Sprawy połączone T‑144/07, od T‑147/07 do T‑150/07 i T‑154/07

ThyssenKrupp Liften Ascenseurs NV i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek instalacji i obsługi wind i schodów ruchomych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Manipulowanie w ramach postępowań przetargowych – Podział rynku – Ustalenie cen

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Kryteria oceny – Potencjalny i znaczący wpływ – Kartel rozciągający się na całe terytorium danego państwa członkowskiego – Podział rynków krajowych – Niedopuszczalność

(art. 81 WE, 82 WE)

2. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Znaczący charakter – Ocena w świetle pozycji i znaczenia stron na rynku

(art. 81 WE)

3. Konkurencja – Podział kompetencji między Komisję a krajowe organy ochrony konkurencji – Komunikat Komisji w sprawie współpracy w ramach sieci organów ochrony konkurencji – Prawo przedsiębiorstw do wymagania, by ich sprawy były prowadzone przez określony organ ochrony konkurencji – Brak

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 11 ust. 6; komunikat Komisji 2004/C 101/03, pkt 8, 31)

4. Wspólnoty Europejskie – System językowy – Doręczenie dokumentów w języku innym niż język stron – Zgoda stron – Brak nieprawidłowości

(rozporządzenie Rady nr 1, art. 3)

5. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej kapitału

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

6. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej kapitału

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

7. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej kapitału – Naruszenie zasady indywidualizacji kar – Brak – Naruszenie zasady domniemania niewinności – Brak

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

8. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej kapitału – Spółka zależna należąca do spółki holdingowej pośredniej – Okoliczność niewystarczająca do obalenia domniemania

(art. 81 ust. 1 WE)

9. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzje – Konwalidacja braku uzasadnienia w trakcie postępowania spornego – Niedopuszczalność

(art. 253 WE)

10. Postępowanie – Środki dowodowe – Przesłuchanie świadków

(regulamin postępowanie przed Sądem, art. 64, 65)

11. Konkurencja – Grzywny – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie wydana później niż tymczasowa decyzja krajowego organu ochrony konkurencji w sprawie łagodzenia sankcji – Naruszenie zasady ne bis in idem – Brak

(art. 81 WE; konwencja wykonawcza do układu z Schengen, art. 54; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 5, 14, 23)

12. Konkurencja – Grzywny – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie wydana później niż tymczasowa decyzja krajowego organu ochrony konkurencji w sprawie łagodzenia sankcji – Naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań – Brak – Naruszenie zasady dobrej administracji – Brak

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Kryteria oceny

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Spójność między kwotami nałożonymi na kilka przedsiębiorstw

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie rzeczywistych możliwości ekonomicznych przedsiębiorstwa do spowodowania szkody

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Powrót do naruszenia – Pojęcie

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Przesłanki – Zwiększona wartość dowodów przedstawionych przez zainteresowane przedsiębiorstwo

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Przesłanki – Zmniejszenie kwoty w przypadku braku zakwestionowania okoliczności faktycznych

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikaty Komisji: 96/C 207/04; 2002/C 45/03)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy – Obniżenie z tytułu braku kwestionowania poza ramami tego komunikatu

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikaty Komisji: 96/C 207/04; 2002/C 45/03)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Obniżenie z tytułu braku kwestionowania poza ramami komunikatu w sprawie współpracy – Proporcjonalność

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

23. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Obniżenia przyznane z tytułu, z jednej strony, komunikatu w sprawie współpracy i, z drugiej strony, z tytułu braku kwestionowania poza ramami komunikatu w sprawie współpracy

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

24. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Całkowity obrót zainteresowanego przedsiębiorstwa

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 5 lit. b))

25. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Poszanowanie zasady proporcjonalności – Przesłanki

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

1. Wykładnia i zastosowanie przesłanki dotyczącej skutków dla handlu między państwami członkowskimi, zawartej w art. 81 WE i 82 WE muszą za punkt wyjścia przyjąć cel tej przesłanki, jakim jest określenie – w zakresie prawa regulującego konkurencję – zakresu obowiązywania prawa Unii względem prawa państw członkowskich. Prawo Unii obejmuje zatem każdy kartel i każdą praktykę, które są w stanie zakłócić swobodę handlu między państwami członkowskimi w taki sposób, że mogłyby zagrozić realizacji celów jednolitego rynku między państwami członkowskimi, w szczególności poprzez podział rynków krajowych lub zmianę struktury konkurencji na wspólnym rynku.

Aby decyzja, porozumienie lub praktyka były w stanie wpłynąć na handel między państwami członkowskimi, muszą one pozwolić – na podstawie całokształtu okoliczności prawnych lub faktycznych – na przewidzenie z wystarczającym stopniem prawdopodobieństwa, że mogą one wywrzeć wpływ bezpośredni lub pośredni, rzeczywisty lub potencjalny na przepływy handlowe między państwami członkowskimi i to w taki sposób, iż budzą obawy, że mogą one przeszkodzić w realizacji jednolitego rynku między państwami członkowskimi. Ponadto konieczne jest, by wpływ ten nie był nieznaczny. Tak więc wpływ na wewnątrzwspólnotową wymianę handlową wynika w zasadzie ze spełnienia kilku przesłanek, z których każda z osobna niekoniecznie byłaby rozstrzygająca. Skutkiem kartelu rozciągającego się na całe terytorium danego państwa członkowskiego jest, z samej jego istoty, umacnianie podziałów rynków na poziomie krajowym, a tym samym utrudnianie wzajemnej penetracji gospodarczej, której ma służyć traktat.

(por. pkt 55–57, 60)

2. Oddziaływanie porozumienia lub uzgodnionej praktyki na handel pomiędzy państwami członkowskimi należy oceniać, uwzględniając w szczególności pozycję oraz znaczenie stron na rynku rozpatrywanych produktów. W przypadku gdy przedsiębiorstwa uczestniczące w kartelu stanowią łącznie większą część podaży danych produktów na rynku właściwym, wspomniany kartel można uznać za mogący wywierać odczuwalny wpływ na handel pomiędzy państwami członkowskimi.

Ponadto Komisja nie ma obowiązku wykazywania, że praktyki antykonkurenecyjne wywierają odczuwalny wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Artykuł 81 ust. 1 WE wymaga jedynie, aby porozumienia i uzgodnione praktyki ograniczające konkurencję mogły wpływać na handel między państwami członkowskimi.

(por. pkt 67–69)

3. Z przepisów rozporządzenia nr 1/2003 wynika, że Komisja pełni dominującą rolę w badaniu i stwierdzaniu naruszeń reguł konkurencji Unii, na którą nie wpływa równoległa właściwość, którą na mocy tego rozporządzenia posiadają krajowe organy ochrony konkurencji. Zgodnie z art. 11 ust. 6 tego rozporządzenia po zasięgnięciu opinii krajowego organu ochrony konkurencji Komisja ma prawo wszcząć postępowanie w celu przyjęcia decyzji, nawet jeżeli organ ten prowadzi już postępowanie w sprawie. Ponadto zgodnie z tym przepisem wszczęcie przez Komisję postępowania pozbawia krajowe organy ochrony konkurencji ich kompetencji w zakresie stosowania unijnych reguł konkurencji w takiej sprawie.

Ponadto zgodnie z art. 31 komunikatu w sprawie współpracy w ramach sieci organów ochrony konkurencji zainteresowane przedsiębiorstwa nie mają indywidualnego prawa do wymagania, by ich sprawa była prowadzona przez określony organ. W konsekwencji dane przedsiębiorstwo nie może utrzymywać, że ma ono prawo lub uzasadnione oczekiwanie do tego, aby krajowe organy konkurencji ścigały określone naruszenie w miejsce Komisji.

W dodatku pkt 8 wspomnianego komunikatu nie ma mocy wiążącej, ponieważ jego brzmienie wskazuje, że zwykła możliwość podziału zadań, do której się on odnosi nie nakłada na Komisję obowiązku niezajmowania się sprawą, jeżeli spełnione zostały określone w nim przesłanki.

(por. pkt 76, 77, 80)

4. Komisja jest instytucją wielojęzykową, którą należy uznać za zdolną do pracy we wszystkich językach urzędowych Wspólnoty. Skarżące przedsiębiorstwo nie może twierdzić, że doręczenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i decyzji zamykającej postępowanie administracyjne w określonym języku urzędowym, podczas gdy używało ono dwóch innych języków urzędowych w trakcie postępowania administracyjnego, utrudnia wykonywanie jego prawa do obrony zważywszy, że przyznało ono, iż wyraziło zgodę na dostarczenie dokumentów w tymże języku.

(por. pkt 86, 414)

5. Zachowanie spółki zależnej może być przypisane spółce dominującej, w szczególności jeżeli pomimo posiadania odrębnej osobowości prawnej nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą z uwagi głównie na więzy gospodarcze, organizacyjne i prawne łączące oba te podmioty prawa. W tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są bowiem częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie.

W tym szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która dopuściła się naruszenia reguł konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie tej spółki zależnej, i po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, iż owa spółka dominująca wywiera taki decydujący wpływ.

W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu jej spółki dominującej, aby móc domniemywać, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie mogła następnie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na jej spółkę zależną, chyba że owa spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia tego domniemania, przedstawi wystarczające dowody pozwalające wykazać, że jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny.

(por. pkt 94–97, 310–313)

6. W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która dopuściła się naruszenia reguł konkurencji Unii, istnieje domniemanie wzruszalne, że ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie spółki zależnej. Kiedy związki organizacyjne, gospodarcze i prawne istniejące pomiędzy wspomnianymi przedsiębiorstwami mogą dowodzić istnienia wpływu spółek dominujących na strategię ich spółek zależnych, uzasadnione jest uznanie ich za jedną jednostkę gospodarczą.

Argument ten również nie może obalić domniemania odpowiedzialności TKAG i TKE za zachowanie ich spółek zależnych. Natomiast okoliczność, iż skarżące przedsiębiorstwa brały udział w postępowaniu administracyjnym w sposób autonomiczny i przedstawiły indywidualną odpowiedź na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie może obalić domniemania odpowiedzialności spółek dominujących za zachowanie ich spółek zależnych. W istocie, o ile fakt, iż spółka dominująca występuje jako jedyny partner do rozmów Komisji na temat konkretnego naruszenia, może świadczyć, że wywiera ona rzeczywisty wpływ na zachowanie jej spółki zależnej, o tyle przedstawienie przez spółki zależne w ramach grupy oddzielnych odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie może stanowić dowodu na autonomię tych spółek.

(por. pkt 96, 125–127)

7. Zgodnie z zasadą indywidualizacji kar i sankcji, która znajduje zastosowanie we wszelkich postępowaniach administracyjnych mogących doprowadzić do zastosowania sankcji na podstawie unijnych reguł konkurencji, przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność wyłącznie za czyny, które mu się indywidualnie zarzuca. Jednak zasadę tę należy pogodzić z pojęciem przedsiębiorstwa. To nie stosunek podżegania do naruszenia istniejący między spółką dominującą a zależną, ani tym bardziej udział tej pierwszej w tym naruszeniu, lecz fakt, że stanowią one jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, upoważnia Komisję do skierowania decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej danej grupy spółek. Ponadto wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie może być przeniesiona na określoną sprawę. Decyzje w innych sprawach mają bowiem charakter wyłącznie informacyjny z uwagi na to, że okoliczności faktyczne spraw nie są identyczne.

