OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

NIILA JÄÄSKINENA

przedstawiona w dniu 4 września 2014 r. ( 1 )

Sprawy połączone C‑400/13 i C‑408/13

Sophia Marie Nicole Sanders,

reprezentowana przez Marianne Sanders,

przeciwko

Davidowi Verhaegenowi

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Amtsgericht Düsseldorf (Niemcy)]

oraz

Barbara Huber

przeciwko

Manfredowi Huberowi

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Amtsgericht Karlsruhe (Niemcy)]

„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Jurysdykcja w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych — Artykuł 3 lit. b) rozporządzenia (WE) nr 4/2009 — Powództwo przeciwko osobie, której miejsce zwykłego pobytu mieści się w innym państwie — Ustawodawstwo państwa członkowskiego przyznające w takim wypadku wyłączną właściwość sądowi pierwszej instancji położonemu w miejscowości będącej siedzibą sądu apelacyjnego, w którego okręgu osoba zamieszkująca w tym państwie członkowskim ma miejsce zwykłego pobytu — Zakaz takiej koncentracji jurysdykcji”

I – Wprowadzenie

1. Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone w niniejszych sprawach połączonych przez Amtsgericht Düsseldorf (sąd rejonowy w Düsseldorfie, Niemcy) oraz przez Amtsgericht Karlsruhe (sąd rejonowy w Karlsruhe, Niemcy) dotyczą w istocie wykładni art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych ( 2 ).

2. Artykuł 3 lit. a) i b) reguluje, pośród innych przepisów tego rozporządzenia, właściwość miejscową sądów państw członkowskich ( 3 ), stanowiąc, że sprawuje ją sąd „zwykłego miejsca pobytu pozwanego” albo „zwykłego miejsca pobytu wierzyciela”, przy czym właściwość ta ma charakter przemienny, jako że powód ma prawo wyboru sądu, przed którym wytoczy powództwo.

3. Niniejsze sprawy powstały w kontekście dwóch powództw alimentacyjnych wytoczonych, po pierwsze, przez małoletnie dziecko przeciwko swojemu ojcu, oraz po drugie, przez zamężną kobietę przeciwko swojemu mężowi. Powództwa te zostały wytoczone przed dwoma Amtsgericht (sądami rejonowymi) położonymi w dwóch niemieckich miejscowościach, w których miejsce zwykłego pobytu mają wierzyciele alimentacyjni, których owe powództwa dotyczą. Jednakże, powołując się na przepis prawa niemieckiego w celu wykonania art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 4/2009, wspomniane sądy stwierdziły swoją niewłaściwość i przekazały sprawy Amtsgericht położonemu w miejscowości będącej siedzibą Oberlandesgericht (sądu apelacyjnego), w którego okręgu zamieszkują owi powodowie.

4. W tym kontekście do Trybunału zwrócono się o ustalenie, czy art. 3 tego rozporządzenia, które stosuje się bezpośrednio w prawie państw członkowskich, należy interpretować w ten sposób, że stoi na przeszkodzie ustawodawstwu państwa członkowskiego, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniach głównych, które w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych skutkuje koncentracją jurysdykcji sądu w sprawach transgranicznych w sądzie innym niż sąd, w którego okręgu położona jest miejscowość, w której miejsce zwykłego pobytu ma strona zamieszkująca na terytorium krajowym.

5. Chociaż rozporządzenie nr 4/2009 stosuje się od dnia 18 czerwca 2011 r. ( 4 ), Trybunał nie miał jeszcze okazji dokonać wykładni jego przepisów ( 5 ). Warto więc zastanowić się w szczególności nad możliwością, a raczej nad koniecznością, uwzględnienia dorobku orzeczniczego Trybunału dotyczącego innych obowiązujących w państwach członkowskich aktów dotyczących jurysdykcji w sprawach cywilnych oraz, w danym wypadku, ustalić, w jakim zakresie można dokonać wykładni art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, posługując się wykładnią z analogii.

6. Jest to zasadne przede wszystkim z uwagi na podobieństwo brzmienia przedmiotowego artykułu i postanowień odnoszących się do jurysdykcji w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, które znajdują się w konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych ( 6 ) (zwanej dalej „konwencją brukselską”) oraz w rozporządzeniu Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych ( 7 ) (zwanego dalej „rozporządzeniem Bruksela I”), które stanowi przedłużenie tej konwencji ( 8 ).

II – Ramy prawne

A – Rozporządzenie nr 4/2009

7. W motywie 3 rozporządzenia nr 4/2009 bezpośrednio odwołano się, pośród innych aktów, do rozporządzenia Bruksela I. W motywie 44 rozporządzenia nr 4/2009 wyjaśniono, że zmienia ono rozporządzenie Bruksela I, „zastępując jego przepisy mające zastosowanie do zobowiązań alimentacyjnych”. W motywie 15 rozporządzenia nr 4/2009 dodano, że „[ab]y zabezpieczyć interesy wierzycieli alimentacyjnych i ułatwić skuteczne zarządzanie wymiarem sprawiedliwości w Unii Europejskiej, należy dostosować przepisy dotyczące jurysdykcji zawarte w rozporządzeniu [Bruksela I] […] [skutkiem czego w szczególności] nie powinno się już przewidywać żadnego odesłania do przepisów dotyczących jurysdykcji zawartych w prawie krajowym […]”.

8. Zgodnie z art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 4/2009 „[s]ądami, które mają jurysdykcję do rozpoznania spraw dotyczących zobowiązań alimentacyjnych w państwach członkowskich, są: a) sąd zwykłego miejsca pobytu pozwanego; lub b) sąd zwykłego miejsca pobytu wierzyciela […]”.

B – Prawo niemieckie

9. Rozporządzenie nr 4/2009 zostało transponowane do prawa niemieckiego mocą Auslandsunterhaltsgesetz (ustawy z dnia 23 maja 2011 r. o dochodzeniu roszczeń alimentacyjnych w stosunkach z innymi państwami, zwanej dalej „AUG”) ( 9 ).

10. Paragraf 28 ust. 1 akapit pierwszy tej ustawy, zatytułowany „Koncentracja jurysdykcji; […]”, w brzmieniu z chwili zaistnienia okoliczności postępowań głównych, przewiduje, że „[j]eżeli miejsce zwykłego pobytu strony mieści się poza terytorium Niemiec, powództwa alimentacyjne w wypadkach, o których mowa w art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia [nr 4/2009], wytacza się wyłącznie przed Amtsgericht położonym w miejscowości będącej siedzibą Oberlandesgericht, w którego okręgu pozwany lub wierzyciel mają miejsce zwykłego pobytu”.

III – Spory w postępowaniach głównych, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

A – Sprawa Sanders (C‑400/13)

11. W dniu 29 maja 2013 r. małoletnia Sophia Marie Nicole Sanders, reprezentowana przez swoją matkę, wytoczyła przed Amtsgericht w Mettmann (Niemcy), czyli w miejscowości, w której ma miejsce zwykłego pobytu, powództwo o zasądzenie od jej ojca, D. Verhaegena, który zamieszkuje w Belgii, świadczeń alimentacyjnych.

12. Wysłuchawszy stron Amtsgericht Mettmann, na podstawie § 28 ust. 1 AUG, przekazał sprawę Amtsgericht Düsseldorf, czyli sądowi pierwszej instancji położonemu w miejscowości będącej siedzibą sądu apelacyjnego, w którego okręgu wierzyciel alimentacyjny ma miejsce zwykłego pobytu, czyli Oberlandesgericht Düsseldorf.

13. Amtsgericht Düsseldorf powziął jednakże wątpliwość, czy jest sądem właściwym miejscowo, uznając, że zgodnie z art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 sądem właściwym powinien być sąd miejsca zwykłego pobytu strony powodowej w państwie członkowskim, czyli w rozpatrywanym przez niego przypadku Amtsgericht Mettmann. W związku z tym postanowieniem, które do Trybunału wpłynęło w dniu 16 lipca 2013 r., Amtsgericht Düsseldorf zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy § 28 ust. 1 [AUG] narusza art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia [nr 4/2009]?”.

B – Sprawa Huber (C‑408/13)

14. W następstwie separacji ze swoim mężem, M. Huberem, który zamieszkuje na Barbados, B. Huber wytoczyła przed Amtsgericht w Kehl (Niemcy), czyli miejscowości, w której ma miejsce zwykłego pobytu, powództwo o zasądzenie od niego świadczeń alimentacyjnych.

15. W ramach postępowania wstępnego w przedmiocie przyznania pomocy prawnej Amtsgericht Kehl przekazał sprawę Amtsgericht Karlsruhe, uznając, że na podstawie § 28 ust. 1 AUG to właśnie ten sąd sprawuje właściwość wyłączną, jako że miejsce zwykłego pobytu strony powodowej znajduje się w okręgu Oberlandesgericht Karlsruhe.

16. Ponieważ strony w postępowaniu głównym wyraziły wątpliwości co do zgodności § 28 z art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 4/2009, postanowieniem, które do Trybunału wpłynęło w dniu 18 lipca 2013 r., Amtsgericht Karlsruhe zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy § 28 ust. 1 zdanie pierwsze [AUG], który przewiduje, że jeżeli miejsce zwykłego pobytu strony mieści się poza terytorium Niemiec, powództwa alimentacyjne w wypadkach, o których mowa w art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia [nr 4/2009], wytacza się wyłącznie przed Amtsgericht położonemu w miejscowości będącej siedzibą Oberlandesgericht, w którego okręgu pozwany lub wierzyciel mają miejsce zwykłego pobytu?”.

C – Postępowanie przed Trybunałem

17. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 25 lipca 2013 r. sprawy C‑400/13 i C‑408/13 zostały połączone do celów procedury pisemnej i ustnej, jak również do celów wydania wyroku.

