گروه اسمی چیست ؟

«گروه اسمی از یک اسم به عنوان هسته ساخته­ می­شود که می­تواند یک یا چند وابسته نیز بگیرد وجود وابسته اختیاری است ، هسته گروه اسمی یا اسم است و یا هر چه در حکم اسم باشد.» ( وحیدیان /۱۳۸۲/۶۸ )یکی از ویژگیهای اسم «وابسته پذیر» بودن آن است. اسم می تواند قبل و بعد از خودش یک یا چند وابسته بگیرد.به این مثال توجه کنید:همین دو دانش آموز زرنگ دبیرستاندراین گروه اسمی ، دانش آموز به عنوان هسته ی گروه اسمی ، دو وابسته ی (همین و دو) را قبل از خود و دو وابسته ی (زرنگ و دبیرستان) را بعد از خود پذیرفته است و در اصطلاح ، هسته گروه اسمی فوق (دانش آموز) چهار وابسته دارد که دو تای از آنها وابسته پیشین هستند و دو تا وابسته ی پسین .بخش ۱ : وابسته های پیشیناین وابسته ها عبارتند از : صفت اشاره ، صقت پرسشی، صفت تعجبی، صفت مبهم ، صفت شمارشی اصلی، صفت شمارشی ترتیبی نوع ۱ (با پسوند -ُ مین) ، صفت عالیو شاخص اکنون میزان جا به جایی و یا عدم جا به جایی این وابسته ها را از جایگاه اصلی خود یعنی قبل از هسته، به بعد از هسته مورد بررسی قرار می دهیم.۱) صفت اشاره: این ، آن، چنین، چنان، همین، همان صفت های اشاره هستند که از نظر فاصله با هسته «دورترین» جایگاه را می توانند داشته باشند.- این کتاب ، این سه کتاب، این سه جلد کتاب- همین هوای مه آلود- چنان کارگران زحمت کش* صفت های اشاره قبل از هسته خود می آیند و قابل جابه جایی نیستند و بعد از هسته نمی آیند.۲) صفت پرسشی : «چند ، کدام، چندمین، چه» وقتی پیش از اسم بیایند و پرسشی را برسانند، صفت پرسشی اند و اگر پرسشی را نرسانند «صفت مبهم» می باشند:- چند سال است او را ندیده ای ؟ چند : صفت پرسشی.صفت پرسشی هسته- هسته نیز چند کتاب با خودش آورده بود. چند : صفت مبهم.صفت مبهم هسته- کدام جنگ را می توان بزرگترین جنگ شاهنامه دانست ؟صفت پرسشی هستهv صفت های پرسشی نیز قبل از هسته می آیند و نمی توانند بعد از هسته بیایند.ولی به دلیل ملاحظات سبکی و در نوشته های ادبی صفت پرسشی «چه» بعد از هسته نیز می آید:- کاری چه ؟ کتابی چه؟ تفریحی چه؟۳) صفت تعجبی: واژه های «چه، عجب» اگر همراه اسم بیایند و تعجب را برسانند «صفت تعجبی» هستند. ضمناٌ بعد از هسته آنها نشانه ی «ی» می آیند. وابسته + هسته + ی : (عجب کتابی!)- چه کوه بلندی ! هر گاه هسته صفت (وابسته پسین) داشته باشد نشانه (ی) بعد از آن وابسته می آید.- عجب فیلمی بود! چون هسته وابسته پسین ندارد ، نشانه (ی) بلافاصله بعد از هسته آمده است.* صفت های تعجبی نیز همواره قبل از هسته خود می آیند.۴) صفت مبهم : «صفات مبهم عبارتند از : هر، هیچ ، همه ، فلان، خیلی ، بسیار، کمی، قدری،بعضی، پاره ای ، چند (اگر پرسش را نرسانه) ، دیگر» ( همان /۷۰ )- هر دوستی ، دوست واقعی نیست.صفت مبهم هسته* از میان صفت های مبهم، «هر ، هیچ، فلان،خیلی، قدری، پاره ای» همواره جایگاه ثابت دارند وهمیشه به عنوان وابسته پیشین ، قبل از هسته می آیند:- هر کس تلاش کند به نتیجه می رسد.- هیچ تفریحی بالاتر از کار نیست.- فلان شخصیت نیز در کنگره شرکت کرده بود.- خیلی آدمها از تاریکی می ترسند.- برای انجام این کار قدری پول لازم است.