OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 10 września 2015 r. ( 1 )

Sprawa C‑315/14

Marchon Germany GmbH

przeciwko

Yvonne Karaszkiewicz[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

złożony przez Bundesgerichtshof (Niemcy)]

„Dyrektywa 86/653/EWG — Artykuł 17 — Przedstawiciele handlowi działający na własny rachunek — Rozwiązanie umowy — Uprawnienie przedstawiciela handlowego do świadczenia wyrównawczego — Pojęcie „nowych klientów””

I – Wprowadzenie

1. Czy można mieć ciastko i zjeść ciastko? Takie właśnie pytanie nasuwa się w niniejszej sprawie, w której sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy w pewnych okolicznościach dotychczasowych klientów zleceniodawcy można, na gruncie przepisu prawa wtórnego Unii, uważać za „nowych klientów”.

2. Zgodnie z art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek ( 2 ) po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy (agent) ma prawo do świadczenia wyrównawczego, jeżeli „pozyskał on dla zleceniodawcy (dającego zlecenie) nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami”. Sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy pojęcie „nowych klientów” może w pewnych okolicznościach obejmować swoim zakresem dotychczasowych klientów zleceniodawcy, tj. klientów, którzy wprawdzie pozostają już z owym zleceniodawcą w stosunkach gospodarczych, ale wcześniej nie nabywali produktów konkretnych marek z jego asortymentu.

3. Czy zatem istotę pojęcia „nowych klientów” należy odnosić do tożsamości klientów, czy też do produktów, które ci klienci nabywają?

4. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – złożony przez Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) (Niemcy) w ramach postępowania, w którym Y. Karaszkiewicz, będąca przedstawicielem handlowym (agentem), wytoczyła przeciwko Marchon Germany GmbH, producentowi i sprzedawcy hurtowemu różnych marek oprawek okularowych, powództwo o zapłatę świadczenia wyrównawczego z tytułu rozwiązania umowy agencyjnej – pozwala Trybunałowi po raz pierwszy dokonać interpretacji pojęcia „nowych klientów” w rozumieniu art. 17 dyrektywy.

5. Proponuję, aby na pytanie sądu odsyłającego Trybunał odpowiedział, że art. 17 dyrektywy w pewnych okolicznościach nie wyłącza zastosowania przepisu krajowego, w myśl którego za „nowych klientów” zleceniodawcy można również uważać tych klientów pozyskanych przez przedstawiciela handlowego, którzy wcześniej pozostawali już w stosunkach gospodarczych z owym zleceniodawcą.

6. Ponieważ proponowana przeze mnie interpretacja art. 17 dyrektywy oznacza, że zleceniodawca będzie musiał zapłacić świadczenie wyrównawcze, okazuje się, że zleceniodawca nie może jednocześnie mieć ciastka i zjeść ciastka.

II – Ramy prawne

A – Prawo Unii

7. W motywie 2 dyrektywy wskazano: „Różnice w zakresie krajowych ustawodawstw dotyczących przedstawicielstwa handlowego wyraźnie oddziałują na warunki konkurencji oraz wykonywania takiej działalności wewnątrz Wspólnoty, mają też negatywny wpływ na zakres ochrony przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami oraz na bezpieczeństwo transakcji handlowych; ponadto różnice te znacznie utrudniają zawieranie i wykonywanie umów agencyjnych między zleceniodawcą a przedstawicielami handlowymi, którzy prowadzą swą działalność w różnych państwach członkowskich”.

8. Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy stanowi: „Do celów niniejszej dyrektywy »przedstawiciel handlowy« oznacza pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej »zleceniodawcą«, lub zawarcie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy”.

9. W myśl art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy: „Przedstawiciel handlowy musi w szczególności: a) w należyty sposób angażować się w pośredniczenie oraz w miarę potrzeb zawieranie powierzonych mu transakcji”.

