مفهوم ریسک و مدل های اندازه گیری آن

ریسک چیست:در زبان عرف عبارت است از خطری که به علت عدم اطمینان در مورد وقوع حادثه ای در آینده پیش می آید و هر چقدر این عدم اطمینان بیشتر باشد اصطلاحاً گفته می‌شود ریسک بالاتر است در فرهنگ وبستر ریسک را "در معرض خطر قرار گرفتن" تعریف کرده است برخی از محققین ریسک را هرگونه نوسانات در هرگونه عایدی می‌دانند.دیدگاه دیگری در خصوص تعریف ریسک وجود دارد که تنها به جنبه منفی نوسانات توجه دارد بنابراین برای تعریف ریسک میتوان دو دیدگاه ارائه کرد یک دیدگاه اینکه ریسک به عنوان هرگونه نوسانات احتمالی بازدهی اقتصادی در آینده و دیدگاه دوم ریسک به عنوان نوسانات احتمالی منفی بازده اقتصادی آینده.کلیه مشارکت‌کنندگان بازار ریسک پذیر می باشد و یا اینکه سطح قابل قبولی از ریسک را می پذیرد مفهوم ریسک بدین جهت کاربرد زیادی در حوزه مالی پیدا می‌کند چرا که مشارکت کنندگان در بازار در اولین مواجهه با هرگونه دارایی یا اوراق بهادار از سطح ریسک آن می پرسند از آنجا که هدف کلیه سرمایه گذاران کسب بیشترین بازدهی است مفهوم ریسک نیز بیان می‌شود در حقیقت ریسک و بازدهی دو رکن اصلی تصمیم گیری برای سرمایه گذاری می باشد و همه موارد بیشترین بازدهی با توجه به حداقل ریس معیار مناسب برای سرمایه‌گذاری است.ضمناً یادآوری این نکته نیز ضروری است که ریسک لزوماً پدیده منفی نیست بلکه به همراه هر فرصتی ریسک نیز وجود دارد و اصولا نمی توان کلیه ریسک ها را از بین برد چرا که کلیه فرصت ها نیز به این صورت از بین میرود سرمایه‌گذاران هنگام قبول سطح بالاتری از ریسک و بازده بیشتری به دست می آورند که به آن صرف ریسک “risk premium” گفته می‌شود افراد در زمان های مختلف بر اساس تغییرات شرایط سطوح مختلفی از ریسک را می پذیرد که بیشتر بر اساس اطلاعات دریافتی آنها از بازار و نیز ویژگی های رفتاری و روان شناختی آنها هنگام تصمیم گیری است. بنابراین افراد به علت تغییرات روحی و روانی و همچنین بر اساس دامنه متغیر اطلاعات دریافتی از محیط در مورد موضوعات ثابت سطوح متفاوت تفاوت ریسک را قبول میکند.که در آنᵟ : انحراف معیارA: ضریب ریسک پذیری اشخاصR: بازدهU: مطلوبیتمیباشد.همچنین باید توجه کرد ریسک یک دارای مالی با توجه به دوره نگهداری آن متغیر است به عبارت دیگر ریسک سرمایه‌گذاری در حالتی که یک دارایی مالی به صورت کوتاه مدت نگهداری می شود با حالتی که در دوره بلندمدت در آن سرمایه گذاری می گردد متفاوت خواهد بود. قاعده کلی برای بیان رابطه بین ریسک روزانه و ریسک در طول زمان در حالت کلی به صورت قاعده جذر زمان می باشد.که در آن σ انحراف معیار یک دوره زمانی و انجراف معیار t دوره زمانی است.انواع ریسکریسک در یک معنای عام عبارت است از تغییرات قیمت که این قیمت خود شامل نرخ های ارز نرخ های سود نرخ بهای کالا و نرخ‌های بازدهی سهام می باشد. در هر حال تغییر این متغیرها به علت تغییر در بسیاری از عوامل است که هر که به صورت سطوح مختلف ریسک وارد میشود. مدیریت ریسک در حوزه مالی بر آن دسته از انواع ریسک نظارت و کنترل دارد که اولا در محدوده کنترل باشد و ثانیاً اثرات نقدی داشته باشد. به همین علت با توجه به انواع تقسیم‌بندی‌های ریسک در کتب مختلف، ریسک به دوقسمت کلی تقسیم می شود:دسته اول مربوط به بازار سرمایه است که در این حالت با توجه به ماهیت مالی متغیرها، روشهای مدیریت ریسک برای کنترل آن اعمال می گردد. در کنار ریسک بازار سرمایه ریسک بازار محصول در دسته دوم قرار می گیرد که شامل انواع ریسک در سطوح عملیاتی می‌شود البته این تقسیم‌بندی به مفهوم جدایی ریسک ها از یکدیگر نیست بلکه کلیه این ریسک‌ها با یکدیگر در ارتباط هستند و برای مطالعه ریسک در یک سازمان باید تمامی این ریسک را به صورت یک مجموعه مورد بررسی قرار داد.