در نسبت اصفهانی بودن و توسعه

خواهان بودن و عاشق نبودناولین کلام در رابطه با نسبت اصفهانی ها با توسعه، آن است که برای رسیدن به توسعه از عالم کنونی دل کند و به عالم مدرن دل سپرد. تا عالم مدرن در جان و روان مردمان، قرار نگیرد، نسبت برقرار کردن با امر توسعه ناقص خواهد بود. حقیقت آن جاست که اصفهانی ها چندان هم دل به توسعه نباختند و تا به امروز تمام آمال و آرزوهای خود را در آن ندیدند هر چند که خریدار متاع آن شده اند.در این که در میان اصفهانی ها میل به توسعه به صورت کند و آهسته وجود دارد، شکی نیست و تا میلی در درون نباشد، حرکتی در برون اتفاق نمی افتاد اما باید پذیرفت که چنین حرکتی نه سر اختیار تمام عیار بوده است و نه از سر اشتیاقی با تمام تمنا. این که چرا چنین اشتیاقی در عامه مردم اصفهان پدید نیامده است را باید در دو علت جویا شد.نخست آن که اصفهانی ها خود صاحب تمدنی با شکوه بوده اند و به این راحتی زیربار رویاها و وعده های نسیه نمی روند. مثلشان، مثل شخص پر ادعایی است که کسر شان خود می داند به هر مکانی سر بزند و یا به هر چیزکی دل ببندد. فعلا بحث نمی کنیم که آیا این صفت خوب است یا بد اما آن چیزی که واقعیت دارد حکایت از کرشمه خسروانی دارد که گاه و بی گاه یاد از جلال اجدادی می کند و از میزان دلبستگی خود به توسعه می کاهد.دوم آن که اساسا اصفهانی ها هم چون تمام ایرانی ها رند صفت هستند. رند به این راحتی زیربار نمی رود و دل نمی بندد. زیرکی ایرانی به او می گوید که در پس ماجرای توسعه انگار که خبری نیست. اصفهانی ها که عادت دارند تا انتهای کار را هم حساب کنند، در افق به توسعه و محصول آن می نگرند و آن گاه با خود می گویند این هم آن چیزی نبود که ما خواستیم.مومن زیرک در پی بهشت است و این کار را برای همدل شدن با توسعه دشوار می کند. توسعه با تمام فر و شکوهش، همیشه یک پشت سری دارد که تنها عاقلان آن را درک می کنند. گاهی اوقات درک این مسئله با تحقیق و تجربه فراوان حاصل می شود و گاهی اوقات یک فرد عامی بی سواد هم با شم و شهود خود تا انتهای ماجرا را بو می کشد. الغرض آن که توسعه اگر چه تاریخ جدید شهر من را با خود همراه کرده است اما این همراهی نیم بند بوده است و اصفهانی جماعت از سر فراست نیک نگریسته و دریافته که انگاری در انتها خبری نیست و تو گویی از همین ابتدا پایان ماجرا را دیده است و آن را با بهشت موعود خود مقایسه کرده و هنگامی که رسوایی این بهشت خیالی را دیده، آن گونه که باید و شاید دل نبسته و همراه نشده است.این نمایی کلی از نسبت مردمان شهر من با توسعه بود اما اگر دقیق تر نگاه بیندازیم متوجه می شویم که از بطن هویت اصفهانی رفتارها و صفاتی می جوشد که نمی تواند توسعه امروزی را تا پایان همراهی نماید.برای مثال برای رسیدن به توسعه نیازمند رسیدن به حدی از «عدم اطمینان» هستیم حال آن که جو حاکم بر اصفهانی ها کمتر به استقبال چنین فضایی می روند و روحیه ساکنان آن از مخاطره پرهیز دارد. برای رسیدن به توسعه واقعی نیازمند میدان دادن به فضاهای عمومی، مردمی و به اصطلاح کسب و کار های خصوصی هستیم. با توجه به این که سال ها در ایران همه چیز در یداختیار دولت بوده است، ما نیازمند روحیه ای هستیم که مخاطره کرده و دست به ریسک در فضاهای عدم اطمینان بزند تا از پس فعالیت های پی در پی این چنینی افقی گشوده شود.