گرایش به مهاجرت

مقدمه‌در سال‌های اخیر، مهاجرت به مسئله‌ی مهمی تبدیل شده است و دانشجویان دانشکده‌مان از سال‌های ورود به دانشگاه (و حتی قبل‌تر)، درگیر این موضوع هستند. طی سال‌های اخیر، نرخ مهاجرت بین دانش‌آموخته‌ها افزایش پیدا کرده است.هدف از تهیه‌ی این گزارش، تعیین میزان گرایش دانشجویان «دانشکده‌ مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف» به مهاجرت است. بررسی نظرات افراد در خصوص مسائل مرتبط با وضعیت کشور و مهاجرت در دو گروه افراد مایل و غیر مایل به مهاجرت نیز از اهداف تهیه‌ی این پیمایش بوده است. همچنین، قصد بر این است که بتوانیم بین میزان گرایش به مهاجرت و متغیرهای مستقل، روابطی معنادار پیدا کنیم.با توجه به این که در نظر بود نتیجه‌ی پرسشنامه در «رایانش» منتشر شود، از گسترده‌تر کردن پژوهش اجتناب شده است. از این رو، از لحاظ‌ کردن برخی متغیرهای دیگر چشم‌پوشی شده است؛ در حالی که شاید می‌شد روابط معنادار دیگری با استفاده از آن پرسش‌ها پیدا کرد.روش تحقیقجامعه آماری این تحقیق، «دانشجویان کارشناسی رشته‌ی مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف» است. نمونه‌ٔ مورد بررسی، شامل دانشجویانی است که پرسشنامه‌ی پرس‌لاین را از طریق کانال‌ها و گروه‌های تلگرامی تکمیل کرده‌اند. پرسشنامه توسط ۲۷۹ نفر تکمیل شده است که ۵۰ نفر از افراد به علت نامرتبط بودن رشته‌ یا دانشگاه به رشته‌ی مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف، از تحلیل داده‌ها کنار گذاشته شده‌اند. روش تحقیق، پیمایشی بوده و پرسشنامه به صورت خود-اجرا طراحی شده است.در طرح پرسشنامه‌ی «گرایش به مهاجرت»، از پرسشنامه‌ی «تمایل و تصمیم به مهاجرت دانشجویان و فارغ‌التحصیلان» که توسط رصدخانه‌ی مهاجرت ایران (وابسته به پژوهشکده‌ی سیاست‌گذاری دانشگاه صنعتی شریف) طرح شده بود و همچنین، در گویه‌های مربوط به مقیاس گرایش به مهاجرت، از پایان‌نامه‌ی «بررسی گرایش دانشجویان به مهاجرت از کشور» طرح شده توسط آقای «رحیم شعبانلو» (علیخواه، ۱۳۹۳ : ۳۰۱-۳۰۳) استفاده شده است.پرسشنامه‌ی «گرایش به مهاجرت»، از ۳ بخش تشکیل شده است: بخش اول، پرسش در ارتباط با متغیرهای زمینه‌ای است. بخش دوم، مربوط به گویه‌هایی است که برآیند آن‌ها، معادل با میزان گرایش به مهاجرت است. بخش سوم و آخر هم مجموعه‌ای از پرسش‌ها است که بیشتر حالت نظرسنجی دارند و مخاطب عمده‌ٔ آن‌ها، افراد مایل به مهاجرت است.تاریخ اجرای پرسشنامه از ۱۴۰۰/۱۱/۲۱ تا ۱۴۰۰/۱۱/۲۸ بود. در مراحل اولیه‌ی تکمیل پرسشنامه، از برخی اشکالات آن (مثلاً مناسب نبودن برخی سوالات برای افرادی که تمایل به مهاجرت ندارند) اطلاع حاصل شده و سپس در حد ممکن این ایرادات اصلاح شدند.یافته‌هاالف) توصیف داده‌هابالاترین درصد مشارکت، متعلق به دانشجویان ورودی سال ۹۹ (۴۱٪) و پس از آن ورودی ۹۸(۲۰٪) است و بقیه‌ی درصدها نیز مربوط به ورودی‌های ۹۵، ۹۶، ۹۷ و ۱۴۰۰ بوده است.همچنین، حدود ۸۰٪ از پاسخ‌دهندگان، مرد و ۲۰٪ آن‌ها زن بوده‌اند.حدود ۶۲٪ شرکت‌کننده‌ها در کلان‌شهرها ، ۲۲٪ در شهرهای بزرگ، ۱۶٪ در شهرهای کوچک و حدود ۱٪ هم در روستاها زندگی می‌کردند.