OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

M. POIARESA MADURA

przedstawiona w dniu 16 listopada 2006 r.( )

Sprawa C‑3/06 P

Groupe Danone

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Odwołanie – Konkurencja – Grzywny – Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 – Powrót do naruszenia – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Artykuł 229 WE – Artykuł 17 rozporządzenia Rady nr 17 – Nieograniczone prawo orzekania – Zasada non ultra petita – Prawo do obrony

1. Niniejsze odwołanie wniesione przez Groupe Danone (zwaną dalej „wnoszącą odwołanie”) skierowane jest przeciwko wyrokowi Sądu Pierwszej Instancji z dnia 25 października 2005 r. wydanemu w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji (zwanemu dalej „zaskarżonym wyrokiem”).( ) Przedmiotem tej sprawy było żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji 2003/569/WE z dnia 5 grudnia 2001 r. (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”),( ) nakładającej na wnoszącą odwołanie grzywnę za uczestnictwo w kartelu na belgijskim rynku piwa. Sąd Pierwszej Instancji w istocie utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, zmniejszył natomiast wysokość nałożonej grzywny. W niniejszym postępowaniu, które dotyczy jedynie sposobu ustalania wysokości grzywny, wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd Pierwszej Instancji popełnił błędy co do prawa, opierając się na błędnej wykładni pojęcia powrotu do naruszenia oraz przekroczył swe kompetencje, modyfikując metodę obliczania grzywien stosowaną przez Komisję.

I – Okoliczności wniesienia odwołania

A – Ramy prawne

2. W okresie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy zagadnienie wykonania art. 81 WE i 82 WE, w tym także kwestia grzywien, jakie Komisja może nałożyć w przypadku stwierdzenia naruszenia, było regulowane przepisami rozporządzenia Rady nr 17.( )

3. Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 stanowi:

„Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne w wysokości 1000 – 1 000 000 jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

a) naruszają art. [81] ust. 1 lub art. [82] traktatu;

b) naruszają obowiązki nałożone zgodnie z art. 8 ust. 1 [rozporządzenia].

Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”.

4. Wytyczne w zakresie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (Dz.U. 1998, C 9, str. 3) (zwane dalej „wytycznymi”) ustalają metodę określania wysokości tych grzywien, zgodnie z którą „na wstępie [określa się] kwotę podstawową, która będzie zwiększona tak, aby umożliwić wzięcie pod uwagę okoliczności obciążających oraz zmniejszana tak, aby wziąć pod uwagę okoliczności łagodzące” (drugi akapit motywów wytycznych).

5. Zgodnie z wytycznymi „kwota podstawowa będzie określana w zależności od wagi i trwania naruszenia, które są jedynymi kryteriami, do których istnieje odniesienie w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17” (pkt 1 wytycznych). Kwota podstawowa podlega zwiększeniu w przypadku okoliczności obciążających, takich jak powrót danego przedsiębiorstwa do naruszenia (pkt 2 wytycznych). Kwota podstawowa może ulec obniżeniu, gdy występują szczególne okoliczności łagodzące (pkt 3 wytycznych).

6. Na mocy art. 229 WE „[r]ozporządzenia uchwalone wspólnie przez Parlament Europejski i Radę, i przez Radę […] mogą przyznać Trybunałowi Sprawiedliwości nieograniczone prawo orzekania w odniesieniu do kar przewidzianych w tych rozporządzeniach”.

7. W świetle tego postanowienia, art. 17 rozporządzenia nr 17 stanowi:

„Trybunał Sprawiedliwości ma nieograniczoną jurysdykcję [nieograniczone prawo orzekania], w rozumieniu art. [229 WE] traktatu, w odniesieniu do kontroli decyzji Komisji, w których nakładana jest kara pieniężna lub okresowa kara pieniężna; może on nałożoną karę pieniężną lub okresową karę pieniężną uchylić, obniżyć albo podwyższyć”.

B – Okoliczności faktyczne

8. Zaskarżona decyzja( ) skierowana jest do wnoszącej odwołanie, jak również do spółek Interbrew, Alken-Maes, Haacht oraz Martens. Decyzja ta stwierdza popełnienie dwóch odrębnych naruszeń reguł konkurencji, a mianowicie, po pierwsze, zawarcie złożonego systemu umów lub stosowanie uzgodnionych praktyk na belgijskim rynku piwa (określanych dalej jako „kartel Interbrew/Alken-Maes”), a po drugie, stosowanie uzgodnionych praktyk w odniesieniu do piwa oferowanego do sprzedaży pod oznaczeniem dystrybutora.