درست است که در اصفهان نوعی روحیه کاسب کارانه و حسابگرانه در امور اقتصادی حاکم است که سال ها زندگی شخصی و شغلی اصفهانی ها را تنظیم کرده اما این روحیه لزوما چیزی شبیه سرمایه داری نیست. در سرمایه داری ما به دنبال روحیه ای هستیم که قصد دارد طبیعت و محیط خود را با دست درازی به سلطه درآورد و در این کار عطش و حرص بالایی دارد.آن چه در اصفهان دیده می شود بیشتر روحیاتی است که سبب می شود کاسبان موفقی پدید آید. این کاسب ها فضای تعاملی گسترده و فشرده ندارند. در نگاه نخست آن ها معمولا با کسی شریک نمی شوند و فضاهای شراکتی در کسب و کار به سختی پدید می آید. شاهدان بارها از این نکته گفته اند در میان اصفهانی ها چه در فضای مسئولیت دولتی و چه در یک فعالیت ادامه دار خصوصی، نوعی از قبیله گرایی دیده می شود. یعنی آن که شخص از سالیان دور و یا به مناسباتی با شخص و یا اشخاصی محدود آشنا می شود و تمایل او بر این است که تا سال ها چنانچه اتفاق خاصی نیفتد با همین گروه فعالیتش را ادامه دهد و کمتر نسبت به دیگران از خود گشودگی نشان دهد.چنانچه این رفتارها به صورت بنیادین بررسی شود متوجه می شویم که ریشه این برخوردها در این است که آن شخص دیگران را عمدتا به شکل انسان ها بدی می بیند. یعنی تجربه زیستی و یا تربیت او به این گونه بوده است که به او فهمانده اطرافیان او انسان های بدی هستند و طبیعی است که در برخورد با بدها باید احتیاط کرد.یکی از آفت های ارتباط حدی از خود شیفتگی است که در انسان ها پدید می آید. چنانچه شخصی خود را خوب بپندارد و سایرین را بد و یا آن که خود را بهتر از دیگران بداند، راه های ارتباطی انسان ها با او محدود و دشوار می شود. ممکن است این خودشیفتگی به سبب روزگار پرشکوه اصفهان بوده است تا جایی که اصفهان را می توان پایتخت تمدن ایران اسلامی نامید. این غرور و سرخوشی تا آن جا ادامه داشته که اصفهانی ها شهرشان را نصفی از جهان می دانسته اند. به هر حال این سابقه از فرهنگ حالتی از عزت را به مردمان می دهد که روج و جانشان را با ماجرای اصفهان همراه ساخته اند. از طرف دیگر این روحیه می تواند به آفتی برای ارتباط نیز تبدیل گردد.با توجه به کلیت مطالبی که در بالا ذکر شد می توان نتیجه گرفت که در چنین شرایطی استقبال از تکثر و چندگانگی در فرهنگ به سختی صورت می گیرد. این در حالی است که ما در ماجرای توسعه، متوجه جهانی شدن می شویم. در چنین دنیایی حجم روابط با سایر فرهنگ ها جهت کسب و کار و ایجاد فضاهای اقتصادی به شدت بالا می رود. برای رسیدن به چنین توفیقی نیازمند نوعی از گشودگی و فهم و استقبال از فرهنگ ها و خرده فرهنگ هایی هستیم که تا دیروز برای ما بیگانه بوده اند. برای روشن شدن این فضا می توانیم لحظه ای از تهران و فضای ارتباطات انسانی در آن را تصور کنیم در چنین شهری پذیرش افراد بدون داشتن سابقه ای از ایشان امری معمول است در حالی که اساس رابطه برقرار نمودن در اصفهان مبتنی بر آشنا و داشتن سابقه مشخص است.