Strony

Motywy wyroku

Sentencja



Strony

W sprawie T‑541/08,

Sasol , z siedzibą w Rosebank (Republika Południowej Afryki),

Sasol Holding in Germany GmbH , z siedzibą w Hamburgu (Niemcy),

Sasol Wax International AG , z siedzibą w Hamburgu,

Sasol Wax GmbH , z siedzibą w Hamburgu,

reprezentowane przez adwokatów W. Boscha, U. Denzela i C. von Köckritza,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej , reprezentowanej przez F. Castilla de la Torrego oraz R. Sauera, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez adwokat M. Gray,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, wniosek o stwierdzenie częściowej nieważności decyzji Komisji C(2008) 5476 wersja ostateczna z dnia 1 października 2008 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] oraz w art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/39.181 – Woski do świec), jak również, tytułem żądania ewentualnego, wniosek o uchylenie grzywny nałożonej na skarżące lub o obniżenie jej kwoty,

SĄD (trzecia izba),

w składzie: O. Czúcz (sprawozdawca), prezes, I. Labucka i D. Gratsias, sędziowie,

sekretarz: N. Rosner, administrator,

uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 3 lipca 2013 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Motywy wyroku

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1. Postępowanie administracyjne i wydanie zaskarżonej decyzji

1. Decyzją C(2008) 5476 wersja ostateczna z dnia 1 października 2008 r. dotyczącą postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] oraz w art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/39.181 – Woski do świec) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”) Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że skarżące, Sasol Wax GmbH, Sasol Wax International AG, Sasol Holding in Germany GmbH i Sasol (zwana dalej „Sasol Ltd”) (skarżące zwane dalej łącznie „grupą Sasol”), wraz z innymi przedsiębiorstwami naruszyły art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), uczestnicząc w kartelu na rynku wosków parafinowych w EOG oraz na niemieckim rynku gaczu parafinowego.

2. Adresatami zaskarżonej decyzji są, poza grupą Sasol, następujące spółki: ENI SpA, Esso Deutschland GmbH, Esso Société anonyme française, ExxonMobil Petroleum and Chemical BVBA i Exxon Mobil Corp. (zwane dalej łącznie „grupą ExxonMobil”), H & R ChemPharm GmbH, H & R Wax Company Vertrieb GmbH i Hansen & Rosenthal KG (zwane dalej łącznie „grupą H & R”), Tudapetrol Mineralölerzeugnisse Nils Hansen KG, MOL Nyrt., Repsol YPF Lubricantes y Especialidades SA, Repsol Petróleo SA i Repsol YPF SA (zwane dalej łącznie „grupą Repsol”), Shell Deutschland Oil GmbH, Shell Deutschland Schmierstoff GmbH, Deutsche Shell GmbH, Shell International Petroleum Company Ltd, The Shell Petroleum Company Ltd, Shell Petroleum NV i The Shell Transport and Trading Company Ltd (zwane dalej łącznie „grupą Shell”), RWE Dea AG i RWE AG (zwane dalej łącznie „grupą RWE”), jak również Total SA i Total France SA (zwane dalej łącznie „grupą Total”) (motyw 1 zaskarżonej decyzji).

3. Woski parafinowe są produkowane w rafineriach z ropy naftowej. Wykorzystuje się je do produkcji wyrobów takich jak świece, produkty chemiczne, opony i wyroby samochodowe, a także w sektorach gumy, opakowań, klejów i gum do żucia (motyw 4 zaskarżonej decyzji).

4. Gacz parafinowy jest surowcem niezbędnym do wyrobu wosków parafinowych. Powstaje w rafineriach jako produkt uboczny przy produkcji olejów bazowych z ropy naftowej. Sprzedaje się go także odbiorcom końcowym, na przykład producentom płyt wiórowych (motyw 5 zaskarżonej decyzji).

5. Komisja rozpoczęła swoje dochodzenie po tym, jak spółka Shell Deutschland Schmierstoff poinformowała ją pismem z dnia 17 marca 2005 r. o istnieniu kartelu, składając do niej wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.”) (motyw 72 zaskarżonej decyzji).

6. W dniach 28 i 29 kwietnia 2005 r. Komisja przeprowadziła, na podstawie art. 20 ust. 4 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), kontrole na miejscu w pomieszczeniach spółek „H & R/Tudapetrol”, ENI, MOL, a także w pomieszczeniach należących do spółek grup Sasol, ExxonMobil, Repsol i Total (motyw 75 zaskarżonej decyzji).

7. W dniach 25–29 maja 2007 r. Komisja skierowała do każdej ze spółek wymienionych w pkt 2 powyżej, w tym do skarżących, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (motyw 85 zaskarżonej decyzji). Pismem z dnia 13 sierpnia 2007 r. spółki Sasol Wax i Sasol Wax International wspólnie odpowiedziały na to pismo. Pismem z tego samego dnia spółki Sasol Holding in Germany i Sasol Ltd. również wspólnie odpowiedziały na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

8. W dniach 10 i 11 grudnia 2007 r. Komisja przeprowadziła przesłuchanie, w którym uczestniczyły skarżące (motyw 91 zaskarżonej decyzji).

9. W zaskarżonej decyzji na podstawie dostępnych dowodów Komisja stwierdziła, że adresaci tej decyzji, stanowiący większość producentów wosków parafinowych i gaczu parafinowego w EOG, uczestniczyli w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG, obejmującym terytorium EOG. Naruszenie to polegało na porozumieniach lub uzgodnionych praktykach dotyczących ustalania cen oraz wymiany i ujawniania poufnych informacji handlowych odnoszących się do wosków parafinowych (naruszenie zwane dalej „główną częścią naruszenia”). W przypadku grupy RWE (a następnie grupy Shell), grupy ExxonMobil, spółki MOL, grup Repsol, Sasol i Total naruszenie odnoszące się do wosków parafinowych dotyczyło także podziału klientów lub rynków (naruszenie zwane dalej „drugą częścią naruszenia”). Ponadto naruszenie, jakiego dopuściły się grupy RWE, ExxonMobil, Sasol i Total, dotyczyło także gaczu parafinowego sprzedawanego klientom końcowym na rynku niemieckim (i jest zwane dalej „częścią naruszenia dotyczącą gaczu parafinowego”) (motywy 2, 95, 328 i art. 1 zaskarżonej decyzji).

10. Noszące znamiona naruszenia praktyki skonkretyzowały się podczas antykonkurencyjnych spotkań zwanych przez ich uczestników „spotkaniami technicznymi”, a czasami spotkaniami „Blauer Salon”, oraz podczas „spotkań w przedmiocie gaczu parafinowego”, poświęconych właśnie kwestiom związanym z gaczem parafinowym.

11. Grzywny nałożone w niniejszej sprawie zostały obliczone na podstawie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2) (zwanych dalej „wytycznymi z 2006 r.”), które obowiązywały w momencie doręczenia wymienionym w pkt 2 powyżej spółkom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

12. Zaskarżona decyzja stanowi między innymi, co następuje:

„Artykuł 1

Następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 ust. 1 [WE], a od dnia 1 stycznia 1994 r. – art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc we wskazanych okresach w ciągłym porozumieniu lub uzgodnionej praktyce w sektorze wosków parafinowych na wspólnym rynku, a od dnia 1 stycznia 1994 r. – w EOG:

[…]

Sasol Wax GmbH: od dnia 3 września 1992 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r.;

Sasol Wax International AG: od dnia 1 maja 1995 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r.;

Sasol Holding in Germany GmbH: od dnia 1 maja 1995 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r.;

Sasol [Ltd]: od dnia 1 maja 1995 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r.;

[…]

W przypadku następujących przedsiębiorstw naruszenie dotyczy także, w odniesieniu do wskazanych okresów, gaczu parafinowego sprzedawanego klientom końcowym na rynku niemieckim:

[…]

Sasol Wax GmbH: od dnia 30 października 1997 r. do dnia 12 maja 2004 r.;

Sasol Wax International AG: od dnia 30 października 1997 r. do dnia 12 maja 2004 r.;

Sasol Holding in Germany GmbH: od dnia 30 października 1997 r. do dnia 12 maja 2004 r.;

Sasol [Ltd]: od dnia 30 października 1997 r. do dnia 12 maja 2004 r.;

[…]

Artykuł 2

Z tytułu naruszenia, o którym mowa w art. 1, nakłada się następujące grzywny na:

ENI SpA: 29 120 000 EUR;

Esso Société anonyme française: 83 588 400 EUR,

z której to kwoty odpowiadają solidarnie:

ExxonMobil Petroleum and Chemical BVBA i ExxonMobi1 Corporation w odniesieniu do kwoty 34 670 400 EUR, w tym solidarnie z Esso Deutschland GmbH w odniesieniu do kwoty 27 081 600 EUR;

Tudapetrol Mineralölerzeugnisse Nils Hansen KG: 12 000 000 EUR;

Hansen & Rosenthal KG solidarnie z H & R Wax Company Vertrieb GmbH: 24 000 000 EUR,

z której to kwoty odpowiada solidarnie:

H & R ChemPharm GmbH w odniesieniu do kwoty 22 000 000 EUR;

MOL Nyrt.: 23 700 000 EUR;

Repsol YPF Lubricantes y Especialidades SA solidarnie z Repsol Petróleo SA i Repsol YPF SA: 19 800 000 EUR;

Sasol Wax GmbH: 318 200 000 EUR,

z której to kwoty odpowiadają solidarnie:

Sasol Wax International AG, Sasol Holding in Germany GmbH i Sasol [Ltd] w odniesieniu do kwoty 250 700 000 EUR;

Shell Deutschland Oil GmbH, Shell Deutschland Schmierstoff GmbH, Deutsche Shell GmbH, Shell International Petroleum Company Limited, The Shell Petroleum Company Limited, Shell Petroleum NV i The Shell Transport and Trading Company Limited: 0 EUR;

RWE-Dea AG solidarnie z RWE AG: 37 440 000 EUR;

Total France SA solidarnie z Total SA: 128 163 000 EUR”.

2. Struktura grupy Sasol i spółki Vara oraz przypisanie w zaskarżonej decyzji spółkom dominującym odpowiedzialności za naruszenie

13. Jeżeli chodzi o grupę Sasol, Komisja wskazała najpierw w motywie 449 zaskarżonej decyzji spółkę bezpośrednio odpowiedzialną za naruszenie. Tak więc Komisja stwierdziła, że już od samego początku naruszenia, to jest od dnia 3 września 1992 r., aż do dnia 30 kwietnia 1995 r. wśród osób uczestniczących w spotkaniach technicznych znajdowali się pracownicy zatrudnieni przez spółkę Hans-Otto Schümann GmbH & Co KG (zwaną dalej „HOS”). Następnie od dnia 1 maja 1995 r. do dnia 31 grudnia 2002 r. zatrudniała ich spółka Schümann Sasol GmbH & Co KG, która w 2000 r. została przekształcona w spółkę Schümann Sasol GmbH (zwane dalej łącznie „Schümann Sasol”). Od dnia 1 stycznia 2003 r. pracodawcą wspomnianych pracowników była spółka Sasol Wax.

14. Z tego względu spółka Sasol Wax, będąca następcą prawnym spółek HOS i Schümann Sasol, została uznana w motywie 452 zaskarżonej decyzji za odpowiedzialną za naruszenie jako jego bezpośredni uczestnik w okresie od dnia 3 września 1992 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r.

15. Komisja przeanalizowała również ewolucję zmian struktury kapitału spółek HOS, Schümann Sasol i Sasol Wax. Wyróżniła ona w tym względzie trzy okresy (motyw 454 zaskarżonej decyzji).

16. Jeżeli chodzi o pierwszy okres, który trwał od dnia 3 września 1992 r. do dnia 30 kwietnia 1995 r. (zwany dalej „okresem Schümanna”), Komisja stwierdziła, że spółka HOS była ostatecznie kontrolowana osobiście przez H.O. Schümanna, za pośrednictwem spółki Vara Holding GmbH & Co KG (zwanej dalej „spółką Vara”), będącej jedynym komandytariuszem spółki HOS (motywy 450 i 457 zaskarżonej decyzji). Większościowy udział w kapitale spółki Vara posiadał H.O. Schümann, a pozostałymi udziałowcami byli członkowie jego rodziny. Ani spółka Vara ani H.O. Schümann nie zostali uznani w zaskarżonej decyzji za odpowiedzialnych za naruszenie popełnione przez spółkę HOS.

