گذر کرونا

در مقاطعی از زندگی بار روانی حوادث، چه حوادث درونی و چه بیرونی سنگین و مؤثر می‌­شود. این بار روانی ممکن است برآمده از احساسات و عواطف ناخوشایندی مثل ترس و نگرانی و غم باشد یا برآمده از احساسات و عواطف خوشایندی مثل شادی و افتخار. هر چه که باشد، تأثیر وزن این احساسات و عواطف، لحظه­‌هایی از زندگی را جدا می­ کند از لحظات متداول دیگر. حضور حجیم این مفاهیم انتزاعی در بعد زمان، به تعبیر فروغ، خط سنگین زمان را آبستن می­‌کند: زمان، مجموع لحظات آماده باروری می­‌گردد. بنابراین، گاه می­‌توان به جای آن که این هجوم را از منظر خود آن احساسات و عواطف به تماشا نشست، آن­ها را در خط زمان و در لحظه‌های حضور دید: لحظات خوش و ناخوش به جای احوال خوش و ناخوش.با چنین نگاهی زندگی چیزی نیست جز لحظات مستمر یا مقطعی که به دلایل درونی یا بیرونی، خوش یا ناخوش یا خنثی می‌­گذرد، اما هر چه که هست می‌­گذرد؛ زیرا خصوصیت زمان ناپایداری و گذرا بودن آن است. حکایت مشهور «این نیز بگذرد»(۱)، بیان­گر همین نگاه است به مقوله حوادث محتلف و احساسات برآمده از این حوادث. می‌­توان نتیجه این حکایت و این نوع نگاه را به احساسات بی­‌سبب یا باسبب درونی نیز تسری داد: بیماری می‌­گذرد، غم­‌های ناگهانی می‌گذرد، دل­تنگی‌­ها و دل­خوری‌ها می­‌گذرد، شور و هیجانات جوانی می­‌گذرد و ... . نتیجه چنین برخوردی البته می‌­تواند به قول سعدی این باشد که: «آن­چه نپاید، دل­بستگی را نشاید»، اما اگر زندگی را همین «لحظات مستمر یا مقطع» تعریف کرده باشیم، معنای حرف سعدی این می‌­شود که زندگی دل­بستگی را نشاید!دو نوع نگاه سراغ دارم که زندگی را در همین گذرها و ناپایداری‌­ها می‌­بیند و می‌جوید. یکی را نگاه خیا‌م‌­وار می‌نامم و دیگری را نگاه مولوی­‌وار. نگاه اول با دگرگونی­‌هایی در شیوه‌­های زیستی امروزین نیز جای محکمی دارد. نگاه دوم، به نوعی مشترک میان بسیاری از مکاتب عرفانی و حتی دینی است و با پاره‌­ای توضیحات، تجویز و توصیه بزرگان تشیع نیز هست.اجازه بدهید نگاه خیام را با استفاده از یکی از رباعیات مشهور او پیش ببرم:می نوش که عمر جاودانی این است / خود حاصلت از دور جوانی این استهنگام گل و مل است و یاران سرمست / خوش باش دمی که زندگانی این است(۲)خیام در این رباعی «دمی خوش بودن» را معادل زندگی می‌­داند. این «دمی خوش بودن» با نوشیدن می به دست می‌­آید و از آن­جا که زندگی همین «دم»هاست، پس عمر جاودانی هم همین نوشیدن می است و خوش بودن در لحظه یا لحظات. دور جوانی هم اگر حاصلی داشته باشد، باز هم همین خوش بودن و می نوشیدن است. پس زندگی و حتی عمر جاودان چیزی نیست جز خوش کردن لحظات. زندگی، حتی اگر جاودان هم باشد، یعنی از ناپایداری رسته باشد، همین «دم­»هاست که باید آن را غنیمت شمرد و خوش گذراند. این بدان معناست که زندگی تشکیل­ شده است از لحظات مقطعی ناپایدار، که باید خوش سپری شود تا به بار نشسته باشد.