جنبش دانشجویی در آئینه‌ی تاریخ

سابقۀ اعتراضات دانشجویی خصوصاً در مسائل صنفی و دانشگاهی از ابتدای تأسیس نخستین دانشگاه‌ها قابل ردیابی است. همواره دانشجویان به عنوان اعضای قانون‌پذیر جامعه دانشگاه، خواستار تغییر قوانین و یا شیوه اجرای آن‌ها به نفع خودشان بوده‌اند و البته هستند و خواهند بود. اما در میانه‌های قرن بیستم در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا حوادثی رقم می‌خورد که چهرۀ اعتراضات دانشجویی را به کلی تغییر می‌دهد. دانشجویی که تا دیروز عنصری اثرپذیر در جامعه بوده و گستره فعالیت‌هایش از محدوده دانشگاه خارج نشده به یک‌باره تبدیل به بازیگری فعال و موثر در صحنه سیاست می‌شود که حتی می‌تواند با رهبری‌اش یک نظام سیاسی را به مرز فروپاشی برساند. توجه به خواستگاه این تغییرات نسبت جنبش دانشجویی امروز را با اسلاف‌ا‌ش مشخص می‌کند و نگاه‌ا‌ش را به ادامه مسیر روشن می‌سازد.دانشجو صدای مردمنهاد دانشگاه در ابتدای تولدش مانند بسیاری از امکانات دیگر در اختیار قشر مرفه و برخوردار جامعه بوده و طبیعتاً چنین دانشگاهی نسبتی با دغدغه‌های جامعه ندارد و اساساً نمی‌تواند داعیه‌دار اصلاحات اجتماعی باشد؛ اما رفته‌رفته و با همگانی شدن تحصیلات دانشگاهی در ابتدای قرن بیستم، ترکیب جمعیتی دانشجویان تغییر کرده و جوانانی از طبقات متوسط و حتی پایین جامعه وارد دانشگاه‌ها شدند و جایگاه خود به عنوان دانشجو را موقعیت مناسبی برای انعکاس صدای مردم دیدند. در این موقعیت جنبش دانشجویی آماده تولد بود و تنها به محرک نیاز داشت. محرک‌های بی‌شماری که در سال‌های آینده به انتظار نشسته بودند. ۱۹۳۰– رکود بزرگ، جنگ جهانی، تولد جنبشبحران اقتصادی و بیکاری وحشتناک ناشی از رکود بزرگ (۱۹۲۹) در ابتدا و آغاز جنگ جهانی دوم در پایان دهه ۱۹۳۰ همان چیزی بود که جنبش دانشجویی برای تولد رسمی‌اش لازم داشت. تولدی باشکوه که در نقطه اوج‌ش نیمی از بدنه دانشجویی آمریکا را درگیر می‌کند و ۵۰۰ هزار دانشجو را برای راه‌پیمایی ضدجنگ در آمریکا به خیابان‌ها می‌آورد.فرانکفورت، راک اند رول، آنارشیسمدر ۱۹۳۰ در فرانکفورت، یک مکتب نئومارکسیست ساختارشکنانه برای مقابله با امپریالیسم نوین در جهان تأسیس و بعدها با نام مکتب «فرانکفورتی‌ها» شهرت می‌یابد. مکتبی که طی سه دهه بعدی فضای فکری جنبش دانشجویی را قبضه می‌کند. رفته‌رفته هر نوع کنش اعتراضی و ساختارشکنی از نقض قوانین دانشگاه‌ها گرفته تا شسکتن ساختار سنتی خانواده در میان جوانان اروپا و آمریکا به امری مطلوب بدل می‌شود. در این فضا اوج‌گیری موسیقی راک به عنوان نوع جدید هنر اعتراضی به هیچ وجه پدیده دور از انتظاری نیست. جنبش دانشجویی که از ابتدا با ماهیت اعتراضی شکل گرفته حالا با تیزترین تفکرات نئومارکسیستی غنی شده و آماده انفجار است.