OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

NIILA JÄÄSKINENA

przedstawiona w dniu 11 grudnia 2014 r. ( 1 )

Sprawa C‑352/13

Cartel Damage Claims (CDC) Hydrogen Peroxide SA

przeciwko

Evonik Degussa GmbH,

Akzo Nobel NV,

Solvay SA,

Kemira Oyj,

Arkema France SA,

FMC Foret SA,

Chemoxal SA,

Edison SpA

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Landgericht Dortmund (Niemcy)]

„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych i handlowych — Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 — Jurysdykcja szczególna — Powództwo o udzielenie informacji i odszkodowanie przeciwko spółkom z siedzibą w różnych państwach członkowskich, uczestniczących w różnych miejscach i w różnym czasie w kartelu uznanym za niezgodny z art. 81 WE (art. 101 TFUE) i art. 53 porozumienia EOG — Artykuł 6 pkt 1 — Jurysdykcja w przypadku wielości pozwanych — Ryzyko sprzecznych ze sobą orzeczeń — Cofnięcie pozwu wobec jedynego pozwanego z siedzibą w państwie członkowskim siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo — Utrzymanie jurysdykcji — Nadużycie prawa — Artykuł 5 pkt 3 — Jurysdykcja w sprawach dotyczących czynów niedozwolonych — Pojęcie miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę — Ewentualna jurysdykcja w odniesieniu do wszystkich współpozwanych i całej podnoszonej szkody oparta na każdym miejscu na terytorium państw członkowskich, gdzie bezprawny kartel został zawarty lub wprowadzony w życie — Artykuł 23 — Klauzule prorogacyjne — Klauzule arbitrażowe — Wpływ zasady pełnej skuteczności zakazu karteli ustanowionego w prawie Unii”

I – Wprowadzenie

1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przedstawiony przez Landgericht Dortmund (sąd okręgowy, Niemcy) dotyczy wykładni art. 5 pkt 3 i art. 6 pkt 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych ( 2 ) (zwanego dalej: „rozporządzeniem Bruksela I”) oraz niezbadanego dotychczas aspektu związku tych przepisów z głównymi zasadami prawa konkurencji Unii wynikającymi z art. 101 TFUE.

2. Wniosek ten został przedstawiony w ramach powództwa o udzielenie informacji i odszkodowanie wytoczonego przed tym sądem niemieckim przez powoda mającego siedzibę w Belgii przeciwko kilku spółkom mającym siedziby w różnych państwach członkowskich – w tym jednej z siedzibą w Niemczech – które uczestniczyły w naruszeniu uznanym decyzją Komisji Europejskiej za niezgodne z zakazem karteli ustanowionym w art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE) oraz w art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. ( 3 ).

3. Ponieważ strony spierają się o międzynarodową jurysdykcję sądu odsyłającego, ten ostatni zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni w trzech głównych kwestiach.

4. Po pierwsze, zadaje on pytanie o możliwość zastosowania do sporu takiego jak w postępowaniu głównym art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, który upoważnia do rozszerzenia jurysdykcji sądu, przed którym wytoczono powództwo, w taki sposób, aby mógł on także orzekać w sprawie powództw przeciwko pozwanym innym niż mający siedzibę na obszarze jego właściwości w celu uniknięcia sprzecznych ze sobą orzeczeń. Dodatkowo problematyka ta pojawia się w szczególnym przypadku, w którym, jak w niniejszej sprawie, powód cofa pozew wobec jedynego współpozwanego mającego siedzibę w państwie członkowskim siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo, a który może zostać uznany za pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”, ponieważ tylko on może uzasadnić jurysdykcję sądu, przed którym wytoczono powództwo.

5. Po drugie, w odniesieniu do jurysdykcji w sprawach dotyczących czynów niedozwolonych przewidzianej w art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I do Trybunału zostaje skierowane pytanie o to, czy pojęcie „miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” w rozumieniu tego przepisu należy interpretować jako umożliwiające oparcie takiej jurysdykcji wobec wszystkich pozwanych i dla całej podnoszonej szkody na każdym z licznych miejsc na terytorium państw członkowskich, w których bezprawny kartel został zawarty lub był wprowadzany w życie oraz w których swoboda wyboru kupujących była w ten sposób zdaniem powoda ograniczona.

6. Po trzecie, sąd odsyłający wychodzi – jak się wydaje – z założenia, że niektóre klauzule prorogacyjne, które mogą być objęte zakresem art. 23 rozporządzenia Bruksela I lub klauzule arbitrażowe podnoszone przez pozwanych w postępowaniu głównym obejmują prawo do odszkodowania podnoszone w niniejszej sprawie. Zwraca się on do Trybunału o orzeczenie, czy w niniejszej sprawie zasada skutecznego wprowadzania w życie zakazu karteli ustanowionego w art. 101 TFUE może stać na przeszkodzie temu, aby takie klauzule mogły być powołane wobec powoda dochodzącego odszkodowania, jeśli powództwo zostało wytoczone przed jeden z sądów, które byłyby właściwe zgodnie z art. 5 pkt 3 lub art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I.

7. Pragnę podkreślić, że w niniejszej sprawie Trybunał ma po raz pierwszy wypowiedzieć się bezpośrednio w przedmiocie związku pomiędzy, z jednej strony przepisami prawa pierwotnego gwarantującymi wolną konkurencję na terytorium Unii Europejskiej, a z drugiej strony przepisami prawa prywatnego międzynarodowego Unii dotyczącymi jurysdykcji sądowej w sprawach cywilnych i handlowych, przy okazji sporu mającego tę szczególną cechę, że dotyczy on kartelu na wielka skalę, obejmującego wielu uczestników i poszkodowanych i zakłócającego konkurencję na całym rynku wewnętrznym.

8. Pragnę na wstępie uściślić, że wydaje mi się, iż rozporządzenie Bruksela I, którego celem jest stworzenie systemu przepisów o jurysdykcji właściwych Unii w odniesieniu do sporów transgranicznych w sprawach cywilnych i handlowych, nie jest najbardziej odpowiednie dla zapewnienia wdrożenia przepisów prawa konkurencji Unii za pomocą indywidualnego dochodzenia odszkodowania przez podmiot poszkodowany na skutek naruszania tych przepisów przez inny podmiot (lub według zwyczajowego nazewnictwa w tej dziedzinie tzw. private enforcement) ( 4 ), które byłoby skuteczne w przypadku takim jak w niniejszej sprawie.

9. Stosowanie pewnych przepisów tego rozporządzenia może bowiem prowadzić do terytorialnego podziału jurysdykcji pomiędzy sądami państw członkowskich, który mógłby być z jednej strony niewłaściwy z punktu widzenia geograficznego zasięgu prawa konkurencji Unii, a z drugiej strony utrudnić poszkodowanym przez bezprawne ograniczenie konkurencji dochodzenie i uzyskanie odszkodowania za całą poniesioną przez nich szkodę. Wydaje mi się zatem możliwe, że sprawcy takiego ograniczenia używają tych przepisów prawa prywatnego międzynarodowego w taki sposób, aby stworzyć sytuację, w której wynikające z prawa cywilnego konsekwencje jednolitego i poważnego naruszenia reguł konkurencji Unii musiałyby być ustalane w ramach szeregu postępowań rozproszonych pomiędzy różne państwa członkowskie.

10. Wyprowadzam z tego odesłania prejudycjalnego ogólny wniosek de lege ferenda, że z powodu szczególnych reperkusji, jakie transgraniczne praktyki antykonkurencyjne mogą wywoływać w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych – zwłaszcza jeśli są tak złożone jak w postępowaniu głównym – byłoby moim zdaniem właściwe, aby prawodawca Unii rozważył włączenie do rozporządzenia Bruksela I szczególnej zasady ustalania jurysdykcji dla takich praktyk ( 5 ), podobnie do zasady stosowanej w przypadku kolizji norm prawnych przewidzianej w sposób szczególny dla zobowiązań wynikających z aktów ograniczających konkurencję w rozporządzeniu zwyczajowo zwanym „Rzym II” ( 6 ).

II – Ramy prawne

11. Zgodnie z brzmieniem motywów 11, 12, 14 i 15 rozporządzenia Bruksela I: „(11) Przepisy o jurysdykcji powinny być w wysokim stopniu przewidywalne i powinny zależeć zasadniczo od miejsca zamieszkania pozwanego, a tak ustalona jurysdykcja powinna mieć miejsce zawsze, z wyjątkiem kilku dokładnie określonych przypadków, w których ze względu na przedmiot sporu lub umowę stron uzasadnione jest inne kryterium powiązania. Siedziba osób prawnych musi być zdefiniowana wprost w rozporządzeniu celem wzmocnienia przejrzystości wspólnych przepisów i uniknięcia konfliktów kompetencyjnych. (12) Jurysdykcja oparta na łączniku miejsca zamieszkania powinna zostać uzupełniona jurysdykcją opartą na innych łącznikach, które powinny zostać dopuszczone ze względu na ścisły związek pomiędzy sądem a sporem prawnym lub w interesie prawidłowego wymiaru sprawiedliwości. […] (14) Z zastrzeżeniem jurysdykcji wyłącznych określonych w niniejszym rozporządzeniu musi być przestrzegana swoboda stron w zakresie umownego wyboru jurysdykcji, z wyjątkiem spraw dotyczących ubezpieczenia, umów z udziałem konsumentów i z zakresu prawa pracy, w których dopuszczalna jest jedynie ograniczona swoboda stron w zakresie umownego wyboru jurysdykcji. (15) W interesie zgodnego wymiaru sprawiedliwości należy unikać tak dalece, jak jest to tylko możliwe, równoległych postępowań, aby w dwóch państwach członkowskich nie zapadały niezgodne [sprzeczne] ze sobą orzeczenia […]”.

12. Artykuł 1 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Bruksela I wyłącza sądownictwo polubowne ze swojego zakresu stosowania.

13. Rozdział drugi tego rozporządzenia wymienia szereg zasad ustalania jurysdykcji sądowej w sprawach cywilnych i handlowych. W jego art. 2 ust. 1 ustanowiono zasadę, zgodnie z którą „[z] zastrzeżeniem przepisów niniejszego rozporządzenia osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskiego”.

14. Artykuł 5 pkt 3, który należy do sekcji 2 tego rozdziału, dotyczącej „Jurysdykcji szczególnej”, przewiduje, że „osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim, […] jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu – przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę”.

15. W tejże sekcji art. 6 pkt 1 dodaje, że „osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być również pozwana, […] jeżeli pozywa się łącznie kilka osób – przed sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych, o ile między sprawami istnieje tak ścisła więź, że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń”.

16. Artykuł 23 ust. 1 i 5, znajdujący się w sekcji 7 tego rozdziału, zatytułowanej „Umowa dotycząca jurysdykcji”, ma następujące brzmienie: „1. Jeżeli strony, z których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, uzgodniły, że sąd lub sądy państwa członkowskiego powinny rozstrzygać spór już wynikły albo spór przyszły mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego państwa członkowskiego mają jurysdykcję. Sąd lub sądy tego państwa członkowskiego mają jurysdykcję wyłączną, o ile strony nie uzgodniły czego innego […]. […] 5. Umowy dotyczące jurysdykcji […] nie wywołują skutku prawnego, jeżeli są sprzeczne z przepisami art. 13, 17 i 21 albo jeżeli sądy, których jurysdykcja została wyłączona przez strony w umowie, mają wyłączną jurysdykcję na podstawie art. 22”.

III – Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

17. Powództwo w postępowaniu głównym jest oparte na decyzji z dnia 3 maja 2006 r. ( 7 ), w której Komisja stwierdziła, że szereg spółek dostarczających nadtlenek wodoru lub nadboran sodu ( 8 ) uczestniczyło w jednolitym i ciągłym naruszeniu niezgodnym z zakazem karteli ustanowionym w art. 81 WE (art. 101 TFUE) i z art. 53 porozumienia EOG, z powodu którego na niektóre z tych spółek została nałożona grzywna ( 9 ).

18. W omawianej decyzji wskazano, że uwzględniony okres naruszenia rozciągał się od dnia 31 stycznia 1994 r. do dnia 31 grudnia 2000 r. oraz że naruszenie obejmowało całe terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Kartel ten polegał głównie na wymianie pomiędzy konkurentami informacji w przedmiocie cen i wielkości sprzedaży, porozumieniach w sprawie cen i w sprawie ograniczenia produkcji, a także na nadzorowaniu wprowadzania w życie porozumień antykonkurencyjnych. Sąd odsyłający podkreśla, że te praktyki stanowiące zmowę były realizowane w ramach spotkań i rozmów telefonicznych odbywających się głównie w Belgii, Francji i Niemczech, w których sprawcy naruszenia uczestniczyli w różny sposób, mając jednak świadomość bezprawnego charakteru swoich utajnionych działań zmierzających do ograniczenia konkurencji.

19. Cartel Damage Claims (CDC) Hydrogen Peroxide SA (zwana dalej „CDC”) to spółka utworzona w Belgii, zajmująca się dochodzeniem praw do odszkodowań, które zostały na nią przeniesione bezpośrednio lub pośrednio przez niektóre przedsiębiorstwa, które miały być poszkodowane w ramach tego naruszenia ( 10 ).

20. Pismem z dnia 16 marca 2009 r. CDC wytoczyła powództwo odszkodowawcze przed Landgericht Dortmund, solidarnie przeciwko sześciu spółkom ukaranym przez Komisję, mającym siedziby w różnych państwach członkowskich, przy czym tylko jedna z nich, a mianowicie Evonik Degussa GmbH (zwana dalej „Evonik Degussa”), której siedziba znajduje się w Essen (Niemcy) ( 11 ), miała siedzibę w państwie siedziby sądu.

