شمارۀ 14 - موج نوی سینمای ایران، یک سونامی نجات‌بخش

سینمای ایران طی سال‌های متمادی، فراز و نشیب‌های بسیاری را به خود دیده است. در این نوشته، سعی بر آن شده تا با مرور اتّفاقات سیاسی-اجتماعی، تاثیر آن‌ها بر جریان سینمای ایران و هم‌چنین تاثیرات موج نوی سینمای ایران بر اجتماع ایران بازگو شود. پس یک عقب‌گرد 70 ساله، برای رسیدن به سرآغاز این قطار کهنه، اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد.«فیلمفارسی»، مهمان ناخواندۀ سینمای ایران«اسماعیل کوشان» با ساخت چندین استودیو فیلم‌سازی در اواخر دهۀ 20، نطفۀ تولّد فیلمفارسی را شکل داد. از ویژگی‌های بارز فیلمفارسی‌ها می‌توان به موضوعات جنسی، روابط بسیار سست علّی و معلولی و شخصیت‌پردازی‌های سطحی و بی‌منطق اشاره کرد. پس از کودتای سال 32، هماهنگی موزونی میان محتوا و تم فیلمفارسی‌ها و شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر کشور به چشم می‌خورد.سوسوی چراغ کم‌جان هنر در سینمای ایران«خانه سیاه است»، شاهکار «فروغ فرخزاد» در سال 41 شمسی، اوّلین بارقۀ امیدواری را به کالبد سینمای ایران بازگرداند. فروغ با کمک بی‌دریغ «ابراهیم گلستان» به عنوان تهیه‌کننده، مستند خانه سیاه است را به جهان هدیه داد. مستندی از درد و رنج جذامیان یک آسایشگاه در تبریز، که تبدیل به یکی از آبرومندترین آثار سینمای ایران، در سطح جهانی شد. به تعبیر یکی از منتقدان غربی، خانه سیاه است راه موج نوی ایران را هموار کرد.پس از آن، با تولید فیلم‌هایی هم‌چون «خشت و آینه» ساختۀ ابراهیم گلستان، «شب قوزی» ساختۀ «فرخ غفّاری» و «سیاوش در تخت جمشید» اثر «فریدون رهنما»، سینمای روشن‌فکری و مدرن در ایران زاده شد که آشکارا در تعارض با جریان غالب سینمای آن روز ایران، یعنی فیلمفارسی بود. تاثیر سینمای اروپا بر این جریان هنری نوپا کاملاً آشکارا بود. برای مثال فیلم خشت و آینه الهامات زیادی از سینمای «اینگمار برگمان» (Ingmar Bergman) سوئدی، جریان موج نوی سینمای فرانسه، نئورئالیسم ایتالیا و به‌خصوص سینمای «آنتونیونی» (Antonioni) ایتالیایی گرفته و با این حال اصالت ایرانی خود را نیز حفظ کرده است.سینمای آزاد، گلخانه‌ای بدون گلدر اواخر دهۀ 40، دو جریان عمده در سینمای ایران سر و شکل گرفتند. جریان اوّل که خود را «سینما آزاد» می‌نامید، تقلّایی برای به عاریت گرفتن جهان هنری و مدرنیسم غربی بود. جریانی که نتیجۀ فعّالیت‌های «فرح پهلوی» و اطرافیانش به شمار می‌رفت. با نمایش آثار هنری سینمای اروپا در ایران، جوانانی ذوق زده با دوربین‌هایی مضطرب و بی‌قراری‌های بی‌علّت در تصاویر، با برداشتی اشتباه از سینمای هنری، دست به ساخت فیلم زدند. اتّفاقی که به صورت مشابهی در تئاتر نیز در حال رخ دادن بود امّا خلّاقیت اهالی «خانه نمایش»، برخلاف اهالی سینما، توانست جریانی مدرن امّا اصیل و گره‌‌خورده به سنت‌های وطنی رقم بزند.البته مدرنیته در ایران، همواره به‌صورت ترجمه‌ای شکل گرفته است و جریان سینمایی مذکور، در فضای «گلخانه‌ای» حیات پیدا کرد. سینما آزاد پس از اعلام موجودیت در سال 48، حمایت تلویزیون ایران را پشت خود می‌دید و از سال 50 به آن وابستگی پیدا کرد. برای مثال هر هفته برنامه‌ای با نام «سینما آزاد» از تلویزیون سراسری پخش می‌شد، که خود گواهی بر کمک‌های تلویزیون به حساب می‌آمد.