به نظر می رسد برای توسعه می بایست چند مورد را مرور کرد:1- دلبستگی تمام عیار به ماجرای توسعه و تمنای مدرن شدن2- میل به پیشرفت و ترقی دائم و کسب موقعیت بهتر3- پذیرش حدی از فضای عدم اطمینان و خطر پذیری4- گشودگی برای ارتباط فردی و استقبال از کار جمعی5- پذیرش تکثر و همکاری با فرهنگ های متنوعدر عوض اصفهان با اتکا با ساختارهای پیشین و سنت توانمند خود می تواند گام های اساسی را در راستای توسعه بردارد. میل به کار و سختکوشی از دیرباز در اصفهانی ها بوده است. ممکن است ریشه این پرتلاشی به سبب این بوده که اصفهان از دیرباز شهری خشک و نیمه خشک بوده است. در هر صورت با نگاه اول می توان روحیه کار را در نسبت با سایر اقوام دیگر ایرانی ستود و آن را ظرفیتی مناسب برای پیشرفت دانست.سازه مصلی در کنار سازه های تخت فولاداصفهان شهری است که در زمینه نیروسازی نیز همواره موفق بوده است و افراد زیادی از نخبگان اقتصادی، علمی و فرهنگی تا حد قابل قبولی در این شهر رشد می یابند و سپس بنا به موقعیت خود به شهرهای قم، تهران و یا خارج از کشور مهاجرت می کنند.همچنین اصفهان شهری ساختارمند و تشکیلات ساز نیز هست که این مهم از امتیازات خلق و خوی مردم این شهر نسبت به سایر نقاط ایران بوده است و گامی مهم در به ثمر رسیدن امر توسعه است.فرهنگ قناعت و صرفه جویی نیز از جمله امتیازات این شهر برای طی کردن پله های ترقی است هر چند که با بروز روحیه مصرف گرایی این روحیه به شدت آسیب دیده است و نیاز به تجدید حیات دارد.مورد دیگر پذیرش نیم بند توسعه توسط مردم اصفهان است. شهر اصفهان به عنوان یک شهر عمیقا مذهبی، دارای یک هویت سنتی و دینی است. مطابق با آموزه های شیعی دست یافتن به دستاوردهای تکنولوژی، علوم مفید و فن آوری های روز نه تنها بد نبوده بلکه در این سالیان مورد تاکید متدینین هم بوده است. از طرف دیگر مذهب منتقد پدیده هایی بوده که همراه با توسعه ظاهر می شدند. در این جا دوگانگی پیچیده ای ایجاد شده است. زیرکی مردمان اصفهان سبب شده تا آن ها هیچ گاه در برابر توسعه مدرن قدعلم نکنند و مقاومتی نداشته باشند اما در باطن گویا این شهر با تمام ظرفیتش در این راستا بسیج نشده است و پیوسته در نظر مردمان این شهر، آرمان شهر دیگری بوده که در مسیر توسعه کشف نمی شده است. این مهم قطعا روند توسعه را با خللی رو به رو کرده که می تواند یکی از دلایل روزافزون شدن تفاوت تهران و اصفهان باشد.نکته دیگر این است که چیزی وجود دارد که نمی گذارد ما به خوبی این اکراه را در مردمان اصفهان ببینیم. در این زمینه باید توضیح بیشتری بدهیم. دقت کنید که در اصفهان در مواقع سرنوشت ساز نوعی از توسعه اجباری حاکم بوده است.