Zasada domniemania niewinności ustanowiona w art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji praw człowieka należy do praw podstawowych, które są uznane w porządku prawnym Unii i została ponadto potwierdzona w art. 6 ust. 2 UE oraz w art. 48 ust. 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Biorąc pod uwagę charakter spornych naruszeń oraz charakter i surowość związanych z nimi sankcji, zasada domniemania niewinności ma zastosowanie w szczególności do postępowań w sprawie naruszenia reguł konkurencji stosowanych w przypadku przedsiębiorstw, które mogą zakończyć się ogłoszeniem grzywien lub kar pieniężnych.

W tym kontekście reguła dotycząca możliwości przepisania naruszenia, jak domniemanie wywierania decydującego wpływu przez spółkę dominującą posiadającą 100% kapitału jej spółek zależnych na te spółki, nie może naruszać tego domniemania. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał bowiem, że art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka nie sprzeciwia się domniemaniom faktycznych lub prawnym zawartym w ustawach karnych, jednak nakazuje on, aby zawierały się one w rozsądnych granicach, które uwzględniają wagę występujących interesów i wymóg zachowania prawa do obrony. Brak jest zatem naruszenia zasady domniemania niewinności, w sytuacji gdy w ramach postępowania w sprawie konkurencji z typowego przebiegu wydarzeń na podstawie ogólnego doświadczenia wysnute zostają określone wnioski, a obecne na rynku przedsiębiorstwa mają możliwość obalenia tych wniosków.

(por. pkt 106–108, 112, 114)

8. Możliwość nałożenia sankcji na nadrzędną spółkę dominującą za zachowanie spółki zależnej mające znamiona naruszenia nie sprzeciwia się temu, by ukarać spółkę holdingową pośrednią lub samą spółkę zależną, gdyż Komisja mogła uznać, że spółki te stanowiły jedno przedsiębiorstwo. Zatem w takim przypadku gdy warunki przypisania zostały spełnione, Komisja ma możliwość wyboru, czy sankcję nałożyć na spółkę zależną uczestniczącą w naruszeniu, na spółkę dominującą pośrednią, która ją kontrolowała w tym okresie, czy też na spółkę dominującą nadrzędną w grupie. W tym względzie, w kontekście grupy spółek, holding jest spółką mającą na celu gromadzenie udziałów w różnych spółkach i jego zadaniem jest zapewnienie jednolitego kierowania tymi spółkami.

(por. pkt 119, 122)

9. O ile Komisja w uzasadnieniu decyzji przyjmowanych w celu zapewnienia stosowania reguł konkurencji nie jest zobowiązana do rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych oraz względów, które doprowadziły do wydania takiej decyzji, to jednak na podstawie art. 253 WE jest ona zobowiązana do wskazania przynajmniej tych faktów i względów, które mają podstawowe znaczenie dla struktury jej decyzji, umożliwiając tym samym sądowi wspólnotowemu oraz zainteresowanym stronom zapoznanie się z warunkami zastosowania przez nią postanowień traktatu. W dodatku z wyjątkiem nadzwyczajnych okoliczności uzasadnienie decyzji powinno znajdować się w jej głównej części i nie może zostać przedstawione po raz pierwszy i a posteriori przed sądem. I tak zainteresowany powinien zatem zostać poinformowany o uzasadnieniu w zasadzie w tym samym czasie co o niekorzystnej dla niego decyzji.

(por. pkt 133, 146, 399)

10. Jeśli chodzi o dokonywaną przez sąd pierwszej instancji ocenę wniosków o przyjęcie środków organizacji postępowania i o zastosowanie środków dowodowych przedłożonych przez stronę sporu, to wyłącznie do Sądu należy ocena ewentualnej konieczności uzupełnienia materiału dowodowego zgromadzonego w rozpatrywanych przez niego sprawach.

W tym zakresie nie można uwzględnić wniosku skarżącego przedsiębiorstwa w sprawie wysłuchania świadków, w sytuacji gdy oświadczenia, jakie zamierza ono uzyskać w wyniku takiego przesłuchania przed Sądem zostały już złożone przed Komisją, zostały uznane za nie znajdujące potwierdzenia w dowodach z dokumentów i niektóre dowody z akt sprawy im nawet zaprzeczały.

Żądanie udostępnienia poprzedniej decyzji Komisji nie może zostać uznane za niezbędne, gdyż wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi ram prawnych dla grzywien w dziedzinie konkurencji.

(por. pkt 151–153, 211)

11. Zasada non bis in idem, której został także poświęcony art. 4 protokołu nr 7 europejskiej konwencji praw człowieka stanowi podstawową zasadę prawa Unii, której przestrzeganie zapewniają sądy. W dziedzinie unijnego prawa konkurencji zasada ta zabrania Komisji karania lub ścigania przedsiębiorstwa po raz kolejny za antykonkurencyjne zachowanie, za które zostało ono ukarane lub w odniesieniu do którego stwierdzono brak jego odpowiedzialności we wcześniejszej decyzji Komisji niepodlegającej zaskarżeniu. Stosowanie zasady non bis in idem zakłada zatem, że wydana została już decyzja co do istoty naruszenia lub że została zbadana zgodność z prawem oceny dokonanej w przedmiocie tego naruszenia. I tak zasada non bis in idem zakazuje dokonywania nowej oceny merytorycznej naruszenia, w efekcie której w przypadku uznania odpowiedzialności po raz drugi nałożona zostałaby albo druga kara, obok wcześniej nałożonej pierwszej, albo w przypadku braku uznania odpowiedzialności w pierwszej decyzji, zostałaby ona stwierdzona w drugiej decyzji.

Co się tyczy kwestii, czy decyzja krajowego organu ochrony konkurencji może przeszkodzić Komisji w nałożeniu kary i w ściganiu kolejny raz tego samego przedsiębiorstwa, stosowanie zasady non bis in idem podlega trzem wymogom, to jest identyczności zdarzeń, identyczności podmiotu popełniającego naruszenie i identyczności chronionego interesu prawnego. Rozpatrywana zasada zabrania więc karania tej samej osoby w celu ochrony tego samego dobra prawnego więcej niż jeden raz za to samo niezgodne z prawem zachowanie.

W tym względzie tymczasowa decyzja w sprawie łagodzenia sankcji wydana przez krajowy organ ochrony konkurencji, która nie wygasza w sposób ostateczny prawa władzy publicznej przeciwko naruszeniu prawa konkurencji, nie powstrzymuje Komisji od stwierdzenia tego naruszenia i wymierzenia za nie kary.

Ponadto przyjąwszy nawet, że art. 54 konwencji wykonawczej do układu z Schengen, dający wyraz zasadzie ogólnej prawa wspólnotowego, tj. zasadzie non bis in idem, może zostać podniesiony w dziedzinie unijnego prawa konkurencji, należy stwierdzić, że tymczasowej decyzji w sprawie łagodzenia sankcji wydanej przez krajowy organ ochrony konkurencji nie można w każdym razie uznać jako wynikającej z tego przepisu. Przyznanie zwolnienia na mocy decyzji tymczasowej nie spełnia bowiem przesłanki ostatecznego charakteru wygaśnięcia prawa władzy publicznej wymaganej w tym przepisie.

(por. pkt 158–161, 166, 167, 174–176)

12. Gdy chodzi o decyzję Komisji wymierzającą kary za naruszenie reguł konkurencji Unii później niż tymczasowe decyzje w sprawie łagodzenia sankcji wydane przez krajowe organy ochrony konkurencji, skarżące przedsiębiorstwo nie może powołać się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań w sytuacji gdy nie przedstawia żadnego dowodu, z którego mogłoby wynikać, z jednej strony, że Komisja dała mu dokładne zapewnienia, że akty wydane przez te organy chronią go przed ściganiem i ukaraniem za popełnienie naruszeń, i z drugiej strony, że otrzymało ono dokładne zapewnienia od tych organów, że wydane przez nie akty stoją na przeszkodzie temu, aby Komisja stwierdziła naruszenia i nałożyła z tego tytułu kary.

Nieuwzględnienie przez Komisję tymczasowych decyzji w sprawie łagodzenia sankcji wydanych przez krajowe organy ochrony konkurencji nie może ponadto naruszyć zasady dobrej administracji. W istocie, o ile Komisja jest zgodnie z zasadą słuszności zobowiązana do uwzględnienia kar, które już zostały poniesione przez to samo przedsiębiorstwo za to samo działanie, w przypadku gdy kary nałożono za naruszenie prawa kartelowego państwa członkowskiego, i w konsekwencji popełnione na terytorium Unii, o tyle sytuacja ta nie ma miejsca, wówczas gdy te krajowe organy nie nałożyły żadnej sankcji na skarżące przedsiębiorstwo.

(por. pkt 181, 185, 186)

13. Wagę naruszeń unijnego prawa konkurencji należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić. W tym względzie rozmiar rynku właściwego nie jest co do zasady kryterium obowiązkowym, lecz tylko jednym spośród wielu istotnych kryteriów oceny wagi naruszenia, a Komisja nie jest zobowiązana do określenia granic właściwego rynku ani do oceny jego rozmiaru, gdy dane naruszenie ma charakter antykonkurencyjny. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie przewidują bowiem, iż kwota grzywien jest obliczana na podstawie całkowitego obrotu albo obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwa na danym rynku. Nie stoją one jednak na przeszkodzie temu, aby takie obroty zostały wzięte pod uwagę przy ustalaniu kwoty grzywny, tak by przestrzegane były ogólne zasady prawa Unii oraz gdy wymagają tego okoliczności. w oparciu o rozmiar rynku.

W tym kontekście, ponieważ Komisja nie ustaliła ogólnej kwoty wyjściowej grzywny za naruszenie dotyczące państwa członkowskiego dotkniętego tym naruszeniem, lecz oparła swoją decyzję na charakterze tego naruszenia i jego zakresie geograficznym, argument, wedle którego ogólna kwota wyjściowa grzywny określona za kartel w tym państwie członkowskim powinna odpowiadać zarzucanemu ograniczonemu rozmiarowi omawianego rynku jest oparty na błędnej przesłance i decyzja Komisji nie narusza zasady proporcjonalności.

To samo dotyczy braku uwzględnienia wpływu naruszenia na rynek. W istocie zgodnie z pkt 1 A akapit pierwszy wspomnianych wytycznych Komisja powinna w ramach oceny wagi naruszenia przeprowadzić badanie konkretnego wpływu na rynek wyłącznie wówczas, jeśli można go określić. W celu oceny tego wpływu Komisja jest zobowiązana do przyjęcia za punkt odniesienia konkurencję, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia. Niemniej jednak, kiedy Komisja uznaje, że niemożliwe było zmierzenie w sposób precyzyjny wpływu naruszenia na rynek, chyba że zainteresowane przedsiębiorstwa udowodnią coś wręcz przeciwnego i opiera swą decyzję na poważnym charakterze naruszenia i na jego zakresie geograficznym, bez wzięcia pod uwagę wpływu naruszenia na rynek, nie wykracza ona w sposób oczywisty poza zakres uznania przysługującego jej przy ustalaniu grzywien za naruszenie reguł konkurencji.