یکی از اصلی‌ترین ضعف‌های جریان سینما آزاد، رویکرد سیاسی‌گریز آن بود. فیلم‌هایی بدون سوژه و فاقد هرگونه انتقاد. نوآوری و خلّاقیت در فرم امّا در بستری عاریه‌ای و خارج از پس‌زمینه‌های تاریخی. پوسته‌هایی بی‌جان که نشان از تلاشی شکست‌خورده می‌دادند.موجی که گلخانه را ویران کرددر مقابل سینمای آزاد، جریانی دیگر در حال شکل‌گیری بود که بعدها «موج نوی سینمای ایران» خوانده شد. موجی که با دو اثر ماندگار «گاو» اثر «داریوش مهرجویی» و «قیصر» ساختۀ «مسعود کیمیایی» در سال 48، کلید خورد. موج نو علاوه بر جلب توجّه روشن‌فکران و بزرگان هنر و ادبیات، در بعضی موارد گیشه را نیز فتح کرد. این جریان به‌وضوح در تضاد با جریان موردحمایت از سمت دربار در حرکت بود. شاخصۀ اصلی موج نوی سینمای ایران را می‌توان ارتباط عمیق با ادبیات معاصر دانست.از نکات قابل توجّه فیلم قیصر، حضور «عباس کیارستمی» به عنوان طراح تیتراژ و «امیر نادری» به عنوان عکاس است. هم‌چنین «علی حاتمی» نیز در تهیه نگاتیو به کیمیایی کمک رسانده بود. فیلم «تنگنا» ساختۀ امیر نادری، تولّد یک فیلم شناسنامه‌ای برای ایران بود. شناسنامه‌ای تاریخی برای تهران سال 52؛ سیاه، کثیف و غریب.«فریدون گله»، دانش‌آموختۀ فیلم‌سازی در آمریکا، با استفاده از نشانه‌های آشنا برای مخاطب ایرانی و با بهره‌گیری مختصر از فیلمفارسی، در کنار تمهیدات تکنیکی، سبکی و روایی اگزیستانسیالیستی، فیلم «کندو» را خلق کرد. تاثیرپذیری گله از «ژان پیر ملویل» (Jean Pierre Melville) فرانسوی مشهود است. کندو، برندۀ جایزۀ بهترین فیلم از جشنواره فیلم تهران به داوری آنتونیونی شد! اوج تضاد میان سینمای گلخانه‌ای و سینمای روشن‌فکری. «رضا کرم‌رضایی» در ضمن تعریف خاطره‌هایش از آن جشنواره، نقل‌قولی از فرح پهلوی ذکر می‌کند؛ لحظه‌ای که فرح، باتعجّب به داوران موردستایش غربی‌اش نگاه می‌کند و آهسته به کرم‌رضایی می‌گوید:«آبرومون رو با این فیلم‌های بزن‌بزنی و لمپنی نبرید.»نگاه بسیاری از روشن‌فکران آن زمان مشابه فرح بود؛ نگاهی ترجمه‌ای و بدون اعتمادبه‌نفس. ناتوانی آن‌ها از درک ظرافت‌های روایی چنین آثاری، باعث تلف شدن استعدادهایی هم‌چون فریدون گله، حتّی پیش از انقلاب شد.سهراب شهیدثالثظهور هنرمندانی تکرارنشدنی در سینمای ایران«بهرام بیضایی»، «ناصر تقوایی» و عباس کیارستمی، سینماگرانی که هر ملّتی به داشتن حتّی یکی از آن‌ها غبطه می‌خورد. بیضایی با دل‌بستگی به «کوروساوا» (Kurosawa) و «هیچکاک» (Hitchcock)، و عمدتاً در فضایی تمثیلی و نمادگرا، فیلم‌های روشن‌فکرانه‌اش را روانۀ سینمای در حال اوج ایران کرد؛ «رگبار»، «کلاغ»، «چریکه تارا» و ...اصالت فکری آثار بیضایی، همواره او را مقابل جریانات گلخانه‌ای و هنرمندان خودباخته و هدایت‌شده قرار می‌داد. در تقابل با بیضایی امّا، می‌توان به «کیمیاوی» اشاره کرد. کیمیاوی تحت تاثیر آثار دهۀ شصت «ژان لوک گدار» (Jean Luc Godard)، فیلم «مغول‌ها» را ساخت. با همان دغدغه‌های روشن‌فکران فرانسوی! و بقیۀ آثارش را نیز در بستر هذیان‌هایی ذهنی و پر از هرج‌ومرج تولید کرد. کیمیاوی را می‌توان نمونه‌ای از فیلم‌سازانی دانست که آثار اروپایی را عیناً ترجمه می‌کردند و به مخاطب تحویل می‌دادند.