17. Drugi okres (zwany dalej „okresem istnienia wspólnego przedsiębiorstwa”) trwał od dnia 1 maja 1995 r. do dnia 30 czerwca 2002 r. W dniu 1 maja 1995 r. spółka Sasol Ltd nabyła dwie trzecie udziałów w spółce HOS. W wyniku przekształcenia spółka HOS zmieniła nazwę na Schümann Sasol i nadal była spółką bezpośrednio odpowiedzialną za naruszenie. Schümann Sasol była spółką zależną należącą w 99,9 % do spółki Schümann Sasol International AG, której kapitał należał w jednej trzeciej do spółki Vara, a ostatecznie do rodziny Schümann. Dwie trzecie kapitału spółki Schümann Sasol International należało do spółki Sasol Holding in Germany, która z kolei była spółką zależną należącą w całości do spółki Sasol Ltd. W odniesieniu do tego okresu Komisja uznała za solidarnie odpowiedzialne spółki Sasol Wax (jako następcę prawnego Schümann Sasol), Sasol Wax International (jako następcę prawnego Schümann Sasol International, spółki dominującej względem Schümann Sasol), Sasol Holding in Germany (jako spółkę dominującą, do której należały dwie trzecie kapitału Schümann Sasol International) oraz Sasol Ltd (jako spółkę dominującą względem Sasol Holding in Germany) (motywy 451 i 478 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała bowiem, że trzy ostatnie spółki wywierały decydujący wpływ na Schümann Sasol (pkt 453 zaskarżonej decyzji). Ani spółka Vara, do której należała jedna trzecia kapitału spółki Schümann Sasol International, ani rodzina Schümann, właściciel spółki Vara, nie zostały uznane za odpowiedzialne za naruszenie popełnione przez spółkę Schümann Sasol, która należała wówczas do spółki Schümann Sasol International (zwanej dalej „Schümann Sasol International” lub „wspólnym przedsiębiorstwem”) – spółki należącej do spółki Vara i grupy Sasol.

18. Trzeci okres (zwany dalej „okresem Sasol”) trwał od dnia 1 lipca 2002 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r., to jest do ustania naruszenia. W dniu 30 czerwca 2002 r. grupa Sasol nabyła pozostałą trzecią część kapitału spółki Schümann Sasol International, należącą do tej pory do spółki Vara. Schümann Sasol, po zmianie firmy – Sasol Wax, pozostawała spółką zależną od spółki Schümann Sasol International, której firmę zmieniono z kolei na Sasol Wax International. Cały kapitał spółki Sasol Wax International należał od tej pory do spółki Sasol Holding in Germany, a ostatecznie do spółki Sasol Ltd. W odniesieniu do tego okresu Komisja stwierdziła, że cztery skarżące są solidarnie odpowiedzialne za naruszenie popełnione przez spółkę Sasol Wax, uznając, iż trzy pierwsze skarżące wywierały decydujący wpływ na Sasol Wax (pkt 451 i 453 zaskarżonej decyzji).

Przebieg postępowania i żądania stron

19. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 15 grudnia 2008 r. skarżące wniosły niniejszą skargę.

20. Po zapoznaniu się ze sprawozdaniem sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) zdecydował o otwarciu ustnego etapu postępowania. W ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu Sąd wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na piśmie na pewne pytania i do przedstawienia pewnych dokumentów. Strony zastosowały się do tego żądania w wyznaczonym terminie.

21. Na rozprawie w dniu 3 lipca 2013 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

22. Z uwagi na powiązania faktyczne ze sprawami T‑540/08 Esso i in. przeciwko Komisji, T‑543/08 RWE i RWE Dea przeciwko Komisji, T‑544/08 Hansen & Rosenthal i H & R Wax Company Vertrieb przeciwko Komisji, T‑548/08 Total przeciwko Komisji, T‑550/08 Tudapetrol przeciwko Komisji, T‑551/08 H & R ChemPharm przeciwko Komisji, T‑558/08 ENI przeciwko Komisji, T‑562/08 Repsol YPF Lubricantes y especialidades i in. przeciwko Komisji oraz T‑566/08 Total Raffinage Marketing przeciwko Komisji, jak również ze względu na podobieństwo i stopień trudności podniesionych kwestii prawnych Sąd zdecydował przystąpić do narady w powyższych powiązanych ze sobą sprawach dopiero po przeprowadzeniu ostatniej z rozpraw, to znaczy rozprawy w niniejszej sprawie, która odbyła się w dniu 3 lipca 2013 r.

23. Skarżące wnoszą do Sądu o:

– tytułem żądania głównego – stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w części, która ich dotyczy;

– tytułem żądania ewentualnego – uchylenie grzywny nałożonej na skarżące w zaskarżonej decyzji lub odpowiednie obniżenie jej wysokości;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

24. Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi w całości, w tym w zakresie żądań ewentualnych;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

25. Na poparcie swojej skargi skarżące podnoszą siedem zarzutów. Zarzut pierwszy jest oparty na błędnym przypisaniu spółkom Sasol Ltd, Sasol Holding in Germany oraz Sasol Wax International odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez spółkę Schümann Sasol w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa. Zarzut drugi jest oparty na błędnym przypisaniu spółkom Sasol Ltd, Sasol Holding in Germany oraz Sasol Wax International odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez spółkę Sasol Wax w okresie Sasol. Zarzut trzeci jest oparty na naruszeniu przez Komisję zasady równego traktowania, ponieważ Komisja nie uznała spółki Vara za solidarnie odpowiedzialną w odniesieniu do okresu Schümanna i okresu istnienia wspólnego przedsiębiorstwa. Zarzut czwarty dotyczy błędnego określenia kwoty podstawowej grzywny. Zarzut piąty jest oparty na błędnym przypisaniu grupie Sasol roli przywódcy. Zarzut szósty jest oparty na niezgodnym z prawem określeniu górnej granicy grzywny bez zróżnicowania w odniesieniu do różnych okresów naruszenia. Zarzut siódmy jest oparty na niezgodnym z prawem zaniechaniu przyznania grupie Sasol całkowitego zwolnienia z niektórych części grzywny.

1. W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na błędnym przypisaniu spółkom Sasol Ltd, Sasol Holding in Germany i Sasol Wax International odpowiedzialności za naruszenie popełnione w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa

26. Skarżące twierdzą, że Komisja błędnie uznała, iż spółka Sasol Ltd, za pośrednictwem należącej do niej w całości spółki zależnej – Sasol Holding in Germany, wywierała samodzielnie decydujący wpływ na spółkę Schümann Sasol International, przez co błędnie przypisała spółkom Sasol Ltd, Sasol Holding in Germany i Sasol Wax International odpowiedzialność związaną z okresem istnienia wspólnego przedsiębiorstwa. Tymczasem łączące Schümann Sasol i wspomniane spółki więzy organizacyjne, gospodarcze i prawne, na które Komisja powołała się w zaskarżonej decyzji, nie uzasadniają takiego wniosku.

27. Skarżące twierdzą zasadniczo, że Vara, druga ze spółek dominujących, wywierała samodzielnie decydujący wpływ na spółkę Schümann Sasol International w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa. Skarżące twierdzą posiłkowo, że ów decydujący wpływ był wywierany łącznie przez obydwie spółki dominujące.

28. Komisja odpiera, że w rzeczywistości grupa Sasol została ukarana z tytułu czynów, za które sama ponosi odpowiedzialność, oraz zgodnie z wytycznymi z 2006 r. Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że Komisja nie ma obowiązku uzasadniania, dlaczego nie skierowała decyzji stwierdzającej naruszenie do osób trzecich oraz że przedsiębiorstwo nie może kwestionować wymierzonej mu kary na tej podstawie, że inne przedsiębiorstwo uniknęło grzywny.

Uwagi wstępne

29. W odniesieniu do solidarnej odpowiedzialności spółki dominującej za zachowanie jej spółki zależnej lub należącego do niej wspólnego przedsiębiorstwa należy przypomnieć, że okoliczność, iż spółka zależna lub wspólne przedsiębiorstwo ma odrębną osobowość prawną, nie wystarcza, aby wykluczyć możliwość przypisania zachowania tejże spółki zależnej lub tego przedsiębiorstwa spółce dominującej (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 48/69 Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, Rec. s. 619, pkt 132).

30. Prawo konkurencji Unii dotyczy bowiem działalności przedsiębiorstw, zaś pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje każdą jednostkę wykonującą działalność gospodarczą, niezależnie od jej statusu prawnego i sposobu jej finansowania (wyrok Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, pkt 54; wyrok Sądu z dnia 13 lipca 2011 r. w sprawach połączonych T‑141/07, T‑142/07, T‑145/07 i T‑146/07 General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4977, pkt 53).

31. Sąd Unii wyjaśnił też, że pojęcie przedsiębiorstwa w tym kontekście należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (zob. wyrok Trybunału z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 170/83 Hydrotherm Gerätebau, Rec. s. 2999, pkt 11; ww. w pkt 30 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo; wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie T‑234/95 DSG przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2603, pkt 124). Sąd Unii podkreślił tym samym, iż do celów stosowania reguł konkurencji formalna rozdzielność dwóch spółek wynikająca z ich odrębnej osobowości prawnej nie jest decydująca, lecz istotne jest to, czy obie spółki zachowują się jednakowo na rynku. Niezbędne może zatem okazać się ustalenie, czy dwie lub kilka spółek o odrębnych osobowościach prawnych tworzą jedno i to samo przedsiębiorstwo lub jednostkę gospodarczą, która przejawia jednolite zachowanie na rynku, bądź należą do takiego przedsiębiorstwa lub takiej jednostki (ww. w pkt 29 wyrok w sprawie Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 140; wyrok Sądu z dnia 15 września 2005 r. w sprawie T‑325/01 DaimlerChrysler przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3319, pkt 85; ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, pkt 54).

32. Jeżeli tego rodzaju jednostka gospodarcza narusza reguły konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej (ww. w pkt 30 wyroki: w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 56; w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, pkt 55).

33. Zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej z powodu przynależności obu tych spółek do tego samego przedsiębiorstwa, w przypadku gdy ta spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, ponieważ pozostaje pod decydującym wpływem spółki dominującej w tym względzie, zwłaszcza z uwagi na więzy gospodarcze, organizacyjne i prawne, które łączą te dwa podmioty prawa (zob. podobnie ww. w pkt 30 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 58; wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 527).

34. Zachowanie spółki zależnej na rynku pozostaje pod decydującym wpływem spółki dominującej między innymi w przypadku, gdy spółka zależna stosuje się zasadniczo do instrukcji wydawanych jej przez spółkę dominującą w tym względzie (ww. w pkt 29 wyrok w sprawie Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 133, 137, 138; zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑294/98 P Metsä-Serla i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10065, pkt 27).

35. Zachowanie spółki zależnej na rynku pozostaje co do zasady pod decydującym wpływem spółki dominującej także wtedy, gdy posiada ona jedynie uprawnienie do określania lub zatwierdzania określonych strategicznych decyzji handlowych, w niektórych przypadkach poprzez obecność swoich przedstawicieli w organach spółki zależnej, podczas gdy uprawnienie do określania polityki handlowej sensu stricto spółki zależnej zostaje przyznane członkom kierownictwa odpowiedzialnym za zarządzanie operacyjne tą spółką, wybranym przez spółkę dominującą oraz reprezentującym i popierającym jej interesy gospodarcze (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 9 września 2011 r. w sprawie T‑25/06 Alliance One International przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5741, pkt 138, 139, utrzymany w mocy postanowieniem Trybunału z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie C‑593/11 P, niepublikowanym w Zbiorze, pkt 30).

36. W przypadku gdy zapewniona jest jednolitość zachowania spółki zależnej i jej spółki dominującej na rynku, między innymi w przypadkach opisanych w pkt 34 i 35 powyżej lub za pomocą innych więzów gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących takie spółki, owe spółki stanowią część jednej i tej samej jednostki gospodarczej, a zatem tworzą jedno przedsiębiorstwo zgodnie z orzecznictwem wymienionym w pkt 31 powyżej. Okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej osobistego zaangażowania w naruszenie (zob. podobnie ww. w pkt 30 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 59).

37. Orzecznictwo przedstawione w pkt 29–36 powyżej ma również zastosowanie do przypisania odpowiedzialności jednej lub kilku spółkom dominującym za naruszenie popełnione przez ich wspólne przedsiębiorstwo (ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, pkt 52–56).

38. Właśnie w świetle powyższych reguł należy zbadać argumenty skarżących i prawidłowość stwierdzeń zawartych w zaskarżonej decyzji, jeśli chodzi o przypisanie skarżącym odpowiedzialności za działania spółki Schümann Sasol i jej spółki dominującej, Schümann Sasol International, należącej w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa w dwóch trzecich do spółki Sasol Holding in Germany, a w jednej trzeciej do spółki Vara.

Zaskarżona decyzja

39. W zaskarżonej decyzji Komisja odrzuciła argumentację skarżących zmierzającą do wykazania, że w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa spółka Schümann Sasol International była faktycznie kontrolowana przez spółkę Vara. Komisja oparła ten wniosek zasadniczo na następujących argumentach:

„[…]

(471) Komisja stoi na stanowisku, że spółka Sasol, za pośrednictwem należącej do niej w całości spółki zależnej – Sasol Holding in Germany GmbH, wywierała decydujący wpływ na spółkę Schümann Sasol International.