18. Uwagi na piśmie zostały złożone przez rząd niemiecki oraz Komisję Europejską. Rozprawy nie przeprowadzono.

IV – Analiza

A – W przedmiocie redakcji wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

19. Ze względu na ewentualne trudności, jakie mogą pojawić się na tle redakcji wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, z jakimi zwrócono się do Trybunału w ramach niniejszych spraw, na wstępie należy określić granice jurysdykcji Trybunału w tym zakresie, a następnie ustalić, które dokładnie przepisy należy poddać wykładni w świetle zarówno art. 3, jak i innych artykułów rozporządzenia nr 4/2009.

20. W pierwszej kolejności, podobnie jak rząd niemiecki, proponuję, aby pytania, z jakimi do Trybunału zwróciły się sądy odsyłające, zostały przeformułowane zgodnie z orzecznictwem Trybunału, tak aby ich przedmiotem nie była interpretacja przepisów prawa niemieckiego, których te pytania dotyczą, oraz ustalenie, czy przepisy te naruszają prawo Unii, jako że Trybunał nie ma kompetencji w tym zakresie w ramach postępowania w trybie art. 267 TFUE ( 10 ), lecz interpretacja art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, która pozwoli udzielić sądom krajowym niezbędnych wskazówek co do interpretacji prawa Unii, które byłyby dla nich użyteczne dla rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów ( 11 ).

21. W drugiej kolejności należy zauważyć, że oba sądy odsyłające zwracają się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 3 – zarówno lit. a), jak też lit. b) – rozporządzenia nr 4/2009, przypominając, że § 28 ust. 1 AUG znajduje zastosowanie „w wypadkach, o których mowa w art. 3 lit. a) i b) [tego rozporządzenia]” (podkreślenie własne).

22. Komisja podnosi tymczasem, że przedmiotowe wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są w jej ocenie oczywiście niedopuszczalne w zakresie, w jakim dotyczą art. 3 lit. a) tego rozporządzenia, gdyż z uwagi na okoliczności postępowań głównych jedynie lit. b) tego artykułu ma związek z rzeczywistością lub przedmiotem tych sporów, a więc ma znaczenie w niniejszej sprawie.

23. Prawdą jest, że w obu postępowaniach głównych powodami są wierzyciele alimentacyjni, którzy postanowili wytoczyć powództwa przed sądem mieszczącym się na terytorium Niemiec, gdzie mają swoje miejsca zwykłego pobytu, oraz że sytuacja taka mieści się w zakresie stosowania art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009. W tym też kontekście, ze względu na wątpliwości na tle przepisu niemieckiego, sądy odsyłające zastanawiają się nad kwestią, który sąd niemiecki należy na gruncie tego przepisu rozporządzenia uznać za właściwy miejscowo ze względu na „zwykłe miejsce pobytu wierzyciela”.

24. Stosowanie w ramach sporów rozpatrywanych w postępowaniu głównym art. 3 lit. a) tego rozporządzenia, który dotyczy sądu właściwego ze względu na „zwykłe miejsce pobytu pozwanego” nie jest natomiast problematyczne. Uważam wobec tego, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału, zgodnie z którym Trybunał nie może rozstrzygać pytania lub części pytania prejudycjalnego, które w oczywisty sposób nie odpowiadają obiektywnej potrzebie nierozłącznie związanej z rozstrzygnięciem sporu zawisłego przed sądem odsyłającym ( 12 ), odpowiedź, której należy udzielić w niniejszych sprawach, powinna ograniczać się do wykładni art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009.

25. Aby jednak dokonać tej wykładni, trzeba odwołać się do ogólnej systematyki aktu, w którym mieści się ten przepis ( 13 ). W szczególności należy też zwrócić uwagę, że część przepisów art. 3 lit. a) i b), która wywołuje wątpliwości sądów odsyłających, została zredagowana identycznie ( 14 ), zaś oba te przepisy stosuje się alternatywnie w tej samej sytuacji, czyli w przypadku gdy żądanie w przedmiocie świadczeń alimentacyjnych stanowi główny przedmiot sprawy ( 15 ).

26. W trzeciej kolejności wypada zauważyć, że w postanowieniu odsyłającym w sprawie Huber (C‑408/13) Amtsgericht Karlsruhe zwraca uwagę, iż wyłączny charakter właściwości ustalonej w oparciu o § 28 ust. 1 zdanie pierwsze AUG może naruszać nie tylko art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, lecz również jego art. 4 i 5 ( 16 ), mimo że sąd ten pominął te artykuły w swoim odesłaniu. Komisja proponuje zatem, aby Trybunał dokonał interpretacji także art. 4 i 5, na wypadek gdyby sąd ten, wykraczając poza brzmienie zadanego pytania, chciał też ustalić, czy przedmiotowa koncentracja właściwości godzi również w te przepisy.

27. Uważam, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału ( 17 ) Trybunał nie powinien wypowiadać się w tym względzie, gdyż Amtsgericht Karlsruhe ograniczył swoje pytanie do Trybunału do ustalenia zakresu art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, podczas gdy art. 4 i 5, choć powoływane przez niego, nie stanowią przedmiotu tego pytania, jako że sąd ów uznał, iż nie są one decydujące dla ustalenia jego właściwości ( 18 ).

B – W przedmiocie inspiracji płynących z porównania z innymi instrumentami

28. Ponieważ w niniejszych sprawach Trybunał po raz pierwszy stanął przed zadaniem dokonania wykładni rozporządzenia nr 4/2009, warto zastanowić się, czy inspiracji, a raczej elementów odpowiedzi na zadane pytania, nie można poszukać w instrumentach pokrewnych. W tym względzie trzeba najpierw ustalić, czy przedmiotowe rozporządzenie można w ogóle porównywać z konwencjami międzynarodowymi lub innymi rozporządzeniami dotyczącymi jurysdykcji w sprawach cywilnych, z których niektóre zawierają przepisy wykazujące podobieństwa do art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 (śródtytuł 1 poniżej). Jeśli tak, następnie należy ustalić, pamiętając o specyfice przedmiotowego rozporządzenia, w jakim zakresie owo porównanie pozwala na posłużenie się wykładnią z analogii oraz w szczególności na uwzględnienie orzecznictwa Trybunału dotyczącego tych instrumentów (śródtytuł 2 poniżej).

1. W przedmiocie możliwości porównania z innymi instrumentami

29. Artykuł 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 został zredagowany w sposób podobny do przepisów dotyczących „jurysdykcji szczególnej” w sprawach alimentacyjnych zawartych w art. 5 pkt 2 konwencji brukselskiej ( 19 ) oraz w art. 5 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I, w myśl których sądem właściwym w tych sprawach jest „sąd miejsca, gdzie uprawniony do alimentów ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu” ( 20 ).

30. W mojej ocenie mimo wyłączenia zobowiązań alimentacyjnych z zakresu stosowania rozporządzenia Bruksela I ( 21 ), orzecznictwo Trybunału odnoszące się do postanowień konwencji brukselskiej i przepisów tego rozporządzenia pozostaje aktualne przy dokonywaniu analizy równorzędnych przepisów rozporządzenia nr 4/2009. Co za tym idzie, chociaż analogiczne stosowanie tego orzecznictwa wymaga przyjęcia stosownych zastrzeżeń, uważam za zasadne, aby – z powodów, które wyjaśnię poniżej – pojęcia, których dotyczą niniejsze wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, interpretować w świetle tego orzecznictwa.

31. Po pierwsze, redakcja rozporządzenia nr 4/2009 świadczy o tym, że rozporządzenie to pozostaje w istotnym związku z rozporządzeniem Bruksela I, o którym kilkakrotnie wspomina w swojej preambule ( 22 ) i do którego odwołuje się jego art. 68 ust. 1, wyraźnie stanowiąc, że rozporządzenie to zastępuje przepisy rozporządzenia Bruksela I stosowane w zakresie zobowiązań alimentacyjnych.

32. Po drugie, odnosząc się już konkretniej do norm jurysdykcyjnych ustanowionych w art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, wspomniane związki znajdują potwierdzenie w genezie tego przepisu. W pierwotnym wniosku dotyczącym tego rozporządzenia Komisja podkreślała bowiem konieczność uproszczenia możliwości, jakie wierzycielom alimentacyjnym oferują normy jurysdykcyjne zawarte w rozporządzeniu Bruksela I ( 23 ). Komunikat w sprawie omówienia treści tego wniosku ( 24 ) potwierdza, że art. 3 zasadniczo powtarza brzmienie równorzędnych przepisów rozporządzenia Bruksela I ( 25 ), nieznacznie je modyfikując w celu usunięcia dwuznaczności ( 26 ), dostosowania ich do specyfiki prawa rodzinnego ( 27 ) oraz rozszerzenia zakresu stosowania tego aktu ( 28 ).

33. W świetle tych informacji można moim zdaniem przyjąć założenie, że przepisy art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 należy interpretować z uwzględnieniem orzecznictwa dotyczącego postanowień konwencji brukselskiej i przepisów rozporządzenia Bruksela I, pod warunkiem że chodzi tu o przepisy równorzędne ( 29 ), jednakże z kilkoma zastrzeżeniami mającymi na uwadze cele rozporządzenia nr 4/2009, które zostaną omówione poniżej ( 30 ).

34. Gwoli kompletności wypada również zbadać, czy jest zasadne dokonanie zestawienia nie tylko ze wspomnianą konwencją i wspomnianym rozporządzeniem, ale też z innymi aktami dotyczącymi sfery jurysdykcji w sprawach cywilnych, a w szczególności w sprawach rodzinnych ( 31 ).

35. Jeśli chodzi o konwencję haską z dnia 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny ( 32 ), w motywie 8 rozporządzenia nr 4/2009 wskazano, że instrument ten powinno się brać pod uwagę przy stosowaniu tego rozporządzenia ( 33 ). Chociaż wspomniana konwencja nie zawiera bezpośrednich norm jurysdykcyjnych ( 34 ), to dokumenty przygotowane w ramach prac przygotowawczych do niej pozwalają na sformułowanie pewnych użytecznych wniosków, gdyż wynika z nich, że postanowienia przewidujące powiązanie właściwości sądu z miejscem pobytu lub domicylem wierzyciela „realizują potrzebę ochrony strony, która (zwykle) zajmuje słabszą pozycję (czyli wierzyciela), oferując mu możliwość wytoczenia powództwa w najpraktyczniejszym dla niego sądzie, czyli sądzie mu najbliższym” ( 35 ).

