درباره فیلم "نیترام"

یادداشتهای مریم تاواتاو ( نویسنده و منتقد )درباره فیلم‌ "نیترام" به کارگردانی " جاستین کورزل"چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1400.12.04نویسنده یادداشت: مریم تاواتاو (منتقد)روایتی سطحی از یک سوژه عمیقیکی از فیلمهای بحث برانگیز سال 2021 "نیترام" به کارگردانی " جاستین کورزل" است که سراغ یک ماجرای واقعی رفته و درباره قتل عامی گفته که طی آن، فردی به صورت ناگهانی در یک مرکز تفریحی در استرالیا به طرف مردم عادی شلیک میکند و عده ای را میکشد. داستان فیلم درباره همین فرد مهاجم یعنی نیترام است.تلفیق مساله بحران روحی و وقوع جنایت، نقطه ای است که میتواند شروع داستانی جذابی برای تماشاگر باشد. چرا که به بیننده این فرصت را میدهد که در یک کشف هیجان انگیز از شخصیت یک انسان غیرنرمال با فیلم همراه شود. همین است که فیلمهایی با درونمایه روانشناسی جرم را پرمخاطب کرده؛ همانها که دست روی نیمه پنهان روان انسان میگذارند و مخاطب خود را در برابر این سوال بزرگ قرار میدهند که کدام فعل و انفعلات منجر به بروز و تشدید بحرانی میشود که فرد را از آسیب روان به محدوده وقوع جرم میکشاند. نه آنکه مقصود از این واکاوی، تحلیل جزئی و از جایگاه درمانگر باشد. منظور، بررسی فرایندهایی است که حضورشان عامل برانگیزاننده و بستر پیش برنده یک مساله روانی تا مرز بحران و بزه است. از این منظر، نیترام نتوانسته در معرفی گذشته شخصیت اصلی خود و تشریح مکانیزم ایجاد بحران، نمره قابل قبولی بگیرد.آنچه در فیلم به صورت واضح دیده میشود، خشونتی است که نیترام در هر فرصتی نسبت به اطرافیان خود روا میدارد. اما درباره اینکه این خشونت از کدام بیماری روانی میآید و او دراثر گذراندن چه دوران کودکی و نوجوانی ای به این نقطه رسیده، تصویری واضح ارائه نمیشود. صحبت از نوع رفتارهای روانپریشانه نیترام در حد نیازمند به مصرف دارو بودنِ او ، خلاصه میشود. اگرچه مادر نیترام با بازی " جودی دیویس" توانست جنبه هایی خاص از شخصیت یک مادر درگیر مراقبت از فرزند بیمارش را نشان دهد اما همچنان پازل خانواده نیترام مبهم است و شخصیتها و چرایی بروز رفتارها، با علامت سوالهای زیادی پیش روی مخاطب باقی میماند. از طرفی نوع نگاه، رفتار و خاطرات مادر نیترام، حاکی از این است که احتمالا او عامل پیدایش و تشدید بخشی از وضعیت نیترام بوده. در حالیکه به نقش محوری شخصیتش در فیلم، توجه و اعتنای چندانی نشده است .درونمایه بیماری روانی، میتواند پتانسیلهای زیادی را به داستان تزریق کند اما در شکل حاضر در نیترام، نه خبری از افت و خیز شخصیتها همپای مسائل است و نه بهره برداری درستی از مفاهیم نمادین فیلم صورت گرفته. مفاهیمی همچون موج سواری نیترام یا حیوانات متعددی که درخانه هلن دیده میشد همگی بذرهایی بودند که به خوبی پرورانده و استفاده نشدند.شاید بهتر بود برای بیان ضعف نیترام در برقراری ارتباط، از شخصیتهای فرعی قویتری استفاده میشد تا ریتم متعادلتری در پیشبرد داستان به دست بیاید. نیترام علیرغم موضوع جذابش داستانی با ریتم ثابت و به دور از فرازوفرود است و همین منجر به خستگی تماشاگرش میشود.در نیترام، آنقدرها که به نمود بیرونی ماجرا پرداخت شده، به چرایی و ریشه رفتارها بها داده نشده. حضور یک خط داستانی که بتواند مساله تحول شخصیت را نشان دهد و با دوری از پرداخت سطحی، منجر به تحریک حس همذات پنداری مخاطب شود، وجود ندارد و رابطه علت و معلولی خوبی تنظیم نگردیده است. برای مثال چرایی شروع و تداوم رابطه نیترام با هلن بیان نشده. علیرغم اینکه این موضوع، یک روایت واقعی است اما از پتانسیلها و کشش های یک داستان واقعی بهره کافی برده نشده است.گزارش دهی مستقیم از مشهورترین جنایات در فیلمسازی، منجر به این نمیشود که فیلم مربوطه پردستاورد جلوه کند. تجمیع جرم و جنایت با بیماری روحی در حیطه داستان و فیلم وقتی درخشان است که پرداخت ماجرا فقط به سمت و سوی نمایش نوع خشونت نهفته در آن نرود. ‌خشونت فقط بخشی عینی از یک اتفاق عمیق است و کلید انتقال این حس، توجه به عمق است؛ توجه به ماورایی که فراتر از یک روخوانی ساده، سعی در نگاه به جنبه ماندگارتر و پیشبرنده یک اتفاق داستانی دارد.بعد از جنایت نیترام، دولت استرالیا محدودیتهایی برای خرید وفروش اسلحه قرار داد. همین مساله میتواند نشان دهد که تا چه حد این موضوع درحافظه جمعی مردم و سرنوشت آنها تاثیرگذار بوده؛ هرچند که فیلم تنها از رفتارهای جامعه ستیزانه نیترام سخن گفته و نتوانسته توصیفی جسورانه و قابل درک از وضعیت او بگوید. با این حال تماشاگر در این ابهام باقی میماند که مضمون اصلی فیلم، مساله آزادی و استفاده از اسلحه را مدنظر قرارداده و یا میخواهد جرقههای پیدایش یک قاتل را نشان دهد. نیترام علیرغم داشتن موضوع جذاب و مناسب، نمونه ای از فیلمهایی است که به دلیل شخصیت پردازی ناپخته و نادیده گرفتن علل بروز رفتارها، بخش زیادی از قابلیتهای سوژه خود را به آسانی هدر داده است.