21. We wrześniu 2009 r., po doręczeniu pozwu wszystkim pozwanym w postępowaniu głównym, ale przed upływem terminu na złożenie odpowiedzi na pozew i przed rozpoczęciem pierwszej rozprawy, CDC cofnęła pozew wobec tej niemieckiej spółki z powodu zawartej ugody. Z końcem 2009 r. pozwane, które były nadal stronami postępowania, przypozwały Evonik Degussa oraz dwie inne spółki wymienione w decyzji Komisji ( 12 ).

22. CDC podniosła, że pomiędzy rokiem 1994 a 2006, przedsiębiorstwa, które scedowały na nią swoje roszczenia, kupiły od dostawców uczestniczących w kartelu znaczne ilości nadtlenku wodoru dostarczonego na podstawie umowy w różnych państwach członkowskich Unii lub EOG.

23. Wszystkie pozwane w postępowaniu głównym podniosły zarzut braku jurysdykcji międzynarodowej wskazując, że w niektórych umowach dostawy zawarte były klauzule arbitrażowe i klauzule prorogacyjne.

24. Landgericht Dortmund uznał, że jego jurysdykcja może zostać oparta wyłącznie na przepisach art. 6 pkt 1 i art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I, o ile nie zostanie ona skutecznie wyłączona przez działanie klauzuli prorogacyjnej na mocy art. 23 tego rozporządzenia lub klauzuli arbitrażowej. W związku z tym postanowieniem, które wpłynęło do Trybunału w dniu 26 czerwca 2013 r., zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: a) Czy art. 6 pkt 1 rozporządzenia [Bruksela I] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku powództwa, w ramach którego pozwana mająca siedzibę w państwie siedziby sądu oraz inne pozwane mające siedziby w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej są pozywane łącznie o udzielenie informacji i odszkodowanie z tytułu stwierdzonego przez Komisję Europejską jednolitego i ciągłego naruszenia art. 81 WE (art. 101 TFUE) i art. 53 EOG, w którym pozwane uczestniczyły w kilku państwach członkowskich, w różnych miejscach i w różnym czasie, pożądane jest łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie spraw w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń? b) Czy należy brać przy tym pod uwagę cofnięcie pozwu przeciwko pozwanej mającej siedzibę w państwie siedziby sądu po jego doręczeniu wszystkim pozwanym i przed upływem terminów wyznaczonych przez sąd na udzielenie odpowiedzi na pozew i przed rozpoczęciem pierwszej rozprawy? 2) Czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia [Bruksela I] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku powództwa, w którym wobec pozwanych mających siedziby w różnych państwach członkowskich Unii Europejskiej dochodzone jest roszczenie o udzielenie informacji i odszkodowanie z tytułu stwierdzonego przez Komisję Europejską jednolitego i ciągłego naruszenia art. 81 WE (art. 101 TFUE) i art. 53 EOG, w którym pozwane uczestniczyły w kilku państwach członkowskich, w różnych miejscach i w różnym czasie, zdarzenie wywołujące szkodę w odniesieniu do każdej z pozwanych i wszystkich podnoszonych szkód lub szkody całkowitej nastąpiło w tym państwie członkowskim, w którym zostały zawarte i wprowadzone w życie porozumienia kartelowe? 3) Czy unijny wymóg skutecznego stosowania zakazu karteli zezwala w przypadku powództw o odszkodowanie z tytułu naruszenia zakazu kartelowego przewidzianego w art. 81 WE (art. 101 TFUE) i art. 53 EOG na uwzględnienie zawartych w umowach o dostawy klauzul arbitrażowych i klauzul prorogacyjnych, jeśli prowadzi to do wyłączenia jurysdykcji sądu mającego jurysdykcję międzynarodową na podstawie art. 5 pkt 3 lub art. 6 pkt 1 rozporządzenia [Bruksela I] wobec wszystkich pozwanych lub wszystkich albo części dochodzonych roszczeń?”.

25. Uwagi na piśmie przedstawili CDC, Evonik Degussa – wyłącznie w przedmiocie lit. b) pytania pierwszego, Akzo Nobel, Solvay, Kemira, FMC Foret i Edison, rząd francuski – jedynie w przedmiocie pytania trzeciego oraz Komisja. Pismem z dnia 26 sierpnia 2013 r. sąd odsyłający poinformował Trybunał, że CDC cofnęła pozew wobec Arkema France. Nie przeprowadzono rozprawy.

IV – Ocena

A – Uwagi wstępne

26. Po pierwsze, w kwestii ogólnego kontekstu niniejszej sprawy pragnę podkreślić, że rozporządzenie Bruksela I jako takie nie ma w żadnym razie na celu wprowadzania w życie zasad prawa konkurencji Unii. Jak wskazano bowiem w jego motywach 1, 2 i 6, rozporządzenie to ma na celu wspieranie „należytego funkcjonowania rynku wewnętrznego” i zagwarantowanie „swobodnego przepływu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych” poprzez stworzenie ujednoliconych ram dla sporów w tej dziedzinie w odniesieniu zarówno do rozdziału jurysdykcji pomiędzy sądy państw członkowskich, jak i do uznawania i wykonywania wydanych przez nie orzeczeń.

27. Uważam jednak, że wykładnia i stosowanie rozporządzenia Bruksela I powinny umożliwiać zapewnienie pełnej skuteczności przepisów prawa konkurencji Unii, które mają kluczowe znaczenie dla rynku wewnętrznego i stanowią podstawowy element gospodarczego ustroju Unii Europejskiej ( 13 ), ponieważ jak Trybunał już podkreślał, art. 85 traktatu WE, obecnie art. 101 TFUE, stanowi „przepis podstawowy i niezbędny dla realizacji zadań powierzonych Wspólnocie, a zwłaszcza dla funkcjonowania rynku wewnętrznego” ( 14 ). Ponadto normy proceduralne prawa Unii należy we właściwy sposób podporządkować normom materialnym prawa Unii, ponieważ te pierwsze są narzędziem pozwalającym na urzeczywistnienie praw i obowiązków osób prywatnych i publicznych, w szczególności z perspektywy prawa do skutecznego środka prawnego i do sprawiedliwego procesu sądowego, które zostały zagwarantowane w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ( 15 ).

28. Należy w tym względzie na wstępie stwierdzić, że spór w postępowaniu głównym dotyczy skutków, jakie mogą wyniknąć w prawie cywilnym z czynu niedozwolonego polegającego na jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 101 TFUE popełnionym przez wiele spółek posiadających siedziby na terytorium różnych państw członkowskich, powodujących poszkodowanie wielu osób, które również posiadają miejsca zamieszkania w różnych państwach członkowskich.

29. W rzeczywistości powstanie agentów sądowych, takich jak powódka w postępowaniu głównym, których celem jest połączenie aktywów opartych na roszczeniach odszkodowawczych wynikających z naruszeń prawa konkurencji Unii ( 16 ), wydaje mi się o tyle nowatorskim rozwiązaniem, że w przypadku złożonego naruszenia konkurencji samodzielne i indywidualne pozywanie różnych sprawców naruszenia tego rodzaju nie byłoby dla poszkodowanych praktyczne ( 17 ).

30. Pragnę następnie przypomnieć, że odszkodowanie dla poszkodowanych przez kartel naruszający prawo Unii stanowi dla tych ostatnich uprawnienie, którego istotna treść regulowana jest przez to prawo zgodnie z orzecznictwem wynikającym z wyroków Courage i Crehan ( 18 ) oraz Manfredi i in. ( 19 ), dotyczących wykładni art. 81 WE (art. 101 TFUE). Dotyczy to zarówno istnienia takiego uprawnienia, jak i jego istotnego zakresu materialnego obejmującego możliwość uzyskania przez osoby poszkodowane odszkodowania pokrywającego nie tylko poniesioną przez nie w wyniku działania kartelu rzeczywistą szkodę (damnum emergens), ale także utracone przez nie z tego tytułu korzyści (lucrum cessans), oraz zapłaty odsetek ( 20 ).

31. Jak jednak wskazał Trybunał, z uwagi na stan rozwoju prawa Unii sposoby wykonywania tego prawa do pełnego odszkodowania pozostają w gestii państw członkowskich, z zastrzeżeniem poszanowania zasady równoważności i zasady skuteczności ustanowionych w omawianym orzecznictwie ( 21 ). Utrzymanie kompetencji prawodawczych ustawodawców krajowych w tej dziedzinie dotyczy w szczególności przepisów proceduralnych, nie odnosi się już jednak do przepisów prawa prywatnego międzynarodowego, ponieważ „prawo właściwe dla zobowiązań pozaumownych wynikających z ograniczenia konkurencji” jest określone w sposób wiążący przez rozporządzenie Rzym II ( 22 ).

32. Analogicznie zasada skuteczności powództw odszkodowawczych sformułowana w ten sposób w odniesieniu do przepisów prawa krajowego winna moim zdaniem inspirować a fortiori wykładnię i stosowanie rozporządzenia Bruksela I, ponieważ nie powinno ono, jako akt prawa wtórnego przyjęty przez samą Unię, być interpretowane w sposób, który uczyniłby konkretyzację tego uprawnienia, przyznanego na podstawie prawa pierwotnego, w praktyce niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym w kontekście bezprawnych transgranicznych karteli ( 23 ).

33. Po drugie, pragnę podkreślić, że w świetle orzecznictwa Trybunału uważa się, iż powództwo sądowe takie jak w niniejszej sprawie, zmierzające do uzyskania odszkodowania od przedsiębiorstw naruszających art. 101 TFUE, należy do „spraw cywilnych i handlowych” w rozumieniu art. 1 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I ( 24 ).

34. Po trzecie, należy wskazać, że w zakresie, w jakim rozporządzenie Bruksela I zastąpiło w relacjach pomiędzy państwami członkowskimi konwencję o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych podpisaną w Brukseli w dniu 27 września 1968 r. (zwaną dalej: „konwencją brukselską”) ( 25 ), dokonana przez Trybunał wykładnia postanowień tej konwencji znajduje również zastosowanie dla przepisów tego rozporządzenia, ponieważ przepisy tych dwóch aktów mogą być uważane za równoważne ( 26 ).

35. W świetle orzecznictwa Trybunału taka równoważność wydaje się zachodzić dla każdego z przepisów rozporządzenia Bruksela I, których dotyczy niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – mianowicie jego art. 5 pkt 3, art. 6 pkt 1 i art. 23 ust. 1, skoro treść odpowiadających im przepisów konwencji brukselskiej – mianowicie jej art. 5 pkt 3, art. 6 pkt 1 i art. 17 akapit pierwszy – jest identyczna lub przynajmniej podobna co do istoty ( 27 ).

36. Po czwarte, pragnę przypomnieć, że zgodnie z celami konwencji brukselskiej, będącymi jednocześnie celami rozporządzenia Bruksela I, należy z jednej strony unikać w miarę możliwości powielania podstaw jurysdykcji dla jednego stosunku prawnego, a z drugiej strony zagwarantować pewność prawa zarówno powodom, jak i pozwanym, poprzez możliwość przewidzenia z pewnością sądu właściwego, w szczególności umożliwiając sądowi, przed którym zwisł spór, orzeczenie w przedmiocie własnej jurysdykcji bez konieczności rozpatrywania sprawy co do istoty ( 28 ).

37. Wreszcie wydaje mi się, że cywilnoprawne powództwa odszkodowawcze wynikające z naruszenia prawa konkurencji są w większości pomyślane jako powództwa wynikające z czynu niedozwolonego ( 29 ), jakkolwiek należy sprecyzować, że kwalifikacja takich powództw jako wynikających z umowy nie jest wykluczona a priori, przynajmniej w niektórych krajowych systemach prawnych ( 30 ).

38. Zamierzam więc rozpocząć badanie problematyki przedstawionej Trybunałowi od drugiego pytania prejudycjalnego dotyczącego art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I, który przewiduje jurysdykcję szczególną dla powództw odszkodowawczych opartych na odpowiedzialności za czyn niedozwolony (B). Następnie zbadam pytanie pierwsze dotyczące art. 6 pkt 1 tego rozporządzenia, który przewiduje rozszerzoną jurysdykcję w przypadkach powództw powiązanych, wytoczonych przeciwko wielu pozwanym (C). Na końcu przeanalizuję pytanie trzecie dotyczące tych dwóch przepisów oraz szczególnych aspektów wyboru sądu w związku z pełną skutecznością zakazu karteli w prawie Unii (D).

B – W przedmiocie wykładni art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I (pytanie drugie)

39. W istocie w pytaniu drugim zwrócono się do Trybunału o orzeczenie w przedmiocie zakresu stosowania art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I, a także w przedmiocie zakresu jurysdykcji mogącej wynikać ze szczególnej zasady ustanowionej w tym przepisie (1). Biorąc pod uwagę w szczególności cele tego przepisu, jestem zdania, że jego stosowanie jest problematyczne względnie powinno zostać wyłączone w okolicznościach takich jak w sporze w postępowaniu głównym, który ma niewątpliwie szczególny charakter (2).

1. W przedmiocie problematyki przedstawionej Trybunałowi

40. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający uznaje za ustalone, iż wytoczone przed nim powództwo o odszkodowanie i udzielenie informacji ma za przedmiot „czyn niedozwolony”, o którym mowa w art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I, a zatem że przepis ten może uzasadniać jego własną jurysdykcję. Taka kwalifikacja powództw o podobnym charakterze została niedawno potwierdzona przez Trybunał ( 31 ).

