OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 8 grudnia 2005 r.( )

Sprawa C‑113/04 P

Technische Unie BV

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich,

pozostali uczestnicy postępowania:

CEF City Electrical Factors BV,

CEF Holdings Ltd,

Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel

op Elektrotechnisch Gebied

Odwołanie – Prawo konkurencji – Artykuł 81 ust.1 WE – Rynek elektrotechniczny w Niderlandach – Związek hurtowników – Zbiorowe porozumienia mające za przedmiot zbiorowy system wyłączności i ustalanie cen oraz upustów cenowych – Przewlekłość postępowania

I – Wprowadzenie

1. Niniejsza sprawa dotyczy prowadzonego przez Komisję postępowania w sprawie porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk (zwanych dalej „kartelem”), które dotyczyło rynku hurtowego materiałów elektrotechnicznych w Niderlandach. W postępowaniu tym, które od momentu podjęcia pierwszych czynności dochodzeniowych aż do wydania decyzji przez Komisję trwało przez okres ponad ośmiu lat, Komisja nałożyła grzywny na Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied (niderlandzki federacyjny związek handlu hurtowego w zakresie elektrotechniki, zwany dalej „FEG”) oraz jedno z przedsiębiorstw będące jego członkiem, to jest Technische Unie BV (zwaną dalej „TU”), w związku z naruszeniem art. 81 ust. 1 WE.

2. Wspomniana decyzja Komisji z dnia 26 października 1999 r.( ) (zwana dalej „zaskarżoną decyzją“) została w całości utrzymana w mocy przez Sąd Pierwszej Instancji wyrokiem z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00( ) (zwanym dalej „zaskarżonym wyrokiem”).

3. Trybunał rozpatruje obecnie odwołanie TU wniesione od wyroku wydanego w pierwszej instancji( ). Poza szeregiem zarzutów odwołania, w których TU podnosi co do zasady brak uzasadnienia oraz naruszenie art. 81 WE, zarzuca ona w szczególności Sądowi, że nie wyciągnął on wymaganych konsekwencji z przewlekłości postępowania przed Komisją.

II – Ramy prawne

4. Na mocy art. 81 ust. 1 WE zakazane są „wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku […]”.

5. Komisja może w takich przypadkach nakładać na zainteresowane przedsiębiorstwa kary grzywny. W tym zakresie art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17( ) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 17”) stanowi:

„Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne w wysokości 1000–1 000 000 jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

a) naruszają [art. 81 ust. 1 WE] […],

[…]

Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”.

III – Stan faktyczny i postępowanie

A – Stan faktyczny i postępowanie przed Komisją

6. Sprawa z zakresu konkurencji leżąca u podstaw niniejszego sporu dotyczy niderlandzkiego rynku hurtowego materiałów elektrotechnicznych, a więc na przykład drutów i kabli, a także rur z polichlorku winylu (PCV). Według ustaleń Komisji na rynku tym obowiązywał tak zwany zbiorowy system wyłączności uzgodniony przez związek przedsiębiorstw FEG, między innymi przy udziale związku przedsiębiorstw( ) NAVEG, w formie tak zwanej gentlemen’s agreement, której celem było uniemożliwienie dostaw do firm niebędących członkami FEG. Ponadto stwierdzono, że FEG ograniczyło swobodę swoich członków w zakresie samodzielnego ustalania cen sprzedaży.

7. W pkt 3–5 zaskarżonego wyroku Sąd podsumowuje okoliczności tej sprawy w następujący sposób:

„3. CEF Holdings Ltd (zwana dalej »CEF UK«), będąca hurtownikiem w branży materiałów elektrotechnicznych z siedzibą w Zjednoczonym Królestwie, postanowiła rozpocząć działalność na rynku niderlandzkim i utworzyła tam w maju 1989 r. spółkę-córkę, to jest CEF City Electrical Factors BV (zwaną dalej »CEF BV«). Ponieważ na terenie Niderlandów doszło do problemów związanych z zaopatrzeniem, CEF BV i CEF UK […] wniosły w dniu 18 marca 1991 r. do Komisji skargę, która została przez Komisję wpisana do rejestru w dniu następnym.

4. Skarga ta była skierowana przeciwko trzem związkom przedsiębiorstw działającym na rynku materiałów elektrotechnicznych. Poza FEG chodziło o Nederlandse Vereniging van Alleenvertegenwoordigers op Elektrotechnisch Gebied (niderlandzki związek wyłącznych przedstawicieli w branży elektrotechnicznej, zwany dalej »NAVEG«) oraz Unie van de Elektrotechnische Ondernemers (unię przedsiębiorstw elektrotechnicznych, zwaną dalej »UNETO«).

5. CEF uważał, że związki te oraz ich członkowie zawarli wielostronne zbiorowe porozumienia w zakresie wyłączności na wszystkich poziomach procesu dystrybucji materiałów elektrotechnicznych na terenie Niderlandów. Hurtownik w branży materiałów elektrotechnicznych niebędący członkiem FEG praktycznie nie mógł uzyskać dostępu do rynku niderlandzkiego. Producenci i ich przedstawiciele lub importerzy realizowali dostawy wyłącznie na rzecz członków FEG i wyłącznie u nich dokonywały zakupów przedsiębiorstwa instalujące. Pismem z dnia 22 października 1991 r. CEF rozszerzyła przedmiot skargi o porozumienia zawarte pomiędzy FEG a jego członkami w sprawie cen i upustów cenowych oraz o porozumienia mające wykluczyć CEF z uczestnictwa w określonych projektach. Począwszy od stycznia 1992 r., CEF składała skargi również na porozumienia wertykalne w sprawie cen zawarte między niektórymi producentami materiałów elektrotechnicznych a hurtownikami będącymi członkami FEG”.

8. Poza tym w pkt 6–14 zaskarżonego wyroku w odniesieniu do przebiegu dochodzenia oraz postępowania przed Komisją stwierdza się, co następuje:

„6. [Pomiędzy czerwcem a sierpniem 1991 r. Komisja kierowała między innymi do TU różne wnioski o udzielenie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17].

7. Pismem z dnia 16 września 1991 r. Komisja skierowała do FEG ostrzeżenie; dotyczyło ono w szczególności nacisków wywieranych na niektórych dostawców materiałów elektrotechnicznych mających na celu powstrzymanie ich od realizowania dostaw na rzecz CEF, porozumień pomiędzy członkami FEG w sprawie cen i upustów cenowych oraz wysokości obrotów będącej kryterium przyjęcia do FEG.

8. W dniu 27 kwietnia 1993 r. Komisja zwróciła się do kilku dostawców materiałów elektrotechnicznych z wnioskiem o udzielenie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17.

9. W dniu 10 czerwca 1994 r. Komisja skierowała do FEG wniosek o udzielenie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17.

10. W dniach 8 i 9 grudnia 1994 r. Komisja przeprowadziła w FEG oraz w niektórych przedsiębiorstwach będących jego członkami, w tym w TU, kontrole na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17.

11. W dniu 3 lipca 1996 r. Komisja przedstawiła zarzuty FEG oraz siedmiu przedsiębiorstwom będącym jego członkami [w tym TU] (czynność zwana dalej »przedstawieniem zarzutów«). FEG i TU zajęły stanowisko w sprawie tych zarzutów odpowiednio w dniach 13 grudnia 1996 r. i 13 stycznia 1997 r.

12. FEG i TU skierowały do Komisji kilka wniosków o wgląd do akt. Po tym jak w dniu 16 września 1997 r. przekazano im kilka dokumentów o charakterze uzupełniającym zawartych w aktach, każde z tych przedsiębiorstw skierowało do Komisji w dniu 10 października 1997 r. pismo wyjaśniające stanowiące odpowiedź na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

13. W dniu 19 listopada 1997 r. odbyło się przesłuchanie w obecności wszystkich adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz w obecności CEF.

14. W tych okolicznościach Komisja wydała w dniu 26 października 1999 r. zaskarżoną decyzję […]”.

B – Zaskarżona decyzja

9. W zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła zasadniczo dwa naruszenia art. 81 ust. 1 WE przez FEG i nałożyła na niego z tego tytułu grzywnę. Jednocześnie stwierdziła, że TU aktywnie uczestniczyła w naruszeniach dokonywanych przez FEG. Sentencja zaskarżonej decyzji stanowi we fragmentach:

„Artykuł 1

Wprowadzając w życie, na podstawie porozumienia zawartego z NAVEG oraz praktyk uzgodnionych z dostawcami niereprezentowanymi w tym związku, zbiorowy system wyłączności mający na celu wykluczenie dostaw dla przedsiębiorstw nienależących do FEG, FEG naruszył art. 81 ust. 1 [WE].

Artykuł 2

Ograniczając bezpośrednio i pośrednio możliwość swobodnego i niezależnego ustalania cen sprzedaży przez swoich członków poprzez wydanie wiążącej decyzji dotyczącej ustalonych cen, wiążącej decyzji dotyczącej publikacji, poprzez rozprowadzanie wśród swoich członków zaleceń dotyczących cen brutto i netto, a także poprzez udostępnienie swoim członkom forum umożliwiającego prowadzenie dyskusji na temat cen i rabatów, FEG naruszył art. 81 ust. 1 WE.

Artykuł 3

Uczestnicząc aktywnie w naruszeniach wskazanych w art. 1 i 2, TU naruszyła art. 81 ust. 1 WE.

Artykuł 4

[…]

2. TU jest zobowiązana niezwłocznie zaprzestać, o ile to jeszcze nie nastąpiło, naruszeń wskazanych w art. 3.

[…]

Artykuł 5

1. Za stwierdzone w art. 1 i 2 naruszenia na FEG zostaje nałożona grzywna w wysokości 4,4 miliona EUR.

2. Za stwierdzone w art. 3 naruszenia na TU zostaje nałożona grzywna w wysokości 2,15 miliona EUR.

[…]”.