36. Jeśli zaś chodzi o rozporządzenie zwyczajowo zwane „Bruksela II bis” ( 36 ), zobowiązania alimentacyjne zostały wyłączone z jego zakresu stosowania ( 37 ), z uwagi na to, że w chwili jego przyjęcia stosowne przepisy w tej materii zawarte były w rozporządzeniu Bruksela I – obecnie przepisy te zawarte są w rozporządzeniu nr 4/2009. Dla porównania warto jednak zauważyć, że wspólnym elementem norm jurysdykcyjnych zawartych w rozporządzeniu Bruksela II bis jest to, że mowa w nich o „sądach państwa członkowskiego ( 38 ), nie zaś o „sądzie miejsca”, jak w przypadku art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 ( 39 ).

2. W przedmiocie zakresu porównania z innymi instrumentami

37. Na początku warto wyjaśnić, że o ile wykładni norm jurysdykcyjnych ustanowionych w rozporządzeniu nr 4/2009 należy moim zdaniem dokonywać w świetle orzecznictwa Trybunału dotyczącego odpowiednich postanowień konwencji brukselskiej i przepisów rozporządzenia Bruksela I, o tyle zasad wynikających z tego orzecznictwa nie można automatycznie przekładać na grunt niniejszych spraw.

38. Stosowanie wykładni przez analogię jest bowiem ograniczone szczególnym przedmiotem rozporządzenia nr 4/2009. Z uwagi na ów przedmiot zawarte w tym rozporządzeniu normy jurysdykcyjne musiały zostać dostosowane do specyfiki tego aktu, w związku z czym różnią się one od równorzędnych norm zawartych w rozporządzeniu Bruksela I ( 40 ), mimo że w odróżnieniu od rozporządzenia Bruksela II bis ( 41 ), rozporządzenie nr 4/2009 dotyczy nie tylko zagadnień o charakterze majątkowym, ale też niemajątkowym. Warto podkreślić, że zakres stosowania tego mieszanego instrumentu został zakreślony szerzej niż zakres stosowania w szczególności rozporządzenia Bruksela I, zarówno pod względem przedmiotowym ( 42 ), jak też geograficznym ( 43 ).

39. Mam pewne wątpliwości, czy zasadę wynikającą z utrwalonego orzecznictwa Trybunału dotyczącego postanowień konwencji brukselskiej oraz przepisów rozporządzenia Bruksela I ( 44 ), zgodnie z którą pojęcia używane w rozporządzeniu nr 4/2009 powinny być definiowane w sposób autonomiczny, czyli w oderwaniu od koncepcji przyjętych w różnych państwach członkowskich, tak aby w miarę możliwości zapewnić równość i jednolitość praw i obowiązków wynikających z tej konwencji dla państw członkowskich i zainteresowanych osób, można przenieść na grunt niniejszych spraw. W tym względzie w motywie 11 rozporządzenia nr 4/2009 wyjaśniono, że pojęcie „»zobowiązania alimentacyjnego« powinno być interpretowane w sposób niezależny” ( 45 ), zgodnie z praktyką Trybunału w orzecznictwie dotyczącym art. 5 pkt 2 konwencji brukselskiej ( 46 ), w którym wyraźnie przyznano, że pojęcie wierzyciela alimentacyjnego jest pojęciem autonomicznym ( 47 ). Z tego względu uważam, że w celu udzielenia odpowiedzi na pytania zadane w niniejszych sprawach należy przyjrzeć się systematyce i celom omawianego rozporządzenia ( 48 ).

40. Chociaż preambuła do tego rozporządzenia milczy na ten temat, trudno moim zdaniem zaprzeczyć, że generalne cele wskazane w motywie 15 rozporządzenia Bruksela I ( 49 ) stanowią wyznacznik także dla norm jurysdykcyjnych ustanowionych w rozporządzeniu nr 4/2009 ( 50 ). Niezależnie od powyższego stwierdzenia w niniejszej sprawie Trybunał powinien kierować się przede wszystkim celami, jakie przyświecają rozporządzeniu nr 4/2009, a mianowicie „zabezpieczeniem interesów wierzycieli alimentacyjnych” oraz „ułatwieniem skutecznego zarządzania wymiarem sprawiedliwości w Unii Europejskiej” ( 51 ). Nie można zapominać, że troska o wzmocnienie ochrony uzasadnionych interesów wszystkich wierzycieli alimentacyjnych ( 52 ) była w istocie jedynym z podstawowych powodów, dla których prawodawca Unii postanowił wyłączyć zobowiązania alimentacyjne z zakresu stosowania rozporządzenia Bruksela I, które dotyczy zobowiązań pieniężnych w ogólności, i przyjąć odrębny akt, jakim jest rozporządzenie nr 4/2009 ( 53 ). Troska ta wyraźnie przejawia się w jego przepisach ( 54 ).

41. Uważam wobec tego, że rozpatrując niniejsze sprawy, należy w miarę możliwości kierować się dotychczasowym orzecznictwem Trybunału dotyczącym równorzędnych postanowień konwencji brukselskiej i przepisów rozporządzenia Bruksela I, pamiętając jednakże o specyfice rozporządzenia nr 4/2009.

C – W przedmiocie wykładni sformułowania „sąd zwykłego miejsca pobytu wierzyciela ” w rozumieniu art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009

42. Pytania prejudycjalne Amtsgericht Düsseldorf i Amtsgericht Karlsruhe są w istocie identyczne. W związku z powyższymi wyjaśnieniami ( 55 ) należy je rozumieć w ten sposób, że sądy te zmierzają w nich do ustalenia, czy wykładni art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009, moim zdaniem autonomicznej ( 56 ), należy dokonywać w ten sposób, iż dopuszczalne jest, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego, takie jak omawiane w niniejszej sprawie ( 57 ), przewidywało, w przypadku sporów o charakterze transgranicznym, koncentrację właściwości na szczeblu regionalnym w sądzie pierwszej instancji, który niekoniecznie jest sądem tej samej instancji mieszczącym się w okręgu, w którym wierzyciel ma miejsce zwykłego pobytu, lecz którego właściwość miejscowa ustalana jest w zależności od siedziby sądu apelacyjnego, w którego okręgu znajduje się miejsce zwykłego pobytu tego wierzyciela.

43. W swoich uwagach rząd niemiecki oraz Komisja zgodnie proponują, aby na tak postawione pytanie odpowiedzieć, że prawo Unii nie stoi na przeszkodzie normie jurysdykcyjnej zawartej w spornym przepisie niemieckim. Natomiast zarówno w sprawie Sanders (C‑400/13) ( 58 ), jak i w sprawie Huber (C‑408/13) ( 59 ) sądy odsyłające twierdzą inaczej.

44. Ten ostatni pogląd jest moim zdaniem najbardziej zasadny z punktu widzenia celu art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 (śródtytuł 1 poniżej), brzmienia tego przepisu oraz specyfiki aktu, w jakim przepis ten został ujęty (śródtytuł 2 poniżej), a także systemu, w jaki się wpisuje (śródtytuł 3 poniżej). Wszystkie te względy prowadzą do stanowiska, które trudno skutecznie podważyć argumentami przemawiającymi na korzyść omawianej normy niemieckiej (śródtytuł 4 poniżej).

1. W przedmiocie wykładni celowościowej

45. Rząd niemiecki oraz Komisja zgadzają się, że celem art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 jest uregulowanie zarówno jurysdykcji sądów państw członkowskich w sprawach transgranicznych, jak też jurysdykcji państw członkowskich w sprawach krajowych ( 60 ).

46. Jak już zauważyłem ( 61 ), jednym z podstawowych celów rozporządzenia nr 4/2009, którego przejawem jest art. 3, jest zapewnienie ochrony wierzycielom alimentacyjnym, którzy uznawani są za słabszą stronę stosunku zobowiązaniowego powstałego na gruncie świadczeń alimentacyjnych oraz w postępowaniu w sprawie alimentów ( 62 ). Stanowisko takie zostało uwypuklone w orzecznictwie Trybunału dotyczącym art. 5 pkt 2 konwencji brukselskiej ( 63 ).

47. W tym względzie w motywach 5 i 9 rozporządzenia nr 4/2009 przypomniano, że jednym z celów, jakie leżały u podłoża jego przyjęcia, było zapewnienie wierzycielom, ponad gwarancje przewidziane w konwencji brukselskiej i rozporządzeniu Bruksela I, łatwiejszych dróg uzyskania i egzekwowania należnych im świadczeń alimentacyjnych, w szczególności poprzez zniesienie procedury exequatur w przypadku do orzeczeń wydanych w tej dziedzinie, pod warunkiem że orzeczenia te zostały wydane w poszanowaniu niektórych podstawowych gwarancji procesowych, które zostały wskazane w tym rozporządzeniu ( 64 ).

48. Zdaniem rządu niemieckiego i Komisji rozpatrywane ustawodawstwo niemieckie nie jest niezgodne z art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009, a w szczególności nie narusza funkcji ochrony wierzyciela, którą realizuje ten przepis.

