گفتار اندر زادن زال (داستان زال و سیمرغ - شاهنامه  فردوسی)

برای مشاهده بخش قبلی شاهنامه (پادشاهی منوچهر 120 سال بود) اینجا کلیک کنید.کنون پرشگفتی یکی داستان ... بپیوندم از گفتهٔ باستاننگه کن که مر سام را روزگار ... چه بازی نمود ای پسر گوش دارنبود ایچ فرزند مر سام را ... دلش بود جویندهٔ کام رانگاری بُد اندر شبستان اوی ... ز گلبرگ رخ داشت و ز مشک مویاز آن ماهش امید فرزند بود ... که خورشید چهر و برومند بودز سام نریمان هم او بار داشت ... ز بار گران تنش آزار داشتز مادر جدا شد بر آن چند روز ... نگاری چو خورشید گیتی فروزبه چهره چنان بود تابنده شید ... ولیکن همه موی بودش سپیدپسر چون ز مادر بر آن گونه زاد ... نکردند یک هفته بر سام یادشبستان آن نامور پهلوان ... همه پیش آن خرد کودک نوانکسی سام یل را نیارست گفت ... که فرزند پیر آمد از خوب جفتیکی دایه بودش به کردار شیر ... بر پهلوان اندر آمد دلیرکه بر سام یل روز فرخنده باد ... دل بدسگالان او کنده بادپس پردهٔ تو در ای نامجوی ... یکی پور پاک آمد از ماه رویتنش نقرهٔ سیم و رخ چون بهشت ... بر او بر نبینی یک اندام زشتاز آهو همان کش سپید است موی ... چنین بود بخش تو ای نامجویفرود آمد از تخت سام سوار ... به پرده درآمد سوی نو بهارچو فرزند را دید مویش سپید ... ببود از جهان سر به سر ناامیدسوی آسمان سر برآورد راست ... ز دادآور آنگاه فریاد خواستکه ای برتر از کژی و کاستی ... بهی زان فزاید که تو خواستیاگر من گناهی گران کرده‌ام ... و گر کیش آهرمن آورده‌امبه پوزش مگر کردگار جهان ... به من بر ببخشاید اندر نهانبپیچد همی تیره جانم ز شرم ... بجوشد همی در دلم خون گرمچو آیند و پرسند گردنکشان ... چه گویم از این بچهٔ بدنشانچه گویم که این بچهٔ دیو چیست؟ ... پلنگ و دو رنگ است و گر نه پریستاز این ننگ بگذارم ایران زمین ... نخواهم بر این بوم و بر آفرینبفرمود پس تاش برداشتند ... از آن بوم و بر دور بگذاشتندبه جایی که سیمرغ را خانه بود ... بدان خانه این خرد بیگانه بودنهادند بر کوه و گشتند باز ... برآمد بر این روزگاری درازچنان پهلوان زادهٔ بی‌گناه ... ندانست رنگ سپید از سیاهپدر مهر و پیوند بفگند خوار ... جفا کرد بر کودک شیرخواریکی داستان زد بر این نرّه شیر ... کجا بچه را کرده بد شیر سیرکه گر من تو را خون دل دادمی ... سپاس ایچ بر سرت ننهادمیکه تو خود مرا دیده و هم دلی ... دلم بگسلد گر ز من بگسلیچو سیمرغ را بچه شد گرْسنه ... به پرواز بر شد دمان از بنهیکی شیرخواره خروشنده دید ... زمین را چو دریای جوشنده دیدز خاراش گهواره و دایه خاک ... تن از جامه دور و لب از شیر پاکبه گرد اندرش تیره خاک نژند ... به سر برش خورشید گشته بلندپلنگش بدی کاشکی مام و باب ... مگر سایه‌ای یافتی ز آفتابفرود آمد از ابر سیمرغ و چنگ ... بزد برگرفتش از آن گرم سنگببردش دمان تا به البرز کوه ... که بودش بدانجا کنام و گروهسوی بچگان برد تا بشکرند ... بدان نالهٔ زار او ننگرندببخشود یزدان نیکی‌دهش ... کجا بودنی داشت اندر بوشنگه کرد سیمرغ با بچّگان ... بر آن خرد خون از دو دیده چکانشگفتی بر او بر فگندند مهر ... بماندند خیره