Sprawa C-550/07 P

Akzo Nobel Chemicals Ltd

i

Akcros Chemicals Ltd

przeciwko Komisji Europejskiej

„Odwołanie Konkurencja — Środki dowodowe — Uprawnienia kontrolne Komisji — Ochrona tajemnicy komunikacji — Stosunek zatrudnienia pomiędzy adwokatem a przedsiębiorstwem — Wymiana e-maili”

Opinia rzecznika generalnego J. Kokott przedstawiona w dniu 29 kwietnia 2010 r. I - 8309

Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 14 września 2010 r. I - 8360

Streszczenie wyroku

Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Uprawnienia kontrolne Komisji – Uprawnienie do żądania przedstawienia informacji wymienianych między adwokatem a klientem

Prawo Unii – Bezpośrednia skuteczność – Prawa podmiotowe – Zapewnienie przez sądy krajowe – Skarga do sądu – Zasada krajowej autonomii postępowania

Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Uprawnienia kontrolne Komisji – Uprawnienie do żądania przedstawienia informacji wymienianych między adwokatem a klientem – Granice – Ochrona poufności takich informacji – Zakres – Wyłączenie komunikacji z adwokatami wewnętrznymi przedsiębiorstwa

Prawo Unii – Zasady – Prawo do obrony – Zastosowanie do postępowań, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji

Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Uprawnienia kontrolne Komisji – Uprawnienie do żądania przedstawienia informacji wymienianych między adwokatem a klientem – Granice – Ochrona poufności takich informacji – Zakres – Wyłączenie komunikacji z adwokatami wewnętrznymi przedsiębiorstwa

Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Uprawnienia kontrolne Komisji – Uprawnienie do żądania przedstawienia informacji wymienianych między adwokatem a klientem – Granice – Ochrona poufności takich informacji – Zakres – Wyłączenie komunikacji z adwokatami wewnętrznymi przedsiębiorstwa

Interes prawny jest przesłanką dopuszczalności, która musi istnieć do momentu wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy. Ponadto w ramach odwołania interes prawny istnieje dopóty, dopóki odwołanie strony, która je wniosła, może w rezultacie przysporzyć jej korzyści. W dziedzinie konkurencji interes prawny spółki w skardze na decyzję Komisji odmawiającej jej zwrotu dokumentów i zniszczenia ich ewentualnych kopii, w związku z naruszeniem tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem podczas kontroli występuje tak długo, jak długo wspomniane dokumenty lub ich kopia znajdują się w posiadaniu Komisji. Ewentualne naruszenie tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem podczas kontroli ma bowiem miejsce nie wówczas, gdy Komisja opiera swą decyzję co do istoty sprawy na chronionym dokumencie, lecz wtedy, gdy taki dokument zostaje zajęty przez urzędnika Komisji. (por. pkt 22, 23, 25)

