آرایش نیروهای سیاسی پس از انتخابات

نویسنده: محمد مهدی رهجو در این نوشتار قصد دارم به تغییر آرایش نیرو‌های سیاسی در ایران و جایگاه و رویکرد آن‌ها نسبت به هسته سخت قدرت بپردازم و در نهایت سعی دارم به این پرسش پاسخ دهم که نیرو‌هایی که هنوز به آرمان‌های جنبش سبز وفادار هستند بایستی چه موضعی نسبت به سایر نیرو‌ها داشته باشند. انتخابات ۱۴۰۰ با مهندسی بی‌سابقه‌ای از سوی حاکمیت برگزار شد و همان شد که انتظار می‌رفت؛ پیروزی کاندیدای مدنظر حاکمیت. اگر چه هسته سخت قدرت در صدد بود تا با مهندسی کردن انتخابات در آرامشی نسبی زمینه شکل‌گیری یک لویاتان اسلامی را فراهم کند، اما این رویکرد عواقب جدی را برای حاکمیت و نیرو‌های سیاسی خواهد داشت. مشارکت زیر ۵۰‌ درصد و افزایش چشم‌گیر آرای باطله نشانه‌های کوچکی از این عواقب ناخواسته هستند. عواقبی که بدون شک آرایش سیاسی نیرو‌ها و دسته‌بندی‌های سیاسی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. رویکرد دولت رئیسی و تاثیر آن بر روی نیرو‌های هوادار حاکمیت برخلاف آنچه که گفته می‌شود، دولت رئیسی یک دولت افراطی در حوزه سیاست خارجه نیست. آنچه که از مواضع ابراهیم رئیسی در آخرین مناظره میان کاندیداهای انتخابات ریاست جمهوری نسبت به اجرای برجام و FATF و ... چنین بر می‌آید که دولت رئیسی دولتی محافظه‌کار خواهد بود و قصد دارد تا با ادامه دادن رویکرد دولت حسن روحانی در سیاست خارجی تا حدی به اوضاع اسفبار اقتصاد کنونی بهبودی موقت و نسبی ببخشد. چندان بعید نیست که دولت او از رویکردهای اقتصادی مشابهی با دولت حسن روحانی، از جمله تداوم واگذاری‌ها و خصوصی‌سازی‌ها پیروی کند. با این حساب می‌توان گفت تفاوت دولت روحانی با دولت رئیسی این است که دولت محافظه‌کار روحانی در حوزه‌های فرهنگی و آزادی‌های فردی تا جایی که از سوی حاکمیت اجازه داشت لیبرال‌تر بود. از آن‌جا که تصمیم‌گیری در حوزه سیاست خارجه اساسا توسط نهادهای بالادستی انجام می‌گیرد و وزارت امور خارجه صرفا مجری سیاست‌های نهادهای بالادستی است و از طرفی با توجه به توقف فعلی مذاکرات وین و به بن بست خوردن آن به نظر می‌رسد حاکمیت مثل سابق مشتاق به احیای سریع برجام نباشد. با این حال فشار کشورهای اروپایی و چین برای بازگشت سریع به مذاکرات و تنگناهای اقتصادی بی‌شمار کشور، مانند کسری شدید بودجه می‌تواند بر روی تصمیم حاکمیت پیرامون ادامه جدی مذاکرات موثر واقع شود. بنابراین گزاره فوق مبنی بر ادامه سیاست‌های دولت حسن روحانی در مذاکره با غرب و به تبع آن ادامه خصوصی‌سازی‌ها برای پیوستن به بازار جهانی چندان دور از انتظار نیست. مسلما ادامه این سیاست‌ها چندان خوشایند طیفی از هواداران ایدئولوژی مسلط که عدم مذاکره با آمریکا دال گفتمانی آن‌ها است نخواهد بود و بخشی از آن‌ها مانند طیفی از نیرو‌های عدالتخواه در میانه دهه ۹۰ ریزش خواهند کرد و یا حول سعید جلیلی که علنا مخالفت خود را با کلیت برجام در آخرین مناظره انتخابات ۱۴۰۰ اعلام کرد گرد خواهند آمد.