49. Jest to dyskusyjne, przede wszystkim w świetle dodatkowego celu realizowanego przez ten przepis, czyli zapewnienia bliskości między wierzycielem a sądem, przed którym wytoczył on powództwo. Ten podwójny cel, ochrony i bliskości, przyświecał także normom jurysdykcyjnym ustanowionym w art. 5 pkt 2 konwencji brukselskiej ( 65 ), któremu wyraźnie odpowiada art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 i który został przez to rozporządzenie wzmocniony ( 66 ). Zgodnie bowiem z uzasadnieniem wniosku Komisji w sprawie przyjęcia tego rozporządzenia „[p]rzepisy dotyczące właściwości międzynarodowej zawarte w rozporządzeniu »Bruksela I« zapewniają już wierzycielowi alimentacyjnemu możliwość wniesienia sprawy do organu znajdującego się blisko jego miejsca [zwykłego pobytu], jednak sytuację można jeszcze poprawić” ( 67 ). Tego rodzaju cel przekłada się konkretnie na konieczność zapewnienia wierzycielowi możliwości wytoczenia powództwa bez konieczności ponoszenia kosztów związanych z koniecznością przemieszczenia się, jak również możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem, który najlepiej będzie potrafił ocenić lokalną specyfikę gospodarczą w celu określenia środków i potrzeb wierzyciela oraz, jednocześnie, zdolności dłużnika alimentacyjnego do ich zaspokojenia ( 68 ).

50. W mojej ocenie opowiedzenie się Trybunału za taką wykładnią art. 3 lit. b) tego rozporządzenia, która umożliwia państwom członkowskim wprowadzanie na szczeblu krajowym norm jurysdykcyjnych obowiązujących w sprawach o charakterze transgranicznym, takich jak norma rozpatrywana w postępowaniach głównych, która zastrzega jurysdykcję dla sądu pierwszej instancji położonego w miejscowości będącej siedzibą sądu apelacyjnego, w którego okręgu wierzyciel ma miejsce zwykłego pobytu, nawet w przypadku gdy owo miejsce nie jest położone w obrębie zwykłej właściwości tego sądu, skutkowałoby pozbawieniem skuteczności (effet utile) zharmonizowanego systemu norm jurysdykcyjnych ustanowionego rozporządzeniem nr 4/2009 oraz zniesieniem korzyści, jakie z niego wynikają, przede wszystkim jeśli chodzi o zapewnienie bezpieczeństwa prawnego.

51. Tymczasem w okolicznościach takich, jak rozpatrywane w postępowaniach głównych, wierzyciel co prawda ma miejsce zamieszkania w okręgu danego sądu apelacyjnego, lecz nie w obrębie właściwości sądu pierwszej instancji, któremu przepis niemiecki przyznaje właściwość miejscową. Nie ma bowiem żadnych wątpliwości, że w niniejszych sprawach to Amstgericht Mettmann i Amstgericht Kehl są sądami miejsca zwykłego pobytu zainteresowanych wierzycieli alimentacyjnych. Innymi słowy, § 28 ust. 1 zdanie pierwsze AUG nie ogranicza się do zdefiniowania w prawie krajowym pojęcia „sądu zwykłego miejsca pobytu wierzyciela” w rozumieniu art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009, a raczej stanowi przepis, który przyznaje jurysdykcję w pierwszej instancji w zależności od położenia miejsca zwykłego pobytu w okręgu sądu apelacyjnego, sądom, które normalnie nie byłyby właściwe do rozstrzygania w pierwszej instancji danego sporu dotyczącego zobowiązań alimentacyjnych.

52. Innym, bardziej ogólnym, celem zharmonizowanego systemu ustanowionego rozporządzeniem nr 4/2009, na podobieństwo systemu ustanowionego konwencją brukselską, a następnie rozporządzeniem Bruksela I, jest wyeliminowanie w miarę możliwości odesłań do krajowych przepisów dotyczących jurysdykcji ( 69 ). Jak podkreślono w sprawozdaniach dotyczących konwencji brukselskiej, szczególne normy jurysdykcyjne przewidziane w tej konwencji służą temu, by właściwość sądów danego państwa można było ustalić bez odwoływania się do prawa sądu rozpatrującego sprawę (lex fori) ( 70 ). Owo odrzucenie krajowych lub nadzwyczajnych norm jurysdykcyjnych ułatwia również proces uznawania orzeczeń we wszystkich państwach członkowskich, który stanowi kamień węgielny europejskiego systemu współpracy sądowej w sprawach cywilnych. Tymczasem wśród norm jurysdykcji szczególnej można wskazać art. 5 pkt 2 tej konwencji, który znajduje zastosowanie w sprawach z zakresu zobowiązań alimentacyjnych, którego kontynuację stanowi art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009.

53. Tego rodzaju wyłączenie stosowania krajowych norm jurysdykcyjnych znajduje potwierdzenie w brzmieniu art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009, zwłaszcza jeżeli rozpatrywać ten przepis w zestawieniu z brzmieniem przepisów sąsiednich.

2. W przedmiocie wykładni językowej

54. Na wstępie chciałbym podkreślić, że w mojej ocenie trudno zgodzić się z argumentacją rządu niemieckiego, który sugeruje, iż przyjęcie tezy sądów odsyłających będzie prowadzić do interpretowania sformułowania „sąd miejsca”, zawartego w art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009, zgodnie z regułami wykładni językowej, w rezultacie czego wierzycielowi powinno się zapewnić możliwość wszczęcia powództwa w miejscowości, w której zamieszkuje, co spowoduje konieczność tworzenia sądów w „każdym możliwym miejscu geograficznym albo w każdej gminie państwa członkowskiego”.

55. Nie ma wątpliwości, że organizacja wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich opiera się zwyczajowo na zasadzie, że każdemu sądowi podlega jakiś okręg geograficzny, będący pewnym wycinkiem terytorium krajowego, na którym sąd ten sprawuje wymiar sprawiedliwości, a który może obejmować nie tylko jedną, ale też kilka miejscowości, miast czy gmin ( 71 ).

56. Moim zdaniem sformułowanie to należy raczej rozumieć jako oznaczające po prostu, że przedmiotowa norma jurysdykcyjna wyznacza sąd, w obszarze zwykłej właściwości którego wierzyciel ma miejsce zwykłego pobytu, bez potrzeby, a nawet możliwości, odwoływania się do jakiegokolwiek środka transponującego tę normę do prawa krajowego ( 72 ).

57. W tym względzie należy przypomnieć, iż zgodnie z art. 288 TFUE rozporządzenie prawa Unii ma zasięg ogólny oraz wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich ( 73 ). Zgodnie z klasycznym orzecznictwem możliwość stanowienia przez państwa członkowskie środków zmierzających do włączenia bądź transponowania przepisów rozporządzenia do prawa krajowego została wykluczona z uwagi na utratę przez nie kompetencji prawodawczych w tym zakresie. Państwa członkowskie mogą uzupełnić przepisy rozporządzenia przepisami krajowymi tylko wówczas, gdy samo rozporządzenie zawiera delegację do stanowienia wprowadzających go przepisów krajowych, albo jeżeli przyjęcie bardziej szczegółowych przepisów na szczeblu krajowym jest konieczne, aby zapewnić możliwość stosowania tego rozporządzenia ( 74 ). Moim zdaniem § 28 ust. 1 zdanie pierwsze AUG wykracza poza kompetencje prawodawcy krajowego, jako że nie ma potrzeby konkretyzacji na szczeblu krajowym normy jurysdykcyjnej przewidzianej w art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009, która jest przecież stosowana bezpośrednio.

58. Sformułowanie użyte w art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 ma charakter szczególny, jako że odsyłając do „sądu miejsca”, ustanawia normę jurysdykcji szczególnej, która pozwala na bezpośrednie ustalenie właściwego sądu albo trybunału, bez potrzeby odwoływania się do prawa wewnętrznego państw członkowskich ( 75 ). Jak przyznaje Komisja, przepis ten różni się od przepisów odnoszących się nie do konkretnego sądu, ale raczej do wszystkich sądów państwa członkowskiego, jak czyni to na przykład art. 6 tego rozporządzenia ( 76 ) czy art. 2 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I ( 77 ). Nadto autorzy rozporządzenia nr 4/2009 postanowili użyć w art. 3 lit. a) i b) sformułowania „sąd miejsca”, które znacząco różni się od sformułowania „sąd państwa członkowskiego”, w którym strona ma zwykłe miejsce pobytu, które zostało użyte na przykład w art. 4 lit. a).

59. Specyfika tego sformułowania przekreśla moim zdaniem możliwość przeniesienia na grunt niniejszych spraw stanowiska, jakie zajął Trybunał w wyroku Apostolides ( 78 ), zgodnie z którym wyznaczenie sądów właściwych w rozumieniu art. 22 rozporządzenia Bruksela I nie ogranicza możliwości państw członkowskich w zakresie organizacji swojego wymiaru sprawiedliwości i dokonywania podziału jurysdykcji na swoim terytorium ( 79 ). W art. 22 pkt 1 tego rozporządzenia, którego wykładni dokonano w tym wyroku, mowa jest bowiem o „sądach państwa członkowskiego, w którym nieruchomość jest położona”, podczas gdy w art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 mowa jest o „sądzie zwykłego miejsca pobytu wierzyciela” (podkreślenie własne). Owa różnica terminologiczna przemawia moim zdaniem za odmienną, jeśli nie przeciwną, wykładnią obu tych przepisów.

60. Mimo swojej specyfiki redakcja art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 nie ma charakteru nowatorskiego, gdyż takie samo sformułowanie zostało użyte również w szeregu postanowień konwencji brukselskiej i przepisów rozporządzenia Bruksela I ( 80 ), w przypadku których Trybunał nigdy, o ile mi wiadomo, nie stwierdził, że państwa członkowskie mogą zmieniać ich zakres, ustanawiając w swoim prawie krajowym swoiste normy jurysdykcyjne ( 81 ). W związku z tym nie można zaakceptować takiego stanowiska również w sprawach niniejszych.

3. W przedmiocie wykładni systemowej

61. Zgodnie ze stanowiskiem, jakie zajął Trybunał w odniesieniu do innych instrumentów dotyczących współpracy sądowej w sprawach cywilnych ( 82 ), wykładni art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 należy dokonywać przy uwzględnieniu jego przepisów sąsiednich, jako że norma jurysdykcyjna ustanowiona w tym przepisie nie jest odosobniona, lecz stanowi część całokształtu norm, które wzajemnie się uzupełniają.