9. W okresie właściwym dla okoliczności sprawy wnosząca odwołanie była spółką dominującą spółki Alken-Maes. Biorąc pod uwagę jej aktywne uczestnictwo w kartelu Interbrew/Alken-Maes, Komisja uznała, że wnosząca odwołanie ponosi odpowiedzialność zarówno z tytułu swego własnego uczestnictwa w kartelu, jak również z tytułu uczestnictwa spółki Alken-Maes.( ) Z drugiej strony Komisja uznała, że nie ma podstaw do przypisania wnoszącej odwołanie odpowiedzialności z tytułu uczestnictwa spółki od niej zależnej w stosowaniu uzgodnionych praktyk odnoszących się do piwa oferowanego do sprzedaży pod oznaczeniem dystrybutora, ponieważ sama wnosząca odwołanie nie uczestniczyła w tym kartelu.( )

10. Z tytułu uczestnictwa w kartelu Interbrew/Alken-Maes w okresie od dnia 28 stycznia 1993 r. do dnia 28 stycznia 1998 r. zaskarżona decyzja nakłada na wnoszącą odwołanie grzywnę w wysokości 44,043 miliona EUR.( )

11. Kwota grzywny została ustalona w następujący sposób:

Waga naruszenia 25,00 miliona EUR Okres trwania naruszenia (+45%) 11,25 miliona EUR + Kwota podstawowa 36,25 miliona EUR = Okoliczności obciążające (+50%) 18,125 miliona EUR + Kwota całkowita po uwzględnieniu okoliczności obciążających 54,38 miliona EUR = Okoliczności łagodzące (‑10%) 5,438 miliona EUR ‑ Kwota całkowita przed zastosowaniem obniżki z tytułu współpracy 48,94 miliona EUR = Obniżenie z tytułu zastosowania obniżki z tytułu współpracy (‑10%) 4,894 miliona EUR ‑ Ostateczna kwota grzywny 44,043 miliona EUR =

12. Zaskarżona decyzja wskazuje na następujące okoliczności obciążające: po pierwsze, naruszenie art. 81 WE stanowiło powrót do naruszenia, ponieważ wnosząca odwołanie została wcześniej już dwukrotnie ukarana za popełnienie naruszeń tego samego rodzaju;( ) po drugie zaś, wnosząca odwołanie zmusiła Interbrew do rozszerzenia współpracy, grożąc zastosowaniem wobec niej sankcji w przypadku odmowy.( )

C – Zaskarżony wyrok

13. Skargą, która wpłynęła do sekretariatu Sądu w dniu 22 lutego 2002 r., wnosząca odwołanie zażądała stwierdzenia nieważności wspomnianej decyzji, a tytułem żądania ewentualnego – o zmniejszenie kwoty nałożonej grzywny.

14. Sąd oddalił wszystkie zarzuty skargi z wyjątkiem zarzutu piątego, opartego na rzekomej bezzasadności okoliczności obciążającej uwzględnionej z powodu nacisku wywieranego przez wnoszącą odwołanie na spółkę Interbrew.( ) Sąd uznał, że chociaż pod adresem Interbrew wywierano nacisk, nie wykazano w wystarczającym stopniu, że spółka Interbrew uczestniczyła w rozszerzonym kartelu z tego właśnie powodu.( ) Z tego względu Sąd Pierwszej Instancji ustalił całkowitą podwyżkę kwoty podstawowej grzywny z tytułu wystąpienia okoliczności obciążających na 40% zamiast 50%.( ) W wyniku zastosowania innej metody obliczeniowej niż ta wykorzystana w zaskarżonej decyzji, Sąd Pierwszej Instancji zmniejszył wysokość grzywny do kwoty 42,4125 miliona EUR oraz oddalił skargę w pozostałym zakresie.

15. W dniu 4 stycznia 2006 r. wnosząca odwołanie złożyła odwołanie od wyroku Sądu Pierwszej Instancji.

II – Analiza odwołania

16. Na poparcie wniosku o częściowe uchylenie zaskarżonego wyroku wnosząca odwołanie podnosi pięć zarzutów. Zarzuty te odnoszą się, po pierwsze, do wykładni pojęcia powrotu do naruszenia dokonanej przez Sąd Pierwszej Instancji, po drugie zaś, do zmiany metody obliczania wysokości grzywny.

A – Zarzuty dotyczące powrotu do naruszenia jako okoliczności obciążającej





Pierwszy zarzut: naruszenie zasady nulla poena sine lege

17. Wnosząca odwołanie twierdzi, że utrzymując w mocy podwyżkę grzywny nałożonej na nią z uwagi na okoliczność obciążającą w postaci powrotu do naruszenia, Sąd nie wziął pod uwagę zasady, zgodnie z którą wszystkie bezprawne czyny oraz kary muszą być określone przez prawo ani też wywodzonej z niej zasady, zgodnie z którą surowsze kary nie powinny mieć oddziaływania wstecznego. Według wnoszącej odwołanie w prawie wspólnotowym nie istnieje jasna i wystarczająco przewidywalna podstawa prawna, która pozwalałaby uznać powrót do naruszenia za okoliczność obciążającą. Wnosząca odwołanie stwierdza, że w każdym razie taka podstawa prawna nie istniała w czasie, w którym poprzednie naruszenia miały miejsce.

18. W pkt 351 zaskarżonego wyroku Sąd Pierwszej Instancji stwierdził, że uznając powrót do naruszenia za okoliczność obciążającą, Komisja nie naruszyła zasady nulla poena sine lege, „ ponieważ bezsporne jest, że możliwość ta została przewidziana w pkt 2 tiret pierwsze wytycznych i nie może być uważana za wykraczającą poza ramy prawne sankcji zdefiniowane w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17”.