10. Z powodu nieprawidłowości w postępowaniu administracyjnym, które Komisja sama potwierdziła, a w szczególności z powodu długiego czasu trwania tego postępowania, Komisja przy obliczaniu grzywny uwzględniła obniżenie grzywny w wysokości 100 000 EUR( ).

C – Postępowanie przed Sądem

11. Na zaskarżoną decyzję zarówno FEG( ), jak i TU( ) wnieśli skargę do Sądu Pierwszej Instancji, przy czym każde z nich wniosło o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji ( );

– posiłkowo – stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w części dotyczącej nałożenia poszczególnych grzywien;

– również posiłkowo – obniżenie kwoty grzywny nałożonej w każdej ze spraw oraz

– obciążenie Komisji i interwenientów kosztami postępowania.

12. Złożony przez FEG o wniosek o zastosowanie środków tymczasowych nie został uwzględniony ( ).

13. Prezes pierwszej izby Sądu dopuścił CEF BV i CEF UK (zwane dalej łącznie „CEF“) do udziału w postępowaniu w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji ( ).

14. Po połączeniu obu spraw T‑5/00 i T‑6/00 dla celów procedury ustnej i wydania wyroku Sąd wydał w dniu 16 grudnia 2003 r. zaskarżony wyrok, w którym:

– oddalił skargi oraz

– obciążył strony skarżące kosztami postępowania w poszczególnych sprawach.

15. W ramach odwołania, które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 3 marca 2004 r., TU wnosi o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00, a przynajmniej w sprawie T‑6/00, i ostateczne orzeczenie w sprawie z uwzględnieniem żądania, o którym mowa w tiret drugie, a posiłkowo o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania;

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości lub w części, a przynajmniej o istotne obniżenie kwoty nałożonej na nią grzywny w przypadku wydania nowego orzeczenia w sprawie oraz

– obciążenie Komisji kosztami niniejszego postępowania wraz z kosztami postępowania przed Sądem.

16. Komisja wnosi do Trybunału o:

– odrzucenie odwołania w całości jako niedopuszczalnego lub przynajmniej oddalenie go jako bezzasadnego oraz

– obciążenie strony wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

17. Interwenienci CEF wnoszą do Trybunału o:

– odrzucenie odwołania w całości jako niedopuszczalnego lub w każdym razie oddalenie go jako bezzasadnego oraz

– obciążenie strony wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

18. Trybunał rozpoznał odwołanie najpierw w ramach procedury pisemnej, a następnie w dniu 22 września 2005 r. – wraz ze sprawą C‑105/04 P – na rozprawie.

IV – W przedmiocie zarzutów odwołania od drugiego do czwartego oraz w przedmiocie części pierwszej i trzeciej zarzutu piątego

19. W ramach zarzutów od drugiego do czwartego oraz w ramach części pierwszej i trzeciej zarzutu piątego TU występuje przeciwko różnym fragmentom zaskarżonego wyroku, w których Sąd szczegółowo rozpatruje ustalenia Komisji w sprawie naruszeń prawa kartelowego oraz okresu ich trwania.

20. Zanim zarzuty te zostaną poddane szczegółowej ocenie, wydaje się stosowne przypomnienie kryterium kontroli wynikające z art. 225 ust. 1 WE i art. 58 ust. 1 statutu Trybunału, które zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał stosuje w postępowaniu odwoławczym( ): odwołanie jest ograniczone do kwestii prawnych. Z tego względu wyłącznie Sąd jest właściwy do dokonania ustaleń i oceny istotnych okoliczności stanu faktycznego, jak również do dokonania oceny dowodów. Ocena okoliczności stanu faktycznego i środków dowodowych nie jest zatem, z zastrzeżeniem przypadku ich przeinaczenia, kwestią prawną, która jako taka podlegałaby kontroli Trybunału w ramach odwołania.

21. Poza tym odwołanie, które ogranicza się jedynie do powtórzenia zarzutów i argumentów podnoszonych przed Sądem i nie zawiera specyficznego wskazania naruszenia prawa, którym w opinii wnoszącego odwołanie dotknięty jest zaskarżony wyrok, nie spełnia wymogów określonych przepisami prawa. W istocie takie odwołanie stanowi w rzeczywistości żądanie ponownego rozpatrzenia skargi, co nie mieści się w kompetencji Trybunału( ).

22. W tym kontekście należy w dalszej części zbadać zarzuty od drugiego do czwartego, jak również części pierwszą i trzecią zarzutu piątego.

A – Drugi zarzut: nieuwzględnienie dowodów odciążających odnoszących się do okresu poprzedzającego przedstawienie zarzutów

23. W drugim zarzucie TU krytykuje, że Sąd uzasadnił swój wyrok w sposób błędny i wewnętrznie sprzeczny, nie uznając określonych dokumentów za dowody odciążające. Dokumenty te zostały wprawdzie sporządzone po rozpoczęciu dochodzenia lub po wystosowaniu przez Komisję ostrzeżenia, ale jeszcze przed przedstawieniem zarzutów.

24. Zarzut ten pozostający w ścisłym związku z pierwszym zarzutem odnosi się w szczególności do pkt 196 i 208 zaskarżonego wyroku. Sąd rozpatruje w nich moc dowodową różnych pism przedłożonych Komisji przez osoby trzecie, które zdaniem TU przemawiają przeciwko podniesionym zarzutom związanym ze zbiorowym systemem wyłączności. Sąd dochodzi przy tym do wniosku, że pisma te nie mogły osłabić stwierdzenia Komisji, zgodnie z którym gentlemen’s agreement obowiązująca pomiędzy FEG a NAVEG faktycznie została wprowadzona w życie( ).

25. TU podnosi natomiast, że zaskarżony wyrok jest wewnętrznie sprzeczny. Z jednej strony Sąd nie uznaje za odciążające pism pochodzących z okresu po wystosowaniu ostrzeżenia przez Komisję, ale przed przedstawieniem zarzutów. Przy dokonywaniu oceny dowodów TU była traktowana jako pozostająca w stanie oskarżenia już od momentu wystosowania ostrzeżenia. Z drugiej strony Sąd nie traktuje TU jako pozostającej w stanie oskarżenia, kiedy należy określić początkowy moment stosowania zasady rozsądnego czasu trwania postępowania. W tym zakresie Sąd za rozstrzygające uważa dopiero przedstawienie zarzutów. Wnioski Sądu odnoszące się do momentu wystosowania ostrzeżenia są tym samym niespójne, gdyż Sąd zastosował jej zdaniem podwójne standardy.

26. Zagadnienie dotyczące tego, czy uzasadnienie wyroku Sądu jest wewnętrznie sprzeczne, stanowi kwestię prawną, która jako taka może zostać podniesiona w ramach odwołania( ). W tym zakresie odwołanie TU jest więc dopuszczalne.

27. Wbrew temu jednak, co wydaje się sugerować TU, ocena mocy dowodowej pism oraz ocena rozsądnego czasu trwania postępowania nie mają ze sobą nic wspólnego. W konsekwencji również oba fragmenty zaskarżonego wyroku, w których Sąd rozpatruje odpowiednio czas trwania postępowania i moc dowodową spornych pism, nie są ze sobą logicznie powiązane, a zatem nie mogą być, jak utrzymuje TU, sprzeczne pod względem treści.

28. W szczególności sama okoliczność, iż określony dokument został sporządzony w okresie poprzedzającym przedstawienie zarzutów, nie powoduje w sposób bezwzględny, że staje się on dowodem odciążającym. Tak samo dokument sporządzony po przedstawieniu zarzutów niekoniecznie jest dowodem obciążającym. Ocena mocy dowodowej dokumentu winna być dokonywana zawsze z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danego przypadku. I tak znaczenie powoływanego przez skarżącą dowodu odciążającego może zostać pomniejszone przez to, że powstał on z inicjatywy strony podejrzanej o dokonanie naruszeń i w momencie – po rozpoczęciu dochodzenia lub po wystosowaniu ostrzeżenia – w którym było już jasne, że Komisja powzięła wstępne podejrzenie o zaistnieniu naruszenia prawa kartelowego, a więc że zainteresowane przedsiębiorstwa zostały już ostrzeżone (in tempore suspecto). Dokładnie takiej oceny dokonał Sąd w zaskarżonym wyroku, nie naruszając prawa.

29. W efekcie drugi zarzut jest wprawdzie dopuszczalny, ale bezzasadny.

B – Trzeci zarzut: przeprowadzenie dowodu w zakresie odpowiedzialności TU za stwierdzone naruszenia

30. W trzecim zarzucie TU podnosi, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej w sposób niezrozumiały uzasadnił zaskarżony wyrok w przypadku stwierdzenia, że w art. 1 i 2 zaskarżonej decyzji Komisja słusznie obarczyła TU odpowiedzialnością za stwierdzone naruszenia.

31. Zarzut ten odnosi się do części zaskarżonego wyroku zatytułowanej „W przedmiocie żądań stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji”, a w jej ramach – do rozdziału III. Sąd rozpatruje tam szczegółowo kwestię, czy naruszenia art. 81 ust. 1 WE stwierdzone w art. 1 i 2 zaskarżonej decyzji mogą zostać przypisane TU. Sąd dochodzi do wniosku, że Komisja słusznie wyszła z założenia o aktywnym udziale TU zarówno w zbiorowym systemie wyłączności ustanowionym przez FEG i NAVEG (gentlemen’s agreement), w uzgodnionych praktykach mających na celu rozszerzenie tego systemu na przedsiębiorstwa nienależące do NAVEG, jak również w systemie ustalania cen( ).

