سیاستِ هویت

1- علیه سهم‌خواهیهمین چندی پیش بود که کانون وکلا در نامه‌ای به وزیر بهداشت درخواست در اولویت قرار گرفتن وکلا برای واکسیناسیون را نمود. بعد از منتشر شدن نامه واکنش‌ها و نقدها به حدی بود که کانون وکلا روز بعد در تأیید نامه قبلی‌اش،‌ بیانیه صادر کرد و از فراموش‌شدن وکلا در موضوع واکسیناسیون ابراز نگرانی نمود!هدفم از پیش کشیدن این نامه، پاسخ به این سؤال است که «چرا این نامه وقیحانه است؟» پاسخی که به نظر ساده می‌آید. بگذارید به منطقی بپردازیم که تمام روابطمان را فراگرفته است؛ منطق به حداکثر رساندن سود. اقتصاددانان لیبرال‌ به ما می‌گویند افراد بر اساس منافعشان تصمیم می‌گیرند و باید بگیرند. در چند دهه‌ی اخیر آن‌ها حتی پا را یک گام فراتر گذاشته و می‌گویند هویت گروهی افراد و منافع گروهی آن‌ها نیز در تصمیم‌گیری‌های افراد دخیل است. آن‌ها دموکراسی را به شکل فرایند به توازن رسیدن سهم‌خواهی‌های فردی و گروهی می‌فهمند. به پرسش اول برگردیم، بر اساس همین منطق و اگر چنین است چرا خواسته‌ی کانون وکلا که می‌خواهد جان وکلایش را نجات دهد و منافع صنف وکلا را حفظ کند، وقیحانه است؟ آیا بقیه‌ گروه‌ها از اقشار و اصناف دیگر تا اقوام و جنسیت‌های مختلف نیز باید هرکدام سهمشان را از واکسن بخواهند؟ آیا توزیع عادلانه واکسن یعنی دادن سهم هر گروه، دسته و هویتی؟اینجاست که باید از فهم سهم‌خواهانه از عدالت شورید. در برابر یک عدالت هویت‌خواهانه و سهم‌خواهانه باید از عدالتی سخن به میان آورد که داعیه عمومیت و کلیت دارد. باید از امکان سیاست عادلانه برای توزیع واکسن سخن به میان آورد؛ سیاست توزیع واکسنی که واکسیناسیون را نه بر اساس توانایی افراد و اقشار، هویت‌ها و حتی کشورها در چانه‌زنی برای خرید واکسن بلکه بر اساس اولویت‌های پزشکی و احتمال خطر ابتلا و مرگ به‌رایگان اجرا کند.تفاوت فهم سهم‌خواهانه-هویت‌خواهانه و فهم کلیت‌گرایانه از عدالت، تفاوت میان توزیع سهم فروش نفت در دولت محمود احمدی‌نژاد است، با موضع منتقدی که این سیاست را تشدید شکاف طبقاتی با کمک از بین بردن یارانه‌های عمومی و اجرایی کردن تعدیلات ساختاری می‌داند. تفاوت بین این دو فهم، تفاوت بینِ معاونِ ریاست جمهوری شدن یک پلیسِ (دادستان) زنِ سیاه‌پوست است و مطالبه کاهش بودجه پلیس فدرال ایالات‌متحده به خاطر نژادپرستی و سرکوب سیاهان. سویی رئیس‌جمهور ایالات‌متحده، سیاهان را به سهیم شدن در رهبری وضع موجود می‌خواند و سوی دیگر ترقی‌خواهان نظم پلیسی را به چالش می‌کشند!2- هویت صحنه‌ای را در نظر بگیرید دریکی از این شرکت‌های جذاب و مدرن تکنولوژیک که آبدارچی شرکت مهاجری افغان است. شرکت از آن تیپ شرکت‌هایی که حتی لازم نیست زنان حجاب خاصی داشته باشند و انواع و اقسام تساهل‌های فرهنگی رعایت می‌شود. فرض کنید این آبدارچی مهاجر افغان شروع کند بلندبلند جوک تعریف کردن و فارسی حرف زدنِ ایرانی‌ها را به شوخی گرفتن. به ناگاه انگار کل مناسبات پذیرفته‌شده برای تساهل‌ و چند فرهنگی فرومی‌ریزد. جایگاه فرادستی و فرودستی به سخره گرفته‌شده و تمام آن ظاهرسازی‌ها نسبت به تساهل تبدیل به هویت طلبی ایرانگرایانه می‌شود. تمام تلاش لیبرالیسم برای جداسازی حوزه خصوصی و حوزه عمومی و محدود کردن فرهنگ به حوزه خصوصی رنگ می‌بازد. در اینجا می‌خواهم به ژیژک ارجاع دهم، او به تناقضی در اندیشه لیبرالی «انتخاب آزاد» می‌پردازد. در این منطق چند فرهنگی و تساهل‌گرایانه، هرکس آزاد است فرهنگش را انتخاب کند و فرهنگ هرکس توسط بقیه تحمل می‌شود؛ اما به‌مجرد اینکه افراد فرهنگشان را دقیقاً به همان شکلی که به آن اعتقاد دارند، بروز