19. Sformułowanie to może sugerować, że Sąd uznał pkt 2 wytycznych za podstawę prawną ustaleń Komisji dotyczących powrotu do naruszenia przez wnoszącą odwołanie. Taka kwalifikacja wytycznych byłaby nieprawidłowa. Wytyczne gwarantują pewność prawa, gdyż określają metodę [obliczania wysokości grzywien], której stosowaniem związana jest Komisja, nie stanowią one jednak podstawy prawnej ustalania kwoty grzywny.( ) Niemniej jednak stoję na stanowisku, że Trybunał powinien oddalić pierwszy z zarzutów podniesionych przez wnoszącą odwołanie.( )

20. Przede wszystkim, twierdzenie wnoszącej odwołanie, zgodnie z którym Sąd naruszył zasadę nulla poena sine lege z powodu niewystarczającej podstawy prawnej w czasie popełnienia wcześniejszych naruszeń, opiera się na błędnym założeniu. Właściwym momentem dla ustalenia wystarczającej podstawy prawnej pozwalającej na zwiększenie kwoty grzywny ze względu na powrót do naruszenia jest moment popełnienia ostatniego z naruszeń, czyli naruszenia leżącego u podstaw wydania decyzji uwzględniającej powrót do naruszenia za okoliczność obciążającą. Pod tym względem istnieje tu podobieństwo do wyroku z dnia 29 marca 2006 r. w sprawie Achour wydanego przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, w którym orzekł on, że „uwzględnienie wcześniejszej prawnokarnej sytuacji skarżącego przy orzekaniu co do istoty sprawy [...] należy odróżniać od wstecznego działania prawa sensu stricto”[tłumaczenie nieoficjalne].( ) Istotne jest zatem to, że w czasie popełniania ostatniego z naruszeń wnosząca odwołanie była w stanie przewidzieć skutki prawne swoich działań oraz odpowiednio dostosować do nich swe postępowanie.( )

21. Należy się następnie zastanowić, czy w czasie popełniania ostatniego z naruszeń istniała wystarczająca podstawa prawna do uwzględnienia powrotu do naruszenia za okoliczność obciążającą. Właściwą podstawę prawną stanowi art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, który stwierdza w sposób jasny i jednoznaczny,( ) że Komisja może nałożyć grzywnę na przedsiębiorstwo, które narusza art. 81 lub 82 WE. Stanowi on ponadto, że grzywna nie może przekraczać 10% wartości obrotu osiągniętego przez to przedsiębiorstwo w poprzednim roku gospodarczym, oraz że „przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”.( ) Trzeba przyznać, że chociaż art. 15 ust. 2 wyraźnie ustala górną granicę grzywny, to w odniesieniu do elementów określających obliczanie dokładnej kwoty grzywny jest on sformułowany w sposób ogólny. Jednak na gruncie prawa konkurencji można uznać za rozsądne i przewidywalne, że w wykonaniu swych dyskrecjonalnych uprawnień Komisja uwzględniała powrót do naruszenia za okoliczność wpływającą na wagę naruszenia. Orzecznictwo Trybunału zmierza najwyraźniej w tym samym kierunku.

22. Trybunał zawsze stał na stanowisku, że „w celu oceny wagi naruszenia przy ustaleniu kwoty grzywny Komisja powinna uwzględnić nie tylko szczególne okoliczności danego przypadku, ale również kontekst naruszenia, oraz zapewnić swym działaniom skutek odstraszający, przede wszystkim w zakresie ograniczeń wyjątkowo szkodliwych dla realizacji celów Wspólnoty”.( ) W wyżej powołanym wyroku z dnia 29 czerwca 2006 r. wydanym w sprawie SGL Carbon przeciwko Komisji Trybunał potwierdził dotychczasową linię orzeczniczą, stwierdzając, że podczas gdy „[...] kwota podstawowa grzywny jest ustalana proporcjonalnie do danego naruszenia, jego waga określana jest przez odwołanie się do licznych innych czynników, w odniesieniu do których Komisja korzysta ze swobodnego uznania. Uwzględnienie przy ustalaniu grzywny okoliczności obciążających pozostaje w zgodzie z zadaniem Komisji polegającym na zapewnianiu zgodności z regułami konkurencji.”( ) W wyroku z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji Trybunał potwierdził, że powrót do naruszenia powinien być czynnikiem uwzględnianym przy ocenie wagi naruszenia.( ) W tym zakresie orzecznictwo Trybunału zgadza się z orzecznictwem Sądu Pierwszej Instancji. W wyroku z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie Enichem Anic przeciwko Komisji Sąd uznał, iż „[...] okoliczność, że Komisja już wcześniej stwierdziła, że dane przedsiębiorstwo naruszyło reguły konkurencji i ukarała je za popełnienie tego naruszenia, może być uznana za okoliczność obciążającą działającą przeciwko temu przedsiębiorstwu”( ).

23. Zarzut podniesiony przez wnoszącą odwołanie stoi w sprzeczności z tymi wyrokami, w których Trybunał uznał, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 stanowi wystarczającą podstawę prawną dla uwzględnienia powrotu do naruszenia za okoliczność obciążającą.