خوش کردن و خوش گذراندن لحظات، بی­‌اعتنایی به اندوه­‌های سررسیده و تلاش برای تسکین و فراموشی و بی‌­اعتنایی به احساسات ناخوش، درگیر نشدن با ناملایمات و ناکامی­‌ها و ... همگی توصیه‌­ها و تجویزاتی است که با منابع مختلف و از رسانه‌­های گوناگون به آدمیان عصر ما نیز تجویز می‌­شود. بر این اساس نیازی نیست که زندگی هدف یا معنای ویژه‌­ای داشته باشد، بلکه باید خوش بگذرد. بنابراین اگر هم ناخواسته مواجه‌ه­ایی با غم پیش آمد، باید با تمسک به انواع مخدرات و مسکرات و مسکن‌­ها، لحظات ناخوش را سپری کرد تا دوباره دم خوشی سر برسد.اما به نظرم نگاه خیام در دو جا از این­گونه شعارهای متعارف زمانه ما جدا می­‌شود. اول آن که خیام عمیقاً مرگ­‌اندیش است، در حالی که تمدن ما به گونه­‌های مختلفی فکر مرگ را پس می­‌راند یا مربوط به دیگری جلوه می‌­دهد و یا آن را بزک می­‌کند. اما با توجه به این که خیام نیز مرگ را رازی ناگشوده و در عین حال اتفاقی پوچ می‌­داند، در نتیجه‌­گیری به همین دم را غنیمت شمردن می‌­رسد.دوم آن که خیام حاصل دور جوانی را همین می نوشیدن و غرق در لحظه شدن می­‌داند. اما تمدن مبتنی بر سرمایه‌­داری ما، نمی­‌تواند حاصل نیروی کار جوانی را در می نوشیدن خلاصه کند، بلکه با تدابیر مختلف، این خوش کردن لحظات را فراهم می­‌کند، تا نیروهای جوان برای کار انگیزه­ و توان پیدا کنند و چه انگیزه‌­ای برای سخت کار کردن بهتر از به دست آوردن وسایل و ابزارهای بیشتر و پیشرفته‌­تر برای خوش کردن لحظات؟اگر در نگاه خیام‌­وار به لحظات زندگی کلیدواژة اصلی «دم» است، عرفا برای این مفهوم از اصطلاح «وقت» استفاده می‌­کنند. عرفا و از جمله مولانا هم زندگی را در مقاطع زمانی متنوع و متکثر می­‌بینند، مقاطع زمانی­‌ای که هر یک ورودی خود را از جایی برتر در بر دارند و از این طریق بارآور می‌­شوند. مقاطع زمانی­‌ای که هر یک معنا و جایگاه و کارکرد ویژه خود را دارند و «صاحب وقت» را فرامی­‌خوانند که به مقتضای این ورودی رفتار و حرکت کند.برای فهم معنای اصطلاح «وقت» در نگاه عرفا حکایت زیر راه­‌گشاست:مريدی از مريدان شيخ سَرسَر خربزه شيرين به كارد برمی­‌گرفت و در شكرِ سوده می‌­گردانيد و به شيخ می‌­داد تا می‌خورد. يكی از منكران اين حديث بر آن­جا بگذشت، گفت: «ای شيخ! اين كه اين ساعت می‌­خوری چه طعم دارد و آن سَرِ خار و گز، كه در بيابان هفت سال می‌خوردی، چه طعم داشت؟ كدام خوش‌­تر است؟ شيخ گفت كه هر دو طعمِ وقت دارد، يعنی كه اگر وقت را صفتِ بسط بُوَد، آن سر گز و خار خوش‌­تر از اين بود و اگر حالت را صورتِ قبض باشد و آن­چه مطلوب است در حجاب، اين شكر ناخوش­تر از آن خار بود.پیداست که در نگاه ابوسعید، «وقت» پاره­‌ای از زمان است که خود مستقل از حوادث بیرونی و یا حالات درونی، واجد صفت قبض یا بسط است. اثر این صفت در احوال فرد پیدا می­‌شود و فرد صاحب وقت، می­‌بایست به مقتضای این صفت رفتار کند تا طعم آن را بچشد و مهم‌­تر آن که از آن بهره ببرد.