عشق‌بازی و جوانی و شراب لعل فام

هر چند که عرفا، فلاسفه و ادبا در بسیاری از زمینه‌ها چشم دیدن یک‌دیگر را ندارند اما در یک موضوع با هم توافق دارند. در نظر آنان جوانی تاجی است که بر سر آدمی می‌نهند تا این که روزگار افسونی می‌خواند و افسر جوانی را از او می‌ستاند و یوغ پیری را بر گردنش می‌بندد. همراه با پیری اندک‌اندک پوست چروکیده می‌شود، پاها دیگر نای نشست و برخاست ندارند و عنان شخصی‌ترین امور هم از دست انسان می‌رود. اما من در این سیاهه می‌خواهم یک تنه در برابر صفوف در هم تنیده آن بزرگان بایستم و دشنه آب‌دیده دشنام را برکشم و داد بیدادگری‌ها سر دهم و در یک رویارویی نامردانه آنان را به سزای خود برسانم و بگویم که هر چند جوانی این مشکلات را ندارد اما چندان که شما می‌گویید، ایام گل و بلبل نیست. به‌خصوص برای جوانانی چون من که در خاک و فرهنگ خاصی بالیده‌ام. جوانی از دید من جایگاه متنقاضی از توانایی و ناتوانی است که گاه دومی بر اولی می‌چربد. هر چند که جوانان برخلاف پیران می‌توانند بی درد پا بنشیند، بایستند و بدوند یا بی‌سیری چون شیری درنده بخورند اما این همه داستان نیست. در این جا چیزی فراموش می‌شود، در جوانی آرزو چون سیمرغی پروبال می‌گشاید و از سر بر می‌خیزد و بر قله قاف می‌نشیند. اما در پیری بسیاری از خواسته‌ها و آرزوها رنگ می‌بازند که در آن ایام بزرگترین آرزو بی‌رنج خفتن و برخاستن است. برای همین هم هست که جوان هرچه پرزورتر باشد و تنومندتر باز هم بلندای توانایی‌اش از خواسته‌هایش کوتاه‌تر است. به‌خصوص در جامعه ما که چون همستری در گردونه‌ای می‌دوی تا تنها روزت را شب کرده باشی، بی آن که به چیزی برسی. اینک که آن بزرگان رجز مرا شنیده‌اند، حافظ و خیام خرامان و سواران به من نزدیک می‌شوند و می‌گویند:«های چه می‌گویی؟ دم درگیر! ما پاسخ رنج تو را پیشتر در نوشته‌های خود داده‌ایم. چاره چنین رنجی آن است که سیمرغ خیالت را چون مرغی سر ببری و در این لحظه که در آن به سر می‌بری، لذت ببری. مگر ندیدی که سهراب برومند را سر پر ز بادش بر باد داد.» سپس آرام‌تر می‌شوند و می‌افزایند:«جوان! به جای این دورنگری‌ها، برو و بر لب رودی نشین، با سازی بساز و یاری دلنشین.» اما برای من این پند و اندرزها که به خیالشان سقف فلک را می‌شکافد، به درد خواهر پدرشان می‌خورد چرا که در خانواده‌ای مذهبی و سنتی بزرگ شده‌ام. اگر در خانواده‌ای سنتی از خردی به برنایی برسی، به دستت کوزه‌ای باستانی با نقوشی رازآلود می‌دهند که همان ارزش‌های نیاکانی و عقیدتی است و از تو می‌خواهند که آن را به همان شکل که گرفته‌ای به دست آیندگان برسانی و تو که مسحور آن کوزه جادویی شده‌ای، دستی به پیرامونش می‌کشی که ناگهان از آن محتسبی دیوخو برمی‌آید و بر شانه‌ات می‌نشیند. این محتسب همان هنجارهایی است که از کودکی در سرت فرو می‌کنند که باید با چه کسی سخن بگویی، چه چیزی ببینی و چه چیزی بخوری و ... . در هر زمان که