قطعۀ دیگری از پازل موج نوی سینمای ایران، تقوایی بود. کارگردانی کم‌کار و به‌شدّت متعهّد به سینمای قصه‌گو و کلاسیک. «آرامش در حضور دیگران» و «نفرین»، هدیۀ تقوایی به دوست‌داران سینما بود. تقوایی در اوّلین دهه پس از انقلاب نیز رشد خود را ادامه داد.امّا اگر کمی از گیشه سینما فاصله بگیریم و غلظت چاشنی هنر را بیافزاییم، نامی بالاتر از «سهراب شهیدثالث» نخواهیم یافت. آثار او را می‌توان در زمرۀ جریان موج نو و اعتراضی سینمای ایران قرار داد. شهیدثالث اکثر فعّالیت حرفه‌ای‌ خود را خارج از ایران و در آلمان سپری کرد، امّا «طبیعت بی‌جان» او، که خرس نقره‌ای جشنواره برلین را نیز کسب کرد، زندگی طبقۀ کارگر رنج‌کشیدۀ ایرانی را به تصویر می‌کشد. طبیعت بی‌جان، روایت‌گر سوزنبانی پیر است که حکم بازنشستگی‌اش را دریافت می‌کند و باید جایش را به یک جوان دهد. سوزنبانی آن‌چنان خودباخته که از زمان خدمت خویش آگاه است، امّا سن خود را نمی‌داند!عباس کیارستمی که بعدها نامی جهانی برای سینمای ایران به ارمغان آورد و به‌زعم منتقدان غربی، یکی از فیلم‌سازان جریان‌ساز سینمای هنری دنیا محسوب می‌شود، در آن سال‌ها به شدّت تحت تاثیر سینمای شهیدثالث بود.انقلاب و برزخپس از سقوط سلطنت و با روی‌ کار آمدن حکومتی مذهبی، بسیاری از مردم و سینماگران گمان می‌کردند که بساط سینمای ایران برای همیشه برچیده خواهد شد. امّا آن‌چه اتّفاق افتاد، خلاف تصوّرات بود. سینمای ایران پس از انقلاب زنده ماند، اگرچه تا چند سال گرفتار سردرگمی و بلاتکلیفی بود و هنوز کسی از خطوط قرمز و مرز سانسور باخبر نبود. برزخ حاکم بر سینمای ایران، همه را متحیّر و سرگردان کرده بود و هیچ‌کس درک درستی از آینده نداشت. فتوای رهبر انقلاب در بهشت‌زهرا، پایانی ظاهراً خوش بر این برزخ بود؛ «ما با سینما مخالف نیستیم، ما با فحشا مخالفیم».در سال‌های اول انقلاب، بیشتر سینماگران خلّاق قبل از انقلاب، از صحنۀ سینما دور ماندند و میدان، برای چند سال در دست فیلمفارسی‌سازان سابق افتاد. اندک فیلم‌های ارزشمندی هم‌چون «خط قرمز» کیمیایی، «مرگ یزدگرد» و «چریکه تارا» بیضایی، «حاجی واشنگتن» حاتمی و «حیاط پشتی مدرسه عدل آفاق» مهرجویی نیز قربانی سانسور شدند و اکثرشان هرگز طعم اکران عمومی را نچشیدند.تاسیس گلخانۀ اسلامیبا گذشت چند سال از انقلاب، نهادهایی سینمایی برای ایجاد سینمای اسلامی و گلخانۀ تازه‌ای تاسیس شد. وضع محدودیت‌هایی مثل حذف عوارض از تولیدات داخلی، پرداخت وام‌های بانکی به تهیه‌کنندگان سینمایی و تحدید ورود فیلم‌های خارجی، از جمله اندک اقدامات مثبت جهت بهبود وضعیت اقتصادی بحران‌زدۀ سینمای ایران بود. امّا از سویی، حذف بخش خصوصی و سایه سنگین دولت بر سر سینمای ایران، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به سینمای ایران وارد کرد. قوانین و مقررات جدید تصویب شده، در زمینه سانسور و ممیّزی، بسیار کلّی و مبهم بود و دید واضحی به سینماگران نمی‌داد. عمدۀ تمرکز و حساسیت ادارۀ ممیّزی و سانسور، پیرامون نمایش سکس و روابط آزادانۀ زن و مرد می‌چرخید. دیواری که به‌کندی فرسوده شده و در حال فروریختن است.