62. Na wstępie wypada zauważyć, że art. 3 tego rozporządzenia ustanawia cztery równorzędne i alternatywne podstawy jurysdykcji, w odróżnieniu od normy jurysdykcji generalnej i norm jurysdykcji szczególnej zawartych w konwencji brukselskiej i rozporządzeniu Bruksela I ( 83 ). Ponadto możliwość wyboru, jaką oferuje powodowi w szczególności art. 3 lit. a) i b), wydaje się być bardziej neutralna niż możliwość oferowana w dwóch pozostałych instrumentach, gdyż nie ma znaczenia, czy z opcji tej skorzysta wierzyciel czy dłużnik alimentacyjny, nawet jeżeli w praktyce to ów dłużnik pozostaje stroną mniej uprzywilejowaną na gruncie rozporządzenia nr 4/2009 ( 84 ).

63. Specyfika struktury art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 rzuca moim zdaniem szczególne światło na możliwość udzielenia odpowiedzi na pytania postawione w niniejszych sprawach. W tym względzie wypada zauważyć, że zarówno lit. a), jak i lit. b) tego artykułu regulują sytuacje, w których wysunięte żądanie alimentacyjne stanowi główny przedmiot sprawy. Natomiast lit. c) i d) tego artykułu dotyczą sytuacji, w których kwestia dotycząca zobowiązań alimentacyjnych nie ma charakteru samoistnego, lecz jest „związana” z innym postępowaniem dotyczącym, odpowiednio, statusu osoby albo odpowiedzialności rodzicielskiej. Tymczasem tylko w tych dwóch ostatnich przypadkach wyraźnie przewidziano odesłanie do prawa sądu rozpatrującego sprawę (lex fori) w celu określenia sądu właściwego ( 85 ). A contrario w przypadku wspomnianych lit. a) i b) świadomie zrezygnowano z możliwości stosowania krajowych reguł jurysdykcyjnych.

64. Stanowisko to potwierdza zestawienie z innymi przepisami rozporządzenia nr 4/2009. Zwłaszcza art. 71 ust. 1 przewiduje, że państwa członkowskie przekazują [Komisji] informacje dotyczące w szczególności nazwy sądów właściwych w zakresie rozpatrywania wniosków o stwierdzenie wykonalności orzeczeń zgodnie z art. 27 ust. 1 tego rozporządzenia ( 86 ). Tylko w tym zakresie Republika Federalna Niemiec, podobnie jak inne państwa członkowskie, mogła postanowić, że w odniesieniu do jej terytorium, „[d]ecyzje w sprawie [tych wniosków] […] [będą] podejmowane przez wydział rodzinny sądu rejonowego (Amtsgericht) w miejscowości, w której znajduje się wyższy sąd krajowy (Oberlandesgericht), w którego okręgu [miejsce zwykłego pobytu ma] osoba, której dotyczy wniosek, lub w którego okręgu dochodzi się wykonania orzeczenia [koncentracja jurysdykcji] […]” ( 87 ). Natomiast art. 3 lit. b) tego rozporządzenia nie daje podobnej możliwości.

65. Z powyższej analizy ogólnej systematyki omawianego rozporządzenia wynika, że formułując ten przepis w ten sposób, prawodawca Unii świadomie ograniczył swobodę państw członkowskich w zakresie określania sądów krajowych sprawujących jurysdykcję w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych.

4. W przedmiocie powodów uzasadniających koncentrację kompetencji

66. Na obronę spornej normy niemieckiej rząd niemiecki i Komisja wysuwają argumenty, które w mojej ocenie są nietrafne.

67. Zgodnie z ich stanowiskiem, które znajduje potwierdzenie w aktach sprawy, prawodawca niemiecki uznał najwyraźniej, iż przewidziana w § 28 AUG koncentracja jurysdykcji w sprawach dotyczących międzynarodowych zobowiązań alimentacyjnych pozytywnie wpłynie na organizację wymiaru sprawiedliwości, gdyż pozwoli na wyznaczenie, w ramach każdego regionu w Niemczech, wyspecjalizowanego sądu, mającego większe doświadczenie w tego typu sporach.

68. W sprawie Huber (C‑408/13) sąd odsyłający wskazuje, że w jego ocenie § 28 ust. 1 AUG stanowi środek regulujący właściwość miejscową, chociaż zdaniem prawodawcy niemieckiego omawiany przepis stanowi środek organizacji i uproszczenia postępowania sądowego. Z wyjaśnieniem tym nie zgadza się sąd odsyłający ( 88 ), którego zdaniem pod pozorem korzyści procesowych sporny przepis może naruszać normy jurysdykcji transgranicznej przewidziane w prawie Unii.

69. Jest prawdą, że ułatwienie skutecznego zarządzania wymiarem sprawiedliwości, w szczególności poprzez zgrupowanie najbardziej skomplikowanych spraw w obrębie właściwości tego samego sądu, odpowiada jednemu z celów rozporządzenia nr 4/2009, które zostały wskazane w jego motywie 15. Mimo to cel ten należy rozumieć nie tylko jako konieczność zapewnienia jak najrozsądniejszej organizacji wymiaru sprawiedliwości, lecz także konieczność wzięcia pod uwagę interesów uczestników postępowania, czy to występujących w charakterze powodów, czy to pozwanych, polegający w szczególności na ułatwieniu im dostępu do wymiaru sprawiedliwości, a także zapewnieniu przewidywalności jurysdykcji, poprzez ustanowienie ścisłego związku między sądem a sporem ( 89 ).

70. W tym względzie można przytoczyć niektóre wyroki Trybunału dotyczące krajowych norm jurysdykcyjnych, które zostały przyjęte przez państwa członkowskie, chociaż mam poważne wątpliwości, czy orzecznictwo to można przenieść na grunt współpracy sądów państw członkowskich w sprawach cywilnych.

71. Trybunał orzekł już, że w braku uregulowań Unii w danej dziedzinie do wewnętrznego porządku prawnego każdego z państw członkowskich należy określenie liczby instancji sądowych, norm postępowania oraz wyznaczenie właściwych sądów do rozpoznawania skarg mających na celu zapewnienie jednostkom ochrony ich praw, przy czym zasady, które mają na celu ochronę ogólnego interesu w postaci zapewnienia prawidłowego zarządzania wymiarem sprawiedliwości, powinny przeważać nad interesami jednostkowymi, jednakże pod warunkiem zapewnienia poszanowania zasad równoważności i skuteczności ( 90 ).

72. Zgodnie z tymi zasadami przyjęcie przez państwo członkowskie takich norm postępowania lub norm jurysdykcyjnych dopuszczalne jest tylko pod warunkiem, że, z jednej strony, prawo do wnoszenia skarg mających na celu zapewnienie ochrony praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, nie jest wykonywane w warunkach mniej korzystnych niż warunki przewidziane dla skarg mających na celu ochronę praw ustanowionych w prawie krajowym, oraz z drugiej strony, że normy te nie powodują dla jednostek niedogodności proceduralnych, które mogłyby im nadmiernie utrudnić wykonywanie praw wynikających z prawa Unii ( 91 ).

73. Jednakże w mojej ocenie orzecznictwo dotyczące autonomii proceduralnej państw członkowskich nie ma przełożenia na grunt niniejszych spraw z uwagi na znaczące różnice między kontekstem, w jakim wydano tamte wyroki, a kontekstem rozpatrywanych spraw. W niniejszych sprawach bowiem do Trybunału nie wystąpiono o wypowiedzenie się w przedmiocie krajowych przepisów procesowych konkretnego państwa członkowskiego, lecz w przedmiocie wykładni norm jurysdykcyjnych, które zostały ujednolicone we wszystkich państwach członkowskich w ramach współpracy sądowej w sprawach cywilnych ( 92 ). Nadto w niniejszych sprawach nie chodzi o zapewnienie sądowej ochrony na szczeblu krajowym możliwości korzystania z praw materialnych wynikających z prawa Unii.

74. W każdym razie, zakładając, że wspomniane orzecznictwo miałoby przełożenie na grunt okoliczności takich jak rozpatrywane w postępowaniach głównych, powoływanie się na uzasadnienie oparte na celu w postaci zapewnienia prawidłowego zarządzania wymiarem sprawiedliwości znajduje ograniczenie w wymogach ustanowionych przez Trybunał, dla którego granicą możliwości ingerowania państw członkowskich w postępowanie sądowe jest w szczególności zakaz nadmiernego utrudniania jednostkom wykonywania praw wynikających z prawa Unii. Tymczasem w niniejszej sprawie ustawodawstwo niemieckie dotyczące transgranicznych zobowiązań alimentacyjnych skutkuje według mnie odebraniem jurysdykcji sądowi, który normalnie byłby sądem właściwym ze względu na miejsce zwykłego pobytu wierzycieli, czyli ze względu na ścisły związek między sądem a sporem, jednocześnie pozostawiając temu sądowi jurysdykcję w sprawach identycznych, lecz pozbawionych elementu obcego.

75. W rezultacie uważam, że sformułowanie „sąd zwykłego miejsca pobytu wierzyciela” należy interpretować w ten sposób, że sądem właściwym w rozumieniu art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 jest sąd, w obrębie zwykłej właściwości którego zainteresowany wierzyciel alimentacyjny ma swoje miejsce zwykłego pobytu. Wynika stąd, że ustawodawstwo państwa członkowskiego, takie jak rozpatrywane w postępowaniach głównych, jest niezgodne z tym przepisem, gdyż w sprawach transgranicznych może prowadzić do przekazania właściwości miejscowej sądowi pierwszej instancji innemu niż sąd, którego właściwości podlega zainteresowany ze względu na swoje miejsce pobytu.