۱۹۶۰ – تحصن «گرینزبورو»، پیروزی بزرگدر اولین روز ماه فوریه چهار دانشجوی سیاه‌پوست به سالن غذاخوری یک فروشگاه زنجیره‌ای مشهور در گرینزبورو رفته و روی صندلی مخصوص سفیدپوستان می‌نشینند. وقتی مسئول فروشگاه از آن‌ها می‌خواهد محل را ترک کنند از این کار اجتناب کرده و در همان‌جا تحصن می‌کنند. در کمتر از سه روز تعداد دانشجویان در آن تحصن به ۳۰۰ نفر رسیده و طی چندماه بعد این تحصن‌ها در ۵۰ شهر آمریکا و در تمام اماکن عمومی نه فقط رستوران‌ها گسترش می‌یابد. این جنبش دانشجویی سرانجام در سال ۱۹۶۴ به تصویب قانونی موسوم به «قانون حقوق مدنی» منجر می‌شود. این قانون، تمامی اشکال جداسازی‌های نژادی در اماکن عمومی را ممنوع می‌کرد.۱۹۶۸ – چپ نو، جنگ ویتنام، خشونتاز سال ۱۹۶۶ در اقصی نقاط اروپا و حتی کشورهایی مانند ژاپن، دانشجویان به اندیشه «چپ نو» با رهبری فکری افرادی نظیر هربرت مارکوزه (از متفکران نسل اول فرانکفورتی‌ها) گرایش پیدا می‌کردند. در این مقطع از منظر تفکر چپ نو احزاب کمونیست و سوسیالیست خود ماهیت امپریالیستی پیدا کرده‌اند و تبدیل به بخشی از وضع موجود سرمایه‌داری شده‌اند. از طرفی سنت‌شکنی رایج در میان نسل جوان دهه ۱۹۶۶ که خودش را در قالب آزادی‌های فسادآمیز جنسی، مصرف مواد مخدر، رابطه شدید با موسیقی راک، زندگی‌های غیرخانوادگی و... نشان می‌داد، قرابت و تناسب خاصی با تفکر انتقادی چپ نو دارد. در ۱۹۶۸ در اسپانیا، آلمان و انگلستان جنبش‌های دانشجویی در اعتراض به امپریالیسم و خصوصا جنگ ویتنام، شکلی خشونت‌آمیز پیدا کرده‌اند و عموماً با سرکوب شدید پلیس و حتی ارتش روبه‌رو می‌شوند. در آمریکا پلیس در شیکاگو به هزاران دانشجوی مخالف جنگ حمله می‌کند اما تاریخی‌ترین حرکت جنبش دانشجویی در فرانسه اتفاق می‌افتد. در پاریس...۱۹۶۸ – انقلاب آنارشی و وضع موجود«انقلاب، برای مبارزه با نابرابری‌هاست. ‏انقلاب، برای نجات مردم بی‌پناه از انواع اسارت‌هاست. انقلاب، برای نجات یکایک توده‌ها از ‏محرومیت و بی‌نوایی است. انقلاب، مبارزه با عامل اصلی بدبختی انسان‌های امروزی یعنی ‏امپریالیسم است و این مبارزه فقط با امپریالیسم آمریکا نیست! بلکه همزمان با قلدر دیگری که به نام دفاع از رنجبرانِ جهان نیرنگ جدیدی را برای تسلط ‏خود بر دنیا وضع کرده، یعنی اتحاد شوروی نیز باید مبارزه کرد هدف اصلی، مبارزه با ‏نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌هاست»این اعلامیه دانشجویان دانشگاه نانتر پس از اشغال سالن شورای دانشگاه‌شان است. گویا واقعا می‌خواهند با انقلاب‌شان دنیا را دستخوش تغییر کنند. همچنین در پیامی به اساتید این دانشجویان اعلام می‌کنند در راه رسیدن به هدف‌شان از خشونت استفاده نخواهند کرد و انقلاب‌شان ماهیت فرهنگی دارد. روز دوم ماه می این دانشجویان که اکنون خود را جنبش «۲۲ مارس» می‌نامند، برای اجرای برنامه‌های «روز مبارزه با امپریالیسم» تقاضای استفاده از آمفی‌تئاترهای