(por. pkt 193, 208–211, 215, 216, 218–220, 226–230, 239, 240, 243)

14. Nawet gdyby przyjąć, że przy stwierdzeniu kilku bardzo poważnych naruszeń w jednej decyzji Komisja powinna zachować pewną spójność pomiędzy kwotą wyjściową grzywien a rozmiarem różnych rynków, na których wystąpiło naruszenie, to nic nie wskazuje na to, że ogólne kwoty wyjściowe ustalone w przypadku naruszeń popełnionych w kilku państwach członkowskich miałyby być niespójne lub że stanowią one odstąpienie od sposobu obliczania grzywien zważywszy, że Komisja ustalała tym większe ogólne kwoty wyjściowe grzywien, im większy był rozmiar rynku, nie stosując jednak w tym celu precyzyjnej formuły matematycznej, do czego, w każdym razie nie jest zobowiązana.

(por. pkt 235, 236)

15. W ramach obliczania kwoty grzywien nałożonych na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 zróżnicowane traktowanie zainteresowanych przedsiębiorstw jest nierozłącznie związane z uprawnieniami przysługującymi Komisji na mocy tego przepisu. W ramach przysługującego Komisji swobodnego uznania jest ona bowiem zobowiązana do indywidualizacji kary na podstawie zachowań i cech właściwych zainteresowanym przedsiębiorstwom w celu zapewnienia w każdym przypadku pełnej skuteczności wspólnotowych zasad konkurencji. Zatem zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w odniesieniu do naruszenia o konkretnej wadze, w przypadku gdy w naruszeniu uczestniczy kilka przedsiębiorstw, jak w przypadku kartelu, może wystąpić potrzeba ważenia kwoty wyjściowej w celu określenia szczególnej kwoty wyjściowej uwzględniającej wagę, a w konsekwencji także i rzeczywisty wpływ na konkurencję zachowania każdego przedsiębiorstwa, które spełnia znamiona naruszenia, w szczególności tam, gdzie istnieje znaczna dysproporcja wielkości przedsiębiorstw popełniających naruszenie tego samego typu. W szczególności należy wziąć pod uwagę rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania przez popełniającego naruszenie znaczących szkód innym podmiotom działającym na rynku, w szczególności konsumentom.

Ponadto zgodnie z pkt 1 A akapit siódmy tychże wytycznych różne traktowanie przedsiębiorstw biorących udział w tym samym naruszeniu nie musi opierać się na rachunku arytmetycznym. Zasady proporcjonalności i równego traktowania nie wymagają bowiem, aby kwota wyjściowa grzywny stanowiła dla wszystkich poszczególnych członków kartelu identyczny procent wielkości obrotu indywidualnego. W związku z tym, aby sprawdzić, czy podział członków kartelu na kategorie jest zgodny z zasadami równego traktowania oraz proporcjonalności, Sąd – w ramach kontroli legalności korzystania przez Komisję z przysługującego jej w tej dziedzinie swobodnego uznania – powinien ograniczyć się do sprawdzenia, czy podział ten jest spójny i obiektywnie uzasadniony. W sytuacji gdy przedsiębiorstwo uczestniczyło jedynie w części kartelu, poziom jego możliwości co do spowodowania znacznej szkody w zakresie konkurencji jest mniejszy. W konsekwencji decyzja Komisji ustalająca konkretną kwotę wyjściową grzywny w inny sposób w odniesieniu do tego przedsiębiorstwa nie może być dyskryminująca.

Ponadto fakt, iż kwota wyjściowa grzywny niekoniecznie stanowi dla wszystkich członków kartelu identyczny procent wielkości ich odpowiedniego obrotu, jest skądinąd nieodłącznie związany z metodą polegającą na podziale przedsiębiorstw na kategorie, która prowadzi do ryczałtowego ustalenia kwoty wyjściowej dla przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii. Taka metoda nie może być co do zasady zakwestionowana, mimo że prowadzi do pominięcia rozmiaru przedsiębiorstw zaliczonych do tej samej kategorii.

Wreszcie prawo Unii nie zawiera ogólnej zasady, zgodnie z którą kara musiałaby być proporcjonalna do znaczenia przedsiębiorstwa na rynku produktów będących przedmiotem naruszenia.

(por. pkt 247, 248, 253, 254, 259, 260, 263, 274, 277)

16. Konieczność zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny nie uzasadnia podniesienia ogólnego poziomu grzywien w ramach prowadzonej polityki konkurencji, wymaga ona jednak, aby kwota grzywny była tak dostosowana, aby uwzględnić zamierzony wpływ na przedsiębiorstwo, na które jest nałożona, i po to, aby grzywna nie była zbyt niska lub zbyt wysoka, biorąc zwłaszcza pod uwagę możliwości finansowe danego przedsiębiorstwa, zgodnie z obowiązkami wynikającymi z konieczności zapewnienia skuteczności grzywny i zachowania zasady proporcjonalności.

W tym względzie przy ustalaniu wielkości mnożnika Komisja ma prawo traktować jako istotne kryterium obroty na poziomie globalnym osiągnięte przez uczestniczące w kartelu przedsiębiorstwa. I tak rozmiar i globalne zasoby przedsiębiorstwa stanowią istotne kryteria, mając na uwadze realizowany cel, czyli zagwarantowanie skuteczności grzywny poprzez dostosowanie jej kwoty do globalnych zasobów przedsiębiorstwa i możliwości zebrania środków koniecznych do zapłaty grzywny. Ustalenie stopy podwyżki kwoty wyjściowej w celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny służy raczej zagwarantowaniu skuteczności grzywny aniżeli uwidocznieniu szkodliwości naruszenia dla normalnej konkurencji, a zatem wagi tego naruszenia.

Ponadto uzasadnione jest zwiększenie kwoty wyjściowej w intencji zapewnienia celu odstraszającego grzywny w sposób polegający na wprowadzeniu zróżnicowanego traktowania uczestników tego samego kartelu, aby uwzględnić stopień, w jakim grzywna wywiera rzeczywisty wpływ na tych uczestników. Tego rodzaju zwiększenie nie stanowi naruszenia zasady równego traktowania ze względu tylko na fakt, że Komisja powołuje się obroty osiągane przez uczestników na poziomie globalnym, nie zaś obroty osiągane w ramach Unii lub tym bardziej na danym rynku krajowym celem zbadania konieczności zwiększenia kwoty grzywien, aby zapewnić ich skutek odstraszający.

(por. pkt 285, 287, 292, 294, 295)

17. Pojęcie powrotu do naruszenia – tak jak jest ono rozumiane w niektórych krajowych porządkach prawnych – oznacza, że osoba popełnia nowe naruszenia po ukaraniu jej za naruszenia podobne. Ponadto pkt 2 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wymienia wyraźnie ponowne popełnienie naruszenia tego samego typu przez to samo przedsiębiorstwo lub te same przedsiębiorstwa w wykazie przykładowych okoliczności obciążających, które mogą uzasadniać podwyższenie podstawowej kwoty grzywny.

W tym względzie Komisja w ramach ustalania okoliczności obciążającej powrotu do naruszenia nie może stwierdzić, że dane przedsiębiorstwo jest odpowiedzialne za naruszenie popełnione wcześniej, za które nie zostało one ukarane w decyzji Komisji, a w postępowaniu w sprawie owego naruszenia przedsiębiorstwo to nie było adresatem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w ten sposób, że w postępowaniu prowadzącym do przyjęcia decyzji, w której zostało stwierdzone wcześniejsze naruszenie, przedsiębiorstwo to nie miało możliwości przedstawienia argumentów w celu podważenia faktu ewentualnego istnienia jednostki gospodarczej pomiędzy tym i innymi przedsiębiorstwami.

Wniosek ten nasuwa się tym bardziej, że o ile rzeczywiście zasada proporcjonalności wymaga, by czas, jaki upłynął między danym naruszeniem a poprzednim naruszeniem reguł konkurencji, został wzięty pod uwagę przy ocenie skłonności przedsiębiorstwa do naruszania tych reguł, Komisja nie jest związana ewentualnym terminem przedawnienia dotyczącym stwierdzenia powrotu do naruszenia.

Podobnie o ile zasadnym jest twierdzenie, że spółka dominująca rzeczywiście wiedziała o wcześniejszej decyzji skierowanej przez Komisję do jej spółki zależnej, której kapitał posiada ona prawie w całości, to jednak wiedza na ten temat nie może zastąpić braku stwierdzenia we wcześniejszej decyzji, że spółka dominująca i spółka zależna tworzą jednostkę gospodarczą w celu przypisania spółce dominującej odpowiedzialności za wcześniejsze naruszenie i podwyższenia kwoty grzywny nakładanej na tę spółkę z powodu powrotu do naruszenia.

(por. pkt 308, 319, 320, 322)

18. Komunikat w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych stanowi dokument mający na celu uszczegółowienie – z poszanowaniem norm prawnych wyższej rangi – kryteriów, które Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych w zakresie ustalania grzywien nakładanych za naruszenia reguł konkurencji Unii. Stąd wynika samoograniczenie jej uprawnień, które nie wyklucza jednak zachowania przez Komisję znaczącego zakresu swobodnego uznania.

Zatem Komisji przysługuje szeroki zakres uznania w zakresie oceny, czy dowody przedstawione przez dane przedsiębiorstwo, które wyraziło chęć skorzystania z postanowień komunikatu w sprawie współpracy zwiększają wartość dowodów w rozumieniu pkt 21 tego komunikatu.

Podobnie po stwierdzeniu, że zwiększona została wartość dowodów w rozumieniu pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy, Komisja dysponuje zakresem swobodnego uznania przy określaniu dokładnego poziomu zmniejszenia kwoty grzywny przyznanego danemu przedsiębiorstwu. Punkt 23 lit. b) akapit pierwszy komunikatu w sprawie współpracy przewiduje bowiem przedziały odnoszące się do zmniejszenia kwoty grzywny dla różnych wskazanych kategorii przedsiębiorstw. Mając na uwadze wspomniany zakres swobodnego uznania, tylko oczywiste przekroczenie tego zakresu swobodnego uznania może podlegać ocenie przez sąd Unii.

W tych okolicznościach Komisja nie popełnia oczywistego błędu w ocenie ustalając obniżenie grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy na poziomie niższym niż ten przedział, ponieważ informacje dostarczone przez dane przedsiębiorstwo znajdowały się już w posiadaniu Komisji lub nie dotyczyły stanu faktycznego uprzednio jej nieznanego i nawet gdyby mogły wzmocnić zdolność tej ostatniej do wykazania naruszenia nie zwiększają wartości dowodowej. Przedsiębiorstwo nie może również twierdzić, że należy mu się dodatkowe obniżenie grzywny, którą nałożyła na nie Komisja ze względu na dokument z okresu powstania naruszenia, który jej ono dostarczyło, ponieważ dokument ten znajdował się już w posiadaniu Komisji i przedsiębiorstwo to udzieliło jedynie dodatkowych wyjaśnień w celu zrozumienia jego wagi.