بدان خوب چهرشکاری که نازک‌تر آن برگزید ... که بی‌شیر مهمان همی خون مزیدبدین گونه تا روزگاری دراز ... برآورد داننده بگشاد رازچو آن کودک خرد پر مایه گشت ... بر آن کوه بر روزگاری گذشتیکی مرد شد چون یکی زاد سرو ... برش کوه سیمین میانش چو غرونشانش پراگنده شد در جهان ... بد و نیک هرگز نماند نهانبه سام نریمان رسید آگهی ... از آن نیک پی پور با فرّهیداستان تولد زال و آشنایی‌اش با سیمرغ در شاهنامهداستان سام پهلوان و حضورش در جنگ خونخواهی ایرج و مراسم تاجگذاری منوچهر را قبلا خواندیم. سام پهلوانی کودکی نداشت و از این جهت حسرت می‌خورد. تا روزی که خداوند به او پسری خوش‌رو عطا کرد. فقط یک مشکل وجود داشت. موهای پسر سفید بودند. اهل حرم تا یک هفته، خبری از تولد فرزند به سام ندادند؛ چون کسی جرئت نمی‌کرد به او بگوید موهای پسرش سفید هستند. در آخر دایه‌ی شجاعی پیش آمد و موضوع را به سام گفت و از او خواست که سپاسگزار خدا باشد.سام نگران حرف مردم بود. می‌ترسید پسرش را به بزرگان و سران زابل نشان بدهد و آن‌ها پسرش را اهریمنی و یا دیو و پری فرض کنند. پس دستور داد کودک را به به کوه ببرند و رها کنند.زال چند وقتی در کوه می‌ماند تا از شدت گرسنگی گریه می‌کند. سیمرغ که برای شکار و سیر کردن شکم بچه‌هایش پرواز می‌کرده، زال را می‌بیند. اول می‌خواهد نوزاد را خوراک بچه‌هایش کند؛ اما مهر نوزاد به دلش می‌افتد و آن را بزرگ می‌کند.معنی ابیات شعر گفتار اندر زادن زال کنون پرشگفتی یکی داستان ... بپیوندم از گفتهٔ باستانحالا می‌خواهم یکی از داستان‌های باستانی را به شعر بازگو کنمپیوستن: به شعر درآوردننگه کن که مر سام را روزگار ... چه بازی نمود ای پسر گوش دارببین که روزگار چه بازی‌ای برای سام ترتیب داد.نبود ایچ فرزندْ مَر سام را ... دلش بود جویندهٔ کام راسام فرزندی نداشت و خیلی دلش می‌خواست که به این خواسته برسد و فرزندی داشته باشد.نگاری بُد اندر شبستان اوی ... ز گلبرگ رخ داشت و ز مشک مویاز آن ماهَش امید فرزند بود ... که خورشیدْ چهر و برومند بودز سام نریمان هم او بار داشت ... ز بار گرانْ تَنْش آزار داشتدر شبستانش ماه‌روزی زیبایی بود که سام دلش می‌خواست از او صاحب فرزند شود. از قضا زن هم باردار بود.برومند: باردارز مادر جدا شد بر آن چند روز ... نگاری چو خورشید گیتی فروزبه چهره چنان بود تابنده شید ... ولیکن همه مویْ بودش سپیدچند روزی می‌شد که فرزند به دنیا آمده بود. پسری بود زیبا و خوش‌چهره؛ ولی موهایش کاملا سفید بودند.شید: خورشیدبر اساس نمادشناسی رنگ‌ها، سپید بودن موی زال، نشانه‌ی تعلق او به دنیای خدایی و بهشت است. اما امروزه می‌دانیم که آلبینیسم یا زالی یک بیماری ‌ژنتیکی است و باعث سفیدی پوست، مو و مژه‌ها می‌شوند.این موضوع در فرهنگ‌ها و اسطوره‌های فرهنگ‌های دیگر هم وجود دارد. مثلا در داستان‌های اسطوره‌ای یونانی، شاریکلِئا (دختر پادشاه حبشه) پوستی سفید داشته است.پسر چون ز مادر بر آن گونه زاد ... نکردند یک هفته بر سام یادیک هفته‌ای از تولد نوزاد گذشته بود و کسی به سام این خبر را نمی‌داد.