پس به طور کلی می‌توان انواع ریسک را به دو دسته ریسک های مالی و ریسک های غیر مالی تقسیم نمود. ریسک های مالی شامل:· ریسک نرخ ارز· ریسک نرخ سود· ریسک اعتباری(نکول)· ریسک نقدینگی· ریسک سطوح عمومی قیمت‌ها· ریسک تغییرات قیمت سهام· و ریسک سرمایه گذاری مجدداما ریسک های غیر مالی شامل:· ریسک مدیریت· ریسک سیاسی· ریسک صنعت· ریسک عملیاتی· ریسک قوانین و مقررات· و ریسک نیروی انسانیدر ادامه به شرح هر یک از آنها پرداخته می شودریسک نرخ ارزریسک نرخ ارز به واسطه تغییر در نرخ ارز به وجود می‌آید. کلیه شرکتهایی که در خارج از مرزهای سیاسی با کشورهای دارای واحد پولی متفاوت ارتباط معاملاتی دارند در معرض ریسک نرخ ارز قرار دارد. در تحلیل بلند مدت تغییرات نرخ ارز عوامل بنیادی نقش دارند که به طور کلی می‌توان این عوامل را شامل عوامل سیاسی، عوامل اقتصادی، عوامل محیطی و ویژگی افراد و مردمان آن کشور نام برد. در تحلیل کوتاه مدت نوسانات نرخ ارز عوامل فنی شامل تاریخ دریافت مالیات ها، تغییرات در قوانین و مقررات، حد کفایت پول را می توان نام برد.ریسک نرخ سوددر صورتی که سازمان‌ها برخی از دارایی های خود را به صورت دارایی‌های مالی نگهداری کنند با این ریسک مواجه خواهند شد. در حقیقت تغییر در نرخ سود و دارایی‌های مالی هنگامی اثر خود را نمایان می‌کند که شرکت تعهدات مالی داشته باشد. بیشتر اقلام ترازنامه بانک ها و نهادهای مالی از جمله شرکت‌های سرمایه‌گذاری و همچنین بعضی از اقلام ترازنامه شرکت های تولیدی درآمد و هزینه‌های را در بر دارند که به نحوی با نرخ سود در ارتباط است.ریسک اعتباری یا نکولریسک نکول هنگامی رخ می‌دهد که وام گیرنده به علت عدم توان یا تمایل به تعهدات خود در مقابل وام دهنده در تاریخ سررسید عمل نکند. ریسک نکول از مهمترین ریسک هایی است که خصوصاً نهادهای پولی و مالی را تحت تاثیر قرار می‌دهد چراکه نکول تعداد کمی از مشتریان می توانند زیان‌های زیادی را به یک سازمان وارد سازند. وجود قانون حد کفایت سرمایه و عدم پرداخت به سازمان های ورشکسته، همگی سازوکارهای پیش کنترلی ریسک نکول میباشد.ریسک نقدینگیبه ریسک نبود وجه نقد برای بازپرداخت تعهدات ریسک نقدینگی اطلاق میشود.ریسک تورم یا تغییرات سطح عمومی قیمت‌هاتورم اصولاً باعث افزایش سطح عمومی قیمت‌ها شده، بهای تمام شده کلیه نهادهای یک شرکت را افزایش می‌دهد و در نهایت سرعت عملکرد شرکت را متاثر می‌سازد ریسک تغییرات سطح عمومی قیمت ها به عنوان ریسک قدرت خرید "Purchasing power risk" نیز شناخته می‌شود. هنگامی که سطح عمومی قیمت‌ها افزایش می یابد بدین معناست که با مقدار مقدار ثابتی دارای مالی مقدار کمتری کالا می توان خرید. به عبارت دیگر تورم به معنای کاهش قدرت دارایی مالی به نسبت دارایی های حقیقی است. در شرایط تورمی بازدهی واقعی از طریق رابطه زیر قابل محاسبه است:که در بازده واقعی، بازده اسمی و تورم میباشد.