10. Zgodnie z art. 17 dyrektywy: „1. Państwa członkowskie podejmą środki niezbędne w celu zapewnienia, że po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu przysługuje świadczenie wyrównawcze, zgodnie z ust. 2, lub odszkodowanie, zgodnie z ust. 3. a) Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile: — pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz — zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20; b) świadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego okresu; c) przyznanie takiego świadczenia wyrównawczego nie uniemożliwia przedstawicielowi handlowemu dochodzenia odszkodowania. 3. Przedstawiciel handlowy ma prawo do odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku ustania jego stosunków ze zleceniodawcą. Szkodę taką uznaje się w szczególności, gdy rozwiązanie umowy odbywa się w okolicznościach: — utraty przez przedstawiciela handlowego prowizji przysługującej mu w przypadku właściwego wykonywania umowy agencyjnej, zapewniającej zleceniodawcy istotne korzyści z tytułu działalności przedstawiciela handlowego, — oraz/lub braku amortyzacji kosztów i nakładów, poniesionych przez przedstawiciela handlowego przy wykonywaniu umowy agencyjnej za zgodą zleceniodawcy. 4. Uprawnienie do świadczenia wyrównawczego, zgodnie z ust. 2, lub do odszkodowania, zgodnie z ust. 3, powstaje także w przypadku, gdy umowa agencyjna wygasa wskutek śmierci przedstawiciela handlowego. 5. Przedstawiciel handlowy straci uprawnienie do świadczenia wyrównawczego, w przypadkach przewidzianych w ust. 2, lub do odszkodowania, w przypadkach przewidzianych w ust. 3, jeżeli w ciągu jednego roku po rozwiązaniu umowy nie zawiadomi on zleceniodawcy, że zamierza dochodzić swoich praw. 6. Komisja w ciągu ośmiu lat od daty notyfikacji niniejszej dyrektywy przedłoży Radzie sprawozdanie dotyczące stosowania tego artykułu oraz w miarę potrzeb propozycje zmian”.

11. Stosownie do art. 18 dyrektywy: „Świadczenie wyrównawcze lub odszkodowanie wskazane w art. 17 nie jest płacone: a) gdy zleceniodawca rozwiązał umowę agencyjną z powodu uchybienia przypisywanego przedstawicielowi handlowemu, które na podstawie prawa krajowego uzasadnia natychmiastowe rozwiązanie umowy agencyjnej; b) gdy przedstawiciel handlowy rozwiązał umowę agencyjną, chyba że rozwiązanie takie uzasadnione jest okolicznościami dotyczącymi zleceniodawcy lub też wiekiem, ułomnością bądź chorobą przedstawiciela handlowego, wskutek których nie można od niego wymagać kontynuacji działalności; c) gdy za zgodą zleceniodawcy przedstawiciel handlowy przenosi swoje prawa i obowiązki wynikające z umowy agencyjnej na inną osobę”.

B – Prawo niemieckie

12. Paragraf 89b ust. 1 Handelsgesetzbuch (niemieckiego kodeksu handlowego, zwanego dalej „HGB”) stanowi: „Po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy może żądać od zleceniodawcy zapłaty stosownego świadczenia wyrównawczego, jeżeli: 1) mimo rozwiązania umowy zleceniodawca nadal czerpie znaczne korzyści z tytułu transakcji z nowymi klientami, których w trakcie trwania umowy pozyskał dla niego przedstawiciel handlowy, oraz 2) za zapłatą takiego świadczenia wyrównawczego, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, a zwłaszcza utratę przez przedstawiciela handlowego prowizji od umów zawartych przez zleceniodawcę, przemawiają względy słuszności. Za pozyskanie nowego klienta uważa się też sytuację, w której przedstawiciel handlowy zwiększył obroty handlowe z istniejącym klientem tak znacznie, że z gospodarczego punktu widzenia odpowiada to pozyskaniu nowego klienta”.

III – Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne

13. Yvonne Karaszkiewicz, powódka w postępowaniu głównym, od września 2008 r. do czerwca 2009 r. pracowała jako przedstawiciel handlowy (agent) na rzecz pozwanej w postępowaniu głównym spółki Marchon Germany, będącej producentem i sprzedawcą hurtowym różnych marek oprawek okularowych. Spór między stronami dotyczy dochodzonego przez Y. Karaszkiewicz roszczenia o świadczenie wyrównawcze z tytułu rozwiązania z nią umowy agencyjnej.

14. Marchon Germany współpracuje z większą liczbą przedstawicieli handlowych, przy czym nie powierza im dystrybucji całej palety swoich produktów, lecz jedynie okularów pochodzących z kolekcji wybranych marek. Yvonne Karaszkiewicz powierzono dystrybucję okularów z kolekcji C.K. i F. Powódka prowadziła więc działalność konkurencyjną w stosunku do pozostałych regionalnych przedstawicieli Marchon Germany, którym powierzono dystrybucję okularów pochodzących z innych kolekcji.

15. Marchon Germany przekazała Y. Karaszkiewicz listę klientów obejmującą optyków, którzy nabywali już od tej spółki okulary pozostałych marek wchodzących w skład jej asortymentu.

16. Po rozwiązaniu umowy agencyjnej Y. Karaszkiewicz zażądała od Marchon Germany wypłaty świadczenia wyrównawczego na podstawie § 89b ust. 1 HGB, które to żądanie spotkało się z odmową. Yvonne Karaszkiewicz twierdziła między innymi, że optycy, którzy dzięki jej wysiłkom po raz pierwszy zamówili okulary marek C.K. lub F., powinni być uznani za „nowych klientów”, mimo że byli już klientami Marchon Germany, aczkolwiek w odniesieniu do kolekcji innych marek.