41. Ponadto sąd ten słusznie wskazuje, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż w przypadku złożonych czynów niedozwolonych ( 32 ) wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” ( 33 ), występujące w tymże art. 5 pkt 3, obejmuje zarówno miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie rzekomej szkody, jak i miejsce, w którym szkoda ta się zmaterializowała, wobec czego powód może według własnego wyboru pozwać pozwanych przed sądem mającym siedzibę w jednym bądź w drugim z tych miejsc ( 34 ). Przypomina on także, że w przypadku wielości rzekomych szkód sąd mający jurysdykcję na podstawie tego ostatniego łącznika może orzekać tylko w przedmiocie powództw dotyczących szkody poniesionej na terytorium państwa członkowskiego, w którym sąd ten ma siedzibę ( 35 ).

42. Sąd odsyłający ma wątpliwości co do sposobu zastosowania w ramach przedstawionego mu do rozstrzygnięcia sporu kryteriów zdefiniowanych przez Trybunał w sposób alternatywny, biorąc pod uwagę szczególną okoliczność, że wkład członków kartelu, który doprowadził do naruszenia art. 101 TFUE i podnoszonych szkód, był różny zarówno w odniesieniu do zasięgu geograficznego, jak i do wymiaru czasowego. Zmierza on głównie do wyjaśnienia kwestii, czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I pozwala na wniesienie w każdym „miejscu, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” w rozumieniu tego przepisu oraz przeciwko każdemu członkowi bezprawnego kartelu powództwa dotyczącego całości szkód spowodowanych przez ten kartel, nawet jeśli niektórzy pozwani nie działali bezpośrednio na terytorium państwa członkowskiego siedziby sądu.

43. CDC proponuje Trybunałowi udzielenie odpowiedzi, w myśl której na mocy tego przepisu cała szkoda spowodowana przez kartel stanowiący to naruszenie powinna móc zostać podniesiona przed sądami wszystkich państw członkowskich, na których terytorium przynajmniej część tego kartelu została zawarta lub wprowadzona w życie lub których rynek właściwy został przez ten kartel przynajmniej częściowo ograniczony w sposób bezpośredni i istotny. Komisja zajmuje podobne stanowisko, jednak bardziej umiarkowane w odniesieniu do zakresu jurysdykcji sądów, do których można skutecznie wnieść powództwo w takim przypadku ( 36 ). Pozwane w postępowaniu głównym, które zajęły stanowisko w przedmiocie pytania drugiego, podnoszą niedopuszczalność tego pytania ( 37 ) względnie, co do istoty, żądają odmowy przyznania jurysdykcji ogólnej sądowi, przed którym wytoczono powództwo w odniesieniu do wszystkich uczestników bezprawnego kartelu i całej rzekomej szkody ( 38 ).

44. Pragnę przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału dotyczącym art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I wykładnia tego przepisu regulowana jest szeregiem zasad przewodnich. Na wstępie – bezsporne jest, że pojęcia w niej zawarte należy interpretować w sposób autonomiczny, a więc bez wykorzystania krajowych koncepcji prawnych, odnosząc się głównie do systemu i celów tego rozporządzenia, aby zapewnić jego jednolite stosowanie we wszystkich państwach członkowskich ( 39 ). Następnie – zasada szczególna wprowadzająca odstępstwo od zasady jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania pozwanego, ustanowionej w art. 2 tego rozporządzenia, winna być pomyślana nie w sposób szeroki, ale ścisły ( 40 ), w szczególności dla uniknięcia upowszechniania forum actoris ( 41 ) oraz powielania sądów właściwych, co przyczyniałoby się do zjawiska forum shopping.

45. Ponadto należy mieć na uwadze, że Trybunał uściślił, zgodnie z celem bliskości sporu wymienionym w motywie 12 rozporządzenia Bruksela I, iż zasada ustalania jurysdykcji przewidziana w omawianym art. 5 pkt 3 oparta jest na występowaniu szczególnie ścisłego związku pomiędzy sporem a sądami miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Związek ten uzasadnia przyznanie jurysdykcji tym sądom – w drodze odstępstwa od zasady ogólnej – ze względu na prawidłowe administrowanie wymiarem sprawiedliwości oraz sprawną organizację postępowania ( 42 ). Jako że identyfikacja jednego z łączników uznanych w przytoczonym orzecznictwie ( 43 ) powinna umożliwić ustalenie jurysdykcji sądu, który obiektywnie znajduje się w najlepszej sytuacji do dokonania oceny, czy spełnione są przesłanki powstania odpowiedzialności pozwanego, wynika z tego, że powództwo może być prawidłowo wytoczone tylko przed sądem, na którego obszar właściwości miejscowej wskazuje właściwy łącznik ( 44 ).

46. Takiej właśnie bliskości mogłoby – według sądu odsyłającego – brakować, gdyby ustalono w niniejszej sprawie, że poprzez zastosowanie art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I jurysdykcję w odniesieniu do wszystkich pozwanych i całości podnoszonej szkody ( 45 ) miałby każdy sąd posiadający siedzibę w jednym z licznych miejsc, gdzie bezprawny kartel został zawarty, zorganizowany i kontrolowany oraz gdzie wolność wyboru kupujących została ograniczona na rynku właściwym. Zgadzam się z tym poglądem z następujących powodów.

2. W przedmiocie zastosowania przesłanek stosowania art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I w ramach sporu takiego jak w postępowaniu głównym

47. Jakkolwiek stosowanie art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I w ramach powództwa odszkodowawczego opartego na naruszeniu art. 101 TFUE nie może być co do zasady wykluczone ( 46 ), skłaniam się jednak do przekonania, że przepis ten nie może zostać skutecznie zastosowany w odniesieniu do szczególnego przypadku bezprawnego kartelu o charakterze horyzontalnym, trwającego przez dłuższy czas, który ograniczył konkurencję na całym terytorium Unii, a którego struktura jest bardzo złożona, ponieważ obejmowała szereg porozumień i praktyk antykonkurencyjnych, co skutkuje tym, że zarówno uczestnicy, jak i poszkodowani są rozproszeni w wielu państwach członkowskich ( 47 ).

48. W przypadku takim jak w niniejszej sprawie wynikające z orzecznictwa kryteria definicji „miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” w rozumieniu tego przepisu są moim zdaniem nieprzydatne ze względu na znaczne rozproszenie geograficzne przyczyn i skutków podnoszonych szkód. W istocie dwie części alternatywy wymienionej przez Trybunał prowadzą w takim przypadku do potencjalnej jurysdykcji wielu sądów państw członkowskich, podczas gdy rozporządzenie to ma na celu ograniczenie liczby konkurujących postępowań ( 48 ), oraz nie pozwalają na ustalenie jednego sądu, który miałby „szczególnie ścisły związek” ze sporem i który byłby „najbardziej predystynowany” ratione loci do rozstrzygnięcia go, co stanowi przecież podstawę omawianego art. 5 pkt 3.

49. Jeśli chodzi o kryterium miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie powodujące podnoszoną szkodę, może ono teoretycznie wskazywać każde miejsce, gdzie bezprawny kartel został zawarty przez jego członków. Miejsce takie może jednak być trudne lub niemożliwe do ustalenia, biorąc pod uwagę utajniony charakter kartelu, chyba że przyjmie się miejsca, w których znajdują się siedziby zainteresowanych spółek. Omawiane kryterium mogłoby także odpowiadać każdemu miejscu skutecznego wprowadzenia w życie kartelu, a mianowicie każdemu miejscu, gdzie uczestnicy organizowali i stosowali konkretne rodzaje swoich porozumień kartelowych zmierzających do ograniczenia konkurencji poprzez aktywne działania antykonkurencyjne lub takie zaniechania ( 49 ). W tym względzie pragnę uściślić, że przeciwnie do poglądu Komisji jestem zdania, iż z wyroku Melzer ( 50 ), który wyłączył możliwość oparcia jurysdykcji o miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące szkodę, wywołane przez współsprawcę zdarzenia wywołującego szkodę, który nie został pozwany, należy wnioskować, że działania jednego z uczestników kartelu na terytorium jednego państwa członkowskiego nie mogą zostać przypisane innym sprawcom naruszenia, którzy powstrzymali się od wolnej konkurencji na rynku odpowiadającym temu terytorium ( 51 ). W każdym razie w ramach długotrwałego kartelu o zasięgu europejskim, takiego jak w postępowaniu głównym, takie czynniki lokalizacji wydają mi się pozbawione znaczenia, ponieważ prowadzą one do jurysdykcji zbyt ogólnej, rozproszonej i przypadkowej ( 52 ), ze względu na znaczną liczbę zarówno sprawców naruszenia, jak i bezprawnych działań lub zaniechań oraz wielość związanych z nimi miejsc, gdzie nastąpiły zdarzenia wywołujące szkodę ( 53 ).

50. Jeśli chodzi o kryterium miejsca zmaterializowania się rozważanej szkody można uznać z ekonomicznego punktu widzenia, że szkoda wystąpiła albo we wszystkich miejscach, gdzie uważający się za poszkodowanych zakupili produkty dotknięte bezprawnym kartelem, a więc gdzie zostały podpisane lub wykonane umowy, których treść została wypaczona przez kartel – w niniejszej sprawie umowy dostawy zawarte pomiędzy pozwanymi i przedsiębiorstwami, które scedowały swoje roszczenia na powódkę – albo wszystkie miejsca, gdzie ci poszkodowaniu lub ich oddziały mają swoje siedziby. Pośrednio poszkodowani, niezwiązani umową z członkiem kartelu, lecz pomimo to poszkodowani przez jego istnienie ( 54 ), powinni także móc powołać się na swoją szkodę w granicach wyznaczonych przez orzecznictwo Trybunału ( 55 ). Należy jednak przypomnieć, że opcja jurysdykcji w sprawach dotyczących czynów niedozwolonych nie może być interpretowana w taki sposób, aby prowadziła do przyzwolenia na forum actoris, ponieważ rozporządzenie Bruksela I zmierza do ograniczenia tego ostatniego łącznika jurysdykcji w celu utrzymania skuteczności ogólnej zasady ustanowionej w jego art. 2 ( 56 ). Ponadto można w sposób użyteczny brać pod uwagę wszystkie miejsca, gdzie rynek został dotknięty naruszeniem art. 101 TFUE, z uwzględnieniem okoliczności, że zasady prawa konkurencji mają na celu ochronę sprawnego funkcjonowania działalności gospodarczej, a nie ochronę indywidualnych interesów danej spółki ( 57 ). W niniejszej sprawie naruszenie, na którym opiera się roszczenie odszkodowawcze, obejmuje mianowicie terytorium wszystkich państw członkowskich Unii, co pociąga za sobą znaczną liczbę sądów potencjalnie posiadających jurysdykcję ( 58 ). Takie rozszerzające podejście pozostaje w sprzeczności z wymienionymi powyżej celami rozporządzenia Bruksela I oraz w szczególności z celami, do których zmierza jego art. 5 pkt 3. Pragnę dodać, że orzecznictwo oparte na wyroku Shevill i in. ( 59 ) wskazuje – czego nie można ani nie należy moim zdaniem w tej kwestii zmieniać – że jurysdykcja oparta na miejscu, gdzie wystąpiła szkoda, jest podzielona terytorialnie wzdłuż granic państw członkowskich ( 60 ), czemu towarzyszy ryzyko sporu, ponieważ sąd posiadający jurysdykcję na tej podstawie nie będzie mógł zbadać całości licznych podnoszonych szkód.

51. Pragnę wreszcie podkreślić, że jakkolwiek Trybunał zobowiązany jest uznać, iż wiele sądów posiadałoby w tej sprawie jurysdykcję zgodnie z art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I, jednostki miałyby na tej podstawie bardzo duże możliwości wyboru, podczas gdy chodzi przecież o opcje jurysdykcyjną mającą charakter szczególny, a więc znajdującą zastosowanie w sposób ścisły. Ponadto występowałoby zatem ryzyko – zupełnie realne ( 61 ) – zezwolenia sprawcom naruszenia prawa konkurencji Unii na wytaczanie powództw „torpedujących”, w formie powództw o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego zgodnie z wyrokiem Folien Fischer i Fofitec ( 62 ), w państwie członkowskim, gdzie byłoby wiadomo, że postępowania trwają szczególnie długo, wobec osób, które zostałyby zidentyfikowane jako poszkodowane podczas postępowania administracyjnego prowadzonego przez Komisję. Kiedy natomiast decyzja Komisji dotycząca występowania naruszenia zostaje wydana, nie ma już moim zdaniem możliwości ustalania nieistnienia stosunku prawnego z powodu wiążącego skutku decyzji Komisji dotyczącej okoliczności faktycznych i ich kwalifikacji prawnej ( 63 ).

52. Reasumując – analogicznie do tego, co Trybunał orzekł w wyroku Besix ( 64 ), jestem zdania, że zasada jurysdykcji szczególnej w sprawach dotyczących czynów niedozwolonych lub czynów podobnych do czynów niedozwolonych, ustanowiona w art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I jest bezskuteczna, w sytuacji gdy – jak w sporze w postępowaniu głównym miejsce, gdzie miało nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę nie może zostać ustalone z tego powodu, że naruszenie art. 101 TFUE, na którym opiera się powództwo, polega na działaniach planowanych lub wykonanych w wielu miejscach, co nie pozwala na jasne i skuteczne zidentyfikowanie sądu mającego szczególnie ścisły związek z całością sporu.