می‌خواهی راهی را برگزینی باید یک چشمت به او باشد که فرمانش از چه قرار است و هر وقت که بخواهی جایی دل به دریا بزنی تا از لب دریا تشنه برنگردی. این محتسب ترش‌رو، اهریمنی را از نهادت آزاد می‌کند که به جانت می‌افتد و آن را ذره‌ذره می‌مکد. خلاصه در هر جایگاهی حتی در ساده‌ترین و پیش‌پاافتاده‌ترین آن‌ها بین یک دوراهی گیر می‌کنی، آیا سخن محتسب را بشنوی و برای از دست‌دادن فرصت بسوزی یا این که حرف او را نشنوی و گیر عذاب وجدان بیفتی و چنان که روشن است، در هر دو راه هم خواهی سوخت. در ابتدای جوانی و شاید هم نوجوانی زمانی که وارد دبیرستان می‌شوی و کسانی با نگاه‌های مختلف را می‌بینی تازه به این فکر می‌افتی که گویی این محتسب بر دوش همه انسان‌ها سنگینی نمی‌کند و تنها تویی که از دست او رنج می‌کشی. درست در این جاست که می‌کوشی به روش‌های گوناگون برای خود توجیه کنی که چرا باید این هنجارها برای من وجود داشته باشد اما دیگران به آن توجهی نکنند. برای این کار هم راه‌های مختلفی وجود دارد. یکی از راه‌ها این است که به دین چنگ بیاندازی، دیگر این که اخلاق را دستاویز کنی یا به سنت‌های پدرانت نظر کنی. اما اندک‌اندک برای بسیاری این ریسمان‌ها در برخوردهای گوناگون پاره می‌شوند و تو دیگر نمی‌توانی هیچ‌گونه رابطه‌ای بین خود و این محتسب زورگو بیابی. در این زمان است که زره برتن می‌کنی و شمشیر آخته بر دست می‌گیری تا با این محتسب بستیزی. ستیزی که به سختی نبردهای هفت‌خوان و رسیدن به مقامات عرفانی است و حتی پیروزی در آن باز هم شکست است.البته منظورم را اشتباه متوجه نشوید، من نمی‌گویم که بزرگ‌شدن در این خانواده‌ها جملگی رنج و عذاب است. اتفاقا افراد خانواده از دایی و خاله و عمه و دیگران تو را بی هیچ چشم‌داشتی دوست دارند و برایت دل می‌سوزانند. در دیدارهای خانوادگی پشت سر هم سفره‌ای به اندازه دارازای خانه پهن می‌شود و با ظرف‌هایی از خوراکی‌های رنگین پر می‌شوند که تو هیچ‌گاه خالی‌شدنشان را نمی‌بینی. اما در این خوشی‌ها مشکلی وجود دارد و آن این است که نمی‌توانی با خود راستینت در این ضیافت‌ها شرکت کنی. یادم است، در کودکی حدود 5 یا 6 سالگی زمانی که دور این سفره‌های بلند و بالا می‌نشستم، دایی‌ام از سوی دیگر سفره پدر و مادرم را خطاب قرار می‌داد که چرا امیر را نیاوردید. آن‌ها هم لبخندی می‌زدند و با نیم‌نگاهی به من می‌گفتند که در خانه کار داشت و نیامد. من هم که از نادیده‌گرفته‌شدن بر می‌آشفتم، با دل‌خوری فریاد می‌زدم که:« دایی! این طرف را ببین من این جایم.» و همه ساکنان خانه به این کوشش مذبوحانه من می‌خندیدند اما راستش را که بخواهید با قدکشیدنم کم‌کم از این جمع‌ها محو می‌شدم و اگر دایی‌ام که اکنون موهایش سفید شده است، دوباره سر سفره دنبال من بگردد، دیگر نمی‌کوشم تا نشان بدهم وجود دارم. من پیش از ورود به خانه، خودم را پشت در گذاشته‌ام و با پوستینی بادکنکی و توخالی از خودم کنار سفره نشسته‌ام. کاش این موضوع تنها در مهمانی‌های پرجمعیت بود، در خانه نیز اگر در پاسخ پدر و مادرت درباره انجام آیین‌های شرعی جز دروغ مصلحت‌آمیز بگویی، آشوبی در خانه برپا می‌شود.