این که دولت رئیسی و حاکمیت تا چه مقدار با این نیروها مدارا خواهند کرد، به پایبندی آن‌ها به شعارهایشان پیرامون آمریکاستیزی بستگی خواهد داشت. اصلاح‌طلبان؛ دوگانه عافیت طلبی و رادیکالیسم پیش از آنکه بخواهم به عملکرد جریان موسوم به اصلاح‌طلبی بپردازم تبارشناسی این جریان را بررسی می‌کنم.نسل اول اصلاح‌طلبان گروهی از انقلابیون ۵۷ بودند که در دهه اول نظام برآمده از انقلاب به چپ‌های پیرو خط امام معروف شدند و غالبا در دولت و مجلس حضور داشتند. گروهی که از لحاظ اقتصادی به اقتصاد سوسیالیستی تمایل داشتند و از لحاظ عقیدتی اصطلاحا مکتبی بودند. پس از فوت آیت الله خمینی این نیرو‌ها غالبا از مناصب خود کنار گذاشته شدند و گروهی از آن‌ها که بعدا ایدئولوگ اصلاح‌طلبی در ایران شدند برای ادامه تحصیل به دانشگاه‌ها بازگشتند. حضور آن‌ها در دانشگاه در فضایی متاثر از فروپاشی شوروی و افول هژمونی چپ به دلیل سرکوب‌های داخلی چپ‌ها و هژمونیک شدن ایده پایان تاریخ فوکویاما سبب شد تا هم از عقاید چپ‌گرایانه خود در اقتصاد عقب بکشند و هم از حضور خود در انقلاب اظهار پشیمانی کنند.رویگردانی چپ‌های پیرو خط امامی سابق از رویکردهای خود در دهه ۶۰ سبب پیوند آن‌ها با جریان کارگزاران سازندگی ( حزب نزدیک به هاشمی رفسنجانی ) شد. پیوندی که در دوم خرداد ۷۶ بر روی مطالبات مردمی که هسته سخت قدرت به آن‌ها روی خوش نشان نمی‌داد سوار شد و موفق به حضور مجدد در ساختار قدرت شد.با حضور اصلاح‌طلبان در دولت، مطبوعات اصلاح‌طلب نیز به صورتی هماهنگ در جهت ترویج عقاید جدید ایدئولوگ‌های خود در سطح جامعه برآمدند. روندی که با توقیف فله‌ای مطبوعات برای مدتی متوقف شد و بعد با شدت کمتری در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ ادامه پیدا کرد. سال‌هاست که در مطبوعات اصلاح‌طلب مفاهیمی چون مقاومت، آرمان‌گرایی و ایستادگی به سخره گرفته می‌شوند. مصدق را که اساسا یک عنصر مقاوم و ظلم‌ناپذیر است به یک پیرمرد احساساتی مظلوم تقلیل می‌دهند. محمد حنیف‌نژاد و سایر نیرو‌های انقلابی را تروریست و جانی به تصویر می‌کشند و در عین حال از دولت‌مردان عصر پهلوی مانند فروغی و تقی‌زاده تقدیر می‌کنند.این رویکردها سبب شد تا به شکلی ناخواسته طیف راستگرای اپوزیسیون که بعدا به آن‌ خواهم پرداخت تقویت شود. جریانی که غالب نیرو‌های آن از احزاب و مطبوعات اصلاح‌طلب رشد کردند و بعدها بلای جان همین اصلاح‌طلبان شدند. همان طور که در شماره قبل اشاره کردم رویکرد تقلیل‌گرایانه اصلاح طلبان نسبت به دموکراسی سبب شد از همراهی با رخداد‌های دی ماه ۹۶ و آبان ۹۸ ناتوان بمانند و نهایتا افول کنند. در انتخابات ۱۴۰۰ نیز علی‌رغم اینکه کاندیداهای اصلی آن‌ها از سوی حاکمیت قلع و قمع شد و انتظار می‌رفت که از مشارکت در انتخابات صرف نظر‌کنند، برخی از چهره‌های شاخص و احزاب این جریان با محوریت کارگزاران سازندگی، اعتماد ملی و ندا پیرامون یکی از کاندیداهای حداقلی توافق کردند و حضوری جدی در انتخابات