17. Landgericht München I (pierwszy sąd rejonowy w Monachium) przychylił się do stanowiska Y. Karaszkiewicz i stwierdził, że pozyskanych przez nią klientów, którzy uprzednio nabywali inne kolekcje od Marchon Germany, faktycznie należy uznać za „nowych klientów”. Jednakże, kierując się względami słuszności, obniżył kwotę świadczenia wyrównawczego o 50%, co uzasadnił w ten sposób, że dzięki liście klientów, którą Y. Karaszkiewicz otrzymała od Marchon Germany, dystrybucja okularów jest dla przedstawiciela handlowego łatwiejsza, gdyż klient zna już swojego partnera umownego.

18. Marchon Germany wniosła apelację do Oberlandesgericht München (sądu okręgowego w Monachium). Sąd drugiej instancji oddalił apelację.

19. W tej sytuacji Marchon Germany wniosła skargę kasacyjną („Revision”) do Bundesgerichtshof, w której domaga się oddalenia powództwa o zapłatę świadczenia wyrównawczego.

20. Uznawszy, że rozstrzygnięcie sporu przed sądem krajowym dotyczącego świadczenia wyrównawczego zależy od interpretacji art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy, w szczególności zaś pojęcia „nowych klientów”, Bundesgerichtshof zawiesił postępowanie i w trybie art. 267 ust. 1 lit. b) TFUE zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze [dyrektywy] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z którymi za »nowych klientów« można również uważać tych spośród pozyskanych przez przedstawiciela handlowego klientów, którzy co prawda utrzymują już ze zleceniodawcą stosunki handlowe w odniesieniu do sprzedawanych przez niego produktów pochodzących z określonego asortymentu, lecz nie w odniesieniu do produktów, co do których wyłączne pośrednictwo zleceniodawca powierzył przedstawicielowi handlowemu?”.

21. Uwagi na piśmie przedłożyły Marchon Germany, rządy niemiecki i czeski oraz Komisja Europejska. Rozprawa odbyła się w dniu 4 czerwca 2015 r.

IV – Analiza

22. Strony w postępowaniu głównym spierają się co do tego, czy po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu przysługuje prawo do żądania od zleceniodawcy świadczenia wyrównawczego na podstawie § 89b ust. 1 HGB, który to przepis transponuje art. 17 ust. 2 dyrektywy.

A – Kontekst, w jaki wpisuje się postawione pytanie

1. Cele dyrektywy

23. Wykładni art. 17 dyrektywy należy dokonywać z uwzględnieniem jej celu oraz systemu, który dyrektywa ta ustanawia ( 3 ).

24. Powszechnie przyjmuje się, że celem dyrektywy jest harmonizacja ustawodawstw państw członkowskich w zakresie stosunków prawnych pomiędzy stronami umowy agencyjnej ( 4 ) – niezależnie od ewentualnego występowania w nich elementów transgranicznych ( 5 ). Z motywu 2 dyrektywy wynika, że ustanowione w niej środki harmonizacji mają między innymi na celu ujednolicenie warunków konkurencji wewnątrz Unii, zniesienie ograniczeń przy wykonywaniu zawodu przedstawiciela handlowego oraz zwiększenie bezpieczeństwa transakcji gospodarczych ( 6 ). Ponadto Trybunał kilkakrotnie wyjaśniał, że celem dyrektywy jest w szczególności zapewnienie przedstawicielom handlowym ochrony w stosunkach ze zleceniodawcami, przy czym dla osiągnięcia tego celu dyrektywa ustanawia między innymi, w art. 13–20, zasady regulujące zawarcie i rozwiązanie umowy agencyjnej ( 7 ). Ustanowione w dyrektywie normy prawne mają charakter bezwzględnie obowiązujący ( 8 ) i służą zapewnieniu przedstawicielom handlowym minimalnego poziomu ochrony ( 9 ).

25. Tak więc przewidziane w art. 17 dyrektywy zasady wynagradzania przedstawicieli handlowych w momencie zakończenia stosunków umownych ze zleceniodawcą należy postrzegać z perspektywy celu, jakim jest zapewnienie ochrony przedstawicielom handlowym ( 10 ).

2. Roszczenie wyrównawcze a roszczenie odszkodowawcze na gruncie art. 17 dyrektywy

26. Artykuł 17 dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia w ich porządkach prawnych mechanizmu wynagradzania przedstawicieli handlowych po rozwiązaniu umowy agencyjnej. Państwom członkowskim pozostawiono wybór jednego spośród dwóch rozwiązań – mechanizmu świadczenia wyrównawczego według kryteriów określonych w art. 17 ust. 2 dyrektywy albo mechanizmu odszkodowania za szkodę według kryteriów określonych w art. 17 ust. 3 ( 11 ). Niemcy wybrały mechanizm świadczenia wyrównawczego, przewidziany w art. 17 ust. 2 dyrektywy ( 12 ).