32. TU podnosi w tym przypadku trzy argumenty, stanowiące jednocześnie trzy części tego zarzutu.

1. Udział TU w zbiorowym systemie wyłączności (pierwsza część trzeciego zarzutu)

33. W pierwszej części trzeciego zarzutu TU podnosi zasadniczo, że Sąd pominął wiele argumentów podczas badania, czy Komisja słusznie przyjęła za punkt wyjścia aktywny udział TU w zbiorowym systemie wyłączności.

34. Po pierwsze, Sąd pominął, że przedstawiciele TU w zarządzie FEG w rzeczywistości nie byli związani jej poleceniami i byli zobowiązani do działania tylko w interesie tego związku, a nie TU; Sąd błędnie ocenił przepisy statutu FEG oraz niderlandzkie prawo o stowarzyszeniach. Po drugie, Sąd niesłusznie wyszedł z założenia, że pomiędzy FEG a jednym z najważniejszych przedsiębiorstw będących jego członkami, to jest TU, automatycznie istnieje daleko idąca zbieżność interesów( ). Po trzecie, aby przyjąć osobisty i aktywny udział TU w zbiorowym systemie wyłączności, nie wystarcza okoliczność, że TU przez lata delegowała osobę na członka zarządu FEG i w ten sposób brała udział w większości rozpatrywanych posiedzeń, choć nie we wszystkich; istnieje znacząca różnica pomiędzy częstą obecnością w organach kierowniczych FEG a bezpośrednim udziałem w opracowywaniu polityki FEG. Oprócz tego TU zarzuca Sądowi brak wystarczającego uzasadnienia oraz popełnienie oczywistego błędu w zakresie zawartego w pkt 351 zaskarżonego wyroku stwierdzenia, że TU w ramach FEG „odgrywała kluczową rolę, jeżeli chodzi o zbiorowy system wyłączności”. Komisja w zaskarżonej decyzji nie używa pojęcia kluczowej roli.

35. Komisja, wspierana przez CEF, podnosi, że argumentacja TU jest niedopuszczalna, ponieważ ma ona wyłącznie na celu podważenie dokonanej przez Sąd oceny okoliczności stanu faktycznego.

36. Rzeczywiście argumenty TU dotyczą zasadniczo dokonanej przez Sąd oceny konkretnych okoliczności danego przypadku. Zagadnienia dotyczące tego, czy TU była jednym z najważniejszych przedsiębiorstw będących członkami FEG, czy odgrywała kluczową rolę w ramach tego stowarzyszenia zawodowego, czy – niezależnie od obowiązujących przepisów statutu i prawa samorządów zawodowych – miała przez lata wpływ na kadrę kierowniczą FEG i czy można było przyjąć założenie o istotnej zbieżności jej interesów oraz interesów FEG, stanowią wszystkie kwestie oceny okoliczności faktycznych i dowodów, które w ramach odwołania nie podlegają kontroli Trybunału( ). W tym zakresie argumentacja TU jest więc niedopuszczalna( ).

37. Przy bliższej analizie argumentacja TU nie ogranicza się jednak do prostej krytyki dokonanej przez Sąd oceny okoliczności stanu faktycznego ani do zwykłego powtórzenia zarzutów przedstawionych w pierwszej instancji( ). TU podnosi raczej, że Sąd w swoim wyroku błędnie ocenił wymogi prawne odnoszące się do dowodu jej udziału w naruszeniach art. 81 ust. 1 WE i w tym zakresie nieprawidłowo uzasadnił wyrok. Wymogi dotyczące dowodu, jakie powinna spełnić Komisja w decyzji w sprawie kartelu, a w szczególności rodzaj dowodów, na jakim może ona oprzeć stwierdzenie aktywnego udziału przedsiębiorstwa w kartelu, stanowią kwestię prawną, którą Trybunał może się zająć w postępowaniu odwoławczym.

38. Tak rozumiana pierwsza część trzeciego zarzutu jest więc dopuszczalna. Mimo to w niniejszej sprawie nie ma decydującego znaczenia.

39. Sąd słusznie bowiem wychodzi z założenia, że członkowie stowarzyszenia zawodowego nie mogą być automatycznie odpowiedzialni za ewentualne niezgodne z prawem praktyki tego zrzeszenia( ). Przeciwnie, obowiązkiem Komisji jest udowodnienie, że przedsiębiorstwo będące członkiem stowarzyszenia zawodowego aktywnie uczestniczy w jego niezgodnych z prawem praktykach i przez to narusza art. 81 ust. 1 WE.

40. Dowód takiego udziału nie może być jednak przeprowadzony na podstawie poszlak. I tak Trybunał wyraźnie przyznaje, że praktyki i porozumienia niezgodne z regułami konkurencji są ze swej natury zwykle utrzymywane w tajemnicy, a liczba dokumentów odnoszących się do nich będzie ograniczona do minimum. Dokumenty, takie jak na przykład protokoły narady, będą mogły być zwykle znajdowane tylko w pojedynczych egzemplarzach, a ponadto siłą rzeczy będą niekompletne, tak więc często będzie istniała konieczność rekonstrukcji określonych szczegółów w drodze wnioskowania. W konsekwencji w większości przypadków występowanie praktyk lub porozumień niezgodnych z regułami konkurencji należy wywodzić z szeregu poszlak i koincydencji, które rozpatrywane łącznie mogą stanowić, wobec braku innego logicznego wyjaśnienia, dowód naruszenia reguł konkurencji( ).

41. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, aby w dostatecznym stopniu udowodnić udział przedsiębiorstwa w kartelu wystarczy w szczególności, że Komisja wykaże, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto porozumienia niezgodne z regułami konkurencji, i wyraźnie się im nie sprzeciwiło. Jeżeli udział w takich spotkaniach zostanie ustalony, to na przedsiębiorstwie tym spoczywa obowiązek przedstawienia poszlak, które mogą świadczyć, że udział w tych spotkaniach nie miał charakteru antykonkurencyjnego, na przykład poprzez wykazanie, iż poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu( ).

42. W trakcie spotkań, które odbywają w ramach zarządu stowarzyszenia, na przykład stowarzyszenia zawodowego, przedsiębiorstwo może być ewentualnie reprezentowane także pośrednio przez „swojego członka zarządu”. Takie założenie można na przykład przyjąć w sytuacji, w której członek zarządu stowarzyszenia zawodowego jest szczególnie blisko związany z zainteresowanym przedsiębiorstwem, choćby z tego względu, że w ramach wykonywania głównej działalności zawodowej pracuje na rzecz tego przedsiębiorstwa, zawdzięcza swój mandat w zarządzie temu przedsiębiorstwu i reprezentuje w nim jego interesy, nawet jeżeli nie w sposób uregulowany przepisami prawa tylko w sposób faktyczny. Realistycznie rzecz biorąc, nie może chodzić tutaj o jego oficjalne działanie w charakterze przedstawiciela przedsiębiorstwa, o istnienie uprawnienia do udzielania poleceń czy nawet o dowód konkretnych poleceń ze strony przedsiębiorstwa w stosunku do członka zarządu.

43. Tym samym Sąd nie naruszył prawa, kiedy uznał za słuszne oparte na poszlakach przeprowadzenie przez Komisję dowodu dotyczącego aktywnego udziału TU w naruszeniach prawa kartelowego przez FEG. Wbrew temu, co twierdzi TU, bynajmniej nie było również błędem uznanie uczestnictwa kadry TU w posiedzeniach zarządu FEG, jak również wywieranego w ten sposób wpływu na kształtowanie polityki FEG, za aktywny, a nie tylko bierny udział w naruszeniach przez FEG reguł konkurencji. W pozostałym zakresie mamy do czynienia z kwestią oceny okoliczności faktycznych i dowodów w danym przypadku, której kontrola nie należy do właściwości Trybunału.

44. A zatem pierwsza część trzeciego zarzutu jest w części niedopuszczalna, a w części bezzasadna.

2. Udział w rozszerzeniu zbiorowego systemu wyłączności na przedsiębiorstwa nienależące do NAVEG (druga część trzeciego zarzutu)

45. Druga część trzeciego zarzutu pod względem argumentacji ma w dużym stopniu ten sam zakres, co jego pierwsza część. Również w odniesieniu do rozszerzenia zbiorowego systemu wyłączności na przedsiębiorstwa nienależące do NAVEG Sąd, zdaniem TU, naruszył prawo lub przynajmniej nie uzasadnił zaskarżonego wyroku, uznając aktywny udział TU za dowiedziony. TU krytykuje w szczególności, że Sąd uznał następujące okoliczności za istotne wskazówki przemawiające za udziałem w dokonaniu naruszeń: fakt, że TU jest jednym z najważniejszych przedsiębiorstw będących członkami FEG, okoliczność, że przez długi czas nieprzerwanie była reprezentowana w zarządzie FEG oraz że uczestniczyła w opracowywaniu jego polityki, nie dystansując się otwarcie od tego. Zwykłe członkostwo przedstawicieli TU w zarządzie FEG nie może w żadnym razie dowodzić udziału TU w naruszeniach po 1991 r.

46. Podobnie jak pierwsza część trzeciego zarzutu, również druga część ma zasadniczo na celu podważenie oceny okoliczności stanu faktycznego i dowodów dokonanej przez Sąd. W tym zakresie argumentacja TU jest więc niedopuszczalna( ).