داشتند که به شکست مفتضحانه‌ای منجر شد. حضوری که صرفا نمی‌توان آن را به پیوند عاطفی با صندوق رای در پارادایم لیبرالی اصلاح‌طلبان نسبت داد. تداوم حضور در چهارچوب حاکمیت به منظور حفظ منافع اقتصادی و بهره‌مند شدن از واگذاری‌های منابع ملی در دولت بعدی در حضور این احزاب و چهره‌ها در انتخابات ۱۴۰۰ بی‌تاثیر نبود. گروهی از اصلاح طلبان با محوریت حزب اتحاد ملت و چهره‌هایی مانند مصطفی تاجزاده در همان پارادایم فکری اصلاح‌طلبی تن به مشارکت در انتخابات ندادند. به نظر می‌رسد با مستقر شدن دولت رئیسی و شکل‌گیری رخداد‌های جدید، نهایتا این شکاف بیشتر خواهد شد و اصلاح‌طلبانی که از شرکت در این انتخابات سر باز زدند، به خصوص نسل‌های جوان‌تر آن‌ها، با شعار اصلاحات ساختاری از عافیت‌طلبی نسل‌های پیشین خود بیش از پیش فاصله بگیرند. با این حال اگر نتوانند در عقاید پیشین خود تجدید نظر اساسی صورت دهند و از ارائه یک رویکرد اقتصادسیاسی منسجم ناتوان بمانند کار چندانی پیش نخواهند برد و صدای آن‌ها در هیاهوی دیگر نیرو‌ها شنیده نخواهد شد.این مسئله در مورد جریانی موسوم به تحول‌خواه که خود را نسبت به اصلاحات ساختاری پیشتاز می‌داند نیز صادق است. جریانی متشکل از بخشی از نیرو‌های ملی-مذهبی که هدف خود را دموکراتیزاسیون با تکیه بر جنبش‌های اجتماعی اعلام می‌کند. تئوریسین‌های این جریان جنبش‌های اجتماعی را زمینه‌ساز دموکراتیزاسیون می‌دانند و گذار دموکراتیک را فرآیندی خارج از دوگانه انقلاب و اصلاح مطرح می‌کنند و روندی که کشورهای اروپای شرقی بعد از فروپاشی شوروی طی کرده‌اند را به عنوان نمونه‌های موفق گذار دموکراتیک معرفی می‌کنند.1 در حالی که اساسا آنچه که در اروپای شرقی اتفاق افتاد بخشی از پروژه جنگ سرد بود که با سیاست‌گذاری امپریالیست‎‌ها پیش رفت و به همین خاطر معرفی کشور‌های اروپای شرقی به عنوان نمونه موفق دموکراتیزاسیون با ادعای این جریان مبنی بر مرزبندی با براندازان پیرامون دخالت و فشار خارجی و حمایت غرب چندان سازگاری ندارد و نشان دهنده این مسئله است که ایدئولوگ‌های جریان تحول‌خواهی، یا درک صحیحی از جنبش‌های اجتماعی به عنوان یک حرکت مردمی در بستر ضرورت‌های تاریخی ندارند و یا در تعیین مصادیق آن دچار خطا شده‌اند. از طرفی تئوریسین‌های تحول خواه باید مراد خود از دموکراتیزاسیون را واضح کنند. چرا که دموکراسی صرفا شکلی از یک نظام سیاسی نیست بلکه یک فرماسیون اجتماعی نیز هست و اساسا نظام‌های پارلمانتاریستی از آنجا که حضور مردم در عرصه عمومی را به حضور در پای صندوق‌های رای محدود می‌کنند، نه تنها در زمینه‌سازی برای شکل‌گیری دموکراسی اجتماعی ناتوان هستند، بلکه در مواردی بر ضددموکراسی اجتماعی نیز هستند. بنابراین صرف شکل‌گیری نظام‌های پارلمانی و حزبی را نمی‌توان دموکراتیزاسیون خواند‌. این جریان نیز تا زمانی که تعریف خود از جنبش‌های اجتماعی، دموکراسی و به تبع آن دموکراتیزاسیون را واضح نکند و یک رویکرد منسجم مبتنی بر یک چهارچوب اقتصادسیاسی مشخص ارائه ندهد، جز صورت‌بندی‌های نظری پراکنده کار چندانی از پیش نخواهد برد. اپوزیسیون در عصر حاکمیتی اقتدارگرا و نبود ترامپ طیف راست اپوزیسیون غالبا در همان پارادایم فکری اصلاح‌طلبان به دشمنی با آن‌ها می‌پردازند.