معمولا هر فرد با کسانی صمیمی می‌شود که با او دغدغه‌های مشترکی داشته باشد. حداقل من چنینم و تقریبا تمام دوستان نزدیکم در این برزخ گیر کرده‌اند. می‌خواهند از پلی میان دنیای خودشان و دنیای نو بگذرند اما می‌ترسند، نمی‌دانند که آیا آن دنیای نو به این می‌ارزد که از دنیای آشنا و ارزش‌‌های خانوادگی خود بگذرند یا نه؟ یا حتی بدتر اگر عزم خود را جزم کنند و از این پل بگذرند آیا مردم آن سو، تره هم برای آنان خرد می‌کنند؟ یادم است که سه چهار سال پیش زمانی که هماوردی با محتسبم چندان برایم جدی نشده بود و با هم یار گرمابه و گلستان بودیم، روزی با حمید یکی از دوستانم در کافه‌ای در ولیعصر قرار گذاشته بودم. همچون دیدارهای قبلی کمی از وضعیت خود سخن گفتیم که در این روزها چه می‌کنیم و چه می‌بینیم و چه می‌خوانیم. کمی که گذشت و سفارشمان رسید، سکوتی سرد بین من و حمید حاکم شد. پس از دقایقی حمید به من گفت:«می‌خواهم با تو مشورت کنم، ببینم پاسخ تو به پرسش من چیست.» گفتم:«حرفی نیست، هر چه در دلت است، بیرون بریز.» حمید گفت: «فلانی و بهمانی را که می‌شناسی؟» گفتم: «فلانی را می‌شناسم، بهمانی را یادم نمی‌آید.» گفت: «همانی که آن روز سینماتک رفته بودیم، آن جلو نشسته بود.» گفتم: «همانی که سیگار از دستش نمی‌افتاد.» گفت: «در آن مجلس تنها من و تو بودیم که سیگار به دست نبودیم، کدام را می‌گویی؟» گفتم: «همانی که از پنجره باد می‌وزید و دود سیگارش را به خورد سوراخ‌های بینی ما می‌داد.» گفت: «احسنت همان را می‌گویم.» گفتم: «خب چه شده؟» گفت: «رل زده‌اند.» گفتم: «به‌سلامتی» و ذره‌ای از کاپوچینوی جلوی رویم را نوشیدم. پیش از هر چیز باید به خواننده آگاه بگویم که من چندان خود را علاقه‌مند به دوستی‌ها و آشنایی‌های دوستانم نشان نمی‌دهم و چنان در این مواقع سرد رفتار می‌کنم که گوینده بخت‌برگشته که به خیال خود خبری به این مهمی را باآب‌وتاب برایم نقل می‌کند، در دم خشکش می‌زند. برای همین هم هست که دیگر در اندک مواردی است که کسی از این اخبار برایم بگوید. خلاصه که حمید هم چون این واکنش را از من دید. کمی خشکش زد ولی چون مشکلش جدی‌تر بود، ادامه داد:«نظرت چیست؟» گفتم: «به هر حال انتخاب شخصی است اما من به این قضیه بدبینم.» همین گفته شعله‌ای شد که یخ سکوت دقایق پیش ما را بخار کرد و دیگر جملات بودند که چون توپ پینگ‌پنگ از این سوی میز به آن سو می‌رفتند. حرف اصلی من آن بود که در روابط جدید انسان‌ها به عروسک تبدیل شده‌اند. بسیاری فکر می‌کنند که می‌توان چند صباحی با فردی بود، چند عکسی با او گرفت و او را به دیار فراموشی سپرد و به نظرم این کار غیراخلاقی است. حمید اما طرف دیگر موضوع را گرفته بود و می‌گفت:« همه که مانند هم نیستند، برخی چنینند اما بسیاری هم شریکشان را دوست دارند و به او وفادار هستند. تازه چه کسی است که بتواند ضمانت بدهد که دو نفر تا ابدیت یک دیگر را دوست داشته باشند، ما از فردای خودمان خبر نداریم، چگونه می‌توانیم حس کس دیگری نسبت به خود را کنترل کنیم. اتفاقا در چنین شرایطی اخلاقی‌ترین راه ممکن این است که به چنین رابطه‌ای پایان داد. مگر پدرومادرهای خودمان را نمی‌بینی.»