شبستانْ آن نامور پهلوان ... همه پیشِ آن خرد کودک نوانکسی سامِ یل را نیارست گفت ... که فرزند پیر آمد از خوب جفتهمه‌ی شبستانِ سام، می‌ترسیدند و جرئت نداشتند این خبر را به او بدهند و بگویند که فرزندش درست مثل پیرها است و موی سپید دارد.نوان: نالان - لرزانیارستن: جرئت کردن - توانستنیکی دایه بودش به کردار شیر ... بر پهلوان اندر آمد دلیرفقط دایه‌ی شجاعِ پسرش بود که پیش سام آمد.که بر سام یل روز فرخنده باد ... دل بدسگالان او کنده بادبه سام شادباش گفت و بر بدخواهانش نفرین فرستاد.پس پردهٔ تو در ای نامجوی ... یکی پور پاک آمد از ماه رویگفت که در شبستان تو، پسری به دنیا آمده به زیبایی ماهتنش نقرهٔ سیم و رخ چون بهشت ... بر او بر نبینی یک اندام زشتتنومند و زیبارو است و حتی یک اندام زشت و نقص هم ندارد.از آهو همان کش سپید است موی ... چنین بود بخش تو ای نامجویتنها مشکلش این است که موهایش سفید است و این هم بهره‌ی تو از این دنیا بوده است.آهو: عیب و نقص - زشتیفرود آمد از تخت سام سوار ... به پرده درآمد سوی نو بهارسام از تخت پادشاهی زابلستان پایین آمد و به شبستان رفت.چو فرزند را دید مویش سپید ... ببود از جهان سر به سر ناامیداز دیدن فرزندش، ناامید شد.سوی آسمان سر برآورد راست ... ز دادآور آنگاه فریاد خواستسر به سوی آسمان بلند کرد و برای خدا ناله کردکه ای برتر از کژی و کاستی ... بهی زان فزاید که تو خواستیگفت ای خدایی که از همه‌‌ی بدی‌ها دوری و زیبایی‌ها را افزون می‌کنی ...اگر من گناهی گران کرده‌ام ... و گر کیش آهرمن آورده‌امبه پوزش مگر کردگار جهان ... به من بر ببخشاید اندر نهاناگر گناهی مرتکی شده‌ام و یا به راه خلاف رفته‌ام، از تو عذر می‌خواهم. شایسته است تو که خدایی، من را ببخشی و از خطایم بگذری.مگر: شایسته است - باشد که - شایدبپیچد همی تیره جانم ز شرم ... بجوشد همی در دلم خون گرممن بی‌تاب و ناآرامم و دلم خون شده است و به خودم می‌پیچم.پیچیدن: بی‌تاب و ناآرام بودنچو آیند و پرسند گردنکشان ... چه گویم از این بچهٔ بدنشاناگر پهلوانان و بزرگان بیایند و فرزندم را ببینند، چه به آن‌ها بگویم؟بدنشان: زشت و کریهچه گویم که این بچهٔ دیو چیست؟ ... پلنگ و دو رنگ است و گر نه پریستچه جوابی دارم؟ که فرزند من از نژاد دیو و پریان است.از این ننگ بگذارم ایران زمین ... نخواهم بر این بوم و بر آفریننمی‌توانم این ننگ را تحمل کنم و او را در این سرزمین نمی‌خواهم به ایران می‌برم.اصطلاح «ایران» از دوران منوچهر کم‌کم متداول می‌شود. البته نه به عنوان یک کشور. سام فرزندش را به ایران می‌برد و در آنجا رها می‌کند.بفرمود پس تاش برداشتند ... از آن بوم و بر دور بگذاشتندپس دستور داد تا نوزاد را به ایران ببرند و آنجا رها کنند.تاش: تا او رابه جایی که سیمرغ را خانه بود ... بدان خانه این خُرد بیگانه بودنوزاد را به نزدیک البرز بردند و جایی رهایش کردند که نزدیک لانه‌ی سیمرغ بود.نهادند بر کوه و گشتند باز ... برآمد بر این روزگاری درازآنجا گذاشتنش و برگشتند. چند روزی گذشت ...چنان پهلوان زادهٔ بی‌گناه ... ندانست رنگ سپید از سیاهنوزاد بی‌گناه که هنوز بچه بود و چیزی نمی‌دانست ...