ادبیات عامیانه در دیوان انوری

انوری ابیوردیپیشینه خانوادگیدر مورد پیشینه خانوادگی انوری، سال و محل تولد، آثار، اساتید و نحوه زیست وی میان ادبا و محققان اختلاف است اما مطابق با آخرین پژوهش‌ها نام او «محمد» و نام پدرش «علی» بوده است. در ابتدا «خاوری» تخلص می‌کرده که بعدها لقب «فریدالدین» و سپس «انوری» را در اوج دوران شاعری خویش برگزیده است. انوری نزدیک به سی سال در خانواده‌­ای مرفه می­‌زیست که ارث پدر را صرف عیش و نوش می­‌کرد. وی در ابتدای قرن ششم متولد شد و در پایان همین قرن در بلخ درگذشت و در همان­جا به خاک سپرده شد. در مورد تاریخ وفات وی مانند تاریخ تولدش میان محققان اختلاف است. انوری را یکی از سه پیامبر بزرگ ادب فارسی می­‌دانند و او را در کنار شاعران استادی چون فردوسی و سعدی قرار می­‌دهند. وی همچنین یکی از منجمان برجسته بود و در دربار سلطان سنجر دارای جایگاه ویژه‌­ای بود. انوری در اواخر عمر پارسایی و تقوی پیشه کرد و از خدمت دربار کناره‌گیری کرد.درباره دیوان انوریآنچه در دیوان انوری بارز است، تفاوت سبک سخن وی در بخش اول و دوم دیوان می­‌باشد. وی در گذار از قصاید و قطعات به غزلیات و رباعی و در واقع گذر از تغزل به غزل رسمی زبان رسمی و فاخر درباری را به یکسو می­‌نهد و به زبان ساده و آهنگین محاوره متمایل می­‌شود. قصاید انوری مایل به سبک خراسانی و غزلیات وی نزدیک به سبک عراقی است. وی نخستین کسی است که توانست غزل به معنای مصطلح را از تغزل قصاید جدا سازد و در فاصله سعدی تا سنایی، با وجود یک قرن فاصله تا سعدی، نزدیک­‌ترین سبک بیان را با زبان سهل و ممتنع وی دارد. مهم‌­ترین ابداع سخنوری انوری، نزدیک­‌ترین زبان و بیان شاعرانه به زبان محاوره عامه و زبان تخاطب است که بعدها در غزل سعدی به گونه‌­ای زیباتر جلوه می­‌یابد البته گاه­گاهی نیز شعر وی همراه با اصطلاحات فلسفی، نجوم و تصاویر و استعاراتی همراه می­‌شود که فهم آن را بالاتر از درجه تخاطب عامه قرار می­‌دهد اما روی هم رفته وی بیانی را می­‌پسندد که آهنگین و روان باشد و مورد اقبال عموم واقع گردد.زبان محاوره و فرهنگ عامیانهزبان محاوره همواره پابه­‌پای زبان معیار پارسی به کار رفته و تنها در برخی ادوار بنا به مقتضیات عصر کم­‌رنگ شده است. در آثار شاعران بزرگی چون فردوسی، ناصرخسرو و رودکی که در دوران ابتدایی فرهنگ و ادب فارسی می‌زیستند می­‌توان کاربرد زبان محاوره را مشاهده کرد اما به دلیل فضای رسمی حاکم بر دربار پادشاهان، زبان عامیانه رواج کمتری داشت. در بررسی شاعران پیش از انوری تا نیمه دوم قرن پنجم که سنایی زمینه‌­ساز تحول در تغزل قصاید مدحی شد و به تدریج عرفان و حکمت پا به عرصه شعر فارسی نهاد، شاعرانی چون رودکی و استاد فردوسی را داریم که در اوج دوره حماسه ملی و آغاز شکل‌­گیری زبان فارسی از سرودن اشعار عامیانه فروگذار نکرده‌­اند. در دهه اول قرن پنجم شاعرانی مانند فرخی، عنصری و منوچهری شهرت دارند که «شاعر درباری» نیز خوانده می­شدند و برای دربار غزنویان، رضای خاطر آنان و همچنین کسب روزی می­‌سرودند. این شاعران اغلب شعر را وسیله تملق و نزدیکی به درباریان قرار می­‌دادند و در سفرهای شاه نیز همراه وی بودند. از دهه دوم قرن پنجم به بعد، شاعرانی همانند ناصرخسرو و سنایی به تدریج مضامین دیگری چون عرفان و حکمت را رواج دادند و از قرن ششم شعر از انحصار دربار خارج شد. در این میان انوری ابیوردی که شاعری درباری نیز محسوب می­‌شد و اشعار مدحی بسیاری در وصف سلطان سنجر سلجوقی دارد، میان زبان رسمی و محاوره پیوندی منسجم برقرار کرد که پس از وی در اشعار سعدی به اوج رسید. انوری خود را «شاعر سلطان» می‌­نامید و اشعارش را برتر از هم عصران می­‌دانست. از دید وی، رسالت شعر ایجاد لذت (در ممدوح) می­‌باشد، در عین حال پسند خوانندگان عامه را نیز در نظر دارد و شعرش را تراوشی از طبع می‌­داند.به گفته ابوالحسن نجفی که نظریاتش را به ویژه در کتاب «فرهنگ فارسی عامیانه» ذکر کرده، زبان نوشتار دو وجه ادبی مصنوع و رسمی اداری دارد و زبان گفتار نیز دارای دو وجه زبان روزمره (محاوره) و عامیانه می­‌باشد. زبان عامیانه همان زبان محاوره نیست. وی در باب زبان عامیانه چنین می­‌گوید، زبان عامیانه بخش قابل توجهی از ادبیات ما را تشکیل می‌­دهد که عبارت است از: کلمات و ترکیبات زبان محاوره (روزمره) مردم نیمه فرهیخته که بی­‌قید و بند و بی­‌ادبانه سخن می­‌گویند؛ الفاظی که مردم فرهیخته به ندرت آن‌ها را به کار می­‌گیرند به ویژه در مجامع و محافل رسمی و ادبی اما زبان محاوره همان زبان قشر فرهیخته و نیمه فرهیخته و زبانی تقریباً آزاد است که افراد خانواده در تعاملات خویش استفاده می­‌کنند اما در برخورد با ناآشنایان کاربرد چندانی ندارد.