(472) Jak wyjaśnia Sasol, [zarząd] odpowiedzialny za bieżącą działalność spółki składał się z jednego przedstawiciela spółki Sasol, jednego przedstawiciela spółki Vara oraz z prezesa. [Zarząd], zgodnie ze swoim regulaminem, w miarę możliwości podejmuje decyzje jednomyślnie lub zwykłą większością głosów. W razie równego podziału głosów rozstrzyga głos prezesa [zarządu]. Sasol twierdzi, że przez większą część okresu istnienia wspólnego przedsiębiorstwa prezesem był przedstawiciel spółki Vara. W oparciu o pogłębioną analizę Komisja kwestionuje twierdzenia Sasol w tym względzie. Osoba, o którą chodzi, zawdzięczała stanowisko prezesa głównie swojej wiedzy w zakresie przedmiotu działalności spółki oraz temu, że Sasol także życzyła sobie widzieć ją na stanowisku prezesa [zarządu] wspólnego przedsiębiorstwa. Spółce Sasol, będącej akcjonariuszem większościowym, zależało na tym, aby dysponować w [zarządzie] osobą zaznajomioną już z wcześniejszą działalnością spółki HOS. Osoba ta pracowała wcześniej na rachunek niemieckiego poprzednika Schümann Sasol International, a zatem doskonale znała sposób funkcjonowania spółki przejętej następnie przez Sasol. Poza tym w momencie gdy osoba ta została prezesem (w dniu 2 maja 1995 r.), nie była ona pracownikiem spółki Vara. W istocie osoba ta nie była pracownikiem spółki Vara przed 1997 r. Była ona prezesem wspólnego przedsiębiorstwa od dnia 2 maja 1995 r. do dnia 30 czerwca 2001 r., kiedy to została zastąpiona przez [D.S.R.] z Sasol.

(473) Rada nadzorcza wspólnego przedsiębiorstwa składała się z sześciu członków: czterech przedstawicieli Sasol i dwóch Vary. Jak wyjaśniła Sasol, umowa akcjonariuszy dotycząca prawa głosu, zawarta pomiędzy Sasol a Varą przewidywała, że Sasol i Vara będą przyjmowały uchwały jednomyślnie, a każdej z nich będzie przysługiwał jeden głos, przez co większość głosów, jaką Sasol posiadała w radzie nadzorczej, została zniesiona. W przypadku braku zgody projekt uznawano za odrzucony. Jednakże umowa akcjonariuszy dotycząca prawa głosu, w art. 3 odnoszącym się do uchwał rady nadzorczej, stanowiła, że art. 1 tej umowy stosował się odpowiednio. Artykuł 1.5 umowy stanowił, że jeżeli w sprawach wymienionych w lit. a)–d) tego artykułu nie można osiągnąć jednomyślności, stanowisko Sasol, tak długo jak będzie ona posiadała ponad połowę kapitału spółki, będzie rozstrzygające, a Vara odda głos zgodny z decyzją Sasol. Sprawy, o których mowa w art. 1.5 lit. a)–d), to: sporządzenie rocznego sprawozdania finansowego, wybór biegłych rewidentów, wybór biegłych rewidentów na szczególne potrzeby oraz wyrażanie zgody na inwestycje [kapitałowe dokonywane przez spółkę] lub którąkolwiek z jej spółek zależnych.

(474) [Jeżeli chodzi o walne zgromadzenie], Sasol wyjaśniła, że Vara dysponowała mniejszością blokującą, gdyż do przyjęcia uchwał była wymagana większość trzech czwartych oddanych głosów, zaś Vara dysponowała jedną trzecią głosów. Ponadto, według Sasol, zgodnie z umową akcjonariuszy dotyczącą prawa głosu, Sasol i Vara zobowiązały się, że będą podejmować wspólnie wszystkie decyzje akcjonariuszy oraz będą głosować jednomyślnie w każdych okolicznościach, przy czym każda z nich dysponowała jednym głosem, a gdyby osiągnięcie jednomyślności nie było możliwe, ani Sasol, ani Vara nie podejmie działań. W ten sposób Vara nie mogła zostać przegłosowana. Jednakże, jak zostało wyjaśnione powyżej, umowa akcjonariuszy dotycząca prawa głosu, w art. 1.5, który ma zastosowanie do [walnego] zgromadzenia, zawiera wyliczenie spraw, w odniesieniu do których stanowisko Sasol jest decydujące [zob. motyw 473].

(475) Zważywszy na okoliczności przedstawione w motywach (472)–(474), w szczególności na okoliczność, że w razie braku jednomyślności Sasol miała możliwość narzucenia swojej woli, gdy podejmowane były istotne strategiczne decyzje, takie jak te wyszczególnione w art. 1.5 umowy akcjonariuszy dotyczącej prawa głosu (na przykład zgoda na dokonanie inwestycji kapitałowych), należy uznać, że Sasol sprawowała faktyczną kontrolę nad wspólnym przedsiębiorstwem. Okoliczność, że – jak twierdzi Sasol – członkowie zarządu [Schümann Sasol] byli wcześniej pracownikami HOS, nie przeczy temu wnioskowi, skoro takie decyzje kadrowe dotyczące wyższych stanowisk kierowniczych wymagały zgody rady nadzorczej (art. 2 ust. 2 [lit.] c) regulaminu zarządu), a więc Sasol miała możliwość sprzeciwienia się tym decyzjom.

[…]

(481) Mając powyższe na względzie, Komisja uważa, że nie tylko spółka będąca sprawcą naruszenia – [Schümann Sasol], lecz także spółki względem niej dominujące: Sasol International AG, Sasol Ltd oraz Sasol Holding in Germany GmbH ponoszą odpowiedzialność w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa, ponieważ udowodniony został fakt kontrolowania wspólnego przedsiębiorstwa przez Sasol […]. Jak zostało wykazane w motywach 329–333, różne spółki należące do tej samej grupy kapitałowej stanowią jednostkę gospodarczą, a w konsekwencji przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 [WE], jeżeli spółki te nie określają w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku. W przypadku istnienia wspólnego przedsiębiorstwa można stwierdzić, że owo przedsiębiorstwo i spółki dominujące stanowią jednostkę gospodarczą na potrzeby stosowania art. 81 [WE], jeżeli wspólne przedsiębiorstwo nie określiło w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku. W tym kontekście [nie ma znaczenia], czy wspólne przedsiębiorstwo należy uznać za wykonujące wszystkie funkcje przedsiębiorstwa, czy też nie, [skoro] okoliczności faktyczne wskazują na wywieranie decydującego wpływu. Fakt, iż odpowiedzialność może zostać przypisana spółkom dominującym tworzącym wspólne przedsiębiorstwo, jest zgodny z praktyką Komisji w tej konkretnej kwestii wynikającą z ogólnych zasad prawnych wyłożonych w motywie 340 i określonych przez sądy wspólnotowe. Okoliczność, że w innych przypadkach decyzja nie została skierowana do spółek dominujących tworzących wspólne przedsiębiorstwo, nie oznacza, że w okolicznościach niniejszej sprawy Sasol International AG, Sasol Ltd i Sasol Holding in Germany GmbH, jako spółki dominujące należące do grupy Sasol, nie mogą zostać uznane za odpowiedzialne z tytułu działalności ich spółki zależnej, ponieważ Komisja, wydając decyzje dotyczące przypisania odpowiedzialności za naruszenie niektórym jednostkom tworzącym przedsiębiorstwo, dysponuje swobodą uznania oraz dokonuje oceny w zależności od okoliczności konkretnego przypadku”.

W przedmiocie dokonywanego w kontekście art. 81 WE rozróżnienia pojęcia kontroli i pojęcia rzeczywistego wywierania decydującego wpływu

40. Na wstępie należy zauważyć, że badając możliwość przypisania odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez Schümann Sasol, spółkę zależną od wspólnego przedsiębiorstwa, Komisja nie dokonała jednoznacznego rozróżnienia pojęć kontroli i uprawnień kontrolnych z jednej strony oraz jednostki gospodarczej i rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na zachowanie handlowe z drugiej strony.

41. Skarżące podnoszą, że takie podejście jest nieprawidłowe, zważywszy, iż pojęcie kontroli nie oznacza rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.

42. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 3 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004 z dnia 20 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw (Dz.U. L 24, s. 1) (zwanego dalej „rozporządzeniem WE w sprawie koncentracji”) „[p]odstawę kontroli stanowią prawa, umowy lub jakiekolwiek inne środki, które oddzielnie bądź wspólnie i uwzględniając okoliczności faktyczne lub prawne, dają możliwość wywierania decydującego wpływu na przedsiębiorstwo”.

43. Zgodnie z orzecznictwem Komisja w celu przypisania antykonkurencyjnego zachowania jednej spółki innej spółce na podstawie art. 81 WE nie może oprzeć się jedynie na istnieniu możliwości wywierania decydującego wpływu, co jest dopuszczalne w ramach stosowania rozporządzenia nr 139/2004 przy ustalaniu kontroli, bez potrzeby sprawdzenia, czy wpływ ten był r zeczywiście wywierany (ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, pkt 69).

44. Wręcz przeciwnie, na Komisji spoczywa w zasadzie obowiązek wykazania takiego decydującego wpływu na podstawie całokształtu okoliczności faktycznych (zob. wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑314/01 Avebe przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3085, pkt 136 i przytoczone tam orzecznictwo). Wśród tych okoliczności figurują łączenie stanowisk przez te same osoby fizyczne w zarządzie spółki dominującej i zarządzie jej spółki zależnej lub wspólnego przedsiębiorstwa (wyrok Sądu z dnia 12 lipca 2011 r. w sprawie T‑132/07 Fuji Electric przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4091, pkt 184; zob. także podobnie wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 119, 120) lub fakt, że wspomniane spółki były zobowiązane stosować się do wytycznych wydanych przez ich jednolite kierownictwo, nie mogąc przyjąć na rynku autonomicznego zachowania (zob. podobnie ww. w pkt 33 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 527).

45. W niniejszej sprawie Komisja nie oparła się na takim bezpośrednim wykazaniu wywierania decydującego wpływu przez spółkę Sasol Ltd i przez spółkę Sasol Holding in Germany na przedsiębiorstwo Schümann Sasol International.

46. Komisja zbadała bowiem w istocie uprawnienia decyzyjne, które Sasol mogła wykonywać w organach wspólnego przedsiębiorstwa za pośrednictwem swoich przedstawicieli. Analiza tej kwestii opiera się głównie na abstrakcyjnym badaniu zasad podejmowania decyzji przez te organy na podstawie postanowień umowy akcjonariuszy i regulaminu zarządu, które powielały zasady głosowania przewidziane w statucie wspólnego przedsiębiorstwa. Poza tym Komisja opiera swój wniosek dotyczący przypisania spółkom Sasol Holding in Germany i Sasol Ltd odpowiedzialności za działania przedsiębiorstwa Schümann Sasol International w szczególności na stwierdzeniu, że „udowodniony został fakt kontrolowania wspólnego przedsiębiorstwa przez Sasol” (motyw 481 zaskarżonej decyzji).

47. Z powyższego wynika, że w niniejszej sprawie Komisja wyciągnęła wniosek co do wywierania przez spółki Sasol Ltd i Sasol Holding in Germany decydującego wpływu na zachowanie handlowe przedsiębiorstwa Schümann Sasol International głównie na podstawie abstrakcyjnej analizy dokumentów podpisanych przed rozpoczęciem funkcjonowania przez Schümann Sasol International, na wzór analizy przeprowadzanej zgodnie z regułami regulującymi zezwalanie na koncentracje.

48. W drugiej kolejności do Sądu należy zatem zbadanie, w jakim stopniu taka abstrakcyjna i prospektywna analiza dokonywana w zakresie koncentracji, gdy wydanie decyzji zezwalającej na koncentrację poprzedza początek funkcjonowania wspólnego przedsiębiorstwa, może również służyć do wykazania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na zachowanie handlowe wspólnego przedsiębiorstwa w decyzji, w której spółkom dominującym przypisuje się odpowiedzialność za naruszenie art. 81 WE popełnione w przeszłości przez to wspólne przedsiębiorstwo.

49. W tym względzie z orzecznictwa wynika, że nawet jeśli uprawnienie do określania decyzji handlowych wspólnego przedsiębiorstwa lub taka możliwość opierają się jako takie tylko na samej zdolności do wywierania decydującego wpływu na zachowanie handlowe tego przedsiębiorstwa i tym samym wchodzą w zakres pojęcia kontroli w rozumieniu rozporządzenia nr 139/2004, to Komisja i sąd Unii mogą domniemywać, że przepisy ustawowe i postanowienia porozumień dotyczących funkcjonowania tegoż przedsiębiorstwa, a w szczególności postanowienia umowy ustanawiającej wspólne przedsiębiorstwo i umowy akcjonariuszy dotyczącej prawa głosu, zostały wprowadzone w życie i były przestrzegane. W takim stopniu badanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na zachowanie handlowe wspólnego przedsiębiorstwa może polegać na abstrakcyjnej analizie dokumentów podpisanych przed początkiem jego funkcjonowania, na wzór analizy dotyczącej kontroli. W szczególności w przypadku gdy owe przepisy i postanowienia przewidują, że głosy każdej spółki dominującej są konieczne do wydania uchwały przez dany organ wspólnego przedsiębiorstwa, Komisja i sąd Unii mogą stwierdzić – w braku dowodu przeciwnego – że uchwały te były ustalane wspólnie przez spółki dominujące (zob. podobnie ww. w pkt 44 wyroki: w sprawie Avebe przeciwko Komisji, pkt 137–139; w sprawie Fuji Electric przeciwko Komisji, pkt 186–193; ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, pkt 112, 113). Podobnie jeżeli omawiane postanowienia pozwalają jednej spółce dominującej na określanie decyzji organów wspólnego przedsiębiorstwa, Komisja i sąd Unii mogą stwierdzić – w braku dowodu przeciwnego – że taka spółka dominująca wywierała decydujący wpływ na te decyzje.