-پاره ای مسائل در جلسه امروز مطرح شد.* ولی بنا به ملاحظات سبکی و در نوشته های ادبی گاهی صفات مبهم زیر پس از هسته نیز می ایند و می توانند بعنوان «وابسته پسین» واقع شوند: «همه، بسیار، کمی، بعضی، چند، دیگر»به عنوان مثال:- رئیس و مامور هر دو وارد شدند. (صفت مبهم «هر» و صفت شمارشی ساده «دو» بدون هیچ نشانه ای بعد از هسته است.- همه انسان ها عاشق زندگی هستند : انسان ها همه عاشق زندگی هستند. و این مثال:«مردم همه دکان ها و بازارها را می بستند.» (جمال زاده /۱۳۷۵/۶۷) به جای «همه ی مردم»- بسیار غصه خوردم : غصه ی بسیار خوردم.- کمی مطالعه بکن : مطالعه کمی بکن.- بعضی آدم ها آینده نگرند : آدمم ها بعضی آینده نگرند.- چند دانش آموز تاخیر داشتند : دانش آموزی چند تاخیر داشتند.- دیگر روز قاضی آمد : روز دیگر قاضی آمد.و هم چنین : اشتری چند (به جای چند اشتر) بز و میشی چند ( چند بز و میش) ، ضربتی چند (چند ضربت).- شاعر ساعتی چند آن جا بود. به جای : چند ساعت۵) صفت شمارشی اصلی : این صفت ها ، همان عددهای اصلی اند چون : یک ، دو ، سه ، هزار،میلیون ...- سه کلاغ روی درخت نشسته است.صفت هسته- «امشب شب چهارده ماه است و تا یک ماه دیگر کار ما تمام می شود.»(هدایت/۱۳۸۱/۵۴)- دو ماشین کنار جاده توقف کرده بودند.- سی و پنج دانش آموز در کلاس دوم درس می خوانند.- هفت دانشجو امروز غایب اند.* صفت های شمارشی اصلی همیشه قبل از هسته گروه اسمی می آیند و جایگاه آنها قبل از هسته ثابت است.۶) صفت های شمارشی با -ُ مین : دومین ، یکصدمین ، سی و هفتمین و...- اولین باری بود که با او ملاقات می کردم.- دومین جایزه را به مریم دادند.- یکصد و بیست و یکمین سال در گذشت او را بزرگ داشتند.- این چهارمین مدال ناهید است.* با اینکه صفت های شمارشی با -ُ مین وابسته پیشین می باشند اما پس از اسم هم آید. در این صورت مضاف الیه اند.- «... این دفعه سیزدهمین می میرد.» (هدایت /۱۳۸۳/۱۳) بجای : سیزدهمین دفعه- مدال چهارمین را بر گردن او آویختند.۷) صفت عالی (برترین) : صفت بیانی + ترین : صفت عالی : بزرگ + ترین : بزرگترین- بهترین دوست انسان کتاب است.صفت عالی هسته- کوچکترین برادر من امسال به سربازی می رود.- قدیمی ترین کتاب این مجموعه ، تاریخ بیهقی است.* با این که صفت عالی از وابسته های پیشین اسم ، محسوب می شود اما گاهی بنا به ملاحظات سبکی بعد از هسته نیز دیده می شوند.- دوست بهترین ، کتاب است.- کتاب بزرگترین را به من بده . (در این مثال ها ، صفت عالی، وابسته پسین است)- او راه بدترین را در پیش گرفته بود.(همانطور که ذکر شد ، آمدن صفت عالی پس از هسته در جمله های بلاغی است نه عادی.)۸) شاخص: «شاخص ها عناوین و القابی هستند که بدون نشانه و یا نقش نمایی پیش از اسم می آیند و نزدیکترین وابسته به هسته گروه اسمی اند. تعدادی از این واژه ها عبارتند از : آقا ، استاد، سرهنگ، شاه ، عمو، دایی، حاجی و... » ( همان/۷۲ )آقا:هم میتواند وابسته پیشین باشد و هم بصورت وابسته پسین و هم هر دو وابسته پیشین :آقا رضا // اکبر آقا : وابسته پسین // هر دو : محسن آقا ، آقا محسنشاخص هستهv واژه ی شاخص «آقا» سه نوع کاربرد دارد . یا فقط وابسته پیشین است یا فقط وابسته ی پسین و یا هر دو .