دیدم حمید پیش افتاده و اگر من در این میدان همچنان بتازم، مجبورم در پایان سپر بیندازم. چنین شد که مصافی دیگر آغاز کردم. گفتم:«حمید این تازه یک بخش موضوع است، به خانواده طرفین هم مرتبط است، مثلا با خانواده‌های ما که نمی‌توان چنین شیوه‌ای از زندگی را برگزید. از خانواده طرد خواهیم شد و یک زندگی که با این همه تنش در آغاز مواجه شود که ‌آخر و عاقبتی ندارد.» گفت:«چه شد؟! تو که از دوست‌داشتن و وفاداری حرف می‌زدی، با این شرایطی که تو می‌گویی، در نهایت با کسی وصلت خواهی کرد که تنها ناشی از مصلحت‌اندیشی خودت و خانواده‌ات است. باید شریکی بیابی که هم به دهن تو شیرین بیاید و هم کام خانواده‌ات را تلخ نکند.» پاسخ حمید پتکی بود که بر سرم کوبیده شد، چشمم را باز کردم و دیدم که نه در فضای تیره و تار کافه با موسیقی‌های جاز و راک که وسط خیابان دماوند و جلوی ایستگاه متروی دروازه شمیران در میان بوق ممتد و دشنام‌های آب‌دار رانندگان ایستاده‌ام. حدود 4 5 ساعتی یک ریز حرف زده بودیم و انگار تنها ساعتی گذشته بود. گفتم:«حمید زندگی که فیلم‌های وودی آلن نیست، محدودیت‌هایی دارد که باید با آن ساخت.» از این پاسخ یاد پندواندرزهای پدرم درباره رهاکردن علایقم افتادم و از این که از این استدلال در دفاع از حرفم استفاده می‌کردم، حالم از خودم بد شد. حمید خواست چیزی بگوید، گفتم: «حمید دیگر بس است که من کف کردم. در دیدار بعدی بیشتر حرف می‌زنیم.» حمید پذیرفت و دیدم که همچنان سرش پایین بود و داخل مترو شد و من هم از آن جا به ظاهر به سمت خانه رفتم ولی در باطن در درونم می‌گشتم که این همه تعارض درباره نگاهم به زندگی از کجا برخاسته است. در ابتدا گمان می‌کردم که حمید دغدغه‌ای معرفتی دارد اما بعدا فهمیدم که جایی دلش گیر کرده است و بنده خدا آمده بود که با زبان بی‌زبانی از من بپرسد که آیا به او پیشنهاد دوستی بدهد یا نه؟ و من احمق هم به جای آن که به او کمک کنم، وزن زندانبان روی دوشش را سنگین‌تر کرده بودم.بحث و گفت‌وگویم با حمید در اینجا تمام نشد، من که بت اندیشه‌هایم اندکی ترک برداشته بود، به میدان نزاع برگشتم. در حالی که قرار بود در کافه دیگری رضا را هم ببینیم. رضا نیز در خانواده‌ای مذهبی بزرگ شده است و علایق او به دین به حدی بود که پس از پایان دبیرستان دور دانشگاه را خط کشیده بود و از حوزه سر درآورده بود اما چنان که خود می‌گفت، روزی شکی عمیق در دلش به همه باورهایش پیدا کرده بود، برای همین از حوزه نیز دل کنده بود و اکنون هم او در دانشگاه رشته‌ای