گاهِ گاهان_ نود و سه

نود و سه_ از همان‌جا که ایستاده‌ام و حتّی دزدانه از یک گوشۀ چشم نیز، خوب می‌بینم که چه حالتِ منفعل و محزونی به خود گرفته سکناتش... با آن هر دو بازوی فرو افتاده و دست‌های سستِ بی‌حرکت، روی زانوهایی که گشوده از هم و بی‌هیچ نیرویی، رها شده‌اند... کف دستهاش رو به بالا قرار دارد و سمتِ نگاهش از من به شعله‌های آتش معطوف شده است... وقتی فقط آرام و به آهنگی که انگاری سرشار از لطف و مهربانی، می‌گوید:- «حق با تو است... من عذرخواهی می‌کنم...»چند قدم می‌روم تا برسم نزدیکِ بخاریِ دیواری... بعد برگردم تا به شیوه‌ای شبیهِ خود او، یک دستم را بچرخانم در فضا و حرفی بزنم... ولی نه آن‌طورها که او... نه نرم و اقناع گر... که کاملاً تند و عصبی... در حالی که می‌دزدم نگاهم را از او و صدایم در نهایتِ بی‌شرمی می‌لرزد کم و بیش... در نوعی دفاعِ جبونانه و مذبوحانه و پیشاپیش محکوم به شکست، زده ام به پرچانگی و پراکنده گویی:- «شعر!... شعرِ عارفانۀ پارسی... که همه «قصّۀ گیسوی» یار و «سلسلۀ موی» او است... «فتنه‌انگیزِ جهان» می‌شود به پیامی که صبا از کوی دوست بیاورد...[1] همه زبانِ ناخودآگاهِ جمعیِ یک ملّت است... و بیانِ آرزوهای دست‌نایافته و دست‌نایافتنی... حکایتِ طلبِ «سیمرغ و کیمیا» است[2]... محال و نامقدور... پوشیده و ناگفتنی... رازی است سر به مُهر از سرِّ دلبران که در قالبِ رمزگانِ حدیثِ دیگران پرداخته می‌شود[3]... به صورتِ نقلِ بی‌پروای تمنّیاتِ ملموسِ جسمانی- شرابخوارگی و مستی و عشقبازیِ آشکار و پنهان... ولی قطعاً معنای آن اظهار به ایمای «نهفته اسراری»[4] است کیمیاگرانه در بابِ پیوندِ روح با آفریدگارِ جان... »انگاری دارم حرف‌های نابی می‌زنم!... اگر الان در کلاسِ درس بودم احساس می‌کردم وظیفۀ خود را در توبه‌دادن و تطهیرِ تاریخِ ادبیاتِ صوفیانه تمام و کمال، به انجام رسانده‌ام!... اما چرا الان بیشتر از هر چیز، فقط حس می‌کنم که خونِ پُرفشاری دویده در رگهای سرم و صورتم داغ و شاید هم برافروخته شده... زیاد هم مهم نیست که رگ‌های شقیقه‌هام درد گرفته و چشمهام سیاهی می‌رود، ولی آخر چرا این‌قدر آشفته و منقلب شده‌ام...؟این چه انگیزه‌ای است که وامی‌داردم آن‌طور غیرت‌مندانه به دفاع از اشعارِ عرفانیِ برخیزم... یا در حقیقت به حمایتِ متعصبّانه از خودم... در برابرِ او که اغلب می‌داند پیش از این چه کرده‌ام و پس از آن چه خواهم کرد؟.... چرا باز این‌قدر مثلِ قدیم‌ها شده‌ام... بدقلق و کج رفتار... ناسازگار و... سوختۀ زار و نزار[5]...نمی‌دانم... فقط این است که کسی در دلم، بی‌قراری و جوانی می‌کند؛ مثلِ بیست‌سالگی‌هایم...