الف) فقط وابسته پیشین:۱) اسم هایی که به مصوت بلند «آ و او» ختم می شود، شاخص «آقا» فقط قبل از آنها می آید:آقا رضا ، آقا برزو، آقای مجتبی ، آقا مصطفی ، آقا مرتضی ، آقا موسی ، آقا نیما ، آقا آریا و...شاخص هستهکه بصورت : رضا آقا ، مجتبی آقا ، برزو آقا و... کاربرد ندارد.۲) اسامی که به «مصوت بلند + صامت ختم می شود ، شاخص «آقا» قبل از آنها می آید و به کار رفتن این شاخص پس از این اسم ها کاربرد ندارد:مثال: آقا جلال ، آقا جلیل ، آقا عماد ، آقا میلاد ، آقا بهزاد ، آقا فرزان ، آقا افشین ، آقا سهراب ، آقا احسان ، آقا نوید و...* در برخی از اسامی نیز کاربرد شاخص «آقا» قبل از آنها معمول است و بعد از این اسم ها ، غیر عادی است مثل : رجب ،آقا رجب ، کاربرد رجب اقا غیر عادی است . هم چنین این اسم ها: قدرت ، نعمت، صادق، و... .* در یکسری از اسامی که به مصوت «ای» ختم می شوند ، شاخص «آقا» بصورت پسین است:«هادی آقا، علی آقا» و در بعضی به صورت پیشین : آقا تقی ، آقا نقی .۲) به صورت وابسته ی پسیندر این اسم ها علامت و یا شکل به خصوصی نیست ولی کاربرد شاخص آقا به صورت وابسته ی پسین معمول است و به کار رفتن این شاخص قبل از این اسم ها غیر عادی است:مثال : اکبر آقا ( آقا اکبر کاربرد ندارد و یا غیر معمول است ) باقر ، امیر ، حسین ، حسن ، قاسم و...۳) هم پیشین و هم پسیندر این اسم ها شاخص آقا هم به صورت پشین کاربرد دارد و عادی است وهم به صورت پسین:محمد ، مهدی ، جواد، مسعود ، سعید ، محمود، وحید، کاظم ، محسن ... .خانم :۱- این شاخص از اسامی زن ها به صورت وابسته ی پسین به کار می رود:زهرا خانم ، مریم خانم ، فاطمه خانم، رویا خانم، مرضیه خانم، زینب خانم، تکتم خانم و... .v در برخی مواقع برای احترام به اسامی معصومین و بزرگان این شاخص قبل از هسته هم کاربرد دارد:خانم فاطمه ی زهرا (س) فرمودند :... ، خانم زینب (س) در کربلا بودند.۲- برای شغل ها و حرفه بصورت وابسته پیشین می آید : خانم معلم ، خانم دکتر، خانم مهندس و... (بدون اضافه شدن)v اگر خانم به واژه بعد اضافه شود معنای آن نیز فرق می­کند : خانمِ دکتر (خانمی که همسر آقای دکتر است )v بقیه ی شاخص ها وابسته پیشین اسم محسوب می شوند و بعد از هسته نمی آیند:- استاد وحیدیان ، امام محمد باقر ، امام زاده داود، تیمسار محمدی ، حاجی ملکی ، حکیم ابوالقاسم فردوسی و...شاخص هستهبخش دوم : وابسته های پسیناین وابسته ها بعد از هسته و نقش نمای اضافه می آیند : اسم + -ِ + وابسته ی پسین :گل سرخ (بر خلاف وابسته های پیشین که بدون هیچ گونه نقش نما و یا نشانه ای قبل از هسته می آیند . (البته جمله ی ربطی توضیحی این خصوصیت را ندارد.)«وابسته های پسین عبارتند از: صفت شمارشی ترتیبی نوع دوم (با -ُ م ) ، صفت بیانی صفت تفضیلی، مضاف الیه ، و جمله ی ربطی توضیحی» (همان /۷۳)۱) صفت های شمارشی با -ُ م : صفت های شمارشی ساده + -ُ م (سه + -ُ م : سوم )- کلاس چهارم ، طبقه ششم ، فصل دهم.- «و حالا نوبت دفتر دوم حساب جاری بود...» ( جلال آل احمد /۱۳۷۴/۷۹ )هسته وابستهv این صفت ها بعد از هسته می آیند و به عنوان وابسته ی پسین کاربرد ندارند و آمدن آنها قبل از هسته غیر عادی است.