50. Niemniej z uwagi na to, że badanie dotyczące rzeczywistego wywierania decydującego wpływu jest retrospektywne, a zatem może opierać się na konkretnych okolicznościach, zarówno Komisja, jak i zainteresowane strony mogą przedstawić dowód, że decyzje handlowe wspólnego przedsiębiorstwa były ustalane według innych zasad aniżeli zasady wynikające z samego abstrakcyjnego badania porozumień dotyczących funkcjonowania wspólnego przedsiębiorstwa (zob. podobnie ww. w pkt 44 wyrok w sprawie Fuji Electric przeciwko Komisji, pkt 194, 195; ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji, pkt 115–117). W szczególności Komisja lub zainteresowane strony mogą przedstawić dowód, że mimo przysługiwania jednej spółce dominującej uprawnienia do podejmowania wspomnianych decyzji za pośrednictwem jej przedstawicieli zajmujących stanowiska w organach wspólnego przedsiębiorstwa decyzje te były de facto podejmowane jednomyślnie przez kilka spółek dominujących lub przez wszystkie spółki dominujące.

W przedmiocie zasadności stwierdzenia Komisji dotyczącego przypisania spółkom Sasol Holding in Germany oraz Sasol Ltd odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez przedsiębiorstwo Schümann Sasol International

51. Skarżące kwestionują analizę Komisji dotyczącą przypisania spółkom Sasol Holding in Germany oraz Sasol Ltd odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez przedsiębiorstwo Schümann Sasol International zasadniczo z dwóch powodów. Z jednej strony skarżące uważają, że Komisja popełniła błąd w ocenie, gdyż nie uznała, że B.I., prezes zarządu Schümann Sasol International, był przedstawicielem spółki Vara. Zdaniem skarżących spółka Vara, za pośrednictwem swojego przedstawiciela, którym był B.I., mogła bowiem samodzielnie określać decyzje zarządu przez większą część okresu istnienia wspólnego przedsiębiorstwa, ponieważ zgodnie z regulaminem zarządu w przypadku równej liczby głosów członków zarządu prezes miał głos rozstrzygający. Z drugiej strony skarżące twierdzą, że zgodnie ze statutem wspólnego przedsiębiorstwa oraz z umową akcjonariuszy spółka Vara mogła blokować większość decyzji walnego zgromadzenia i rady nadzorczej wspólnego przedsiębiorstwa, tak że spółka Sasol Holding in Germany nie mogła samodzielnie, głosami swoich przedstawicieli, podejmować takich decyzji. Na tej podstawie skarżące twierdzą, że spółka Sasol Holding in Germany nie miała możliwości wywierania decydującego wpływu na zachowanie handlowe przedsiębiorstwa Schümann Sasol International.

52. Na wstępie należy przypomnieć, że jeżeli chodzi o przypisanie kilku spółkom dominującym odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez wspólne przedsiębiorstwo, Komisja może udowodnić rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu, wykazując istnienie wspólnych uprawnień kierowniczych przysługujących spółkom dominującym względem wspólnego przedsiębiorstwa. Jeśli chodzi o charakter tych wspólnych uprawnień kierowniczych, Sąd w ww. w pkt 44 wyroku w sprawie Avebe przeciwko Komisji (pkt 136–138), uznał za istotne wskazówki oparte na tym, że członkowie organów wspólnego przedsiębiorstwa nominowani przez każdą ze spółek dominujących, reprezentujący interesy handlowe tychże spółek, przy określaniu i wprowadzaniu w życie polityki handlowej wspólnego przedsiębiorstwa musieli pracować w ścisłej współpracy oraz że wydawane przez nich decyzje musiały bezwzględnie odzwierciedlać zgodność woli każdej ze spółek dominujących pociągniętych do odpowiedzialności przez Komisję. Sąd zbadał nie tylko podejmowanie strategicznych decyzji we wspólnym przedsiębiorstwie, ale także zarządzanie bieżącymi sprawami, i wskazał, że obaj dyrektorzy nominowani przez dwie spółki dominujące byli zobowiązani do ścisłej współpracy również w tym względzie (ww. w pkt 44 wyrok w sprawie Avebe przeciwko Komisji, pkt 136–138).

53. Jednakże w niniejszej sprawie Komisja nie przypisała odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez przedsiębiorstwo Schümann Sasol International obydwu spółkom dominującym, lecz jedynie spółce Sasol Holding in Germany oraz jej spółce dominującej – Sasol Ltd.

54. W przypadku gdy Komisja przypisuje odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez wspólne przedsiębiorstwo tylko jednej ze spółek dominujących, powinna ona wykazać, że decydujący wpływ na zachowanie handlowe wspólnego przedsiębiorstwa był wywierany jednostronnie przez tę spółkę dominującą.

55. Z zaskarżonej decyzji oraz z pism Komisji złożonych w ramach postępowania przed Sądem wynika, że Komisja uważa, iż warunek przedstawiony w pkt 54 powyżej został w niniejszej sprawie spełniony. W motywie 471 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła bowiem, że „Sasol [Ltd], za pośrednictwem należącej do niej w całości spółki zależnej – Sasol Holding in Germany GmbH, wywierała decydujący wpływ na spółkę Schümann Sasol International AG”. Poza tym w pkt 49 odpowiedzi na skargę Komisja twierdzi, że „Sasol [Ltd] (za pośrednictwem Sasol Holding) sprawowała wyłączną kontrolę nad [Schümann Sasol International]”, a w pkt 67 tejże odpowiedzi na skargę, że „nie należy przypisywać odpowiedzialności spółce Vara, ponieważ Sasol samodzielnie wywierała decydujący wpływ na wspólne przedsiębiorstwo”.

56. Należy zatem zbadać, czy Komisja mogła w sposób uprawniony, na podstawie dowodów zebranych w zaskarżonej decyzji i pomimo zgłaszanych przez skarżące w toku postępowania administracyjnego argumentów na rzecz roli spółki Vara w zarządzie wspólnego przedsiębiorstwa, stwierdzić, że Sasol wywierała w sposób jednostronny decydujący wpływ na spółkę Schümann Sasol International.

Zarząd przedsiębiorstwa Schümann Sasol International

57. Skarżące twierdzą, że uchwały zarządu spółki Schümann Sasol International były podejmowane zwykłą większością głosów oraz że w przypadku równego podziału głosów rozstrzygał głos prezesa zarządu. Tymczasem prezes zarządu, B.I., reprezentował interesy spółki Vara.

58. Skarżące podnoszą zasadniczo, że Komisja popełniła błąd w ocenie materiału dowodowego, którym dysponowała, uznając, że B.I. nie reprezentował spółki Vara, lecz zarządzał wspólnym przedsiębiorstwem z ramienia grupy Sasol. Komisja oparła ten wniosek na oświadczeniu spółki Vara z dnia 11 października 2007 r., w którym B.I., odpowiadając w imieniu spółki Vara na pytania Komisji, stwierdził, że nie reprezentował on spółki Vara w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa, a jednocześnie – paradoksalnie – uznał się on za przedstawiciela spółki Vara na potrzeby wszelkich innych pytań Komisji.

59. Poza tym skarżące odsyłają do swego oświadczenia z dnia 18 kwietnia 2008 r., zgodnie z którym B.I. w rzeczywistości stale działał jako prawa ręka H.O. Schümanna i reprezentował spółkę Vara we wspólnym z Sasol przedsiębiorstwie. Przed okresem istnienia wspólnego przedsiębiorstwa B.I., jako osoba fizyczna, zajmował wysokie stanowisko w kontrolowanej przez spółkę Vara spółce HOS, w której od 1987 r. był dyrektorem generalnym oraz osobą zaufaną H.O. Schümanna. Poza tym B.I. zajmował również stanowisko członka zarządu w spółce Vara oraz w innych spółkach należących do H.O. Schümanna w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa i później. O ścisłych związkach pomiędzy B.I. a spółką Vara oraz H.O. Schümannem świadczy również ogłoszenie dotyczące utworzenia wspólnego przedsiębiorstwa z dnia 6 czerwca 1995 r.

60. Skarżące twierdzą, że okoliczności te były znane Komisji w trakcie postępowania administracyjnego, lecz Komisja pominęła je i bezzasadnie dała wiarę oświadczeniu spółki Vara, którego autorem był sam B.I., czyli osoba, do której jako do komandytariusza należała część kapitału spółki Vara.

61. Komisja podnosi w pierwszej kolejności, że pojęcie decydującego wpływu nie dotyczy operacyjnego zarządzania wspólnym przedsiębiorstwem, lecz podstawowych kierunków jego polityki handlowej. Tymczasem, jak wynika ze statutu spółki Schümann Sasol International, zarząd podlegał kontroli rady nadzorczej, a czynności zarządu dotyczące istotnych aspektów polityki handlowej przedsiębiorstwa wymagały uprzedniej zgody rady nadzorczej.

62. Następnie Komisja twierdzi, że B.I. nie reprezentował spółki Vara, lecz zawdzięczał stanowisko swojej wiedzy dotyczącej przedmiotu działalności spółki Schümann Sasol oraz że jego nominacja była zgodna z życzeniem grupy Sasol. W oświadczeniu z dnia 11 października 2007 r. spółka Vara poinformowała Komisję, że B.I. został wyznaczony na dyrektora spółki Sasol International, ponieważ grupa Sasol, chcąc korzystać z jego rozległej wiedzy na temat działalności spółki HOS, życzyła sobie jego obecności w zarządzie. Zdaniem Komisji ta informacja jest wiarygodna, ponieważ należyte zarządzanie wspólnym przedsiębiorstwem leżało w najlepiej pojętym interesie spółki Sasol, która chciała zapewnić ciągłość zarządzania przedsiębiorstwem, powierzając jego bieżącą eksploatację członkowi zarządu znającemu branżę wosków parafinowych, a w szczególności wcześniejszą działalność spółki HOS. W każdym razie Komisja stwierdziła w pkt 10 dupliki, że z jej ustaleń zawartych w motywie 472 zaskarżonej decyzji wynika, iż B.I. reprezentował w zarządzie przedsiębiorstwa Schümann Sasol International grupę Sasol, a nie spółkę Vara.

63. Sąd uważa za wskazane zbadanie w pierwszej kolejności roli B.I. w zarządzie przedsiębiorstwa Schümann Sasol International, by następnie rozstrzygnąć ogólniejszą kwestię, czy grupa Sasol miała możliwość jednostronnego określania treści uchwał podejmowanych przez ów zarząd.

Rola B.I.

64. Należy przypomnieć, że przez niemal cały okres istnienia wspólnego przedsiębiorstwa B.I. był prezesem zarządu Schümann Sasol International.

65. W toku postępowania administracyjnego skarżące twierdziły, że B.I. był przedstawicielem spółki Vara, natomiast Vara zapewniała, iż nie był on jej przedstawicielem, gdyż jego powołanie było zgodne z wolą grupy Sasol.

66. Na wstępie należy zauważyć, że ustalenia zawarte w motywie 472 zaskarżonej decyzji są dokładnym powtórzeniem treści oświadczenia spółki Vara z dnia 11 października 2007 r. Natomiast stanowisko przedstawione w oświadczeniu grupy Sasol z dnia 18 kwietnia 2008 r., zgodnie z którym B.I. był przedstawicielem spółki Vara, jak również dokumenty na poparcie tego oświadczenia, zostały przez Komisję odrzucone.

67. Jeżeli chodzi o treść twierdzeń Komisji odnoszących się do roli B.I., skarżące podnoszą zasadniczo, że Komisja popełniła błąd w ocenie, gdyż nie uznała, że reprezentował on spółkę Vara w zarządzie.

68. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że B.I. zajmował wysokie stanowiska w spółkach należących do H.O. Schümanna oraz do grupy Vara przed okresem, w trakcie oraz po okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa.

69. Należy przypomnieć, że w dniu 29 listopada 1996 r. B.I. został wspólnikiem komandytariuszem spółki Vara, będącej jedną ze spółek bezpośrednio dominujących względem przedsiębiorstwa Schümann Sasol International. Ze statusem wspólnika łączyło się posiadanie części kapitału spółki Vara, którego pozostała część należała do członków rodziny Schümann. Sąd stoi w tym względzie na stanowisku, że posiadanie części kapitału spółki stanowi okoliczność, która może potencjalnie wskazywać, że B.I. mógł identyfikować się z określonymi interesami handlowymi spółki Vara.

70. Ponadto przynajmniej przez część okresu istnienia wspólnego przedsiębiorstwa i równolegle z pełnieniem funkcji prezesa zarządu Schümann Sasol International B.I. był dyrektorem generalnym spółki Vara.

71. Jak wynika z orzecznictwa, łączenie stanowisk kierowniczych w jednej ze spółek dominujących i w ich wspólnym przedsiębiorstwie stanowi istotną wskazówkę, że wspomniana spółka dominująca, poprzez wykonywanie przez takiego członka kierownictwa wspólnego przedsiębiorstwa przysługujących mu uprawnień decyzyjnych, wywiera wpływ na decyzje handlowe wspólnego przedsiębiorstwa (zobacz podobnie ww. w pkt 44 wyrok w sprawie Fuji Electric przeciwko Komisji, pkt 199).