مانندِ آن بیگاهِ غریبانه و منجمدِ زمستانی که شاخه‌های خشکِ یخ‌بسته در پشتِ آن پنجره‌های بخارگرفته سیاه می‌نمود و نفَسَت توی تالارِ مطالعۀ دانشکده هم ابر می‌شد، چون دیواری می‌ایستاد پیشِ چشمانت[6]... دست‌های سرمازده‌ام می‌لرزید روی عطفِ کتاب‌هایی که می‌جستم تا هر کدام را برگردانم سرِ جای اصلی‌اش...... و دفعتاً میکائیل -بعدِ سالی- باز آمده بود از سفری... و بناگاه برابرِ چشمم ظاهر شده بود، وسطِ کتابخانه، در ساعتِ چهارِ عصر که هنوز دو ساعتی تا پایانِ وقتِ کاری‌ام باقی بود... و من وقتی به چشمِ خواب‌آلودِ خویش دیده بودم آن جمالِ بی‌مثالش را بینِ قفسه‌های کتاب، لای دو جلد ادیسه و ایلیادِ هومر و بوطیقای ارسطو، از فرطِ ناباوری و هولِ غافلگیری، یک بغل کتاب را رها کرده بودم از دست، روی زمین و پس پس رفته و از پشتِ شانه‌ها سخت خورده بودم به قفسۀ عقبی... که کلّی سر و صدا به راه افتاده و شرمساری و رسوایی به بار آمده بود، در قرائت‌خانۀ خاموش و نیمه‌تاریکِ دانشکده که همه در آن بر سرِپنجه راه می‌رفتیم و پچ پچ کنان فقط چند کلمه‌ای به ضرورت می‌گفتیم... و سرِ آخر هم، فقط توانسته بودم با صدایی که انگار از قعرِ چاه برآمده، بگویم:- «سلام!... کی رسیدی؟»و او بی‌صدا خندیده و نجواکنان گفته بود:- «نیم ساعت قبل... و خوشحالم که ذوق‌زدگی‌ات را از من پنهان نکردی و نترسیدی که لوس شوم!...»چاره‌ای هم نداشتم آخر جز آن که نگاهم را بدزدم از او... و به بهانۀ جمع آوریِ کتاب‌ها، چمباتمه زده خم شوم روی زمین تا پنهان کنم از او صورتم را که می‌دانستم- علیرغمِ سرما- برافروخته است... به سرخیِ شرم و اشتیاق... بعد در همان حال که چند جلد کتابِ قطور را در قفسه‌ها جابه‌جا می‌کردم، از او پرسیدم با قدری کج‌خُلقیِ دفاعی که به جبرانِ آن خجالت و کمروییِ درمان‌ناپذیر، اتّخاذ کرده بودم:- «چه کتابی می‌خواهی؟... بگو تا برایت پیدا کنم...»فرض گرفته بودم اگر با آن عجله و ظرفِ نیمساعت، از راه رسیده و نرسیده، خود را به کتابخانه انداخته، لابد سفارشی دارد آنی و اضطراری...و او همچنان‌که آهنگِ صدایش کمی بالاتر می‌رفت، گفته بود:- «یعنی فکر می‌کنی با این عجله از فرودگاه آمده‌ام تا از کتابخانۀ دانشگاه کتاب بگیرم؟!»با اشارۀ دست تذکّر داده بودم که آهسته‌تر!... و صورتم داغ‌تر شده بود... خوب یادم هست آن‌موقع چقدر نفرت داشتم از این عارضه که در نظرِ خودم و دیگران خیلی دخترانه می‌آمد... یعنی گل‌انداختنِ گونه‌هام... ضمنِ این که باورم هم نشده بود من دلیلِ آن همه شتابِ او باشم؛ یعنی آن طوری که او علّتِ همۀ دیوانگی‌های من بود... زیرِ لب با آن لحنی که در کمالِ تأسّف، نمی‌توانستم لرزشِ عصبی‌اش را مهار سازم، گفته بودم:- یعنی برای دیدنِ من به کتابخانه آمده‌ای؟... چطور می‌دانستی این‌جا هستم الان؟... اصلاً از کجا می‌دانستی بعد از ظهرها در کتابخانه کار می‌کنم؟... چه کسی به تو گفت؟...»