27. Świadczenie wyrównawcze ma odpowiadać korzyściom, jakie zleceniodawca nadal czerpie dzięki wysiłkom przedstawiciela handlowego ( 13 ). Prawodawca Unii uznał, że wprowadzenie mechanizmu świadczenia wyrównawczego jest potrzebne, gdyż jedynym wynagrodzeniem, jakie w trakcie trwania umowy agencyjnej otrzymuje przedstawiciel handlowy, jest prowizja, która co do zasady nie odzwierciedla wzrostu wartości przedsiębiorstwa zleceniodawcy, uzyskanego dzięki pracy przedstawiciela handlowego ( 14 ).

28. Przedstawicielowi handlowemu przysługuje zatem prawo do świadczenia wyrównawczego, które ma stanowić wynagrodzenie za doprowadzenie, dzięki transakcjom, jakie ów przedstawiciel zawarł z klientami, do wzrostu wartości przedsiębiorstwa zleceniodawcy. W rezultacie, jeśli wzrost wartości przedsiębiorstwa nie nastąpił lub istnieje grupa klientów, z której zleceniodawca nie czerpie żadnych korzyści, roszczenie o świadczenie wyrównawcze nie powstaje ( 15 ). W myśl art. 17 ust. 2 dyrektywy przedstawicielowi handlowemu przysługuje świadczenie wyrównawcze, gdy i o ile spełnionych zostało szereg przesłanek. Artykuł 17 ust. 2 dyrektywy określa zarówno przesłanki przyznania świadczenia wyrównawczego, jak i metodę, którą należy zastosować w celu obliczenia wysokości takiego świadczenia wyrównawczego ( 16 ).

29. Mechanizm świadczenia wyrównawczego opiera się na pięciu przesłankach ustanowionych w art. 17 ust. 2 dyrektywy.

30. Po pierwsze, aby art. 17 dyrektywy znalazł zastosowanie, umowa między przedstawicielem handlowym a zleceniodawcą musi zostać rozwiązana.

31. Po drugie, przedstawiciel handlowy musiał pozyskać dla zleceniodawcy „nowych klientów” lub „znacznie zwiększyć wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami” [art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy].

32. Po trzecie, z tytułu transakcji z tymi klientami zleceniodawca nadal musi czerpać znaczne korzyści [art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy].

33. Po czwarte, suma pieniężna ustalona według powyższych kryteriów musi być zgodna z zasadami słuszności, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności danego przypadku, w szczególności prowizji, jakie przedstawiciel handlowy utracił z tytułu transakcji z tymi klientami [art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy].

34. Po piąte, wysokość świadczenia nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich lat (maksymalnie pięciu) [art. 17 ust. 2 lit. b) dyrektywy] ( 17 ).

35. Dodatkowo świadczenie z tytułu rozwiązania umowy agencyjnej nie przysługuje, jeżeli zachodzi jedna z okoliczności wskazanych w art. 18 dyrektywy (umowa została rozwiązana przez zleceniodawcę z powodu uchybienia po stronie przedstawiciela handlowego; umowa została rozwiązana przez przedstawiciela handlowego, chyba że rozwiązanie takie jest uzasadnione okolicznościami wskazanymi w tym artykule; za zgodą zleceniodawcy przedstawiciel handlowy przeniósł swoje prawa i obowiązki wynikające z umowy agencyjnej na inną osobę), które, jako odstępstwa od prawa do świadczenia wyrównawczego przysługującego przedstawicielowi handlowemu, należy interpretować ściśle ( 18 ).

36. Rozpatrywana sprawa dotyczy tylko drugiej ze wskazanych wyżej przesłanek, a mianowicie pojęcia „nowych klientów”. Nie dotyczy ona drugiej alternatywy określonej w art. 17 ust. 1 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy („znaczne zwiększenie wielkości obrotów handlowych z istniejącymi klientami”) ani metod obliczania wysokości świadczenia wyrównawczego.

B – Pojęcie „nowych klientów ”

1. Argumenty stron

37. Marchon Germany podkreśla, że gdyby uznać, że dyrektywa zobowiązuje zleceniodawcę do zapłaty świadczenia wyrównawczego nawet wówczas, gdy praca przedstawiciela handlowego doprowadziła jedynie do poszerzenia asortymentu oferowanych przez niego produktów, zachwiana zostałaby równowaga interesów między przedstawicielem handlowym a zleceniodawcą. Twierdzi, że niniejsza sprawa dotyczy produktów tego samego rodzaju, które jedynie są dystrybuowane pod inną marką. Dlatego jej zdaniem zapłata regularnej prowizji ( 19 ) wystarczy, gdyż mimo zwiększenia sprzedaży produktów korzyści po stronie Marchon Germany nie mają charakteru trwałego.