Przywilej ochrony tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem jest uzależniony od dwóch kumulatywnych przesłanek. Po pierwsze – komunikacja z adwokatem musi być związana z korzystaniem z prawa do obrony klienta, a po drugie komunikacja musi pochodzić od niezależnego adwokata, to znaczy adwokata, który nie jest związany z klientem stosunkiem pracy. Wymóg niezależności oznacza brak jakiegokolwiek stosunku zatrudnienia pomiędzy adwokatem a jego klientem, tak że ochrona z tytułu zasady tajemnicy nie obejmuje wymiany korespondencji w ramach przedsiębiorstwa lub grupy przedsiębiorstw z adwokatami wewnętrznymi. Pojęcie niezależności adwokata jest zdefiniowane nie tylko w sposób pozytywny, a mianowicie w odniesieniu do dyscypliny zawodowej, ale również w sposób negatywny, to znaczy przez brak stosunku pracy. Adwokat wewnętrzny, pomimo wpisu na listę adwokacką i stosowania doń wynikających z wpisu zasad etyki zawodowej, nie korzysta w stosunku do swego pracodawcy z tego samego stopnia niezależności co adwokat wykonujący zawód w ramach kancelarii zewnętrznej wobec klienta. W tych okolicznościach eliminacja ewentualnych konfliktów pomiędzy obowiązkami zawodowymi a celami realizowanymi przez klienta jest trudniejsza w przypadku adwokata wewnętrznego niż w przypadku adwokata zewnętrznego. Adwokat wewnętrzny nie może zatem – niezależnie od gwarancji, którymi dysponuje w wykonywaniu swego zawodu – być traktowany jak adwokat zewnętrzny ze względu na status pracownika, którym jest objęty status, który ze swej natury nie pozwala adwokatowi wewnętrznemu na pominięcie strategii handlowych jego pracodawcy, a tym samym stawia pod znakiem zapytania jego zdolność do działania w sposób niezależny zawodowo. Ponadto w ramach umowy o pracę adwokat wewnętrzny może zostać wezwany do wykonywania innych zadań, które mogą mieć wpływ na politykę handlową firmy i które tylko wzmacniają jego ścisły związek z jego pracodawcą. W rezultacie zarówno ze względu na zależność gospodarczą adwokata wewnętrznego, jak i ścisły związek z jego pracodawcą adwokat wewnętrzny nie korzysta z niezależności zawodowej porównywalnej z niezależnością adwokata zewnętrznego. Ponieważ pozycja adwokata wewnętrznego jest zasadniczo odmienna od sytuacji adwokata zewnętrznego, tak że ich sytuacje nie są porównywalne żadne naruszenie zasady równego traktowania nie wynika z odmiennego traktowania, w odniesieniu do ochrony tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem, tych wykonujących swój zawód osób. Ponadto przy założeniu, iż konsultacje z adwokatem wewnętrznym, zatrudnionym przez przedsiębiorstwo lub grupę przedsiębiorstw powinny być objęte prawem do porady, obrony i reprezentacji, nie wyklucza to stosowania, w przypadku interwencji adwokatów wewnętrznych, pewnych ograniczeń i warunków dotyczących wykonywania zawodu, bez uznania ich za naruszające prawo do obrony. Wreszcie okoliczność, że w ramach kontroli przeprowadzonych przez Komisję ochrona komunikacji jest ograniczona do komunikacji z adwokatem zewnętrznym, nie narusza w żadnym zakresie zasady pewności prawa. (por. pkt 40, 41, 44, 45, 47–49, 58, 59, 95, 106)

Zasada równego traktowania, która wymaga, aby podobne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a odmienne sytuacje nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione, stanowi ogólną zasadę prawa Unii, zapisaną w art. 20 i 21 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. (por. pkt 54, 55)

Trybunał podkreślił, w wyroku z dnia 18 maja 1982 r. w sprawie 155/79 AM & S Europe przeciwko Komisji, w sprawie zasady ochrony tajemnicy w postępowaniach kontrolnych w dziedzinie prawa ochrony konkurencji, że ten obszar prawa Unii musi uwzględniać zasady i koncepcje wspólne dla przepisów państw członkowskich w zakresie przestrzegania tajemnicy w szczególności w odniesieniu do niektórych komunikacji pomiędzy adwokatem i jego klientem. W tym celu Trybunał dokonał porównania różnych krajowych porządków prawnych. Stwierdził on w wyniku owego porównania, że gdy pewne przesłanki są spełnione, tajemnica komunikacji między adwokatem i jego klientem powinna być chroniona na podstawie prawa Unii. Na przestrzeni lat, które upłynęły od wydania wyroku w sprawie AM & S Europe przeciwko Komisji, w odniesieniu do systemów prawnych 27 państw członkowskich Unii Europejskiej nie można wywieść żadnego dominującego trendu w zakresie ochrony tajemnicy komunikacji z adwokatami wewnętrznymi w ramach jednego przedsiębiorstwa lub grupy przedsiębiorstw. Sytuacja prawna w państwach członkowskich Unii Europejskiej nie zmieniła się zatem w zakresie uzasadniającym rozwój orzecznictwa w kierunku przyznania adwokatom wewnętrznym przywileju ochrony tajemnicy. Ponadto chociaż rozporządzeniem nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie [wykonania] reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu, dokonano wielu zmian w przepisach proceduralnych dotyczących prawa ochrony konkurencji w Unii, przepisy te nie zawierają żadnej wytycznej mogącej wskazywać, że zrównują adwokatów wykonujących zawód w sposób niezależny i adwokatów zatrudnionych w zakresie ochrony tajemnicy komunikacji, ponieważ zasada ta nie jest przedmiotem tego rozporządzenia, które ma na celu wzmocnienie zakresu uprawnień kontrolnych Komisji, w szczególności w odniesieniu do dokumentów, które mogą podlegać takim środkom. Zmiana reguł postępowania w dziedzinie prawa ochrony konkurencji, wynikająca w szczególności z owego rozporządzenia, nie może zatem usprawiedliwiać odejścia od linii orzeczniczej ustanowionej w ww. wyroku w sprawie AM & S Europe przeciwko Komisji. (por. pkt 69, 70, 74, 76, 83, 86, 87)

Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, która została ustanowiona w art. 48 ust. 2 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. (por. pkt 92)

Uprawnienia przysługujące Komisji na podstawie rozporządzenia nr 17 i rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie [wykonania] reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu, różnią się od zakresu dochodzeń, które mogą być prowadzone na poziomie krajowym. Oba rodzaje postępowania opierają się na rozdziale kompetencji pomiędzy różne organy ochrony konkurencji. Zasady dotyczące ochrony tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem mogą więc różnić się w zależności od tego podziału kompetencji i przepisów odnoszących się do nich. Prawo Unii i prawo krajowe w dziedzinie konkurencji postrzegają praktyki ograniczające z różnego punktu widzenia. Podczas gdy art. 101 TFUE i 102 TFUE ujmują je z powodu przeszkód, które mogą z nich wyniknąć dla handlu między państwami członkowskimi, krajowe porządki prawne, które kierują się względami właściwymi każdemu z nich, postrzegają praktyki ograniczające jedynie w tym jednym kontekście. W tych okolicznościach przedsiębiorstwa, których pomieszczenia są przedmiotem kontroli w ramach dochodzenia w dziedzinie ochrony konkurencji, mogą określić swoje prawa i obowiązki w stosunku do właściwych organów i obowiązującego prawa, jak na przykład traktowanie dokumentów, które mogą zostać zajęte w trakcie takiego dochodzenia, i kwestia, czy przedsiębiorstwa te mają prawo powołać się na ochronę tajemnicy komunikacji z adwokatami wewnętrznymi. Przedsiębiorstwa mogą zatem skutecznie określać swoje stanowisko w zależności od kompetencji tych organów i ich szczególnych uprawnień w odniesieniu do zajęcia dokumentów. Zasada pewności prawa nie wymaga zatem zastosowania w odniesieniu do dwóch ww. rodzajów procedury identycznych kryteriów w zakresie tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem. (por. pkt 102–105)

Zgodnie z zasadą krajowej autonomii postępowania w braku uregulowań Unii w tej dziedzinie, zadaniem wewnętrznego porządku prawnego każdego z państw członkowskich jest wyznaczenie właściwych sądów i określenie zasad postępowania w sprawach mających za przedmiot ochronę uprawnień podmiotów prawa wynikających z prawa Unii. Zasada ta nie można zatem być przywoływana w odniesieniu do decyzji podjętej przez instytucję Unii na podstawie przepisów przyjętych na poziomie Unii, która ponadto nie zawiera żadnego odesłania do prawa krajowego. (por. pkt 113, 114)

Spójna interpretacja i jednolite stosowanie zasady tajemnicy komunikacji pomiędzy adwokatem i klientem na poziomie Unii jest niezbędne dla zapewnienia, by kontrole przeprowadzane przez Komisję w ramach postępowania w dziedzinie karteli mogły przebiegać w warunkach równego traktowania zainteresowanych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie stosowanie reguł lub pojęć prawa krajowego, należących do ustawodawstwa państw członkowskich, naruszałoby jedność prawa Unii. Taka spójna wykładnia i jednolite stosowanie tego porządku prawnego nie może zależeć od miejsca kontroli i ewentualnych cech szczególnych przepisów krajowych. W ramach kontroli przeprowadzanych przez Komisję jako europejski organ właściwy ds. konkurencji prawo krajowe znajduje zastosowanie tylko w takim zakresie, w jakim władze państw członkowskich świadczą jej pomoc, w szczególności jeżeli chodzi o to, żeby przezwyciężyć opór danych przedsiębiorstw poprzez zastosowanie bezpośredniego przymusu zgodnie z art. 14 ust. 6 rozporządzenia nr 17 czy też art. 20 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie [wykonania] reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu. Natomiast wyłącznie prawo Unii określa, które pisma i dokumentacje dotyczące działalności wolno Komisji badać i kopiować w ramach przeszukań związanych z kartelami. (por. pkt 115, 119)