47. W zakresie, w jakim TU wydaje się podnosić zarzut, że Sąd w swoim wyroku błędnie ocenił wymogi prawne dotyczące dowodu jej udziału w stwierdzonych naruszeniach, jej argumentacja jest wprawdzie dopuszczalna, jednak w niniejszej sprawie bezzasadna. Jak już wywiedziono, odwołanie się do poszlak jest bowiem słuszne( ). Do takich poszlak w niniejszej sprawie należy udział TU w spotkaniach realizowany za pośrednictwem bliskich TU osób w zarządzie FEG, a w ramach powyższego także jej udział w opracowywaniu polityki FEG, co jest bezsporne również po 1991 r.( )

48. Tym samym druga część trzeciego zarzutu jest również w części niedopuszczalna i w części bezzasadna.

3. Udział TU w systemie ustalania cen (trzecia część trzeciego zarzutu)

49. W ramach trzeciej części trzeciego zarzutu TU zarzuca Sądowi, że niesłusznie uznał on, iż Komisja prawidłowo przeprowadziła dowód na okoliczność aktywnego udziału TU w systemie ustalania cen.

50. TU wskazuje w szczególności, że z powodu zwykłego członkostwa w FEG uczyniono ją odpowiedzialną za wiążące decyzje tego zrzeszenia zawodowego dotyczące ustalonych cen i publikacji. W opinii TU należało przedstawić konkretny dowód na okoliczność jej aktywnego udziału w takich decyzjach oraz w niezgodnej z prawem praktyce FEG związanej z ustalaniem cen.

51. Ta argumentacja opiera się na błędnym zrozumieniu zaskarżonego wyroku. Sąd bowiem nie wyszedł z założenia o automatycznej odpowiedzialności TU jako członka FEG za niezgodne z prawem praktyki tego stowarzyszenia zawodowego. Przeciwnie, Sąd dokonał wyraźnych ustaleń w zakresie aktywnego współdziałania TU. Z jednej strony wskazał on na współdziałanie TU poprzez wyznaczanych przez nią członków zarządu FEG( ), natomiast z drugiej strony uznał on za oznakę aktywnego udziału w naruszeniu przekazywanie przez TU do FEG informacji dotyczących cen( ).

52. Tym samym trzecia i ostatnia część trzeciego zarzutu jest również bezzasadna.

C – Czwarty zarzut: ocena czasu trwania naruszeń reguł konkurencji

53. W czwartym zarzucie TU twierdzi, że Sąd naruszył prawo, a przynajmniej nie uzasadnił zaskarżonego wyroku w zakresie jego wywodów dotyczących czasu trwania stwierdzonych naruszeń oraz ich ciągłego charakteru.

54. Zarzut ten odnosi się przede wszystkim do pkt 406–413 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd rozpatruje czas trwania spornych naruszeń prawa kartelowego. W konsekwencji Sąd potwierdza w nich ustalenia Komisji i wychodzi z założenia, że chodzi tutaj o jednolite naruszenia mające charakter ciągły( ).

55. Czwarty zarzut podzielony jest na trzy części( ). Ponieważ w innych punktach odwołania – w szczególności w drugiej części trzeciego zarzutu( ) oraz w pierwszej części piątego zarzutu – TU podnosi podobne argumenty, również odpowiedź na nie zostanie udzielona poniżej.

56. TU argumentuje zasadniczo, że zajęte przez Sąd w zaskarżonym wyroku stanowisko dotyczące czasu trwania i ciągłego charakteru naruszeń jest błędne i stanowi naruszenie heterogenicznego charakteru poszczególnych elementów systemu ustalania cen. Ponadto zdaniem TU jej udział w systemie ustalania cen był wyjątkowo nieznaczący.

57. Jest oczywiste, że TU w ten sposób podejmuje przede wszystkim próbę poddania kontroli Trybunału oceny faktów dokonanej przez Sąd. W takim zakresie jej argumentacja jest więc już niedopuszczalna( ).

58. Nie wyczerpuje to jednak krytyki przedstawionej przez TU. W istocie podnosi ona dwa dalsze argumenty dotyczące kryteriów prawnych oceny czasu trwania naruszeń, które powinny być brane pod uwagę przez Sąd. W takim zakresie przedmiotem jej argumentacji są kwestie prawne i z tego względu jest ona dopuszczalna.

59. Po pierwsze, TU twierdzi, że Sąd nie wykazał, na czym polegał „całościowy plan“ i „identyczny cel“, które mogłyby dowodzić, że seria praktyk stanowiła jednolite postępowanie o charakterze ciągłym.

60. W rzeczywistości, aby można było uznać różne czynności za jednolite naruszenie, konieczne jest, by „[były one wpisane] w »całościowy plan« z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku”( ).

61. Sąd bynajmniej nie zlekceważył tego kryterium. Przeciwnie, w pkt 340–343 zaskarżonego wyroku poświęcił całościowej ocenie rozpatrywanych naruszeń odrębny fragment. Wywiódł on w nim w szczególności, że dwa przypisywane TU naruszenia, a mianowicie zbiorowy system wyłączności oraz uzgodnione praktyki w zakresie ustalania cen, „zmierzały do osiągnięcia tego samego antykonkurencyjnego celu”, który polegał na „utrzymywaniu cen na poziomie wyższym od konkurencyjnego”( ). Z tego stwierdzenia Sądu wyraźnie zarazem wynika, że każde z obu naruszeń traktowane odrębnie, tj. zbiorowy system wyłączności oraz uzgodnione praktyki w zakresie ustalania cen, służyło osiągnięciu tego samego celu. Do tego nawiązuje Sąd, kiedy na przykład w pkt 406 zaskarżonego wyroku podkreśla jednolity charakter omawianych naruszeń.

62. Z tego względu argumentacja TU dotycząca „całościowego planu” oraz „identycznego celu” jest bezzasadna.

63. Po drugie, TU podnosi zarzut, że Sąd niesłusznie przychylił się do sposobu wykazania przez Komisję czasu trwania naruszeń, który opierał się jedynie na dowodach niepełnych i pośrednich.

64. Jak wskazano już w odniesieniu do trzeciego zarzutu, przeprowadzenie dowodów w postępowaniu z zakresu prawa kartelowego oparte na poszlakach i koincydencji jest dopuszczalne( ). Jest oczywiste, że takie przesłanki i koincydencja, czyli ciągły udział pracowników TU w posiedzeniach zarządu FEG również po roku 1991, mogą wyjaśniać nie tylko występowanie antykonkurencyjnych praktyk lub porozumień, lecz także informować o czasie trwania ciągłych praktyk tego rodzaju lub okresie stosowania takich porozumień.

65. W konsekwencji również w tym zakresie argumentacja TU jest bezzasadna.

66. Tym samym czwarty zarzut TU jest w części niedopuszczalny, a w części bezzasadny.

D – Części pierwsza i trzecia piątego zarzutu: rozważania w sprawie wysokości grzywny

67. W piątym zarzucie TU kwestionuje ocenę Sądu dotyczącą wysokości grzywny. Zarzut ten składa się z trzech części, przy czym poniższe wywody ograniczają się do części pierwszej i trzeciej. Natomiast druga część dotycząca ewentualnego wpływu przewlekłości postępowania administracyjnego na wysokość grzywny zostanie odrębnie omówiona później w związku z pierwszym zarzutem( ).

1. Zakres badania

68. W przypadku gdy Trybunał rozpatruje w ramach odwołania zarzuty dotyczące wysokości grzywny, w odniesieniu do których Sąd ma nieograniczone prawo orzekania (przysługujące mu na podstawie art. 229 WE w związku z art. 17 rozporządzenia nr 17), to w przedmiocie zakresu badania należy przedstawić następujące zastrzeżenia.

69. Wprawdzie zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach postępowania odwoławczego do kompetencji Trybunału nie należy zastępowanie z uwagi na zasadę słuszności dokonanej przez Sąd oceny wysokości grzywny własną oceną( ), Trybunał może jednak zbadać, czy Sąd popełnił oczywisty błąd lub czy naruszył zasadę proporcjonalności, względnie zasadę równości wobec prawa( ).

2. Wpływ długości trwania naruszeń na wysokość grzywny (pierwsza część piątego zarzutu)

70. W ramach pierwszej części piątego zarzutu odnoszącego się w szczególności do pkt 413 zaskarżonego wyroku TU podnosi, że przy ustalaniu wysokości grzywny w niewystarczającym stopniu wzięto pod uwagę długość trwania naruszeń. Tym samym Komisja oraz Sąd naruszyli art. 15 rozporządzenia nr 17 oraz stosowne wytyczne( ). TU zarzuca Sądowi w tym zakresie naruszenie prawa, a przynajmniej błąd w uzasadnieniu.

71. Przy bliższej ocenie również tutaj TU zarzuca jednak zasadniczo błędną jej zdaniem ocenę czasu trwania naruszeń oraz ich ciągłego charakteru dokonaną przez Sąd. Argumenty podnoszone przez TU pokrywają się zatem dalece pod względem treści z jej wywodami dotyczącymi czwartego zarzutu. Jak już objaśniono w odniesieniu do tamtego zarzutu( ), dotycząca go argumentacja TU nie zawiera żadnej zasadnej wskazówki dotyczącej naruszenia prawa przez Sąd. W konsekwencji Sąd również przy rozważaniach w sprawie wysokości grzywny mógł się oprzeć na własnych ustaleniach dotyczących czasu trwania i ciągłego charakteru naruszeń. W związku z powyższym nie można stwierdzić oczywistego błędu Sądu.

72. Wbrew temu, co twierdzi TU, przy rozważaniach dotyczących wysokości grzywny Sąd w żadnym wypadku nie był zobowiązany do przyjęcia, że udział TU w systemie ustalania cen miał jedynie drugorzędne znaczenie. Sąd dokonał bowiem wyraźnych ustaleń w zakresie aktywnego współdziałania TU w tym naruszeniu, a przez to wykluczył jedynie „bierną rolę” TU( ). W konsekwencji również w tym zakresie nie można stwierdzić oczywistego błędu Sądu.