38. W ocenie Y. Karaszkiewicz Marchon Germany interpretuje pojęcie „nowych klientów” zbyt wąsko. Argumentuje ona, że dotychczasowych klientów można uznać za „nowych”, jeżeli pozyskano ich w odniesieniu do „nowych produktów”, co doprowadziło do jakościowego rozszerzenia stosunków gospodarczych między zleceniodawcą a jego klientami.

39. W podobnym tonie wypowiada się rząd niemiecki, który uważa, że pojęcie „nowych klientów” należy interpretować szeroko, zaś wszystko zależy od rodzaju transakcji, do zawierania których został umocowany przedstawiciel handlowy. W przypadku gdy zleceniodawca zleca przedstawicielom handlowym pośredniczenie w dystrybucji tylko części jego asortymentu, ów przedstawiciel handlowy może pozyskać „nowych klientów” także poprzez sprzedaż nowych produktów dotychczasowym klientom zleceniodawcy, dzięki czemu zleceniodawca nawiązuje nowe stosunki gospodarcze.

40. Republika Czeska uważa natomiast, że w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym istotniejsze znaczenie ma druga alternatywa wskazana w art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy, gdyż obejmuje ona zarówno aspekty liczbowe, jak i jakościowe. Republika Czeska odsyła do wersji językowych niemieckiej ( 20 ) i francuskiej ( 21 ), których zakres jest w jej ocenie szerszy niż zakres wersji angielskiej ( 22 ).

41. Komisja twierdzi, że należy wziąć pod uwagę wybraną przez zleceniodawcę strukturę dystrybucyjną – jej zdaniem pojęcie „nowych klientów” może obejmować klientów pozyskanych przez przedstawiciela handlowego, którzy pozostawali już z owym zleceniodawcą w stosunkach gospodarczych, ale którzy po raz pierwszy dokonują zakupu produktu, w którego dystrybucji pośredniczy przedstawiciel handlowy.

2. Proponowana odpowiedź na postawione pytanie

42. Jest zrozumiałe, że gdyby w rozpatrywanej sprawie pojęcie „nowych klientów” na gruncie art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy rozumieć w ten sposób, że obejmuje wyłącznie tych klientów, którzy wcześniej nie pozostawali w żadnych relacjach ze zleceniodawcą, a transakcja, którą z nim zawarli za pośrednictwem przedstawiciela handlowego, była pierwszą taką transakcją, to w rozpatrywanej sprawie Y. Karaszkiewicz nie pozyskała „nowych klientów”.

43. Moim zdaniem jednak pojęcia „nowych klientów”, o którym mowa w art. 17 ust. 2 lit. a), nie można interpretować tak wąsko.

44. Jeśli spojrzeć na brzmienie art. 17 dyrektywy, to mimo że przepis ten wprowadza rozróżnienie między „nowymi klientami” i „istniejącymi klientami”, nigdzie nie definiuje pojęcia „nowych klientów” ( 23 ).

45. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ( 24 ) potrzeba jednolitego stosowania prawa Unii wymaga, aby w sytuacji gdy dany przepis prawa Unii nie odsyła wprost do prawa państw członkowskich w celu określenia znaczenia i zakresu danego pojęcia, pojęciu temu należy nadawać autonomiczną i jednolitą wykładnię w całej Unii, którą należy ustalić, uwzględniając brzmienie tego przepisu i cel danego uregulowania ( 25 ).

46. Mając na uwadze orzecznictwo Trybunału, który stwierdził, że „[dana] wykładnia art. 17 dyrektywy […], byłaby dopuszczalna jedynie pod warunkiem, iż wykluczone zostałoby, że wykładnia ta mogłaby być ze szkodą dla przedstawiciela handlowego” ( 26 ), przepisu tego nie można interpretować zbyt wąsko.

47. Zasadniczo nacisk w dyrektywie został położony raczej na więzi o charakterze transakcyjnym aniżeli osobowym. Stąd w myśl art. 3 ust. 2 lit. a) dyrektywy „przedstawiciel handlowy musi […] w należyty sposób angażować się w pośredniczenie i […] zawieranie powierzonych mu transakcji ( 27 )”.

48. Na pojęcie „nowych klientów” należy spojrzeć z tej właśnie perspektywy, nie zaś przez wąski pryzmat jednostkowych osób fizycznych lub prawnych występujących w charakterze klientów. Pojęcie to należy raczej rozumieć w ten sposób, że obejmuje swoim zakresem pewne aspekty samej transakcji handlowej, jaka została zawarta (Geschäftsabschluss) między klientem a zleceniodawcą ( 28 ).