72. Następnie B.I., począwszy od dnia 15 czerwca 1995 r., był członkiem zarządu spółki Vara Beteiligungsgesellschaft mbH. Z materiału dowodowego przedstawionego przez skarżące wynika, że zajmował on to stanowisko jeszcze w 2011 r., wraz z H.O. Schümannem. Ponadto był on członkiem zarządu spółki Beteiligungsgesellschaft Hans-Otto Schümann mbH od dnia 4 kwietnia 1989 r. do daty rozwiązania tej spółki, to jest do dnia 13 września 1996 r. Także ta ostatnia spółka jest powiązana z H.O. Schümannem, założycielem i głównym właścicielem spółki Vara.

73. Poza tym należy zauważyć, że w dniu 1 lipca 2001 r., gdy D.S.R. zastąpił B.I. na stanowisku prezesa zarządu Schümann Sasol International, ten ostatni został jednym z sześciu członków rady nadzorczej rzeczonej spółki. W ten sposób B.I. zastąpił E.B.R, który zdaniem Komisji również był przedstawicielem spółki Vara, przy czym w pozostałym zakresie skład rady nadzorczej nie zmienił się. Świadczy to o tym, że B.I. był w radzie nadzorczej przedstawicielem spółki Vara. Już sama ta okoliczność jest zresztą wystarczająca, aby odrzucić twierdzenie Komisji, zgodnie z którym B.I. był w zarządzie przedstawicielem grupy Sasol, gdyż trudno sobie wyobrazić, aby w takim wypadku natychmiast po wygaśnięciu swojego mandatu zaczął reprezentować spółkę Vara w radzie nadzorczej.

74. Wreszcie należy zauważyć, że w piśmie z dnia 2 lutego 1995 r. skierowanym do wszystkich pracowników spółki HOS H.O. Schümann i B.I. poinformowali tych pracowników o negocjacjach, które prowadzili z grupą Sasol. W piśmie tym zapowiadają oni: „[W] przyszłości będziemy mieli możliwość wywierania wpływu na [nowy zarząd wspólnego przedsiębiorstwa], podobnie jak działo się to wcześniej”.

75. Na tej podstawie Sąd stwierdza, że skarżące, już na etapie postępowania administracyjnego, przedstawiły dowody pozwalające wykazać, że B.I. utrzymywał ścisłe więzi z grupą Vara i z H.O. Schümannem, że mógł on identyfikować się z określonymi interesami handlowymi spółki Vara, w szczególności jako wspólnik komandytariusz tej spółki, oraz że spółka Vara miała możliwość wywierania znacznego wpływu na decyzje zarządu wspólnego przedsiębiorstwa z uwagi na połączenie stanowisk w osobie B.I., co mogło skutkować podporządkowaniem polityki handlowej Schümann Sasol International polityce handlowej spółki Vara.

76. Komisja popełniła zatem błąd w ocenie, ponieważ nie uwzględniła w swojej analizie tego zbioru istotnych dowodów, a w zaskarżonej decyzji podkreśliła wyłącznie, że powołanie B.I. było zgodne z wolą grupy Sasol. Takie podejście zniekształca obraz istotnych dla sprawy okoliczności i nie spełnia kryterium, zgodnie z którym odpowiedzialność za naruszenie art. 81 WE powinna zostać ustalona na podstawie precyzyjnych i spójnych dowodów i zgodnie z którym Komisja powinna w sposób bezstronny uwzględnić wszystkie istotne okoliczności prawne i faktyczne, które zostają jej przedstawione (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawach połączonych T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP i T‑61/02 OP Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3567, pkt 59–63; zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 17 maja 2001 r. w sprawie C‑450/98 P IECC przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3947, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).

77. Argumenty Komisji nie są w stanie podważyć tego wniosku.

78. Po pierwsze, Komisja powołuje się na okoliczność, że grupa Sasol wyraziła zgodę na powołanie B.I. na prezesa zarządu.

79. W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie ze statutem Schümann Sasol International oraz z umową akcjonariuszy wszyscy członkowie zarządu wraz z prezesem byli powoływani przez radę nadzorczą w głosowaniu jednomyślnym, w którym uczestniczyli przedstawiciele spółek Vara i Sasol. Dlatego z jednej strony skład zarządu musiał odzwierciedlać porozumienie pomiędzy dwoma spółkami dominującymi, czyli wolę każdej z nich, z drugiej strony spółka Vara musiała również udzielać swej zgody na powoływanie członków zarządu wyznaczanych przez Sasol, których Komisja uważała za przedstawicieli tej ostatniej spółki.

80. W związku z tym okoliczność, że Sasol wyraziła zgodę na powołanie B.I. na prezesa zarządu, nie upoważnia ani do stwierdzenia, że reprezentował on interesy handlowe Sasol w większym stopniu niż jest to wymagane w ramach lojalnego zarządzania wspólnym przedsiębiorstwem mającym dwie spółki dominujące, ani do odrzucenia przedstawionych przez skarżące dowodów zmierzających do wykazania, że spółka Vara wywierała wpływ na zarząd poprzez przysługujące B.I. uprawnienia decyzyjne.

81. Po drugie, należy zauważyć, że jedynym konkretnym dowodem, na którym Komisja oparła swój wniosek, że B.I. nie był przedstawicielem spółki Vara oraz że jego powołanie było zgodne z wolą Sasol, jest oświadczenie spółki Vara z dnia 11 października 2007 r. wspomniane w pkt 66 powyżej.

82. Zdaniem Komisji oświadczenie to jest tym bardziej wiarygodne, że zostało przesłane w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji wystosowane przez Komisję. W najlepiej pojętym interesie spółki Vara było należyte przedstawienie sytuacji, ponieważ za niezgodne z prawdą oświadczenie grozi grzywna przewidziana w art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003.

83. Należy w tym względzie zaznaczyć, że na pierwszej stronie odpowiedzi z dnia 11 października 2007 r. na żądanie udzielenia informacji zawierającej omawiane oświadczenie znajduje się wzmianka, iż osobą odpowiedzialną za udzielanie odpowiedzi był w pierwszej kolejności B.I. Bezsporne jest również, jak podnoszą skarżące, że w tamtym czasie B.I. nadal był komandytariuszem spółki Vara.

84. Ponadto należy stwierdzić, że Komisja w swoim skierowanym do spółki Vara żądaniu udzielenia informacji – ani też zresztą w zaskarżonej decyzji – nie określiła, co jej zdaniem należało rozumieć przez pojęcie reprezentacji. Z tego względu skoro B.I. nie był formalnie upoważniony do reprezentowania spółki Vara w zarządzie wspólnego przedsiębiorstwa, spółka Vara mogła w swoim oświadczeniu potwierdzić, nie ryzykując grzywny, że nie był on jej przedstawicielem.

85. Poza tym należy podkreślić, że badanie więzów organizacyjnych łączących wspólne przedsiębiorstwo ze spółką dominującą nie musi koniecznie dotyczyć kwestii reprezentacji spółki dominującej wynikającej z formalnego mandatu udzielonego przez tę spółkę członkowi kierownictwa wspólnego przedsiębiorstwa. Bardziej miarodajne jest badanie szeroko rozumianej reprezentacji interesów gospodarczych spółki dominującej (zob. pkt 35 powyżej) oraz wywierania wpływu na decyzje organów wspólnego przedsiębiorstwa w celu podporządkowania polityki handlowej tego przedsiębiorstwa polityce handlowej spółki dominującej, o czym może świadczyć w szczególności łączenie stanowisk w zarządach spółki dominującej i wspólnego przedsiębiorstwa, jak również posiadanie części kapitału spółki dominującej przez członka kierownictwa wspólnego przedsiębiorstwa (zob. pkt 44 powyżej).

86. W tym kontekście należy dodać, że kwestia reprezentowania interesów gospodarczych spółki dominującej w zarządzie wspólnego przedsiębiorstwa nie jest zwykłą okolicznością faktyczną, w przypadku której zaprzeczenie może w sposób uzasadniony skutkować grzywną, jeżeli stanowi ono wypaczenie faktów. Przeciwnie, kwestia ta jest przedmiotem oceny, której Komisja ma obowiązek dokonać, uwzględniając w sposób bezstronny wszystkie istotne okoliczności prawne i faktyczne przedstawione jej przez spółki dominujące, które mając nierzadko sprzeczne interesy, skłonne są akcentować tę czy inną istotną okoliczność. Należy ponadto zauważyć, że w niniejszej sprawie Komisja nie nałożyła grzywny przewidzianej w art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 na Sasol ani na spółkę Vara, chociaż złożone przez nie oświadczenia były w tej kwestii całkowicie rozbieżne.

87. Mając na względzie powyższe, należy zbadać, czy błąd w ocenie popełniony przez Komisję w trakcie badania roli B.I. (zob. pkt 76 powyżej) może rzutować na ocenę wpływu wywieranego przez Sasol na zarząd przedsiębiorstwa Schümann Sasol International.

Wpływ na decyzje zarządu przedsiębiorstwa Schümann Sasol International

88. Skarżące twierdzą, że z uwagi na dominującą rolę członków zarządu reprezentujących spółkę Vara, w szczególności rolę B.I., Sasol Ltd i Sasol Holding in Germany nie miały możliwości wpływania na decyzje zarządu.

89. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że w ogłoszeniu z dnia 6 czerwca 1995 r. skierowanym do współpracowników Schümann Sasol AG (następnie Schümann Sasol International) B.I. przedstawił funkcje zarządu wspólnego przedsiębiorstwa. Wyjaśnił, że „poza koordynowaniem prac zarządu, będzie on nadal odpowiedzialny za marketing, sprzedaż i zakupy oraz za sprawowanie kontroli nad spółkami zależnymi”, podczas gdy D.S.R. (z grupy Sasol) pozostanie na stanowisku służbowym w Afryce Południowej i będzie odpowiadał za produkcję i aspekty techniczne. B.I. zapowiedział również, że trzeci członek zarządu będzie oddelegowany do Hamburga (Niemcy).

90. Należy stwierdzić, że uprawnienia decyzyjne przysługujące B.I. wskazują na jego wiodącą rolę w zarządzie przedsiębiorstwa Schümann Sasol International.

91. W drugiej kolejności należy zauważyć, że w piśmie z dnia 2 lutego 1995 r. skierowanym do wszystkich pracowników spółki HOS B.I. oraz H.O. Schümann zapowiedzieli, że będą mieli możliwość wywierania wpływu na nowy zarząd wspólnego przedsiębiorstwa, podobnie jak działo się to wcześniej, gdy spółka Vara była jedynym akcjonariuszem spółki HOS (zob. pkt 74 powyżej).

92. Z tego pisma wynika również, że zgodnie z oczekiwaniami B.I. i H.O. Schümanna ten ostatni oraz spółka Vara mogli – za pośrednictwem B.I. – odgrywać wiodącą rolę w zarządzaniu przedsiębiorstwem Schümann Sasol International.

93. W trzeciej kolejności należy zaznaczyć, że Komisja nie powołała w zaskarżonej decyzji żadnej okoliczności mogącej wykazać, że mimo uprawnień decyzyjnych B.I. oraz przysługującego mu z uwagi na funkcję prezesa rozstrzygającego głosu w przypadku równego podziału głosów Sasol miała możliwość jednostronnego wpływania na decyzje zarządu, na wypadek gdyby zostało dowiedzione, że B.I. w rzeczywistości reprezentował spółkę Vara i H.O. Schümanna w zarządzie Schümann Sasol International.

94. W czwartej kolejności taka możliwość wywierania przez Sasol decydującego wpływu na decyzje zarządu nie wynika także z materiału dowodowego dotyczącego różnych składów zarządu, przedstawionego przez skarżące w toku postępowania administracyjnego.

95. W okresie między dniem 2 maja a 31 października 1995 r. w skład zarządu przedsiębiorstwa Schümann Sasol International wchodzili B.I. oraz D.S.R., który reprezentował grupę Sasol. Jak słusznie zauważyły skarżące, B.I. – z uwagi na to, że jego głos był rozstrzygający – miał możliwość narzucania swoich decyzji w zarządzie.

96. W okresie od dnia 1 listopada 1995 r. do dnia 30 czerwca 2001 r. w skład zarządu Schümann Sasol International wchodził jego prezes – B.I., D.S.R. oraz H.G.B. Zdaniem skarżących ten ostatni był przedstawicielem spółki Vara, natomiast Komisja twierdzi, że reprezentował on Sasol.

97. Należy stwierdzić, że Komisja nie zbadała w zaskarżonej decyzji, czy H.G.B. faktycznie reprezentował interesy gospodarcze jednej lub drugiej ze spółek dominujących. Ponadto istnieją wskazówki, że H.G.B. reprezentował interesy spółki Vara (zob. pkt 99 poniżej). Z tego względu na podstawie tego składu zarządu również nie można stwierdzić, że Sasol jednostronnie określała jego decyzje.

98. Pomiędzy dniem 1 lipca 2001 r. a dniem 16 maja 2002 r. D.S.R. (z Sasol) był prezesem zarządu, a drugim członkiem zarządu był H.G.B.

99. Przede wszystkim należy zauważyć, że powyższy skład zarządu świadczy o tym, że H.G.B. był przedstawicielem spółki Vara. Trudno bowiem wyobrazić sobie, aby spółka Vara, do której należała jedna trzecia kapitału przedsiębiorstwa Schümann Sasol International, zgodziła się, aby zarząd składał się wyłącznie z przedstawicieli Sasol.