مصرع دوم کنایه از کودک بودنپدر مهر و پیوند بفگند خوار ... جفا کرد بر کودک شیرخوارمورد جفای پدر قرار گرفت و مهرِ خانواده از او دریغ شد.یکی داستان زد بر این نرّه شیر ... کجا بچه را کرده بُد شیر سیرکه گر من تو را خونِ دل دادمی ... سپاس ایچ بر سرت ننهادمیکه تو خود مرا دیده و هم دلی ... دلم بگسلد گر ز من بگسلیشنیده‌ام والدی به بچه‌اش گفت: من از خون خودم به تو غذا دادم ولی منتی بر سرت نمی‌گذارم. تو از گوشت و خون من هستی و طاقت دوری‌ات را ندارم.(در خصوص معنی این سه بیت، مطمئن نیستم. اگر اطلاعات بیشتری دارید خوشحال می‌شوم بنویسید.)چو سیمرغ را بچه شد گُرْسَنه ... به پرواز بر شد دَمان از بنهوقتی بچه‌های سیمرغ گرسنه شدند، پرواز کرد تا برایشان غذایی بیاورد.بنه: لانهیکی شیرخواره خروشنده دید ... زمین را چو دریای جوشنده دیدروی آن زمینی که از شدت گرمای خورشید می‌جوشید، نوزاد شیرخواری را دید.ز خاراش گهواره و دایه خاک ... تن از جامه دور و لب از شیر پاکروی خاک افتاده بود و لباسی به تن نداشت و مشخص بود مدت‌هاس شیر نخورده است.به گرد اندرش تیره خاک نژند ... به سر برش خورشید گشته بلنددورش چیزی جز خاک نبود و خورشید مستقیم به او می‌تابید.پلنگش بُدی کاشکی مام و باب ... مگر سایه‌ای یافتی ز آفتابای کاش از نژاد پلنگ‌ها بود تا در این آفتاب در امان می‌ماند و در سایه بود.فرود آمد از ابر سیمرغ و چنگ ... بزد برگرفتش از آن گرم سنگپس سیمرغ فرود آمد و نوزاد را به چنگ گرفت و از روی زمینِ داغ، بلند کرد.ببردش دمان تا به البرز کوه ... که بودش بدانجا کنام و گروهاو را به کوه البرز (جایی که لانه داشت) بُرد.کنام: لانه‌ی حیوان وحشیسوی بچگان برد تا بشکرند ... بدان نالهٔ زار او ننگرنداو را برد تا غذای بچه‌هایش باشد ...شکردن: شکار کردنببخشود یزدان نیکی‌دهش ... کجا بودنی داشت اندر بوشاما خداوند زندگی زال را به او بخشید. همان خدایی که بخت و سرنوشت را می‌داند و در وقت نیاز، آن را آشکار می‌کند.بوش: بودنبودنی:‌ بخت و اقبال - آنچه بی‌تردید رخ می‌دهدنگه کرد سیمرغ با بچّگان ... بر آن خرد خون از دو دیده چکانسیمرغ و بچه‌هایش به آن نوزادی که از خون گریه می‌کرد نگاه کردند.شگفتی بر او بر فگندند مهر ... بماندند خیره بدان خوب چهرو مهر نوزاد به دلشان افتاد. شکاری که نازک‌تر آن برگزید ... که بی‌شیر مهمان همی خون مزیدسیمرغ رفت و شکار کوچک‌تری آورد که نوزاد هم بتواند از خون آن تغذیه کند.مزیدن: چشیدنبدین گونه تا روزگاری دراز ... برآورد داننده بگشاد رازدنیا به همین منوال گذشت. تا زمانی که خداوند، این راز (زنده بودن زال) را آشکار کند.چو آن کودک خرد پر مایه گشت ... بر آن کوه بر روزگاری گذشتآنقدر گذشت که نوزاد بزرگ و تنومند شد.یکی مرد شد چون یکی زاد سرو ... برش کوه سیمین میانش چو غرومثل سرو تنومند و خوش‌هیکل شده بود.غرو: نی و نالنشانش پراگنده شد در جهان ... بد و نیک هرگز نماند نهانحرف این پسر در جهان پراکنده شد. چون هیچ‌چیز هرگز پنهان نمی‌ماند.به سام نریمان رسید آگهی ... از آن نیک پی، پور با فرّهیو خبرش به سام رسید.برای مشاهده بخش بعدی شاهنامه (خواب دیدن سام از چگونگی کار پسر)، اینجا کلیک کنید.