باز بی‌صدا خندیده و جواب داده بود:- «آدم باید خیلی وحشتناک باشد که ملاقاتش با یک دوست، این همه پرسش ‌برانگیز شود!... اینطور نیست؟... و می‌دانم وظیفۀ چنین موجودِ وحشتناکی این است که حداقل پاسخ آماده‌ای در آستین داشته باشد... ولی الان خیلی خسته‌ام حریف!... کاش مرحمتاً تعارفم کنی کمی بنشینم...»پس راهنمایی‌اش کرده بودم به مخزنِ نشریاتِ کتابخانه که خفیه‌گاهِ خودم بود، هنگام مطالعه یا استراحتی کوتاه و به ندرت کسی برای یافتنِ شماره‌های قدیمترِ مجلّه‌ای به آن رجوع می‌کرد و البته می‌شد در زمهریرِ فضای دلگیر و بی‌روزنش به صدای عادی گفت و گو کرد...یکی از چهارصندلیِ فکسنیِ اتاقک را از پشتِ آن میزِ اسقاطی بیرون کشیده بودم تا او بنشیند و خستگی در کند... و برایش از فلاسکِ خودم توی یک لیوانِ لکّه‌دار، چای نیم‌گرم ریخته و باز تکرار کرده بودم:- «می‌دانستی... نه؟»و او در یک کلمه و فقط زیرلبی گفته بود که بله... و با نزاکت و بردباری چایِ تلخ و بدبوی مرا جرعه جرعه نوشیده بود...- «از طریقِ روشن‌بینی و این حرف‌ها؟!...»و او با ترکیبِ خام‌دستانه و ناشیانه‌ای از غرور و فروتنی، که خاصّ روزهای جوانی بود و ناخوشایندِ من... طوری که حتی کمابیش آزرده‌ام می‌کرد، پاسخ داده بود:- «بهرام!... الان که اینجا هستم... آخر چه فرقی می‌کند برایت؟...»به تلخی و تندی پریده بودم وسطِ حرفش... و گفته بودم:- «هیچوقت نمی‌پرسی کجا هستم... هرگز نمی‌گویی کی خواهی آمد... و هر وقت هم که خودت لازم بدانی یک مرتبه ظاهر می‌شوی... چرا؟!... فقط چون دوست داری ببینی چطور از ذوقِ دیدارت، قبضِ روح می‌شوم؟!»و او علیرغمِ من، با خودداری و وقاری که با توجّه به جوانسالی‌اش- و شش سالی بیش تفاوتِ سن نداشتیم- خیلی هم تحسین‌برانگیز می‌نمود، پس از مکثی نسبتاً طولانی، گفته بود:- «بسیارخوب بهرام!... جوابش این است که من گاهی می‌دانم تو قبل از این چه کرده‌ای یا کجا بوده‌ای...»- «فقط قبل از این؟... و یا گاهی هم بعد از این...»انگاری به اکراه در برابرِ اصرارِ بازجویانه‌ام تسلیم شده، زمزمه‌وار گفته بود:- «و گاهی هم بعد از این...»ولی من سرِ رشته را رها نکرده بودم و خیلی بی‌رحمانه و دور از ادب و آدابِ رفاقت ادامه داده بودم با آن لحنِ وحشتناک... - «... جداً؟!... فقط گاهی؟!...»که او نفسِ خیلی عمیقی کشیده و سرش را به یک طرف کج کرده، گفته بود:- «بسیارخوب حریف!... پرچمِ سفید!... من اغلبِ اوقات می‌دانم که تو قبل از این چه کرده‌ای، در حالِ حاضر داری چه می‌کنی و پس از این چه خواهی کرد... ولی قرار نیست از این قضیه بر علیه تو سوء استفاده‌ای کنم... خوب؟!... و راستی اصلاً فکرش را نکرده بودم که ناراحت شوی اگر بیایم به دیدنت در آن اوقاتی که برایم ممکن است و می‌دانم که برای تو نیز مشکلی ایجاد نمی‌کند...»