Ponadto Komisja, dokonując oceny współpracy podjętej przez członków kartelu, nie może naruszać zasady równego traktowania. Takie naruszenie nie ma miejsca, ponieważ, z jednej strony, oceny zwiększenia wartości dowodowej wniosku na podstawie komunikatu w sprawie współpracy dokonuje się w oparciu o dowody będące już w posiadaniu Komisji, a z drugiej strony, jedno z zainteresowanych przedsiębiorstw przedstawiło dowody z dokumentów z czasu powstania naruszenia, które istotnie zwiększają wartość dowodową, podczas gdy inne dostarczyło tylko jeden dowód z czasu powstania naruszenia, tak że skoro obydwa przedsiębiorstwa nie znajdowały się w sytuacjach porównywalnych, traktowanie ich w sposób odmienny było uzasadnione.

(por. pkt 332, 333, 335, 337, 350, 355, 357, 361, 363, 367–369)

19. Skarżąca spółka, na którą nałożono kary za naruszenie reguł konkurencji Unii nie może powoływać się na zasadę in dubio pro reo, aby domagać się zastosowania wobec niej bardziej korzystnego procentu obniżenia grzywny nałożonej na nią przez Komisję, w przypadku, gdy istnieją domniemane wątpliwości, co do motywów decyzji dotyczącej określenia tego procentu. Wspomniana bowiem zasada dotyczy przeprowadzenia dowodu na okoliczność istnienia naruszenia i ma na celu stwierdzenie, czy stan faktyczny ustalony przez Komisję w zaskarżonej decyzji znajduje potwierdzenie w przedstawionych przez nią dowodach.

(por. pkt 343)

20. W przeciwieństwie do pkt D lit. 2 tiret drugie komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżania ich kwoty w sprawach dotyczących karteli z 1996 r., komunikat w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych z 2002 r. nie przewiduje zmniejszenia kwoty grzywny na korzyść przedsiębiorstwa, które po otrzymaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie kwestionuje okoliczności faktycznych, na których Komisja oparła swoje oskarżenia. W ramach tego ostatniego komunikatu, aby przedsiębiorstwo mogło ubiegać się o obniżenie kwoty grzywny, musi ono dostarczyć Komisji takie dowody domniemywanego naruszenia, które mają istotną wartość dodaną w stosunku do dowodów będących już w jej posiadaniu.

W tym względzie zgodnie z pkt 21 i 22 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Komisja w celu dokonania oceny, w jakim stopniu dowody przedstawione przez przedsiębiorstwo zwiększają wartość dowodową uwzględnia nie tylko charakter lub stopień szczegółowości tych dowodów, lecz również dowodów będących już w posiadaniu Komisji w momencie złożenia wniosku przez dane przedsiębiorstwo. W konsekwencji Komisja dokonuje swej oceny zarówno na podstawie jakości współpracy zainteresowanego przedsiębiorstwa, jak i na podstawie porównania zwiększonej wartości dowodowej, o której mowa z dowodami znajdującymi się już w jej posiadaniu.

(por. pkt 378, 379, 382, 393, 398)

21. Prawo do domagania się ochrony uzasadnionych oczekiwań przysługuje każdej jednostce będącej w sytuacji, z której wynika, że administracja Unii, udzielając jej precyzyjnych zapewnień, doprowadziła do powstania u niej uzasadnionych oczekiwań. Natomiast nikt nie może powoływać się na naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, jeśli brak jest dokładnych zapewnień, które zostałyby mu dostarczone przez organy administracji. Takimi zapewnieniami są dokładne, bezwarunkowe i spójne informacje pochodzące z uprawnionych i wiarygodnych źródeł.

W ramach ustalania kwoty grzywny za naruszenie reguł konkurencji Unii wskazanie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że Komisja zamierza udzielić zmniejszenia grzywny poza ramami komunikatu w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych nie może stanowić dokładnego zapewnienia, co do zakresu lub stawki zmniejszenia, które w danym przypadku miałoby zostać przyznane zainteresowanym przedsiębiorstwom. W konsekwencji tego typu zapewnienie w żadnym razie nie może prowadzić do powstania jakichkolwiek uzasadnionych oczekiwań w tym względzie.

Wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie może ponadto stanowić ram prawnych dla grzywien w dziedzinie konkurencji.

(por. pkt 421–425)

22. Zasada proporcjonalności wymaga, by akty instytucji Unii nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych celów, którym mają służyć dane przepisy, przy czym, w przypadku gdy istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować to najmniej dotkliwe, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów.

W tym zakresie nie narusza zasady proporcjonalności decyzja Komisji, która przyznaje jedynie minimalne 1% zmniejszenie kwoty grzywny ze względu na brak zakwestionowania okoliczności faktycznych i mając na uwadze marginalną wartość współpracy po otrzymaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, zważywszy, że obniżenie to kumuluje się z obniżkami, które zostały już przyznane w ramach komunikatu w sprawie zwalniania z grzywien lub zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych.

(por. pkt 428, 432, 449)

23. Komisja, dokonując oceny współpracy podjętej przez członków kartelu, musi przestrzegać zasady równego traktowania. Jednakże poza tym, że obniżenie kwot grzywien przyznane w ramach komunikatu w sprawie zwalniania z grzywien lub zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych i obniżenie przyznane poza ramami tego komunikatu stanowią odrębne etapy obliczania kwot grzywien, przedsiębiorstwa, które z jednej strony współpracowały jednocześnie w ramach tego komunikatu i poza nim i z drugiej strony przedsiębiorstwa, które współpracowały wyłącznie w ramach tego komunikatu, nie znajdują się w sytuacji porównywalnej. W konsekwencji Komisja może słusznie zastosować obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę poza ramami komunikatu w sprawie współpracy, z jednej strony, bezpośrednio do całkowitej kwoty grzywny w stosunku do przedsiębiorstw, które nie współpracowały w ramach tego komunikatu, i z drugiej strony do kwoty już obniżonej na podstawie tego komunikatu w stosunku do przedsiębiorstw, które współpracowały w ramach tego komunikatu.

(por. pkt 435–437)

24. Zgodnie z art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, w przypadku każdego przedsiębiorstwa i związku przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu reguł konkurencji Unii, grzywna nie może przekroczyć 10% całkowitego obrotu uzyskanego w poprzedzającym roku obrotowym. Obrót, o którym mowa w tym przepisie, obejmuje całkowity obrót danego przedsiębiorstwa. I tak pułap 10% obrotu przewidziany w tymże przepisie należy obliczać na podstawie łącznych obrotów wszystkich spółek stanowiących jednostkę gospodarczą działającą jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

(por. pkt 443, 444)

25. Zgodnie z zasadą proporcjonalności, w ramach ustalania kwoty grzywien na naruszenie reguł konkurencji Unii, grzywny nie powinny być nieproporcjonalne w stosunku do celów, którym służą, czyli zapewnieniu poszanowania reguł konkurencji i kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia. Poza tym przy ustalaniu kwot grzywien Komisja winna mieć na względzie konieczność zapewnienia, by wywierały one wystarczająco odstraszający skutek.

W tym względzie po pierwsze kartele, które polegają zasadniczo na niejawnym porozumieniu pomiędzy konkurującymi podmiotami podjętym w celu podziału rynku między sobą lub zamrożenia udziału rynkowego poprzez podział planów sprzedaży i instalacji nowych wind lub schodów ruchomych i w celu zaniechania konkurowania między sobą w zakresie serwisu i modernizacji wind i schodów ruchomych, są ze swej natury najcięższymi naruszeniami art. 81 WE. W tym względzie niewielki rozmiar właściwego rynku, zakładając nawet, że został wykazany, ma drugorzędne znaczenie w porównaniu z wszystkimi pozostałymi elementami świadczącymi o wadze naruszenia.

Po drugie zasada proporcjonalności grzywien w stosunku do rozmiaru rynku i znaczenia ekonomicznego rozpatrywanych jednostek gospodarczych, działających jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE nie jest naruszona o ile nie przekraczają one pułapu z art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, którego celem jest uniknięcie dysproporcji grzywien nakładanych przez Komisję w stosunku do znaczenia danego przedsiębiorstwa.

Po trzecie, Komisja, obliczając kwotę grzywny, może uwzględnić w szczególności rozmiar i znaczenie ekonomiczne jednostki gospodarczej działającej jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE. Jednakże właściwe przedsiębiorstwo, które należałoby uwzględnić, może nie odpowiadać każdej spółce zależnej, która uczestniczyła w stwierdzonych naruszeniach, lecz przedsiębiorstwom złożonym ze spółki dominującej i wszystkich spółek zależnych.

Po czwarte, przy ustalaniu kwoty grzywien w zależności od wagi i czasu trwania naruszenia, w przypadku gdy grzywny zostają nałożone na kilka przedsiębiorstw biorących udział w tym samym naruszeniu, Komisja nie ma obowiązku zapewnienia, aby ostateczne kwoty grzywien dla tych przedsiębiorstw wynikające z obliczeń odzwierciedlały wszelkie różnice pomiędzy nimi ze względu na ich obrót całkowity lub obrót na rynku, na którym powstało naruszenie. Z założenia bowiem ostateczna kwota grzywny nie jest czynnikiem właściwym do ustalenia, czy ewentualnie zachodzi brak proporcjonalności grzywny pod względem wagi udziału poszczególnych uczestników kartelu. Ostateczną kwotę grzywny ustala się między innymi w zależności od różnych okoliczności związanych nie z wielkością udziału danego przedsiębiorstwa w rynku lub jego obrotem, a z indywidualnym zachowaniem, na przykład czasem trwania naruszenia, występowaniem okoliczności obciążających lub łagodzących czy stopniem współpracy tego przedsiębiorstwa.

(por. pkt 450–456)

WYROK SĄDU (ósma izba)

z dnia 13 lipca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek instalacji i obsługi wind i schodów ruchomych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Manipulowanie w ramach postępowań przetargowych – Podział rynku – Ustalenie cen

W sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07

ThyssenKrupp Liften Ascenseurs NV, z siedzibą w Brukseli (Belgia), reprezentowana początkowo przez V. Turner oraz D. Mesa, a następnie przez O.W. Brouwera oraz J. Blockxa, adwokatów,

strona skarżąca w sprawie T‑144/07,

ThyssenKrupp Aufzüge GmbH, z siedzibą w Neuhausen auf den Fildern (Niemcy),

ThyssenKrupp Fahrtreppen GmbH, z siedzibą w Hamburgu (Niemcy),

reprezentowane początkowo przez U. Itzen oraz K. Blau-Hansen, a następnie przez U. Itzen, K. Blau-Hansen oraz S. Thomasa, a wreszcie przez K. Blau-Hansen oraz S. Thomasa, adwokatów,

strona skarżąca w sprawie T‑147/07,

ThyssenKrupp Ascenseurs Luxembourg Sàrl, z siedzibą w Howald (Luksemburg), reprezentowana przez K. Beckmann, S. Dethofa oraz U. Itzen, adwokatów,

strona skarżąca w sprawie T‑148/07,

ThyssenKrupp Elevator AG, z siedzibą w Düsseldorf (Niemcy), reprezentowana przez T. Klose oraz J. Ziebarth, adwokatów,

strona skarżąca w sprawie T‑149/07,

ThyssenKrupp AG, z siedzibą w Duisburgu (Niemcy), reprezentowana początkowo przez M. Klusmanna i S. Thomasa, adwokatów, a następnie przez M. Klusmanna,

strona skarżąca w sprawie T‑150/07,

ThyssenKrupp Liften BV, z siedzibą w Krimpen aan den IJssel (Niderlandy), reprezentowana przez O. Brouwera oraz A. Stoffer, adwokatów,

strona skarżąca w sprawie T‑154/07,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej w sprawach T‑144/07 i T‑154/07 przez A. Bouqueta oraz R. Sauera, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez F. Wijckmansa oraz F. Tuytschaevera, adwokatów, w sprawach T‑147/07 i T‑148/07 początkowo przez R. Sauera oraz O. Webera, a następnie przez R. Sauera oraz K. Mojzesowicz, działających w charakterze pełnomocników, oraz w sprawach T‑149/07 i T‑150/07 przez R. Sauera oraz K. Mojzesowicz, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

której przedmiotem jest wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2007) 512 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/E-1/38.823 – Windy i schody ruchome) lub tytułem ewentualnym o obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżące,

SĄD (ósma izba),

w składzie: E. Martins Ribeiro (sprawozdawca), prezes, N. Wahl i A. Dittrich, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozpraw w dniach 3, 7 i 10 września 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Niniejsze sprawy dotyczą wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2007) 512 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 WE (sprawa COMP/E-1/38.823 – Windy i schody ruchome) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2008 r. (Dz.U. C 75, s. 19) lub tytułem ewentualnym o obniżenie kwoty grzywien nałożonych na skarżących.