دانشگاه را دارند. دانشگاه مجوز استفاده از یک آمفی‌تئاتر برای این برنامه را به آن‌ها می‌‌دهد اما گویا جنبش ۲۲ مارس خیال دیگری دارد. دانشجویان ضدامپریالیسم تمام آمفی‌تئاترهای دانشگاه را فتح کرده و مانع ورود سایر دانشجویان به کلاس‌های درس می‌شوند. میان دانشجویان جنبش و دانشجویانی که قصد شرکت در کلاس را داشتند درگیری خونینی اتفاق می‌‌افتد که منجر به زخمی شدن بسیاری از دانشجویان از هر دو طرف می‌گردد. فردای آن روز در سوم می دانشجویان دانشگاه سوربن دست به تظاهرات می‌زنند. رییس دانشگاه برای جلوگیری از تظاهرات پلیس را فرا می‌خواند و پلیس با ورود به دانشگاه تعداد زیادی از دانشجویان معترض را دستگیر می‌کند. شب ۱۰ ماه می در اعتراض به این اتفاق و برای حمایت از دانشجویان سوربن در سراسر کشور دانشجویان به خیابان‌ها آمده و در «شب سنگرها» خیابان‌های پاریس را فتح می‌کنند. سه روز بعد در ۱۳ می اتحادیه‌های کارگری در حمایت از دانشجویان اعتصاب کرده و به خیابان‌ها می‌آیند. در این روز دانشجویان سوربن را فتح می‌کنند و با پایین کشیدن پرچم فرانسه، پرچم سرخ و سیاه انقلاب خود را در دانشگاه بالا می‌برند. حکومت دانشجویان بر سوربن ۳۳ روز به طول انجامید. طی روزهای ۱۶ام و ۱۷ام می ۱۰ میلیون کارگر به دانشجویان می‌پیوندند و از کارخانه‌ها اعتصاب می‌کنند. همچنین رادیو و تلویزیون به تصرف انقلابیون درمی‌آید. رییس‌جمهور دوگل با این شرط که مردم خیابان‌ها را ترک کنند به آن‌ها وعده رفراندوم در چهارچوب قانون اساسی را می‌دهد اما جوانان خشمگین این شرط را نپذیرفته و در همان روز ساختمان بورس را به آتش می‌کشند. پس از یک هفته بعد ناگهان دوگل این پیشنهاد را پس می‌گیرد و در سخنرانی مشهورش از موضع قدرت ظاهر شده و به فرمانداران‌ا‌ش فرمان برخورد قاطع با شورش‌ها را می‌دهد. او همچنین پارلمان را منحل اعلام کرده و انتخابات زودهنگام آن را تنها مسیر قانونی تشکیل دوباره مجلس می‌نامد. پس از این سخنرانی طرفداران دوگل راه‌پیمایی عظیمی در حمایت از او برگزار می‌کنند و جنبش این‌گونه در کمتر از ۴۵ روز شکست می‌خورد. پس از این نیز دولت جنبش ۲۲ مارس را غیرقانونی اعلام می‌کند و همچنین کنترل دانشگاه را دوباره به دست می‌گیرد.آفریقا، چین، چکسلواکی و باقی ماجراپس از حوادث می ۱۹۶۸ فرانسه در کشورهای مختلف جنبش‌های دانشجویی اقدامات مختلفی را انجام داده‌اند که برخی مانند جنبش دانشجویان چین به کلی شکست خورد، برخی نظیر آفریقای جنوبی منجر به اصلاحات شد، در معدود کشورهایی هم مانند چکسلواکی جنبش موفق به تغییر نظام سیاسی شد (البته در چکسلواکی دانشجویان نیروی اصلی نبودند). میزان موفقیت جنبش‌ها در نهایت تابع شرایط بسیاری‌ست اما با توجه به تاریخ جنبش‌ها به نظر می‌رسد در نهایت میزان نزدیکی جنبش دانشجویی به دغدغه‌های واقعی مردم نهایتاً عامل تعیین‌کننده است.