53. Moim zdaniem w takiej sytuacji jurysdykcję należy ustalać albo poprzez zastosowanie zasady ogólnej przewidzianej w art. 2 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I, albo poprzez zastosowanie innych zasad jurysdykcji szczególnych przewidzianych w tym rozporządzeniu, takich jak zasada przewidziana w art. 6 pkt 1, która pozwala na zgrupowanie roszczeń przeciwko wielu pozwanym przed jednym sądem z zastrzeżeniem, że warunki zastosowania jednej lub drugiej z tych zasad są spełnione w danej sprawie. Należy w tym względzie podkreślić, że uwzględnienie w ramach ustalania jurysdykcji związku pomiędzy powództwami przeciwko wielu pozwanym dopuszczalne jest jedynie w ramach omawianego art. 6 pkt 1 ( 65 ), który zastrzega tę możliwość wyłącznie ze względu na silny łącznik, jakim jest miejsce zamieszkania jednego z pozwanych, nie zaś w ramach przepisu, którego stosowanie zależy od miejsca wystąpienia zdarzenia, jak to się dzieje w przypadku art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I.

C – W przedmiocie wykładni art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I (pytanie pierwsze)

54. Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy zasada koncentracji jurysdykcji w przypadku wielości pozwanych przewidziana w art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I może znajdować zastosowanie w ramach powództwa skierowanego przeciwko przedsiębiorstwom uczestniczącym w różny sposób pod względem geograficznym i czasowym w jednolitym i ciągłym naruszeniu zakazu karteli przewidzianego w prawie Unii (1). Zwraca się on następnie do Trybunału o orzeczenie, czy w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej, cofnięcie takiego pozwu w stosunku do pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”, a więc jedynego współpozwanego, który posiada miejsce zamieszkania w państwie członkowskim siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo, ma wpływ na jurysdykcję tego sądu na podstawie tego przepisu (2).

1. W przedmiocie możliwości zastosowania art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I w sporze takim jak w postępowaniu głównym [pytanie pierwsze lit. a)]

a) W przedmiocie problematyki przedstawionej Trybunałowi

55. Należy podkreślić, że podobnie jak w przypadku art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I ( 66 ), treść art. 6 pkt 1 tego rozporządzenia należy ustalić w sposób autonomiczny, tak aby pojęcia w nim zawarte nie były rozumiane jako odwołujące się do kwalifikacji, jaką właściwe prawo krajowe przypisuje danemu stosunkowi prawnemu przed sądem, przed którym wytoczono powództwo ( 67 ).

56. Zgodnie z art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I wszystkie powództwa jednego powoda przeciwko wielu pozwanym mogą zostać wytoczone przed jeden sąd państwa członkowskiego, w którego obszarze właściwości miejscowej znajduje się miejsce zamieszkania ( 68 ) przynajmniej jednego z nich, który byłby zakwalifikowany jako pozwany „zakotwiczający jurysdykcję”, z zastrzeżeniem występowania więzi pomiędzy tymi powództwami ( 69 ). W tym względzie istnieje wyraźny wymóg, aby „między sprawami istni[ała] tak ścisła więź, że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń” ( 70 ).

57. Dopuszczając koncentrację powództw przed tym samym sądem i rozszerzenie jego jurysdykcji na pozwanych, w odniesieniu do których nie mógłby on orzekać w braku tego rozszerzenia, omawiany art. 6 pkt 1 odpowiada trosce o interes prawidłowego wymiaru sprawiedliwości, mianowicie poprzez ekonomię postępowania, oraz o unikanie tak dalece jak jest to tylko możliwe ryzyka równoległych postępowań i sprzecznych orzeczeń mogących z nich wyniknąć, które to cele przyświecają rozporządzeniu Bruksela I ( 71 ).

58. Skoro jednak ta zasada ustalania jurysdykcji ma szczególny charakter, ponieważ stanowi odstępstwo od zasady jurysdykcji sądu miejsca zamieszkania każdego pozwanego wymienionej w motywie 11 rozporządzenia Bruksela I i przewidzianej w jego art. 2, przyjęto, że należy ją interpretować w sposób ścisły ( 72 ).

59. Skoro omawiany art. 6 pkt 1 powinien z tego powodu być stosowany jedynie w wyjątkowych przypadkach, przewidziane w nim połączenie powództw jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy nie dotyczą one ubezpieczającego, konsumenta ani pracownika ( 73 ), i tylko wówczas, gdy odnoszą się do roszczeń co prawda odrębnych, ale jednak ściśle ze sobą powiązanych.

60. Cześć pierwsza pytania pierwszego odnosi się w istocie właśnie do tej ostatniej przesłanki. Zmierza ona do uzyskania orzeczenia Trybunału co do tego, czy taki związek zachodzi w ramach powództwa takiego, jakie zostało wytoczone przed sądem odsyłającym, mianowicie powództwa o uzyskanie informacji i odszkodowanie wytoczonego solidarnie przeciwko współsprawcom kartelu uznanego za niezgodny z prawem Unii, którzy uczestniczyli w tym naruszeniu w różnych miejscach i różnym czasie.

61. Zainteresowane strony, które przedstawiły w tym przedmiocie uwagi na piśmie, mają odmienne poglądy na tę kwestię, ponieważ CDC i Komisja uważają, że art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I znajduje w tym kontekście zastosowanie, podczas gdy pozwane w postępowaniu głównym prezentują pogląd przeciwny ( 74 ).

62. Z orzecznictwa Trybunału dotyczącego więzi pomiędzy sprawami wymaganej w tym przepisie wynika, że aby orzeczenia były uznane za „sprzeczne ze sobą”, nie wystarczy samo istnienie rozbieżności w rozstrzygnięciu sporu, ale rozbieżności te muszą również występować w odniesieniu do tego samego stanu faktycznego i prawnego ( 75 ). Weryfikacja tych dwóch kryteriów w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym prowadzi w uwagach przedstawionych Trybunałowi do sprzecznych ocen.

b) W przedmiocie występowania tego samego stanu faktycznego

63. Z punktu widzenia pozwanych w postępowaniu głównym roszczenia sformułowane w powództwie w postępowaniu głównym nie spełniają przesłanki identyczności stanu faktycznego, ponieważ bez znaczenia jest okoliczność, iż wszyscy członkowie bezprawnego kartelu uczestniczyli w porozumieniach ustanawiających ten kartel, gdyż jedynie wprowadzenie w życie tych porozumień mogło wywołać konkretną szkodę po stronie kupujących, którzy scedowali swoje prawa na CDC, a więc każde roszczenie podnoszone przez powoda na tej podstawie należy rozpatrzyć oddzielnie.

64. Podzielam w tym względzie pogląd przeciwny, broniony przez sąd odsyłający, CDC i Komisję, zgodnie z którym roszczenia takie jak sformułowane wobec różnych pozwanych w postępowaniu głównym opierają się na jednym stanie faktycznym, nawet jeśli według sądu odsyłającego uczestniczyli oni w różny sposób, zarówno pod względem geograficznym, jak i czasowym, we wprowadzaniu w życie spornego kartelu oraz w zawieraniu i wykonywaniu różnych umów wypaczonych przez ten kartel, które spowodowały powstanie szkody po stronie przedsiębiorstw, które scedowały swoje prawa na powódkę w postępowaniu głównym.

65. Jak wskazuje sąd odsyłający, w decyzji Komisji, na której opierają się te roszczenia, stwierdzono bowiem, i to w sposób wiążący dla sądów państw członkowskich ( 76 ), że jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 WE (101 TFUE) i art. 53 porozumienia EOG zostało popełnione przez spółki pozwane przez CDC, a każdemu uczestnikowi można przypisać, jako współsprawcy, rzeczywiste działania innych uczestników, niezależnie od jego konkretnego udziału ( 77 ). Dodaje on, moim zdaniem słusznie, że z powodu działań w ten sposób stwierdzonych w postępowaniu administracyjnym zmierzającym do nałożenia sankcji każdy sprawca naruszenia powinien odpowiadać cywilnoprawnie za czyny niedozwolone innych sprawców i w konsekwencji za szkody, które mogą z nich wyniknąć.

c) W przedmiocie występowania tego samego stanu prawnego

66. Trybunał orzekł już, że w świetle brzmienia art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I różnica podstaw prawnych powództw wytoczonych przeciwko różnym pozwanym nie stoi sama w sobie na przeszkodzie stosowaniu tego przepisu, o ile jednak pozwani mogli przewidzieć ryzyko bycia pozwanym w państwie członkowskim, gdzie przynajmniej jeden z nich ma swoje miejsce zamieszkania ( 78 ).

67. W niniejszej sprawie uczestnicy kartelu, który został w jednej decyzji Komisji uznany za stanowiący jedno naruszenie prawa konkurencji Unii, niepopełnione na poziomie różnych krajowych porządków prawnych, znajdują się w tej samej sytuacji prawnej, a dokładniej ciąży na nich zobowiązanie do naprawienia szkody na podstawie prawa Unii, oparte na utrwalonym orzecznictwie Trybunału. Mogli oni zatem rozsądnie spodziewać się, że zostaną w konsekwencji pozwani łącznie o odszkodowanie w postępowaniu cywilnym przed sąd, na którego obszarze właściwości miejscowej jeden z nich ma miejsce zamieszkania. Przewidywalność jurysdykcji wymagana przez Trybunał zgodnie z celem przewidzianym w motywie 11 rozporządzenia Bruksela I jest zatem w takich okolicznościach spełniona.

68. Należy ponadto wskazać, że w wyroku Kalfelis, w którym wprowadzono wymóg istnienia więzi pomiędzy powództwami, które mogą zostać połączone na mocy tego przepisu, Trybunał odniósł się do sprawozdania Jenarda dotyczącego konwencji brukselskiej, zgodnie z którym „[s]tosowanie zasady [przewidzianej w art. 6 pkt 1 tej konwencji] wymaga istnienia związku pomiędzy roszczeniami formułowanymi wobec każdego z pozwanych, na przykład takiego, jak w przypadku dłużników solidarnych” ( 79 ). Taka właśnie sytuacja zachodzi według sądu odsyłającego w sporze w postępowaniu głównym, pomimo że taka kwalifikacja żądań zasądzenia odszkodowania solidarnie od wszystkich pozwanych jest podważana przez niektóre pozwane.

69. Uważam, że sama możliwość realizacji odpowiedzialności solidarnej w przypadku wielu naruszycieli w jednym z właściwych państw członkowskich, a nie w innych, wystarczy dla powstania ryzyka różnych i sprzecznych ze sobą orzeczeń w rozumieniu art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I. W istocie zakładając, że w porządku prawnym tego państwa członkowskiego odpowiedzialność każdego z pozwanych rozciągałaby się na całość szkody, podczas gdy w systemach prawnych innych państw członkowskich solidarna odpowiedzialność byłaby niedopuszczalna, poziom przyznanego odszkodowania mógłby znacznie różnić się w zależności od sądu, przed którym wytoczono by powództwo. Nawet w przeciwnym wypadku, gdyby taka solidarność była dopuszczalna we wszystkich właściwych państwach członkowskich, ryzyko wydania sprzecznych orzeczeń w przypadku oddzielnego rozpatrywania tych spraw występowałoby jednak w odniesieniu do podziału odpowiedzialności pomiędzy członków kartelu w zależności od tego, czy w nim uczestniczyli przez cały czas, czy tylko przez część rozważanego okresu.

70. Można w tej kwestii zauważyć, że zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Komisję w jej uwagach odpowiedzialność solidarna uczestników wspólnego naruszenia zakazu karteli ustanowionego w art. 101 TFUE wydaje się zasadą ogólną przyjętą w systemach prawnych państw członkowskich ( 80 ), która została przyjęta w szczególności w ostatnio przyjętej dyrektywie w tej dziedzinie ( 81 ).

71. Pragnę podkreślić, że gdyby art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I nie miał zastosowania do postępowania takiego jak postępowanie główne, oznaczałoby to, że różne sądy musiałyby zbadać, każdy ze swojej strony, podnoszone szkody w świetle różnych ustawodawstw krajowych ( 82 ), ryzykując w ten sposób, że od każdego z uczestników tego samego bezprawnego kartelu zostaną zasądzone inne kwoty odszkodowania, podczas gdy byłoby korzystne lub nawet konieczne orzekanie w sposób jednolity w przedmiocie roszczeń odszkodowawczych podnoszonych przez tego samego powoda ( 83 ).

72. Komisja wskazuje, moim zdaniem słusznie, że „skuteczność tego przepisu zostałaby podana w wątpliwość, gdyby został on zinterpretowany w sposób tak ścisły, że nie byłoby możliwe w takich okolicznościach wytoczenie powództwa zbiorowego przeciwko wszystkim uczestnikom kartelu przed sądem mającym siedzibę w miejscu zamieszkania jednego z pozwanych członków kartelu jedynie ze względu na brak ogólnej jurysdykcji międzynarodowej”.

73. W obliczu tych elementów uważam, że sytuacja, w której wiele spółek z siedzibą w różnych państwach członkowskich byłoby sądzonych oddzielnie przed różnymi sądami, a nie przed jednym sądem, w celu uzyskania odszkodowania wynikającego z jednego kartelu niezgodnego z prawem Unii z powodu działań popełnionych wprawdzie w różnym czasie i w różnych miejscach, ale składających się na jednolite i ciągłe naruszenie, może prowadzić do wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń w rozumieniu art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I.

74. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału do sądu odsyłającego należy ocena występowania takiego ryzyka w postępowaniu głównym, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy ( 84 ).