در زمینه زیست‌شناسی می‌خواند. رضا که در حسرت روزگاران رفته بود، لیستی از کارهای مختلف برای خود نوشته بود که می‌خواست به جبران فرصت‌های ازدست‌رفته، آن‌ها را برای خود برآورده کند. لیستی که از جمله مواردش رفتن به کنسرت بود. دوباره من و حمید و رضا دور میز نشستیم. من که از تقابل قبلی زخم‌های عمیقی برداشته بودم، چند باری تلاش کردم که بحث را از موضوع مورد نظر حمید دور کنم. از این گفتم که:« هوا چقدر خوب شده است، مثل این که این کافه از قبلی تاریک‌تر است یا دستشویی کافه‌های وسط تهران چرا فرنگی است.» اما حمید دستم را خوانده بود با لبخندی شیطنت‌آمیز به رضا ماجرای جروبحث‌هایمان را گفت و از رضا پرسید: «نظرت چیست؟» رضا هم پاسخ داد:«به نظرم امیر زیادی فکر می‌کند، اگر بنابر این باشد که پیش از هر چیز درباره آینده‌ای دور و دراز و واکنش‌های طرف مقابل و دیگر معیارهایی از این دست فکر کنیم که یک قدم هم نمی‌توان برداشت.» من ولی پس نیفتادم، گفتم:«نه این که می‌گویم بررسی جوانب امور است، نه زیاده‌اندیشی.» این دفعه از چهارراه ولیعصر تا میدان ولیعصر در این زمینه صحبت کردیم و من همان سخنان پیشین خود را می‌گفتم. حمید و رضا هم این بار دست بالاتر را پیدا کرده بودند و یکدیگر را تصدیق می‌کردند و هر بار نگاهی عاقل اندر سفیه به من می‌انداختند. دم ایستگاه میدان ولیعصر بودیم و داشتیم از هم خداحافظی می‌کردیم که ناگهان رضا گفت:«امیر! اگر چیزی نگویم، در گلویم می‌ماند و خفه‌ام می‌کند» گفتم:«چی؟» گفت:« به نظرم هر چه گفتی خودفریبی است، تو می‌ترسی! تکلیفت را با این ترس روشن کن» من هم بلند خندیدم و گفتم:«باشد تو شجاع» ضربه‌ای به شانه هم زدیم و از هم خداحافظی کردیم. دل‌باختن در جوانی چون دم برآوردن و فروبردن است. در یک آن رخ می‌دهد. بی آن که بدانی که محبوبی چگونه و چه زمان دلت را برده است، ناگهان می‌بینی جای قلبت خالی است. آن وقت است که قفل دوتا بر دهانت می‌زنی که نکند خدایی‌ناکرده چیزی بگویی که دستت پیش همه باز شود یا نگاهت را از او می‌دزدی که نکند، لغزشی کند و محبوبت بفهمد، نگاه تو به او در این مجلس از جنس دیگری است. این اتفاق برای منی افتاد که چشم از همه چیز بسته بودم و دوستانم را که در تلاطم عشق بودند، مسخره می‌کردم. من هم روزی در یکی از همین روزها دل به دختری باختم. عجیب آن که گویی او هر زمان به همان می‌اندیشید که در سر من بود. می‌توانستم با او ساعت‌ها درباره فیلم یا کتابی که دوست داشتم، صحبت کنم اما خوب ناگفته پیداست که مشکل کار کجا بود، او با آرمان‌های خانواده من از نظر فرهنگی فرسنگ‌ها فاصله داشت. اینک آن چالشی که من با حمید داشتم، وجهه‌ای درونی به خود گرفته بود. اکنون من نمی‌دانستم که چه کاری باید بکنم، جرئت گفتنش را هم به هیچ کسی نداشتم. در خانواده‌های مذهبی سخنانی که در خانواده تابو است (که مجموعه عظیمی از موضوعات می‌شود)، با دوستان مطرح می‌شود و من با آن سخنرانی‌های