در پاسخ به پرسش «آیا شما قصد مهاجرت به خارج از کشور را دارید؟»، ۷۸٪ بیان کردند که قصد مهاجرت دارند و ۲۲٪ اظهار داشتند چنین قصدی ندارند.مقیاس گرایش به مهاجرتبرای سنجش گرایش به مهاجرت، مقیاسی متشکل از ۸ گویه طراحی شد. بازه‌ی تغییر نمره‌ی این مقیاس، حداقل ۸ و حداکثر ۴۰ می‌باشد. پس از اجرای پرسشنامه نیز، حداقل نمره‌ی به دست‌آمده ۸، حداکثر آن ۴۰ و میانگین حاصل ۳۰.۰۷ بوده است.در ادامه، سوال دیگری نیز برای «بررسی اینکه دانشجویان، تحصیلات را به عنوان ابزار اصلی برای مهاجرت می‌بینند و برای مهاجرت از ساز و کار ادامه تحصیل استفاده می‌برند یا خیر»، طراحی شد. پاسخ به دست‌آمده، جالب است:حدود ۶۵٪ از پاسخ‌گویان با این گزاره موافق یا کاملاً موافق بودند؛ از طرفی دیگر، حدود ۲۵٪ از افراد با این عبارت مخالف یا کاملاً مخالف بودند و حدود ۱۰٪ نیز بدون نظر بودند.همچنین در پاسخ به «علاقه‌مندی به ادامه کار آکادمیک و تحصیل بعد از مهاجرت»، حدود ۵۴٪ از پاسخ‌دهندگان موافق و یا کاملاً موافق بودند و ۲۹٪ مخالف یا کاملاً مخالف بودند.در پاسخ به پرسش «تصورتان از آینده کشور چیست؟»، حدود ۴۰٪ اوضاع را بسیار بد تصور می‌کنند.در بررسی پاسخ‌ها به پرسش «عوامل تاثیرگذار در تمایل افراد به مهاجرت چیست؟»، پاسخ‌دهندگان را به دو گروه مایل و غیر مایل به مهاجرت تقسیم‌بندی می‌کنیم.از نظر گروه مایل به مهاجرت، برآیند اولویت‌ اول، به ترتیب عوامل زیر بودند:وضعیت اقتصادی کشور (۲۷.۹٪)شیوه‌ی حکم‌رانی و مملکت‌داری (۲۳.۶٪)امید به زندگی بهتر در خارج از کشور (۲۲.۴٪)ناامیدی نسبت به آینده (۱۷.۶٪)میل به تجربه‌ی زندگی در خارج از کشور (۵.۵٪)نقص سیستم آموزشی کشور (۱.۸٪)موج مهاجرت در میان دوستان و آشنایان (۰.۶٪)بالا بودن منزلت اجتماعی مهاجران خارج از کشور (۰.۶٪)حضور اقوام و دوستان خارج از کشور (۰.۰٪)اولویت‌ اول گروه غیر مایل به مهاجرت نیز به ترتیب زیر بود:وضعیت اقتصادی کشور (۱۶.۷٪)شیوه‌ی حکم‌رانی و مملکت‌داری (۱۶.۷٪)امید به زندگی بهتر در خارج از کشور (۱۴.۶٪)ناامیدی نسبت به آینده (۱۴.۶٪)نقص سیستم آموزشی کشور (۱۴.۶٪)میل به تجربه‌ی کردن زندگی خارج از کشور (۱۲.۵٪)موج مهاجرت در میان دوستان و آشنایان (۶.۳٪)حضور اقوام و دوستان خارج از کشور (۲.۱٪)بالا بودن منزلت اجتماعی مهاجران خارج از کشور (۲.۱٪)به نظر می‌رسد از لحاظ ترتیب و اولویت، تفاوت زیادی در بین نظرات دو گروه نیست؛ اما نکته‌ٔ حائز اهمیت این است که در نظرات کسانی که مایل به مهاجرت نیستند، درصدهای عوامل موثر، بهم نزدیک‌تر است.اهمیت «وضعیت اقتصادی کشور» و «شیوه‌ی حکم‌رانی و مملکت‌داری» برای گروه مایل به مهاجرت، بیشتر از گروه غیر مایل به مهاجرت است و برای گروه غیر مایل به مهاجرت هم، مسئله‌‌ی «نقص سیستم آموزشی کشور»، اولویت بیشتری به نسبت گروه مایل به مهاجرت دارد.در مورد پرسش «مهم‌ترین موانع و مشکلات برای مهاجرت از کشور چیست؟» نیز، پاسخ‌دهندگان را به دو گروه مایل و غیر مایل به مهاجرت تقسیم‌بندی کردیم.اولویت‌ اول گروه مایل به مهاجرت به ترتیب زیر بود:غم غربت و دوری از خانواده و آشنایان (۴۱.۴٪)هزینه‌های بالای مهاجرت و عدم توانایی مالی (۲۶.۰٪)سختی فراهم کردن مقدمات مهاجرت (۱۶.