24. Argument wnoszącej odwołanie, według którego wystarczająca podstawa prawna nie istniała, ponieważ w czasie popełniania ostatniego z naruszeń wytyczne Komisji nie były jeszcze przyjęte, jest także niezbyt przekonujący. Wytyczne nie stanowią bowiem podstawy prawnej dla ustalania wysokości grzywny. Precyzują one jedynie zastosowanie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.( ) Jednakże nawet mimo braku wytycznych skarżąca byłaby w stanie przewidzieć skutki prawne swych działań.

25. Należy dodać, że nawet przed przyjęciem i opublikowaniem wytycznych Komisja uwzględniała powrót do naruszenia w niektórych ze swych decyzji,( ) w tym w decyzji skierowanej przeciwko wnoszącej odwołanie w związku z przedostatnim z popełnionych przez nią naruszeń art. 81 WE.( )

26. Z powyżej wskazanych powodów, szczególnie w świetle orzecznictwa przywołanego w pkt 22, wnosząca odwołanie nie może z całą stanowczością utrzymywać, iż w czasie popełniania omawianego naruszenia nie była w stanie przewidzieć, że powrót do naruszenia zostanie uwzględniony za okoliczność obciążającą.( )

Drugi zarzut: naruszenie zasady pewności prawa

27. W drugim zarzucie wnosząca odwołanie utrzymuje, że Sąd nieprawidłowo zastosował zasadę pewności prawa, ponieważ nie ograniczył w czasie możliwości uwzględnienia powrotu do naruszenia za okoliczność obciążającą. Skarżąca podkreśla, że dwie wcześniejsze decyzje, w których Komisja stwierdziła naruszenie, zostały wydane odpowiednio w 1974 r. i 1984 r., oraz że pierwsza z tych decyzji została wydana w bardzo szczególnych okolicznościach. Zdaniem wnoszącej odwołanie Sąd Pierwszej Instancji w rzeczywistości dopuścił stosowanie systemu „stałego powrotu do naruszenia”, sprzecznego z zasadami wspólnymi dla systemów prawnych państw członkowskich.

28. Według mnie zarzut ten opiera się na niewłaściwym rozumieniu treści zaskarżonego wyroku. Sąd uznał w istocie, że ponieważ ani rozporządzenie nr 17, ani wytyczne nie określają maksymalnego okresu, w trakcie którego powrót do naruszenia może być brany pod uwagę, zasada pewności prawa nie została naruszona.( ) Innymi słowy, Sąd Pierwszej Instancji stanął na stanowisku, że wobec nieistnienia okresu przedawnienia, można przewidzieć, że każde naruszenie tego samego rodzaju popełnione przez to samo przedsiębiorstwo i formalnie stwierdzone przez Komisję w przeszłości, może prowadzić do stwierdzenia powrotu do naruszenia.( )

29. Podejście takie wydaje się prawidłowe. Zasada pewności prawa nie wymaga istnienia okresu przedawnienia dla stwierdzenia powrotu do naruszenia. Komisja dysponuje więc pewnym zakresem swobodnego uznania przy ustalaniu okresu, w trakcie którego wcześniej stwierdzone naruszenia będą brane pod uwagę. Jednakże, szczególnie w kontekście potencjalnie długiego okresu funkcjonowania przedsiębiorstw, Komisja powinna wykonywać swe dyskrecjonalne uprawnienia w sposób, który uwzględnia rozsądne oczekiwania w odniesieniu do tego, które z wcześniej popełnionych naruszeń są jeszcze brane pod uwagę, a które z nich należy pod każdym względem uważać za przedawnione.

30. Celem, dla którego powrót do naruszenia jest uwzględniany, jest skłonienie przedsiębiorstw wykazujących skłonność do naruszania przepisów o konkurencji do zmiany ich postępowania. Dlatego, wobec braku okresu przedawnienia, Komisja i sądy wspólnotowe powinny w każdym konkretnym przypadku rozważyć okoliczności potwierdzające taką skłonność, w tym przykładowo okres, jaki upłynął pomiędzy naruszeniami.

31. Takie właśnie podejście do zasady pewności prawa prezentowane jest przez Sąd Pierwszej Instancji w zaskarżonym wyroku. W pkt 354 i 355 wyroku Sąd Pierwszej Instancji uważnie przeanalizował udokumentowaną historię naruszeń reguł konkurencji stwierdzonych w odniesieniu do wnoszącej odwołanie i zauważył, że w każdym przypadku następujące po sobie naruszenia oddzielał stosunkowo krótki okres czasu. W rezultacie Sąd stwierdził, że „powtórzenie[...] przez [wnoszącą odwołanie] zachowania stanowiącego naruszenie świadczy o skłonności [...] do niewyciągania właściwych konsekwencji ze stwierdzenia w odniesieniu do niej naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji”.