49. Ponadto, jak w swoich uwagach na piśmie zauważył rząd niemiecki, na rozpatrywane pojęcie składają się dwa elementy, a mianowicie słowa „nowi” i „klienci”. Pojęcie „klienta” należy postrzegać w kontekście konkretnych stosunków gospodarczych (Geschäftsbeziehung), skutkiem czego nabywając konkretny produkt, jego nabywca niekoniecznie staje się od razu stałym klientem zleceniodawcy.

50. Zakres obowiązków przedstawiciela handlowego jest wyznaczony przez treść stosunku umownego między nim a zleceniodawcą. Ustalając, czy danych klientów należy uznać za „nowych”, trzeba ten zakres uwzględnić. Z kolei treść tego stosunku umownego, a tym samym zakres obowiązków przedstawiciela handlowego, zależy od struktury dystrybucji, jaką wybrał zleceniodawca, którą w związku z tym również należy uwzględnić.

51. Marchon Germany podjęła świadomą decyzję o powierzeniu Y. Karaszkiewicz wyłącznej dystrybucji jedynie dwóch kolekcji spośród całego swego asortymentu, a mianowicie okularów marek C.K. i F. Tym samym ograniczyła zakres działalności Y. Karaszkiewicz według kryteriów, które sama określiła. W rezultacie Y. Karaszkiewicz została celowo pozbawiona prawa do sprzedaży produktów innych konkurencyjnych marek.

52. Jeżeli zleceniodawca w ten sposób różnicuje swój asortyment według cech, jakimi charakteryzuje się dana marka, wysyła sygnał do swoich przedstawicieli handlowych, że chce, aby dystrybucja każdej z jego marek odbywała się niezależnie. Tym samym zleceniodawca daje im do zrozumienia, że ich wysiłki powinny skupiać się na przekonaniu klienta do zakupu tej konkretnej marki, w której dystrybucji przedstawiciel handlowy ma pośredniczyć. Zleceniodawca ucieka się do pomocy przedstawiciela handlowego, aby czerpać korzyści z jego strategii, sposobu podejścia do klientów i umiejętności przekonania ich do nabycia produktów zleceniodawcy. Skoro postanowił podzielić kanały dystrybucji, każdy z tych kanałów należy postrzegać niezależnie od pozostałych.

53. Innymi słowy, przyjęta przez Marchon Germany strategia sprzedaży sprawia, że „nowym klientem” tej spółki jest każdy klient, który nabywa od Marchon Germany produkty tych marek, których wcześniej nie nabywał ( 29 ).

54. Uważam zatem, że pojęcie „nowych klientów” należy rozumieć funkcjonalnie – kluczowe jest to, czy przedstawiciel handlowy dokonał sprzedaży danej kategorii produktów po raz pierwszy. Pojęcie „nowych klientów” należy zatem rozpatrywać w odniesieniu do „nowej kategorii produktów” – klient jest nowy, jeśli po raz pierwszy nabywa produkt należący do takiej nowej kategorii.

55. Uwaga końcowa: trudność niniejszej sprawy polega według mnie na tym, że produkty, które Marchon Germany wytwarza i sprzedaje – oprawki okularowe – są podobne. Okulary marki A należą do tej samej kategorii produktów co okulary marki B. Gdyby, powiedzmy, przedsiębiorstwo zajmowało się sprzedażą samochodów i butów, to według mnie należałoby bez wątpienia uznać, że klient, który wcześniej kupił samochód, a teraz kupuje buty, jest „nowy”. W tego rodzaju sytuacji klient staje się „nowy” ze względu na obiektywny element, którym jest to, że dane towary nie są towarami podobnymi. To właśnie dzięki strategii, jaką obrał przedstawiciel handlowy, jego podejściu do klienta i umiejętności, zleceniodawca odnosi korzyści poprzez wzrost renomy jego przedsiębiorstwa w odniesieniu do tej nowej kategorii produktów.

56. Nie widzę powodów, aby rozpatrywaną sprawę traktować odmiennie. W ostatecznym rozrachunku to przecież przedstawiciel handlowy, działając na podstawie decyzji zleceniodawcy, który świadomie powierzył mu dystrybucję towarów tylko dwóch marek, dzięki obranej przez siebie strategii, podejściu do klienta i swoich umiejętności zdołał przekonać klienta do zakupu produktów, których ów klient wcześniej nie nabywał.

57. W rezultacie, jeżeli przedstawiciel handlowy po raz pierwszy dokonuje sprzedaży produktów należących do takiej szczególnej kategorii produktów, która została utworzona przez zleceniodawcę w wyniku decyzji o podziale rynku (w rozpatrywanym przypadku „marki”), przedstawiciel handlowy pozyskuje dla niego „nowych klientów” w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy – niezależnie od tego, czy w przeszłości ów zleceniodawca pozostawał już w stosunkach gospodarczych z nabywcą tych produktów.

