شکست مقدمه پیروزی

پس از زندیه، نوبت به دودمان قاجاری رسید که حکومت ایران را به دست بگیرد. یکی از مهم‌ترین اتفاقات دوران قاجار، آشنایی ایرانیان با غرب و به دنبال آن تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بود. این آشنایی سبب ایجاد آگاهی و حساسیت بالاتر نسبت به وضع کشور شده‌بود. از زمان ناصرالدین‌شاه کم‌کم زمینه‌ها برای تحصیل برخی افراد در غرب فراهم شد و تجددگرایی و منورالفکری بین این افراد رواج یافت. زمزمه‌های بیداری اسلامی نیز از سال‌ها قبل توسط افرادی مثل سیدجمال‌الدین اسدآبادی آغاز شده‌بود و سال‌به‌سال قوت می‌یافت. بدین‌ترتیب در سال‌های پیش از مشروطه و زمان سلطنت مظفرالدین‌شاه، انجمن‌هایی پنهانی در شهرها تشکیل شدند و نشست‌هایی با حضور علما یا بدون حضور آنها برگزار شد؛ اما صرف وجود انجمن‌ها و اندیشه‌های متجددین، نتوانست مردم را با خود همراه کند. در واقع منورالفکران عقیده داشتند ایران باید برای پیشرفت پیرو غرب باشد و در این مسیر لازم است کمپانی‌های خارجی در ایران به فعالیت بپردازند و دولت‌هایشان زمام امور را در دست بگیرند. در آن زمان علما بودند که بیشترین تاثیر را روی مردم گذاشتند و توانستند آنها را در نهضت‌های مختلف و اعتراضات همراه کنند و اتفاقا به این نهضت‌ها ماهیت ضدسلطه ببخشند که برخلاف عقاید متجددین بود. مردم که تحت تاثیر روحانیت نسبت به استبداد، بی‌عدالتی، سلطهٔ بیگانه و حرکت‌های تجددطلبانه برخی رجال سیاسی حساس شده‌بودند، در نهایت به علت اهانت رییس بلژیکی گمرک ایران به لباس روحانیت و فلک‌شدن تعدادی از بازاریان به خروش آمدند و رشته‌ای از اعتصابات و بست‌نشینی‌ها به رهبری سیدمحمد طباطبایی و سیدعبدالله بهبانی آغاز شد. روحانیون به قم و ری مهاجرت کرده و در حرم شاه‌عبدالعظیم تحصن کردند. پی‌درپی برای مردم از عدالت صحبت ‌شد و همین عدالت به خواستهٔ اصلی معترضان تبدیل شد. مردم می‌خواستند عدالت‌خانه‌ای ایجاد شود که کشور طبق قوانین اسلام اداره شود و اتفاقاتی مثل همین فلک‌شدن بازاریان توسط حاکم شهر پیگیری شوند. این اعتراضات در نهایت منجر به صدور فرمان مشروطه گردید و توسط مظفرالدین‌شاه به امضا رسید و در پی آن، مجلس شورای ملی برای نخستین بار تشکیل شد.این تحولات برای ایران قاجاری بسیار مثبت به نظر می‌رسند؛ اما اکنون با گذشت بیش از ۱۰۰ سال از مشروطه می‌دانیم که این جنبش نتوانست در مسیر خود باقی بماند و به انحراف کشیده‌شد؛ البته نمی‌توان انکار کرد که مشروطه علی‌رغم شکستش به نقطهٔ عطفی در تاریخ ایران تبدیل شد و مسیر ایران را تغییر داد. از این نظر، اهمیت مشروطه بسیار بالا می‌رود و نقد و بررسی علل انحراف آن و آثارش در سرنوشت ایران را ضروری می‌سازد.