مانا... (گاه بی گاهان- سیزده)

البته این گناهی نیست که هر روز خدا مثلاً مرتکب شوم... یعنی جریحه‌دار کردنِ غرورِ زنانۀ بانویی... با دوست نداشتنش... به همین سادگی!...کسی که شاید حتی روزی دوستش داشته‌ام...خیلی با آب و تاب و بی‌تابی هم... از آن عاشقی‌هایی که چندان ساده هم نبود...شاید حقیقت داشته باشد که من دربارۀ یک زن به همین بی‌مبالاتی و سخت‌دلی... جفا کرده‌ام...زنی که نام‌اش «مانا» بود... که نخواست با من بماند... درست وقتی کمابیش داشتم تن می‌دادم به پیمان همیشگیِ ناممکنی که به زعمِ من آنقدر خیانت‌بار و ترسناک... ولی هم انگاری آخرین حلقۀ اتصال من با حیاتی بود که هماره آن سان گسستنی می‌نمود...که زود اما... برید و ‌شکست و...‌گریخت...و البته چه زود هم بازآمد... وقتی نخست ازدواج عجولانه‌ای را پسِ پشت نهاده بود...در یک بی‌گاهِ زمستانیِ بهت‌آلود و تیره و تاریک... ناگاه ظهور کرد پشت در آپارتمانی که توأمان دفتر کار و خانه‌ام بود...گرگ و میش و سایه وار ... در خلوتِ راهروی سرفروبرده در ظلمت وخاموشیِ محض...در آن مجتمعِ نیمه اداری شبانگاهی...و هواخیلی سرد... و دلِ من باز یخ زده بود...و او با چتری شکسته، چمدانِ گردِ خیس و چکمه‌هایی عجیب براق و تمیز- و هر دو بسیار سرخرنگ- پاگذاشته بود وسطِ سرسرای هستیِ کهنۀ خاک‌آلودِ من... و تابشِ صورت اندوهگینِ فریبا و چشمانِ اشکبار امیدوارش، خلوتِ ظلمانی‌ام را ناباورانه روشن کرده بود...از سفری دراز می‌آمد... و از دوردستِ شهرهای بیگانۀ ماورای دریاهای منجمدِ شمالی...انگاری هم خستۀ راه بود و هم دلشکسته از چند سال تجربۀ زندگانیِ کمابیش -به قول خودش- معقول با مردی که او را نمی‌پرستید...... و باز در پی عاشقی‌های دیوانه‌وار آمده بود...نه برای این که بماند... سرآسیمه و پنهان از اغیار برای تجربۀ «عشقِ ناب»... باز به قولِ خودش!... _آن چه او به نخستین و واپسین هماغوشی مصیبت‌بار‌مان می‌گفت در آن شبانگاهِ سفر و خداحافظی و نقض پیمانِ ابدیت عشق...و بنظرم در واقع به وسوسۀ خیانت... نسبت به مردی که شاید او را چنان که می‌شایست، نمی‌ستود...شاید هم داشت به عادت زیرکی‌های عامیانۀ معمولش، با یک تیر دو نشان می‌زد که صدقه‌ای هم نذرِ تنهایی‌ها و نامرادی‌های مجنونِ سابقِ خویش کند...به وسواسِ همان عقلِ خنّاس ، که عاقبت او را از بهشتِ نعیمِ نوجوانی‌های سرشارش بیرون رانده بود... از آن روضۀ رضوانی که ما طبیعت‌وار، آدم و حوای هم بودیم... و من به خواهشِ دلِ خویش، تسلیمِ هر چه دلِ او طلب می‌کرد...خیلی جوانتر بود از من... ده سالی... کم و بیش... و من بزرگ شدنش را تماشا کرده بودم ناخواسته... به چشمِ خویش... دورا دور... وقتی توی حیاطِ تابستانیِ مادربزرگِ من این سو و آن سو می‌دوید... با آن موی طلایی و دو چشمِ عجیب بزرگ و سیاه... کوچک‌تر که بودم و بود...گاهی حتی قصه‌ای برایش خوانده بودم یا توی دفتر مشقش گربه‌های تپل و پشمالو کشیده بودم و یادش داده بودم چطور یک گلدانِ پر از گل را روی یک میزِ زوزنقه‌ای ترسیم کند، یا بزاقش را طوری توی دهان جمع کند که خیلی دورتر از حد انتظارِ پسرها پرتاب شود...بعدتر که از سوانح العشاق با میکائیل و مصیبت‌های سالِ صفر باز آمده بودم اصفهان... امید باخته و نیمه جان ...او دخترکی شاید چهارده ساله بود و مادرش از من خواست کمکش کنم آن سال در درس‌هاش تجدید نیاورد...از گور که برخاستم، دیدم تمامِ وقتم را مصروف کرده ام به درس‌خواندن با مانا...و نتیجه آن که آخر سال او با معدلِ نوزده و نیم شاگرد اول شد و من- البته مطلقاً حماقت‌بار و شاید از سرِ سرگردانیِ و پریشانی- کمابیش عاشق......