2 W zaskarżonej decyzji Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że następujące spółki naruszyły art. 81 WE:

– Kone Belgium SA (zwana dalej „Kone w Belgii”), Kone GmbH (zwana dalej „ Kone w Niemczech”), Kone Luxembourg Sàrl (zwana dalej „Kone w Luksemburgu”), Kone BV Liften en Roltrappen (zwana dalej „Kone w Niderlandach”) i Kone Oyj (zwana dalej „KC”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Kone”);

– Otis SA (zwana dalej „Otis w Belgii”), Otis GmbH & Co. OHG (zwana dalej „Otis w Niemczech”), General Technic-Otis Sàrl (zwana dalej „GTO”), General Technic Sàrl (zwana dalej „GT”), Otis BV (zwana dalej „Otis w Niderlandach”), Otis Elevator Company (zwana dalej „OEC”) i United Technologies Corporation (zwana dalej „UTC”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Otis”);

– Schindler SA (zwana dalej „Schindler w Belgii”), Schindler Deutschland Holding GmbH (zwana dalej „Schindler w Niemczech”), Schindler Sàrl (zwana dalej Schindler w Luksemburgu”), Schindler Liften BV (zwana dalej „Schindler w Niderlandach”) i Schindler Holding Ltd (zwana dalej „Schindler Holding”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Schindler”);

– ThyssenKrupp Liften Ascenseurs NV (zwana dalej „TKLA”), ThyssenKrupp Aufzüge GmbH (zwana dalej „TKA”), ThyssenKrupp Fahrtreppen GmbH (zwana dalej „TKF”), ThyssenKrupp Elevator AG (zwana dalej „TKE”), ThyssenKrupp AG (zwana dalej „TKAG”), ThyssenKrupp Ascenseurs Luxembourg Sàrl (zwana dalej „TKAL”) i ThyssenKrupp Liften BV (zwana dalej „TKL”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „ThyssenKrupp”);

– Mitsubishi Elevator Europe BV (zwana dalej „MEE”).

3 Skarżące TKLA, TKA, TKF, TKAL, TKE, TKAG i TKL należą do grupy spółek ThyssenKrupp, która prowadzi działalność w zakresie wind, stali, przemysłu motoryzacyjnego, technologii i usług. Spółką dominującą w tej grupie jest spółka notowana na giełdzie TKAG. TKE jest spółką zależną kontrolowaną w 100% przez TKAG i jest wiodącą spółką w grupie w dziedzinie wind jako spółka holdingowa pośrednia (motywy 33–37 zaskarżonej decyzji).

4 ThyssenKrupp prowadzi działalność w zakresie schodów ruchomych i wind za pośrednictwem krajowych spółek zależnych. Są to między innymi TKLA w Belgii, TKA i TKF w Niemczech, TKAL w Luksemburgu i TKL w Niderlandach (motywy 33–37 zaskarżonej decyzji). W odróżnieniu od TKL, która nie jest spółką zależną TKE, pozostałe ww. spółki zależne są w 100%, kontrolowane bezpośrednio lub pośrednio przez TKE i TKAG.

Postępowanie administracyjne

1. Dochodzenie Komisji

5 Latem 2003 r. Komisji zostały przekazane informacje dotyczące możliwego wystąpienia kartelu pomiędzy czterema głównymi producentami europejskimi wind i schodów ruchomych, prowadzącymi działalność gospodarczą w Unii, a mianowicie Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp (motywy 3, 91 zaskarżonej decyzji).

Belgia

6 Począwszy od dnia 28 stycznia 2004 r. oraz w marcu 2004 r., Komisja przeprowadziła kontrole na podstawie art. 14 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady EWG nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. – pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204), w szczególności w lokalach spółek zależnych Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp w Belgii (motywy 92, 93, 95, 97 zaskarżonej decyzji).

7 Wnioski na podstawie obwieszczenia Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „obwieszczeniem w sprawie współpracy z 2002 r.”) zostały wniesione kolejno przez Kone, Otis, ThyssenKrupp i Schindler. Następnie wnioski te zostały uzupełnione przez te spółki (motywy 94, 96, 98, 103 zaskarżonej decyzji).

8 W dniu 29 czerwca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Kone w zastosowaniu pkt 8 lit. b) owego obwieszczenia (motyw 99 zaskarżonej decyzji).

9 Między wrześniem a grudniem 2004 r., działając na podstawie art. 18 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), Komisja skierowała również do przedsiębiorstw, które dopuściły się naruszenia w Belgii, do wielu klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszenia belgijskiego Agoria żądania przedstawienia informacji (motywy 101, 102 zaskarżonej decyzji).

Niemcy

10 Począwszy od 28 stycznia 2004 r. oraz w marcu 2004 r., zgodnie z art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 Komisja przeprowadziła kontrole między innymi w lokalach spółek zależnych Otis i ThyssenKrupp w Niemczech (motywy 104, 106 zaskarżonej decyzji).

11 W dniach 12 i 18 lutego 2004 r. Kone uzupełniła wniosek dotyczący Belgii, sporządzony w dniu 2 lutego 2004 r. na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., o informacje dotyczące Niemiec. Podobnie Otis w okresie pomiędzy marcem 2004 r. a lutym 2005 r. uzupełniła swój wniosek dotyczący Belgii o informacje dotyczące Niemiec. W dniu 25 listopada 2004 r. Schindler złożyła na podstawie tego obwieszczenia wniosek zawierający informacje dotyczące Niemiec, które zostały uzupełnione pomiędzy grudniem 2004 r. a lutym 2005 r. Wreszcie w grudniu 2005 r. ThyssenKrupp przekazała Komisji wniosek dotyczący Niemiec, również na podstawie wskazanego obwieszczenia (motywy 105, 107, 112, 114 zaskarżonej decyzji).

12 Pomiędzy wrześniem a listopadem 2004 r. Komisja skierowała również żądania przedstawienia informacji na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003 do spółek biorących udział w naruszeniu w Niemczech, do kilku klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszeń VDMA, VFA et VMA (motywy 110, 111, 113 zaskarżonej decyzji).

Luksemburg

13 W dniu 5 lutego 2004 r. Kone uzupełniła swój wniosek dotyczący Belgii sporządzony w dniu 2 lutego 2004 r. o informacje dotyczące Luksemburga. Otis i ThyssenKrup złożyły w formie ustnej wnioski dotyczące Luksemburga na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Wniosek dotyczący Luksemburga sporządzony na podstawie wskazanego obwieszczenia złożyła także Schindler (motywy 115, 118, 119, 124 zaskarżonej decyzji).

14 W dniu 9 marca 2004 r. Komisja wszczęła na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 kontrole, w szczególności w lokalach spółek zależnych Schindler i ThyssenKrupp w Luksemburgu (motyw 116 zaskarżonej decyzji).

15 W dniu 29 czerwca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Kone w zastosowaniu pkt 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w odniesieniu do części wniosku, która dotyczyła Luksemburga (motyw 120 zaskarżonej decyzji).

16 We wrześniu i w październiku 2004 r. Komisja skierowała żądania przedstawienia informacji na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003 do spółek biorących udział w naruszeniu w Luksemburgu, do kilku klientów w tym państwie członkowskim i do Fédération luxembourgeoise des ascensoristes (luksemburski związek przedsiębiorstw z zakresu wind) (motywy 122, 123 zaskarżonej decyzji).

Niderlandy

17 W marcu 2004 r. Otis złożyła wniosek na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym Niderlandów, który został następnie uzupełniony. W kwietniu 2004 r. wniosek na podstawie wskazanego obwieszczenia został sformułowany przez ThyssenKrupp, który również był kilkukrotnie uzupełniany. Wreszcie w dniu 19 lipca 2004 r. Kone uzupełniła wniosek z dnia 2 lutego 2004 r. dotyczący Belgii o informacje dotyczące Niderlandów (motywy 127, 129, 130 zaskarżonej decyzji).

18 W dniu 27 lipca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Otis w zastosowaniu pkt 8 lit. a) wskazanego obwieszczenia (motyw 131 zaskarżonej decyzji).

19 W dniu 28 kwietnia 2004 r. Komisja wszczęła na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 kontrole, w szczególności w lokalach spółek zależnych Kone, Schindler, ThyssenKrupp i MEE w Niderlandach oraz w lokalach stowarzyszenia Boschduin (motyw 128 zaskarżonej decyzji).

20 We wrześniu 2004 r. Komisja skierowała żądania informacji na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003 do spółek biorących udział w naruszeniu w Niderlandach, do kilku klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszeń VLR i Boschduin (motywy 133, 134 zaskarżonej decyzji).

2. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów

21 W dniu 7 października 2005 r. Komisja wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które zostało skierowane między innymi do spółek wskazanych w pkt 2 powyżej. Wszyscy adresaci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedstawili swoje uwagi na piśmie w odpowiedzi na zarzuty postawione przez Komisję (motywy 135, 137 zaskarżonej decyzji).

22 Nie zostało przeprowadzone spotkanie wyjaśniające, ponieważ żaden z adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie przedstawił wniosku o wysłuchanie (motyw 138 zaskarżonej decyzji).

3. Zaskarżona decyzja

23 W dniu 21 lutego 2007 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, w której stwierdziła, że spółki, do których decyzja ta została skierowana, brały udział w czterech jednolitych, złożonych i ciągłych naruszeniach art. 81 ust. 1 WE w czterech państwach członkowskich poprzez podział rynków między siebie, uzgadnianie lub koordynację udzielania zamówień publicznych i umów dotyczących sprzedaży, instalacji, obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych (motyw 2 zaskarżonej decyzji).