32. Na poparcie swych argumentów, według których Sąd Pierwszej Instancji powinien był zastosować okres przedawnienia, wnosząca odwołanie powołuje się na linię orzeczniczą zapoczątkowaną wyrokiem z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie Geigy przeciwko Komisji.( ) W rzeczywistości jednak orzecznictwo to przedstawia argument a maiore ad minus dla uzasadnienia poglądu, że zadaniem sądów wspólnotowych nie jest ustanawianie okresu przedawnienia dla uwzględniania powrotu do naruszenia. W sprawie Geigy przeciwko Komisji do Trybunału zwrócono się o rozstrzygnięcie, czy Komisja przekroczyła rozsądne granice czasowe, wszczynając postępowanie w przedmiocie naruszenia art. 81 WE dopiero po upływie kilku lat. W takich sytuacjach konieczność przestrzegania zasady pewności prawa staje się jeszcze bardziej bezwzględna. Brak okresu przedawnienia skutkuje bowiem utrzymywaniem się stałego zagrożenia objęcia sankcją z powodu czynu popełnionego w przeszłości. Ponadto, aż do tego momentu, nie jest formalnie stwierdzone, czy czyn taki rzeczywiście stanowił naruszenie prawa. Trybunał uznał, że „podstawowy wymóg pewności prawa sprzeciwia się nieograniczonemu odsuwaniu w czasie wykonywania przez Komisję jej uprawnień w zakresie nakładania grzywien”.( ) Trybunał nie określił jednak okresu przedawnienia. Dokonał natomiast oceny postępowania Komisji w świetle szczególnych okoliczności sprawy,( ) postąpił więc dokładnie tak, jak Sąd Pierwszej Instancji w niniejszej sprawie.

33. Wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd Pierwszej Instancji nie uwzględnił w wystarczającym stopniu okoliczności, że mocą decyzji wydanej w 1974 r. nie nałożono na skarżącą grzywny, lecz jedynie wezwano ją do natychmiastowego zaprzestania stwierdzonych naruszeń.( )

34. Twierdzenie to jest bezpodstawne. Jak trafnie zauważył Sąd, „pojęcie powrotu do naruszenia [...] niekoniecznie opiera się na stwierdzeniu, że już uprzednio nałożono karę pieniężną, a jedynie na stwierdzeniu, że już uprzednio dokonano naruszenia”.( ) Istotnie, sama tylko okoliczność, że Komisja zrezygnowała z nałożenia grzywny, stwierdziwszy popełnienie naruszenia, nie prowadzi do powstania uzasadnionych oczekiwań, że naruszenie to nie będzie brane pod uwagę w przyszłości.

35. Z powyższych względów proponuję, aby Trybunał oddalił drugi z zarzutów podniesionych przez wnoszącą odwołanie.

Trzeci zarzut: brak uzasadnienia

36. W zarzucie trzecim wnosząca odwołanie twierdzi, że zaskarżony wyrok zawiera sprzeczności w zakresie uzasadnienia związku pomiędzy powrotem do naruszenia i wymogiem zapewnienia grzywnom wystarczającego skutku odstraszającego. Zdaniem wnoszącej odwołanie, w jednym miejscu wyroku Sąd Pierwszej Instancji uznał, że przy ocenie wagi naruszenia czynnik odstraszający i okoliczność powrotu do naruszenia powinny być rozróżniane, natomiast w dalszej części tego samego wyroku Sąd uznał, że okoliczność powrotu do naruszenia uzasadnia zwiększenie wysokości grzywny w kontekście odstraszającego celu kary.

37. Nie widzę tego rodzaju sprzeczności w zaskarżonym wyroku. Sąd Pierwszej Instancji istotnie stwierdził, że Komisja w sposób zgodny z prawem uwzględniła szereg czynników, w tym powrót do naruszenia, jako okoliczności wpływające na wagę naruszenia, w celu ustalenia kwoty grzywny na wystarczająco odstraszającym poziomie. Z uwagi na powyższe proponuję, aby Trybunał oddalił trzeci z zarzutów podniesionych przez wnoszącą odwołanie.

B – Zarzuty dotyczące metody obliczania grzywny

38. Czwarty i piąty zarzut dotyczą okoliczności, że Sąd Pierwszej Instancji zastosował mniej korzystną metodę obliczeniową niż ta, którą posłużono się w zaskarżonej decyzji. Komisja nałożyła grzywnę w wysokości 44,043 miliona EUR. Po stwierdzeniu, że Komisja niewłaściwie uwzględniła nacisk wywierany na Interbrew jako okoliczność obciążającą, Sąd Pierwszej Instancji zastosował zwyżkę kwoty podstawowej z tytułu okoliczności obciążających wynoszącą 40% zamiast 50%, a następnie ustalił całkowitą kwotę grzywny na 42,4125 miliona EUR, używając wzoru innego niż ten, który zastosowała Komisja.

39. W zaskarżonym wyroku całkowita kwota grzywny została więc obniżona o kwotę 1,6305 miliona EUR. Jednakże, gdyby Sąd Pierwszej Instancji zastosował tę samą metodę obliczeniową, którą posłużyła się Komisja, obniżka wyniosłaby 2,9355 miliona EUR.

40. W czwartym zarzucie wnosząca odwołanie twierdzi, że dokonując zmiany metody obliczania grzywny, Sąd Pierwszej Instancji przekroczył zakres swojej właściwości określony w art. 229 WE oraz w art. 17 rozporządzenia nr 17. Tytułem żądania ewentualnego wnosząca odwołanie podnosi piąty zarzut dotyczący naruszenia prawa do obrony oraz zasady niedziałania prawa wstecz. Obydwa te zarzuty są ze sobą ściśle powiązane, jednakże przeanalizuję odrębnie każdy z nich.

