درباره "خاطرات هنرپیشه نقش دوم"

( پیش دانسته : خاطرات هنرپیشه نقش دوم نام نمایشنامه ای نوشته بهرام بیضایی است که در سال 1360 برای اولین بار چاپ شده است. )خاطرات هنرپیشه نقش دوم با عنوانش مرا فریب داد ، با متنش تماشاگر را، و با دوالپا موهبت و ذولفقار را و با موهبت و ذولفقار یک ملت را..!هیچ جا بیشتر از این نمایشنامه من نگاه سنگین بیضایی را روی خودم احساس نکردم؛ و حالا از خودم میپرسم که چگونه است که نگاه بیضایی با فاصه سی و نه سال هنوز روی من، که شانزده سال اولش را اصلا وجود نداشته ام، سنگینی میکند؟"در یک غمنامه بزرگ، هنرپیشه نقش دوم هرگز نمیمیرد."نقش ها به موهبت و ذولفقار و بلقیس و .. خلاصه نمیشوند! نقش فریب و دروغ را همه جا میبینیم. نقش دروغی به وسعت یک ملت را و نقش بازپس ماندن قلابی ها و بازپس تر ماندن واقعی ها..من خاطرات خودم را ورق زدم. هنوز هیچ نگذشته است از روزهایی که این تئاتر در واقعیت برای ما اجرای رایگان رفته است. ما این نمایشنامه را بارها خواندیم به نام جعلی تاریخ و از حافظه ضعیف ماست که امروز هم پای همین اجرا به تماشا نشسته ایم.باز واژه مورد نظرم را یافتم."تماشا"ما به تماشای روایتی دروغ درباره قربانی ها نشستیم و نشستیم و گذشت تا عده ای به تماشای روایت دروغ قربانی شدن ما بنشینند. و آن عده هم از خود ما هستند. اینجا روایتگری به عمر یک تاریخ دارد به یک "ما" دروغ میگوید درباره قربانی شدنمان. و ما یا تماشاگریم یا قربانی اما روایتگر همیشه دروغگو باقی میماند و به ستون این دروغ عمارتی برپا میشود سیاه و فریبنده که هر آجرش خاک تماشاگریست که یک روز قربانی شده است!من زمزمه این دروغ را بیخ گوشم مدام میشنوم. چرا که دروغ اساسا به تکرار برجسته تر میشود و از مغز مخاطبش فرصت تفکر را میدزدد!شباهت عجیبی که همین حالا بر ذهنم نقش بست شباهت میان دوالپای نمایش با اسکوئلر "مزرعه حیوانات" جورج اورول است. و آن سه سگ که با غرشی دروغی را به زور میخوراندند به دیگر حیوانات و آن چهار گوسفند که با صدای بع بع ( four legs good, two legs bad ) صدای هر اعتراضی را در نطفه خفه میکردند.اورول در جمله ای میگوید:In a time of deceit, telling the truth is a revolutionary act.در زمانه ی فریب، گفتن حقیقت، یک حرکت انقلابیست.ردپای این جمله در سرتاسر نمایش دیده میشود. تنها گفتن حقیقت میتواند همه چیز را یکجا حل کند. اما دروغ به شام امشب و خوابی با شکمی پر می انجامد؛ و نه به خیال آرامی که سر به بالین بگذارد!گاهی فکر میکنم در میان گذر این روز ها به درختی مانندم که پایش سنگسار میکنند، به شاخش طناب دار می آویزند، به شاخش به دار می آویزند، پایش خشک است و به جای آب خونش میدهند و او ایستاده و تماشا میکند. گاهی به سر انجام درخت فکر میکنم که روزی از تن خشکش چه تابوت ها که نسازند و چه مردگان که به زیر خاک نکنند. گاهی به تولد درخت فکر میکنم، که چگونه چون مردگان به سان دانه ای به زیر خاک میرفت تا مژده بهاران دانه های دیگر بدهد. چه شد این که در آهنگ مژدگانی بود این گونه آغاز و پایان و میانش با تماشا و تجربه گجستگی مرگ همراه شد؟