قطعاً در اوانِ بیست سالگی، علّتِ این بدرفتاری‌های خویش را نمی‌فهمیدم... و نمی‌دانستم چرا تا سر حدِّ خشم از او می‌رنجم... گرفتارش بودم و می‌ترسیدم از این گرفتاریِ خویش و آزادیِ او که دائم به جای هر دوِ ما دربارۀ جزئیاتِ ارتباطِ دوستانه‌مان، تصمیم می‌گرفت... او که عذابِ دوری‌اش حتی نمی‌گذاشت تا از سعادتِ دیدارهای غافلگیرانه و نامنتَظَرَش برخورم...آن موقع البته نیروهای تاریکِ ناخودآگاه را نیز نمی‌شناختم که مرا وامی‌داشت تا برای گریز از آن صمیمیتِ مبهم و ناشناخته و مخاطره‌آمیز با او، مدام فاصلۀ میانمان را با مجادله‌های تلخِ گاه و بیگاه تنظیم کنم و مرزهای اخلاقی و احساسیِ خویش را محفوظ بدارم... تا هرگز ندانم و باور نکنم که اگر از شدّت حسادت نسبت به آن کمال و بی‌نقصیِ مجسّم نمرده‌ام، از فرطِ عاشقی بوده و بس...پس با طعنه و ترشروییِ مضاعف گفته بودم:- «اغلب می‌دانی!... بله؟!... و به این فکر هم نبودی که ناراحت شوم... تو چی هستی میکائیل؟!... یک جادوگرِ لعنتی؟!... و من چی هستم؟!... خرگوشِ توی کلاهت؟!... که هر وقت بخواهی حاضر و غایبش کنی؟!»و او را سخت رنجانیده بودم...مدّتی در سکوتِ محض نگاهم کرده بود... و بعد بلند شده بود تا برود...و هنوز نرسیده بود به آن درِ خاموش و ستمکارِ خروج که دستش را محکم گرفته بودم تا نگذارم ترکم کند، پیش از آنکه هشدارش دهم با آن صدایی که از انعکاسِ تپش‌های تندِ قلبم، بی‌محابا می‌لرزید و دیگر اهمیتی هم نمی‌دادم...- «به خدا که می‌میرم این بار... اگر بروی و به من نگویی کی باز می‌بینمت!...»(ادامه دارد) [1] - دوش در حلقه ما قصه گیسوی تو بود/// تا دل شب سخن از سلسله موی تو بودهم عفاالله صبا کز تو پیامی می‌داد/// ور نه در کس نرسیدیم که از کوی تو بودعالم از شور و شر عشق خبر هیچ نداشت/// فتنه انگیز جهان غمزه جادوی تو بود (حافظ)[2] - وفا مجوی زکس ور سخن نمی‌شنوی/// به هرزه طالب سیمرغ و کیمیا می‌یاش (حافظ)[3] - خوشتر آن باشد که سرّ دلبران/// گفته آید در حدیثِ دیگران (مولوی)[4]- هاتف، ارباب معرفت که گهی/// مست خوانندشان و گه هشیار-- از می و جام و مطرب و ساقی/// از مغ و دیر و شاهد و زنار-- قصد ایشان نهفته اسراری است/// که به ایما کنند گاه اظهار (هاتف)[5] - دردمندی من سوختۀ زار و نزار/// ظاهراً حاجتِ تقریر و بیان اینهمه نیست (حافظ)[6] - تعبیرها از زمستانِ اخوان است: «نفس کز گرمگاهِ سینه می‌آید برون ابری شود تاریک/ چو دیوار ایستد در پیشِِ چشمانت/ نفس کاین است پس دیگر چه داری چشم/ زچشمِ دوستانِ دور یا نزدیک...قسمت بعدقسمت قبل