Czwarty zarzut: wykroczenie przez Sąd Pierwszej Instancji poza zakres jego właściwości

41. Wnosząca odwołanie twierdzi, że ani art. 230 WE, ani art. 229 WE w związku z art. 17 rozporządzenia nr 17 nie upoważnia Sądu Pierwszej Instancji do zmiany metody obliczeniowej stosowanej przez Komisję. Skarżąca twierdzi w istocie, że Sąd orzekł ultra vires – z naruszeniem art. 230 WE, lub ultra petita – z naruszeniem art. 229 WE.

42. Komisja stoi na stanowisku, że zarzut ten jest niedopuszczalny. Według Komisji wnosząca odwołanie zwraca się do Trybunału o zastąpienie swą własną oceną i metodą obliczania grzywny tych zastosowanych przez Sąd Pierwszej Instancji. Komisja zwraca uwagę, że w sytuacji gdy Sąd orzeka o wysokości grzywny w ramach nieograniczonego prawa orzekania w rozumieniu art. 229 WE, „do obowiązków Trybunału, który rozstrzyga kwestie prawne w ramach odwołania, nie należy zastąpienie własną, bardziej słuszną oceną, oceny Sądu Pierwszej Instancji”( ).

43. Nie zgadzam się z kwalifikacją tego zarzutu dokonaną przez Komisję. Według mnie wnosząca odwołanie podnosi kwestię prawną, dotyczącą granic uprawnień Sądu Pierwszej Instancji w zakresie grzywien. Zarzut należy więc uznać za dopuszczalny.

44. Jednakże twierdzenie wnoszącej odwołanie, zgodnie z którym poprzez zmianę metody obliczania grzywny Sąd naruszył zakres swojej właściwości na podstawie art. 230 WE, nie odpowiada faktom. Ustalając nową wysokość grzywny, Sąd nie działał w ramach art. 230 WE, lecz wykonywał swe uprawnienia sądownicze wynikające z art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17. W konsekwencji należy rozpatrzyć twierdzenie wnoszącej odwołanie, zgodnie z którym Sąd orzekł ultra petita, zastępując metodę obliczeniową Komisji swą własną metodą.

45. Zgodnie z art. 17 rozporządzenia nr 17 sądy wspólnotowe mają „nieograniczoną jurysdykcję, w rozumieniu art. [229 WE], w odniesieniu do kontroli decyzji Komisji, w których nakładana jest kara pieniężna lub okresowa kara pieniężna; [mogą one] nałożoną karę pieniężną lub okresową karę pieniężną uchylić, obniżyć albo podwyższyć”. Cechą charakterystyczną właściwości sądów wspólnotowych wynikającej z tego przepisu jest to, że przepis ten zezwala im nie tylko na kontrolę sankcji pod względem legalności, ale także na jej zmianę, nawet mimo braku istotnego błędu co do prawa lub błędu w zakresie ustaleń faktycznych leżącego po stronie Komisji.( )

46. Zasada non ultra petita oznacza, że sądy mogą orzekać tylko w zakresie, w jakim zostały do tego formalnie wezwane przez strony postępowania. W niniejszym przypadku pojawia się kwestia zakresu tej zasady względem pojęcia „nieograniczonego prawa orzekania” w rozumieniu art. 229 WE.

47. W prawie prywatnym, z którego wywodzi się wspomniana zasada, ogranicza ona zakres uprawnień sądu celem zapewnienia stronom postępowania niezależności oraz pewności prawa.( ) To samo dotyczy zasadniczo także prawa administracyjnego, jednak w tej dziedzinie zasada non ultra petita obowiązuje bezpośrednio w stosunku pomiędzy sądem a organem administracyjnym, ponieważ ten ostatni jest z definicji stroną tego postępowania.

48. Pojęcie „nieograniczonego prawa orzekania” dotyczy właśnie tego aspektu, tj. rozgraniczenia właściwości organu sądowego i organu administracyjnego. Artykuł 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17 przyznają sądom wspólnotowym możliwość zastąpienia oceny dokonanej przez organ administracyjny swą własną oceną, a więc rozstrzygnięcia danej kwestii w miejsce Komisji. Wprowadzone zostaje zatem, choć w ograniczonym zakresie, znaczące odstępstwo od zwykłej roli, jaką odgrywają sądy wspólnotowe.( )

49. W tej dziedzinie zasada non ultra petita, właściwie rozumiana jako ograniczenie wykonywania uprawnień przez sąd, odgrywa więc rolę jedynie marginalną. Według mnie implikuje ona tylko, że sądy wspólnotowe nie mogą korzystać z nieograniczonego prawa orzekania, gdy nie zwrócono się do nich o rozstrzygnięcie zagadnienia wymiaru grzywny. Jeżeli kwestia kwoty grzywny zostanie przedstawiona do ponownej oceny, prawo orzekania wynikające z art. 229 WE istotnie staje się „nieograniczone” w tym sensie, że może być wykonywane zarówno w celu obniżenia, jak i podwyższenia kwoty grzywny.( ) W rezultacie, Sąd może posłużyć się inną metodą obliczeniową przy dokonywaniu ponownej oceny wysokości grzywny, nawet gdy metoda ta jest mniej korzystna dla zainteresowanego przedsiębiorstwa.

