«ملغمه‌ی زبان، هویت و ملیت»

سالار حقیقت افشارمن در طول روز با پنج زبان مختلف* سر و کار دارم. یعنی هم صحبت می‌کنم، هم می‌نویسم و هم می‌خوانم. حالا یکی را بیشتر، دیگری را کمتر. ولی هر روز. پنج زبان. بازی با زبان‌های مختلف و مقایسه زیر و بم آنها و دقت در جزئیات و ظرائفشان یکی از سرگرمی‌های دائمی من است. شاید سؤال کنید که روی چه حسابی زبان مناسب را انتخاب می‌کنم. ساده است. مخاطب. مخاطب، زبان را به من دیکته می‌کند. یا شاید بهتر است بگویم من از زبان برای دلبری از مخاطبم بهره میبرم. احتمالاً بگویید که این یک ژست رمانتیک است! ولی واقعیت امر همین است که ما در همه حال مجبور هستیم به فراخور مخاطب و انگیزه‌مان از زبان‌های مختلفی استفاده کنیم. برای مثال، مطالبم را در شبکه‌های اجتماعی به فارسی می‌نویسم. چرا؟ چون مخاطبِ هدف من انسان‌هایی هستند که فارسی می‌دانند. دلیل دیگرش این است که من در موضوعات اجتماعی و سیاسی به سنگربندی قومیتی و گفتمان محرم-نامحرم ابداً اعتقاد ندارم و آن را خلاف مسئولیت شهروندی می‌دانم. از آن طرف، با فرزند و خانواده پدری و مادری‌ام به تُرکی صحبت و مکاتبه می‌کنم. با همسر و خانواده‌ی همسرم به فارسی. مقالات علمی را به زبان انگلیسی. در محل کار و دانشگاه به زبان سوئدی. و در جمع همکاران و دوستان به تناسب فضا و جمع و اشخاص به هر زبانی که فراگیرتر بود. کدام زبان بهتر است؟ سؤال مسخره‌ای است. لذت تکلم به کدام یکی بیشتر است؟ هیچ‌کدام. کدام‌یک زیباتر است؟ سؤال مضحکی است. کدام‌یک را ترجیح می‌دهم؟... اصلا مگر به ترجیح من است؟ شما تشریف ببر وسط شانگهای و بگو من «ترجیح» می‌دهم به فارسی صحبت کنم و آدرس بپرسم. اگر توانستی برگردی و شب را در اتاق هتلت بخوابی، یک فقره تشویق قرآنی از بنده طلب خواهی داشت. کاری با دلیل و ریشه‌اش ندارم، ولی برای ما اهالی منطقه‌ی غرب آسیا، «زبان» و «هویت» در سطح فوق‌العاده اغراق‌آمیزی از اهمیت و جایگاه آن‌هم غالباً در تضاد با همدیگر و نفی دیگری تعریف شده است. اغلب دعواها و مناقشات منطقه‌ای بیشتر رنگ و بوی هویتی و تعصب دارد تا منافع عینی. سر هویت یقه جر می‌دهیم. هویت ملی، زبانی، دینی، مذهبی، قومی و الخ! که به کجا برسیم؟ که چه شود؟ هیچ اتفاق خارق‌العاده‌ای نمی‌افتد مگر تکه‌ و پاره شدن در راستای منافع استعماری ابرقلدرهای جهان. دقت داشته باشید که تمام بحث من در چهارچوب مناسبات منطقه‌ای است، نه جهانی. من فکر می‌کنم که تنها راه چاره بازتعریف ملیت/هویت‌ ملی (صرفاً در چارچوب حقوقی) بدون برجسته کردن مساله‌ی زبان است. کسی ایرانی است که دارای پاسپورت/شماره‌ی ملی ایرانی است، مستقل از زبان. چرا؟ چون وقتی مفهوم هویت را از عینیت (قانون، مرز، شناسنامه و شماره‌ی ملی) جدا بکنیم و وارد عرصه‌ی رویا و توهم و روایت‌های تاریخی صدمن‌یه‌غاز بشویم، یا وقتی اشتراکات فرهنگی ملل منطقه را به نام خود سند بزنیم و بقیه‌ی ملت‌ها را بی‌فرهنگ و عقب‌مانده و فیک و عاریتی معرفی کنیم دقیقاً راه را برای تجزیه‌طلبی هموار می‌کنیم. وقتی هویت و مرز از عینیت خارج و تبدیل به امری انتزاعی، دل‌بخواهی و موهومی شدند، یکپارچگی و وفاق ملی و تمامیت ارضی کشور اولین قربانی است. از این رو است که می‌گویم اندیشه‌های ارتجاعی ایران‌شهری و پان‌ایرانیستی که اساس‌شان بر پایه‌ی نفی و تصاحب هویت و مصادره‌ی فرهنگ ملل همسایه بنا شده است دقیقاً همسو با جریان‌های هویت‌طلب و گاهاً تجزیه‌طلبی است که اشتراکات فرهنگی و زبانی را زمینه‌ای موجه برای ملت‌سازی قلمداد می‌کنند. با تعصب و خودبرتربینی و ارجاعات بی‌مناسبت و بی‌ربط تاریخی (کاری که اساس صهیونیسم نیز است) نمی‌شود به جنگ تعصب و خودبرتربینی و ارجاعات بی‌مناسبت و بی‌ربط تاریخی رفت.