علم و معرفت از دیدگاه خواجه عبدالله انصاری

سیر و سلوك در تصوف اسلامی نظیر نردبانی است که می تواند انسان را اززمین شریعت به آسمان حقیقت برساند.در تاریخِ تصوف اسلامی کسانی بوده اند که علم را باعث سنگینی خاطر و مانع از سلوك به سوی خدا(الی الله) می دانستند. خواجه عبد الله خود، در رسالۀ سخنی می گوید که: ''عالم علّتافزاید''.1.سیر و سلوکاز نظر صوفیان، اسلام، داراي ظاهر و باطنی است، ظاهر آن مانند تن است وباطن آن مانند روح: «تن بی روح مردار است، و روح بی تن به کار نمی آید». ظاهر اسلام «از شرك رهایی یافتن و به ایمان ملحق شدن»است، و باطناسلام «از خود رهایی یافتن و در حق پیوستن» است. براي رسیدن به باطن باید از3 ظاهر آغاز کرد و قدم در راهی نهاد که به آن طریقت می گویند.درآیه اي از قرآن می فرماید: «یا أَیها الَّذینَ آمنُوا آمنوا» (نساء/136)، خواجه عبد الله در تفسیر آن میگوید:«اى شما که از روى تصدیق ایمان آوردید از روى تحقیق ایمان آرید. شریعتپذیرفتید، حقیقت بپذیرید».2. تمایز میان علم و قولِ به علمخواجه عبد الله با تفاوت گذاشتن میان علم و قولِ به علم، حقیقت علم را آن می داند که آدمی را به عملِ صالح برساند.کسی که از علم تنها بر قول و گفته آن اکتفاء کند، نادانی است که به غلط و اشتباهخود را عالم می داند؛ زیرا به اعتقاد صوفیان آدمی میان دو عالم نور و ظلمت واقع است.علم حقیقی را باید در عالَمِ نور یا همان عالَمِ الهی جستجو کرد و بر دنیاي فانی که عالَمِ ظلمت است، جهل و نادانی حکم فرما است.3. علم در سیر و سلوك عرفانیلازم به ذکر است که خواجه عبد الله بسیار بر علم و اهمیت آن در سیر و سلوك تأکید میکند؛ زیرا «مرد بی علم راه باز پس می رود».از نظر وي جهالت و نادانی زهري است که سالک را به نابودیمی رساند: «او که با علم نبود، جهل زهر او بود».4. مراتب علمخواجه عبد الله در کتاب صد میدان علم را به سه قسمِ استدلالی، تعلیمی ولدنّی تقسیم کرده است. علم استدلالی از عقل و تجربه حاصل می شود و همان چیزياست که موجبِ برتری انسان از حیوانات دیگر و باعث تکریم و بزرگداشت آدمیان است. علمِتعلیمی که یا به واسطۀ تعلیمِ حق در کتاب هاي آسمانی و یا به وسیله تلقین اساتید(پیامبران و امامان)حاصل می شود و باعث عزّت آدمیان در دو جهان است و علم لدنّی علمی است کهبی واسطه از جانب خداوند بر قلبِ آدمی افاضه میشود: «علم دانش است و آن به سه قسمت تقسیم می شود. علم استدلالی و علم تعلیمی و علم لدنی است.5. معرفت در سیر و سلوك عرفانیخواجه عبداالله در منازل السائرین معرفت را در بخش نهایات آن قرار دادهاست. نهایات، امور و مقاماتی است که بعد از سیر و سلوك حاصل می شوند. از نظرخواجه، سالک پس از رسیدن به مقام مکاشفه و مشاهده و معاینه که در بخش حقایقواقع اند، به معرفت خواهد رسید. و بعد از معرفت است که به فنا(نابودی) و بقا و در نهایتتوحید که آخرین باب از بخش نهایات است، می رسد.6. فرق علم و معرفتعلم و معرفت از اصطلاحاتی هستند که معمولاً اگر هر یک به تنهایی بیانشوند، معناي لفظ دیگر را نیز می رساند؛ اما اگر با هم و در مقابل یکدیگر به کار روند، معنایی کاملاً متفاوت دارند.صوفیانهمواره علم و معرفت را در مقابلِ یکدیگر و متفاوت از هم دانسته؛ اما در اینکه کدام یکبرتر از دیگري است، اختلاف نظر داشته اند؛ اختلافی که در واقع به اختلاف درتعریف آنها از «علم» و «معرفت» بازمیگردد. خواجه عبداالله نیز مانند اکثرِ صوفیهمعرفت را مقامی الهی و علم را مادون آن می داند؛ ولی عده اي از صوفیان مانند سهل تستري، بایزید، ابن العریف و ابن مدین و ابن عربی معتقدند که مقام علم، الهیاست و بنابراین برتر از مقام معرفت است که مقامی ربانی است.7. علم و ثمرات آندر آثار صوفیان تعریف های بسیاری از علم نقل شده است؛ اما این سوال پیش می آید که آیا حقیقت علم قابلِ تعریف است؟ عده اي علم را غیرقابل تعریف دانسته اند؛ زیرا از آنجا که علم، دانستن هستی خداوند است، آن راحد و مرزی نیست: «شیخ الاسلام گفت که: علم چیست؟ دانستن هستی او، یافت او چونبود که تو خود در شناخت عاجزي؟». بنابر این مبنا، می توان گفت چیزي غیراز دانستن و درک هستی خداوند، علم محسوب نمی شود. گروهی دیگر از صوفیان بر اینباورند که علم واجب و علم ممکن را نمیتوان در یک تعریف گنجاند: «باید دانست که علمدو دسته است: یکی علم خداوند ـ تعالی ـ و دیگر علم خلق.خواجه عبد الله انصاری در تعریف علم می گوید: «العلم ما قام بدلیل و رفع الجهل»، علمآن است که بر دلیل مبتنی باشد، و جهل را رفع کند. این تعریف ـ بنابر تفسیرتلمسانیو کاشانی است و شامل علوم نقلی نیز می باشد، زیرا با عقل است که صحت نقل و گفته و سخن، مانند(نبوت و صدقِ پیامبر(ص)) تایید می شود، بنابراین بازگشت تمامی دلایل به عقل است.منبعمقاله علم و معرفت از دیدگاه خواجه عبد الله انصاری، دکتر مرتضی شجاری.شقایق پاکی پودنک