50. Z powyższego wynika, że Trybunał powinien oddalić czwarty z zarzutów podniesionych przez wnoszącą odwołanie.

51. Niemniej jednak w tym miejscu należy podkreślić, że nie twierdzę, aby art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17 przyznawały Sądowi nieograniczony zakres uprawnień. Powyższe stwierdzenie prowadzi do analizy piątego z zarzutów podniesionych przez wnoszącą odwołanie.

Piąty zarzut: naruszenie prawa do obrony oraz zasady niedziałania prawa wstecz

52. Pierwsza część zarzutu piątego dotyczy naruszenia prawa do obrony. Wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd Pierwszej Instancji powinien był poddać pod kontradyktoryjną dyskusję swój zamiar dokonania zmiany metody obliczania grzywny. Uniemożliwiając skarżącej skuteczne przedstawienie jej stanowiska odnośnie do tej kwestii, Sąd Pierwszej Instancji naruszył ogólną zasadę prawa wspólnotowego.

53. Według mnie sądy wspólnotowe przy wykonywaniu swego nieograniczonego prawa orzekania związane są tymi samymi wymogami prawnymi, które mają zastosowanie do Komisji przy nakładaniu przez nią sankcji. Wymogi te obejmują obowiązek uzasadnienia, zasadę równego traktowania,( ) zasadę pewności prawa( ) oraz przestrzegania prawa do przedstawienia stanowiska.( )

54. W związku z powyższym należy mieć na uwadze, że w odniesieniu do uprawnień Komisji w zakresie podejmowania decyzji w przedmiocie nakładania grzywien, Sąd Pierwszej Instancji słusznie wskazał w swym orzecznictwie, że prawo do przedstawienia stanowiska stanowi „[...] podstawową zasadę prawa wspólnotowego i musi być przestrzegane we wszystkich okolicznościach, w szczególności zaś we wszelkich postępowaniach mogących prowadzić do nałożenia sankcji, w tym w postępowaniach administracyjnych”( ).

55. Sądy wspólnotowe muszą przestrzegać tego prawa również przy wykonywaniu swego nieograniczonego prawa orzekania. Pogląd ten znajduje poparcie w opinii rzecznika generalnego VerLorena van Themaata wydanej w sprawie Stichting Sigarettenindustrie i in. przeciwko Komisji.( ) W sprawie tej rzecznik generalny uznał, że Komisja w niewystarczającym stopniu uwzględniła w swej decyzji kwestię określenia stopnia winy po stronie skarżących. W rezultacie Komisja miała zastosować zbyt niską stawkę grzywny. Rzecznik generalny zauważył wówczas, że:

„Zgodnie z art. 17 rozporządzenia nr 17/62 Trybunał może z urzędu podwyższać grzywny nałożone na niektóre przedsiębiorstwa. Nie uważam jednak, że Trybunał powinien skorzystać z tego uprawnienia w niniejszej sprawie. […] w przypadku zamiaru skorzystania z tego uprawnienia, moim zdaniem należałoby, przed rozpoczęciem procedury ustnej, ze stosownym wyprzedzeniem zawiadomić strony na piśmie o istnieniu takiego uprawnienia, a w razie konieczności jednocześnie zwrócić się do Komisji o udostępnienie brakujących informacji potrzebnych do jego realizacji oraz umożliwić skarżącym przedstawienie pisemnych uwag na ich temat przed otwarciem procedury ustnej.”( )

56. Podejście zaproponowane przez rzecznika generalnego wynika ze słusznego przekonania, że wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania nie może prowadzić do uwzględnia okoliczności faktycznych lub kryteriów, w odniesieniu do których strony nie miały rzeczywistej możliwości wypowiedzenia się. Według mnie przekonanie to jest w równym stopniu usprawiedliwione w odniesieniu do zmiany metody obliczeniowej, w sytuacji gdy zmiana ta działa na niekorzyść zainteresowanego przedsiębiorstwa, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Mając na uwadze szeroki zakres uprawnień przyznanych sądom wspólnotowym na podstawie art. 17 rozporządzenia nr 17 oraz poważne konsekwencje finansowe, które omawiana zmiana może powodować, niezwykle istotne jest, aby sądy wspólnotowe wykonywały swe nieograniczone prawo orzekania w największym poszanowaniu prawa skarżącego do przedstawienia stanowiska.

57. Przykładowym rozstrzygnięciem dotyczącym tej kwestii jest wyrok Sądu Pierwszej Instancji z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie Cheil Jedang przeciwko Komisji.( ) Podobnie jak w niniejszej sprawie, Komisja zastosowała tam metodę obliczeniową odmienną od metody określonej w wytycznych. Sąd Pierwszej Instancji stanął na stanowisku, że metoda opisana w wytycznych była właściwsza.( ) Zastosował zatem tę właśnie metodę w wykonaniu swego nieograniczonego prawa orzekania.( ) Jednak z wyroku w tej sprawie wynika, że Sąd postąpił tak dopiero po umożliwieniu skarżącej przedstawienia swego stanowiska dotyczącego tej kwestii:

„225. W pytaniu zadanym w piśmie doręczonym Komisji w dniu 7 lutego 2002 r. Sąd Pierwszej Instancji zwrócił się do niej między innymi o przedstawienie szczegółowego wyjaśnienia metody stosowanej przez nią przy obliczaniu grzywien.