V – Wnioski

58. W świetle wszystkich przytoczonych powyżej okoliczności proponuję, aby na pytanie niemieckiego Bundesgerichtshof odpowiedzieć w sposób następujący: Artykuł 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek należy interpretować w ten sposób, że przepis ten nie stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym za „nowych klientów” można również uważać tych spośród pozyskanych przez przedstawiciela handlowego klientów, którzy co prawda utrzymują już ze zleceniodawcą stosunki gospodarcze w odniesieniu do sprzedawanych przez niego produktów pochodzących z określonego asortymentu, lecz nie w odniesieniu do produktów, co do których wyłączne pośrednictwo zleceniodawca powierzył przedstawicielowi handlowemu.

( 1 ) Język oryginału: angielski.

( 2 ) Dz.U. L 382, s. 17, zwanej dalej „dyrektywą”.

( 3 ) Zobacz wyroki: Honyvem Informazioni Commerciali, C‑465/04, EU:C:2006:199, pkt 17; Semen, C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 13. Zobacz także K.H. Thume, Grenzüberschreitende Vertriebsverträge, Internationales Handelsrecht, 2009, s. 141–153, na s. 142.

( 4 ) Zobacz wyroki: Bellone, C‑215/97, EU:C:1998:189, pkt 10; Centrosteel, C‑456/98, EU:C:2000:402, pkt 13; Honyvem Informazioni Commerciali, C‑465/04, EU:C:2006:199, pkt 18; Semen, C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 14; a także Unamar, C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 36. Zobacz także, przykładowo, T. Fock, Die europäische Handelsvertreter-Richtlinie, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellschaft 2001, s. 25.

( 5 ) Zobacz wyrok Centrosteel, C‑456/98, EU:C:2000:402, pkt 13. Więcej na temat różnych rozwiązań prawnych obowiązujących w państwach członkowskich przed wejściem w życie dyrektywy można znaleźć w opisie historycznym, który zaprezentował T. Fock w: Die europäische Handelsvertreter-Richtlinie, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellschaft 2001, s. 43 i nast.

( 6 ) Zobacz wyroki: Bellone, C‑215/97, EU:C:1998:189, pkt 17; Ingmar, C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 23; Honyvem Informazioni Commerciali, C‑465/04, EU:C:2006:199, pkt 19; a także Unamar, C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 37.

( 7 ) Zobacz wyroki: Bellone, C‑215/97, EU:C:1998:189, pkt 13; Ingmar, C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 20, 21; Honyvem Informazioni Commerciali, C‑465/04, EU:C:2006:199, pkt 19, 22; Chevassus-Marche, C‑19/07, EU:C:2008:23, pkt 22; a także Semen, C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 14. Zobacz także L. Macgregor, Case Comment Compensation for commercial agents: an end to plucking figures from the air?, Edinburgh Law Review, 2008, s 86–93, na s. 87.

( 8 ) Zobacz wyroki: Ingmar, C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 21, 22; Honyvem Informazioni Commerciali, C‑465/04, EU:C:2006:199, pkt 22, 34; a także Unamar, C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 40.

( 9 ) Zobacz wyrok Unamar, C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 52. Zobacz także E. Rott-Pietrzyk, Agent handlowy – regulacje polskie i europejskie, Warszawa, C.H. Beck 2006, s. 68.

( 10 ) Zobacz wyrok Ingmar, C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 24.

( 11 ) Różnice między tymi dwoma rozwiązaniami zostały przedstawione między innymi w: E. Rott-Pietrzyk, Komentarz do dyrektywy Rady nr 86/653 z 18 grudnia 1986 roku w sprawie harmonizacji praw państw członkowskich dotyczących niezależnych agentów handlowych, w: Problemy Prawne Handlu Zagranicznego, tom 19/20, red. M. Pazdan, Katowice 2000, s. 235–294, na s. 275; A. McGee, Termination of a commercial agency – the agent’s rights, Journal of Business Law, 2011, s. 782–799, na s. 786; B. Carr, Legislative Comment – The UK Commercial Agents Regulation 1993 (Council Directive 86/653/EC), International Business Law Journal, 1995, s. 51–62, na s. 59; C. Gardiner, The EC (Commercial Agents) Directive: twenty years after its introduction, divergent approaches still emerge from Irish and UK courts, Journal of Business Law, 2007, s. 412–441, na s. 426.

( 12 ) Zobacz wyrok Semen, C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 16. Zobacz także U. Stellhorst, Der Ausschluß des Ausgleichs gemäß § 89b Abs. 3 HGB, w: Der Ausgleichsanspruch des Handelsvertreters, Hrsg. I. Saenger, R. Schulze, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellschaft 2000, s. 17.