مولانا هم با استناد به حدیث رسول (ص) همین مفهوم بهره بردن از صفات و مواهب پاره‌­های زمان را با استفاده از اصطلاح «نفحه» تبیین می­‌کند:گفت پیغامبر که نفحت‌­های حق / اندر این ایام می‌آرد سبقگوش و هش دارید این اوقات را / در ربایید این چنین نفحات رانفحه آمد مر شما را دید و رفت / هر که را می‌خواست جان بخشید و رفتنفحه دیگر رسید آگاه باش / تا از این هم وانمانی خواجه‌تاشنگاه امثال مولانا به پاره‌­های گسسته زمان و حس و حال موجود در هر یک، دست‌کم دو تفاوت اساسی با نگاه خیام‌­وار دارد. اول آن که دیدم خیام از پاره­‌های زمان یا از «دم» تنها توقع ایجاد شادی دارد. به تعبیر دیگر برای او تنها دم‌­هایی مطلوب و ارزشمند هستند که وصف و طعم‌شان شادی و بسط باشد، اما از گفتار ابوسعید بر می‌آید که برای صوفیه، ارزش «وقت» می‌تواند در غم و قبض نهفته باشد. این نکته را مولانا با بینش شگفت‌انگیزی تبیین کرده است:هر دمی فکری چو مهمان عزیز / آید اندر سینه‌ات هر روز نیزفکر را ای جان به جای شخص دان / زان که شخص از فکر دارد قدر و جانفکر غم گر راه شادی می‌زند / کارسازی‌­های شادی می‌کندخانه می‌روبد به تندی او ز غیر / تا در آید شادی نو ز اصل خیرمی‌فشاند برگ زرد از شاخ دل / تا بروید برگ سبز متصلمی‌کند بیخ سرور کهنه را / تا خرامد ذوق نو از ما وراغم کند بیخ کژ پوسیده را / تا نماید بیخ رو پوشیده راغم ز دل هر چه بریزد یا برد / در عوض حقا که بهتر آوردخاصه آن را که یقینش باشد این / که بود غم بنده اهل یقینگر ترش‌رویی نیارد ابر و برق / رز بسوزد از تبسم‌­های شرقسعد و نحس اندر دلت مهمان شود / چون ستاره خانه خانه می‌رودآن زمان که او مقیم برج تو است / باش هم‌چون طالعش شیرین و چستتا که با مه چون شود او متصل / شکر گوید از تو با سلطان دلهفت سال ایوب با صبر و رضا / در بلا خوش بود با ضیف خداتا چو وا گردد بلای سخت‌رو / پیش حق گوید به صدگون شکر اوکز محبت با من محبوب کش / رو نکرد ایوب یک لحظه ترشاز وفا و خجلت علم خدا / بود چون شیر و عسل او با بلافکر در سینه در آید نو به نو / خند خندان پیش او تو باز روکه اعذنی خالقی من شره / لا تحرمنی انل من برهرب اوزعنی لشکر ما اری / لا تعقب حسرة لی ان مضیآن ضمیر رو ترش را پاس‌دار / آن ترش را چون شکر شیرین شمارابر را گر هست ظاهر رو ترش / گلشن آرنده‌ست ابر و شوره‌کشفکر غم را تو مثال ابر دان / با ترش تو رو ترش کم کن چنانبوک آن گوهر به دست او بود / جهد کن تا از تو او راضی رودور نباشد گوهر و نبود غنی / عادت شیرین خود افزون کنیجای دیگر سود دارد عادتت / ناگهان روزی بر آید حاجتتفکرتی کز شادی‌ات مانع شود / آن به امر و حکمت صانع شودتو مخوان دو چار دانگش ای جوان / بوک نجمی باشد و صاحب‌قرانتو مگو فرعی است او را اصل