آب و اقتصاد ایران در گذر تاریخ (بخش سوم)

این سلسله نوشتارها، روایت آب و کشاورزی ایران را بر اساس جلد پنجم کتاب تاریخ اجتماعی ایران (حیات اقتصادی مردم ایران از آغاز تا امروز) نوشته زنده یاد مرتضی راوندی، بازخوانی می‌کند. در نوشتار کنونی، ویژگی‌های مرتبط با آب و اقتصاد ایران و به ویژه تحولات کشاورزی در دوره بعد از اسلام و تا قبل از حمله مغول به ایران مرور می‌شود.دوره پس از استقرار دین اسلام: در کتاب راوندی چنین روایت شده است که در دوره اولیه پس از استقرار دین اسلام، پیشه بازرگانی و تجارت از فضیلت بیشتری نسبت به مشاغلی نظیر کشاورزی برخوردار بود و اشتغال به کشاورزی و یکجانشینی چندان پسندیده نبود. عمده درآمد حکومت اسلامی در این دوره به واسطه صدقه یا زکات، خمس، غنایم جنگی، خراج و جزیه­‌ها تأمین می­شد. به چارپایان، میوه و انواع کشت، زکات تعلق می­گرفت. میزان زکات در خصوص دام به واسطه تعداد دام و نوع تغذیه دام (در مرتع و یا غیرمرتع) متفاوت بود و در خصوص محصولات زراعی بر اساس طرز آبیاری و میزان محصول و در خصوص محصولات باغی مالیات بر اساس وسعت اراضی باغی و نوع محصول، از یکدیگر تفاوت پیدا می­کرد. محل خرج کردن هر کدام از انواع درآمدهای حکومت اسلامی (نظیر زکات یا خمس) متفاوت بود، اما عمدتا این درآمدها صرف امور عمرانی زیربنایی نمی­شد. اختیار تمامی اراضی بی صاحب در این دوره با خلیفه بود و با انتخاب خلیفه این اراضی به اشخاص داده می­شود و ده یک یا کمتر یا بیشتر از محصول آن برای بیت­‌المال برداشت می­شد.در دوره بنی امیه، نوع نظام مالیات گیری عوض شد و مقاطعه دادن مالیات میان مناطق مختلف معمول گردید. یعنی یک نفر استاندار مالیات قلمروی خود را به مرکز خلافت می‌پرداخت و خود هر چه می‌خواست، به زور از مردم می‌گرفت. در این دوره برای وصول مالیات اراضی، ظلم و ستم بسیاری نسبت به کشاورزان روا داشته شد تا جایی که مردم بعضا زمین و مزرعه را رها کرده، دست از کار کشیده و به شهرها روی آوردند و در نتیجه امور کشاورزی مختل شد. در دوره برخی خلفای عباسی تا حدی از ستمگری مامورین مالیات کاسته شد. برای نمونه در دوره منصور میزان معینی از محصول را به عنوان مالیات می‌گرفتند و اگر زمین زراعت، نمی‌شد، از پرداخت مالیات معاف بود و فقط مالیات حبوبات، خرما و میوه با مساحی زمین تعیین می‌شد. ولی به طور کلی در دوره خلفای عباسی و مخصوصا از عهد هارون به بعد نیز مالیات و از جمله مالیات بر انواع محصولات کشاورزی بسیار سنگین بود و البته این مالیات‌ها معمولاً بدون داشتن نقشه صحیح اقتصادی و عمرانی حیف و میل می‌شد. بنابراین عدم اجرای برنامه‌­هایی نظیر سدبندی، مبارزه با آفات نباتی و کمک به کشاورزان زیان دیده از یکسو و تعدی متنفذین و زورمندان به کشاورزان کوچک و متوسط از سوی دیگر زمینه انحطاط کشاورزی در این دوره را فراهم نمود.