فوبیای عقب‌ بودن

اردو ورودی سال پیش بود و چای با استاد داشتیم و 100 نفر تو اتاق 30 متری نشسته بودیم و برای اولین بار با چند نفر از هیئت علمی دانشکده گپ می زدیم و پای هرکس تو شکم بغلی بود و کرونا نبود وگرنه همه می گرفتیم. دکتر همتیار یکی از نطق‌های طولانی‌اش را شروع کرد (کم کم می‌شناسیدش :)) و در این بین گفت:«یه وقت نگید مثلا دوستم رفت استنفورد، من که نرفتم ازش عقبم...» و کلا منظورش این بود که راه خودتان را بروید و مقایسه نکنید و فکر نکنید عقب هستید و هرکس ممکن است در مسیر خاصی موفق باشد.به نظرم این حرف دکتر خیلی مهم بود، در معدود دفعاتی که با او صحبت کردم به این نکته اشاره می کرد. مسئله این است که پیش از آمدن به دانشگاه زندگی دبیرستانی تقریبا خطی است. یک برنامه درسی ثابت و مسیری مشخص وجود دارد و نامش کنکور است و یک عدد مطلق برای هر کس و شاید یک راه جانبی برای اقلیتی از دانش‌آموزان، به نام المپیاد. در هرصورت سرنوشت همین است و رقابت مشخص است و واضح و فضا طوری طراحی شده که همه چیز مقایسه‌پذیر باشد و رتبه 56 از 68 بهتر و نقره 1 از نقره 2 بهتر. این فضای خطی موقع ورود به دانشگاه تقریبا از میان می‌رود و چنان تنوعی ایجاد می شود که نگو و نپرس و جلوتر که می‌رویم مسیرها از هم دور می‌شوند و گزینه‌ها متنوع‌تر. به نظر می رسد که در رشته ما این تنوع بیشتر است و زودتر خودش را نشان می‌دهد. تابستان سال اول یک سری از افراد می روند سراغ کار و کارآموزی و از ترم 3 گزینه جالبی به نام کوآپ مطرح می‌شود. از همان ابتدا ایونت‌ها و کارگاه‌ها در زمینه‌های مختلف برگزار شده و درس‌ها هریک فازی دارد، یکی ریاضی‌طور و تئوری است و یکی سخت‌افزاری و یکی نرم‌افزاری و یا ترکیبی از این‌ها. رشته و دانشکده کامپیوتر فرصت‌های کم نظیری برای کار تحقیقاتی و پژوهش در اختیار دانشجویان، حتی بچه‌های کارشناسی می‌گذارد و کار آموزشی و دستیار استاد (TA) شدن هم که از ترم 3 به بعد مرسوم است هرکس میان این همه مسیر تعدادی را انتخاب می‌کند.از دانشکده و کار که بیرون بیاییم هم دنیایی از فعالیت‌های جانبی هست. می‌توان رشته دومی را ماینور کرد یا در دو رشته لیسانس گرفت. طیف وسیعی از گروه‌ها و انجمن‌ها و تشکل‌های فرهنگی، سیاسی، مذهبی و ... هست که بعضا کارهای جذابی می‌کنند. از فضاهای متفاوت و جالبی که می‌شناسم دانشکده اقتصاد و گروه فلسفه علم دانشگاه است که بسیاری از وجودشان خبر هم ندارند و اینکه شریف چنین فضاهایی دارد را عجیب می‌دانند.خب، حاشیه نرویم. مسئله این است که افراد مسیرهای متنوعی را در پی می‌گیرند و سوال این است که معیار موفق‌تر بودن یا شاخ‌تر بودن این وسط چیست؟ معیاری هست که بگوید فلان دانشجوی کامپیوتر که وارد فضای کار شده از فلان نفر که کار آکادمیک و ریسرچ می کند، عقب است؟ فعالیت این دو نفر مقایسه پذیر است؟ یا دو نفر که با اهداف متفاوت به موضوعات متفاوتی می‌پردازند، درس‌های متفاوتی برمی دارند و علایق‌شان شبیه به هم نیست، چطور می‌شود گفت یکی از دیگری موفق‌تر بوده؟ آیا اهداف‌شان و مسیرشان و همه دست‌آوردهای‌شان را می‌دانیم؟ واقعا جایگاه افراد تا حد زیادی مقایسه‌ناپذیر است. این تنوع چیز بسیار خوبی است، جامعه باید افراد متنوعی داشته باشد و دانشگاه باید افراد با روحیات و مهارت‌های متنوع را خروجی دهد.با این حال افراد قضاوت می‌کنند، مقایسه می‌کنند و بعضا حس عقب بودن دارند که خیلی وقت‌ها غیرموجه است. یکی از عواملی که این مشکل را موجب می‌شود، امری است نه از جنس رنگ و نه شادی و نه فضیلت، از جنس عدد است و باز هم مقایسه پذیر و نامش هم معدل. معدل خوب است که بالا باشد و برایش سعی باید کرد، اما واقعا چقدر نماینده موفقیت است؟ آیا کسی که خدمات اجتماعی بزرگی کرده، یا کار کرده، یا مطالعات زیادی دارد، یا ریسرچ داشته دست‌آوردی کمتر از معدل بالا دارد؟ آیا این امور غیرعددی در بند اعداد می آیند؟ و اگر بیایند و معیاری برای مقایسه پذیر شدن این نوع موفقیت‌ها ارائه کنید، چرا من باید معیار شما را پذیرا باشم؟ مگر اهداف من و شما یکی است؟ مگر آینده‌ای که ترسیم می کنیم و رزومه‌ای که برایش نیاز داریم یکی است؟ معدل مهم است اما میزان اهمیت‌اش می‌تواند متفاوت باشد. به یاد دارم زمانی را که استاد راهنمایم جلسه گذاشته بود و از ما پرسیده بود که در طول ترم تقلب کرده‌ایم یا نه، و پاسخ قطعا مثبت بود:) گفت هنگام ارزشیابی ادعایی دارید و آن اینکه این تکالیف و پروژه‌ها محصول فکری من هستند و بعدها هنگام انتشار مقاله هم، چنین ادعایی دارید و از همین الان صادق باشید، نمره آنچنان که فکر می‌کنید مهم نیست. پرسیدم چه چیز می‌تواند مهم‌تر باشد؟ گفت مثلا ریکام (توصیه‌نامه) استاد. امیدوارم حرفش درست باشد، فقط امیدوارم. این حرف را درباره آینده خودم زیاد شنیده‌ام، با یکی از فارغ‌التحصیل‌ها درباره مسیرهای مدنظرم مشورت می کردم، می گفت:«بالا بری، پایین بیای، معدل اون طور که باید کمکت نمی‌کنه.»خب همه این‌ها دلایل کافی هستند که قضاوت و مقایسه و چشم بسته رقابت نکنیم. ولی هیچوقت دلایل عقلانی احساسات آدم را عوض نمی‌کند. همه دلایل را هم اگر پذیرا باشید باز هم ممکن است ترس عقب بودن یا حسادت سراغ آدم بیاید و یا ناخودآگاه قضاوتی بکنیم. ریشه‌های این مسائل ممکن است فرهنگی و روانی باشد، فرهنگ ما اینگونه است که در کار دیگران بیش از حد سرک بکشیم، به جای اینکه سرمان به کار خودمان باشد. درباره ریشه‌های روانی این مسئله هم می‌توان گفت که شاید بعضی تر‌س‌ها، خاطرات بد یا باورهایی که در عمق ناخودآگاه ما خاک می‌خورند، باعث می شوند که از عقب بودن وحشت کنیم، حسادت کنیم یا به رقابتی تن دهیم که مفید نیست. روان‌شناسی یکی از باارزش‌ترین دانش‌ها بود که با آن آشنا شدم. گاهی لازم است یک روان‌شناس در دل تاریک ذهن فرد جست‌وجو کند و فرد را با ترس‌های قدیمی‌اش روبرو کند تا بفهمد آنچنان هم که فکر می‌کند ترسناک نیستند. شاید پذیرش ضعف‌ها، روبرو شدن با کابوس‌ها و بررسی مجدد انتظارات، ما را از تن دادن به رقاب ناسالم و ترس از عقب بودن نجات دهد. به شخصه سعی کردم کمی این کارها را انجام دهم و احساس می‌کنم روانشناسی باعث شده آدم سالم‌تری باشم. و این ثابت می‌کند مقایسه‌ناپذیری ارزش فعالیت‌ها را، کما اینکه یک کارگاه روانشناسی در یک تشکل دانشجویی ثمراتش تا آخر عمر از معدل بالا بیشتر بوده است.امیدوارم پیامم را به خوبی رسانده باشم. در پایان هم پیشنهاد می‌کنم که با توجه به تنوع فرصت‌ها فضاها، حتما کمی آن‌ها را تجربه کنید. مشورت کردن هم مفید است اما از آنجایی که فرد مشاور در دنیای خودش سیر می‌کند و هر کسی از ظن خود یار آدم می شود، تجربه کردن به نظرم ضروری است. یکی از سال بالایی‌ها می‌گفت کار کردن خوب و لذت بخش است، من ولی طی تجربه‌ای که داشتم به این نتیجه رسیدم که کار کردن را خیعلی نمی پسندم، چالش و یادگیری اش کمتر است و بخشی از آن تکراری است. و خب نمی شود نتیجه گرفت کار کردن خوب است یا بد، کار کردن را آن سال بالایی دوست دارد و من ندارم، شما را نمی‌دانم. یا مثلا یکی دیگر از سال بالایی‌ها می گفت از ریسرچ متنفر است و کدزدن را دوست دارد چون درجا نتیجه زحمات و کارها را می بینی و ملموس است، و خب من مسائل نظری و انتزاعی علوم کامپیوتر و ریاضیات را بیشتر می پسندم، باز هم شما را نمی‌دانم. در این بین مشکلی که برای تجربه کردن هست، کروناست و واقعا نمی دانم راه حلش چیست، شما اگر آن را پیدا کردید به من هم بگویید. بسیاری از برنامه‌های سابقا حضوری هنوز هم مجازی پیگیری می‌شوند، ولی ارتباط گرفتن و دوست شدن سخت‌تر شده و بخش اعظم جست‌وجو و تجربه کردن، آشنایی با همین افراد است. دوستان رایانش تاکید داشته اند که خیلی از بابت کرونا دل ورودی ها را نسوزانم، ولی نمی‌توان مسئله را ایگنور کرد. دوران غم‌انگیزی است، بسته شدن دانشگاه و عشاقی که از دیدار معشوق:) و خوابگاهی‌هایی که از تهران و ورودی‌هایی که از تعامل محروم شده‌اند، واقعا چه می‌شود کرد؟ اوایل خیعلی حسرت می‌خوردم، این روزها می گویم شاید بودن با خانواده باارزش‌تر بوده. اگر فرض عملگرایانه وجود حکمت و قسمت نبود، بشر با دردهایش چه می‌کرد؟ در هرصورت، امیدوارم زودتر دانشگاه باز شود...