73. Poza tym TU nie przedstawiła argumentów, z których mogłyby wyniknąć: oczywisty błąd, naruszenie zasady proporcjonalności lub naruszenie zasady równości wobec prawa.

74. Tym samym pierwsza część piątego zarzutu jest bezzasadna.

3. Wzajemny stosunek kar grzywny nałożonych na FEG i TU (trzecia część piątego zarzutu)

75. W trzeciej części piątego zarzutu TU podnosi, że grzywna nałożona na nią jest niewspółmierna do grzywny nałożonej na FEG.

76. Po pierwsze, podobnie jak w związku z pierwszą częścią piątego zarzutu, TU wskazuje ponownie na to, że jej aktywny udział w zbiorowym systemie wyłączności był ograniczony czasowo do dnia 2 czerwca 1991 r., a ponadto miał drugorzędne znaczenie.

77. Jak już jednak wywiedziono, Sąd bez naruszenia prawa ustalił, że aktywny udział TU wykraczał poza 1991 r. i nie ograniczał się do drugorzędnej roli tej spółki jako zwykłego biernego uczestnika( ). W konsekwencji z takiego założenia Sąd mógł również wyjść w przypadku rozważań w sprawie wysokości grzywny. W związku z tym nie można stwierdzić oczywistego błędu Sądu.

78. Po drugie, TU kwestionuje w szczególności pkt 431–434 zaskarżonego wyroku, w których Sąd odrzucił zaistnienie naruszenia zasady równego traktowania.

79. TU nie wskazuje jednak, na czym dokładnie taka dyskryminacja między nią a FEG miałaby polegać i w jakim zakresie Sąd błędnie ocenił jej argumentację w pierwszej instancji.

80. Prosta różnica w procentowym obciążeniu TU w porównaniu do FEG, przy uwzględnieniu obrotów każdej z firm, nie stanowi w każdym razie automatycznie naruszenia zasady równego traktowania( ). Jak bowiem słusznie zauważył Sąd( ), Komisja przy nakładaniu grzywien wobec kilku przedsiębiorstw lub związków przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniach nie jest zobowiązana do obliczania ich wysokości w stosunku dokładnie odpowiadającym relacji pomiędzy wysokością obrotu każdego z nich. W istocie w takim przypadku wiele czynników ma znaczenie, przy czym obrotowi jako kryterium oceny nie można przypisać nieproporcjonalnie dużego znaczenia.

81. W tym kontekście trzecia część piątego zarzutu jest bezzasadna.

V – W przedmiocie pierwszego zarzutu oraz drugiej części piątego zarzutu: przewlekłość postępowania

82. Pierwszy zarzut oraz druga część piątego zarzutu odgrywają w odwołaniu pierwszoplanową rolę. Są one poświęcone konsekwencjom, jakie należy wyciągnąć z powodu stwierdzonej przez Sąd przewlekłości etapów postępowania administracyjnego przed Komisją. Z tego względu oba zarzuty należy zbadać łącznie.

83. W istocie TU zarzuca Sądowi, że naruszył prawo wspólnotowe lub europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności( ), a przynajmniej że w sposób niezrozumiały uzasadnił swoje orzeczenie, nie widząc w przekroczeniu rozsądnego czasu trwania postępowania uzasadnienia dla stwierdzenia nieważności decyzji Komisji lub dodatkowego obniżenia grzywny.

A – Zaskarżony wyrok

84. Wszystkie trzy części pierwszego zarzutu odwołania odnoszą się głównie do pkt 73–94 zaskarżonego wyroku.

85. Na wstępie Sąd stwierdza w nich, że Komisja jest zobowiązana do wydawania w rozsądnym terminie decyzji w postępowaniach administracyjnych wszczętych w zakresie konkurencji na podstawie rozporządzenia nr 17 i mogących prowadzić do ustanowienia przewidzianych w nim sankcji. Następnie Sąd przypomina, że przekroczenie takiego terminu, o ile uzna się je za dowiedzione, nie musi koniecznie uzasadniać stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Stwierdzenie nieważności jest możliwe jedynie wówczas, jeżeli zostanie dowiedzione, że naruszenie zasady rozsądnego terminu wywarło negatywne skutki w zakresie prawa zainteresowanych przedsiębiorstw do obrony( ).

86. W tej konkretnej sprawie Sąd rozróżnił trzy etapy postępowania administracyjnego przed Komisją, które poddał odrębnej ocenie:

– etap postępowania poprzedzający doręczenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 3 lipca 1996 r. Sąd kwalifikuje wprawdzie jako nadmiernie długi i podkreśla w sposób zdecydowany ponadtrzyletnią fazę bezczynności, którą należy przypisać Komisji( ), jednak przewlekłość tego etapu postępowania nie może jako taka stanowić naruszenia prawa do obrony, ponieważ w tamtym okresie uczestnikom nie przedstawiono jeszcze zarzutów. Dopiero w momencie ich przedstawienia mamy do czynienia z formalnym oskarżeniem i w ogóle jest możliwe naruszenie prawa do obrony( ),

– etap postępowania pomiędzy przedstawieniem zarzutów a przesłuchaniem zainteresowanych, trwający 16 miesięcy, którego Sąd nie uważa za nadmiernie długi( ),

– z kolei etap postępowania po przesłuchaniu zainteresowanych, trwający do momentu wydania zaskarżonej decyzji – łącznie 23 miesiące – Sąd uważa za nadmiernie długi( ), jednak po dokładniejszym badaniu dochodzi do wniosku, że prawo obrony stron skarżących nie zostało naruszone przez czas trwania tego ostatniego etapu postępowania( ).

87. W pkt 438 zaskarżonego wyroku, do którego odnosi się w szczególności druga część piątego zarzutu, Sąd wypowiada się w sprawie możliwości sądowego obniżenia grzywny ustalonej przez Komisję. Sąd wywodzi tam, iż strony skarżące nie przedstawiły żadnego argumentu, który uzasadniałby rozważenie dodatkowego obniżenia grzywny, to znaczy zmniejszenia grzywny o ponad 100 000 EUR, wynikające z obniżenia dokonanego już przez Komisję. W konsekwencji zdaniem Sądu nie należało uwzględnić żądania stron skarżących w tym zakresie.

B – Podstawowe argumenty stron

88. TU uważa, że Sąd przy ocenie czasu trwania postępowania nie powinien był dokonywać rozróżnienia pomiędzy etapem postępowania przed przedstawieniem zarzutów i po ich przedstawieniu. Odsyła ona w tym zakresie do orzecznictwa sądów wspólnotowych, a w szczególności do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka( ). Zdaniem TU w świetle tego orzecznictwa( ), aby ustalić, czy w niniejszej sprawie czas trwania postępowania był rozsądny, należy wziąć pod uwagę również okres od momentu przesłania pierwszych wniosków o udzielenie informacji do FEG i TU w 1991 r., a przynajmniej czas od przesłania ostrzeżenia z dnia 16 września 1991 r. do FEG.

89. Już z uwagi na samą przewlekłość postępowania, jak argumentuje TU, Sąd powinien był stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji. Dodatkowe naruszenie prawa do obrony nie może stać się przesłanką stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji.

90. Ponadto Sąd błędnie ocenił trudności przy przygotowywaniu linii obrony, które wyniknęły dla TU w związku z długim czasem trwania dochodzenia wstępnego (pierwszy etap postępowania). W wielu przypadkach nie było można już odnaleźć dokumentów służących wyjaśnieniu sprawy, a z powodu zmiany kadry kierowniczej i innych pracowników wraz z upływem czasu było coraz trudniej zrekonstruować zdarzenia, które miały miejsce w przeszłości, oraz uporządkować je właściwie w ich ówczesnym kontekście. Poza tym TU kwestionuje, że przypisane jej naruszenia trwały jeszcze po 1991 r.

91. W każdym razie Sąd wobec przewlekłego postępowania administracyjnego powinien był jednak dodatkowo obniżyć grzywnę TU. Jej zdaniem Sąd błędnie ocenił, że minimalne obniżenie grzywny, zawarte w zaskarżonej decyzji Komisji, wynika z założenia, iż odpowiedzialność za przewlekłość postępowania spoczywa zarówno na Komisji, jak i przedsiębiorstwach będących uczestnikami postępowania( ). Z uwagi na jego własne stwierdzenie, że odpowiedzialność za przewlekłość postępowania w całości ponosi Komisja, Sąd powinien był dodatkowo obniżyć grzywnę.

92. Natomiast w opinii Komisji Sąd, wydając zaskarżony wyrok, poruszał się w obszarze utrwalonego orzecznictwa, które zostało przez niego właściwie zastosowane w niniejszej sprawie. W szczególności Sąd zbadał czas trwania postępowania zarówno przed przedstawieniem zarzutów, jak i po ich przedstawieniu.

93. Zdaniem Komisji kryteria przewidziane przez europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz orzecznictwo ETPC nie mogą być automatycznie przenoszone na prawo konkurencji. Przed momentem przedstawienia zarzutów nie przedstawiono formalnego aktu oskarżenia. Ostrzeżenie takie jak przesyłane w niniejszej sprawie przez służby Komisji różni się zasadniczo od formalnego przedstawienia zarzutów i z tego względu jest bez znaczenia dla interesującego nas tutaj zagadnienia, od którego momentu przewlekłość postępowania może naruszać prawo jego uczestników do obrony.

94. Komisja podkreśla, że zgodnie z orzecznictwem sama kwestia czasu trwania postępowania administracyjnego nie może jeszcze prowadzić do stwierdzenia uchybienia, a w konsekwencji do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Przeciwnie, wymagany jest konkretny dowód, że naruszono prawo do obrony przysługujące uczestnikom postępowania. Strona wnosząca odwołanie, na której spoczywa ciężar dowodu, nie wykazała w sposób przekonujący takiego naruszenia. Zdaniem Komisji Sąd w sposób kompleksowy rozpatrzył wpływ długiego czasu trwania postępowania na prawo TU do obrony i to w odniesieniu do wszystkich etapów tego postępowania.