۰٪)خدمت وظیفه (۱۲.۲٪)تفاوت فرهنگی با کشور خارجی (۳.۹٪)مخالفت خانواده (۰.۶٪).اولویت اول گروه غیر مایل به مهاجرت نیز به ترتیب زیر بود:غم غربت و دوری از خانواده و آشنایان (۴۵.۸٪)تفاوت فرهنگی با کشور خارجی (۱۸.۸٪)سختی فراهم کردن مقدمات مهاجرت (۱۴.۶٪)هزینه‌های بالای مهاجرت و عدم توانایی مالی (۱۰.۴٪)خدمت وظیفه (۸.۳٪)مخالفت خانواده (۲.۱٪).به نظر می‌رسد تفاوت فرهنگی، عامل مهم‌تری برای گروه غیر مایل به مهاجرت در مقایسه با گروه مایل به مهاجرت است. از دید هر دو گروه، مهم‌ترین عامل، «غم غربت و دوری از خانواده و آشنایان» بوده است.در ارتباط بازگشت به کشور بعد از مهاجرت، ۳۵٪ افراد معتقدند بازگشت آن‌ها، به شرایط آتی ایران وابسته است، ۱۶٪ تحت هیچ‌شرایطی برنمی‌گردند، ۱۴٪ جواب این سوال را نمی‌دانند و ۱۴٪ هم فکر می‌کنند قطعاً برمی‌گردند. ۱۳٪ افراد هم بر این نظر هستند که بازگشت آن‌ها به ایران، به شرایط آتی کشور مقصد ربط دارد. ۸٪ افراد نیز به کل قصد مهاجرت ندارند.ب) تبیین داده‌هامیان برخی از متغیرهای زمینه‌ای (جنسیت، محل سکونت والدین -در واقع متولد و ساکن کلان‌شهر، شهر بزرگ، شهر کوچک و روستا بودنِ پاسخگو- و سال ورود به دانشگاه) و متغیر وابسته (گرایش به مهاجرت) رابطه آماری معناداری وجود ندارد.اما بین تصور فرد از آینده‌ی کشور و گرایش او به مهاجرت، رابطه آماریِ معناداریْ مشهود است. به هر میزان که تصور از آینده‌ی کشور منفی‌تر باشد، گرایش به مهاجرت بیشتر خواهد بود. (Spearman's Rho = -0.57 Sig=0.000)نتیجه‌گیریگزارش فوق در ابتدا نشان می‌دهد که گرایش به مهاجرت از کشور، در بین دانشجویان دانشکده بالا است. از طرفی، دیدگاه افراد مایل و غیر مایل به مهاجرت، نسبت به مقوله‌‌ی مهاجرت و دلایل آن‌ها نیز جالب توجه است. به نظر می‌رسد عواملی مثل «وضعیت اقتصادی کشور» و «شیوه حکم‌رانی و مملکت‌داری» از لحاظ روان‌شناختی تاثیر بیشتری بر روی افراد مایل به مهاجرت گذاشته‌اند و این دو مورد، حساسیت این گروه را بیشتر برانگیخته و توجه آن‌ها را بیشتر جلب کرده است؛ در حالی که این دو مسئله، برای گروه غیر مایل به مهاجرت گرچه اهمیت دارد، ولی این افراد حساسیت کمتری نشان می‌دهند. در مورد موانع مهاجرت نیز، مسئله‌ی «تفاوت فرهنگی با کشور خارجی» برای گروه غیر مایل به مهاجرت، اهمیت بیشتری دارد که احتمالا نشان‌دهنده‌ی این است که این گروه، دلبستگی و تعلق بیشتری به فرهنگ و سنت جامعه‌ی ایران دارند.شدت عوامل موثر برای تصمیم‌گیری در مورد مهاجرت افراد، در میان گروه غیر مایل به مهاجرت به نسبت گروه مایل به مهاجرت، به صورت متوازن‌تری پخش شده است و به جای متمرکز شدن بر روی یک یا دو عامل، بر روی تعداد بیشتری از عوامل توزیع شده است.همچنین درس و تحصیلات برای دانشجویان، نقشی کلیدی‌ در مهاجرت آن‌ها ایفا می‌کند. بخش قابل ملاحظه‌ای از آن‌ها به ادامه‌ی تحصیل، به مثابه سازوکار اصلی برای مهاجرت نگاه می‌کنند و حدود یک‌ سوم آن‌ها نیز، به صراحت اظهار داشتند که بعد از مهاجرت، علاقه‌ای به ادامه‌ی تحصیل ندارند.فهرست منابععلیخواه فردین (۱۳۹۳) سنجش مفاهیم در پیمایش‌های اجتماعی، تهران، انتشارات جامعه‌شناسان