آتشینم این راه را نیز برخود بسته بودم و دیگر جرئت این را نداشتم که با آن‌ها در این زمینه درد و دل کنم. در نتیجه هیچ نکردم جز سر به زیر انداختن. نخست متن‌هایم را برای او می‌فرستادم و او هم از آن‌ها تعریف می‌کرد. نمی‌دانم خوشش می‌آمد یا می‌خواست ادب را فرونگذارد. اما اندک‌اندک آتش اشتیاق افروخته‌تر می‌شد و من بیچاره‌تر. نشستم پیش خودم اندیشیدم که این همه دودلی خانه‌برانداز است، باید این وضع را چاره کنم. گفتم شاید بتوانم با تدبیری خواسته‌ام و دستور زندانبانم را به هم پیوند بزنم اما گویی ذهنم خالی شده بود. همه آن کاخ‌های باشکوهی که از دلایل و برهان ساخته بودم و در آن زندگی راحتی داشتم، با گفت‌وگوهایی که کرده بودم و این شور عشق به یکباره فروریخته بود. از زیر آن آوارها تنها در ذهنم دو حس قوی مانده بود، یکی ترس و دیگری عشق. پیش خود گفتم که آیا ترکه ترس بیشتر می‌سوزاند یا داغ دوری از عشق؟ زمانی گذشت و من ترسم را برگزیدم و در مراسمی با چشمانی اشک‌بار عشقم را سر بریدم و در گودالی در حافظه خاطرات تاریکم دفن کردم و بر روی آن خاک ریختم. دیگر پیامی به او ندادم و نوشته‌هایم را برایش نفرستادم. هر زمان هم که با دوستانم جایی می‌رفتم و می‌فهمیدم که او هم به آن جا خواهد آمد. بی‌سروصدا می‌گریختم یا اگر کسی متوجه رفتار مشکوک من می‌شد، عذر و بهانه‌ای برای گریز از مهلکه می‌یافتم. هر زمان هم که او به من پیام می‌داد، جوابش را سربالا می‌دادم یا چنان رسمی و خشک سخن می‌گفتم که انگار کارشناس آموزش دانشگاه هستم. از آن زمان نیز ماه‌ها می‌گذرد و اکنون دوباره به آرامش گذشته بازگشته‌ام. البته دوستان دیگرم همگی چون من بزدل نیستند و هر کدام مسیرهای متفاوتی را رفته‌اند. چند تایی بین ترس و عشق، دومی را انتخاب کرده‌اند و چونان شورشیان یک انقلاب شکست‌خورده به یک زندگی زیرزیرکی دست زده‌اند. برخی دیگر نیز که همتی داشته‌اند، از ایران مهاجرت کرده‌اند و دور از خانواده دشنه از نیام کشیده، زندانبان بالای سرشان را تارانده‌اند و برخی دیگر حتی از آن سوی بام افتاده‌اند و تصاویر نوشانوش‌ها، بزم‌ها و پایکوبی‌هایشان را طوری استوری می‌کنند تا تنها دوستان نزدیشکان ببینند. البته بگویم که چون این نوشته درباره واقعیت است، من به او نرسیده‌ام مگر نه من هم اخیرا داستانی نوشته‌ام که در آن با او زندگی خوشی دارم.حافظ و خیام که نخست با ابروانی گره‌خورده به پیشم آمده بودند، با شنیدن سخنانم به پهنای صورت اشک ریختند دستی هم بر شانه‌ام می‌زدند تا به خیالشان مرا دل‌داری دهند. آنان با نگاه‌هایشان به من می‌گفتند که تو دیگر در شوربختی نوبری و سپس تازان از من دور شدند تا بداقبالی من دامانشان را نگیرد و مرا تنها گذاشتند. من در آن تنهایی و در آن زمین خشک به بالای سرم نگریستم که با دیدن آبی آسمان کمی برآسایم که دیدم هنوز محتسبم بر دوشم نشسته و سرش را به پایین خم کرده و با آن چهره تلخش زهرخندی به لب دارد.