75. Podobnie jak Komisja pragnę zauważyć, że taka wykładnia posiada tę znaczącą zaletę, iż jest zgodna z intencją prawodawcy wyrażoną w rozporządzeniu Rzym II, a w szczególności z jego art. 6, zatytułowanym „Nieuczciwa konkurencja i praktyki ograniczające wolną konkurencję”, którego ustęp 3 uwzględnia po stronie powoda działającego przeciwko wielu pozwanym w ramach sporu dotyczącego tej kwestii możliwość połączenia swych roszczeń przed jednym sądem, „[j]eżeli postępowanie wszczynane jest na podstawie właściwych przepisów o jurysdykcji”, oraz oparcie ich na lex fori ( 85 ). Moim zdaniem trzeba wziąć należycie pod uwagę ten kierunek ustawodawstwa w trosce o spójność instrumentów prawa Unii znajdujących zastosowanie do sporów transgranicznych ( 86 ), niezależnie od okoliczności, że – jak podnoszą pozwane w postępowaniu głównym – rozporządzenie Rzym II nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie ratione temporis ( 87 ).

2. W przedmiocie wpływu cofnięcia pozwu wobec jedynego współpozwanego posiadającego siedzibę w państwie sądu na stosowanie art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I [pytanie pierwsze lit. b)]

76. Sąd odsyłający uzasadnia pytanie zawarte w drugiej części pytania pierwszego, rozróżniając dwa problemy przy wykładni art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I w przypadku cofnięcia pozwu wobec tego ze współpozwanych, który umożliwia powiązanie całości sporu z sądem, przed którym wytoczono powództwo, a mianowicie z jednej strony ewentualne zastosowanie w takim przypadku zasady utrwalenia jurysdykcji ( 88 ) opartej na tym przepisie (a) i z drugiej strony konsekwencje, jakie należy wyciągnąć z możliwego nadużycia uprawnienia do powołania się na więź między sprawami z tego tytułu (b).

77. Odpowiedzi proponowane przez uczestników postepowania, którzy przedstawili uwagi w przedmiocie tych dwóch kwestii, są szczególnie przeciwstawne, można jednak podsumowując stwierdzić, że pozwane w postępowaniu głównym twierdzą, iż rozszerzenie jurysdykcji przewidziane w omawianym art. 6 pkt 1 nie powinno być utrzymane w takich okolicznościach ( 89 ), przeciwnie do poglądu CDC i Komisji, choć ta ostatnia wskazała na szereg niuansów.

a) W przedmiocie utrzymania jurysdykcji opartej na art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I w przypadku cofnięcia pozwu wobec pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję”

78. Zgadzam się z poglądem sądu odsyłającego, CDC i Komisji, zgodnie z którym jeśli więź pomiędzy roszczeniami podnoszonymi wobec wielu pozwanych istnieje w chwili wytoczenia powództwa, późniejsze cofnięcie pozwu wobec pozwanego uzasadniającego rozszerzoną jurysdykcję sądu, przed którym zawisł spór na mocy art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, nie skutkowałoby odpadnięciem tej jurysdykcji.

79. Trybunał nie miał jeszcze wprawdzie okazji wypowiedzieć się w przedmiocie tej problematyki, należy jednak wskazać, że w wyroku Reisch Montage podkreślił on, iż przepis ten nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do stosowania przepisów wewnętrznych, które nie mogą zatem stać mu na przeszkodzie, oraz uściślił, że należy stosować go „nawet gdy powództwo to od chwili jego wytoczenia jest niedopuszczalne w stosunku do […] pozwanego [mającego miejsce zamieszkania w państwie członkowskim siedziby sądu, przed którym wytoczono powództwo] na mocy uregulowania krajowego” ( 90 ). Ponadto, w wyroku Freeport, przyjął on wyraźnie chwilę wytoczenia powództwa za punkt odniesienia dla oceny istnienia więzi pomiędzy powództwami ( 91 ).

80. Kryterium, które wydaje się determinujące dla utrzymania jurysdykcji pochodnej przewidzianej w art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, jest okoliczność, że cofnięcie pozwu wobec pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję” następuje dopiero po dniu, w którym zgodnie z przepisami proceduralnymi mającymi zastosowanie przed danym sądem zawisł spór ( 92 ). Jeśli spór w danym dniu skutecznie został otwarty, nie ma już moim zdaniem znaczenia, że cofnięcie pozwu, jak w niniejszej sprawie, nastąpiło przed upływem terminów wyznaczonych przez sąd na udzielenie odpowiedzi na pozew i przed rozpoczęciem pierwszej rozprawy.

81. Należy w tym względzie przypomnieć, że art. 30 rozporządzenia Bruksela I definiuje dzień, w którym uznaje się, iż przed sądem państwa członkowskiego zawisł spór, w celu stosowania przepisów zawartych w sekcji 9 dotyczącej zawisłości sprawy i spraw wiążących się ze sobą ( 93 ). Moim zdaniem uwzględnienie tej definicji również dla innych sekcji rozdziału II odnoszących się do zasad ustalania jurysdykcji jest możliwe, względnie konieczne, na przykład w kontekście omawianego art. 6 pkt 1, ponieważ ustanawia on zasadę również opierającą się na występowaniu więzi między powództwami ( 94 ).

82. Ponadto utrzymanie zgrupowania powództw przed sądem, przed którym zawisł spór, umożliwionego przez zastosowanie art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, jest zgodne z celami prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, przewidywalności i pewności prawa, których zapewnienie jest celem zasad ustalania jurysdykcji przewidzianych w tym rozporządzeniu ( 95 ), ponieważ pozwala ono na uniknięcie wydawania sprzecznych orzeczeń, przynajmniej wobec pozostałych pozwanych, którzy ponadto dowiedzieli się o tym, że wszyscy zostali pozwani przed ten sąd w chwili spornego cofnięcia pozwu.

83. Uważam zatem, że okoliczność, iż powód cofnął swój pozew wobec jedynego z pozwanych posiadającego miejsce zamieszkania na obszarze właściwości miejscowej sądu, przed którym wytoczył powództwo, nie wpływa sama w sobie na jurysdykcję ustaloną na mocy omawianego art. 6 pkt 1, jeśli to cofnięcie następuje po skutecznym zawiśnięciu sporu, przy zastrzeżeniu, że spełniony jest również dodatkowy warunek, który zostanie omówiony poniżej.

b) W przedmiocie ograniczenia wynikającego z nadużycia uprawnienia do oparcia jurysdykcji na art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I

84. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału „przepis [jurysdykcyjny zawarty w art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I] nie może być interpretowany w ten sposób, że pozwala on powodowi na wniesienie sprawy przeciwko kilku pozwanym tylko w celu wyłączenia jednego [z nich] spod jurysdykcji sądów państwa członkowskiego jego siedziby lub miejsca zamieszkania” ( 96 ). To ograniczenie, odnoszące się do ewentualnego obejścia jurysdykcji sądu, przed którym wytoczono powództwo, podkreślone w sprawozdaniu Jenarda ( 97 ), jest doskonale spójne z wymogiem, zgodnie z którym odstępstwa od ustalanej zgodnie z zasadami ogólnymi jurysdykcji sądu miejsca zamieszkania pozwanego, przewidzianej w art. 2 rozporządzenia Bruksela I należy interpretować w sposób ścisły.

85. Trybunał uściślił w wyroku Freeport, że „gdy powództwa wytoczone przeciwko różnym pozwanym są ze sobą powiązane w chwili ich wniesienia”, ma zastosowanie zasada ustalania jurysdykcji przewidziana w omawianym art. 6 pkt 1, „przy czym nie ma potrzeby dodatkowego ustalania, czy powództwa te nie zostały wniesione jedynie w celu wyłączenia jednego z pozwanych spod jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, w którym ma on miejsce zamieszkania” ( 98 ). Kwestia tego, jakie konsekwencje należy wyciągnąć z tego nieco niejasnego sformułowania, stwarza trudności dla sądu odsyłającego i dzieli zarówno uczestników postępowania w niniejszej sprawie, jak i komentarze doktryny dotyczące tego wyroku ( 99 ).

86. W tym względzie analiza przeprowadzona przez sąd odsyłający wydaje się poprawna, ponieważ uznaje on, że jeśli wymóg istnienia więzi między sprawami w rozumieniu tego przepisu jest spełniony, sąd, przed którym zawisł spór, nie jest zobowiązany do systematycznego badania, czy jego płynąca z tego przepisu rozszerzona jurysdykcja jest wynikiem nadużycia prawa, ma on jednak możliwość dokonania takiego badania w przypadku, gdy dowody potwierdzają w sposób wystarczający, że powód powołujący się na ten przepis, działał w celu obejścia tej zasady ustalania jurysdykcji i pozbawienia jej celowości.

87. W niniejszej sprawie sąd odsyłający wskazuje jednakże na prawdopodobieństwo zmowy pomiędzy powódką w postępowaniu głównym a Evonik Degussa, pozwaną w postępowaniu głównym, z siedzibą w Niemczech, które rozmyślnie opóźniły formalne polubowne rozstrzygnięcie ich sporu do chwili po wniesieniu powództwa, mimo że porozumienie było już wcześniej brane pod uwagę względnie strony podjęły już taką decyzję, jedynie w celu ustanowienia rozszerzonej jurysdykcji w tym państwie członkowskim ( 100 ).

88. Pod warunkiem że podnoszone oszukańcze działanie, które w niniejszej sprawie jest kwestionowane przez zainteresowane, jest nie tylko prawdopodobne, ale rzeczywiście stwierdzone, czego zbadanie należy do sądu krajowego, takie nadużycie prawa zmierzające do pozbawienia jednego lub wielu pozwanych wynikającej z zasady ogólnej jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, w którym mają oni miejsce zamieszkania albo siedzibę ( 101 ), powinno moim zdaniem zostać ukarane odmową zastosowania art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I w tych okolicznościach, ponieważ kryteria więzi między sprawami nie byłyby rzeczywiście spełnione w dniu wniesienia powództwa ( 102 ). W istocie interes prawny w tym, aby sąd miejsca zamieszkania pozwanego „zakotwiczającego jurysdykcję” rozpoznawał i orzekał jednocześnie w przedmiocie powództw wytoczonych przeciwko wielu pozwanym zgodnie z tym przepisem, ustał w momencie, gdy wiążąca czynność prawna spowodowała wygaśnięcie zobowiązania prawnego tego pozwanego, na które powód mógł powoływać się przeciwko niemu przed tym sądem. Poza tymi szczególnymi przypadkami nie ma moim zdaniem powodu do kontrolowania czy karania nadużycia prawa w tym kontekście prawnym.

89. Pragnę uściślić, że istnienie więzi między sprawami wymaganej w art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I otwiera nową możliwość dla powoda, który może – moim zdaniem i zgodnie z poglądem wyrażonym przez rzeczników generalnych D. Ruiza-Jaraba Colomera i P. Mengozzi w przedmiocie forum shopping – korzystać z tej opcji w sposób, jaki uzna za najbardziej właściwy i korzystny, co nie stanowi samo w sobie obejścia zasad jurysdykcji ( 103 ). Co więcej, w przypadkach bezprawnych karteli, takich jak w postępowaniu głównym, stosowanie tego przepisu może w założeniu, biorąc pod uwagę jego przedmiot, prowadzić do sytuacji, w której jeden lub więcej pozwanych będzie odpowiadać za swoje działania przed sądem innym niż sąd ich miejsca zamieszkania, a w konsekwencji zarzuty oparte na tym konkretnym skutku są nieistotne.

90. W obliczu całości powyższych rozważań jestem zdania, że zasada rozszerzonej jurysdykcji przewidziana w art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I nie może znaleźć zastosowania, jeśli zostanie należycie ustalone, według sądu, przed którym zawisł spór, iż powód zawarł prawnie wiążącą ugodę z pozwanym mającym miejsce zamieszkania bądź siedzibę w państwie członkowskim siedziby tego sądu przed wytoczeniem powództwa i że rozmyślnie zataił on istnienie tej wcześniejszej ugody, wyłącznie w celu pozbawienia jednego z pozostałych pozwanych jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, w którym ma on miejsce zamieszkania bądź siedzibę.

D – W przedmiocie ewentualnego zastosowania klauzul prorogacyjnych i klauzul arbitrażowych w sporze takim jak w postępowaniu głównym (pytanie trzecie)

91. W pytaniu trzecim, którego uzasadnienie jest niestety dość krótkie, zwrócono się do Trybunału o orzeczenie, czy z uwagi na ustanowioną przez Trybunał zasadę pełnej skuteczności zakazu karteli przewidzianego w art. 101 TFUE i gwarantowanego przez uprawnienie poszkodowanych do dochodzenia odszkodowania za szkody poniesione w tej dziedzinie ( 104 ) w niniejszej sprawie dopuszczalne byłoby odstępstwo od zasad ustalania jurysdykcji przewidzianych w art. 5 pkt 3 lub art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I w oparciu o klauzule arbitrażowe lub klauzule prorogacyjne (1).

92. Biorąc pod uwagę, że ten ostatni rodzaj klauzul jest objęty zakresem stosowania art. 23 tego rozporządzenia, w przeciwieństwie do klauzul arbitrażowych, należy uwzględnić wpływ tego przepisu w niniejszej sprawie (2). Ponadto nawet jeśli sąd odsyłający wychodzi a priori z założenia, że te dwie kategorie klauzul podnoszone przez pozwane w postępowaniu głównym mogą zostać zastosowane w ramach powództwa odszkodowawczego takiego jak w postępowaniu głównym ( 105 ), co moim zdaniem wymagałoby przedyskutowania (4), należy w każdym wypadku postawić pytanie, czy, a jeśli tak to w jakim stopniu, klauzule takie mogą wywoływać zamierzony skutek, jeżeli treść umów, w których się one znajdują, została wypaczona przez sporny bezprawny kartel (3).

