زنان مهره هایی گمشده در بازی تاریخ...

✍پرنیان قربانی | ? دانشجوی مهندسی شیمی | ? ویژه نامه «زنان»? حضور زنان در جریانات مشروطه می توان اتفاقی بزرگ و بی سابقه در آن زمان تلقی کرد که گرچه در ابتدا هدفشان تحقق اهداف مردان مشروطه خواهشان بود اما به تدریج و با فعالیت های تاثیر گذاری که در زمینه نوشتن شب نامه ها ،شرکت در تظاهرت و حمایت های خود در مشروطه انجام دادند، بستری برای تحقق آرزوها و حقوق از دست رفته ی خود یافتند.این که چرا در طول تاریخ و پس هر جنبش و تغییر بزرگی نقش این عناصر همیشه در صحنه نادیده و یا با کمی ارفاق بسیار کمرنگ در نظر گرفته می شود پرسشی است که هنوز نمی شود برای آن مقصر و یا دلایلی قطعی پیدا کرد؛ اما واضح است که با بیان فعالیت‌ها و تکاپوهای زنان و البته اهدافی که این نیمه مورد بی‌مهری قرار گرفته‌‌ی جامعه توسط سیاست برای رسیدن به آن به سختی اقدام کرده اند می توان قدمی بزرگ در راستای ایجاد خودباوری و اعتماد به نفس در زنان جامعه و هم چنین تلاش برای احقاق برخی حقوق فراموش‌شده‌ی جنس مونث دانست.حضور زنان در جریانات مشروطه می توان اتفاقی بزرگ و بی‌سابقه در آن زمان تلقی کرد که گرچه در ابتدا هدفشان تحقق اهداف مردان مشروطه‌خواهشان بود اما به تدریج و با فعالیت‌های تاثیرگذاری که در زمینه نوشتن شب نامه‌ها ،شرکت در تظاهرات و حمایت‌های خود در مشروطه انجام دادند، بستری برای تحقق آرزوها و حقوق از دست رفته ی خود یافتند.اما افسوس که گرچه این زنان تاریخ‌ساز شدند اما وقایع اتفاق افتاده در تاریخ را هرگز آنان ثبت نکردند و شاید به سبب همان فرهنگ مردسالارانه ی آن زمان باشد که حضور زنان این چنین نادیده گرفته شد.پیش از گفتمان درباره‌ی انجمن‌ها و فعالیت‌های زنان در راستای اهداف مشروطه، بهتر است به این بپردازیم که اصلاً چه موضوعاتی زنان را این چنین درگیر بطن ماجرا کرد. از جمله مشهورترین ماجراهایی که می توان در این باره به آن پرداخت، موضوع دختران قوچان است.در واقع مردم قوچان که مجبور به پرداخت خراج و مالیات فراوان به حکومت آصف الدوله بودند؛ هنگامی که به علت حمله‌ی ملخ‌ها و در نتیجه کم‌محصولی مزارع ، از پرداخت خراج خود بازماندند مجبور به فروش دختران خود به قبایل ترکمن و ارامنه در آن سوی عشق آباد شدند.فروش دختران قوچانی در دوران قاجارگرچه از این دست اتفاقات پیش از این هم رقم خورده بود اما به علت همزمانی با وقایع مشروطه و در نتیجه به جوش آمدن خون مردان و زنان در برابر اختیارات بی‌قید و شرط حکومت، بازتابی عمیق یافت و این چنین زنان و مردان را همراه هم به صف مبارزه روانه کرد.زنان از همان ابتدا به نوعی همراه و پیرو مردان مشروطه خواه خود بودند و به طرق مختلف از جمله شرکت در تظاهرات، مشارکت در اعتصابات و حمایت های مالی و معنوی در جریان مشروطه فعالیت می کردند.آنها برای حمایت از بست‌نشینان حرم حضرت عبدالعظیم صف بستند و در برابر قوای مسلّح ایستادگی کردند. و در ادامه با سرمایه گذاری جواهرات خود که تنها دارایی آنان بود از تاسیس بانک ملی حمایت و رونق شایانی به آن بخشیدند.اما فعالیتی بسیار تاثیرگذارتر از جانب زنان صورت گرفت و آن تحریم منسوجات خارجی بود. زنان که پیش از این در جریان گردآوری سرمایه برای تاسیس بانک ملی،انجمنها و گروه‌هایی تشکیل داده بودند با اعتقاد بر این که تحریم منسوجات اروپایی در ایران، ملت را از وابستگی به تاجران و تولید کنندگان اروپایی آزاد می‌کند در جنبش تحریم منسوجات وارداتی اروپایی شرکت کردند.نسوان وطن خواهدر تبریز نیز زنان اجتماعاتی برگزار کردند و دیگران را تشویق کردند که تا حد امکان به لباسهای قدیمی خود بسنده کنند به این امید که کشور به زودی در این زمینه به خود کفایی برسد و منسوجات خودش را تولید کند.زنان همچنان پیرو و خواستار محقق شدن اهداف مشروطه بودند اما کم کم این قشر از جامعه که اکنون متوجه قدرت و حقوق نسبی خود شده بود خواستار ایجاد شرایط و بستری مناسب برای آموزش و پرورش شدند.اما به مرور چنددستگی پیرامون این موضوع پدید آمد. علمایی نظیر شیخ فضل ا... نوری که از ابتدا مخالف تحصیل دختران بودند و آن را مطابق حکم شرع، حرام و بی عفتی می خواندند؛ و در مقابل علمایی همچون مجتهد برجسته محمد حسن مصباح یزدی که از فکر تحصیل زنان حمایت و حتی همسر خود را به تاسیس مدرسه تشویق می نمود تا جایی که صفیه یزدی، همسر ایشان مدرسه دخترانه ی عفتیه را در سال ۱۲۸۸ تاسیس نمود.