دست به دامان ثقلین (5) - اگر نبودند، هلاک می شدید ...

وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمين‏ (بقره 251)مهم ترین و کلیدی ترین نکته ای که همه ادیان الهی بر آن استوار گشته اند، وجود ماوراء و غیبی برای این عالم است. این ماوراء از خدا گرفته تا ملائکه و وحی و معاد و ... و تا آثار اعمال گستره دارد. شاید به همین دلیل است که قرآن کریم در سوره مبارکه بقره، ایمان به غیب را به عنوان اولین وصف از متقین نام می برد : ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُدىً لِلْمُتَّقينَ (2) الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (3)عقل انسان، ادراک ها و به تبع کارایی های متفاوتی دارد. در حیطه ای، هست و نیست ها را کشف می نماید. که به این حیطه عقل نظری می گویند. مثلا امتناع اجتماع نقیضین یا نیازمندی هر معلولی به یک علت، از ادراکات این چنینی عقل است. اما عقل یک سری باید و نباید را نیز کشف می نماید که در حیطه عقل عملی تقسیم بندی می شود. منشأ کشف این باید و نباید ها، می تواند دو امر باشد. یکی نیکویی یا زشتی های ذاتی یک فعل و دیگری منافع یا ضرر های آن. برای مثال دروغ امری غیر پسندیده است چون خودش بد و ناپسند است (= قبح ذاتی دارد) اما گزاره های باید و نبایدی که معمولا در امور معیشتی و اقتصادی کاربرد دارند، بر مبنای سود و زیان است و خود افعال به خودی خودشان، زیبایی یا زشتی ذاتی ندارند. گزاره های اخلاقی معمولا منشا ذاتی دارند (برای همین ادراکات اخلاقی را به عقل اخلاقی که زیرمجموعه عقل عملی است، منتسب میکنند) و در مقابل آن نیز عقل حسابگر وجود دارد.شکی نیست که عقل حسابگر برای آنکه واقع نما باشد، باید به تمام ابعاد و آثار یک فعل اشراف داشته باشد که از همین ابتدا معلوم خواهد بود که چنین امری اتفاق نخواهد افتاد. به همین دلیل است که این عقل در مقابل گزاره های وحیانی که بعضا برایش عجیب هم می نماید، خاضع می شود. برای مثال، آیات فوق مربوط به داستان جناب طالوت و حضرت داوود است. فرمان طالوت به عنوان حجت خدا، ننوشیدن آب قبل از جنگ است. در صورتی که عقل حسابگر در یک بررسی اولیه نه تنها به نوشیدن آب دستور می دهد، بلکه به جمع آوری و ذخیره آب نیز فرمان می دهد. ولی در حقیقت چون این عقل همه ابعاد و آثار را درک نمی کند و خود را در مقابل فرمانی از خدای خود می داند که عالم به همه اشیاء است، خاضع می شود و اطاعت می کند. همین طور در زمینه جنگی که به صورتی اعجاب آور به نفع سپاه حضرت طالوت تمام می شود.ندر روایتی از امام صادق علیه السلام که درصدد توضیح این فقره از آیه بر آمده است، چنین می خوانیم : عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَيَدْفَعُ بِمَنْ يُصَلِّي مِنْ شِيعَتِنَا عَمَّنْ لَا يُصَلِّي مِنْ شِيعَتِنَا وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَى تَرْكِ الصَّلَاةِ لَهَلَكُوا وَ إِنَّ اللَّهَ لَيَدْفَعُ بِمَنْ يُزَكِّي مِنْ شِيعَتِنَا عَمَّنْ لَا يُزَكِّي وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَى تَرْكِ الزَّكَاةِ لَهَلَكُوا وَ إِنَّ اللَّهَ لَيَدْفَعُ بِمَنْ يَحُجُّ مِنْ شِيعَتِنَا عَمَّنْ لَا يَحُجُّ وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلَى تَرْكِ الْحَجِّ لَهَلَكُوا وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ» فَوَ اللَّهِ مَا نَزَلَتْ إِلَّا فِيكُمْ وَ لَا عَنَى بِهَا غَيْرَكُمْ.[1]»در حقیقت معنایی که امام برای آیه بیان می فرمایند، این است که اگر نمازگزارنی نبودند، خداوند به واسطه ترک نماز، مومنین را هلاک می کرد. همین طور به واسطه ترک زکات. اما به واسطه عاملین و مطیعین، خداوند به همه مومنین رحم می نماید. در حقیقت این روایت اشاره ای به همین آثار غیبی اعمال دارد که برای ما به هیچ وجه قابل ادراک به صورت مستقیم و عادی نیست. ما چنین فهمی نداریم که اگر همه مومنین نماز را کنار بگذارند، همگی هلاک می شوند. همین آثار سهمگین برای یک فعل قبیح، در آیاتی از قرآن نیز اشاره شده است:وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (88) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (89) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (90) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (91)[2]در این آیات، خداوند متعال اثری بسیار زیاد را برای قائل شدن به فرزند برای ذات ربوبی بیان می کند. اینکه زمین و آسمان این چنین از اعتقادی کفر آمیز بهم می ریزد، اثری غیبی درباره عمل است که حسابگری های ما را شدیدا تحت تاثیر قرار می دهد. با این حساب دیگر نمی توان گفت که این گفته ها به ما ضرری نمی رساند یا ... و با همین توجهات است که احکام دینی ای که در ظاهر مورد انتقاد واقع می شوند، به زیبایی و درستی معنا می­یابند.[1] الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 451[2] سوره مریم