1. W przedmiocie problematyki przedstawionej Trybunałowi

93. Dla podważenia jurysdykcji Landgericht Dortmund pozwane w postępowaniu głównym podniosły zarzut, że w niektórych umowach dostawy zawartych pomiędzy kupującymi nadtlenek wodoru, którzy przenieśli swoje prawa na CDC, a dostawcami uczestniczącymi w bezprawnym kartelu, na którym opiera się powództwo odszkodowawcze wniesione przez tę ostatnią, znajdowały się klauzule arbitrażowe i klauzule prorogacyjne.

94. Postanowienie odsyłające nie zawiera szczegółowego opisu spornych klauzul. Z uwag przedstawionych przez CDC wynika jednak, że zgodnie z tym, co utrzymują pozwane w postępowaniu głównym, niektóre z omawianych umów dostawy zawierały takie klauzule, czy to w formie warunków ogólnych odnoszących się do danej umowy ( 106 ), czy to z tytułu umów ramowych obejmujących szereg dostaw do klienta w okresie niezwiązanym z okresem objętym kartelem ( 107 ), przy czym niektórzy klienci zawarli wiele klauzul z różnymi dostawcami ( 108 ) lub różne klauzule w różnych umowach zawartych z tymi samymi dostawcami ( 109 ). Nie ustalono wyraźnie, czy podnoszone klauzule prorogacyjne wskazywały tylko sądy z siedzibą w państwach członkowskich, czy także sądy z siedzibą w państwach trzecich.

95. Zgodnie z uzasadnieniem pytania trzeciego przedstawionym przez sąd odsyłający uważa on, że gdyby sporne klauzule obejmowałyby podnoszone roszczenia odszkodowawcze, czego ustalenie należałoby wyłączenie do niego samego ( 110 ), należałoby jednak postawić pytanie, czy zasada skutecznego wprowadzania w życie zakazu karteli w prawie Unii stoi na przeszkodzie stosowaniu takich klauzul, jeśli sąd, przed którym wytoczono powództwo tego rodzaju, ma jurysdykcję na mocy art. 6 pkt 1 lub art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I.

96. Spośród uczestników postępowania, którzy przedstawili swoje uwagi Trybunałowi, jedynie CDC utrzymuje, że omawiane klauzule nie powinny zostać uwzględnione w tym kontekście. Komisja podkreśla natomiast, że dla rozstrzygnięcia kwestii wstępnej, czy klauzula arbitrażowa lub klauzula prorogacyjna obejmuje rzeczywiście roszczenia odszkodowawcze takie jak w niniejszej sprawie, sąd krajowy winien wziąć pod uwagę okoliczność, że omawiane roszczenia wynikają nie ze spornych umów dostawy, ale z czynu niedozwolonego polegającego na porozumieniu stanowiącym zmowę, zewnętrznym w stosunku do tych umów.

97. Zanim wypowiem się w tej kwestii, chciałbym dokonać kilku ważnych moim zdaniem uściśleń. Po pierwsze, pragnę przypomnieć, że klauzule prorogacyjne, w których strony, z których przynajmniej jedna ma swoje miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, wskazały sąd państwa członkowskiego jako posiadający jurysdykcję do rozpoznawania sporów wynikających lub mających wyniknąć ze stosunku prawnego, są objęte przepisami zawartymi w art. 23 rozporządzenia Bruksela I.

98. Klauzule arbitrażowe są natomiast z zasady wyłączone z zakresu stosowania tego rozporządzenia ( 111 ). W konsekwencji kwestie dotyczące ważności i możliwości powoływania się na te ostatnie klauzule powinny być regulowane prawem krajowym każdego państwa członkowskiego oraz wiążącymi je umowami międzynarodowymi ( 112 ). Trybunał orzekł jednak, że jeżeli ze względu na główny przedmiot sporu, to jest rodzaj praw, których ochronie służy dane postępowanie, takie jak roszczenie odszkodowawcze, postępowanie wszczęte przed państwowym sądem wchodzi w zakres stosowania rozporządzenia Bruksela I, kwestia wstępna (wpadkowa) dotycząca możliwości stosowania zapisu na sąd polubowny, w tym między innymi jego ważności, również wchodzi w zakres stosowania tego rozporządzenia, zaś do właściwości wyłącznie tego sądu należy wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie zarzutu braku jurysdykcji opartego na istnieniu zapisu na sąd polubowny i jego własnej jurysdykcji na mocy przepisów tego rozporządzenia ( 113 ).

99. Należy podkreślić, że pomimo tej różnicy dotyczącej zastosowania rozporządzenia Bruksela I omawiane dwie kategorie klauzul mają wspólny skutek w postaci odstępstwa od zasad ustalania jurysdykcji przewidzianych w tym rozporządzeniu z powodu poszanowania autonomii stron w odniesieniu do określania sądu, państwowego lub polubownego w zależności od przypadku, któremu zamierzają one powierzyć rozstrzygnięcie sporów między nimi ( 114 ).

100. W każdym wypadku klauzula prorogacyjna zgodna z art. 23 rozporządzenia Bruksela I mogłaby przyznać jurysdykcję jedynie sądom państw członkowskich Unii oraz, rozszerzając na mocy konwencji z Lugano ( 115 ), sądom państw stron tej konwencji, podczas gdy klauzula arbitrażowa może przewidywać, że arbitraż odbędzie się w dowolnym państwie trzecim. Prawdopodobieństwo, że przepisy prawa konkurencji Unii nie będą stosowane, nawet jako reguły porządku publicznego, jest wyższe w przypadku gdy jurysdykcja zostanie powierzona arbitrom lub sądom państwa niezwiązanego konwencją z Lugano ( 116 ).

101. Po drugie, pragnę podkreślić, że połączenie działania klauzul prorogacyjnych lub klauzul arbitrażowych z jednej strony z działaniem przepisów prawa konkurencji Unii z drugiej strony jest kwestią złożoną, ponieważ kontekst prawny naruszeń swobodnej konkurencji przewidzianych w tych przepisach stwarza pole dla dużej różnorodności możliwych sytuacji. Jeśli chodzi w szczególności o prawo do pełnego odszkodowania oparte na art. 101 TFUE, pragnę przypomnieć, że kwalifikacja odpowiedzialności sprawcy naruszenia tych przepisów jako mającej charakter umowny lub deliktowy nie zawsze jest łatwa, oraz że w systemach prawnych państw członkowskich pojawiają się w tym względzie rozbieżności ( 117 ).

102. Występowanie różnych więzi umownych pomiędzy uczestnikami kartelu i poszkodowanymi przez takie naruszenie powoduje powstanie wątpliwości co do tego, czy omawiane klauzule mogą umożliwiać odstąpienie w niniejszej sprawie od jurysdykcji sądu państwa członkowskiego opartej na art. 5 lub art. 6 rozporządzenia Bruksela I, pomimo tego że naruszenie to wywarło wpływ na treść umów, w których są one zawarte.

103. Ze względu na to, że ustalenie przedmiotowego zakresu tych klauzul należy wyłącznie do sądu krajowego ( 118 ), pytanie trzecie zmierza zasadniczo do ustalenia, czy i w jaki sposób zasady wynikające z art. 101 TFUE mogą wpłynąć najpierw na stosowanie art. 23 rozporządzenia Bruksela I w przypadku objętych jego zakresem klauzul prorogacyjnych, a następnie na stosowanie innych typów klauzul prorogacyjnych i klauzul arbitrażowych regulowanych normami prawa krajowego państw członkowskich.

2. W przedmiocie wyłączenia zasad ustalania jurysdykcji przewidzianych w art. 5 i 6 rozporządzenia Bruksela I przez klauzule prorogacyjne zgodne z art. 23 tego rozporządzenia

104. Należy na wstępie stwierdzić, że odszkodowanie za szkody spowodowane przez bezprawny kartel, takie jak podnoszone przez powódkę w postępowaniu głównym, jest ogólnie objęte autonomią stron, ponieważ chodzi o wynikające z prawa cywilnego zobowiązanie do finansowego naprawienia szkód poniesionych przez inną osobę ciążące na każdej osobie popełniającej naruszenie, a więc o dziedzinę, w której prawa materialne zainteresowanych nie są niezbywalne ( 119 ). Ponadto rozporządzenie Bruksela I nie wyłącza możliwości stron do przyznania jurysdykcji ratione loci ( 120 ) sądowi państwa członkowskiego w ramach sporu dotyczącego tej kwestii zgodnie z jego art. 23.

105. Jeśli chodzi o związek zachodzący pomiędzy przepisami tego ostatniego artykułu i przepisami art. 5 pkt 3 lub art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, Kemira słusznie wskazuje, że Trybunał orzekł już, iż zawierając umowę prorogacyjną zgodnie z art. 17 konwencji brukselskiej, strony miały możliwość wprowadzenia odstępstwa nie tylko od jurysdykcji ogólnej przewidzianej w jej art. 2, ale także od jurysdykcji szczególnych przewidzianych w jej art. 5 i 6 ( 121 ). Trybunał uściślił z jednej strony, że „taką wykładnię uzasadnia przekonanie, iż [omawiany] art. 17 opiera się na uznaniu autonomii woli stron w dziedzinie przyznania jurysdykcji sądom powołanym do rozpoznawania sporów objętych zakresem stosowania konwencji, innych niż te, które zostały wyraźnie wyłączone na mocy art. 17 akapit drugi”, a z drugiej strony, że „taka klauzula zachowuje zawsze effet utile, ponieważ skutkuje ona wyłączeniem w relacjach między stronami innego przyznania jurysdykcji fakultatywnych, takich jak wymienione w art. 5 i 6 konwencji [brukselskiej]” ( 122 ).

106. To samo dotyczy także odpowiednich przepisów rozporządzenia Bruksela I, skoro zgodnie z jego motywami 11 i 14 oraz jego art. 23 ust. 5 „musi być przestrzegana swoboda stron w zakresie umownego wyboru jurysdykcji”, z wyjątkiem przypadków, w których zastosowanie znajdują albo szczególne zasady ustalania jurysdykcji zmierzające do ochrony strony słabszej ( 123 ), albo zasady jurysdykcji wyłącznej wymienione w jego art. 22. Poza przepisami, których stosowanie jest w ten sposób wyraźnie zastrzeżone, a wśród których nie ma art. 5 i 6 tego rozporządzenia, umowa prorogacyjna zgodnie z jego art. 23 powinna wywoływać pełny skutek, a mianowicie przyznawać wyłączną jurysdykcję wybranemu sądowi.

107. Swoboda stron przeważa moim zdaniem w szczególności nad celami art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I, zmierzającego do koncentracji jurysdykcji i ekonomii postępowania, nawet wówczas gdy omawiana klauzula nie wskazuje wyraźnie, że strony chciały odstąpić od tego szczególnego przepisu.

108. W odniesieniu do art. 5 pkt 3 tego rozporządzenia należy na wstępie ustalić, czy klauzula prorogacyjna ma rzeczywiście znajdować zastosowanie w sporze takim jak w postępowaniu głównym, który wydaje się należeć do dziedziny czynów zabronionych, a nie umów ( 124 ), oraz czy można się na nią powoływać wobec powódki takiej jak CDC, która wstąpiła w zobowiązania zaciągnięte przez przedsiębiorstwa, które przeniosły na nią swoje prawa ( 125 ), czego zweryfikowanie na podstawie wskazówek przekazanych przez Trybunał w tej kwestii należałoby do sądu odsyłającego.

109. Pragnę w szczególności przypomnieć, że z orzecznictwa Trybunału dotyczącego art. 23 rozporządzenia Bruksela I wynika z jednej strony, iż ważność klauzuli prorogacyjnej zawartej w umowie jest uzależniona od okoliczności, że strony, które ją zawarły, rzeczywiście wyraziły zgodę na tę klauzulę, a z drugiej strony, że do sądu, przed którym wytoczono powództwo, należy zbadanie, czy zainteresowani rzeczywiście osiągnęli porozumienie w tej kwestii ( 126 ).

110. Co więcej, zgodnie z brzmieniem tego artykułu umowa prorogacyjna może dotyczyć wyłącznie sporów już wynikłych albo mogących wyniknąć w przyszłości „z określonego stosunku prawnego”. Przy dokonywaniu wykładni tego ostatniego kryterium w kontekście art. 17 konwencji brukselskiej Trybunał uściślił, że „[w]ymóg ten zmierza do ograniczenia zakresu umowy prorogacyjnej wyłącznie do tych sporów, które wywodzą się ze stosunku prawnego, przy okazji którego umowa ta została zawarta. Ma on na celu uniknięcie sytuacji, w której jedna strona zostałaby zaskoczona przyznaniem jurysdykcji określonemu sądowi dla wszystkich sporów powstających w relacjach z jej kontrahentem, które wywodziłyby się ze stosunków innych niż ten, przy okazji którego umowa prorogacyjna została zawarta” ( 127 ).

111. Podobnie jak CDC, mam jednak poważne wątpliwości co do tego, czy klauzula prorogacyjna zawarta w umowach takich jak w niniejszej sprawie mogłaby spełnić wymóg jasnej i prawidłowo wyrażonej zgody, ponieważ chodzi tu o przyznanie jurysdykcji sądowi wyznaczonemu do rozstrzygania sporu dotyczącego odpowiedzialności deliktowej jednego z kontrahentów, wynikającego z bezprawnego kartelu, podczas gdy istnienie tego ostatniego nie było znane potencjalnej poszkodowanej w chwili zawierania tego porozumienia.

112. Można byłoby natomiast moim zdaniem uznać, że gdy poszkodowana przystępuje do umowy prorogacyjnej po dowiedzeniu się o istnieniu kartelu zakazanego przez art. 101 TFUE, taka umowa zawarta po powstaniu sporu zostaje wówczas zaakceptowana przy pełnej znajomości rzeczy.