گیر / تا بوی پیوسته بر مقصود چیرور تو آن را فرع گیری و مضر / چشم تو در اصل باشد منتظرزهر آمد انتظارش اندر چشش / دایما در مرگ باشی زان روشاصل دان آن را بگیرش در کنار / بازره دایم ز مرگ انتظارمی‌­بینیم که در این ابیات مولانا با تعبیر «فکر» یا «فکرت» از احوال حادث بر وجود آدمی یاد می‌­کند، آن را مانند «شخص» و «مهمان» می‌­بیند که وظیفه هرکس اکرام اوست. بعد به سراغ تبیین جایگاه «فکر غم» می‌رود و ارزش و جایگاه آن را نشان می­‌دهد و در نهایت هم فرد را از انتظار رسیدن احوال مطلوب و خوشایند برحذر می‌­دارد و به او گوش­زد می‌­کند که در هر حالی که هست، همان را اصل بگیرد و قدر بداند. بنابراین اولاً لزوماً این ما نیستیم که احوال متفاوت را در خود ایجاد می‌­کنیم، ما میزبان این احوالیم و طبیعتاً پذیرایی از از هر مهمانی آداب و تشریفات خود را دارد. ثانیاً غم و اندوه نیز به مانند شادی و خوشی ارزشمند و مطلوب هستند و ثالثاً و از همه مهم­تر این که باید دست از انتظار برای بهبود برداشت و «وقت» را غنیمت دانست. به این معنا که از هر حالی و از هر پاره‌­ای از زمان باید کام منطبق با همان را برگرفت: اندوه اقتضائات خود را دارد و شادی هم اقتضائات خود را، نباید اندوه را به انتظار شادی پس زد و قدر ندانست.تفاوت دوم «وقت» صوفیان با «دم» خیام در آن است که در نگاه خیام‌­وار، گویی دم، پاره‌­های گسسته و منقطع عمر است و اصولاً بین دم­‌های گوناگون ارتباط و پیوستی نیست. به تعبیر دیگر این دم‌­ها رو به سوی مقصد و مقصود مشخصی ندارند و هر یک در هنگام حضور خود حالی را القا می­‌کنند و می­‌گذرند. این که شادی در نوع نگاه خیام این‌­چنین موضوعیت می‌­یابد، یکی هم از این روست که وقتی بنا نیست کلیت لحظات عمر به انجام معناداری برسد، همین کافی است که جزئیات آن، یعنی همین دم­‌های دم دستی، خوش بگذرد.اما دیدیم که «وقت» از جایی دیگر، جایی برتر سر رسیده است و به اصل خود هم بازمی­‌گردد. در ابیات بالا، مولانا سخن از بازگشت غم به طالع خود گفت و این که این غم باید از نزد میزبان خود راضی و خشنود برود. پس «وقت» معنادار و جهت‌­دار است. وقت‌­ها هرچند هم به ظاهر از هم جدا هستند و هر یک حال خاص خود را القا می‌­کنند، اما در نهایت هریک کارکرد ویژه خود را در وجود شخص دارند و بخشی از ارتباط کلی فرد را با هستی بی­‌کران و عالم برتر سامان می‌­دهند. بنابراین «وقت»ها معنادار، جهت­‌دار و دارای اصل و نسب هستند، حال آن­که «دم»ها پراکنده، بی­‌معنا و سر و ته هستند. پس وقت ذاتاً ارزشمند است و حال آن که دم در صورت ایجاد خوشی و یا قابلیت تبدیل به خوشی ارزشمند می‌­شود.