منزلِ پدری‌ِ مانا- با آجرهای سرخ و پنجره‌های کرکره‌دار چوبی‌اش- در واقع همسایۀ دیوار به دیوارِ عمارتِ خانمجانِ‌ من بود و او خود کوچکترین فرزند، و تنها عضوِ شورشیِ خانواده‌ای که به طریق موروثی و شاید از قرن‌ها قبل، سخت پایبندِ برخی اصولِ اخلاقیِ محافظه‌کارانه مانده بودند... و به یقین اعتمادشان به من از سرِ اطمینانی بود که به دین و ایمانِ مادربزرگِ من داشتند...البته نظرِ خانمجان این بود که آن خانوادۀ محترم و به‌آیین از آغاز دربارۀ من طرح‌هایی خداپسندانه و به‌رسم و راه، نیز در باب ازدواج و آیندۀ دخترشان در سر می‌پرورانده اند...هنوز خوب یادم هست وقتی مانا رهایم کرد و با آن جوانترِ ثروتمند رفت تا اسکاندیناوی... خانمجان می‌گفت:«این بی‌حیای گیس بریده از اول لیاقتِ خانوادۀ ما را نداشت...»دربارۀ بزرگترهایمان نمی‌دانم... ولی فکر می‌کنم آن دخترکِ طغیانگرِ زودرس و زیبا، بیش از هر چیز، نیاز داشت به همراهیِ کسی که خوب بتواند کمکش کند در راهِ برآوردن آن همه آمال و آرزوهای ریز و درشت و رنگارنگی که همیشه در دل و سر داشت...البته برای کشفِ تمنّیاتِ بی‌پایانِ خود، قطعاً نیازی به هدایتِ من نداشت...همیشه خوب می‌دانست دلش چه می‌خواهد...کوچک‌تر که بود... توی ایوانِ خانۀ ما کنار من و نقاشی‌ها و قصه‌هام می‌نشست و نقل‌های بی‌پایانِ مرا از اکتشافاتِ حقیقی و خیالی‌ام گوش می‌داد... با دست و پایی‌ آرام... و دلی یحتمل بی‌قرارِ ماجراجویی... آن‌طور که بعدها دانستم...اوائل انگاری راضی بود به همان گشت و گذارهای خیالی درسرزمین‌های آرمانیِ دوردست و بی‌دروپیکری که من برایش می‌ساختم...گاهی هم به مادرش اصرار می‌کرد که دنبالم راه بیفتد و بیاید به تماشای آن مناظری که من وصف می‌کردم...از تن شستن در امواجِ حیاتبخشِ رودخانه‌ای که از کوهستانِ خدایان جاری بود... تاختن در جاده‌ها‌ی بیابانی که به خانۀ خورشید منتهی می‌شد...و پرواز میان بالِ فرشتگان در کهکشان‌های آسمان شبانگاه پشت دیوار کلیسای عتیق...... و البته هرگز اجازه نداشت دورتر از باغچه‌های انگوریِ حیاط با من سفر کند...ولی نمی‌دانم چرا خیال می‌کردم دقیقا می‌فهمید چه می‌گویم...وقتی مثلا برایش رمان «ژان کریستف»[1]می‌خواندم یا می‌گفتم پسر فوق‌العاده‌ای را روی پل چوبی دیده‌ام و با او توی زاینده رود شناکرده‌ام که نامش میکائیل است...چرا اینقدر دوستش داشتم... شاید چون با آن چشم‌های آرزومند و خیال‌آمیز به دهانم خیره می‌ماند... و شاید چون...اغلب امیالی بسیار معصومانه داشت که برآوردنش برای من، هم ساده بود و هم شوق‌انگیز......مثلاً تازه از خانه و شهر که زده بود بیرون و دانشجو شده بود ... دلش می‌خواست برود تماشاخانۀ شهر و نخستین اجرای نمایشِ بینوایان یا شاه‌لیر را ببیند و بعد از ساعتِ یازدهِ شب قدم‌زنان برگردد خانه...یا سحرگاهِ یک جمعۀ مه‌گرفته زمستانی، رأسِ ساعت پنج، ایستگاهِ دومِ دارآباد باشد و دیزی و چای بخورد با هم...گاهی دوست داشت طعمِ همۀ کیک‌ها و شِیک‌های کلِّ کافه‌های شهر را – با آن اسامیِ عجیب و غریبشان- بچشد...بعد به سرش می‌زد که همۀ امامزاده‌های دور و نزدیک را زیارت کند... حتی یکی را بر بلندای کوهپایه‌ای...البته وقت‌هایی می‌شد که خیالاتِ بلندپروازانه‌تری هم داشت... اینکه کتابخوان بشود... یا نقاش... یا بازیگر... یا حتی شاعر...این همه نیرویی را که از جانش برون می‌پراکند نیز، دوست داشتم...و این که به او کمک کنم – علیرغم محدودیت‌های خانواده- هر چه می‌خواهد بکند... و حتی اگر خود نمی‌توانستم کمکش کنم، بسپارمش به دوست و آشنایی آبرومند از همدوره‌های دانشگاهی...