95. Co się tyczy ewentualnego obniżenia grzywny, Komisja uważa, że Sąd wystarczająco uzasadnił zaskarżony wyrok i w ramach nieograniczonego prawa orzekania doszedł do wniosku, że nałożona grzywna jest właściwa.

96. Argumenty przedstawiane przez CEF opierają się na tym samym założeniu, co argumenty przyjęte przez Komisję. Ponadto zdaniem CEF TU ponosi główną odpowiedzialność za wszczęcie postępowania jako takiego i mogła go uniknąć, gdyby w porę zaniechała zarzucanych jej naruszeń.

C – Ocena

97. Zgodnie z dotychczas utrwalonym orzecznictwem w prawie konkurencji zasadę rozsądnego terminu należy stosować w stosunku do postępowań administracyjnych wszczętych na podstawie rozporządzenia nr 17 i mogących zakończyć się nałożeniem przewidzianych w nim sankcji( ).

98. Zasada rozsądnego terminu jest ogólną zasadą prawa wspólnotowego, która opiera się na art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności( ) i w międzyczasie znalazła wyraz także w art. 41 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej( ) (zasada dobrej administracji)( ).

1. W przedmiocie rozróżnienia między dwoma etapami postępowania (pierwsza część pierwszego zarzutu)

99. W ramach pierwszej części pierwszego zarzutu TU zarzuca Sądowi, że przy ocenie czasu trwania postępowania niesłusznie rozróżnił jego dwa etapy i zastosował zasadę rozsądnego terminu, począwszy od doręczenia pisma w sprawie przedstawiania zarzutów, a więc w odniesieniu do drugiego etapu postępowania.

100. Nawet jeśli postępowania w zakresie prawa kartelowego, zgodnie z rozporządzeniem nr 17, nie mają charakteru karnoprawnego( ) i nie są wymierzone przeciwko osobom indywidualnym, lecz przeciwko przedsiębiorstwom, Trybunał przy stosowaniu zasady rozsądnego terminu opiera się ściśle na utrwalonym orzecznictwie ETPC dotyczącym art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności( ). Zgodnie z tym orzecznictwem zasada rozsądnego terminu znajduje zastosowanie długo przed formalnym postawieniem w stan oskarżenia. Wystarczy bowiem, że jakaś osoba jest oficjalnie podejrzewana o popełnienie czynu lub że jakieś działania podjęte na podstawie istniejących przeciwko niej poszlak mają znaczny wpływ na jej sytuację prawną( ).

101. Zasada rozsądnego terminu może być odpowiednio stosowana również w postępowaniach dotyczących prawa kartelowego długo przed przedstawieniem zarzutów, które przypomina formalny akt oskarżenia. Może być przy tym wątpliwe, czy i ewentualnie w jakim momencie przed przedstawieniem zarzutów może być mowa o oficjalnym postawieniu w stan podejrzenia. W każdym razie już w ramach wstępnego dochodzenia podjętego przez Komisję zarówno jej kontrole na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 17, jak i wnioski o udzielenie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 mogą mieć „znaczny wpływ” na sytuację zainteresowanego przedsiębiorstwa( ).

102. Takie środki dochodzeniowe wzbudzają bowiem z reguły u zainteresowanych przedsiębiorstw wrażenie, że Komisja powzięła wobec nich podejrzenie co do naruszenia art. 81 lub art. 82 WE. Jest to tym bardziej zasadne, że Komisja, tak jak w niniejszej sprawie, daje do zrozumienia, że wpłynęła do niej skarga osoby trzeciej i że skarga ta mogła skutkować początkowym podejrzeniem uzasadniającym wszczęcie dochodzenia. W takich okolicznościach wniosek o udzielenie informacji skierowany do zainteresowanego przedsiębiorstwa jest już porównywalny z pierwszym przesłuchaniem podejrzanego, a kontrola przeprowadzana w zainteresowanym przedsiębiorstwie – z przeszukaniem pomieszczeń podejrzanego.

103. Wskutek zastosowania tego rodzaju środków dochodzeniowych zainteresowani podejmują z reguły już na tym etapie znaczne wysiłki celem przygotowania linii obrony i zapewniają sobie w szczególności pomoc adwokata. W niektórych przypadkach konieczne jest także utworzenie rezerw na ewentualne płatności grzywny oraz zadbanie o możliwe reakcje partnerów handlowych oraz odbiorców. Od tego momentu zainteresowani narażeni są także na niepewność dotyczącą tego, kiedy zakończy się postępowanie przeciwko nim i jaki będzie miało rezultat. Są więc poddani podwyższonej presji. W tej sytuacji zasada rozsądnego terminu gwarantuje im pełniejszą ochronę wykraczającą poza przedawnienie ścigania( ).

104. W tym kontekście okres, który należy wziąć pod uwagę przy rozstrzyganiu kwestii, czy postępowanie z zakresu prawa kartelowego prowadzone przez Komisję trwało nadmiernie długo, nie rozpoczyna się dopiero od momentu przedstawienia zarzutów, lecz już w momencie zastosowania przez Komisję pierwszego środka dochodzeniowego, który miał znaczny wpływ na sytuację zainteresowanego przedsiębiorstwa( ).

105. Co się jednak tyczy oceny czasu trwania postępowania administracyjnego, należy dokonać rozróżnienia pomiędzy dwoma następującymi po sobie etapami: pierwszym etapem, który rozpoczyna się w momencie wykonywania przez Komisję przyznanych jej uprawnień w zakresie dochodzenia i trwa do chwili przedstawienia zarzutów, oraz drugim etapem, trwającym od momentu przedstawienia zarzutów do chwili wydania ostatecznej decyzji( ).

106. Jak wynika z wyroku w sprawie PVC II( ), wprawdzie zasada rozsądnego terminu znajduje zastosowanie na obu etapach postępowania, ale każdy z nich rządzi się własną wewnętrzną logiką. Etap poprzedzający przedstawienie zarzutów, rozpoczynający się od wykonywania uprawnień w zakresie dochodzenia, powinien umożliwić Komisji po przeprowadzeniu badania zajęcie stanowiska w kwestii dalszego przebiegu postępowania, podczas gdy etap następujący po nim powinien umożliwić Komisji, po przesłuchaniu zainteresowanych, wypowiedzenie się w sposób ostateczny w kwestii zarzucanego naruszenia. Te zróżnicowane cele mają wpływ na konkretną ocenę rozsądnego czasu trwania postępowania na tych dwóch etapach, przy czym wpływ ten winien być zawsze oceniany w drodze dokładnej analizy w oparciu o wszystkie okoliczności danego przypadku( ).

107. W przypadku pierwszego etapu postępowania przy dokonywaniu tej analizy należy wziąć pod uwagę zwłaszcza fakt, że Komisja do celów przeprowadzenia wstępnego dochodzenia potrzebuje wystarczająco dużo czasu, żeby w sposób właściwie móc zbadać będące przedmiotem podejrzenia naruszenie art. 81 lub art. 82 WE. W przeciwnym razie istniałoby ryzyko, że pozycja Komisji jako organu antymonopolowego przy stosowaniu przepisów traktatu dotyczących konkurencji zostałaby znacznie osłabiona. Komisja musi mieć również możliwość przyznawania określonym zawisłym przed nią postępowaniom wyższego priorytetu niż pozostałym( ); zasada ta obowiązuje przede wszystkim, choć nie tylko, w okresach czasowego występowania dużych obciążeń właściwych służb.

108. Co się tyczy drugiego etapu postępowania, w ramach tej analizy należy uwzględnić fakt, że co do zasady dochodzenie Komisji kończy się z chwilą przedstawienia zarzutów, a następnie ma miejsce jedynie uwzględnienie przy wydawaniu decyzji informacji uzyskanych podczas przesłuchania zainteresowanych przedsiębiorstw. W tym stadium postępowanie jest już tak dalece posunięte przez Komisję, że dalsze utrzymywanie zainteresowanych przedsiębiorstw w niepewności co do jego rezultatu w tym momencie byłoby niezgodne z zasadą słuszności. Odpowiednio surowsze są kryteria, które należy zastosować w takim przypadku w odniesieniu do badania czasu trwania postępowania.

109. Argumentację TU, zgodnie z którą Sąd niesłusznie przy ocenie czasu trwania postępowania dokonał rozróżnienia pomiędzy dwoma jego etapami, należy z tego względu oddalić jako bezzasadną. Chybiona jest również podniesiona przez TU krytyka, że Sąd zastosował zasadę rozsądnego terminu tylko w odniesieniu do drugiego etapu postępowania, czyli do postępowania po przedstawieniu zarzutów. W istocie Sąd wyraźnie stwierdził, że również wstępne dochodzenie było przewlekłe z uwagi na ponadtrzyletni okres bezczynności( ).

110. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że postępowanie administracyjne przed Komisją było przewlekłe na dwóch etapach wyróżnionych przez Sąd( ) – po pierwsze, w okresie poprzedzającym przedstawienie zarzutów, i po drugie, w okresie pomiędzy przesłuchaniem stron a wydaniem zaskarżonej decyzji.