به عنوان مثال همان رابطه عاطفی که اصلاح‌طلبان با صندوق رای دارند؛ براندازان نیز دارند. این رابطه عاطفی برای اصلاح‌طلبان در قالب مشارکت مناسکی در انتخابات ظهور پیدا می‌کند و برای براندازان در قالب تحریم. نتیجه این رویکرد چیزی نیست جز آنکه دو طرف، انتخابات را به عنوان یک کنش سیاسی تلقی می‌کنند و نه یک کنش مدیریتی. به همین خاطر رای دادن یا ندادن خود را یک اکت سیاسی موثر می‌بینند.شکل‌گیری دوگانه مشارکت-تحریم در هر انتخابات زمینه مساعدی را برای این طیف از اپوزیسیون فراهم می‌کرد تا تضاد محتوای صوری خود با اصلاح طلبان را عیان کنند و به دشمنی با آن‌ها بپردازند. اما تغییر ماهیت جمهوری اسلامی از یک حکومت شبه اقتدارگرا به یک حکومت اقتدارگرا در سال‌های اخیر که به صورت مهندسی کردن تمام و کمال دو انتخابات اخیر ظاهر شد اساسا دوگانه مشارکت-تحریم انتخابات را در سال‌های نه چندان دور از معنا ساقط خواهد کرد. از طرفی در طی این سال‌ها در جریان مذاکرات بین جمهوری اسلامی و آمریکا، هرگاه مذاکرات به بن‌بست بخورد اپوزیسیون برانداز از لحاظ مالی و رسانه‌ای از سوی دولت آمریکا حمایت می‌شوند تا نقش چماق را برای جمهوری اسلامی ایفا کنند و هرگاه مذاکرات از سر گرفته شود حمایت‌های مالی-رسانه‌ای قطع می‌شود و یا به شکل چشم‌گیری کاهش می‌یابد. مسلما این روند به نفع براندازان نخواهد بود. در صورتی که این جریان در سال‌های آینده بدون توجه به تغییر شرایط رویکردهای سلبی خود را ادامه دهد گفتمان آن‌ها، که از دی ماه ۹۶ به بعد تا حدی در فضا هژمون شده است، افول پیدا خواهد کرد. در ضرورت ارائه خوانشی رهایی‌بخش از جنبش‌سبز و مرزبندی ایدئولوژیک با سایر نیروها بدون شک جنبش‌سبز، میرحسین موسوی و زهرا رهنورد به عنوان رهبران نمادین این جنبش در میان نیرو‌های اصلاح‌طلب و تحول‌خواه طرفدارانی دارند. اما گروه‌ها و افرادی نیز هستند که در عین تعلق خاطر به جنبش‌سبز به هیچ کدام از نیروهای موجود در عرصه سیاسی حال حاضر متعلق نیستند. این گروه‌ها و افراد در شرایطی که عده‌ای آگاهانه یا ناآگاهانه با نام جنبش‌سبز سعی دارند قرائتی براندازانه یا اصلاح‌طلبانه از جنبش و مواضع مهندس موسوی، به خصوص مواضع اخیرشان، ارائه دهند مسئولیت خطیری به عهده دارند و باید خوانشی رهایی‌بخش از جنبش سبز ارائه دهند. خوانشی که جنبش سبز را تجسم روح عصیانگر انقلاب ۵۷ می‌داند. عصیانی که به تعبیر فوکو "مدرن‌ترین و دیوانه‌ترین صورت شورش علیه نظم جهانی" بود و در نظم پسارخدادی سرکوب شد. خوانشی که میان فاعلیت یافتن انبوه خلق در بستر ضرورت‌های تاریخی و با هدف تغییر در مناسبات زیربنایی پیشین و رویکردهایی که بدون در نظر گرفتن فاعلیت مردم و با تکیه بر فشار خارجی صرفا سعی در تغییر مناسبات روبنایی دارد تمایز می‌گذارد. ارائه این خوانش‌ رهایی‌بخش مستلزم سازمان یافتن در برابر صحنه‌آرایی خطرناک عصر حاضر است.