دهند، متهم به بنیادگرایی می‌شوند؛ مانند جوکی که برای مزاح گفته‌شده ولی به سبب قراردادهای نانوشته، مهاجر افغان حق چنین مزاحی را ندارد.3- قربانیکارفرمای تساهل‌گر شرکت مدرن که پتانسیل دارد کارگر افغان را به سبب مزاحش اخراج کند، اتفاقاً می‌تواند یک ان‌جی‌او برای حمایت از کودکان افغان هم داشته باشد. منطق تساهل فرهنگی نیاز به سوژه کودک مظلوم مهاجر دارد و نه یک مهاجر که با فرهنگ ایرانی شوخی کند. هویت‌های مطرود هم اتفاقاً از این جایگاه مظلومیت بدشان نمی‌آید، چون به آنان امکان جلب حمایت عمومی و رسانه‌ای شدن را می‌دهد. مظلومیت خریدار زیادی دارد، خصوصاً قربانیانی که با کسی کاری نداشته‌اند ولی مورد ظلم قرارگرفته‌اند. به این شکل رسانه‌ها می‌توانند همراه با پوشش قربانیان، منافعِ منابعِ مالی‌شان را نیز تأمین کنند. حمایت عمومی از قربانی، لازم، مهم و اساسی است ولی اگر این حمایت به‌جای سوژگی دادن به قربانی در راستای تداوم قربانی بودنِ قربانی باشد، تنها به تداوم وضعیت و بزرگنماییِ تأثیر سیستم می‌انجامد. موقعیت قربانی با نوعی حق‌به‌جانبی و سرزنش گریزی همراه است، همین جایگاه باعث می‌شود اشخاص سعی کنند خود را قربانی وضعیت معرفی کنند. کار به حدی کمدی می‌شود که در رقابت با جنبش‌های حقوق زنان، مردان خود را قربانی فمینیسم معرفی می‌کنند!4- انتقام یا عدالتفرد یا هویت مورد تبعیض قرار گرفته‌‌شده وقتی می‌خواهد از جایگاه قربانی خلاص شود و سوژگی خود را بازیابد، معمولاً با سه انتخاب مواجه است. اول اینکه قربانی، سهمی از وضعیت مطالبه کند. کارگر بودن وزیر کار، وزیری که ضد کارگری سیاست‌ها را اجرا می‌کند (ربیعی)، زن بودن وزیری که از ضدزن ترین سیاست‌ها حمایت می‌کند (وحیده دستجردی)، عرب بودن دبیر شورای عالی امنیت ملی‌ای که از گرانی بنزین در آبان 98 دفاع می‌کند و کشته‌شدگان را اغتشاش‌گر می‌نامد (شمخانی)، معاون ریاست جمهوری شدن یک پلیسِ زن سیاه‌پوست در ایالات‌متحده (کاملاً هریس). این‌ها همه نمونه‌ای از سهم‌خواهی‌های کارگری، جنسیتی، قومی و نژادی است. سهم‌خواهی‌هایی که اتفاقاً بدل به ضد جنبش و تبدیل به بخشی از وضع موجود شده‌اند.دومین انتخاب، انتقام است. انتقام با من قربانی و اوِ قاتل معنا می‌یابد. با مایِ دوست و آن‌های دشمن. سیاست انتقام، سیاست جنگیدن علیه دشمنان است، سیاستی که خود را استثنای وضعیت و یگانه قربانی و خیر موجود می‌پندارد و فراموش می‌کند، سرکوب قاعده وضعیت ماست و نه استثنای آن. به‌واسطه سیاستِ انتقام و ساختنِ دوست خیر (که هر کاری می‌تواند کند) و دشمن شر (که همیشه محکوم است)، هر دو سمت ماجرا هویت می‌یابند. سیاستِ انتقام که چند سالی است، هژمونی پذیرفته‌شده بین جریان اصلی اپوزیسیون و جریان اصلی پوزیسیون است، واقعیات را زیر نفرت و انتقام‌خواهی پنهان می‌کند تا کنش سیاسی حقیقی و راستین ناممکن شود.معمولاً آخرین گزینه‌های هر متن، پاسخ‌ اصلی آن متن به وضعیت است، این سطور نیز از این قاعده مستثنا نیست. سومین انتخاب که فرد قربانی برای یافتن سوژگی چیزی است که آلن بدیو از آن به‌عنوان عدالت یاد می‌کند. «در تراژدی‌های بزرگ یونان در زمان‌های بسیار دور منطق عدالت را در برابر منطق انتقام قرار می‌دادند. جهانشمولیِ عدالت، با انتقام خانوادگی، روستایی، ملی و هویتی مخالف است... با این همه محرک هویتیِ تراژدی این خطر را به دنبال دارد که جستجوی قاتلان را با تعریف صاف و ساده انتقام جویان یکی بدانیم:«ما به نوبه خود آن‌ها را که کشته‌اند، می‌کشیم.» شاید در تمایل به کشتن کسانی که کشته‌اند چیزی اجتناب‌ناپذیر نهفته باشد؛ اما مطمئناً این امر نه