اما زنان طی نامه ای به مجلس علمای مخالف آموزش زنان را محکوم کرده و در نامه بیان کردند که سخنان ایشان هیچ مطابقتی با قوانین شرع و انسانیت ندارد و نه تنها بی پایه و اساس است بلکه کمک به عقب مانده بودن و عدم پیشرفت کشور می کند فلذا خواستار عزل این مقام از درجه ی روحانیت شدند.از سویی دیگر متاسفانه عقیده ی برخی مردان روشنفکر جامعه متاثر از ژان ژاک روسو، بر آن بود که زن اگر کاملاً با سواد و تحصیل کرده شود دیگر مقید به وظایف زناشویی و خانگی اش نخواهد بود. و البته در برابر این دیدگاه افراطی، روشنفکرانی بودند که با کمی نرمش و ملایمت سعی در بیان این واقعیت داشتند که زنان تحصیل کرده، دارای اعتماد به نفس بیشتر می شوند و هم چنین در زندگی مشترک تصمیمات هوشمندانه تری می گیرند. و به همین ترتیب فرزندان خود را ،که همان شهروندان آینده اند ، متعهدتر و با ذکاوت بیشتری تربیت خواهند کرد.فعالیت زنان به گونه ای گسترش یافت که روزنامه ی صور اسرافیل نامه ای را چاپ کرد که نویسنده در آن خطر علمای محافظه کار را به مردم هشدار میداد و هم چنین از نارضایتی شدید مردم از سخنان شیخ فضل ا... نوری سخن به میان آورد.روزنامه ی حبل المتین نیز در آن سالها نامه ی زن جسوری را منتشر کرد که به مخالفت با خط فکری نوری پرداخته بود و برکناری او را از مقام رهبری روحانیت خواستار شده بود.و در متن نامه با استدلالی معقول بیان کرده بود که تحصیل علم، انسان را چه زن و چه مرد ،از درجه‌ی امیال حیوانی به سوی کمال سوق می دهد و چنانچه کسی با تحصیل زن مخالفت کند، خواستار همانند سازی زن به حیوانی بی شاخ و دم است که هیچ نیازی به تحصیل ندارد.هنگامی که زنان بی‌مهری و بی توجهی مجلس به حقوق زنان را مشاهده کردند و هم چنین پس از صدور قانون اساسی مشروطه در سال به ۱۲۸۵ که در آن برای زنان حقی قائل نشده بود و حتی زنان را در کنار مهجوران و مجرمان از حق رای محروم کرده بود. زنان اطاعت از قانون را الزامی ندانسته و به صورت خودجوش شروع به تاسیس مراکز و آموزشگاه های کاملاً دخترانه حتی به صورت رایگان شدند و با این کار تاثیر عمیق و غیر قابل تغییری بر روی عوامی که پیش از این اهمیت چندانی به تحصیل دختران نمی دادند و عده کثیری نیز مخالف بودند، گذاشتند.در مشروطه‌ی دوم نیز زنان در نهضت ملی فعال شدند و به رویارویی با علمای مستبد و نمایندگان منفعل آنها پرداختند. با اعاده‌ی حکومت مشروطه در سال ١٢٨٨ انجمن مخدرات وطن و چندین انجمن دیگر به مخالفت با استقراض خارجی از روسیه و بریتانیا پرداختند و بحثهایی عمومی پیرامون سیاست ، حقوق اجتماعی و حقوق زنان، انجمن های زنان را تشویق کرد.بعد از افتتاح دوره دوم مجلس ،نقش زنان خیلی پر رنگ تر شد و بعضی زنان به تدریج شروع به انتقاد از فرهنگ مردسالاری،قوانین چند همسری، حجاب و حق طلاق پرداختند.اما پس از این زنان در اقدامی هوشمندانه هم جنسان خود را مخاطب قرار دادند و با بیان ارزشهای یکسان زن و مرد سعی در ایجاد خودباوری و منسوخ کردن باورهای سنتی غلط و مستبدانه که زن را از برخورداری طبیعی و بی دردسر از بسیاری حقوق محروم می کند، داشتند.در هرصورت درست که زنان تا حدود پنجاه سال یعنی تا سال ١٣٤٣ در زمان انقلاب سفید محمدرضا شاه حق رای خود را به دست نیاوردند اما هرگز نمی توان بیداری که آن زمان در قشر زنان و نیز تحولی که در انتظارات جامعه از زنان پدید آمد را نادیده گرفت.بی تردید تاریخ پر از پله‌های پیشرفت و شکستی است که از ابتدا تا به حال، جایگاه کنونی ما را مشخص میکند. ما مردمان این سرزمین که همواره برای پیشرفت و تحقق رویاهای همگانی خود تلاش کرده‌ایم هرگز دست از مقاومت و مبارزه بر نمی داریم و انقلاب مشروطه گرچه نقطه‌ی عطفی در تاریخ ایران بود اما پیامد های آن به زمان خودش منتهی نمی شود و ما همواره با مرور تاریخ و به یادآوردن قدرت بی نظیر ملت و به خصوص قشر زنان، سعی در تغییر و بهبود هر چه بیشتر شرایط و اوضاع کنونی خود داریم.به امید بیداری و خودباوری برای همه زنان و مردان سرزمینم.? برای دسترسی به فایل تمامی مطالب این پرونده، می توانید به لینک فایل سی و دوم آرمان شهر مراجعه کنید.