100. Skarżące twierdzą, że w tym okresie wszystkie uchwały zarządu były podejmowane jednomyślnie.

101. Należy podkreślić, że w zaskarżonej decyzji brak jest jakiejkolwiek analizy dotyczącej omawianego okresu. Mając na względzie okoliczność, że cała odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez wspólne przedsiębiorstwo została przypisana wyłącznie grupie Sasol, Komisja miała obowiązek wykazać, że Sasol jednostronnie wywierała decydujący wpływ na politykę handlową przedsiębiorstwa Schümann Sasol International (zob. pkt 54 powyżej).

102. Należy jednak przypomnieć (zob. pkt 52 powyżej), że podejmowanie przez zarząd uchwał na zasadzie jednomyślności świadczy o ścisłej współpracy przedstawicieli spółek dominujących, a zatem o wykonywanych łącznie uprawnieniach kierowniczych względem wspólnego przedsiębiorstwa, co wskazuje na wspólne wywieranie decydującego wspływu, a nie na wywieranie takiego wpływu wyłącznie przez jedną ze spółek dominujących (zob. podobnie ww. w pkt 44 wyroki w sprawie Avebe przeciwko Komisji, pkt 137, 138; Fuji Electric przeciwko Komisji, pkt 194).

103. Z tego względu omawiany skład zarządu także nie uzasadnia wniosku, że Sasol jednostronnie określała decyzje Schümann Sasol International.

104. Wreszcie w okresie od dnia 17 maja do dnia 24 września 2002 r. w skład zarządu Schümann Sasol International wchodzili D.S.R., H.G.B. i C.D.I.

105. Skarżące twierdzą, że ci dwaj ostatni członkowie zarządu byli przedstawicielami spółki Vara, tak że mogli oni przegłosować D.S.R., chociaż był on prezesem zarządu.

106. Należy stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji brak jest jakiejkolwiek analizy dotyczącej wywierania decydującego wpływu przez jedną lub drugą spółkę dominującą za pośrednictwem H.G.B. i C.D.I. ani nawet ogólnej prezentacji tego składu zarządu. Ponadto istnieją wskazówki, że H.G.B. reprezentował interesy spółki Vara (zob. pkt 99 powyżej). Zatem z zaskarżonej decyzji nie wynika, że w omawianym okresie Sasol miała możliwość jednostronnego określania decyzji zarządu za pośrednictwem swoich przedstawicieli zasiadających w tym zarządzie.

107. Mając na względzie powyższą analizę, należy stwierdzić, że Komisja nie wykazała w zaskarżonej decyzji, że mimo uprawnień decyzyjnych przysługujących B.I. oraz innym członkom zarządu, których można łączyć ze spółką Vara, w rzeczywistości to Sasol jednostronnie określała treść decyzji zarządu przedsiębiorstwa Schümann Sasol International za pośrednictwem członków reprezentujących jej interesy gospodarcze i czuwających nad podporządkowaniem polityce tej spółki polityki przedsiębiorstwa Schümann Sasol International. W zaskarżonej decyzji brak również bezpośrednich dowodów (zob. pkt 44 powyżej), które mogłyby świadczyć o wywieraniu takiego decydującego wpływu przez Sasol.

Znaczenie zarządzania operacyjnego

108. Komisja powołuje się na okoliczność, że zarząd Schümann Sasol International odpowiadał za prowadzenie bieżących spraw tej spółki. Zgodnie z wyrokiem Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji (Zb.Orz. s. II‑5049, pkt 63–65, 82, 83) zarządzanie operacyjne spółką zależną pozostaje bez znaczenia dla oceny istnienia jedności gospodarczej między spółką zależną i spółką dominującą, ponieważ kontrola polityki handlowej sensu stricto nie jest warunkiem koniecznym dla uznania, że spółka dominująca wraz ze spółką zależną stanowią jedno przedsiębiorstwo. Przeciwnie, wystarczy, aby spółka dominująca odgrywała znaczącą rolę w sprawach związanych z określaniem polityki handlowej spółki zależnej.

109. Należy podkreślić, że wyrok, na który powołuje się Komisja, dotyczy stanu faktycznego, w którym do spółki dominującej należało 100 % kapitału spółki zależnej.

110. Prawdą jest, iż kwestia zarządzania operacyjnego może być pozbawiona znaczenia, jeżeli w grę wchodzi spółka zależna należąca w 100 % do jednej spółki dominującej, gdyż wykazanie autonomii operacyjnej spółki zależnej nie może samo w sobie obalić domniemania wywierania decydującego wpływu (zob. orzecznictwo przytoczone w pkt 153 poniżej).

111. Niemniej w przypadku istnienia jedynego akcjonariusza wszystkie decyzje – w tym decyzje dotyczące zarządzania operacyjnego spółką zależną – są podejmowane przez osoby zarządzające, które są wybierane i powoływane bądź bezpośrednio, bądź pośrednio (przez organy, których członkowie są nominowani przez spółkę dominującą) przez jedyną spółkę dominującą. Podobnie w braku innego akcjonariusza jedyne interesy gospodarcze, które pojawiają się po stronie spółki zależnej, są w zasadzie interesami jedynego akcjonariusza. A zatem Komisja może domniemywać rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu nawet w przypadkach, w których zarządzaniem operacyjnym zajmują się osoby zarządzające spółką zależną w sposób autonomiczny.

112. Natomiast w przypadku wspólnych przedsiębiorstw istnieje wielu akcjonariuszy i decyzje organów wspólnego przedsiębiorstwa są podejmowane przez członków reprezentujących interesy gospodarcze różnych spółek dominujących, które to interesy mogą się zbiegać, ale także różnić. W związku z tym istotna pozostaje kwestia, czy spółka dominująca wywierała rzeczywisty wpływ na zarządzanie operacyjne wspólnym przedsiębiorstwem, między innymi za pośrednictwem członków kierownictwa, którzy zostali przez nią nominowani lub którzy jednocześnie zajmują stanowiska kierownicze w spółce dominującej.

113. Należy wreszcie przypomnieć, że w ww. w pkt 44 wyroku w sprawie Fuji Electric przeciwko Komisji (pkt 195) oraz ww. w pkt 30 wyroku w sprawach połączonych General Technic-Otis i in. przeciwko Komisji (pkt 112–117) Sąd zbadał szczegółowo tryb podejmowania decyzji wchodzących w zakres zarządzania operacyjnego, aby ocenić, czy skarżące we wspomnianych sprawach wywierały decydujący wpływ na zachowania rynkowe ich wspólnych przedsiębiorstw.

114. W konsekwencji należy oddalić argument Komisji, że określanie przez spółkę dominującą polityki handlowej sensu stricto wspólnego przedsiębiorstwa jest pozbawione znaczenia w kontekście badania, czy istnieje pomiędzy nimi jedność gospodarcza.

Wnioski w przedmiocie zarządu przedsiębiorstwa Schümann Sasol International

115. Po pierwsze, należy przypomnieć, że Komisja popełniła w zaskarżonej decyzji błąd w ocenie, badając rolę B.I. (zob. pkt 76 powyżej). Nie można wykluczyć, że gdyby nie ów błąd, Komisja doszłaby do wniosku, iż spółka Vara wywierała decydujący wpływ na decyzje zarządu Schümann Sasol International przez znaczną część okresu istnienia wspólnego przedsiębiorstwa. Po drugie, Komisja nie wykazała w żadnym razie, że Sasol rzeczywiście w sposób jednostronny określała treść decyzji zarządu Schümann Sasol International (zob. pkt 107 powyżej). Po trzecie, należy podkreślić, że wywieranie wpływu na decyzje zarządu wspólnego przedsiębiorstwa niewątpliwie ma znaczenie w kontekście możliwości przypisania spółkom dominującym odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez to przedsiębiorstwo (zob. pkt 114 powyżej).

Rada nadzorcza i walne zgromadzenie przedsiębiorstwa Schümann Sasol International

116. Skarżące twierdzą, że z uwagi na uprawnienia decyzyjne przysługujące spółce Vara Komisja nie miała podstaw, aby przyjąć, że Sasol wywierała decydujący wpływ na decyzje podejmowane przez radę nadzorczą oraz walne zgromadzenie Schümann Sasol International.

117. Należy zauważyć, że z dowodów przedstawionych przez Komisję w motywach 473 i 474 zaskarżonej decyzji wynika, że zarówno Sasol, jak i Vara mogły blokować wszystkie decyzje walnego zgromadzenia i rady nadzorczej Schümann Sasol International, z wyjątkiem tych, o których mowa w art. 1.5 umowy akcjonariuszy.

118. Spośród decyzji, o których mowa w art. 1.5 umowy akcjonariuszy, wyłącznie decyzje dotyczące wyrażania zgody na inwestycje należą do kategorii strategicznych decyzji handlowych dotyczących wspólnego przedsiębiorstwa w świetle skonsolidowanego obwieszczenia Komisji dotyczącego kwestii jurysdykcyjnych na mocy rozporządzenia nr 139/2004 (Dz.U. 2008, C 95, s. 1).

119. Poza tym należy zauważyć, że zgodnie z pkt 69 skonsolidowanego obwieszczenia Komisji dotyczącego kwestii jurysdykcyjnych na mocy rozporządzenia nr 139/2004 największe znacznie ma prawo weta w decyzjach dotyczących mianowania lub zwolnienia kierownictwa wyższego szczebla oraz uchwalania budżetu wspólnego przedsiębiorstwa. W obwieszczeniu wyjaśnione zostało również, że uprawnienia do współdecydowania o strukturze kierownictwa wyższego szczebla (np. o członkach zarządu) dają zazwyczaj ich posiadaczowi możliwość wywierania decydującego wpływu na politykę handlową prz edsiębiorstwa. To samo dotyczy decyzji w sprawie budżetu, ponieważ budżet wyznacza dokładne ramy dla działalności wspólnego przedsiębiorstwa, a w szczególności dla inwestycji, jakie może ono realizować.

120. Zgodnie z przepisami prawa oraz postanowieniami porozumień regulujących funkcjonowanie wspólnego przedsiębiorstwa Schümann Sasol International spółka Sasol Holding in Germany posiadała jedynie uprawnienie do jednostronnego określania decyzji dotyczących wyrażania zgody na inwestycje, ale już nie najważniejszych strategicznych decyzji handlowych, takich jak te dotyczące budżetu, powoływania i odwoływania kadry kierowniczej lub te dotyczące biznesplanu.

121. Wobec powyższego Komisja nie wykazała w drodze abstrakcyjnej analizy dokonanej na podstawie przepisów prawa oraz postanowień porozumień regulujących funkcjonowanie wspólnego przedsiębiorstwa (zob. pkt 49 powyżej), że Sasol miała możliwość samodzielnego określania, w ramach rady nadzorczej i walnego zgromadzenia Schümann Sasol International, wszystkich strategicznych decyzji handlowych dotyczących tego przedsiębiorstwa. Przeciwnie, z abstrakcyjnej analizy wynika, że większość wspomnianych decyzji była podejmowana wspólnie przez spółki Sasol Holding in Germany i Vara.

122. Ponadto zaskarżona decyzja nie zawiera żadnej argumentacji popartej konkretnymi dowodami (zob. pkt 50 powyżej), z której wynikałoby, że spółki Sasol Ltd i Sasol Holding in Germany, mimo prawa weta przysługującego spółce Vara, w rzeczywistości samodzielnie określały strategiczne decyzje handlowe wspólnego przedsiębiorstwa Schümann Sasol International.

123. Mając na względzie powyższe, Sąd stwierdza, że Komisja nie wykazała, iż Sasol jednostronnie określała większość decyzji rady nadzorczej i walnego zgromadzenia Schümann Sasol International, w szczególności strategiczne decyzje handlowe dotyczące budżetu, biznesplanu oraz mianowania kierownictwa wyższego szczebla w tym przedsiębiorstwie.

W przedmiocie rzeczywistego wywierania przez spółkę Sasol Holding in Germany decydującego wpływu na zachowanie przedsiębiorstwa Schümann Sasol International na rynku

124. Należy przypomnieć, że zgodnie z motywem 475 zaskarżonej decyzji „zważywszy na okoliczności przedstawione w motywach 472–474, w szczególności na okoliczność, że w razie braku jednomyślności Sasol miała możliwość narzucenia swojej woli, gdy podejmowane były istotne strategiczne decyzje, takie jak te wyszczególnione w art. 1.5 umowy akcjonariuszy dotyczącej prawa głosu (na przykład zgoda na dokonanie inwestycji kapitałowych), należy uznać, że Sasol sprawowała faktyczną kontrolę nad wspólnym przedsiębiorstwem”. W motywie 481 zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że „udowodniony został fakt kontrolowania wspólnego przedsiębiorstwa przez Sasol” oraz że „okoliczności faktyczne wskaz[ywały] na wywieranie decydującego wpływu” przez Sasol Holding in Germany na Schümann Sasol International.

125. Z przeprowadzonej powyżej analizy wynika, że Komisja nie wykazała w zaskarżonej decyzji, iż Sasol jednostronnie określała treść uchwał zarządu Schümann Sasol International oraz większość strategicznych decyzji podejmowanych przez walne zgromadzenie oraz radę nadzorczą wspólnego przedsiębiorstwa (zob. pkt 115, 123 powyżej).

126. Podobnie należy przypomnieć, że Komisja nie wykazała za pomocą bezpośrednich dowodów, że Sasol Holding in Germany i Sasol Ltd wywierały decydujący wpływ na zachowanie handlowe Schümann Sasol International.