V – Wnioski

76. Wobec powyższego proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne Amtsgericht Düsseldorf (sprawa C‑400/13) i Amtsgericht Karlsruhe (sprawa C‑408/13) w następujący sposób: Wykładni art. 3 lit. b) rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych należy dokonywać w ten sposób, że sformułowanie „sąd zwykłego miejsca pobytu wierzyciela” oznacza, iż sądem właściwym miejscowo jest sąd, w obrębie zwykłej właściwości którego zainteresowany ma miejsce zwykłego pobytu, skutkiem czego nie jest zgodne z tym przepisem ustawodawstwo państwa członkowskiego, takie jak rozpatrywane w postępowaniach głównych, które w przypadku sporów transgranicznych zastrzega wyłączną jurysdykcję na rzecz sądu pierwszej instancji położonemu w miejscowości będącej siedzibą sądu apelacyjnego, w okręgu którego osoba zamieszkująca w tym państwie członkowskim ma miejsce zwykłego pobytu.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Dz.U. 2009, L 7, s. 1, sprostowania: Dz.U. 2011, L 131, s. 26; Dz.U. 2013, L 8, s. 19; Dz.U. 2013, L 281, s. 29.

( 3 ) Z uwagi na motywy 46–48 rozporządzenia nr 4/2009 należy wyjaśnić, że Irlandia (zob. motyw 46), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej [zob. decyzja Komisji 2009/451/WE z dnia 8 czerwca 2009 r. dotycząca zamiaru przyjęcia przez Zjednoczone Królestwo rozporządzenia nr 4/2009 (Dz.U. L 149, s. 73)], a także Królestwo Danii [umowa pomiędzy Wspólnotą Europejską a Królestwem Danii w sprawie właściwości sądów oraz uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2009, L 149, s. 80)] zgłosiły zamiar przyjęcia tego rozporządzenia.

( 4 ) Zobacz art. 76 tego rozporządzenia uzupełniony deklaracją Wspólnoty Europejskiej w tym względzie (deklaracja jest dostępna na stronie internetowej: http://www.hcch.net/index_fr.php?act=status.comment&csid=1065&disp=type).

( 5 ) Wprawdzie w sprawie Nagy (C‑442/13) do Trybunału wpłynął wniosek Oberster Gerichtshof (Austria) o dokonanie wykładni art. 12 rozporządzenia nr 4/2009, który dotyczy zagadnienia zawisłości sprawy, ale sprawa ta została wykreślona z rejestru w dniu 18 czerwca 2014 r. wskutek cofnięcia wniosku.

( 6 ) Dz.U. 1972, L 299, s. 32.

( 7 ) Dz.U. 2001, L 12, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 4, s. 42.

( 8 ) Zobacz w szczególności wyrok Refcomp, C‑543/10, EU:C:2013:62, pkt 18.

( 9 ) BGBl 2011 I, s. 898.

( 10 ) W odróżnieniu od możliwości dostępnej w ramach postępowania w trybie art. 258 TFUE. Zobacz w szczególności wyroki: Stadt Papenburg, C‑226/08, EU:C:2010:10, pkt 23; Varzim Sol, C‑25/11, EU:C:2012:94, pkt 27; a także Križan i in., C‑416/10, EU:C:2013:8, pkt 58.

( 11 ) Wyroki: Rhône-Alpes Huiles i in., 295/82, EU:C:1984:48, pkt 12; Sodiprem i in., C‑37/96 i C‑38/96, EU:C:1998:179, pkt 22; a także ASM Brescia, C‑347/06, EU:C:2008:416, pkt 25, 26.

( 12 ) Zobacz w szczególności wyroki: Banchero, C‑387/93, EU:C:1995:439, pkt 18 i nast.; a także Mangold, C‑144/04, EU:C:2005:709, pkt 36 i nast.

( 13 ) W tym względzie zobacz pkt 61 i nast. niniejszej opinii.

( 14 ) Wyrażenie „sąd zwykłego miejsca pobytu […]” zostało bowiem użyte zarówno w lit. a), jak i w lit. b) omawianego artykułu.

( 15 ) Nie zaś w przypadku gdy sprawa dotycząca zobowiązań alimentacyjnych jest związana z innym postępowaniem, co regulują lit. c) i d) tego artykułu.

( 16 ) Artykuły 4 i 5 dotyczą właściwości wynikającej, odpowiednio, z umowy stron w sprawie wyboru sądu oraz dobrowolnego stawienia się pozwanego. W sprawie Sanders (C‑400/13) natomiast Amtsgericht Düsseldorf w ogóle nie wspomina o tych artykułach z uwagi na to, że art. 4 ust. 3 przewiduje, iż nie stosuje się go w przypadku sporu dotyczącego zobowiązań alimentacyjnych wobec dzieci poniżej 18. roku życia, czyli w przypadku, którego dotyczy rozpatrywana przez niego sprawa.

( 17 ) Zobacz w szczególności wyroki: Affish, C‑183/95, EU:C:1997:373, pkt 24; a także Kaba, C‑466/00, EU:C:2003:127, pkt 41.

( 18 ) Uzasadniając „zasadność wystąpienia z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym” sąd ten wskazuje, po pierwsze, że „kwestia zgodności § 28 ust. 1 zdanie pierwsze AUG z art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia [nr 4/2009] ma decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu. Od kwestii tej zależeć będzie to, czy właściwość miejscową należy przypisać Amtsgericht Kehl czy Amtsgericht Karlsruhe”, a po drugie, że wątpliwości stron, które domagają się wystąpienia z tym wnioskiem, dotyczą tylko tej jednej kwestii.

( 19 ) Zmienionej konwencją z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.

( 20 ) Redakcja art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 różni się tylko tym, że pomija alternatywny łącznik domicylu (miejsca zamieszkania) wierzyciela alimentacyjnego (w kwestii powodów tej zmiany zob. przypis 27 niniejszej opinii), oraz że, jeśli chodzi o wersję francuską, zamiast terminu „tribunal” użyto bardziej ogólnego terminu „juridiction” (zob. także w szczególności wersje włoską i rumuńską).

( 21 ) Które zastąpiło konwencję brukselską, a niedawno samo zostało zmienione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. L 351, s. 1), którego motyw 10 oraz art. 1 ust. 2 lit. e) nawiązują do konsekwencji, jakie wiążą się z przyjęciem aktu szczególnego, jakim jest rozporządzenie nr 4/2009.

( 22 ) Zobacz w szczególności motywy 3, 15 i 44.

( 23 ) Zobacz motyw 10 oraz pkt 1.2.1 uzasadnienia wniosku Komisji dotyczącego rozporządzenia Rady w sprawie właściwości, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych, przedstawionego w dniu 15 grudnia 2005 r. [COM(2005) 649 wersja ostateczna].

( 24 ) Komunikat Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego z dnia 12 maja 2006 r. [COM(2006) 206 wersja ostateczna].

( 25 ) W trakcie prac przygotowawczych do rozporządzenia nr 4/2009 rozważano kilka wersji art. 3, jednakże ostatecznie jego lit. a) i b) przyjęto w pierwotnym brzmieniu, wyjaśniając, że postanowiono nie uwzględniać opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, który zaproponował zmianę kolejności lit. a) i b), tak aby pierwszym kryterium właściwości było miejsce stałego [zwykłego] pobytu wierzyciela (Dz.U. 2006, C 185, s. 35, w szczególności pkt 4.1).

( 26 ) W omawianym komunikacie podkreślono, że w „[lit. d)] nowego rozporządzenia zawarto ważne uściślenie”.

( 27 ) Mając świadomość, że rozporządzenie Bruksela I stosuje się do wszystkich spraw cywilnych i handlowych, w komunikacie wskazano, w odniesieniu do art. 3, że „w [przyszłym] rozporządzeniu [nr 4/2009] odchodzi się od terminu »miejsca zamieszkania« na rzecz pojęcia »[miejsce zwykłego pobytu]«, gdyż pojęcie to jest lepiej dostosowane do instrumentów mających zastosowanie do prawa rodzinnego”.

( 28 ) W komunikacie tym wyjaśniono, że normy jurysdykcyjne przewidziane w art. 3 „stosuje się bez względu na miejsce [zwykłego pobytu] pozwanego”.

( 29 ) Zobacz podobnie J.P. Béraudo, Fascicule 3022, w: JurisClasseur Europe Traité, LexisNexis, Paris, 2012, pkt 9; F. Gascón Inchausti, Le recouvrement des aliments en Europe, w: La justice civile européenne en marche, ed. M. Douchy-Oudot, Paris, Dalloz 2012, s. 147 i nast.; a także A. Devers, Les praticiens et le droit international privé européen de la famille, w: Europe, 2013, no 11, étude 9, pkt 9, 19.

( 30 ) Zobacz pkt 37 i nast. niniejszej opinii.

( 31 ) Warto pamiętać, że rozporządzenie nr 4/2009 mieści się w tej sferze, mimo że obejmuje także aspekty finansowe (zob. motyw 11 oraz art. 1 tego rozporządzenia, a także pkt 3.1 wniosku [COM(2005) 649 wersja ostateczna]).

( 32 ) Tekst tej konwencji oraz towarzyszące jej sprawozdanie wyjaśniające, sporządzone przez A. Borrása i J. Degelinga, dostępne są na stronie internetowej: http://www.hcch.net/index_fr.php?act=conventions.text&cid=131. Unia podpisała i zatwierdziła tę konwencję, precyzując, że w wyniku jej zatwierdzenia przez Unię konwencja ta wiąże państwa członkowskie [zob. decyzja Rady 2011/220/UE z dnia 31 marca 2011 r. (Dz.U. L 93, s. 9) oraz decyzja Rady 2011/432/UE z dnia 9 czerwca 2011 r. (Dz.U. L 192, s. 39), w szczególności motyw 4 tej ostatniej decyzji].

( 33 ) Zobacz także motyw 17 i art. 8 rozporządzenia nr 4/2009, pamiętając, że prace przygotowawcze do niego były prowadzone równolegle z negocjacjami w sprawie tej konwencji w celu „poszukiwania możliwości synergii” między tymi działaniami legislacyjnymi [zob. pkt 1.1.2 uzasadnienia wniosku w sprawie rozporządzenia, COM(2005) 649 wersja ostateczna].

( 34 ) Ze względu na niewypracowanie jednolitego stanowiska, o czym wspomina sprawozdanie wyjaśniające przytoczone w przypisie 32 niniejszej opinii (zob. s. 58–62).