ریسک بازارریسک نرخ سود که پیش از این درباره آن صحبت شد مربوط به دارایی ها و اوراق بهادار با درآمد ثابت است در حالی که ریسک قیمت سهام در بازار سهام مورد بحث قرار می‌گیرد. ریسک قیمت سهام به دو بخش ریسک مربوط به افزایش قیمت و ریسک مربوط به تحقق درآمد هر سهم مربوط می شود چرا که جمع این دو جز نرخ بازدهی سهام را تشکیل می‌دهد. و رونق بازار از این حیث که منجر به تغییرات قیمت سهام می شوند در این بخش ذکر شده اند. افزایش قیمت شاخص سهام باعث رونق بازار می‌شود و کاهش آن رکود بازار را در پی دارد. ریسک مربوط به تغییرات قیمت دارایی های مالی ریسک بازار است. ریسک بازار در خصوص اوراق بهادار درآمد ثابت هنگامی رخ می دهد که افق سرمایه گذاری کمتر از دوره عمر آن باشد.ریسک سرمایه گذاری مجددریسک سرمایه گذاری مجدد مربوط به دارایی‌های مالی است که بیش از یک جریان نقدی دارند. بازده اینگونه سرمایه گذاری ها به نحوه سرمایه گذاری مجدد جریانات نقدی که در طول دوره سرمایه گذاری دریافت می شود بستگی دارد. در حقیقت عدم اطمینان از روند آتی نرخ سود و اصولاً پیدا کردن فرصت مناسب سرمایه گذاری منشا چنین ریسکی میباشد. در مقابل برخی از ابزارهای مالی از جمله اوراق بدون سود، اوراق خزانه دولتیف اوراق خزانه بدون سود و نوع خاصی از گواهی سپرده که تنها دارای یک پرداخت و در نتیجه دارای یک جریان نقدی میباشد عاری از این نوع میباشند.انواع ریسک های غیر مالی· ریسک مدیریتتصمیمات نادرست مدیران اجرایی شرکت ها و موسسات می‌تواند تبعات منفی برای یک سازمان به دنبال داشته باشد. بر اساس سطوح مختلف مدیریتی میزان ریسک ناشی از تصمیمات نادرست متفاوت است و میزان مختلفی سطح عملکرد سازمان را تحت تاثیر قرار می دهد.· ریسک سیاسیتغییرات قوانین از جمله قوانین مالیات و قوانین مربوط به صادرات و واردات منجر به ریسک سیاسی خواهد شد.· ریسک صنعتصنعت عبارت است از گروهی از شرکت ها که در یک بازار با یکدیگر رقابت می‌کنند و در حقیقت دارای قلمرو یا بازار یکسان می باشند. ریسک صنعت عبارت است از نوسانات بازدهی سرمایه‌گذاری که بر اثر یک اتفاق یا وقایع خاص و تغییرات در یک صنعت خاص محتمل است. این تغییرات بر اثر تعرفه‌ها یا قیمت‌ها در سطوح داخلی یا بین المللی، چرخه عمر صنعت، مالیات محصولات یک صنعت، مسائل مربوط به اتحادیه‌های کارگری در یک صنعت، مسائل زیست محیطی، دسترسی به منابع اولیه و سایر عوامل مشابه روی یک صنعت خاص اثر می گذارد.· ریسک عملیاتیریسک عملیاتی هنگامی بررسی می‌شود که یک سازمان عملیات خود را به خوبی انجام ندهد. به طور کلی یا سیستم های داخلی و روشهای انجام کار درستی تعریف نشده اند و یا به درستی به اجرا نمی شود. در صورت ادامه این روند وضعیت سازمان رو به افول خواهد گذاشت و نرخ بازده سرمایه‌گذاری سازمان دچار کاهش می شود.· ریسک قوانین و مقرراتریسک قوانین و مقررات به علت تغییرات در قوانین مختلف در یک جامعه اقتصادی به وجود می آید. پیش از این در بحث مربوط به ریسک سیاسی به ریسک ناشی از تغییرات قوانین اشاره شد در عین حال ریسک سیاسی دارای دامنه شمول گسترده‌تری می باشد و در اینجا به علت اهمیت ریسک ناشی از تغییر قوانین و مقررات عنوانی مجزا به آن اختصاص داده شده است.· ریسک نیروی انسانیمنظور از نیروی انسانی کارکنانی هستند که مهارت‌های ویژه‌ای دارند، شرکت‌های مواجهه با ریسک نیروی انسانی در صورت از دست دادن پرسنل خود برتری های خود را نیز از دست می‌دهد. گزینش، استخدام، آموزش و ارتقاء، ایجاد انگیزه و رضایت و سرانجام حفظ منابع انسانی از اهم موضوعاتی است که ریسک نیروی انسانی را به حداقل می رساند.