همین تفاوت میان دم و وقت را می‌­توان بین نوعی نسبی­‌انگاری معرفتی / اخلاقی در متون عرفانی، مثلاً در مثنوی، با نسبییت‌­پنداری دوران معاصر دید: در نگاه عرفانی مولانا هیچ چیز ارزش و قطعیت ندارد و معنا و جایگاه همه پدیده‌­ها و پدیدارها بنا به نسبت‌شان با حقیقت کل معین می­‌شود. در حالی که در نسبیت­‌انگاری معاصر، حقیقت کلی یا متصور نیست یا قابل شناخت و دسترسی نیست و بنابراین همه پدیده­‌ها نسبی تلقی می‌­شوند. از نسبی­‌انگاری عرفانی نوعی شناخت پویا در جهت فهم ذات و حقیقت پدیده‌­ها حاصل می‌­آید و نسبی­‌گرایی معاصر نوعی توقف در قضاوت و توقف در ظاهر محسوس پدیده‌­ها.بنابراین وقت اولاً ذاتاً ارزشمند است و نه بنابر خوشی یا ناخوشی حالی که ایجاد می­‌کند، ثانیاً حرکت و شناختی در جهت حقیقتی کلی ایجاد می­‌کند. به تعبیری دیگر معنادار و معنابخش است. در حالی که دم اولاً بسته به حالی که ایجاد می­‌کند مطلوب یا نامطلوب است و در ثانی پراکنده و بی‌­جهت و در نتیجه بی­‌معناست.این مقدمه مفصل را آوردم تا به حال و روز این روزها برسم. حقیقت آن است که ایام پرمخاطره‌­ای را سپری می‌­کنیم و سیل‌­های بلاخیز رنگارنگ از زمین و آسمان بر سرمان می‌­بارد. این هجوم می­‌تواند از درون و بیرون، جسم و جان­‌ها را نابود و تباه کند. یک سلاح مؤثر البته در برابر این ناگواری‌­ها همان پناه بردن است به تجربه گذرا بودن زمان. اما مهم است که بدانیم این پناه بردن، از کدام سنخ است: «دم»­های گذرا و یا «وقت­»های پایدار.به نظر می‌­رسد در شعارهایی که در رسانه­‌های رسمی و غیر رسمی سر داده می­‌شود تا روحیه مردم درگیر با بلای کرونا تقویت شود، به این امر توجه خاص شده است: «کرونا هر چه باشد می‌­گذرد یا کرونا را شکست می‌دهیم». این یعنی محدود کردن این بلا و مشکل در بازه زمانی خود و از این طریق بالا بردن تاب‌­آوری مخاطبان. حال پرسش من، به فرض صحت این ادعا(۳)، این است: آیا کرونا یک پدید گذرا و یا یک حال ناخوش ناپایدار است و یا آن که در یک سلسله اتفاقات معنادار جایگاه و کارکرد خود را دارد؟ آیا کرونا یک «دم»ناخوش است که باید در حد مقدورات خوشایندش کرد و از سر گذراند یا یک «وقت» است با معانی و کارکردهای خودش؟این سؤال وقتی جدی­‌تر می‌­شود که سلسله رویدادهای شگفت اخیر را در جامعه و در جهان رصد کنیم. شاید سر رسیدن کرونا از پس سیل تلخی‌­ها و نابسامانی­‌های مداومِ ایران و جهان، نشانگر این باشد که این بلا نه اتفاقی گذرا، که حادثه‌­ای در میان حوادث است. اگر بنا باشد که ما هر یک از این حوادث را در قالب دمی ناخوش در نظر بگیریم، با همین فرمان باید جلو برویم: تقویت روحیه فردی و اجتماعی با شعارهای رنگارنگ و آداب شادی­‌بخش(۴)، مبارزه با همه نیرو، آموزش همگانی و ...ما اگر این حادثه را در بستر حوادث پس و پیش خود ببینیم و برای آن معنایی حقیقی قائل شویم، باید علاوه بر کارهای بالا، بعد معرفتی ماجرا را هم جدی بگیریم. این کار به این معناست که باید کرونا و حوادث پس و پیش آن را به شکل آیه و نشانه نگاه کنیم و نه اتفاقات بی­‌معنا، پیشامدهای تصادفی.