111. Z tego względu przy bliższej analizie okazuje się, że spór nie dotyczy tak bardzo zagadnienia, czy można było dokonać rozróżnienia pomiędzy dwoma etapami postępowania i w jaki sposób należało ocenić czas trwania postępowania w obu tych stadiach, ale raczej kwestii tego, jakie konsekwencje należało wyciągnąć z przewlekłości postępowania administracyjnego. Należy wyjaśnić, czy Sąd mógł orzec bez naruszenia prawa, że przewlekłość postępowania administracyjnego zarówno przed przedstawieniem zarzutów, jak i po nim nie musi prowadzić ani do stwierdzenia nieważności decyzji, ani do dodatkowego obniżenia grzywny. Pytania te nasuwają się w ramach drugiej i trzeciej części pierwszego zarzutu, jak również drugiej części piątego zarzutu i dlatego powinny zostać omówione w kontekście tych zarzutów.

2. W przedmiocie związku pomiędzy przewlekłością postępowania a stwierdzeniem nieważności decyzji (części druga i trzecia pierwszego zarzutu)

112. Części druga i trzecia pierwszego zarzutu dotyczą zagadnienia, w jakich okolicznościach należy stwierdzić nieważność decyzji Komisji w przypadku przewlekłości postępowania administracyjnego.

a) Stwierdzenie nieważności decyzji jedynie w przypadku naruszenia możliwości obrony (druga część pierwszego zarzutu)

113. W ramach drugiej części pierwszego zarzutu TU podnosi naruszenie prawa, a przynajmniej brak w uzasadnieniu, ponieważ Sąd, mimo stwierdzenia przewlekłości postępowania, nie stwierdził automatycznie nieważności zaskarżonej decyzji.

114. Punktem wyjścia rozważań powinno być założenie, że każde nieuzasadnione przedłużenie postępowania przez Komisję stanowi naruszenie chronionych prawami podstawowymi praw procesowych zainteresowanych przedsiębiorstw. Stwierdzenie takiego naruszenia nie wymaga także dowodu poniesienia jakiejkolwiek szkody( ).

115. Jednakże nie każdy błąd proceduralny pociąga za sobą bezwzględnie takie same konsekwencje( ). Stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z powodu naruszenia praw procesowych uczestników postępowania jest wskazane tylko wówczas, jeżeli w przypadku braku tego naruszenia( ) postępowanie to mogłoby zakończyć się odmiennym rozstrzygnięciem( ).

116. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w prawie konkurencji naruszenie praw procesowych wpływa na wynik postępowania zawsze wtedy, gdy utrudniło ono uczestniczącym przedsiębiorstwom obronę( ).

117. Również stwierdzenie nieważności decyzji Komisji na podstawie przewlekłości postępowania może zostać wzięte pod uwagę tylko wówczas, gdy zainteresowane przedsiębiorstwa mogą dowieść, że z tego powodu miały utrudnione możliwości obrony( ). Chociaż Trybunał nie rozstrzygnął tego jeszcze wyraźnie w sprawie z zakresu prawa konkurencji( ), to jednak wniosek ten można wywieść z jego orzecznictwa dotyczącego porównywalnych postępowań, w którym ustanowił on tego rodzaju związek pomiędzy zasadą rozsądnego terminu a prawem do obrony( ).

118. A contrario stwierdzenie nieważności decyzji Komisji również w przypadku przewlekłego postępowania nie jest wskazane pod względem prawnym, jeżeli ograniczenie możliwości obrony przedsiębiorstw uczestniczących w postępowaniu nie jest dowiedzione i nie istnieją przesłanki przemawiające za tym, że przewlekłe postępowanie mogło mieć wpływ na treść decyzji Komisji( ). W takich wypadkach zawsze można jednak rozważyć obniżenie grzywny na podstawie zasady słuszności( ) lub przyznanie stosowanego odszkodowania( ), w przypadku gdy zostało przedstawione stosowne żądanie.

119. Tym samym nietrafna jest argumentacja TU, zgodnie z którą stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji było wskazane już tylko z powodu przewlekłości postępowania, a więc niezależnie od ewentualnego ograniczenia jej możliwości obrony. Druga część pierwszego zarzutu jest więc bezzasadna.

b) W przedmiocie ograniczenia możliwości obrony w niniejszej sprawie (trzecia część pierwszego zarzutu)

120. Należy jednak zbadać, czy Sąd w niniejszej sprawie bez naruszenia prawa mógł wyjść z założenia, że możliwości obrony TU nie były naruszane. Kwestia ta jest przedmiotem trzeciej części pierwszego zarzutu TU, w ramach której zarzuca ona Sądowi w tej sprawie naruszenie prawa, a przynajmniej błąd w uzasadnieniu. W istocie TU argumentuje, że jej prawo do obrony zostało już naruszone w wyniku przewlekłości pierwszego etapu postępowania administracyjnego, a więc w okresie pomiędzy pierwszymi czynnościami dochodzeniowymi, czy też ostrzeżeniem Komisji a przedstawieniem zarzutów. Poza tym wykazuje ona, w jakim zakresie Sąd jej zdaniem błędnie ocenił konkretne trudności, z którymi boryka się przedsiębiorstwo podczas przygotowywania swojej linii obrony.

121. W zaskarżonym wyroku Sąd trafnie wychodzi z założenia, że zainteresowane przedsiębiorstwa w sprawie z zakresu konkurencji mogą się bronić przeciwko zarzutom podnoszonym przez Komisję dopiero po przedstawieniu zarzutów. Dopiero na tym (drugim) etapie postępowania, w którym Komisja kończy dochodzenie, a postępowanie administracyjne zyskuje charakter kontradyktoryjny, prawo do obrony może znaleźć zastosowanie( ). W szczególności dopiero wtedy zainteresowane przedsiębiorstwa mają możliwość wglądu do akt i również dopiero w tym momencie mogą ustosunkować się do zarzutów Komisji. Natomiast pierwszy etap postępowania jest poświęcony dochodzeniu Komisji i w związku z tym nie ma w nim jeszcze mowy o prawie do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw. Jeżeli Komisja zwraca się na pierwszym etapie do zainteresowanych przedsiębiorstw, na przykład w formie wniosku o udzielenie informacji, to chodzi przy tym o zwykłą czynność dochodzeniową, a nie o akt przesłuchania. Również z podobnych przyczyn nie przewiduje się na tym etapie umożliwienia wglądu do akt, ponieważ mogłoby to poważnie zagrozić powodzeniu dochodzenia i przyczynić się do opóźnienia postępowania zamiast do jego przyspieszenia.

122. Nawet jeśli prawo do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw bez wątpienia znajduje zastosowanie dopiero od momentu przedstawienia zarzutów, to znaczy wyłącznie na drugim etapie postępowania, to poprzedzający go pierwszy etap postępowania administracyjnego nie pozostaje jednak bez wpływu na możliwości obrony tych przedsiębiorstw.

123. Im więcej czasu upłynie bowiem pomiędzy podjęciem pierwszych czynności dochodzeniowych a przedstawieniem zarzutów, tym bardziej staje się prawdopodobne, że wystąpią trudności związane z uzyskaniem ewentualnych dowodów odciążających przeciwko podniesionym zarzutom. Wprawdzie całkowicie możliwe jest przechowywanie informacji dotyczących danej sprawy w księgach lub archiwach, aby w ten sposób być przygotowanym na ewentualne czynności ze strony administracji lub sądu( ), ale jak słusznie wskazuje TU, wraz z upływem czasu – niezależnie od tego, czy następuje to przed przedstawieniem zarzutów, czy po ich przedstawieniu – coraz trudniejsze może być powołanie świadków na okoliczność odciążającą, w szczególności z powodu naturalnej zmiany kadry kierowniczej i innych pracowników przedsiębiorstwa. Tego problemu Sąd nie rozpatruje w zaskarżonym wyroku w stopniu wystarczającym( ).

124. Już przewlekłość pierwszego etapu postępowania może mieć wpływ na możliwości późniejszej obrony zainteresowanych przedsiębiorstw i ostatecznie ograniczyć ich prawo do obrony na drugim etapie postępowania. Sąd nie docenił tej okoliczności, wywodząc, że przewlekłość pierwszego etapu postępowania „nie może jako taka” naruszyć prawa do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw( ).

125. Tym samym Sąd naruszył prawo, ograniczając w pkt 86–93 zaskarżonego wyroku zakres swojej kontroli do kwestii, „czy naruszono prawo do obrony poprzez [nadmiernie długi] czas trwania tego [ostatniego] etapu postępowania”( ). Ponadto Sąd powinien był zbadać, czy przewlekłość pierwszego etapu, to jest przed przedstawieniem zarzutów, mogła doprowadzić do ograniczenia późniejszych możliwości obrony zainteresowanych przedsiębiorstw, a w szczególności, czy TU w niezbity sposób wykazała takie ograniczenie.

126. Tego rodzaju podejście nie oznacza w żaden sposób przełożenia wykonania prawa do obrony na wcześniejszy termin. Przesłuchanie zainteresowanych przedsiębiorstw oraz ich prawo wglądu do akt są i pozostają w dalszym ciągu zastrzeżone dla drugiego etapu postępowania, a więc okresu po przedstawieniu zarzutów. Nie wyklucza to jednak, by ograniczenie możliwości obrony, a tym samym także naruszenie prawa do obrony mogły zostać spowodowane już nadmiernie długim dochodzeniem wstępnym lub nawet dłuższą bezczynnością Komisji na pierwszym etapie postępowania.

127. Ponieważ zaskarżony wyrok nie zawiera w tej sprawie żadnych ustaleń, należy go uchylić, a ponieważ stan sporu nie pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia w sprawie, zgodnie z art. 61 ust. 1 statutu Trybunału Sprawiedliwości należy przekazać ją Sądowi do ponownego rozpoznania.

3. W przedmiocie obniżenia grzywny (końcowa uwaga pierwszego zarzutu oraz druga część piątego zarzutu)

128. Ponieważ zgodnie z powyższymi wywodami trzecia część pierwszego zarzutu prowadzi już do uchylenia w całości zaskarżonego wyroku, poniżej zajmę jedynie posiłkowo stanowisko w kwestii ewentualnego obniżenia kary grzywny będącego przedmiotem drugiej części piątego zarzutu oraz uwagi końcowej pierwszego zarzutu.