۲) مضاف الیه «اگر پس از اسمی نقش نمای اضافه بیاید کلمه بعد از آن - اگر اسم یا در حکم اسم باشد - مضاف الیه است و گر نه صفت است » ( وحیدیان / ۱۳۸۲/۷۹ )اضافه ها از نظر رابطه مضاف با مضاف الیه به دو دسته «تعلقی» و «غیر تعلقی» تقسیم می شوند.الف) اضافه تعلقی: در این نوع اضافه بین مضاف و مضاف الیه رابطه ی مالکیت یا وابستگی وجود دارد. پر پرنده ، مغز مداد ، فلسفه ی بو علی سینا ، قانون کار و... .v در این نوع اضافه نمی توان جای مضاف و مضاف الیه را عوض کرد : پرنده ی پر ، مداد مغز ، کار قانون ، نامه ی عنوان و... همانطور که می بینید با این تغییر جا این ترکیب اضافی غیر عادی است و معمول نیست.ب) اضافه غیرتعلقی : بین مضاف و مضاف الیه رابطه مالکیت یا وابستگی نیست.دست طمع ، داس مرگ، دست سرنوشت ، چشم احترام ، کمند گیسو و... .v در این نوع از اضافه نیز نمی توان جای مضاف و مضاف الیه را عوض کرد اما برخی از نویسندگان اهل ذوق و با تغییر جای اضافه های غیر تعلقی ترکیباتی بدیع می سازند که البته ربطی به معنای اولیه آن اضافه ها ندارد.مثلاً کمند گیسو : گیسوی کمند ، دست سرنوشت : سرنوشت دستداس مرگ : مرگ داس / چشم احترام : احترام چشم / آزادی مجسمه : مجسمه آزادی و... (برخی از نویسندگان از این ویژگی برای نام گذاری عنوان کتاب ها یا مقالاتشان استفاده می کنند.)۳) صفت تفصیلی : صفت های ساده + نشانه تفضیلی «تر» = صفت تفصیلیزیبا تر ، بزرگ تر ، ارزشمند تر، گسترده تر، کمتر ، کوچکتر ، دورتر و...-گل زیباتر ، پسر کوچکتر ، کتاب ارزشمند تر ، راه دورتر ، شهر نزدیکتر و...* صفت تفضیلی نیز از وابسته های پسین محسوب می شود و قبل از هسته نمی آید .در برخی از موارد دیده شده که بنا به ملاحظات سبکی ، به صورت وابسته پیشین نیز آمده است :کمتر آدمی است که از طبیعت بدش بیاید.۴- صفت بیانی : صفت بیانی خود به پنج دسته تقسیم می شود: بیانی ساده، فاعلی، مفعولی، نسبی و لیاقت در گروه اسمی آنچه پس از کسره می اید اگر مضافه الیه ، صفت شمارشی و صفت تفضیلی نباشد ، صفت بیانی است .- گل سرخ ، قد بلند، آپارتمان نوساز، هوای مطبوع ، دانشمند خوش فکر ، آجر نسوز ، ...* هرچند که صفت های بیانی وابسته ی پسین اسم هستند اما در نظم و نثر ادبی به صورت وابسته ی پیشین هم دیده می شوند.- خوب کاری کردی که آمدی : کار خوب- در اندک مدتی خود را به محل کارش رساند : مدت اندک- گرفت آن بر و یال جنگی پلنگ : پلنگ جنگی- بی بها چرم آهنگران : چرم بی بها- یکی بی زیان مرد آهنگرم : مرد بی زیان- بلند آسمان پیش قدرت خجل : آسمان بلند- سیاه دشت نمناک : دشت سیاه«واژه های خوب ، بد ، تنها ، یگانه ، عجب ، عجیب ، بیش از صفت های دیگر چنین کاربردی دارند» ( همان / ۸۱ )جمله ی ربطی توضیحیاین جمله ها وابسته ی پسین هستند پس از پیوند وابستگی «که» می آیند و از نظر مرتبه وابستهها آخرین وابسته اسم محسوب می شوند. «فعل جمله های ربطی توضیحی قابل تاویل به صفت ، مضاف الیه یا بدل هسته خواهد بود:مردی که کتاب می خواند، زود تر از بقیه بلند شد : مرد کتاب خوان زودتر از بقیه بلند شدندمنبع مطلب کلیک کنید