226. W odpowiedzi z dnia 27 lutego 2002 r. Komisja stwierdziła, że właściwą metodą obliczania podwyżek oraz obniżek w celu uwzględnienia okoliczności obciążających i łagodzących jest przemnożenie kwoty podstawowej grzywny przez wartość procentową. Przyznała także, że metoda ta nie była konsekwentnie stosowana w wydanej przez nią decyzji […].

227. Podczas rozprawy skarżąca stwierdziła, że nie wnosi żadnych zastrzeżeń odnośnie do metody zastosowanej przy obliczeniu grzywien, opisanej przez Komisję w piśmie z dnia 27 lutego 2002 r”.

58. Zaskarżony wyrok nie zawiera natomiast żadnej wzmianki na temat jakiegokolwiek pisemnego pytania, które dotyczyłoby metody obliczeniowej. Nie wspomina on również o jakiejkolwiek wymianie poglądów dotyczących tej kwestii, w której uczestniczyłaby wnosząca odwołanie. W tych okolicznościach Trybunał, orzekając w przedmiocie odwołania, nie może uznać, że w postępowaniu przed Sądem Pierwszej Instancji prawo skarżącej do przedstawienia stanowiska zostało uszanowane.

59. Z tego powodu uważam, że pierwsza część zarzutu piątego jest uzasadniona, a zatem proponuję, aby Trybunał uchylił zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim ustala on wysokość grzywny na kwotę 42,4125 miliona EUR.

C – Konsekwencje uchylenia zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim określa on wysokość grzywny

60. Zgodnie z art. 61 statutu Trybunału Sprawiedliwości „może on wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala”. Skoro więc Trybunał wysłuchał argumentów wnoszącej odwołanie dotyczących wysokości grzywny, proponuję, aby skorzystał z tej możliwości i wykonał swe uprawnienia wynikające z art. 229 WE i art. 17 rozporządzenia nr 17.

61. Wnosząca odwołanie zażądała obniżenia kwoty grzywny do wysokości 41,11 miliona EUR, gdyż grzywna w takiej właśnie wysokości zostałaby ustalona przez Sąd, gdyby zastosował on tę samą metodę obliczeniową, którą posłużyła się Komisja.

62. W kontekście tego żądania należy zauważyć, że w zaskarżonym wyroku Sąd Pierwszej Instancji zastosował metodę obliczeniową określoną w wytycznych. Wnosząca odwołanie nie kwestionuje w istocie zasadności tej metody obliczeniowej. Twierdzi ona jednak, że jej zastosowanie w niniejszej sprawie prowadzi do naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz.

63. Nie zgadzam się z powyższym twierdzeniem wnoszącej odwołanie. Trybunał uważnie przeanalizował problem wstecznego zastosowania wytycznych w wyrokach z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji( ) oraz z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie Archer Daniels Midland przeciwko Komisji.( ) Doszedł wówczas do wniosku, że „wytyczne, a w szczególności nowa metoda obliczania kar pieniężnych przewidziana w tych wytycznych, przy założeniu, że skutkuje podniesieniem wysokości nakładanych kar pieniężnych, były logicznie do przewidzenia w czasie, w którym dokonano spornych naruszeń”.( ) Dlatego, stosując wytyczne do naruszeń, które w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji sięgają 1990 r., Komisja nie naruszyła zasady niedziałania prawa wstecz.( ) Zastosowanie w niniejszej sprawie metody obliczeniowej określonej w wytycznych także nie sprzeciwia się tej zasadzie.

64. Proponuję zatem, aby Trybunał zastosował metodę obliczeniową określoną w wytycznych i, uwzględniając wszystkie okoliczności niniejszej sprawy, ustalił wysokość grzywny na kwotę 42,4125 miliona EUR.

III – W przedmiocie kosztów

65. Zgodnie z art. 69 ust. 3 regulaminu, który na mocy art. 118 stosuje się do postępowania przed Trybunałem, którego przedmiot stanowi odwołanie od orzeczenia Sądu Pierwszej Instancji, w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań każdej ze stron Trybunał może postanowić, że koszty zostaną rozdzielone. Ponieważ jeden zarzut Komisji został oddalony, a jedynie jeden zarzut wnoszącej odwołanie został uwzględniony, proponuję, aby wnosząca odwołanie pokryła własne koszty postępowania oraz trzy czwarte kosztów Komisji.

IV – Wnioski

66. Z powyższych względów proponuję, aby Trybunał:

1) Uchylił pkt 1 sentencji wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji;

2) Ustalił wysokość grzywny nałożonej na wnoszącą odwołanie na kwotę 42,4125 miliona EUR;

3) W pozostałym zakresie oddalił odwołanie;

4) Zobowiązał wnoszącą odwołanie do pokrycia jej własnych kosztów postępowania oraz trzech czwartych kosztów Komisji.