دلایل شکست انقلاب مشروطه به دو دستهٔ خارجی و داخلی تقسیم می‌شوند و بارزترین آنها دخالت بیگانگان و چنددستگی بین مشروطه‌خواهان شمرده می‌شود؛ اما به نوعی می‌توان گفت که موجبات دخالت‌های خارجی نیز در داخل کشور فراهم شده و اشتباهات حکومت، تظاهرکنندگان و جبهه‌بندی‌ها و اختلافات میان علما بر سر ماهیت قیام، در نهایت باعث شد کشورهای خارجی مطابق میل خود این حرکت را مدیریت کنند. در سال ۱۲۸۶ روسیه و انگلیس قرارداد ۱۹۰۷ را امضا کرده و ایران را میان خود تقسیم کردند. آنها به طور جدی در کشور حضور داشته و در سیاست‌ها دخالت می‌کردند. حکومت وقت ایران نیز دائم با گرفتن وام‌های مختلف و بستن قراردادها و دادن امتیاز به دو طرف روس و انگلیس، این دو کشور را بیشتر و بیشتر بر ایران مسلط می‌کرد. مردم و علما هم طی اشتباهی بزرگ در جریان تظاهرات، در سفارت انگلیس تحصن کرده‌بودند و راه انگلیس را برای دخالت و جهت‌دادن به مطالبات و اعتراضات هموار کردند. در همین سفارت بود که حکومت مشروطه و تشکیل مجلس، مصداق خواستهٔ مردم مبنی بر تشکیل عدالت‌خانه معرفی شد. این در حالی بود که درخواست مردم، صورت مشخصی نداشت و صرف یک نهاد متولی نظارت و اجرای عدالت مدنظر بود. این نهاد می‌توانست مجلس باشد یا چیزی مانند قوه قضاییهٔ کنونی یا صورتی دیگر؛ ولی ورود مردم به سفارت باعث شد این عدالت‌خانه به صورت تشکیل مجلس و پادشاهی مشروطه که ماهیت سراسر غربی داشت، معرفی شود و بعدها قانون اساسی مشروطه نیز با الگوبرداری از قوانین اساسی و پارلمان‌های اروپایی نوشته شد. با به میان آمدن لفظ مشروطه در ابتدا جمعی بین علما و مردم که دنبال عدالت‌خانه بودند و متجددین که خواستار تقلید از شیوهٔ حکومت‌داری غربی بودند، حاصل شد و تمام حواس‌ها معطوف مشروطه و مجلس گشت. در این میان، قاعدتا انگلیس از متجددین و منورالفکران حمایت می‌کرد و خواستار کنارزدن علما از این جنبش بود. روسیه برعکس، به شدت مخالف مشروطه‌شدن ایران بود و آن را برخلاف منافعش می‌دانست؛ اما پرواضح است که روس‌ها نیز طرفدار سردمداری روحانیت نبودند. بدین‌ترتیب درگیری در زمین مشروطه آغاز شد و علمای بزرگ نظیر آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری خواستار مشروطه مشروعه و اسلامی‌بودن قوانین حکومت و کار مجلس شدند، متجددین با قدرت بیشتری در احزاب مختلف وارد مجلس شدند و به سوی الگوهای غربی مشروطه نظیر خود انگلیس حرکت کردند، افراد دیگری نیز مثل سیدمحمد طباطبایی که از ابتدا رهبران جنبش به شمار می‌رفتند، جدیت و صلابت شیخ فضل‌الله را غیرضروری می‌دانستند و معتقد بودند که مسیر رسیدن به حکومت بهتر و اسلامی‌تر از مشروطه -به هرشکلی که باشد- می‌گذرد. در این مرحله چنددستگی مردم و حتی رهبران، انحراف شدیدی در مسیر جنبش ایجاد کرد. استبداد شاهان و به توپ‌بسته‌شدن مجلس توسط محمدعلی‌شاه نیز از علل دیگر ضایع شدن مشروطه هستند. مسئلهٔ اصلی اینجاست که اصلا چرا درگیری در زمین «مشروطه» اتفاق افتاد؟ چرا جهت و تجسم خواستهٔ مردم نوعی حکومت غربی بود که طرفی در تلاش بود بدون توجه به فرهنگ و شرایط ایران، آن را تماما غربی کند و طرفی سعی می‌کرد اسلام را در آن بگنجاند و عده‌ای نیز خواستار جمع این دو بودند؟ چرا مشروطهٔ مشروعه دال مطالبات شیخ فضل‌الله شد؟ به نظر می‌رسد «مشروطه» پیش‌فرض و پایهٔ انقلاب تلقی می‌شد و بحثی روی آن نبود و دعوای اصلی بر سر نوع و نحوهٔ اجرای بود. بازی‌کردن در زمین تعریف‌شده و غیراصیل چیزی بود که در مشروطه وجود داشت و در نهایت باعث شکستش شد و برعکس در انقلاب اسلامی سال ۵۷ با هوشمندی و برنامه‌ریزی شخص امام خمینی(ره) و دیگر انقلابیون و طراحانی مانند شهید مطهری، وجود نداشت. این موضوع مهم‌ترین تفاوت انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی به شمار می‌رود. امام خمینی(ره) ولایت فقیه را به عنوان نوع جدیدی از حکومت ارائه دادند. ایشان مبانی و مفاهیم این نوع از حکومت را تماما از اسلام استخراج کردند. هرچند نمی‌توان ادعا کرد که برای ریزجزییات حکومت و سیاست‌گذاری‌ها برنامهٔ مشخص وجود داشت، اما پایه و تکلیف مشخص و اصیل بود و چندین سال روی آن اجتهاد شده‌بود. رهبر انقلاب اسلامی فقط یک نفر بود و شخصیت‌های مهم انقلاب نیز از ایشان پیروی می‌کردند. چندین سال سخنرانی‌های خود امام، شهید مطهری، آقای خامنه‌ای، شهید بهشتی و... تکلیف را تا حد مناسبی برای مردم نیز روشن کرده‌بود. مردم می‌دانستند که برای اسلام انقلاب می‌کنند؛ درخواست اجراشدن احکام اسلام را دارند؛ امید فراهم‌کردن مقدمات ظهور را دارند؛ نفی طاغوت می‌کنند؛ به آرمان‌های والای اسلامی اهمیت می‌دهند و دغدغهٔ قدس دارند؛ سلطه بیگانه را نمی‌پذیرند و ظلم و ستم را تاب نمی‌آورند. آرمان‌هایی داشتند که می‌توان گفت پخته‌شده و رسیدهٔ اهداف مردم در زمان مشروطه بود؛ اما مهم‌ترین تفاوت همان بستر اجرای این اهداف بود. در سال ۵۷ «زمین بازی اصلی» برطبق مبانی اسلامی چیده شده‌بود و دست همهٔ بیگانگان از آن کوتاه بود. نوعی جدید از حکومت و آرمان که توسط هیچ‌یک از دو ابرقدرت آن زمان حمایت نشد. نوع و هدف انقلاب اسلامی در ایران طوری بود که هم از جانب بلوک شرق و هم غرب با مخالفت روبه‌رو شد؛ اما شکل اسلامی و اصیلش مانع از نفوذ عمیق بیگانگان شد و به عبارتی اصل و اساس اسلامی ماند و اگر بحثی سر شکل اجرا بود، نمی‌توانست انقلاب اسلامی را مانند مشروطه منحرف کند. مجلس، قوای سه‌گانه، نخست وزیر، رییس‌جمهور، استان‌بندی، ایالت‌بندی و... همگی وسیله‌هایی شدند که ممکن بود در راستای پیاده‌کردن طرح اندیشمندان انقلاب برای حکومت اسلامی، به کار گرفته بشوند یا نشوند. درست برعکس مشروطه که در آن نوعی خاص از اجرا انتخاب شد و تلاش می‌شد اصول در آن جای داده‌شود. در مجموع به عقیدهٔ نگارنده، جنبش مشروطه و نهضت‌های پس از آن، تاثیر بسیاری روی بیداری‌ اسلامی میان مردم داشتند و به جز آن مطالعهٔ این جنبش و علل انحراف آن، علما و روحانیون را آرام‌آرام برای استخراج طرح مناسبی برای حکومت اسلامی رشد داد و زمینهٔ انقلاب اسلامی سال ۵۷ را فراهم کرد؛ یعنی انحراف مشروطه، شکستی بود که موجب پیروزی و استواری انقلاب اسلامی شد.زهرا علمی