آب و اقتصاد ایران در گذر تاریخ  (بخش اول)

این سلسله نوشتارها، روایت آب و کشاورزی ایران را بر اساس جلد پنجم کتاب تاریخ اجتماعی ایران (حیات اقتصادی مردم ایران از آغاز تا امروز) نوشته زنده یاد مرتضی راوندی، بازخوانی می‌کند:در بررسی تمدن در ایران و مقایسه آن با منطقه بین النهرین در می یابیم که، به علت عدم مساعدت طبیعت و پراکندگی جمعیت، شهرنشینی در ایران مدت ها به تاخیر افتاد. فقط در منطقه جنوب غربی ایران، در شوش، مرکزیتی در زندگی مدنی به وجود آمد و نخستین دولت متمدن عیلام به وجود آمد. اما بدون در نظر گرفتن این استثنا باید متوجه باشیم که ایران از دیرباز با دو مسأله عمده از نظر منابع آبی مواجه بود. ایران توسط رودهایی مانند نیل، دجله و فرات که با طغیان های سالیانه خود، موجب حاصلخیزی ناحیه می شدند، مشروب نمی گشت. ایران همچنین، از فصل باران های سودمند منظم که باعث حاصلخیزی زمین می­شد نیز برخوردار نبود. بنابراین از قدیمی ترین روزگاران، مساله آب در ایران، امری حیاتی به شمار می رفت؛ زیرا بشر فقط در جایی می‌تواند استقرار یابد که آبیاری امکان داشته باشد. بنابراین، سکنه ایران اجبارا متفرق گردیدند، و قوم ایرانی بسیار کمتر از اقوام مصر و بین النهرین متراکم شدند. این امر با مشاهده تفرق تل ها یا تپه های مصنوعی، بقایای اجتماعات قدیم، که مسافر امروزی آن ها را در فواصل چندین ده کیلومتری می یابد، به خوبی مجسم می گردد. اوضاع طبیعی، موجب توسعه نوعی استقلال در هر ناحیه و حتی در هر دره در ایران گردید، به طوریکه آثار آن هنوز از بین نرفته است. در حقیقت، کمی آب از دیرباز مانع توسعه روستایی می گردید و زندگی بدوی و نیمه بدوی را به سکنه این نواحی تحمیل می کرد.با این حال، در طی سومین هزاره ق.م. ، ایران از برکت منابع زیرزمینی سرشار خویش، موقعیت ترانزیتی ممتاز و توسعه روابط بازرگانی توانست به حد وسیع در اقتصاد مدنی ممالک شرکت جوید و به عنوان یکی از مهمترین تهیه کنندگان مس، قلع، سرب، چوب و سنگ، لایق دخول در جمع ملل باستانی گردید و روابط بازرگانی ایران در این دوره توسعه یافت. ظهور عهد مفرغ در ایران در حدود دو هزار سال ق.م. نیز موجب تغییرات مهمی در اقتصاد و توسعه مراکز روستایی در این ناحیه شد. اما مراکز روستایی این ناحیه هرگز به پای دهات و شهرهای نواحی بین النهرین نرسید.در آغاز هزاره اول قبل از میلاد دو واقعه بسیار مهم و غیرمرتبط مهاجمه هند و اروپاییان و استعمال روزافزون آهن موجب تغییرات وسیعی در تاریخ ملل آسیای غربی و ایران شد. مهاجمان یعنی سواران ایرانی، با زن و بچه و گله وارد می شدند و در خدمت امرای محل قرار می گرفتند، و همین ها سرانجام به صورت امرای محلی قدرت را در دست گرفتند. ورود مهاجمان، در ایران موجب تغییراتی در حیات مدنی و اجتماعی مردم گردید و نوعی نظام طبقاتی را به وجود آورد شامل امیران و بزرگان و روستاییانی که بر آن ها حکومت می شد. با شکل گیری پادشاهی ماد و حکومت هخامنشیان دولت با اخذ مالیات، نظم و انضباطی عمومی را برقرار کرد و مانع ستمگری و تجاوز زورمندان و مامورین محلی می شد، در نتیجه رشد اقتصادی، کشاورزی و صنایع دستی حاصل شد و به دلیل امنیت و فراهم کردن سازو کارهایی چون رواج سکه، اقتصاد شکفته شد. در این دوره در همه ممالک، دولت به کارهای عام المنفعه نظیر ساخت قنوات می پرداخت. حفر قنوات زیرزمینی که در سرزمین ایران و بعضی نواحی کم آب دارای اهمیت است، کاری است که در زمان شاهان هخامنشی تحقق یافت. در آن زمان، به خشک کردن باتلاق ها می پرداختند و فلاحت را توسعه می دادند. دولت در دوره هخامنشی سیاست اقتصادی توسعه فعالیت های کشاورزی را اجرا می نمود. در نتیجه و ادامه این سیاست، در دمشق، مو و در حلب، پسته کاشته شد. کنجد را به مصر و برنج را به بین النهرین بردند. فعالیت های صنعتی و استخراج معادن و سنگ ها و صید و شکار از جمله دیگر روش های تامین معیشت در این دوره بود.در عهد هخامنشی ، املاک بزرگ به وسیله کشاورزان وابسته به زمین (که با خود زمین خرید و فروش می شدند) و همچنین به وسیله غلامانی که پس از فتوحات همراه می آوردند کاشت می شد. فلاحت کلید صنعت کشور ایران در آن دوران بود و به منزله مشغولیت طبیعی مرد آزاد تلقی می شد. علاوه بر املاک بزرگ، ملک کوچک کم اهمیت نیز وجود داشت مخصوصا در فارس که از مالیات و عوارض معاف بود و دهقانان، آزاد و مالک زمین بودند. گندم، جو، مو و زیتون کاشته می شد. تربیت گاو، گوسفند، بز و حیوانات مرکوب رایج بود. تربیت زنبور عسل بسیار رایج بود. غیر از مصنوعات ابتدایی که توسط رعایای کارگر در حوزه قدرت فئودال های بزرگ ساخته می شد، در شهرها به فعالیت های گوناگون صنعتی اشتغال داشتند. با توسعه تجارت جهانی در عصر هخامنشی استانداردهای زندگی افراد به طور محسوسی بالاتر رفت.این روایت ادامه دارد...