( 35 ) Zobacz s. 44 i nast. sprawozdania przygotowanego przez W. Duncana, Vers un nouvel instrument mondial sur le recouvrement international des aliments envers les enfants et d’autres membres de la famille, dokument przygotowawczy nr 3 z kwietnia 2003 r. (http://www.hcch.net/index_fr.php?act=publications.details&pid=4108&dtid=35), który odnosi się w tym względzie do art. 5 pkt 2 konwencji brukselskiej.

( 36 ) Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. L 338, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 6, s. 243), zwane dalej „rozporządzeniem Bruksela II bis”.

( 37 ) Zobacz motyw 11 i art. 1 ust. 3 rozporządzenia Bruksela II bis.

( 38 ) Zobacz art. 3 oraz 9–13 rozporządzenia Bruksela II bis.

( 39 ) Specyfika tego ostatniego sformułowania oraz wynikające z niej konsekwencje będą przedmiotem dalszego komentarza (zob. pkt 54 i nast. niniejszej opinii).

( 40 ) Zobacz motyw 15 rozporządzenia nr 4/2009 oraz pkt 32 niniejszej opinii.

( 41 ) Zobacz opinia rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie A (C‑523/07, EU:C:2009:39, pkt 63, 64); opinia rzecznik generalnej E. Sharpston w sprawie Purrucker (C‑256/09, EU:C:2010:296, pkt 126); a także moje stanowisko w sprawie Purrucker (C‑296/10, EU:C:2010:578, pkt 95).

( 42 ) W szczególności pojęcie „sądu” w rozumieniu rozporządzenia nr 4/2009 oznacza również „organy administracyjne państw członkowskich właściwe w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych”, pod warunkiem że organy te zapewniają pewne gwarancje (zob. motyw 12 oraz art. 2 ust. 2 tego rozporządzenia).

( 43 ) Normy jurysdykcyjne ustanowione w rozporządzeniu nr 4/2009 znajdują zastosowanie do sporów, które nie ograniczają się jedynie do terytoriów państw członkowskich, obejmując przypadki, gdy miejsce zwykłego pobytu pozwanego mieści się przykładowo w państwie trzecim, tak jak w sprawie Huber (C‑408/13) (zob. w szczególności motyw 15). Jednakże mimo swojego ogólnego zasięgu omawiane rozporządzenie reguluje wyłącznie właściwość sądów państw członkowskich.

( 44 ) Zobacz w szczególności moja opinia w sprawie Weber (C‑438/12, EU:C:2014:43, przypis 48); a także wyrok Weber, C‑438/12, EU:C:2014:212, pkt 40.

( 45 ) Podobnie w motywie 11 rozporządzenia Bruksela I wyjaśniono, że „[s]iedziba osób prawnych musi być zdefiniowana wprost w rozporządzeniu celem wzmocnienia przejrzystości wspólnych przepisów i uniknięcia konfliktów kompetencyjnych” (podkreślenie własne).

( 46 ) Zobacz wyroki: de Cavel, 120/79, EU:C:1980:70, pkt 6 i nast.; a także van den Boogaard, C‑220/95, EU:C:1997:91, pkt 22 i nast.

( 47 ) Zobacz wyroki: Farrell, C‑295/95, EU:C:1997:168, pkt 12 i nast.; a także Blijdenstein, C‑433/01, EU:C:2004:21, pkt 24 i nast.

( 48 ) W kwestii rozporządzenia Bruksela I zobacz w szczególności wyroki: Cartier parfums-lunettes i Axa Corporate Solutions Assurance, C‑1/13, EU:C:2014:109, pkt 32; a także Coty Germany, C‑360/12, EU:C:2014:1318, pkt 43.

( 49 ) W motywie 15 rozporządzenia Bruksela I wskazano, że „[w] interesie zgodnego wymiaru sprawiedliwości należy unikać tak dalece, jak jest to tylko możliwe, równoległych postępowań, aby w dwóch państwach członkowskich nie zapadały niezgodne ze sobą orzeczenia”. Owa zasada została przypomniana w motywie 21 rozporządzenia nr 1215/2012, które zastąpiło rozporządzenie Bruksela I.

( 50 ) Zobacz także, z punktu widzenia wykonywania i uznawania orzeczeń, art. 21 ust. 2 oraz art. 24 lit. c) rozporządzenia nr 4/2009.

( 51 ) Zobacz motyw 15 rozporządzenia nr 4/2009.

( 52 ) Rozporządzenie to dotyczy wszystkich rodzajów wierzycieli alimentacyjnych, niezależnie od pozycji, jaką zajmują w stosunkach rodzinnych lub innych stosunkach wskazanych w art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia, nawet jeśli w praktyce jego przepisy służą przede wszystkim ochronie dzieci, jako że przeważająca część roszczeń alimentacyjnych dotyczy właśnie dzieci {zob. analogicznie wniosek dotyczący decyzji Rady w sprawie zawarcia przez Wspólnotę Europejską Protokołu w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań alimentacyjnych [COM(2009) 81 wersja ostateczna, pkt 1]}.

( 53 ) Zobacz w szczególności pkt 1.2 wniosku w sprawie rozporządzenia [COM(2005) 649 wersja ostateczna].

( 54 ) Zobacz w szczególności motywy 5, 9, 11, 15, 17, 26 i 27 oraz art. 8.

( 55 ) Punkt 19 i nast. niniejszej opinii.

( 56 ) Z powodów, o których była mowa w pkt 39 niniejszej opinii.

( 57 ) Przypomnę, że § 28 ust. 1 AUG przewiduje, iż jeżeli jedna ze stron postępowania alimentacyjnego – czy to wierzyciel alimentacyjny, czy to dłużnik – zamieszkuje za granicą, powództwa wytacza się wyłącznie przed Amtsgericht położonym w miejscowości będącej siedzibą Oberlandesgericht, w którego okręgu strona zamieszkująca w Niemczech ma miejsce zwykłego pobytu, a więc w danym wypadku nie przed Amtsgericht, przed którym zainteresowany powinien co do zasady wytoczyć powództwo ze względu na swoje miejsce zamieszkania.

( 58 ) Amtsgericht Düsseldorf podnosi, że koncentracja właściwości przewidziana w § 28 ust. 1 AUG skutkuje pozbawieniem powodów zamieszkujących w Niemczech korzyści, jakie oferuje im art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, które polegają na możliwości wytoczenia powództwa przed sądem właściwym dla ich miejsca zwykłego pobytu. Ponadto sąd ten sprzeciwia się poglądowi wyrażanemu przez część niemieckiej doktryny oraz w niemieckim orzecznictwie, zgodnie z którym omawiany przepis AUG stanowi środek organizacji postępowania o charakterze czysto krajowym.

( 59 ) Zdaniem Amtsgericht Karlsruhe art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 4/2009 reguluje właściwość sądu w zakresie rozpoznawania sporów transgranicznych objętych tym rozporządzeniem zarówno w sprawach o zasięgu międzynarodowym, jak też w sprawach o zasięgu krajowym. Zgodnie z zasadą pierwszeństwa państwa członkowskie nie mogą ustanawiać norm jurysdykcyjnych sprzecznych z normami przewidzianymi w tym przepisie, które, jak w niniejszym przypadku, skutkują pozbawieniem wierzyciela możliwości wytoczenia powództwa przed „sądem, zwykle właściwym”, czyli sądem miejscowości, w której znajduje się ich miejsce zwykłego pobytu.

( 60 ) Rząd niemiecki podnosi, że przepis ten bezpośrednio jednak nie rozstrzyga, który konkretnie sąd jest właściwy w sporze, a redakcja tego przepisu pozostawia uznaniu państw członkowskich określenie obszaru właściwości sądu, który jest właściwy w zależności od miejsca zwykłego pobytu wierzyciela.

( 61 ) Zobacz pkt 40 niniejszej opinii.

( 62 ) Chociaż rozporządzenie to służy również zapewnieniu równowagi między prawami wierzycieli alimentacyjnych a prawami dłużników, którym w szczególności gwarantuje się prawo do rzetelnego procesu (zob. pkt 1.2.3 wniosku w sprawie rozporządzenia [COM(2005) 649 wersja ostateczna]).

( 63 ) Zgodnie z wyrokiem Farrell (EU:C:1997:168, pkt 19) „odstępstwo przewidziane w art. 5 pkt 2 służy zaoferowaniu wierzycielowi alimentacyjnemu, który jest uznawany za słabszą stronę w tego rodzaju postępowaniu, możliwości wyboru spośród alternatywnych podstaw jurysdykcji. W ten sposób autorzy konwencji uznali, że ów szczególny cel powinien przeważać nad celem realizowanym w art. 2 akapit pierwszy, którym jest ochrona pozwanego jako strony generalnie słabszej ze względu na to, że musi odpierać skargę powoda” (podkreślenie własne). Owe kryterium „słabszej strony” zostało powtórzone w wyroku Blijdenstein (EU:C:2004:21, pkt 29 i nast.).

( 64 ) Zobacz art. 22–25 rozporządzenia nr 4/2009.

( 65 ) Zobacz sprawozdanie P. Jenarda w sprawie tej konwencji (Dz.U. 1979, C 59, s. 1, zwłaszcza s. 22, 24 i nast.) (zwane dalej „sprawozdaniem Jenarda”), a także pkt 104 dokumentu wstępnego dotyczącego ww. konwencji haskiej z 2007 r., przytoczonego w przypisie 35 niniejszej opinii.

( 66 ) E. Gallant, Le nouveau droit international privé alimentaire de l’Union: du sur-mesure pour les plaideurs, w: Europe, 2012, nr 2, étude 2, pkt 3 i nast.

( 67 ) Zobacz pkt 1.2.1 wniosku dotyczącego rozporządzenia [COM(2005) 649 wersja ostateczna] (podkreślenie własne).