سیر تحوّل یک کارگردان؛ از چریکی انقلابی تا معترضی تابوشکن«محسن مخملباف» یکی از سینماگرانی بود که با درک رادیکالی از سینما و اسلام، سعی در تبیین سینمای اسلامی موردنظر خود را داشت. چریک انقلابی دورۀ شاه، که پیش از انقلاب هیچ تجربه‌ای در زمینۀ سینما و تصویر کسب نکرده بود. مخملباف پس از چند تجربۀ ناموفق در زمینۀ هنری، فیلم‌های «بایکوت» و «دست‌فروش» را ساخت که خبر از تولّد مخملبافی خوش‌فکر و تحوّل‌یافته می‌داد. در بایکوت، به نیروهای چپ و مارکسیستی تاخت و در فیلم سه قسمتی دست‌فروش، دوربین انتقادی‌اش را متوجّه نیروهای راست و سرمایه‌داران مذهبی کرد و جامعه‌ای خالی از عطوفت انسانی را به تصویر کشید.تابوشکنی‌های مخملباف ادامه یافت و در فیلم‌های «نوبت عاشقی» و «شب‌های زاینده‌رود»، رویکردی غیرشرعی و جسورانه از عشق را جلوی دوربین برد. آثاری که به‌وضوح در تعارض با خطّ قرمزهای حاکم بر سینمای ایران بود. خاموش کردن پروژۀ مخملباف الزامی به نظر می‌رسید؛ هر دو فیلم توقیف شدند.بعد از این بود که مخملباف اندکی خوی اعتراض‌آمیز خود را کنار گذاشت و با سازش بیشتری به تولید آثارش مشغول شد. امّا سال 84 از ایران خارج شد و در طی این سال‌ها در تاجیکستان، هند، اسرائیل، گرجستان و ایتالیا به خلق آثار مشغول بود. احتمالاً فیلم «پرزیدنت» (President) مخملباف، شنیده‌شده‌ترینِ آثارش در سال‌های اخیر محسوب می‌شود.فتح قلّه‌های جهانی با تکیه بر دنیای کودکانیکی دیگر از محدودیت‌های منظور شده در ادارۀ ممیّزی و سانسور، حذف ستاره‌سالاری از عرصۀ سینما بود. از همین رو، در اواسط دهۀ شصت، سینمای ایران در غیاب زن و با توجّه به قدغن شدن ستاره‌سالاری، تحت سلطۀ کودکان قرار گرفت. عباس کیارستمی، که پیش از انقلاب نیز با دنیای کودکان آشنا بود و اوّلین فیلم بلندش (به نام «مسافر») با نابازیگرانی نوجوان، شاهکاری تکرارنشدنی از آب درآمد، پیش‌گام شکل‌گیری و تحوّل سینمای کودک در ایران بود. در کنار کیارستمی، فیلم‌سازان به‌نامی چون امیر نادری، «مجید مجیدی» و «جعفر پناهی» نیز روایت‌گر گوشه‌هایی از زندگی کودکان ایرانی شدند.«دونده» فیلم تحسین‌شدۀ امیر نادری، «خانۀ دوست کجاست؟» اثر کیارستمی و در آخر بیضایی با فیلم «باشو، غریبۀ کوچک»، که شاید برای مدّت‌ها دست‌نیافتنی‌ترین فیلم سینمای ایران باقی بماند، در جشنواره‌های بین‌المللی سینمایی بسیار خوش درخشیدند.در انتها، وظیفۀ خود می‌دانم از مرکز سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به نیکی یاد کنم. مرکزی که در سال 49 تاسیس شد و سکوی پرتابی بود برای عباس کیارستمی‌ و امیر نادری. صد حیف و صد افسوس که این کانون پس از انقلاب، دچار دگرگونی و بحران برگشت‌ناپذیری شد.و امّا، حالا چه مانده از آن موج باشکوه؟هر چقدر هم بخواهیم نیمۀ پر لیوان را ببینیم، جز رطوبت اندکی، ته لیوان سینمای ایران چیزی نمانده است. نمونه‌های امیدوارکننده‌ای گاه ظهور می‌کنند، که شرایط موجود اجازۀ درخشش بیشتر را برایشان ناممکن ساخته است. خلاصۀ سینمای امروز ایران؛ گیشه زیر سلطۀ هزارپایان و مطرب‌ها، کرختی و فقدانِ توجّه، سهم اهالیِ مظلوم هنروتجربه‌!ما را در تلگرام دنبال کنید!