127. W konsekwencji analiza Komisji prowadząca do przypisania spółkom Sasol Holding in Germany oraz Sasol Ltd odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez Schümann Sasol, spółkę zależną od Schümann Sasol International, jest obarczona błędami w ocenie. Tym samym należy uwzględnić zarzut pierwszy i stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim przypisuje ona spółkom Sasol Holding in Germany oraz Sasol Ltd odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez Schümann Sasol.

128. Należy zatem stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja uznała, że spółki Sasol Holding in Germany oraz Sasol Ltd uczestniczyły w naruszeniu przed dniem 1 lipca 2002 r.

Wnioski dowodowe skarżących

129. Skarżące zgłosiły dowód z przesłuchania świadka C.D.I. (aktualnego członka zarządu Sasol Wax International) na okoliczność stwierdzenia, że w okresie istnienia wspólnego przedsiębiorstwa główny kierunek strategii i działalności handlowej wspólnego przedsiębiorstwa określany był przez spółkę Vara, za pośrednictwem H.O. Schümanna oraz B.I.

130. Mając na względzie przedstawioną powyżej analizę, Sąd stoi na stanowisku, że przeprowadzenie tego dowodu nie jest konieczne, zatem wniosek dowodowy podlega oddaleniu.

2. W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na błędnym przypisaniu spółkom Sasol Ltd, Sasol Holding in Germany i Sasol Wax International odpowiedzialności za naruszenie popełnione w okresie Sasol

131. Skarżące twierdzą, że Komisja niezgodnie z prawem przypisała odpowiedzialność za działania spółki Sasol Wax jej spółce dominującej – Sasol Wax International; spółce dominującej względem tej ostatniej – Sasol Holding in Germany; oraz spółce holdingowej grupy – Sasol Ltd w odniesieniu do okresu Sasol, który trwał od dnia 1 lipca 2002 r. do dnia 28 kwietnia 2005 r.

W przedmiocie części pierwszej, opartej na naruszeniu prawa poprzez przypisanie spółce dominującej naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną wyłącznie na podstawie domniemania wynikającego z faktu posiadania całości kapitału

132. W motywie 494 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, co następuje:

„Zgodnie z orzecznictwem Komisja może przyjąć domniemanie, że spółki dominujące wywierają decydujący wpływ na należące do nich w całości spółki zależne. Gdy takie domniemanie będzie miało zastosowanie, tak jak w niniejszej sprawie w przypadku Sasol Wax International AG, Sasol Holding in Germany GmbH i Sasol Ltd, ciężar obalenia domniemania spoczywa na spółkach dominujących, które powinny przedstawić dowody na okoliczność, że ich spółka zależna podejmowała w sposób autonomiczny decyzje dotyczące jej zachowania na rynku”.

133. Zdaniem skarżących Komisja naruszyła prawo poprzez zastosowanie niewłaściwej normy prawnej. Brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych uzasadniających domniemanie, że sam 100 % udział wystarczy, aby wykazać, że spółka dominująca jest odpowiedzialna za uczestnictwo swojej spółki zależnej w kartelu. Takie domniemanie stanowi naruszenie zasady osobistej odpowiedzialności prawnej oraz zasady domniemania niewinności.

134. Należy przypomnieć, że w szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która dopuściła się naruszenia reguł konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że owa spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej. W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby móc domniemywać, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową owej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia tego domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny (zob. ww. w pkt 30 wyrok z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 60, 61 i przytoczone tam orzecznictwo).

135. Ponadto zgodnie z orzecznictwem domniemanie odpowiedzialności oparte na fakcie posiadania przez spółkę całości kapitału innej spółki ma zastosowanie nie tylko w przypadkach, gdy istnieje bezpośredni związek między spółką dominującą i jej spółką zależną, lecz również w przypadkach, gdy – jak w niniejszej sprawie – związek ten jest pośredni z uwagi na występowanie innej spółki w roli łącznika (wyrok Trybunału z dnia 20 stycznia 2011 r. w sprawie C‑90/09 P General Química i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑1, pkt 90).

136. Komisja nie naruszyła zatem prawa, uznając, że w przypadku posiadania przez spółkę dominującą całości kapitału spółki zależnej możliwe jest przyjęcie domniemania, że wspomniana spółka dominująca, jak również pośrednie spółki dominujące rzeczywiście wywierały decydujący wpływ na politykę handlową spółki zależnej.

137. Jeżeli domniemanie dotyczące wywierania decydującego wpływu na spółkę zależną przez spółkę dominującą nie zostanie obalone, Komisja może ustalić, że spółka zależna oraz bezpośrednie i pośrednie spółki dominujące stanowią część jednej i tej samej jednostki gospodarczej oraz że w związku z tym tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu orzecznictwa wymienionego w pkt 31 powyżej. Okoliczność, że spółki dominujące i spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółek dominujących, bez konieczności ustalania ich bezpośredniego zaangażowania w udział w naruszeniu (zob. orzecznictwo przytoczone w pkt 36 powyżej).

138. Takie podejście nie stanowi naruszenia zasady osobistej odpowiedzialności. Spółki Sasol Wax International, Sasol Holding in Germany oraz Sasol Ltd zostały bowiem osobiście ukarane za naruszenie, które – jak się domniemywa – popełniły same z powodu ścisłych więzów gospodarczych, organizacyjnych i prawnych, które łączą je ze spółką Sasol Wax, wynikających z posiadania całości kapitału tej spółki (zob. podobnie ww. w pkt 34 wyrok w sprawie Metsä-Serla i in. przeciwko Komisji, pkt 34).

139. Jeżeli chodzi o zarzucane Komisji naruszenie zasady domniemania niewinności, przypomnieć należy, że zgodnie z tą zasadą każdego oskarżonego o popełnienie czynu zagrożonego karą uważa się za niewinnego do czasu udowodnienia mu winy zgodnie z ustawą. Zasada ta wyklucza jakiekolwiek formalne stwierdzenie, a nawet samą aluzję w sprawie odpowiedzialności oskarżonego o popełnienie danego naruszenia w decyzji kończącej postępowanie w sprawie bez uprzedniego zapewnienia mu wszelkich gwarancji normalnie przysługujących w wykonywaniu prawa do obrony w postępowaniu prowadzonym w zwykłym trybie, zakończonym wydaniem rozstrzygnięcia co do istoty sprawy (wyrok Sądu z dnia 12 października 2007 r. w sprawie T‑474/04 Pergan Hilfsstoffe für industrielle Prozesse przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4225, pkt 76).

140. Stosowanie zasady domniemania niewinności w prawie konkurencji powinno uwzględniać okoliczność, że w przeciwieństwie do postępowania karnego, które prowadzone jest siłą rzeczy wobec podmiotu prawa (osoby fizycznej lub prawnej), prawo konkurencji ma zastosowanie względem przedsiębiorstwa stanowiącego jednostkę gospodarczą, w której skład wchodzi stosownie do okoliczności kilka osób prawnych. Poza tym spółki stojące na czele grupy mają swobodę w zakresie reorganizacji ich wewnętrznej struktury, zwłaszcza poprzez zakładanie spółek posiadających odrębną osobowość prawną na potrzeby prowadzenia określonej działalności.

141. W tych okolicznościach w celu zapewnienia skuteczności prawa konkurencji Unii sam fakt, że spółka dominująca posiada cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej, która bezpośrednio uczestniczyła w naruszeniu, może być dla Komisji wystarczający, aby uzasadnić odpowiedzialność tej spółki dominującej. Kiedy zarzut ten zostanie przedstawiony przez Komisję, do spółki dominującej należy przedstawienie dowodów przeciwnych, aby wykazać, że między nią a jej spółką zależną nie istnieje jedność gospodarcza. W niniejszej sprawie Komisja zastosowała takie podejście, uważnie analizując przedstawione przez skarżące dowody, a zatem postąpiła zgodnie z zasadą domniemania niewinności.

142. Z powyższego wynika, że należy oddalić część pierwszą zarzutu drugiego.

W przedmiocie części drugiej, opartej na błędnym jakoby stwierdzeniu, że domniemanie nie zostało obalone

143. Skarżące podnoszą, że za pomocą dowodów przedstawionych w ich odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów wykazały, że spółka Sasol Wax International w rzeczywistości nie wywierała decydującego wpływu na spółkę Sasol Wax, ponieważ nie ingerowała ona ani w strategiczne decyzje handlowe, ani w operacyjne zarządzanie tą ostatnią.

W przedmiocie zaskarżonej decyzji

144. Jeżeli chodzi o dowody powołane przez skarżące w ich odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja stwierdziła w zaskarżonej decyzji, co następuje:

„[…]

(498) Jeżeli chodzi o członków zarządu oraz skład i rolę rady nadzorczej Sasol Wax GmbH, Sasol przyznaje, że Sasol Wax International AG była uprawniona do powoływania członków zarządu i rady nadzorczej Sasol Wax GmbH. Zostało również potwierdzone, że kilku członków rady nadzorczej Sasol Wax GmbH było na przestrzeni lat członkami zarządu Sasol Wax International AG. Jednakże Sasol twierdzi, że powyższe okoliczności są bez znaczenia, ponieważ rada nadzorcza nie odgrywała istotnej roli (nie sprawowała rzeczywistej kontroli nad zarządzaniem lub strategią Sasol Wax GmbH), była obsadzona przez dawnych pracowników Vary i nie wywierała żadnego wpływu na zachowanie Sasol Wax GmbH. Po pierwsze, okoliczność, że Sasol International AG była uprawniona do powoływania członków zarządu i rady nadzorczej, jest wystarczająca, aby uznać za bezprzedmiotowe badanie, czy owa rada nadzorcza była nadal podporządkowana dawnym pracownikom spółki Vara. Po drugie, jeżeli chodzi o rolę rady nadzorczej, statut zawiera listę określonych spraw wchodzących w zakres właściwości rady nadzorczej, na przykład powoływanie, odwoływanie i sprawowanie nadzoru nad zarządem, zatwierdzanie rocznego sprawozdania finansowego i budżetu, wyrażanie zgody na inwestycje o wartości przekraczającej 0,5 mln EUR oraz na zmiany dotyczące organizacji sprzedaży. Wprawdzie Sasol twierdzi, że żadne z tych uprawnień nie odgrywało znaczącej roli, jeżeli chodzi o zachowanie handlowe Sasol Wax GmbH, że nie zdarzyło się nigdy, aby rada nadzorcza wywarła jakikolwiek wpływ na zarządzanie działalnością Sasol Wax GmbH, oraz że członkowie zarządu Sasol Wax GmbH mieli w zwyczaju podejmować główne decyzje w zakresie strategicznych zachowań handlowych spółki, nie prosząc o zgodę rady nadzorczej, jednak uprawnienia powierzone radzie nadzorczej świadczą o tym, iż zamierzeniem było, aby rada nadzorcza odgrywała rzeczywiście rolę w zakresie strategii i finansów oraz aby wykonywała obowiązki odrębne od zarządzania bieżącymi sprawami spółki, które zwykle należą do zarządu i kierownictwa spółki.

(499) Sasol twierdzi również, że brak wpływu Sasol Wax International AG potwierdzony jest przez fakt, że przedstawicielami Sasol obecnymi na spotkaniach technicznych nadal byli dawni pracownicy spółki Vara oraz że kierownicy komórek handlowych, na których działalność miały wpływ spotkania techniczne, nie utrzymywali żadnych relacji z Sasol Ltd. Jeżeli chodzi o zachowanie byłych podobno pracowników spółki Vara, to osoby te, w chwili gdy dopuściły się bezprawnych działań, były zatrudnione przez grupę Sasol i okoliczność, że byli to dawni pracownicy spółki Vara lub że ich bezpośrednim pracodawcą była spółka zależna od Sasol Wax International AG, od Sasol Holding in Germany GmbH lub od Sasol Ltd, nie ma znaczenia, o ile można dowieść, że spółki dominujące wywierały decydujący wpływ na tę spółkę zależną”.

Uwagi ogólne

145. Zgodnie z orzecznictwem w celu obalenia domniemania, że spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej, takiej jak ta opisana w pkt 134 powyżej, do skarżących należało przedstawienie wszelkich okoliczności dotyczących więzów organizacyjnych, gospodarczych i prawnych istniejących między Sasol Wax i Sasol Wax International, które to okoliczności mogą ich zdaniem dowodzić, że nie stanowią one jednej jednostki gospodarczej. W trakcie oceny Sąd musi bowiem uwzględnić wszystkie przedstawione okoliczności, które mogą różnić się pod względem charakteru i znaczenia w zależności od cech każdego przypadku (ww. w pkt 108 wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5049, pkt 65, utrzymany w mocy ww. w pkt 30 wyrokiem z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji; wyrok z dnia 13 lipca 2011 r. w sprawie T‑39/07 Eni przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4457, pkt 95).

146. Domniemanie, o którym mowa, opiera się na ustaleniu, że z wyjątkiem rzeczywiście nadzwyczajnych okoliczności spółka posiadająca całość kapitału spółki zależnej może ze względu tylko na ten udział w kapitale wywierać decydujący wpływ na zachowanie tej spółki zależnej, a poza tym że badanie, czy faktycznie nie skorzystano z tej możliwości wywierania wpływu, normalnie najlepiej prowadzić jest w sferze jednostek, wobec których działa to domniemanie (wyrok Trybunału z dnia 29 września 2011 r. w sprawie C‑521/09 P Elf Aquitaine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8947, pkt 60).