24 Co się tyczy adresatów zaskarżonych decyzji, Komisja stwierdziła, że inaczej niż w przypadku spółek zależnych omawianych przedsiębiorstw w Belgii, Niemczech, Luksemburgu i Niderlandach, ich spółki dominujące powinny być uznane za odpowiedzialne solidarnie za naruszenie art. 81 WE, którego dopuściły się ich spółki zależne ze względu na fakt, że mogły one wywierać decydujący wpływ na ich politykę handlową w czasie trwania naruszenia, i że można założyć, iż skorzystały z tych uprawnień (motywy 608, 615, 622, 627, 634–641 zaskarżonej decyzji). Spółki dominujące MEE nie zostały uznane za odpowiedzialne solidarnie za działania swoich spółek zależnych, ponieważ nie zdołano wykazać, że wywierały na nie decydujący wpływ (motyw 643 zaskarżonej decyzji).

25 Dla celów obliczenia kwoty grzywien Komisja zastosowała w zaskarżonej decyzji tryb postępowania wskazany w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi z 1998 r.”). Zbadała ona również, czy i w jaki sposób omawiane przedsiębiorstwa spełniły wymogi określone w obwieszczeniu w sprawie współpracy z 2002 r.

26 Komisja zakwalifikowała naruszenia jako „bardzo poważne”, mając na uwadze ich charakter oraz fakt, że każde z nich obejmowało całe terytorium danego państwa członkowskiego (Belgia, Niemcy, Luksemburg lub Niderlandy), choć ich rzeczywisty wpływ na rynek nie mógł zostać określony (motyw 671 zaskarżonej decyzji).

27 Celem uwzględnienia rzeczywistych możliwości ekonomicznych omawianych przedsiębiorstw odnośnie do spowodowania znacznej szkody w zakresie konkurencji, Komisja dokonała dla każdego państwa członkowskiego podziału tych przedsiębiorstw na kilka kategorii wedle obrotów osiągniętych na rynku wind lub schodów ruchomych, w danym przypadku włącznie z usługami konserwacji i modernizacji (motywy 672, 673 zaskarżonej decyzji).

28 Co się tyczy kartelu w Belgii, Kone i Schindler zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii z ustaloną przy uwzględnieniu wagi naruszenia kwotą wyjściową grzywny w wysokości 40 000 000 EUR. Otis została sklasyfikowana w drugiej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 27 000 000 EUR. ThyssenKrupp została sklasyfikowana w trzeciej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 16 500 000 EUR (motywy 674, 675 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 45 900 000 EUR i do 33 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). Ponieważ naruszenie trwało siedem lat i osiem miesięcy (od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku zainteresowanych przedsiębiorstw o 75%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego określone w wysokości 70 000 000 EUR w przypadku Kone, 80 325 000 EUR w przypadku Otis, 70 000 000 EUR w przypadku Schindler i 57 750 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 692, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698, 708–710 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 733, 734, 749, 750, 753–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Kone skorzystała z pełnego zwolnienia z grzywien. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. ThyssenKrupp skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 20% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret drugie wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler skorzystała ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. (motywy 760–777 zaskarżonej decyzji).

29 Co się tyczy kartelu w Niemczech, Kone, Otis i ThyssenKrupp zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 70 000 000 EUR. Schindler została sklasyfikowana w drugiej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 17 000 000 EUR (motywy 676–679 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 119 000 000 EUR i do 140 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie popełnione przez Kone, Otis i ThyssenKrupp trwało osiem lat i cztery miesiące (od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 80%. Ponieważ naruszenie popełnione przez Schindler trwało pięć lat i cztery miesiące (od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 6 grudnia 2000 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tego przedsiębiorstwa o 50%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 126 000 000 EUR w przypadku Kone, do 214 200 000 EUR w przypadku Otis, do 25 500 000 EUR w przypadku Schindler i do 252 000 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 693, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697–707 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 727–729, 735, 736, 742–744, 749, 750, 753–755 zaskarżonej decyzji). Kone skorzystała, po pierwsze, z maksymalnego zmniejszenia w wysokości 50% kwoty grzywny przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 25% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret drugie wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 15% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret trzecie wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. ThyssenKrupp skorzystała ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 778–813 zaskarżonej decyzji).

30 Co się tyczy kartelu w Luksemburgu, Otis i Schindler zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 10 000 000 EUR. Kone i ThyssenKrupp zostały sklasyfikowane w drugiej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 2 500 000 EUR (motywy 680–683 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 17 000 000 EUR i do 5 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). Ponieważ naruszenie trwało osiem lat i trzy miesiące (od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 80%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 4 500 000 EUR w przypadku Kone, do 30 600 000 EUR w przypadku Otis, do 18 000 000 EUR w przypadku Schindler i do 9 000 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 694, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698, 711–714 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 730, 749, 750 i 753–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Kone skorzystała z pełnego zwolnienia z grzywien. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler i ThyssenKrupp skorzystały jedynie ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 814–835 zaskarżonej decyzji).

31 Co się tyczy kartelu w Niderlandach, Kone została sklasyfikowana w pierwszej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 55 000 000 EUR. Otis została sklasyfikowana w drugiej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 41 000 000 EUR. Schindler została sklasyfikowana w trzeciej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 24 500 000 EUR. ThyssenKrupp i MEE zostały sklasyfikowane w czwartej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 8 500 000 EUR (motywy 684, 685 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 69 700 000 EUR i do 17 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie popełnione przez Otis i ThyssenKrupp trwało pięć lat i dziesięć miesięcy (od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 55%. Ponieważ naruszenie popełnione przez Kone i Schindler trwało cztery lata i dziewięć miesięcy (od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 45%. Ponieważ naruszenie popełnione przez MEE trwało cztery lata i jeden miesiąc (od dnia 11 stycznia 2000 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tego przedsiębiorstwa o 40%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 79 750 000 EUR w przypadku Kone, do 108 035 000 EUR w przypadku Otis, do 35 525 000 EUR w przypadku Schindler, do 26 350 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp i do 11 900 000 EUR w przypadku MEE (motywy 695, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698, 715–720 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 724–726, 731, 732, 737, 739–741, 745–748, 751–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Otis skorzystała z pełnego zwolnienia z grzywien. ThyssenKrupp skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler i MEE skorzystały ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 836–855 zaskarżonej decyzji).

32 Sentencja zaskarżonej decyzji ma następujące brzmienie:

„Artykuł 1

1. W zakresie dotyczącym Belgii, poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych, następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Belgii]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Belgii]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Belgii]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKLA]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.

2. W zakresie dotyczącym Niemiec, poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi w dziedzinie wind i schodów ruchomych, następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 6 grudnia 2000 r.; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE], [TKA] i [TKF]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.

3. W zakresie dotyczącym Luksemburga, poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych, następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Luksemburgu]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.;

– Otis: [UTC], [OEC], [Otis w Belgii], [GTO] i [GT]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Luksemburgu]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.;

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKAL]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.

4. W zakresie dotyczącym Niderlandów, poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych, następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Niderlandach]: od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niderlandach]: od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niderlandach]: od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– ThyssenKrupp: [TKAG] i [TKL]: od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.; oraz

– [MEE]: od dnia 11 stycznia 2000 r. do dnia 5 marca 2004 r.

Artykuł 2

1. W związku z naruszeniami popełnionymi w Belgii, wskazanymi w art. 1 ust. 1, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Belgii], solidarnie: 0 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Belgii], solidarnie: 47 713 050 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Belgii], solidarnie: 69 300 000 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKLA], solidarnie: 68 607 000 EUR.

2. W związku z naruszeniami popełnionymi w Niemczech, wskazanymi w art. 1 ust. 2, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Niemczech], solidarnie: 62 370 000 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niemczech], solidarnie: 159 043 500 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niemczech], solidarnie: 21 458 250 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE], [TKA] i [TKF], solidarnie: 374 220 000 EUR.

3. W związku z naruszeniami popełnionymi w Luksemburgu, wskazanymi w art. 1 ust. 3, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Luksemburgu], solidarnie: 0 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Belgii], [GTO] i [GT] solidarnie: 18 176 400 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Luksemburgu], solidarnie: 17 820 000 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKAL], solidarnie: 13 365 000 EUR.

4. W związku z naruszeniami popełnionymi w Niderlandach, wskazanymi w art. 1 ust. 4, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Niderlandach], solidarnie: 79 750 000 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niderlandach], solidarnie: 0 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niderlandach], solidarnie: 35 169 750 EUR;

– ThyssenKrupp: [TKAG] i [TKL], solidarnie: 23 477 850 EUR; oraz

– [MEE]: 1 841 400 EUR.

[...]”.

Przebieg postępowania i żądania stron

33 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 7 maja 2007 r. (w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07 i T‑150/07) oraz w dniu 8 maja 2007 (w sprawie T‑154/07) skarżące wniosły niniejszą skargę.

34 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (ósma izba) postanowił otworzyć procedurę ustną i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 swojego regulaminu postępowania przedstawił skarżącym pytanie na piśmie i zażądał przedstawienia przez strony dokumentów. Strony podporządkowały się temu w wyznaczonym terminie.

35 Na rozprawie w dniu 3, 7 i 10 września 2009 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 oraz T‑154/07 i ich odpowiedzi na pytania Sądu. Następnie postepowanie ustne w sprawach T‑144/07 i T‑148/07 zostało zamknięte.

36 Na żądanie zgłoszone przez Sąd na rozprawach skarżące w sprawach T‑147/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 dostarczyły pewne dokumenty.

37 Pismem z dnia 14 i 15 września 2009 r. skarżące w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 złożyły w sekretariacie „corrigendum” dotyczące wniesionego przez nie zarzutu opartego na błędnym stwierdzeniu powrotu do naruszenia.

38 Postanowieniem z dnia 20 października 2009 r. wznowione zostało postępowanie ustne w sprawach T‑144/07 i T‑148/07.

39 „Corrigenda” skarżących zostały włączone do akt w sprawach wskazanych w pkt 37 powyżej. Komisja przedstawiła uwagi na temat corrigend, a w szczególności podniosła zarzut ich niedopuszczalności. Skarżące przedstawiły swoje uwagi w tym względzie i następnie postępowanie ustne w tych sprawach zostało zamknięte.

40 Wysłuchawszy strony na okoliczność połączenia spraw w trakcie rozprawy, Sąd zarządził na podstawie art. 50 regulaminu połączenie niniejszych spraw do celów wydania wyroku.

41 Skarżące w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim ich dotyczy;

– tytułem żądania ewentualnego obniżenie wysokości nałożonej grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

42 W każdej sprawie Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do istoty

1. Uwagi wstępne

43 Skargi wniesione przez skarżące w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 mają dwa cele, a mianowicie: tytułem żądania głównego stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i tytułem żądania ewentualnego zwolnienie z grzywien albo obniżenie kwoty grzywien nałożonych na skarżące.

44 Na poparcie skargi skarżące podniosły dziesięć zarzutów. Dwa pierwsze zarzuty dotyczące odpowiednio braku właściwości Komisji oraz niewłaściwego stwierdzenia odpowiedzialności solidarnej za naruszenie wynikają z żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji.