استقرار حکومت­های ایرانی پس از اسلام: به طور کلی باید گفت، پس از تجزیه خلافت عباسی، غالب حکومت‌هایی که از قرن سوم هجری به بعد در ایران روی کار آمدند، به سپاهیان متکی بودند، نه به اکثریت مردم. و سلاطین برای جلب حمایت و راضی کردن آن‌ها ناچار بودند، املاکی را به نام اقطاع در اختیار آنها بگذارند. گاه گردآوری مال‌الاجاره زمین، به سپاهیان واگذار می‌شد و آنان به نام «مقطع» مالیاتی را که باید عاید خزانه مملکت شود، می‌خوردند و علاقه دائمی به زمین نداشتند. از این رو، در برخی مناطق و در برخی زمان‌ها، خلل‌هایی در امر کشاورزی روی می‌داد. با این وجود، از این دوره به برکت استقلال سیاسی و اقتصادی در کشور و استقرار امنیت و آرامش نسبی، به طور کلی کشاورزی ایران رو به وسعت نهاد. یعنی در این دوره زمانی، سقوط حکومت خلفای عرب سبب شد که مالیات‌هایی که از روستاییان و شهریان گرفته می‌شد، مانند زمان قدرت خلفا از کشور خارج نشود و بخشی از آن در راه فعالیت‌های عمرانی و احداث قنوات و مجاری آبیاری مصرف گردد.در دوران یادشده، در تمام نقاط ایران کارهای بزرگی در زمینه آبیاری انجام می‌گرفت، و در نتیجه مساحت اراضی مزروع افزایش می‌یافت. در احداث کاریزها چنان پیشرفت و ترقی حاصل شده بود که مثلا در کرمان، آب را توسط کاریز (قنات) به فاصله پنج روز راه (نزدیک به 125 کیلومتر) می‌رساندند. عمق کاریزها در بعضی نقاط، به خصوص در مناطق کوهستانی، به 90 متر می‌رسید. به کار بستن هر چهار نوع آبیاری، یعنی به وسیله جوی و نهرهای متفرع از رود و کاریز و چاه‌ها، توسعه یافت. از رودهای کارون، هیرمند، هلیل‌رود، زنده‌رود و ...، نهرهای تازه بسیار منشعب شد. سدها و بندها و بندهای متحرک «اکلوز» و مجاری مخصوص برای جریان آب در موقع طغیان، احداث گشت. در آن عهد، چندین نوع چرخ چاه معمول بود. عده کثیری کارشناس مجرب برای تفحص محل آب‌های تحت‌الارضی و حفر قنوات و دیگر کارهای آبیاری وجود داشت.امیر عضدالدوله دیلمی از آل بویه، در فارس بر رود کر میان شیراز و استخر در نیمه دوم قرن دهم، بند معروف عضدی یا بند امیر را احداث و دیواره‌ای محکم از تخته سنگ‌هایی که با بست‌های سربی متصل شده بودند در مقابل جریان رود پدید آورد. دو سوار آزادانه می‌توانستند بر دیواره این سد حرکت کنند. در نتیجه احداث این سد، سطح آب بالا آمده، برکه‌ای مصنوعی ایجاد شده و در کرانه آن، ده چرخ عظیم برای بالا آمدن آب احداث کردند و در کنار هر چرخ آسیایی آبی برپا نمودند. از مخزن آب، نهرهایی برای آبیاری، منشعب ساختند. در خوزستان، بر رود کارون چرخ‌های عظیم برای بالا آوردن آب برپا بود. به وسیله این چرخ‌ها، آب را سوار سواحل مرتفع آن رود کرده سپس به مزارع می‌رساندند.همه جا، به جای دست‌آس‌ها، آسیاب‌هایی بود که به یاری نیروی حیوانی گاو و خر (خرآس و گاوآس) کار می‌کرد. آسیاب‌های آبی یا ندرتاً بادی به کار افتاد. آسیاب‌های اخیرالذکر، بیشتر در سیستان معمول بود. برای مبارزه با ریگ روان، درخت گز غرس می‌کردند (مثلا در واحه یزد). در سیستان، برای حفظ واحه‌ها از هجوم ریگ روان، دیواره‌های مخصوص می‌ساختند.