حتی گاهی که امیالش کابوس‌وار خطرناک یا خطاآلوده می‌شد هم، پابه‌پایش می‌رفتم...مثلاً وقتی اراده می‌کرد به سفر اکتشافی برود در دلِ کویر یا ساحل دریا، یا جنگل و کوهستان و به خانواده‌اش دروغ بگوید که یک بازدید علمی دانشگاهی است، همراهی مفیدتر و مطمئن‌تر از من نمی‌یافت...یا حتی آن بیگاه که تصمیم گرفت شب را در مخافتِ گورستانِ متروکی صبح کند... با فانوس و پتوی اضافه و شربتِ آب قند در کنارش ماندم......فقط وقتی نتوانستم حامیانه سایه به سایه‌اش باشم که پر زد و رفت تا سقفِ گنبدِ کبود... و یکی بود و من نبودم ... و خیال کردم عاشق شده باز...ولی انگاری دلش پرکشیده بود برای زندگی در دوردستِ زمهریرِ ملکوتی آبی و خاکستری و دلگیر... و پیدا شده بود آن دیگری که می‌توانست برایش این آرزوی بلند و بَرنخیلِ دور از دسترسِ من کوته‌دست را برآورده سازد.......و راستی داستان این عشقِ کودک‌وار دیگر برایم تمام شده بود آنگاه که او به یکبارگی و بی‌خبر... با نخستین برفِ زمستان، بر زندگی من فرود آمد...دقیقاً دو روز پس از انجامِ دفاعیۀ نهایی‌ رسالۀ دکتری‌ام...در آن بهمن‌ماهِ خالی و بی‌معنی بی‌کسی... از سالِ هیچ...مبهوت و مهربان و بی‌خیال، همانطوری که او با بی‌توجهی ناشی از گیجی و خستگی از سفر یا اغماضِ دوستی قدیمی که سرزده آمده باشد، دور و برش را نگاه می‌کرد، دعوت‌اش کرده بودم به اتاق آشفتۀ نشیمن... وسطِ کوهی از ریخت و پاشِ کتاب و کاغذ و غبارِ سالیانه...نشانده بودمش روی بهترین صندلیِ اتاقم و با چای گرم و شامِ سرد پذیرایش شده بودم... و در بارش ترّنم کنسرتِ آرانخوز[2] قصۀ پرغصۀ شکایاتش از بخت و اقبال را با روی و جان و دلِ گشاده گوش سپرده بودم...ولی نخواسته بودمش...در برابرِ آن سخاوتِ ملتهب و سودایی که با آن اطوارِ کودک‌وار ترسخورده و انگاری ملتمسانه و عذرخواهانه بر من عرضه داشت... و شاید به خیالش می‌خواست اجرِ شیرینی باشد بر تلخی صبرهام در کلبۀ هجرانش... به تلخی و ناسپاسی... صاف و صریح... نامهربان و سرد گفته بودم که نه...که اگر همچنان در پی تجربه‌ای عاشقانه به این حوالی آمده، صد البته با من بدان نخواهد رسید...گفته بودم چون ما دیگر مدت هاست عاشق هم نیستیم...نگفته بودم از تو بیزارم... یا دیگر عاشقت نیستم... به تأکید و تشدید گفته بودم «نیستیم»...برای آن که به طور ضمنی امتیازی به جانب او هم داده باشم... که بگویم بازنده و برنده‌ای نیست در بازی عشق و خیانت... بگویم اینک هر دو برابریم مثلاً...هر دو آزادیم...در واقع فقط در همان حدّی بی‌رحم بودم که در برابر تمنّای خوش‌خیالانه... ناامیدانه... و دلفریبش بگویم نه!...ولی نه در آن حد که خوارش کنم...بعد بخاریِ برقیِ پای کاناپه را روشن کرده بودم... برایش یک کتاب و یک لیوانِ شیر -که از کودکی عادت داشت قبل از خواب بنوشد- و دو پتوی پشمی کهنه -یعنی کل دارایی ام از رفاه زندگی- را آورده بودم تا بتواند کمی آسوده‌تر روی نیمکتِ اتاق نشیمن تا صبح خستگی راه را از تن به‌در کند...خودم هم رفته بودم توی تنها اتاق دیگر و در را بسته و چند ساعتی با آسودگیِ وجدان و رضایتِ خاطری مبهم و آزارگرانه و موذی خفته بودم...بعد...صبح که به عادت ایام امتحان، ساعت هفت و نیم بیدار شده بودم، بی‌هیچ نشانه‌ای از حضورش در شب قبل، رفته بود...هیچ اثری از خود بر جای نگذاشته بود...حتی کتاب و لیوان را نیز به جای خود برگردانده بود...[1] - نام یکی از رمان‌های رومن رولان[2] The Concerto de Aranjues by Joaquin Rodrigo (1939)قسمت قبلقسمت بعد