129. TU zarzuca Sądowi naruszenie prawa, a przynajmniej błąd w uzasadnieniu w odniesieniu do jego wywodów w sprawie wysokości grzywny. Zgodnie ze stanowiskiem TU w świetle przewlekłości postępowania administracyjnego Sąd powinien był obniżyć grzywnę. Sąd w szczególności błędnie ocenił okoliczność, że Komisja ponosi wyłączną odpowiedzialność za przewlekłe postępowanie oraz że – wbrew założeniu przyjętemu na wstępie przez Komisję( ) – odpowiedzialności tej nie można rozkładać pomiędzy nią a zainteresowanie przedsiębiorstwa.

130. Jak już wspomniano, wprawdzie Trybunał nie jest właściwy, by ze względów słuszności, w ramach postępowania odwoławczego, zastępować dokonaną przez Sąd w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania ocenę dotyczącą wysokości grzywny własną oceną( ), może on jednak zbadać, czy Sąd popełnił oczywistybłąd lub czy naruszył zasadę proporcjonalności lub zasadę równego traktowania( ).

131. Po pierwsze, co do istoty należy przyjąć tego rodzaju oczywisty błąd wówczas, jeżeli Sąd błędnie ocenia zakres własnych uprawnień w ramach prawa orzekania przysługującego mu na podstawie art. 229 WE w związku z art. 17 rozporządzenia nr 17. Po drugie, oczywisty błąd występuje również wówczas, gdy Sąd przed właściwym rozstrzygnięciem kwestii wysokości grzywny nie wyjaśni w sposób wyczerpujący wszystkich faktów lub argumentów istotnych w danym przypadku dla wydania orzeczenia w tym zakresie( ).

132. W odniesieniu na wstępie do zakresu uprawnień Sądu w ramach art. 229 WE należy zwrócić uwagę, że nieograniczone prawo orzekania nie jest związane z tymi samymi kryteriami, co na przykład stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. W szczególności w przypadku nieograniczonego prawa orzekania nie chodzi wyłącznie o zwykłą kontrolę zgodności z prawem decyzji Komisji. Przeciwnie, uwzględnione mogą tam być również argumenty celowości oraz słuszności. Tym bardziej należy wziąć pod uwagę błędy proceduralne, jak na przykład naruszenie zasady rozsądnego terminu, które – jak już zauważono( ) – również wtedy stanowią naruszenie podstawowych praw obywatelskich, jeżeli nie miały wpływu na treść decyzji Komisji i tym samym nie mogą prowadzić do stwierdzenia jej nieważności.

133. Sąd w niniejszej sprawie słusznie orzekł i wywodził, że choćby tylko z powodu przewlekłości postępowania administracyjnego, za którą odpowiedzialna powinna być Komisja, przysługuje mu możliwość dodatkowego obniżenia nałożonej grzywny( ). W konsekwencji Sąd nie popełnił w tym zakresie żadnego oczywistego błędu.

134. Inaczej natomiast przedstawia się kwestia obowiązku Sądu szerokiego uwzględnienia wszystkich faktów lub argumentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

135. Do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w ramach nieograniczonego prawa orzekania należała w niniejszym przypadku szczególnie odpowiedzialność Komisji za nadmiernie długi czas trwania dwóch etapów postępowania administracyjnego, a więc nie tylko za przekroczenie zwykle wymaganego czasu pomiędzy przesłuchaniem stron a wydaniem zaskarżonej decyzji, lecz także za ponadtrzyletnią fazę bezczynności w okresie poprzedzającym przedstawienie zarzutów na etapie wstępnego dochodzenia.

136. Mimo że Sąd jeszcze na początku zaskarżonego wyroku stwierdza odpowiedzialność Komisji za przewlekłość obu etapów postępowania administracyjnego( ), to później w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania uwzględnia on jedynie odpowiedzialność Komisji za przewlekłość jednego z etapów, mianowicie za okres pomiędzy przesłuchaniem stron a wydaniem zaskarżonej decyzji. Szczególnie wyraźnie jest to widoczne w pkt 436 zaskarżonego wyroku, od którego rozpoczynają się rozważania Sądu w sprawie grzywny. Odsyła on w nim wyłącznie do pkt 85 zaskarżonego wyroku, a więc do tego fragmentu, w którym jest mowa o odpowiedzialności Komisji za przewlekłość postępowania po przedstawieniu zarzutów. Natomiast brakuje nawiązania do pkt 77 zaskarżonego wyroku, z którego wynika odpowiedzialność Komisji za przewlekłość postępowania w okresie poprzedzającym przedstawienie zarzutów.

137. Ponieważ Sąd zaniechał tym samym uwzględnienia przewlekłości postępowania poprzedzającego przedstawienie zarzutów w ramach rozpatrywania możliwego sądowego obniżenia grzywny, w sposób oczywisty naruszył on prawo, wykonując przysługujące mu na podstawie art. 229 WE w związku z art. 17 rozporządzenia nr 17 nieograniczone prawo orzekania.

138. Nawet jeżeli zaskarżony wyrok – wbrew prezentowanemu tu poglądowi ( ) – nie zostałby w całości uchylony, choćby ze względu na pierwszy zarzut, należałoby go w każdym razie uchylić w takim zakresie, w jakim Sąd oddala żądanie TU mające na celu obniżenie nałożonej na nią grzywny. W takim przypadku także stan postępowania pozwalałby na to, by Trybunał mógł wydać ostateczne orzeczenie w sprawie zgodnie z art. 61 ust. 1 jego statutu. W szczególności Trybunał mógłby samodzielnie orzec w przedmiocie obniżenia grzywny nałożonej przez Komisję( ).

139. W niniejszej sprawie sama Komisja przy obliczaniu wysokości grzywny w ramach zaskarżonej decyzji obniżyła jej kwotę o 100 000 EUR. Nie dokonała ona jednak przy tym rozróżnienia pomiędzy rozmaitymi nieprawidłowościami związanymi z postępowaniem, o których mowa w decyzji, tak więc nie jest jasne, jaka część kwoty 100 000 EUR przypada właśnie na przewlekłość postępowania. Nie dokonała ona także rozróżnienia pomiędzy dwoma etapami postępowania administracyjnego. Również w niewielkim stopniu przyjęła założenie o jej wyłącznej odpowiedzialności za przewlekłość postępowania na obu jego etapach( ), którą następnie stwierdził Sąd. W tych okolicznościach wydaje się, że w ramach dokonanego przez samą Komisję obniżenia przy obliczaniu wysokości grzywny nie uwzględniono w wystarczającym stopniu naruszenia praw procesowych TU.

140. W tym kontekście byłoby zasadne ponowne obniżenie grzywny. Za punkt wyjścia można by było przyjąć kwotę 25 000 EUR, a więc połowę kwoty, o którą Trybunał obniżył grzywnę w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji( ). W tamtej sprawie pierwotnie nałożona przez Komisję grzywna była bowiem pod względem wartości prawie dwukrotnie wyższa niż grzywna nałożona na TU w niniejszej sprawie.

141. Poza tym w niniejszej sprawie należy szczególnie mieć na uwadze, że zgodnie z ustaleniami Sądu Komisja jest odpowiedzialna za okres bezczynności trwający ponad trzy lata. Wydaje się zatem wskazane dokonanie obniżenia grzywny za każdy pełen rok tej bezczynności na etapie postępowania w okresie poprzedzającym przedstawienie zarzutów w wysokości wyżej wymienionej kwoty 25 000 EUR, a więc łącznie 75 000 EUR. Ponadto należy wziąć pod uwagę przewlekłość etapu postępowania po przedstawieniu zarzutów poprzez przyznanie dalsze obniżenie w wysokości 25 000 EUR. Z tego wyniknęłaby kwota całkowita w wysokości 100 000 EUR, o którą Trybunał mógłby zredukować grzywnę wynoszącą obecnie 2 150 000 EUR.

D – Wstępne wnioski w przedmiocie pierwszego zarzutu oraz w przedmiocie drugiej części piątego zarzutu

142. Zgodnie z proponowanym tu rozwiązaniem dotyczącym trzeciej części pierwszego zarzutu( ) zaskarżony wyrok należy uchylić w całości, a sprawę przekazać Sądowi do ponownego rozpoznania.

143. Gdyby jednak Trybunał, wbrew prezentowanemu tu poglądowi, doszedł do wniosku, że ta część odwołania jest bezzasadna, powinien on w każdym razie uchylić zaskarżony wyrok w takim zakresie, w jakim żądanie TU o obniżenie nałożonej na nią grzywny zostało w nim oddalone( ). W takim przypadku Trybunał powinien obniżyć grzywnę i oddalić odwołanie w pozostałym zakresie.

VI – W przedmiocie kosztów

144. Zgodnie z art. 122 § 1 regulaminu Trybunał orzeka w przedmiocie kosztów wyłącznie wówczas, kiedy odwołanie zostaje oddalone lub kiedy jest zasadne i Trybunał orzeka w sprawie w sposób ostateczny.

145. Ponieważ zgodnie z proponowanym tutaj rozwiązaniem dotyczącym pierwszego zarzutu niniejszą sprawę należy w całości przekazać Sądowi do ponownego rozpoznania, rozstrzygnięcie o kosztach powinno nastąpić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie( ).

VII – Wnioski

146. Na podstawie powyższych rozważań proponuję Trybunałowi wydanie następującego orzeczenia:

„1) Uchyla się wyrok Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00.

2) Sprawa zostaje przekazana Sądowi Pierwszej Instancji do ponownego rozpoznania.

3) Rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie”.