در این دوره، کشت مزروعات قدیم توسعه یافت و زرع انواع جدید معمول شد؛ به خصوص برنجکاری که در زمان ساسانیان تقریبا کان لم یکن بود، توسعه یافت. در آن دوره، برنج در خوزستان و نقاط پست فارس و خراسان و سیستان و نواحی کرانه خزر کشت می‌شد. کشت‌های جدید از قبیل مرکبات، در نقاط پست فارس، در جنوب ایران و نواحی مجاور کرانه خزر و واحه بلخ و ...، متداول گشت. جو و گندم همه جا در فلات ایران (تا ارتفاع 2500 متر و بعضی‌ جاها بالاتر) کشت می‌شد. شاعران ایرانی و مصنفین دیگر، جو را «گندم فقیران» می‌نامیدند.کشت ارزن هم، که «نان فقیران» خوانده می‌شد، بسیار توسعه یافت. در بسیاری نقاط، یونجه کشت می‌شد، که برای علیق اسبان به کار می‌رفت. در منابع از توسعه کشت پنبه، در خراسان و شمال ایران و فارس و آذربایجان ایران سخن رفته است. کتان در فارس زراعت می‌شد و از آن در نساجی و روغن‌کشی استفاده می‌کردند ولی پنبه در نساجی جای آن را گرفت. کنف نیز کاشته می‌شد.نباتات رنگی در نقاط زیر کشت می‌شد: زعفران که رنگ زرد نارنجی می‌دهد، در عراق عجم و قم و لرستان، رناس که رنگ سرخ می‌دهد، در خراسان؛ زعفران وحشی که رنگ زرد می‌دهد، در خراسان و نیل که رنگ آبی می‌دهد، در کرمان کشت می‌شد.بقولات به مقدار زیاد، در همه جا کشت می‌شد. صیفی‌کاری، نباتات چاشنیی از قبیل بادنجان، ترب، شلغم، هویج، کلم، گل‌کلم ، انواع پیاز، چغندر،کاهو، ترتیزک (شاهی)، اسفناج، مارچوبه، فلفل سبزف گشنیز، ریحان، زیره (در کرمان)، خردل و ...، بیشتر در نزدیکی شهرها زراعت می‌شد. کشت خیار بسیار معمول بود. در نزدیکی شیراز، اراضی وسیعی را کرت‌های خیار اشغال کرده بود. قریب 50 توع خربزه در ایران معروف و کشت آن معمول بود و خربزه‌های اصفهان بهترین نوع آن شمرده می‌شد. کشت کدو نیز توسعه داشت، ولی هندوانه کمتر کاشته می‌شد.درختان میوه به دو دسته گرمسیری که در نقاط پست کاشته می‌شد از قبیل پسته، خرنوب، انجیر، زیتون، لیمو، پرتقال، نارنج و نخل خرما و درختان سردسیری مثل درخت، سیب، گلابی، به، گوجه، آلبالو، گیلاس، آلو، هلو، زردآلو، عنابف زیتون وحشی، توت، انار، بادام، گردو، فندق، ذغال اخته و ...، تقسیم می‌شد.کشت نخل خرما که از عهد باستان در جنوب ایران متداول بود، در این دوران، در نقاط دوردست شمالی تا گرگان بسط یافت. بهترین خرماها و بهترین زیتون در کرمان تولید و صادر می‌شد. بهترین لیموها و بهترین پرتقال‌ها در خوزستان، تولید می‌شد. تاک انگور همه جا تا ارتفاع 2000 تا 2300 متر به عمل می‌آمد. در بعضی نقاط و نواحی خراسان و ...، بیش از صد نوع انگور به عمل می‌آمد. نیشکر در کرمان و نقاط پست فارس و به خصوص در خوزستان کشت می‌شد. در فارس و گرگان، گل‌های فراوان معطر و گیاهان دارویی کشته می‌شد.منابع همچنان از ترقی دامداری در این دوره سخن می‌گویند. قسمتی از دام‌ها مرتبط با مردم اسکان یافته ولی بیشتر از آن چادرنشینان بود. لران و دیگر قبایل چادرنشین ایران، کارشان دامداری بود. فعالیت دامداری قبایل عمدتاً در کوه‌های فارس انجام می‌گرفت و عمدتاً این قبال دارای گله‌های گوسفند بودند. البته گوسفندداری در تمامی نقاط کشور متداول بود.