( 68 ) Komisja przyznaje ponadto, że wyznaczenie właściwości miejscowej przez art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 „służy w istocie ochronie słabszych stron, gwarantując im możliwość skutecznej ochrony ich praw” i zakłada, że „sąd lokalny, dzięki swojej bliskości w odniesieniu do okoliczności faktycznych lepiej nadaje się do odpowiedniego rozpoznania przedmiotu sporu”.

( 69 ) W motywie 15 rozporządzenia nr 4/2009 podkreślono, że „nie powinno się już przewidywać żadnego odesłania do przepisów dotyczących jurysdykcji zawartych w prawie krajowym”.

( 70 ) W sprawozdaniu prof. Schlossera w sprawie Konwencji z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia do konwencji brukselskiej Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz do Protokołu dotyczącego powierzenia Trybunałowi Sprawiedliwości kompetencji do interpretacji tej konwencji (Dz.U. 1979, C 59, s. 71 i nast., zwłaszcza pkt 70) wyjaśniono, że na gruncie tych norm „w przypadku gdy konwencja [brukselska] określa nie tylko jurysdykcję międzynarodową, lecz również jurysdykcję krajową sądów, jak na przykład w art. 5 i 6, jurysdykcję może sprawować tylko jeden spośród wielu sądów tej samej instancji”. Zobacz także s. 22 ww. sprawozdania Jenarda.

( 71 ) Warto zauważyć, że obszar okręgów sądowych z reguły wyznacza się w oparciu o granice jednostek podziału administracyjnego.

( 72 ) Obszar właściwości sądu może oczywiście różnić się w zależności od rodzaju sporu. I tak pewne dziedziny, takie jak prawo morskie czy prawo własności intelektualnej, mogą zostać wyłączone spod właściwości mniejszych sądów i poddane właściwości sądów większych. Ten rodzaj podziału właściwości rzeczowej, powodujący koncentrację jurysdykcji miejscowej, całkowicie różni się od rozpatrywanej sytuacji, gdyż sporny przepis niemiecki dzieli właściwość miejscową w odniesieniu do sporów mających podobny przedmiot, czyli sporów dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, w różny sposób w zależności od ewentualnej obecności elementu obcego.

( 73 ) To że normy jurysdykcji transgranicznej obowiązujące w państwach członkowskich w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych zostały przekształcone z instrumentu międzyrządowego, takiego jak konwencja brukselska, w instrument prawa Unii, taki jak rozporządzenie Bruksela I czy rozporządzenie nr 4/2009, nie wpłynęło na radykalną zmianę ich treści, a jedynie na całkowitą zamianę charakteru prawnego przedmiotowych przepisów na szczeblu krajowym.

( 74 ) Zobacz w szczególności wyroki: Norddeutsches Vieh- und Fleischkontor, 39/70, EU:C:1971:16, pkt 4; Komisja/Włochy, 39/72, EU:C:1973:13, pkt 3 i nast.; a także Variola, 34/73, EU:C:1973:101, pkt 3.

( 75 ) Zobacz w szczególności N. Nord, Présentation du règlement „obligations alimentaires”, w: AJ Famille, 2011, s. 238; F. Ferrand, The Council Regulation (EC) No 4/2009 […], w: Latest Developments in EU Private International Law, ed. B. Campunzano Díaz i in., Cambridge, Intersentia 2011, s. 92; E. Fongaro, Obligations alimentaires, w: Répertoire de droit communautaire, Paris, Dalloz 2013, pkt 19.

( 76 ) Artykuł 6 wyznacza, w ramach „jurysdykcji dodatkowej”, „sądy państwa członkowskiego, którego obywatelstwo mają obie strony” (podkreślenie własne).

( 77 ) W kwestii art. 2 konwencji brukselskiej ww. sprawozdanie Jenarda wyjaśnia, że „[p]owództwo przeciwko pozwanemu zamieszkałemu w umawiającym się państwie niekoniecznie musi być wytaczane przed sądem miejsca jego zamieszkania lub siedziby. Można je wytoczyć przed wszystkimi sądami państwa, w którym ów pozwany ma miejsce zamieszkania i które są sądami właściwymi zgodnie z prawem tego państwa, […] jako że konwencja określa generalną jurysdykcję sądów państwa, w którym mieści się ów sąd, zaś o tym, który z sądów tego państwa będzie konkretnie sprawował jurysdykcję szczególną, decyduje prawo tego państwa” (zob. s. 18). W przypadku normy jurysdykcyjnej takiej jak ustanowiona w art. 3 lit. b) rozporządzenia nr 4/2009 należy odwrócić tę ocenę.

( 78 ) C‑420/07, EU:C:2009:271, pkt 48, 50.

( 79 ) W tym względzie Trybunał zauważył, że ów art. 22, który „zawiera obowiązkowy i wyczerpujący wykaz sądów o wyłącznej międzynarodowej jurysdykcji sądowej w państwach członkowskich”, „wskazuje jedynie państwo członkowskie, którego sądy mają jurysdykcję rzeczową” (pkt 48 tego wyroku).

( 80 ) W rozporządzeniu Bruksela I, oprócz art. 5 pkt 2, dotyczącego zobowiązań alimentacyjnych, sformułowanie „sąd miejsca” zostało użyte w wielu innych przepisach. Zobacz w szczególności art. 5 pkt 1 lit. a) dotyczący zobowiązań umownych; art. 5 pkt 3 dotyczący czynów niedozwolonych lub czynów podobnych do czynów niedozwolonych; art. 9 pkt 1 lit. b) oraz art. 10 dotyczące ubezpieczeń; a także art. 19 pkt 1 i 2 dotyczący indywidualnych umów o pracę. Zobacz także wyrok Color Drack, C‑386/05, EU:C:2007:262, pkt 30.

( 81 ) W sprawozdaniu Jenarda wyjaśniono, że umieszczenie w konwencji brukselskiej norm jurysdykcji szczególnej, takich jak normy obowiązujące w zakresie zobowiązań alimentacyjnych, pozwala na „bezpośrednie określenie sądu właściwego bez konieczności odwoływania się do norm jurysdykcyjnych obowiązujących w państwie, w którym sąd taki byłby umiejscowiony” oraz na „łatwiejsze stosowanie konwencji”, unikając sytuacji, w której państwa w procesie jej ratyfikacji przyjmą środki w celu dostosowania jej postanowień do ich prawa krajowego (zob. s. 22).

( 82 ) Zobacz w szczególności orzecznictwo przytoczone w przypisie 48 niniejszej opinii.

( 83 ) Zgodnie z art. 2 konwencji brukselskiej i art. 2 rozporządzenia Bruksela I zasadą jest bowiem jurysdykcja sądów właściwych ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego, podczas gdy art. 5 pkt 2 każdego z tych aktów przewiduje normy jurysdykcji szczególnej w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych.

( 84 ) Jeżeli powodem jest dłużnik, powództwo może on wytoczyć tylko przed sądem miejsca zwykłego pobytu pozwanego-wierzyciela, jako że podstawy jurysdykcji przewidziane w tych literach pozostają w takim wypadku w zbiegu, co statystycznie zdarza się rzadko. W kwestii nierówności wierzycieli i dłużników zob. B. Ancel i H. Muir Watt, Aliments sans frontières, Le règlement CE no 4/2009 […], w: Revue critique de D.I.P., 2010, s. 457 i nast., zwłaszcza pkt 9.

( 85 ) Artykuł 3 lit. c) i d) rozporządzenia nr 4/2009 używają kryterium „sądu, który zgodnie z prawem sądu [miejsca siedziby sądu] jest właściwy do prowadzenia postępowania dotyczącego statusu osoby [albo odpowiednio] odpowiedzialności rodzicielskiej […]” (podkreślenie własne). Podobną metodę odesłania zastosowano wcześniej w art. 5 pkt 2 in fine konwencji brukselskiej (zmienionej w ten sposób w 1978 r.), jak i w art. 5 pkt 2 in fine rozporządzenia Bruksela I.

( 86 ) Podobnych informacji wymaga się w odniesieniu do odwołań od orzeczeń dotyczących stwierdzenia wykonalności (zob. art. 32 ust. 2).

( 87 ) Zobacz skonsolidowaną wersję „Informacji przekazywanych przez państwa członkowskie zgodnie z art. 71 rozporządzenia [nr 4/2009]”, zwłaszcza s. 13 (http://ec.europa.eu/justice_home/judicialatlascivil/html/pdf/vers_consolide_pl_4.pdf).

( 88 ) Amtsgericht Karlsruhe podnosi, że wbrew celowi uproszczenia rozstrzygania sporów dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, o którym mowa w rozporządzeniu nr 4/2009, koncentracja jurysdykcji, jaką zakłada § 28 AUG, komplikuje międzynarodowe dochodzenie roszczeń alimentacyjnych ze względu na to, że sąd, który ów przepis wskazuje jako właściwy, będzie bardziej oddalony od miejsca zwykłego pobytu wierzyciela i niekoniecznie będzie sądem, który najlepiej zna lokalną specyfikę gospodarczą.

( 89 ) Zobacz analogicznie motyw 12 rozporządzenia Bruksela I, a także wyrok Kainz, C‑45/13, EU:C:2014:7, pkt 27 i nast.

( 90 ) Zobacz odpowiednio w dziedzinie konkurencji, wspólnej polityki rolnej i ochrony konsumentów wyrok Manfredi i in., od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461, pkt 62; opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda w tych sprawach połączonych (od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:67, pkt 49 i nast.); a także wyroki: Agrokonsulting-04, C‑93/12, EU:C:2013:432, pkt 35 i nast.; Asociación de Consumidores Independientes de Castilla y León, C‑413/12, EU:C:2013:800, pkt 38 i nast.

( 91 ) Zobacz w szczególności wyrok Agrokonsulting-04, EU:C:2013:432, pkt 39 i nast.

( 92 ) Owo rozróżnienie wyraźnie wynika moim zdaniem z brzmienia a contrario pkt 46 i 47 wyroku Asociación de Consumidores Independientes de Castilla y León (EU:C:2013:800).