ابطال شده ،به توجیه داده ها می پردازند .اما شواهدی است که نشان می‌دهد معمولاً دانشمندان برجسته هم به همین نحو رفتار می کنند و با همین شیوه به کشف های مهم علمی نائل شدن آن هم کسانی که پوپر رضایت نمی دهد به فعالیت های علمی شبه علمی متهم شان می کند. برای توضیح این نکته می توان مثال دیگری از نجوم آورد با نظریه ی گرانش نیوتن مسیر گردش سیارات به دور خورشید را میشود پیش بینی کرد و در کل این پیش‌بینی‌ها را مشاهدات نیز تایید می‌ کردند. اما مدار اورانوس با توجه با آنچه بر پایه نظریه نیوتن پیش‌بینی می‌شد منطبق نبود در سال ۱۸۴۶ دو دانشمند که مستقل از یکدیگر نیز کار می‌کند این گره را گشودند:آدامز در انگلستان و لووریه در فرانسه به نظر آن دو یک سیاره دیگر هم در میان بود سیاره ای که در اورانوس نیروی گرانش وارد می‌کرد. اما تا آن موقع کسی به وجودش پی نبرده بود با این فرض که علت اختلالات حرکت و اورانوس کشش گرانشی همین سیاره کشف شده است. محاسبات آدامز و لووریه جرم و محل این سیاره را مشخص میکرد .مدتی نگذشت که سیاره نپتون کشف شد و محلش نیز تقریبا همان بود که آدامس لوریه پیش‌بینی کرده بودند.محاسبات آدامز و لووریه جرم و محل این سیاره را مشخص میکرد .مدتی نگذشت که سیاره نپتون کشف شد و محلش نیز تقریبا همان بود که آدامس لوریه پیش‌بینی کرده بودند.اما نکته اینجاست که نباید از آدامس و لوریه ایراد بگیریم که کارشان غیرعلمی است ،چون بالاخره کار آن دو به کشف یک سیاره جدید انجامید ولی آنها درست همان کاری را کردند که پوپر بابتش مارکسیست ها را سرزنش می‌کند و کارشان را با یک نظریه یعنی نظریه گرانش نیوتن آغاز کردند. اما پیش بینی برآمده از این نظریه درباره مدار اورانوس نادرست از آب درآمد ولی آنها به جای اینکه نتیجه بگیرند نظریه نیوتن نادرست است پای آن ایستادند و کوشیدند با فرض وجود یک سیاره جدید رصدهای ناقص نظریه نیوتن را توجیه کنند. به همین دلیل وقتی هیچ نشانه ای دیده نشد که سرمایه داری جای خود را به کمونیسم می دهد. مارکسیستها از این وضع نتیجه نگرفتند که نظریه مارکس لزوماً غلط است آنها هم پای این نظریه ایستادند و کوشیدند به نحوی از مشاهدات ناقص نظریه ی مارکس را توجیه کنند. وقتی ما کار آدامز و لووریه را عین علم و حتی شایان پیروی می دانیم دیگر بی انصافی است که با کار مارکسیست ها را در مقوله شبه علم قرار دهیم.