همانگونه گذشته است بر ما که یا موهبت ها بودیم یا ذولفقار ها یا بلقیس ها یا معلمان یا کارگران یا دانشجویان! مایی که میان دروغ و راست مانده ایم. گفته بودم من و ما دختر آسیابان بودیم و آن جهش های ماهی میان خفگی و نفس همه جا مانند پایان مرگ یزدگرد تصادفا به ثمر نمی نشیند و ماهی را به آب نمیرساند. گاهی ادامه پیدا میکند و ذره ذره جان از بدن بی زبان بیرون میشود.در تمام طول نمایشنامه فکر میکردم موضع اصلی آن، نمایش تکرار یک دروغ است اما بعد از سرود پایانی دانستم که برعکس، موضعش تماشای تکرار یک دروغ است، توسط ما! این تماشا کردن محدود به آن لحظه نمایش نیست و تماشاگر ناگهان میفهمد که تا یادش می آمده داشته همین نمایش را تماشا میکرده است.اگر بخواهیم ریز به ریز ردپای دروغ را در متن دنبال کنیم میشود طوماری درباره آن نوشت. اما من مهم ترین دستاوردم از خواندن این نمایشنامه این بود که بالاخره فهمیدم چرا در مرگ یزدگرد بیرون از آسیا طوفان است. بیرون از اتاق بیضایی، چونان که در بعضی فیلم هایش، همیشه بلوا و آشوب و ویرانیست! بی شک او مرحله به مرحله چیره شدن این زشتی ها را به جامعه اش میدیده و دل میسوزانده است. این آشوب، حالا که صحنه مان بیشتر خیابان است و بیرون، بهتر خودش را به نمایش گذاشته است.به راستی اطراف خودمان را اگر نگاه کنیم، همه آشوب و هرج و مرج است. در دنیا ( حداقل الان که من اینها را می نویسم ) چه چیزی سر جای خودش هست؟ هیچ! جز در همین خانه! که من نشسته ام و شما نشسته اید! میشود آرام بود، چای خورد، چیزی نوشت یا چیزی خواند! بیضایی حالا مشخص میکند که آن طوفانی که بیرون است، زشتی جمعی آدم هاست. چنین است و دارد چنین تر هم میشود!به عقیده من بیضایی همان آینه ایست که گهگاه در فیلم هایش به زیبایی نشانمان میدهد. آینه دارد با همان نگاه سنگین از ما میپرسد که آیا اینگونه بودن، ارزشش را دارد؟گاهی از حرف آدم های نمایش میفهمیم که آنها چگونه در میان حق و کذب خودشان را گم کرده اند. ذولفقار آن آخر ها میگوید فردا نقش مهمی دارد و سردسته است و با ناباوری میپرسد که "چرا نرم؟". اینجا من اصلا طعم شیرین دروغ را زیر زبان حس کردم. بلقیس جایی به سوگ دخترکی موبافته فریاد میکند که فقط دوست داشت دختری شبیه به او داشته باشد و سپس ناگهان مسیرش را تغییر میدهد.بعد از آنکه آدم ها پا به وادی دروغ میگذارند، دقیقا در همان قعر دروغ، جایی که چیز دیگری اصلا پیدا نیست، آنجاست که ممکن است کوچکترین نشانه های انسانیت جرقه ای بشود که تمام ذهنشان را روشن کند.نخلی که از ثمر نیست جز سنگ در کنارش//باد مراد داند دمسردی خزان را"صائب تبریزی"و این تغییرات تنها مقابله ایست که انسانیت با دروغ میکند، نه مربوط به بازیچه هاست نه تماشاگران و نه قربانیان، بلکه جزئی از ماهیت این تقابل است!