113. Chciałbym w tym względzie podkreślić, że wymieniona powyżej dyrektywa 2014/104, dotycząca powództw odszkodowawczych wynikających z prawa krajowego z tytułu naruszenia prawa konkurencji Unii, faworyzuje posługiwanie się ugodowymi mechanizmami rozwiązywania sporów, takimi jak polubowne rozstrzygnięcie sporu lub arbitraż, oraz zmierza do zwiększenia ich skuteczności ( 128 ). Takie podejście wydaje mi się uzasadnione, o ile strony swobodnie i w pełni wyraziły zgodę na poddanie kwestii roszczeń odszkodowawczych wywodzących się z bezprawnego kartelu określonemu sądowi, nawet jeśli jest to sąd inny niż ten, który miałby jurysdykcję przy zastosowaniu art. 5 pkt 3 lub art. 6 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I.

114. Bez względu na rozważania, jakie sąd odsyłający przeprowadzi w przedmiocie tych ostatnich kwestii, jestem zdania, że zasada pełnej skuteczności zakazu karteli przewidzianego w art. 101 TFUE, będąca przedmiotem pytania trzeciego, nie ma wpływu na szczególny przypadek klauzul prorogacyjnych objętych zakresem art. 23 rozporządzenia Bruksela I.

115. W istocie w odniesieniu do takiej klauzuli to nie przepisy krajowe, ale właśnie przepisy omawianego artykułu określają w prawie Unii jurysdykcję sądów państw członkowskich w sprawach cywilnych i handlowych, przewidując zarówno przesłanki ważności, jak i skutki prawne takiej klauzuli ( 129 ). Zatem powyższe rozważania dotyczące dokonanej w orzecznictwie wykładni omawianego art. 23 ( 130 ) prowadzą jasno do przyznania w konkretnym przypadku pierwszeństwa klauzulom zgodnym z wymogami dotyczącymi tego artykułu, w szczególności w odniesieniu do wyrażenia zgody przez osobę mającą być poszkodowaną przez bezprawny kartel, przed podstawami jurysdykcji wynikającymi z art. 5 lub 6 tego rozporządzenia.

116. Chciałbym dodać, że z wzajemnego zaufania pomiędzy sądami państw członkowskich, które jest filarem systemu współpracy sądowej ustanowionego w konwencji brukselskiej i przejętego w rozporządzeniu Bruksela I ( 131 ), wynika moim zdaniem, iż jurysdykcja sądu wybranego przez strony zgodnie z art. 23 tego rozporządzenia nie może zostać podważona na podstawie art. 101 TFUE, nawet jeśli Trybunał orzekł już, iż nie można powoływać się na względy porządku publicznego w celu sprzeciwienia się wykonaniu orzeczenia pochodzącego z innego państwa członkowskiego z tego powodu, że prawo konkurencji Unii jest tam nieprawidłowo stosowane co do istoty ( 132 ).

117. W konsekwencji jestem zdania, że w obecności klauzuli wskazującej sąd innego państwa członkowskiego, która została uznana za zgodną z art. 23 rozporządzenia Bruksela I i znajduje prawidłowo zastosowanie do wszczętego sporu, sąd państwa członkowskiego powinien uznać brak swojej jurysdykcji, nawet jeśli taka klauzula prowadzi do wyłączenia zasad jurysdykcji szczególnej przewidzianych w art. 5 lub 6 tego rozporządzenia i pomimo zasady skutecznego wprowadzania w życie zakazu karteli wynikającego z art. 101 TFUE.

3. W przedmiocie wpływu zasady pełnej skuteczności zakazu karteli ustanowionego w art. 101 TFUE na inne typy podnoszonych klauzul

118. Jeśli chodzi o klauzule prorogacyjne, do których art. 23 rozporządzenia Bruksela I nie znajdowałby zastosowania, oraz o klauzule arbitrażowe, problematyka przedstawiona przez sąd odsyłający jest bardziej złożona, ponieważ należy ją rozważać w kontekście stosowania nie przepisów tego rozporządzenia w interpretacji Trybunału, ale zasad prawa krajowego, których stosowanie powinno być zgodne z wiążącymi przepisami prawa pierwotnego Unii, w szczególności z art. 101 TFUE.

119. W tym względzie pragnę przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zapoczątkowanym przywołanymi już wyrokami Courage i Crehan oraz Manfredi i in. ( 133 ) Trybunał orzekł, iż w braku właściwych uregulowań unijnych do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie zasad proceduralnych dotyczących wykonania prawa do żądania naprawienia poniesionej szkody wynikającej z kartelu zakazanego w art. 101 TFUE ( 134 ), o ile zachowane zostaną zasady równoważności i skuteczności, które wymagają w szczególności, aby te przepisy krajowe nie naruszały pełnej skuteczności prawa konkurencji Unii i uwzględniały w szczególny sposób cel zamierzony przez omawiany artykuł ( 135 ). Moim zdaniem w niniejszej sprawie wynika z tego, że stosowanie przepisów krajowych nie może umożliwiać takiego działania spornych klauzul prorogacyjnych lub klauzul arbitrażowych, które szkodzi tej pełnej skuteczności.

120. Ponadto Trybunał uznał, że pełna skuteczność art. 101 TFUE, a w szczególności skuteczność (effet utile) zakazu ustanowionego w jego ust. 1 ( 136 ), zostałaby podważona, gdyby nie każdy mógł żądać naprawienia szkody, która została mu wyrządzona przez umowę lub zachowanie mogące ograniczyć lub zakłócić konkurencję, takie jak bezprawny kartel, na którym w niniejszej sprawie oparte są roszczenia CDC. W istocie gwarancja uprawnienia do dochodzenia takiego odszkodowania może zniechęcić do zawierania porozumień lub do prowadzenia praktyk tego rodzaju, często ukrywanych, oraz przyczynia się w ten sposób istotnie do utrzymania skutecznej konkurencji na terytorium Unii ( 137 ).

121. Zgodnie z ogólną zasadą w przypadku istnienia klauzuli arbitrażowej sąd państwa członkowskiego powinien stwierdzić brak swojej właściwości i skierować strony do arbitrażu na wniosek jednej z nich, chyba że sąd ten stwierdzi po dokonaniu badania w ramach wykonywania swojej jurysdykcji w świetle wymogów jego prawa krajowego, iż podniesiony zapis na sąd polubowny jest nieważny, nieskuteczny lub nie znajduje zastosowania w poddanym jego rozstrzygnięciu sporze ( 138 ), ponieważ rozporządzenie Bruksela I nie określa przesłanek ważności takiej klauzuli ( 139 ). To samo dotyczy klauzul prorogacyjnych nieobjętych zakresem art. 23 tego rozporządzenia.

122. W każdym wypadku zasada wymagająca skutecznego wprowadzania w życie zakazu karteli w prawie Unii, wskazana przez sąd odsyłający, może moim zdaniem wpłynąć na omawiane klauzule dotyczące prorogacyjne lub klauzule arbitrażowe, w szczególności w celu zagwarantowania prawa każdej osoby do domagania się pełnego naprawienia szkody wynikającej z zakazanego kartelu, takiej jak szkody podnoszone w postępowaniu głównym.

123. Należy w tym względzie wskazać, że w wyroku Eco Swiss, dotyczącym stosunku pomiędzy arbitrażem i zasadami konkurencji wynikającymi z prawa Unii, Trybunał uściślił, iż art. 85 traktatu, obecnie art. 101 TFUE, „może być uważany za przepis należący do reguł porządku publicznego” ( 140 ). Orzekł on w tym wyroku, że „w przypadku gdy sąd krajowy musi, zgodnie z obowiązującymi go przepisami proceduralnymi, uwzględnić żądanie uchylenia orzeczenia sądu polubownego oparte na zarzucie naruszenia krajowych reguł porządku publicznego, musi on również uwzględnić takie żądanie, które opiera się na zarzucie naruszenia [tego artykułu]. Zgodnie z prawem wspólnotowym kwestie dotyczące wykładni zakazu określonego w [tym artykule] muszą móc być rozpatrywane przez sądy krajowe, przed którymi zostaje podniesiona kwestia ważności orzeczenia arbitrażowego, i w razie potrzeby mogą być przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym” ( 141 ).

124. Analogicznie uważam, że prawo Unii wymaga odstąpienia od stosowania klauzuli arbitrażowej, podobnie jak klauzuli prorogacyjnej nieobjętej zakresem art. 23 rozporządzenia Bruksela I, w przypadku gdy wprowadzenie w życie takiej klauzuli prowadziłoby do naruszenia skuteczności art. 101 TFUE. Należy w tym względzie zauważyć, że omawiany wyrok Eco Swiss jest wcześniejszy od ww. wyroków Courage i Crehan i Manfredi i in., które zapoczątkowały uznawanie w prawie Unii uprawnienia do naprawienia wszystkich szkód poniesionych przez poszkodowanych w wyniku bezprawnych zakłóceń swobodnej konkurencji nie tylko w interesie tych poszkodowanych, ale zwłaszcza w celu ochrony interesów ogólnych związanych z tą swobodą. Orzecznictwo późniejsze od tych dwóch wyroków dodatkowo wzmocniło to podejście poprzez zachęcenie do indywidualnego egzekwowania omawianych reguł konkurencji (powszechnie zwanego „private enforcement”), na przykład dzięki zniesieniu przeszkód, jakie mogłyby wynikać z przepisów krajowych ( 142 ).

125. Prawdą jest, że stosowanie klauzul prorogacyjnych lub klauzul arbitrażowych nie stanowi samo w sobie przeszkody dla skuteczności art. 101 TFUE w rozumieniu ww. orzecznictwa. W szczególności okoliczność, że klauzule tego typu mogą, jeśli są ważne i znajdują zastosowanie do danego sporu, prowadzić do odstępstwa od stosowania podstaw jurysdykcji szczególnej przewidzianej w art. 5 lub 6 rozporządzenia Bruksela I, niekoniecznie skutkuje pozbawieniem potencjalnie poszkodowanych przez bezprawny kartel możliwości uzyskania pełnego odszkodowania z tego tytułu, ponieważ mogą one wytoczyć powództwo przed każdym wyznaczonym sądem państwowym lub arbitrażowym, nawet jeśli z uwagi na znaczną różnorodność tych klauzul podniesionych w niniejszej sprawie ich stosowanie mogłoby z pewnością uczynić taką operację trudniejszą.

126. Niemniej jednak moim zdaniem wprowadzenie w życie tego teoretycznego stanowiska w szczególnym kontekście bezprawnego kartelu posiadającego licznych uczestników i potencjalnych poszkodowanych, a którego realizacja zaowocowała wieloma indywidualnymi umowami dostawy, prawdopodobnie zawartymi pomiędzy różnymi spółkami grupy sprzedającego lub kupującego, byłoby delikatnym zadaniem ( 143 ). W przypadku ograniczenia konkurencji o charakterze horyzontalnym, takiego jak to, na którym opiera się powództwo w postępowaniu głównym, trudne wydaje mi się bowiem dopuszczenie wyłączenia normalnej drogi ochrony prawnej, poza sytuacją, w której potencjalni poszkodowani wyraźnie się na to zgodzili, oraz pod warunkiem że sądy państwowe lub arbitrażowe, którym została w ten sposób przyznana jurysdykcja, będą zobowiązane do stosowania przepisów prawa konkurencji Unii jako reguł porządku publicznego.

4. W przedmiocie zastosowania klauzul prorogacyjnych i klauzul arbitrażowych w sporze takim jak w postępowaniu głównym

127. Kluczowym problemem, przed którym staje na wstępie sąd krajowy, jest kwestia tego, czy klauzule arbitrażowe lub klauzule prorogacyjne, na które powołują się pozwane w postępowaniu głównym, rzeczywiście doprowadzą do ustalenia jurysdykcji w niniejszej sprawie. Prawdą jest, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału ( 144 ) tylko sąd, przed którym wytoczono powództwo w postępowaniu głównym, może, a nawet powinien, dokonać oceny ważności i zakresu powołanej przed nim klauzuli prorogacyjnej. Landgericht Dortmund wydaje się natomiast uważać, nawet jeśli w jego postanowieniu odsyłającym nie ma o tym wyraźnie mowy, że przedmiot sporu może być objęty dwoma typami klauzul zawartych w umowach dostawy, których poszanowania domagają się pozwane w postępowaniu głównym.

128. W każdym wypadku, jak podkreślają CDC i Komisja, można mieć poważne wątpliwości co do tego, czy roszczenia odszkodowawcze podnoszone przez powódkę w postępowaniu głównym wynikają z umów, w których zawarte są te klauzule.

129. Analogicznie do tego, co Trybunał stwierdził w odniesieniu do klauzul prorogacyjnych objętych zakresem art. 23 rozporządzenia Bruksela I ( 145 ), wydaje mi się trudne do przyjęcia, że jurysdykcja oparta na przepisach tego rozporządzenia może zostać wyłączona, w przypadku gdy stosowanie prawa państwa członkowskiego pozwoliłoby na to, aby inny typ klauzul prorogacyjnych lub klauzula arbitrażowa poddawały jej wszelkie spory wynikające z relacji strony z jej kontrahentem, pochodzące ze stosunków innych od tego, przy którego okazji dana klauzula została uzgodniona. Wymóg kwalifikowanego związku pomiędzy podnoszoną klauzulą a określonym stosunkiem prawnym wydaje mi się w tym przypadku niezbędny także dla zagwarantowania przewidywalności jurysdykcji.