نگاه ما به زبان باید عینی باشد. زبان ابزار فرهنگ است. ما از این ابزار استفاده می‌کنیم که در وهله‌ی اول با همدیگر ارتباط برقرار کنیم و بعد از آن است که نوبت می‌رسد به ادبیات و تولید محتوا. ادبیات یعنی محتوای ادبیات. زبان ادبیات فاکتوری ثانویه‌ است. مثلاً اگر «جنایت و مکافات»—ِ داستایوفسکی تحسین می‌شود، نه به خاطر زبان روسی، که به خاطر محتوای داستان و تا حدی فرم و سبک قلم نویسنده است. اگر هدف از ادبیات نشان دادن تفوق و قدرت‌نمایی زبان مورد استفاده بود، ترجمه‌ی آثار به زبان‌های دیگر محلی از اعراب نداشت. در چنین حالتی داستایوفسکی و متصدیان روس باید تمام علاقمندان به داستان و ادبیات را مجبور می‌کردند که بروند و زبان روسی بیاموزند تا هرچه بیشتر با ظرایف و شیرینی‌ها و قدرت این زبان آشنا گردند. همان‌طوری که زبان تدریسِ ریاضیات و فیزیک و شیمی در سرانجام کار تفاوتی نمی‌کند، زبان مبداء رمان و داستان هم صرفاً قالب و ظرفی است برای انتقال و درک فکر و محتوا. انسان‌ها با ادبیات و داستان در واقع راه و جاده می‌سازند. به هم می‌رسند. با ترجمه متصل می‌شوند. در این حین، بحث بر سر آبپاش و غلتک و فینیشر و کشاندن دعوا به زمین ابزار و تجهیزات راهسازی، یک نگاه و رویکرد خنده‌دار و بدوی است. امروز قوم‌گرایان و هویت‌طلبان بجای راهسازی (تولید محتوا)، مشغول بالیدن به آبپاش و غلتکشان هستند. باستان‌پرستان و عاشقان سینه چاکِ «زبان تمدنی فارسی» هم در باتلاق مشابهی دست و پا می‌زنند. کوبیدن بر طبل تفوق یک قالب (بخوانید زبان) بر قالب‌های دیگر فقط اوضاع را بغرنجتر خواهد کرد. حواسمان باشد که وارد این بازی مبتذل نشویم. این بازی فقط بازنده دارد.برای خارج شدن از این تسبیح گره خورده با مغالطه و تعصب، چاره‌ای نداریم که نگاه و تاکیدمان را از ابزار‌ (که زبان باشد) برداشته و معطوف کنیم به فحوای محصولات و تولیدات (بخوانید مظاهر فرهنگی). تاریخ مشترک، آنهم از نوع باستانی، راه حل مناسبی برای منازعات نیست؛ از این رو که انسان‌ها، شرایط، امکانات، سنتها، ادیان، زبان‌ها و محتویات فرهنگی در طول زمان دچار تغییر و تحولات اساسی می‌شود. رویکرد تاریخ‌محور و قائل شدن اصالت بر تاریخ در ذات خود نوعی واپسگرایی است. ما برای مواجهه با فعالیت‌ها و حرکتهای تاریخ‌پرستان، قوم‌گرایان و باستان‌گرایان متعصب داخل کشور، و برای تحکیم وحدت ملی و تنظیم روابطمان با همسایگان، چاره‌ای نداریم به جز شکستن هیمنه زبان (هر زبانی) و تاکید بر مشترکات واقعی و به حق فرهنگی (و نه مصادره‌ی این مشترکات برای تفاخر). ما ناگزیر باید خود را بخشی از «غرب آسیا (خاورمیانه‌)ی فرهنگی»—و نه صاحب موروثی خاک و فرهنگ آن—تعریف کنیم و در رویکرد رسمی‌مان به آثار و ادبیات و سایر محصولات فرهنگی همسایگانمان—به هر زبانی که تولید شده‌اند—نیز بها دهیم. کم نیستند نویسندگان، شاعران، هنرمندان و فرهیختگان عرب (از هر ملیتی) و ترک و افغان و ... که ما نادیده‌ گرفته‌ایم و برای مثال مستقیماً رفته‌ایم به سراغ گوته‌ی آلمانی، آنهم لابد به این دلیل که گوته عاشق حافظ بوده است. نه که لزومی به معرفی و شناخت گوته وجود ندارد، نه! بلکه باید سعی کرد تا در وهله اول تصویر درستی از مناسبات و ارتباطات فرهنگی و ادبی ساری و جاری در منطقه و فرهنگ منطقه‌ای خودمان ارائه داده شود. بخشی از نگاه بالا به پایین، غیرگریزی و دیگرستیزی که در بین عده‌ای از افراد جامعه‌ی ما رواج پیدا کرده است، شاید ریشه در همین تصویر ناقص‌الخلقه و نادرستی دارد که تا کنون از تریبون‌ها و محافل رسمی و در کتب درسی ارائه و تبلیغ شده است. تصویری که در حال حاضر آن دیگری را بالکل تهی از هر گونه هنر و سواد و فرهنگ جلوه می‌دهد. در حالیکه فرهنگ منطقه‌ای، با اندکی نوسان، اساساً در کل منطقه‌ی غرب آسیا و اغلب همسایگان شمالی کشور، دارای ریشه، بدنه و محتوای همگون و مشابهی است. زبان پرده‌ای نازک و شکننده است بر روی محتویات فرهنگی و اجتماعی. اغلب اوقات کافی است کنارش بزنید تا ببینید ما مردم منطقه چقدر شبیه به هم هستیم. ----- * در تعداد زبان‌هایی که شمردم، بین زبان ترکی آذربایجانی و ترکی استانبولی تمایز قائل شده‌ام.‌‌