رشتۀ ادبیات فارسی: ما فکر نمی‌کنیم، پس نیستیم

ما فکر نمی‌کنیم، پس نیستیم[در زمان نوشتن این یادداشت، شدیداً متاثر از محمدمهدی اردبیلی بودم و بخش‌های زیادی از آن متأثر از ایشان است؛ هرچند که پر اشتباه و شلخته بیان شده]یکی از ابهامات و پرسش‌های مهم برای یک پژوهشگر این است که برای نگارش یک پژوهش، از کجا باید شروع کنیم؟ کدام نقطه می‌تواند قابل اعتماد باشد؟ کدام نقطه می‌تواند مبنایی باشد تا بتوانیم بر روی آن نظریات خود را بنا کنیم؟ رویکردهای متفاوتی نیز در این باره وجود دارد، اما همانطور که از عنوان این نوشته برمی‌آید قصد نگارنده گزارشی تاریخی از این اصول نیست و حتی شاید با خارج کردن ایده‌ها از بافت اصلیشان، تن به تناقضات دهد.دکارت با شک کردن به همه چیز، در پی یافتن نقطه‌ای قابل اعتماد بود که بتواند فلسفۀ خود را بر آن بنا کند. او این‌گونه آغاز کرد که شاید بتوان گفت همه چیز فریب و توهم است اما در مورد منی که شک می‌کند چه کار باید کرد؟ آیا به آن هم می‌توان شک کرد؟ برای وی در وهلۀ نخست، همه چیز کنار رفت جز منی که شک می‌کند. همین مبنای جملۀ آشنای «من می‌‌اندیشم، پس هستم» شد. بر پایۀ این منِ اندیشنده، دکارت خدا و بعد از آن جهان را اثبات کرد. فروکاستن دکارت به همین 5 خط، قطعاً چیزی جز مثله کردن نظریۀ او نیست، پس در صورت تمایل در این باره بیشتر بخوانید. این اشارۀ مختصر تنها برای آن بود که بتوانیم از نسبت نهفته میان اندیشیدن و شک کردن صحبت کنیم.شک کردن را دیگر در کجا می‌توان یافت؟ در یونان باستان، سوفسطائیان. مثلاً با گفتن از اینکه هیچ چیز وجود ندارد؛ اگر وجود داشته باشد نمی‌توان شناخت؛ اگر بتوان شناخت، نمی‌توان بیان کرد. در طول تاریخ، عموماً ذهنیت منفی‌ای نسبت به این افراد وجود دارد و از آن‌ها به عنوان دشمنان فلسفه یاد می‌شود. اما دیگر کجا می‌توان این تردید را بازیافت؟ شاید یکی از پرسش‌ها و تردیدهای مهم فلسفی این بوده است که آیا ما جهان را همان‌گونه که هست دریافت می‌کنیم؟ مثلاً ما می‌دانیم جهان خارج رنگ ندارد اما ما جهان را به صورت رنگی دریافت می‌کنیم (رنگ چیزی مربوط به دستگاه بینایی ماست). از کجا معلوم کدام کیفیات مربوط به جهان خارج است و کدام کیفیات مربوط به شیوۀ دریافت ما از جهان؟ با رادیکال کردن این پرسش، دیوید هیوم تردید بزرگی را برای دوران مدرن به‌جا گذاشت که با توجه به آن هرگونه شناخت تجربی مورد تردید قرار گرفت. مسئله این نیست که هیوم فلسفه را به نابودی کشاند، مسئله این است که کانت با درونی کردن نقدهای هیوم، آن‌ها را به خدمت فلسفه درآورد.اما صحبت از شک و شکاکان چه ارتباطی به مطالعات ادبی دارد؟ تمام این مقدمات برای آن گفته شد تا بتوانیم دربارۀ ادبیات دانشگاهی صحبت کنیم. چقدر ما شک می‌کنیم؟ و به تبع آن چقدر می‌اندیشیم؟ تناقض عجیبی پشت رفتار دانشگاهی با ادبیات کلاسیک نهفته است؛ هم‌زمان که بیشترین توجه را صرف ادبیات کلاسیک می‌کند، هم‌زمان بزرگ‌ترین ضربه را نیز به ادبیات کلاسیک می‌زند. هگل در پیشگفتار پدیدارشناسی روح می‌گوید «امر آشنا به طور کلی، [دقیقاً] به دلیل آشنا بودنش، شناخته شده نیست». در ادامه اشاره می‌کند که چیزهایی که مدام در حال صحبت کردن از آن‌ها هستیم، چیزهایی هستند که به دلیل بدیهی فرض شدن، نسبت به آن‌ها شناخت نداریم. اینجا درست جایی‌ست که ما با شکاکان روبرو می‌شویم؛ کسانی که مسائل بدیهی را مورد تردید