45 Osiem pozostałych zarzutów podniesionych przez skarżące dotyczy ustalenia kwoty grzywien i wynikają one z żądania zwolnienia z grzywien albo obniżenia ich kwoty. Zarzut pierwszy podniesiony przez skarżące w sprawach T‑144/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 dotyczy naruszenia zasady non bis in idem. Zarzut drugi podniesiony przez skarżące w sprawach T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 dotyczy naruszenia wytycznych z 1998 r. oraz naruszenia zasad proporcjonalności, równego traktowania oraz prawa do obrony w odniesieniu do ustalania kwot wyjściowych grzywien w zależności od wagi naruszenia. Zarzut trzeci podniesiony przez wszystkie skarżące dotyczy naruszenia wytycznych z 1998 r., naruszenia zasady proporcjonalności, naruszenia art. 253 WE oraz naruszenia zasady równego traktowania w odniesieniu do zastosowania mnożnika grupowego w ramach uwzględnienia celu odstraszającego przy ustalaniu wyjściowej kwoty grzywien. Zarzut czwarty podniesiony przez wszystkie skarżące dotyczy naruszenia wytycznych z 1998 r., naruszenia zasad proporcjonalności i prawa do obrony w odniesieniu do zwiększenia podstawowej kwoty grzywny o 50% z uwagi na stwierdzenie powrotu do naruszenia. Podniesiony przez wszystkie skarżące zarzut piąty dotyczy naruszenia obwieszczenia o współpracy z 2002 r., naruszenia zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań oraz równego traktowania w odniesieniu do oceny współpracy. Zarzut szósty podniesiony przez wszystkie skarżące dotyczy naruszenia zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań, równego traktowania, proporcjonalności i dobrej administracji przy ustalaniu kwoty obniżenia grzywien przyznanego przyznanego w związku ze współpracą poza ramami obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Zarzut siódmy podniesiony przez wszystkie skarżące dotyczy naruszenia art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Wreszcie zarzut ósmy podniesiony przez skarżące w sprawach T‑144/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 dotyczy naruszenia zasady proporcjonalności w odniesieniu do obliczenia ostatecznej kwoty grzywien.

2. W przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

W przedmiocie zarzutu dotyczącego braku właściwości Komisji

46 Niniejszy zarzut dzieli się na dwie części. Część pierwsza dotyczy naruszenia art. 81 ust. 1 WE poprzez to, że omawiane kartele nie wpływają na handel między państwami członkowskimi. Część druga zarzutu przedstawiona tytułem żądania ewentualnego dotyczy naruszeń rozporządzenia nr 1/2003, obwieszczenia Komisji w sprawie współpracy w ramach sieci organów ochrony konkurencji (Dz.U. 2004, C 101, s. 43, zwanego dalej „obwieszczeniem w sprawie współpracy w ramach sieci”) oraz zasad równego traktowania i uzasadnionych oczekiwań poprzez to, że Komisja powinna była pozostawić ściganie naruszeń właściwym organom krajowym.

W przedmiocie części pierwszej dotyczącej naruszenia art. 81 ust. 1 WE poprzez to, że omawiane kartele nie wpływają na handel między państwami członkowskimi

47 W motywie 602 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że „stosowanie i wprowadzanie w życie przez czterech głównych producentów wind i schodów ruchomych (także przez [MEE] w przypadku Niderlandów) systemu przydziału projektów w każdym z tych państw członkowskich z uwagi na politykę odsyłania w tych państwach mogło spowodować zwrot kierunku, w którym normalnie przepływy handlowe podążałyby, gdyby system ten nie został wprowadzony” [tłumaczenie nieoficjalne podobne jak inne cytaty z tej decyzji]. W tym względzie Komisja opiera się na następujących stwierdzeniach.

48 Po pierwsze, Komisja stwierdza, że „niektóre transakcje transgraniczne dotyczące sprzedaży oraz instalacji wind i schodów ruchomych, a także świadczenia usług konserwacyjnych i modernizacyjnych miały miejsce na terytorium Unii” (motyw 86 zaskarżonej decyzji: zob. także motyw 596 zaskarżonej decyzji).

49 Zdaniem Komisji w aktach sprawy „znajduje się kilka przykładów wymiany transgranicznej, w której uczestniczą głównie MŚP, ale także przynajmniej jedno duże przedsiębiorstwo [MEE, które] poprzez swoją spółkę zależną w Niderlandach obsługuje również rynek belgijski” (motyw 87 zaskarżonej decyzji). Ponadto Komisja stwierdza, że „czterech głównych producentów odpowiada czasami na zaproszenia do składania ofert transgranicznych na terytorium Unii Europejskiej” (motyw 88 zaskarżonej decyzji; zob. również motyw 78 zaskarżonej decyzji). Zdaniem Komisji „klienci maja coraz większą tendencję do zaopatrywania się poza granicami państwowymi” (motyw 596 zaskarżonej decyzji).

50 Ponadto zdaniem Komisji istnieje „tendencja, że duże przedsiębiorstwa (koncerny międzynarodowe) i grupy przedsiębiorstw obecne w kilku państwach członkowskich, takie jak międzynarodowe sieci hotelowe, preferują zawierać umowy obejmujące kilka państw członkowskich” (motyw 89 zaskarżonej decyzji).

51 Po drugie, Komisja nawiązuje do polityki odsyłania uprawianej przez czterech największych producentów wind i schodów ruchomych w Europie. Zdaniem Komisji „liczba transakcji transgranicznych byłaby większa, gdyby [wskazani] […] producenci […] nie stosowali celowej polityki polegającej na odrzucaniu prawie wszystkich ofert cenowych transakcji transgranicznych i na kierowaniu klientów do krajowych spółek zależnych” (motyw 90 zaskarżonej decyzji; zob. także motyw 596 zaskarżonej decyzji).

52 Po trzecie, Komisja w ramach dokonanej oceny prawnej podkreśliła, że „fakt, iż kartel horyzontalny obejmuje tylko jedno państwo członkowskie, nie oznacza, że nielegalne porozumienia nie mogą oddziaływać na handel pomiędzy państwami członkowskimi” (motyw 595 zaskarżonej decyzji). Komisja przypomina poza tym, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „oddziaływanie porozumienia na handel pomiędzy państwami członkowskimi należy oceniać w szczególności przy uwzględnieniu pozycji oraz znaczenia stron na rynku rozpatrywanych produktów [wyrok Trybunału z dnia 28 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑306/96 Javico, Rec. s. I‑1983, pkt 17]” [nieoficjalne tłumaczenie fragmentu wyroku] (motyw 600 zaskarżonej decyzji). Komisja podnosi także, że „[mając na uwadze] wysokie obroty osiągane przez czterech głównych producentów wind i schodów ruchomych w ramach sprzedaży, instalacji, konserwacji oraz modernizacji wind i schodów ruchomych oraz zważywszy, że w powiązaniu z polityką odsyłania ustanowili oni i wdrażali system przydziału projektów, który obejmował odpowiednio całe terytorium Belgii, Luksemburga, Niemiec i Niderlandów, należy uznać, że stanowiło to przeszkodę dla przedsiębiorstw zagranicznych w sprzedaży swoich produktów i usług w tych państwach, gdyż musiały one przeciwstawiać się grupie producentów, którzy łącznie stanowili większą część podaży na rynku” (motyw 600 zaskarżonej decyzji).

53 Skarżące w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 zasadniczo twierdzą, że naruszenia nie oddziaływały znacząco na handel pomiędzy państwami członkowskimi w taki sposób, żeby stanowić naruszenie art. 81 WE.

54 I tak, jak wynika z brzmienia art. 81 WE i 82 WE, aby przepisy wspólnotowe dotyczące konkurencji miały zastosowanie do porozumienia lub praktyki stanowiącej nadużycie, konieczne jest, żeby mogły one wpływać na handel między państwami członkowskimi (wyrok Trybunału z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawach połączonych od C‑295/04 do C‑298/04 Manfredi i in, Zb.Orz. s. I‑6619, pkt 40).

55 Wykładnia i zastosowanie tej przesłanki dotyczącej skutków dla handlu między państwami członkowskimi muszą za punkt wyjścia przyjąć cel tej przesłanki, jakim jest określenie – w zakresie prawa regulującego konkurencję – zakresu obowiązywania prawa Unii względem prawa państw członkowskich. Prawo Unii obejmuje zatem każdy kartel i każdą praktykę, które są w stanie zakłócić swobodę handlu między państwami członkowskimi w taki sposób, że mogłyby zagrozić realizacji celów jednolitego rynku między państwami członkowskimi, w szczególności poprzez podział rynków krajowych lub zmianę struktury konkurencji na wspólnym rynku (ww. w pkt 54 wyrok w sprawie Manfredi i in., pkt 41; wyroki: z dnia 23 listopada 2006 r. w sprawie C‑238/05 Asnef-Equifax i Administración del Estado, Zb.Orz. s. I‑11125, pkt 33; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 89).

56 Aby decyzja, porozumienie lub praktyka były w stanie wpłynąć na handel między państwami członkowskimi, muszą one pozwolić – na podstawie całokształtu okoliczności prawnych lub faktycznych – na przewidzenie z wystarczającym stopniem prawdopodobieństwa, że mogą one wywrzeć wpływ bezpośredni lub pośredni, rzeczywisty lub potencjalny na przepływy handlowe między państwami członkowskimi i to w taki sposób, iż budzą obawy, że mogą one przeszkodzić w realizacji jednolitego rynku między państwami członkowskimi. Ponadto konieczne jest, by wpływ ten nie był nieznaczny (ww. w pkt 52 wyrok w sprawie Javico, pkt 16; wyrok z dnia 21 stycznia 1999 r. w sprawach połączonych C‑215/96 i C‑216/96 Bagnasco i in., Rec. s. I‑135, pkt 47; ww. w pkt 54 wyrok w sprawie Manfredi i in., pkt 42; ww. w pkt 55 wyroki: w sprawie Asnef-Equifax i Administración del Estado, pkt 34; w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 90).

57 Tak więc wpływ na wewnątrzwspólnotową wymianę handlową wynika w zasadzie ze spełnienia kilku przesłanek, z których każda z osobna niekoniecznie byłaby rozstrzygająca (ww. w pkt 56 wyrok w sprawie Bagnasco i in., pkt 47; ww. w pkt 54 wyrok w sprawie Manfredi i in., pkt 43; ww. w pkt 55 wyrok w sprawie Asnef-Equifax i Administración del Estado, pkt 35).

58 Zdaniem skarżących naruszenia, o których mówi art. 1 zaskarżonej decyzji, nie oddziałują na handel pomiędzy państwami członkowskimi, gdyż czynności w zakresie wind i schodów ruchomych organizowane są na poziomie krajowym, a nawet lokalnym z uwagi na to, że zwłaszcza instalacje oraz konserwacja wind i schodów ruchomych są wykonywane przez doświadczonych specjalistów jedynie na poziomie lokalnym ze względów rentowności ekonomicznej, konieczności zachowania terminów szybkiej interwencji oraz istnienia uregulowań krajowych. Transakcje międzypaństwowe są zatem wyjątkami. Sama Komisja uznała, że były to kartele w obrębie jednego państwa.

59 Należy stwierdzić, że skarżące nie kwestionują, że cztery kartele stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji obejmują całe terytorium Belgii, Niemiec, Luksemburga i Niderlandów (motywy 595, 600 zaskarżonej decyzji).