( 13 ) Zobacz przykładowo R. Guski, Der Ausgleichsanspruch des Handelsvertreters und seine Verwirkung: zur prinzipienorientierten Teleologie des Gemeinschaftsprivatrechts, Zeitschrift für Gemeinschaftsprivatrecht, 2009, s. 286–296, na s. 288. Zobacz W. Ball, Rechtsnatur und Funktion des Ausgleichsanspruchs nach § 89b HGB unter besonderer Berücksichtigung der Rechtsprechung des Bundesgerichtshofs, w: Der Ausgleichsanspruch des Handelsvertreters, Hrsg. I. Saenger, R. Schulze, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellschaft 2000, s. 17.

( 14 ) Zobacz sprawozdanie Komisji z dnia 23 lipca 1996 r. w sprawie stosowania art. 17 dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek [COM(96) 364 wersja ostateczna, s. 1].

( 15 ) Ibidem.

( 16 ) Zobacz wyroki: Honyvem Informazioni Commerciali, C‑465/04, EU:C:2006:199, pkt 33–35; a także Semen, C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 18.

( 17 ) W przedstawionej powyżej analizie mechanizmu ustanowionego w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy ujęto dwa dodatkowe etapy w porównaniu do analizy przeprowadzonej w wyroku Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 19), która to analiza obejmowała tylko korzyści, zasady słuszności i górny pułap, co odpowiada wyróżnionym przeze mnie etapom 3, 4 i 5.

( 18 ) Zobacz wyrok Volvo Car Germany, C‑203/09, EU:C:2010:647, pkt 42.

( 19 ) Zobacz art. 7 dyrektywy.

( 20 ) „oder die Geschäftsverbindung mit vorhandenen Kunden wesentlich erweitert hat”.

( 21 ) „ou développé sensiblement les opérations avec les clients existants”.

( 22 ) „significantly increased the volume of business with existing customers”.

( 23 ) Warto wskazać, że pojęcie to nie zostało też zdefiniowane przez Komisję w sprawozdaniu, o którym mowa powyżej.

( 24 ) Wyrok A, C‑184/14, EU:C:2015:479, pkt 31, 32 i przytoczone tam orzecznictwo.

( 25 ) Jestem oczywiście świadomy tego, że ustanowiony w dyrektywie system świadczenia wyrównawczego był początkowo wzorowany na przepisach HGB [abstrahując od faktu, że § 89b HGB został później zmieniony wskutek wydania wyroku Trybunału w sprawie Semen (C‑348/07, EU:C:2009:195)]. Zobacz przykładowo C. Genzow, § 89 HGB Die Falschberechnung des Ausgleichsanspruchs, Internationales Handelsrecht, 2014, s. 133–136; M. Balke, S. Groot, Der Handelsvertreterausgleich nach § 89b HGB im Umbruch, Neue Juristische Online-Zeitschrift, 2010, s. 1551–1556; M. Christoph, Muss der Handelsvertreterausgleich neu berechnet werden?, Neue Juristische Wochenschrift, 2010, s. 647–651; M. Steinhauer, Auswirkungen der Neufassung des § 89b I HGB, Europäische Zeitschrift für Wirtschaftsrecht, 2009, s. 887–889; R. Emde, Das Handelsvertreterausgleichsrecht muss neu geschrieben werden – Folgen des EuGH-Urteils vom 26.3.2009, C‑348/07, DStR 2009, 759, Deutsches Steuerrecht, 2009, s. 1478–1486. Oczywiście, w sytuacji gdy zastosowanie znajduje dyrektywa, to sąd krajowy jest związany orzecznictwem Trybunału, nie odwrotnie.

( 26 ) Zobacz wyrok Semen, C‑348/07, EU:C:2009:195, pkt 21.

( 27 ) Wyróżnienie moje.

( 28 ) Pogląd ten zyskał aprobatę wielu przedstawicieli doktryny. Zobacz przykładowo J. Busche, w: Handelsgesetzbuch, Hrsg. H. Oetker, Aufl. 4, C.H. Beck, München , 2015, § 89b HGB, pkt 12; W.H. Roth, HGB, Hrsg. I. Koller, P. Kindler, W.H. Roth i W. Morck, Aufl. 8, München, C.H. Beck 2015, § 89b HGB, pkt 5a; G. Löwisch, Handelsgesetzbuch, Hrsg. C. Ebenroth, K. Boujong, D. Joost i L. Strohn, Aufl. 3, München, C.H. Beck 2014, § 89b HGB, pkt 82; G. Hoyningen-Huene, Münchener Kommentar zum HGB, Hrsg. K. Schmidt, Aufl. 3, München, C.H. Beck 2010, § 89b HGB, pkt 59.

( 29 ) Podobne stanowisko zajmuje na przykład K. Hopt, Handelsgesetzbuch, Hrsg. A. Baumbach, K. Hopt, Aufl. 36, München, C.H. Beck 2014, § 89b HGB, pkt 12.