قرار می‌دهند. در این آشنایی‌زدایی است که امکانی برای رسیدن به شناخت تحقق پیدا می‌کند. شاید بتوان گفت که موتور محرک دانش، دقیقاً همینجا است؛ جایی که مواجه شدن با این تعارضات، ما را به خودآگاهی می‌رساند. دانشگاه با تبدیل ادبیات کلاسیک به امر آشنا و بدیهی، ناخواسته تن به ناشناخته ماندن آن داده است. اگر بخواهیم صادق باشیم، بعد از سالیان فعالیت دانشگاه، امروز عموماً جز شعار دادن و حرف‌های تکراری زدن، دربارۀ ادبیات چه چیزی برای گفتن داریم؟ اگر یک بار با خودمان صداهای دانشگاهی را در حوزۀ ادبیات فارسی مرور کنیم، چقدر می‌توانیم پیوند شک کردن و اندیشیدن را بازشناسی کنیم؟ اتفاقی که تا امروز درون دانشگاه‌های ما رقم خورده، چشم بستن بر تعارضات درونی وضعیت و سرکوب آن بوده است. فکر می‌کنم امروز برای آن‌که دانشگاه بتواند محل حیات دانش باشد –نه قتلگاه آن- ضرورت مواجه شدن با این تعارضات، بیشتر از پیش احساس می‌شود.البته تلاش‌های زیادی برای پیش‌برد ادبیات دانشگاهی صورت گرفته است؛ اما شاید بتوان گفت حکایت اغلب شبه‌نوآوری‌های ادبیات دانشگاهی، مثل عوض کردن برچسب بطری نوشابه است؛ با وجود آن‌که نوشابه، همان نوشابه است ولی با عوض کردن برچسب، توهم آن را پیدا می‌کنیم که چقدر خلاق بوده‌ایم. به عنوان مثال به دانشگاه و نیما یوشیج می‌توان فکر کرد که تنها موضوع از حافظ به نیما تغییر کرده است وگرنه نوع مواجهۀ ما هیچ تفاوتی نکرده است. یا مثلاً به افرادی می‌توان فکر کرد که با پیدا کردن 4 تا ایهام بیشتر در یک متن، دچار چنین توهماتی می‌شوند. خیال می‌کنم امروز ضرورت دارد به نقطۀ شروع پژوهش‌هایمان برگردیم؛ اصل اولیه‌، ثابت و ظاهراً قابل اعتمادی که پژوهش‌هایمان را بر آن بنا کرده‌ایم. چیزی که به دلیل آشنا بودن، ناشناخته باقی‌ مانده است. از قضا برای فکر کردن به چنین اصلی، نه بلد بودن آرایۀ «رد الصدر الی العجز» به کار می‌آید، نه حفظ بودن «هزج مسدس اخرب مقبوض صحیح عروض و ضرب»، نه دانستن نابینا بودن رودکی، نه فهمیدن دین حافظ، نه دلیل مرگ مولانا و نه حتی تلمیحات قصیده‌‌ای از خاقانی؛ دقیق‌تر بگویم، چنین حفظیاتی –که اساس ادبیات دانشگاهی است- در این مورد تقریباً کاربردی برای ما ندارد چرا که امکانی برای اندیشدن به ما نمی‌دهند. در چنین وضعیتی، دانشگاه هیچ چیزی نمی‌تواند باشد جز انتقال دهندۀ مجموعه‌ای از حفظیات از نسلی به نسل دیگر.در پایان، خیال می‌کنم امروز بیشتر از رویکرد مطلقاً ایجابی ادبیاتی‌هایی متعصب که دچار خودشیفتگی شده‌اند، نیازمند به پذیرفتن و مواجه شدن با رویکردهای سلبی و شکاکانه هستیم. امروز بیشتر از افراد و رویکردهایی که به دلیل ناتوانی خود، سعی در ثابت نگه‌داشتن ادبیات دانشگاهی دارند، نیازمند کسانی هستیم که بتوانند حرکت و زندگی را به این ادبیات برگردانند. امروز دیگر با به‌به و چه‌چه کردن‌های الکی و رگ گردن بیرون زدن در هنگام صحبت از ادبیات، دردی از ادبیات ما دوا نمی‌شود. دیگر با فضل‌فروشی و فخرفروشی به حفظیات ناکارآمد، کمکی به ادبیات دانشگاهی نمی‌شود‌. بیشتر از همۀ این‌ها که بیشتر جایگاهشان به درد تبلیغات تلویزیونی می‌خورد، ما نیازمند به شک کردن هستیم؛ نیازمند به اندیشیدن؛ تفکر انتقادی. مسئله پیدا کردن یک ایهام دیگر در متن نیست؛ مسئله دقیقاً این است که ما نمی‌اندیشیم. باید برگشت و به شکل انتقادی به مبانی و اصول اولیۀ ادبیات دانشگاه فکر کرد.