صحنه‌آرایی خطرناک در حال حاضر یعنی همین دوگانه‌هایی که رسانه‌های جریان اصلی و پیاده نظام‌هایشان سعی در غالب کردن آن به ما دارند. از دوگانه مشارکت یا تحریمِ انتخابات که این روزها زیاد از آن شنیده‌ایم تا دوگانه لَه یا علیهِ وضع موجود بودن. دو گانه‌ای که مبلغانش می‌گویند یا درخدمت وضع موجود هستی یا علیه آن و بعد به سرعت وضع موجود را به حاکمان فعلی تقلیل می‌دهند و آن را باز تعریف می‌کنند و سپس القا می‌کنند برای مقابله با وضع موجود (بخوانید صرفا حاکمان فعلی) باید از اهرم‌های فشار دولت‌های خارجی (بخوانید تحریم‌های یکسویه دولت آمریکا) کمک بگیریم و از مرزبندی‌های بیهوده با نیرو‌های خواهان تغییر (بخوانید دار و دسته فَرَشگرد و مسیح علینژاد و...) دست برداریم و متحد شویم و در نهایت قرائتی براندازانه از جنبش‌سبز و مواضع اخیر میرحسین موسوی ارائه می‌دهند. نه وضع موجود به حاکمان فعلی خلاصه می‌شود و نه نیرو‌های آویزان به نئوکان‌های آمریکایی علیه وضع موجود هستند که بخواهیم در مبارزه با وضع موجود با آن‌ها متحد شویم. سرمایه‌داری نئولیبرال و قدرت‌های امپریالیستی خود بخشی از وضع موجود و تقویت‌کننده بنیادگرایی دینی در خاورمیانه هستند. شرایطی که امروز در افغانستان، عراق، فلسطین و... رقم خورده نتیجه همین سیاست‌ها است. چه بخواهیم چه نخواهیم سرنوشت ما به سرنوشت ساکنان این سرزمین‌ها گره خورده است. نمی‌توان علیه وضع موجود بود و از رویکرد مخرب آمریکا در منطقه چیزی نگفت. نمی‌توان علیه وضع موجود بود و دست دوستی به سمت عروسک‌های لابی‌های آمریکایی-صهیونیستی دراز کرد. به همین خاطر بیش از هر وقت دیگر به یک مرزبندی ایدئولوژیک سفت و سخت با دیگر نیروها نیاز داریم. در سایه همین مرزبندی‌ها است که می‌توان خوانشی رهایی‌بخش از جنبش‌سبز ارائه داد. خوانشی که با افول براندازی و اصلاح‌طلبی می‌تواند جای خود را در میان توده‌های مردم پیدا کند. در پایان یادداشت خود را با ارجاعی به آلن بدیو که می‌تواند چراغ راه باشد به پایان می‌رسانم. «درگیری هیستریک با نتایج انتخابات پیامدی جز یک افسردگی بیهوده ندارد. بیایید به این نکته عادت کنیم؛ بر این بند بردگی که فعلا گرفتارش هستیم ضربه‌ای مهلک وارد نخواهد آمد مگر شرایط تاریخی چهار عامل را گرد آورد: ۱- یک وضعیت بی‌ثبات تاریخی که ذهنیت‌های محافظه‌کار را درهم بکوبد. 2- یک مرزبندی ایدئولوژیک سفت و سخت؛ طبعا اول از همه بین اندیشمندان، اما نهایتا بین خود توده‌ها، بر سر این واقعیت که فقط دو مسیر وجود دارد و نه یک مسیر.3- خیزش مردمی؛ قطعا مثل همیشه از سوی یک اقلیت. 4- یک سازماندهی جاندار که بتواند یک سنتز فعال از سه عامل نخست به دست دهد».2منابع:1- نشریه میهن شماره ۳۴ یادداشت رضا علیجانی.2- برگرفته از یادداشتی از آلن بدیو با عنوان "دیگر بی‌خیال انتخابات؛ تا همیشه" با ترجمه صالح نجفی.