جای خوشحالی دارد و نه هیاهو هورا کشیدن و نه اینکه مثل یک پیروزی اندیشه، ادراک، تمدن و عدالت، برای آن ترانه سر داد. انتقام پدیده‌ای ابتدایی و علاوه بر آن خطرناک است. این درسی است که از دیرباز یونانیان به ما داده‌اند.»5- سیاست هویتامروز به نظر می‌رسد، سیاست هویت نقش مهمی در جدال‌های سیاسی بازی می‌کند. از یک‌سو با حافظان وضع موجود روبرو هستیم که داعیه تمدن نوین اسلامی، دفاع از هویتِ دینی-ملی و توسعه‌ی حوزه‌ی نفوذ ایرانی-اسلامی را دارد و از سوی دیگر با اپوزیسیونی که بنا به سویه سیاسی آن از هویتِ ملی، یا هویتِ جنسی، هویتِ قومی و هویتِ زبانی دفاع می‌کند. رشد جنبش‌های حقوق زنان، حقوق اقلیت‌های مذهبی، حقوق اقوام، پان‌ترکیسم، پان‌کردیسم همزمان از یک‌سو و از سوی دیگر رشد ایده‌های ایرانشهری، پان‌ایرانیسم، سلطنت‌طلبی، ایده‌های بر پایه‌ی امنیت نشان از اهمیت مسئله هویت و سیاست هویتی در ایران امروز دارد. در سطح جهانی هم جدایی بریتانیا از اتحادیه اروپا، ترامپیسم و رشد راست افراطی آن‌هم در قطب‌های سرمایه‌داری که به شکل سنتی خود را رهبر ارزش‌های جهان‌شمول و حقوق بشر می‌دانستند، توجه‌ها را جلب کرده است. از سوی دیگر جنبش‌های حقوق زنان، هم‌جنس‌گرایان، مهاجران، اقلیت‌های قومی و نژادی، نقش اساسی در سازمان‌دهی چپ بازی می‌کنند. باید اعتراف کرد که منطق سرمایه، به‌واقع جهانشمول عمل کرده و برخلاف داعیه‌ی پسااستعمارگراها این فرهنگ اروپایی-امریکایی نبوده است که به همه تحمیل‌شده، بلکه این ضروریات خاص سرمایه‌داری بوده است که شهر به شهر و روستا به روستا را درنوردیده، درجایی با منطق بهره‌کشی و انباشت، درجایی با منطق حقوق بشر، درجایی با توهم انتخاب آزاد، درجایی با تساهل و چند فرهنگی. برای همین است که حتی راست‌گرایان اروپایی (آمریکایی) هم هویت و ارزش‌های اروپایی (آمریکایی) را در حال افول می‌بینند و نسبت به آن واکنش‌ نشان می‌دهند. این راست‌گرایی خود را به‌دروغ قربانی وضعیت می‌نامد در عمل تنها با اتخاذ سیاست‌های سهم‌خواهانه و یا انتقام‌جویانه به تشدید مناسبات سرمایه حتی به شکل شدیدتر و مستبدانه‌تر می‌انجامد.اما کلیت‌گریزی و نفیِ سیاست عمومی از سوی قربانیان واقعی وضعیت که همان زنان، کارگران، مهاجران، اقلیت‌های مذهبی و قومی و جنسیتی و... اند، نیز ما را به همان تکرار سیاست انتقام و سهم خواهی می‌اندازد. سیاست هویتی از طرف هویت‌های مطرود، نیاز به نفی هویت خود دارد وگرنه یک فرهنگ با فرهنگی دیگر چگونه می‌تواند در جایگاه برابر قرار گیرد به‌طوری‌که فهم جمعی فرهنگ‌ها در ریشه خود نیاز به نفی دیگر فرهنگ‌ها دارد؟ با همین منطق برابری طبقات نیاز به رهایی از هویتِ طبقاتی دارد، این موضوع را ژیژک با کمک گرفتن از اُرول نشان می‌دهد، او می‌گوید «سخن اُرول این است که ریشه‌نگران و تندروها از لزوم تحول انقلابی چونان گونه‌ای نماد خرافی استفاده می‌کنند که ضد خود را برآورده خواهد ساخت و از وقوع راستین تحول و تغییر جلوگیری می‌کند. استادان چپ‌گرای امروزی که از امپریالیسم فرهنگی سرمایه‌داری خرده می‌گیرند درواقع از این هراس دارند که حوزه مطالعاتی‌شان فروبشکند.» دستورالعمل انقلابی به تعبیر ژیژک همبستگی و پیمان‌نامه تمدن‌ها و هویت‌ها نیست، بلکه پیمان‌نامه‌ای میان آن‌هایی است که هویت‌ها را از درون متزلزل می‌کنند. یا به تعبیر بدیو سیاست عدالت، انتقام خواهی هویت‌ها از وضع موجود نیست، بلکه مبارزه علیه محدودیت‌های هویتی و ایستادن در جایگاهی است که خواست عدالت برای همگان ممکن شود. پانوشت:1- منشأ دردِ ما جای دورتری است، آلن بدیو2- پنج نگاه زیر چشمی، اسلاوی ژیژک