130. Moim zdaniem prawa podnoszone w niniejszej sprawie wynikają raczej z czynu niedozwolonego w postaci kartelu zorganizowanego i wprowadzonego w życie w sposób skryty przez pozwane w postępowaniu głównym. W istocie przedmiotem sporu w postępowaniu głównym są finansowe skutki wynikające z tych oszukańczych działań, które są z natury odrębne od powoływanych umów dostawy ( 146 ). Klauzula prorogacyjna lub klauzula arbitrażowa nie mogłaby zostać w sposób ważny zawarta w takich okolicznościach, a więc jeszcze przed dowiedzeniem się przez osoby potencjalnie poszkodowane o istnieniu zdarzenia powodującego powstanie szkód i powstaniem szkód, które ono wywołało.

131. Ponadto sąd odsyłający również skłania się do takiej kwalifikacji sporu w postępowaniu głównym, ponieważ wydaje się on uważać, w szczególności w świetle brzmienia pytania drugiego, że wytoczone przed nim cywilne powództwo odszkodowawcze dotyczy czynów niedozwolonych lub czynów podobnych do czynów niedozwolonych względnie roszczenia wynikającego z takich czynów, o których mowa w art. 5 pkt 3 rozporządzenia Bruksela I, a nie umowy, względnie roszczeń wynikających z umowy, o których mowa w art. 5 pkt 1 tego rozporządzenia ( 147 ). Jednak w pewnych krajowych systemach prawnych deliktowa kwalifikacja przedmiotu sporu nie wyklucza sama w sobie stosowania klauzul prorogacyjnych lub klauzul arbitrażowych, co w każdym konkretnym przypadku zależy oczywiście od sformułowania danej klauzuli ( 148 ).

132. W konsekwencji uważam, że art. 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż stosowanie klauzul prorogacyjnych lub klauzul arbitrażowych w ramach powództwa odszkodowawczego dotyczącego naprawienia szkód spowodowanych przez kartel uznany za niezgodny z tym artykułem nie narusza samo w sobie zasady pełnej skuteczności zakazu karteli. Jednak o ile klauzula jednego lub drugiego rodzaju może zostać uznana za znajdującą zastosowanie na mocy prawa państwa członkowskiego w sporze dotyczącym odpowiedzialności za czyn niedozwolony, jaki może wyniknąć z takiego kartelu, o tyle omawiana zasada stoi moim zdaniem na przeszkodzie temu, aby jurysdykcja dotycząca tego sporu przyznawana była na mocy klauzuli zawartej w umowie, której treść została uzgodniona w czasie, gdy strona, względem której ta klauzula jest powoływana, nie wiedziała o spornym kartelu i jego bezprawnym charakterze i nie mogła w konsekwencji przewidzieć, że klauzula ta może mieć zastosowanie do odszkodowań dochodzonych na tej podstawie.

V – Wnioski

133. Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał odpowiedział na przedstawione mu przez Landgericht Dortmund (Niemcy) pytania w sposób następujący: 1 a) Artykuł 6 pkt 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych należy interpretować w ten sposób, że jeśli pozwany, którego miejsce zamieszkania bądź siedziba znajduje się na obszarze właściwości miejscowej sądu państwa członkowskiego, i pozwani z miejscem zamieszkania bądź siedzibą w innych państwach członkowskich zostają pozwani przed ten sąd solidarnie o udzielenie informacji i odszkodowanie z powodu jednolitego i ciągłego naruszenia art. 81 WE (art. 101 TFUE) stwierdzonego przez Komisję Europejską, w którym uczestniczyli w różnych państwach członkowskich i w różnym czasie, pożądane wydaje się łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie tych spraw w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń. b) Artykuł 6 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że okoliczność, iż pozew wniesiony przeciwko jedynemu współpozwanemu mającemu miejsce zamieszkania bądź siedzibę na obszarze właściwości miejscowej sądu, przed którym wytoczono powództwo, został cofnięty, nie wpływa na stosowanie tego przepisu, z zastrzeżeniem, po pierwsze, że takie cofnięcie nastąpiło po dacie, w której przed tym sądem skutecznie zawisł spór, a po drugie, że nie miało ono związku z ugodą zawartą w sposób wiążący pomiędzy powodem i omawianym pozwanym przed tą datą, lecz zatajoną jedynie w celu wyłączenia jednego z pozostałych pozwanych spod jurysdykcji sądów państwa członkowskiego, w którym ma on miejsce zamieszkania bądź siedzibę. 2) Artykuł 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku powództwa, w którym wobec pozwanych mających siedziby w różnych państwach członkowskich dochodzone jest roszczenie o odszkodowanie z tytułu kartelu stanowiącego stwierdzone przez Komisję Europejską popełnione w różnych państwach członkowskich, przy różnym pod względem geograficznym i czasowym udziale pozwanych, jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 WE (art. 101 TFUE), nie można uznać, iż zdarzenie wywołujące szkodę w odniesieniu do każdego pozwanego i wszystkich podnoszonych szkód lub szkody całkowitej nastąpiło w każdym państwie członkowskim, na którego terytorium bezprawny kartel został zawarty lub wprowadzony w życie. 3) Artykuł 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w ramach powództwa o naprawienie szkód spowodowanych naruszeniem tego artykułu zasada pełnej skuteczności zakazu karteli w prawie Unii nie stoi na przeszkodzie stosowaniu klauzul prorogacyjnych zgodnych z art. 23 rozporządzenia nr 44/2001, jednak zasada ta stoi na przeszkodzie stosowaniu klauzul arbitrażowych lub klauzul prorogacyjnych nieobjętych zakresem zastosowania omawianego art. 23, jeśli właściwe prawo krajowe dopuszcza przyznanie jurysdykcji w odniesieniu do tego sporu na mocy klauzuli zawartej w umowie, której treść została uzgodniona w czasie, gdy strona, wobec której tę klauzulę się powołuje, nie wiedziała o spornym kartelu i jego bezprawnym charakterze.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Dz.U. 2001, L 12, s. 1. Rozporządzenie to zostanie zastąpione rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. L 351, s. 1), którego większość przepisów wejdzie w życie w dniu 10 stycznia 2015 r.

( 3 ) Dz.U. 1994, L 1, s. 3, zwanego dalej: „porozumieniem EOG”. Skoro brzmienie art. 53 porozumienia EOG jest w istocie analogiczne do brzmienia art. 81 WE i art. 101 TFUE, rozważania poczynione w niniejszej opinii w odniesieniu do tych ostatnich przepisów będą dotyczyły mutatis mutandis także pierwszego z wymienionych przepisów.

( 4 ) Przeciwnie do wdrażania tych przepisów w sferze publicznej („public enforcement”), które jest gwarantowane przez Komisję i krajowe organy ochrony konkurencji.

( 5 ) Przyjęcie szczególnych zasad ustalania jurysdykcji dla powództw zbiorowych w przypadku naruszenia wspólnotowych zasad konkurencji zostało uznane za problematykę o istotnym znaczeniu w zielonej księdze dotyczącej rewizji rozporządzenia Bruksela I [COM(2009) 175 wersja ostateczna, pkt 8.2 in fine], jednak wniosek ten nie został uwzględniony z rozporządzeniu nr 1215/2012, które stanowiło zwieńczenie tej rewizji.

( 6 ) Zobacz art. 6 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II), Dz.U. L 199, s. 40, regulujący wyłącznie okoliczności wywołujące szkodę, które zaszły po dniu 11 stycznia 2009 r. (wyrok Homawoo, C‑412/10, EU:C:2011:747). Zgodnie z motywem 21 tego rozporządzenia „[s]zczególna zasada przewidziana w art. 6 nie jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 4 ust. 1 [mianowicie »prawem właściwym dla zobowiązania pozaumownego wynikającego z czynu niedozwolonego jest prawo państwa, w którym powstaje szkoda«], lecz raczej jej wyjaśnieniem”.

( 7 ) Decyzja Komisji C(2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotycząca postępowania na mocy art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia o EOG przeciwko Akzo Nobel NV, Akzo Nobel Chemicals Holding AB, EKA Chemicals AB, Degussa AG, Edison SpA, FMC Corporation, FMC Foret SA, Kemira Oyj, L’Air Liquide SA, Chemoxal SA, Snia SpA, Caffaro Srl, Solvay SA/NV, Solvay Solexis SpA, Total SA, Elf Aquitaine SA i Arkema SA (sprawa COMP/F/C.38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) (Dz.U. 2006, L 353, s. 54).

( 8 ) Nadtlenek wodoru służy na przykład jako środek bielący w przemyśle papierniczym i tekstylnym, a także do dezynfekcji i oczyszczania ścieków. Nadboran sodu jest używany głównie jako substancja czynna w detergentach syntetycznych i proszkach do prania (zob. ibidem, pkt 2, 3, 4).

( 9 ) Podsumowanie nałożonych grzywien i środków wniesionych w związku z nimi do Sądu Unii Europejskiej i Trybunału znajduje się w komunikacie prasowym nr 154/13 z dnia 5 grudnia 2013 r., dostępnym pod adresem: http://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2013-12/cp130154fr.pdf.

( 10 ) W postanowieniu odsyłającym wskazano, że CDC zawarła porozumienia w sprawie cesji roszczeń odszkodowawczych z 32 przedsiębiorstwami mającymi siedziby w trzynastu różnych państwach członkowskich, uściślając, że niektóre z nich zawarły wcześniej umowy cesji dotyczące roszczeń odszkodowawczych z 39 innymi przedsiębiorstwami.

( 11 ) Pozwanymi były Akzo Nobel NV (zwana dalej „Akzo Nobel”), z siedzibą w Niderlandach, Solvay SA (zwana dalej „Solvay”), z siedzibą w Belgii, Kemira Oyj (zwana dalej „Kemirą”), z siedzibą w Finlandii, Arkema France SA (zwana dalej „Arkemą”), z siedzibą we Francji (wobec której CDC później cofnęła pozew), FMC Foret SA (zwana dalej „FMC Foret”), z siedzibą w Hiszpanii, a także Evonik Degussa, mająca jako jedyna siedzibę w Niemczech (pierwotnie pozwana, następnie interwenient wspierający żądania Akzo Nobel, Solvay, Kemiry i Arkemy France).

( 12 ) Chemoxal SA, interwenient wspierający żądania Solvay i FMC Foret, ma siedzibę we Francji, zaś Edison SpA (zwana dalej „Edison”), interwenient wspierający żądania Akzo Nobel, Kemiry, Arkemy France i FMC Foret, ma siedzibę we Włoszech.

( 13 ) W przedmiocie tego pojęcia zobacz na przykład E.J. Mestmäcker, Wirtschaft und Verfassung in der Europäischen Union: Beiträge zu Recht, Theorie und Politik der europäischen Integration, Nomos, Baden-Baden, 2. Aufl., 2006, w szczególności s. 30–39, 116–132; E. Christodoulidis, „A Default Constitutionalism? A Disquieting Note on Europe’s Many Constitutions”, w: The many constitutions of Europe, K. Tuori, S. Sankari (red.), Ashgate, Edinburgh Centre for Law and Society series, 2010, s. 31 i nast., w szczególności s. 34–38.

( 14 ) Wyrok Eco Swiss, C‑126/97, EU:C:1999:269, pkt 36.

( 15 ) W wyroku Otis i in. (C‑199/11, EU:C:2012:684, pkt 46), wydanym w ramach sporu o odszkodowanie dotyczącego szkody poniesionej przez Unię w wyniku kartelu, przypomniano, że „zasada skutecznej ochrony sądowej jest ogólną zasadą prawa Unii, która obecnie jest wyrażona w art. 47 Karty praw podstawowych”.

( 16 ) W przedmiocie okoliczności, że w Niemczech pozwy zbiorowe nie są dopuszczalne, inaczej niż w Zjednoczonym Królestwie, natomiast dopuszczalne tam są powództwa spółek, które – tak jak CDC – stworzone zostały wyłącznie w celu wytoczenia powództwa odszkodowawczego w imieniu ich członków, zob. J. Derenne, „Réparation du dommage concurrentiel dans le droit de l’Union européenne et des États membres”, Concurrences, 2014, no 3, Colloque, s. 76–78, pkt 120, 122.

( 17 ) Według D. Calisti, w: „Quelles propositions de l’Union européenne pour une meilleure réparation des dommages concurrentiels?”, Concurrences, 2014, no 3, s. 27–31, pkt 6, 7, w tej dziedzinie „dochodzenie roszczeń odszkodowawczych nie jest jeszcze wystarczająco rozwinięte” i „szanse poszkodowanego na uzyskanie odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku praktyki antykonkurencyjnej różnią się znacznie w zależności od państwa członkowskiego” z powodu „znacznej różnorodności przepisów krajowych regulujących te powództwa”. W przedmiocie korzyści wynikających z możliwości połączenia powództw wielu powodów przeciwko temu samemu pozwanemu w szczególności w dziedzinie karteli zob. także sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego dotyczące stosowania rozporządzenia Bruksela I [COM(2009) 174 wersja ostateczna, pkt 3.5].

( 18 ) C‑453/99, EU:C:2001:465.

( 19 ) Od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461.

( 20 ) Ibidem, pkt. 95.

( 21 ) „W braku właściwych uregulowań wspólnotowych do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie sądów właściwych do rozpoznawania powództw odszkodowawczych z powodu naruszenia wspólnotowych przepisów dotyczących konkurencji i ustalenie zasad proceduralnych dotyczących tych powództw, przy czym dane przepisy nie mogą być mniej korzystne od przepisów dotyczących powództw odszkodowawczych z powodu naruszenia krajowych przepisów dotyczących konkurencji [zasada równoważności], jak również te przepisy krajowe nie mogą czynić praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonania prawa do żądania naprawienia szkody spowodowanej porozumieniem lub pr