147. Ponadto stosowanie takiego domniemania jest uzasadnione faktem, że w przypadku gdy spółka dominująca jest jedynym akcjonariuszem spółki zależnej, dysponuje ona wszelkimi instrumentami możliwymi do zapewnienia dostosowania zachowania handlowego spółki zależnej do jej własnego zachowania. W szczególności to właśnie jedyny akcjonariusz ustala co do zasady zakres autonomii spółki zależnej poprzez sporządzenie jej statutu, wybiera członków jej organów oraz podejmuje lub zatwierdza strategiczne decyzje handlowe spółki zależnej, w niektórych przypadkach poprzez obecność swoich przedstawicieli w jej organach. Podobnie jedność gospodarczą spółki dominującej i jej spółki zależnej zazwyczaj utrwalają jeszcze bardziej obowiązki wynikające z prawa spółek państw członkowskich, takie jak sporządzanie skonsolidowanych sprawozdań finansowych, spoczywający na spółce zależnej obowiązek okresowego przedstawiania spółce dominującej sprawozdania z prowadzonej działalności, a także zatwierdzanie rocznych sprawozdań finansowych spółki zależnej przez walne zgromadzenie, w którego skład wchodzi jedynie spółka dominująca, co musi oznaczać, że spółka dominująca nadzoruje, przynajmniej w najważniejszych kwestiach, działalność gospodarczą spółki zależnej.

148. Ponadto należy podkreślić, że w przypadku spółki całkowicie lub niemal całkowicie zależnej od jedynej spółki dominującej z zasady w grę wchodzi tylko jeden interes gospodarczy, a członkowie organów spółki zależnej są wybierani i powoływani przez jedynego akcjonariusza, który może im wydawać instrukcje, przynajmniej w sposób nieformalny, i narzucać im kryteria efektywności gospodarczej. Zatem w takim przypadku pomiędzy członkami kierownictwa spółki zależnej i członkami kierownictwa spółki dominującej muszą panować stosunki oparte na zaufaniu; członkowie ci muszą działać, reprezentując i popierając jedyny wchodzący w tym przypadku w grę interes gospodarczy, a mianowicie interes spółki dominującej (zob. także pkt 35 powyżej). Zatem jednolitość zachowania na rynku spółki dominującej i jej spółki zależnej jest zapewniona pomimo przyznania członkom kierownictwa spółki zależnej wszelkiej autonomii w zakresie operacyjnego zarządzania tą spółką, należącego do określania jej polityki handlowej sensu stricto. W dodatku co do zasady to właśnie jedyny akcjonariusz samodzielnie określa, kierując się swoim własnym interesem, zasady i tryb podejmowania decyzji spółki zależnej oraz decyduje o zakresie jej autonomii operacyjnej i decyzję tę może z własnej woli zmienić poprzez zmodyfikowanie zasad regulujących funkcjonowanie spółki zależnej lub w ramach restrukturyzacji, a nawet poprzez stworzenie nieformalnych struktur decyzyjnych.

149. Zatem stosowanie domniemania rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na zachowanie handlowe jej spółki zależnej jest uzasadnione, ponieważ odnosi się do sytuacji typowych dla stosunków między spółką zależną a jej jedyną spółką dominującą, gdyż posiadanie przez jedyną spółkę dominującą całego lub prawie całego kapitału spółki zależnej co do zasady pociąga za sobą jednolitość zachowania tych spółek na rynku.

150. Tym niemniej zainteresowane spółki po otrzymaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów mają wystarczającą możliwość wykazania, że opisane w pkt 147 i 148 powyżej mechanizmy – prowadzące zazwyczaj do dostosowania zachowania handlowego spółki zależnej do zachowania jej spółki dominującej – nie zadziałały w zwykły sposób, efektem czego nastąpił rozłam w gospodarczej jedności grupy.

W przedmiocie zarządzania operacyjnego spółką Sasol Wax

151. Skarżące twierdzą, że wykazały, iż grupa Sasol przyjęła politykę nieingerowania w autonomiczne zachowanie jej spółki zależnej – Sasol Wax. Skarżące powołują się w tym względzie na komunikat podpisany przez kierownictwo Sasol Wax International w dniu 9 kwietnia 2001 r.

152. I tak zdaniem skarżących „sprawy wchodzące w zakres bieżącej działalności operacyjnej miały być prowadzone przez Sasol Wax […] jako autonomiczny podmiot”, natomiast „plany, zadania i strategie” miały być tworzone przez Sasol Wax International. Ponadto członkowie zarządu spółki Sasol Wax nigdy nie spotkali się ze sprzeciwem ze strony spółki Sasol Wax International, a członkowie kierownictwa tej ostatniej nie przypominają sobie, aby w okresie Sasol udzielali jakichkolwiek instrukcji członkom zarządu Sasol Wax.

153. W powyższym względzie Sąd orzekł już, że okoliczność, iż spółka zależna posiada swe własne lokalne kierownictwo i swe własne środki, sama w sobie nie dowodzi jeszcze, że owa spółka określa swoje zachowanie na rynku w sposób niezależny od spółki dominującej. Podział zadań między spółkami zależnymi i ich spółkami dominującymi, a zwłaszcza powierzanie zarządzania działalnością operacyjną lokalnemu kierownictwu spółki zależnej w 100 %, jest normalną praktyką dużych przedsiębiorstw składających się z wielu spółek zależnych pozostających ostatecznie w posiadaniu tej samej spółki holdingowej. Wobec tego w przypadku posiadania całości lub prawie całości kapitału spółki zależnej bezpośrednio zaangażowanej w udział w naruszeniu dowody przedstawione w tym względzie nie są w stanie obalić domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na zachowanie spółki zależnej przez spółkę dominującą i spółkę holdingową (zob. podobnie ww. w pkt 35 wyrok w sprawie Alliance One International przeciwko Komisji, pkt 130, 131).

154. Stanowisko to znajduje zresztą uzasadnienie w rozważaniach zawartych w pkt 35, 147 i 148 powyżej, z których wynika, że członkowie kierownictwa spółki całkowicie lub niemal całkowicie zależnej od jedynej spółki dominującej działają zwykle reprezentując i popierając jedyny wchodzący w tym przypadku w grę interes gospodarczy, a mianowicie interes jedynej spółki dominującej. Zapewniają oni w ten sposób zgodność zachowania handlowego spółki zależnej z zachowaniem pozostałych członków grupy w ramach wykonywania swoich autonomicznych uprawnień.

155. Z powyższego wynika, że należy oddalić argumenty skarżących oparte na autonomii operacyjnej spółki Sasol Wax, gdyż nie są one w stanie wykazać, że nastąpił rozłam w jedności gospodarczej między tą spółką a Sasol Wax International.

W przedmiocie strategicznych decyzji handlowych

156. W pierwszej kolejności skarżące podnoszą, że Sasol Wax International nie skorzystała z przysługującego jej uprawnienia do mianowania członków zarządu Sasol Wax oraz nie zmieniła składu dawnego zarządu spółki HOS. Spółka Sasol Wax była zarządzana jak niezależny podmiot gospodarczy, zgodnie z przyjętą praktyką rodziny Schümann, przez trzech członków zarządu przejętych po spółce HOS. Komisja naruszyła prawo, negując w zaskarżonej decyzji znaczenie tej okoliczności i uznając, że wystarczało, aby Sasol Wax International była uprawniona do mianowania członków zarządu.

157. Należy zauważyć, że tego rodzaju argument został już oddalony przez Sąd w ww. w pkt 35 wyroku w sprawie Alliance One przeciwko Komisji (pkt 137). Zważywszy na przysługujące jedynemu wspólnikowi, w tym przypadku spółce Sasol Wax International, uprawnienie do wyboru członków zarządu spółki Sasol Wax po nabyciu całości jej kapitału, pozostawienie na stanowiskach wspomnianych członków zarządu wynika wyłącznie z decyzji jedynej spółki dominującej oraz świadczy o ich związkach z tą spółką. Wobec tego okoliczność ta nie może obalić domniemania rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na zachowanie jej spółki zależnej.

158. W drugiej kolejności skarżące podkreślają, że przedstawiły wszystkie protokoły posiedzeń rady nadzorczej spółek Sasol Wax i Sasol Wax International. Żaden z tych dokumentów nie wskazuje na istnienie jakiegokolwiek znaczącego wpływu wywieranego na Sasol Wax przez jej bezpośrednią i pośrednie spółki dominujące. Ponadto członkowie zarządu Sasol Wax zwykli podejmować inicjatywy w zakresie strategicznych zachowań handlowych tej spółki, nie prosząc o zgodę rady nadzorczej lub wspólników. Tak było w przypadku długoterminowych umów dostawy z grupą ExxonMobil i grupą Shell, które zostały wynegocjowane i zawarte samodzielnie przez członków zarządu Sasol Wax; w przypadku przyporządkowania personelu do centrów zysków Sasol Wax; jak również w przypadku programu ograniczenia kosztów oraz powierzenia podmiotom zewnętrznym świadczenia usług logistycznych dla Sasol Wax.

159. Należy stwierdzić, że inicjatywy podejmowane przez członków zarządu Sasol Wax nie należą do strategicznych decyzji handlowych najistotniejszych z punktu widzenia oceny, czy istnieje jedność zachowania na rynku spółki zależnej i spółki dominującej, jakimi są decyzje dotyczące budżetu, biznesplanu, znaczących inwestycji czy też powoływania kadry kierowniczej. Podobnie skarżące nie kwestionują, że zatwierdzanie rocznego sprawozdania finansowego Sasol Wax należało do kompetencji rady nadzorczej.

160. Dlatego też mając na względzie powyższe rozważania, należy stwierdzić, że przedstawione przez skarżące argumenty nie dowodzą tego, iż nie zadziałały mechanizmy, które zwykle zapewniają jedność zachowania na rynku spółki dominującej i należącej do niej w całości spółki zależnej i które to mechanizmy stanowią podstawę domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu (zob. pkt 147, 148 powyżej), tak że Komisja mogła zasadnie ustalić, iż istniała jednostka gospodarcza odpowiadająca pojęciu przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE.

W przedmiocie niewzruszalności domniemania

161. Zdaniem skarżących w przypadku gdyby uznano, mimo wszystkich przedstawionych przez nie dowodów, że dowody te nie są wystarczające, aby obalić domniemanie rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na zachowanie jej spółki zależnej, domniemanie to okazałoby się w istocie niewzruszalne, co stanowiłoby naruszenie art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz obowiązku uzasadnienia, zasady odpowiedzialności osobistej i domniemania niewinności.

162. Należy w tym względzie zauważyć, że argumenty przedstawione przez skarżące w celu obalenia omawianego domniemania opisują typowe funkcjonowanie dużego międzynarodowego przedsiębiorstwa, w ramach którego jednostka lokalna, Sasol Wax, jest zarządzana przez członków zarządu utrzymywanych na stanowiskach decyzją posiadającej w niej 100 % kapitału spółki dominującej – Sasol Wax International, która postanowiła również przekazać wspomnianym członkom zarządu uprawnienia w zakresie określania polityki handlowej sensu stricto, natomiast zastrzegła uprawnienia do podejmowania strategicznych decyzji handlowych dla rady nadzorczej i zgromadzenia wspólników spółki Sasol Wax.

163. Obalenie domniemania rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na zachowanie jej spółki zależnej nie jest jednak kwestią ilości i szczegółowości dowodów w przypadkach, gdy owe dowody świadczą o typowej sytuacji organizacyjnej w dużym wielonarodowym przedsiębiorstwie, w którym uprawnienia w zakresie zarządzania operacyjnego są powierzone członkom kierownictwa jego lokalnych jednostek. Aby obalić to domniemanie, należy przedstawić nietypowe okoliczności, które świadczą o tym, że mimo posiadania przez spółki dominujące całości kapitału spółek zależnych grupy nastąpił rozłam w gospodarczej jedności grupy, ponieważ mechanizmy zapewniające dostosowanie zachowania handlowego spółek zależnych do zachowania spółek dominujących nie zadziałały w zwykły sposób.

164. Skarżące nie przedstawiły takich okoliczności w niniejszej sprawie.

165. Należy również przypomnieć, że Trybunał i Sąd orzekały już, że domniemanie wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na zachowanie spółki zależnej jest domniemaniem wzruszalnym. Z orzecznictwa wynika, że domniemanie – nawet trudne do obalenia – mieści się w dopuszczalnych granicach, jeżeli jest proporcjonalne do zamierzonego celu, istnieje możliwość przedstawienia dowodu przeciwnego i zagwarantowane jest prawo do obrony (ww. w pkt 146 wyrok w sprawie Elf Aquitaine przeciwko Komisji, pkt 62; wyrok Sądu z dnia 27 września 2012 r. w sprawie T‑343/06 Shell Petroleum i in. przeciwko Komisji, pkt 54). Tak jest w przypadku domniemania dotyczącego istnienia jednostki gospodarczej między spółką zależną i jej jedyną spółką dominującą, zważywszy również na rozważania zawarte w pkt 147–150 powyżej.

166. Z tego względu zarzut skarżących, oparty na niewzruszalnym charakterze omawianego domniemania, podlega oddaleniu.