بر این اساس خوب است که به این آیات توجه کنیم(۵):وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ ﴿۴۲﴾ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۴۳﴾ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ ﴿۴۴﴾ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۴۵﴾و به يقين ما به سوى امت­‌هايى كه پيش از تو بودند [پيامبرانى] فرستاديم و آنان را به تنگى معيشت و بيمارى دچار ساختيم تا به زارى و خاكسارى درآيند (۴۲) پس چرا هنگامى كه عذاب ما به آنان رسيد تضرع نكردند؟ ولى [حقيقت اين است كه] دل‌هايشان سخت‏ شده و شيطان آنچه را انجام مى‏‌دادند برايشان آراسته است (۴۳) پس چون آن­چه را كه بدان پند داده شده بودند، فراموش كردند، درهاى هر چيزى [از نعمت‌ها] را بر آنان گشوديم تا هنگامى كه به آنچه داده شده بودند شاد گرديدند ناگهان [گريبان] آنان را گرفتيم و يكباره نوميد شدند (۴۴) پس ريشه آن گروهى كه ستم كردند بركنده شد و ستايش براى خداوند پروردگار جهانيان است (۴۵)اگر این بلایای پیاپی و این دگرگونی‌­های محسوس در نظام عالم، پیام­‌هایی از جانب دیگر هستی باشد، بنا به این آیات، اقتضای «وقت» تضرع و خاکساری است در برابر نشانه‌­های پروردگار. در «ما قوی هستیم» یا «ما کرونا را شکست می­‌دهیم» می­‌تواند دهن‌­کجی باشد به این اقتضائات. حتماً این شعارها و این رقص­‌ها و این تلاش‌­ها رفتار درستی در برابر این هجوم سختی هست، اما شاید پاسخ کافی و درخوری به نظام هستی نباشد.فکر می­‌کنم در پس همه این تکاپوها، ما نیازمند جست­‌وجوی جدی و بی­‌مدارای معنای زندگی و جایگاه‌مان در هستی هستیم، و الا قدر وقت را ندانسته‌­ایم.چون قضا آید نبینی غیر پوست / دشمنان را باز نشناسی ز دوستچون چنین شد ابتهال آغاز کن / ناله و تسبیح و روزه ساز کنناله می‌کن کای تو علام الغیوب / زیر سنگ مکر بد ما را مکوبگر سگی کردیم ای شیرآفرین / شیر را مگمار بر ما زین کمینآب خوش را صورت آتش مده / اندر آتش صورت آبی منهاز شراب قهر چون مستی دهی / نیست‌ها را صورت هستی دهیچیست مستی بند چشم از دید چشم / تا نماند سنگ گوهر پشم یشمچیست مستی حس­‌ها مبدل شدن / چوب گز اندر نظر صندل شدن(۱) برای روایتی از این حکایت ن.ک: https://www.beytoote.com/fun/fiction-vocal/informative7-story.html(۲) این ‌بیت از این جهت هم بسیار مهم است که از معدود مواردی است که می‌­توان در ادبیات کلاسیک دید که گوینده‌­ای «معنای زندگی» را بیان می­‌کند.(۳) واقعاً به فرض عقب‌­نشینی کرونا در ماه‌­های آینده، سال‌­های بعد میزبان شکل جهش‌­یافته این ویروس منحوس (!) نخواهیم بود؟البته پیش از همه این حرف­‌ها قدری به تناسب اصل اتفاق با نوع خبررسانی هم مشکوک هستم. گمان می­‌کنم فضای رسانه‌­ای جهان خیلی جلوتر از اصل واقعه است...(۴) این کار همان پناه بردن به می از شر غم و اندوه است، یعنی تجویز و توصیه خیام­‌وار.(۵) هم­چنین قس: اعراف 6ـ 94استاد علی قیدی