دوران اول که همان سال های حکومت رضاشاه است. زمانی که در اصفهان چند اتفاق می افتتد:1- خیابان کشی. به نحوی که خیابان های اطراف میدان امام کشیده می شود و از قدرت بازار کاسته می شود.2- معماری. آثار معماری تغییراتی می یابد که مهم ترین آن ها حرکت از درون گرایی به سمت برون گرایی است3- توسعه کارخانه ها. معروف ترین این کارخانه ها، صنایع نساجی هستند که تعداد زیادی کارگر را با ساعات کاری بالا درگیر می کرده است.4- توسعه نظام اداری. برقراری مفاهیم زندگی کارمندی مانند بازنشستگی5- توسعه نظام بانکی و بیمه6- توسعه مدارس جدید7- افزایش واردات از کشورهای غربی8- مقابله با آداب و روسم مذهبی و کاهش قدرت روحانیتاین موارد بعدها در زمان پهلوی دوم به اشکال مختلف دنبال شد تا مدرن شدن قسمتی از زیست و زندگانی مردم ما گردد. نیازی از نو شدن و اصلاح که در دوران نهضت مشروطه در بخشی از مردمان پدید آمده بود اکنون با نسخه های مشخص وارداتی و با زور رژیم پهلوی به سرعت حاکم گشت. پول فراوان حاصل از فروش نفت، نیروی نظامی و داشتن نسخه مشخص از سوی غرب دلایلی بود که برقراری این توسعه را در شهرهای اصلی ایران سرعت می داد. بدین ترتیب اصفهان فصل جدید از روزگار را تجربه کرد.کارخانه ریسبافدوران دومی که توسعه اجباری به نحوی دیگر خود را در اصفهان نشان داد، به دورانی برمی گردد که غلامحسین کرباسچی استاندار اصفهان بود و در کنار خود از محمد حسن ملک مدنی به عنوان شهردار بهره می برد. در آن زمان حدی از بوروکراسی به شکلی مستحکم، منظم و ساختارمند در اصفهان حاکم شد که تا سال ها بعد نیز این سیستم اداری و دیوانسالاری کلیت خود را حفظ کرد.پس در نسبت اصفهان با توسعه باید گفت که این نسبت، نسبتی پیچیده است.1- از یک سو ما شاهد شهر و مردمانی هستیم که از یکصد سال پیش به این طرف اجمالا خواهان تحولاتی شده اند. برای آنان شیرین و پسند بود که شبیه به کشورهای مترقی اروپایی شوند و یا حداقل از دستاوردهای آنان در کشور خودشان هم داشته باشند هر چند که از جان و دل این توسعه را با همه ابعادش نمی پسندیدند. این حالت متناقض نما در اکثر بلاد ایران حاکم است با این تفاوت که این روحیه در اصفهان با قدرت مکش بیشتر از یک سو و زیرکی بیشتر و مقاومت سنگین تری از دیگر سو همراه است.2- از سوی دیگر ما حداقل دو دوره عمده توسعه به صورت اجباری را تجربه کرده ایم. این توسعه اجباری را از دو حیث می توان اجباری نامیدالف- مردم در جریان فهم و هضم این توسعه نادیده گرفته شدند و عمدتا کار توسط توان نیروهای حکومتی صورت گرفته است. (در اینجا صحبت از رضایت یا عدم رضایت مردم نیست بلکه صحبت از هضم و درک توسعه توسط عموم مردمان است) طبیعی است در چنین شرایطی توسعه ای که در استنباطش برخاسته از مردم نیست نمی تواند در ادامه هم در امتداد مردم و سنت آنان باشد.ب- این توسعه نتوانسته است با سنت تاریخی و مولفه های هویتی شهری ما پیوند برقرار کند. این که بگوییم توسعه الزاما برآمده از ظرفیت های سنت باشد، ادعای بزرگی است و شاید با توجه به در هم تنیدگی وقایع دنیای امروز امری ناممکن باشد اما این که از دوران توسعه پرسش داشته باشیم و از نسبت آنان با بوم خود بپرسیم، سوال به جا و لازمی است.3- همین توسعه نیم بند نیز در ادامه با یک سری از مولفه هایی که در اصفهان برجسته است، به مشکل برخورده است و سرعت آن کند شده و نمی تواند به اهداف بعدی خود برسد.این مهم سبب می شود که اصفهانی ها در ادامه طی کردن مسیر توسعه گاه «دو پله یکی» بالا بروند و روند مدرن شدنشان بیش از این ناقص و معیوب شود.