60 Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że skutkiem kartelu rozciągającego się na całe terytorium danego państwa członkowskiego jest, z samej jego istoty, umacnianie podziałów rynków na poziomie krajowym, a tym samym utrudnianie wzajemnej penetracji gospodarczej, której ma służyć traktat (wyroki Trybunału: z dnia 17 października 1972 r. w sprawie 8/72 Vereeniging van Cementhandelaren przeciwko Komisji, Rec. s. 977, pkt 29; z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑309/99 Wouters i in., Rec. s. I‑1577, pkt 95; ww. w pkt 54 w sprawie Manfredi i in., pkt 45; ww. w pkt 55 w sprawie Asnef-Equifax i Administración del Estado, pkt 37; wyroki Sądu: z dnia 22 października 1997 r. w sprawach połączonych T‑213/95 i T‑18/96 SCK i FNK przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1739, pkt 179; z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 180).

61 Z orzecznictwa tego wynika, że istnieje co najmniej mocne domniemanie, że praktyka ograniczająca konkurencję, stosowana na całym terytorium określonego państwa członkowskiego, jest w stanie przyczynić się do podziału rynków i wpłynąć na wewnątrzwspólnotową wymianę handlową. To domniemanie może być obalone tylko wówczas, kiedy analiza cech charakterystycznych porozumienia i warunków gospodarczych, w jakich zostało zawarte, wykaże sytuację przeciwną (ww. w pkt 60 wyrok w sprawie Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 181).

62 Na wstępie należy podnieść, że wbrew twierdzeniu skarżących w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 celem stwierdzenia w zaskarżonej decyzji, że kartele mogą oddziaływać na handel pomiędzy państwami członkowskimi w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, Komisja nie tylko oparła się na wspomnianym orzecznictwie. Z pkt 47–52 powyżej wynika bowiem, że Komisja w swojej decyzji oparła się także na istnieniu konkretnych transakcji transgranicznych dotyczących sprzedaży i instalacji wind i schodów ruchomych oraz na świadczeniu usług konserwacyjnych i modernizacyjnych, w których uczestniczyli w szczególności czterej główni producenci wymienieni w zaskarżonej decyzji (motywy 87, 88, 596 zaskarżonej decyzji).

63 Następnie należy stwierdzić, że argumenty skarżących dotyczące szczególnych cech właściwego rynku, które wskazują na jego charakter krajowy, a nawet lokalny, nie oddziałują na moc dowodową dokumentów powołanych w zaskarżonej decyzji (motywy 88, 90 zaskarżonej decyzji), które potwierdzają istnienie wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi na rynku omawianym w zaskarżonej decyzji. Podobnie jest w odniesieniu do argumentów dotyczących wyjątkowego charakteru transakcji międzypaństwowych, które kwestionują jedynie znaczący charakter wpływu na handel pomiędzy państwami członkowskimi, nie zaś istnienie samego handlu.

64 Wreszcie jak wynika z zaskarżonej decyzji, sama polityka odsyłania praktykowana przez Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp „wskazuje, że klientom opłaca się korzystać z usług dostawców poza granicami kraju” (motyw 596 zaskarżonej decyzji). Ponadto Komisja podniosła w szczególności udział przedsiębiorstw zagranicznych w przetargach krajowych (motyw 78 zaskarżonej decyzji), a także istnienie przetargów międzynarodowych (motyw 89 zaskarżonej decyzji). Można się zgodzić z twierdzeniem Komisji z motywu 90 zaskarżonej decyzji, że liczba transakcji transgranicznych byłaby większa, gdyby czterej ww. najwięksi producenci nie stosowali celowej polityki polegającej na odrzucaniu prawie wszystkich ofert transakcji transgranicznych i gdyby nie odsyłali oni klientów do krajowych spółek zależnych.

65 W tym względzie należy odrzucić argument skarżących, zgodnie z którym polityka odsyłania wynika z charakteru prowadzonej działalności. Argumentowi temu zaprzecza bowiem samo istnienie konkretnych transakcji transgranicznych na właściwym rynku.

66 W konsekwencji należy stwierdzić, że Komisja mogła słusznie uznać na podstawie ustaleń stanu faktycznego dokonanych w punktach powyżej i zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (zob. pkt 60 powyżej), że kartele, których dotyczy art. 1 zaskarżonej decyzji, mogą oddziaływać na handel pomiędzy państwami członkowskimi.

67 Co się tyczy kwestii uznania takiego oddziaływania za znaczące, należy przypomnieć, że oddziaływanie porozumienia lub uzgodnionej praktyki na handel pomiędzy państwami członkowskimi należy oceniać, uwzględniając w szczególności pozycję oraz znaczenie stron na rynku rozpatrywanych produktów (wyroki Trybunału: z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawie 99/79 Lancôme i Cosparfrance Nederland, Rec. s. 2511, pkt 24; ww. w pkt 52 w sprawie Javico, pkt 17; wyrok Sądu z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie T‑77/92 Parker Pen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑549, pkt 40).

68 Tymczasem wskazani w zaskarżonej decyzji producenci „stanowią łącznie większą część podaży na rynku” (motyw 600 zaskarżonej decyzji), a mianowicie około 81% sprzedaży wind i schodów ruchomych w Europie (cyfra odnosząca się do ilości za 2004 r.) (motyw 83 zaskarżonej decyzji). Rozmiar i znaczenie ekonomiczne wspomnianych producentów są wystarczająco istotne, aby ich praktyki, o których mowa w zaskarżonej decyzji, mogły wywierać znaczący wpływ na handel pomiędzy państwami członkowskimi (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 1 lutego 1978 r. w sprawie 19/77 Miller International Schallplatten przeciwko Komisji, Rec. s. 131, pkt 10; ww. w pkt 60 wyrok w sprawie SCK i FNK przeciwko Komisji, pkt 181).

69 Ponadto w przeciwieństwie do twierdzeń skarżących Komisja nie miała obowiązku wykazywania, że sporne porozumienia w praktyce istotnie wpływały na wymianę handlową między państwami członkowskimi i że nastąpił wzrost wymiany handlowej po zakończeniu naruszeń. Artykuł 81 ust. 1 WE wymaga jedynie, aby porozumienia i uzgodnione praktyki ograniczające konkurencję mogły wpływać na handel między państwami członkowskimi (ww. w pkt 55 wyrok Trybunału w sprawie Asnef-Equifax i Administración del Estado, pkt 43; wyrok Sądu z dnia 13 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych T‑217/03 i T‑245/03 FNCBV i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4987, pkt 68).

70 Z powyższych rozważań wynika, że Komisja mogła słusznie uznać, iż kartele, o których mowa w art. 1 zaskarżonej decyzji, w sposób znaczący oddziaływały na handel pomiędzy państwami członkowskimi w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.

71 Pierwszą część zarzutu należy więc oddalić.

W przedmiocie części drugiej dotyczącej naruszenia rozporządzenia nr 1/2003, naruszenia obwieszczenia Komisji w sprawie współpracy w ramach sieci oraz naruszenia zasad równego traktowania i uzasadnionych oczekiwań poprzez to, że Komisja powinna była pozostawić ściganie naruszeń właściwym, krajowym organom ochrony konkurencji

72 W motywie 543 zaskarżonej decyzji Komisja uzasadnia w sposób następujący swoją właściwość w zakresie stosowania art. 81 WE do karteli, których dotyczy ta decyzja:

„[…] Rozporządzenie nr 1/2003 utrzymało system równoległej właściwości celem stosowania art. 81 ust. 1 [WE]. Rozporządzenie w szczególności nie zmieniło zakresu właściwości Komisji w przedmiocie dochodzenia domniemanych naruszeń i przyjmowania decyzji na mocy art. 81 [WE], w tym także naruszeń, których główne skutki występują w jednym państwie członkowskim. Obwieszczenie [w sprawie współpracy w ramach sieci] określa kierunek rozdziału zadań pomiędzy Komisją i organami ochrony konkurencji państw członkowskich. Ani rozporządzenie nr 1/2003, ani obwieszczenie [w sprawie współpracy w ramach sieci] nie tworzy praw ani nie daje podstaw, aby dane przedsiębiorstwo mogło oczekiwać, aby jego sprawa została rozpatrzona przez konkretny organ ochrony konkurencji, i nic nie stoi na przeszkodzie, aby Komisja zareagowała na domniemane naruszenie art. 81 [WE], w tym także w sprawach ograniczonych do terytorium jednego państwa członkowskiego […]”.

73 Skarżące w sprawach T‑144/07, T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 co do zasady twierdzą, że nawet jeżeli art. 81 WE znajdował zastosowanie, Komisja nie ma kompetencji do wszczęcia postępowania i nałożenia grzywien. Wszczęcie postępowania przez Komisję stanowiło naruszenie obwieszczenia w sprawie współpracy w ramach sieci oraz zasady uzasadnionych oczekiwań. Zgodnie z art. 5 i 35 rozporządzenia nr 1/2003 oraz pkt 8 i 14 obwieszczenia w sprawie współpracy w ramach sieci krajowe organy ochrony konkurencji mogą skuteczniej ścigać naruszenia. Skarżące w sprawach T‑147/07, T‑148/07, T‑149/07 i T‑150/07 twierdzą także, że obwieszczenie w sprawie współpracy w ramach sieci jest wiążące dla organów ochrony konkurencji, co wynika z zasad legalności w postępowaniu administracyjnym, równego traktowania i poszanowania uzasadnionych oczekiwań. Wreszcie skarżące w sprawach połączonych T‑147/07 i T‑149/07 podkreślają, że ściganie naruszeń przez krajowe organy ochrony konkurencji byłoby skuteczniejsze z uwagi na „braki językowe” urzędników Komisji odpowiedzialnych za sprawę.

74 Zdaniem skarżących, fakt, że ściganie równoległego naruszenia art. 81 WE na rynku wind i schodów ruchomych w Austrii Komisja pozostawiła austriackim organom ochrony konkurencji, ukazuje arbitralność w stosowaniu zasad przypisywania właściwości przewidzianych w obwieszczeniu w sprawie współpracy w ramach sieci. Skarżące w sprawach T‑144/07, T‑148/07, T‑149/07, T‑150/07 i T‑154/07 twierdzą w tym względzie, że były mniej przychylnie traktowane, niż gdyby to właściwe organy ochrony konkurencji zgodnie z obwieszczeniem w sprawie współpracy w ramach sieci prowadziły tę sprawę, gdyż w takim przypadku zostałyby wydane decyzje o zwolnieniu ich z grzywien przez belgijskie, luksemburskie i niderlandzkie organy ochrony konkurencji.

75 Po pierwsze, należy przypomnieć, że co się tyczy rozdziału właściwości pomiędzy Komisją i krajowymi organami ochrony konkurencji, rozporządzenie nr 1/2003 kładzie kres wcześniej obowiązującemu scentralizowanemu systemowi i zgodnie z zasadą pomocniczości tworzy szerszą płaszczyznę współpracy krajowych organów ochrony konkurencji. I tak zgodnie z art. 35 rozporządzenia nr 1/2003 państwa członkowskie zobowiązane są do wyznaczenia organu lub organów ochrony konkurencji odpowiedzialnych za stosowanie art. 81 WE i 82 WE, natomiast art. 5 rozporządzenia nr 1/2003 uprawnia te organy do stosowania prawa konkurencji Un