Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY

przedstawiona w dniu 1 grudnia 2022 r.( )

Sprawa C‑699/21

E.D.L.

przy udziale:

Presidente del Consiglio dei Ministri

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny, Włochy)]

Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Decyzja ramowa 2002/584/WSiSW– Europejski nakaz aresztowania – Przekazanie osób skazanych lub podejrzanych wydającym nakaz organom sądowym – Poważna, przewlekła i potencjalnie nieodwracalna choroba – Poważne ryzyko dla zdrowia osoby, której dotyczy nakaz





1. Wobec ewentualnej niezgodności z konstytucją niektórych przepisów ustawy transponującej decyzję ramową 2002/584/WSiSW( ) do włoskiego porządku prawnego, które to przepisy mogłyby być sprzeczne z prawem do zdrowia zagwarantowanym w konstytucji Włoch, Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny, Włochy) zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni tej decyzji ramowej.

2. Odesłanie prejudycjalne daje Trybunałowi sposobność ponownego wypowiedzenia się w przedmiocie podstaw odmowy wykonania nakazu aresztowania i przekazania (zwanego dalej „ENA”). W szczególności konieczne będzie wyjaśnienie, czy orzecznictwo wynikające z wyroku z dnia 5 kwietnia 2016 r., Aranyosi i Căldăraru( ), można zastosować w drodze analogii do wykonania ENA, które może wiązać się z poważnym ryzykiem dla zdrowia osoby, której dotyczy nakaz.

3. Wreszcie Trybunał rozstrzygnie, czy i na jakich warunkach należy uzupełnić wykaz podstaw odmowy wykonania ENA przewidzianych w art. 3, 4 i 4a decyzji ramowej 2002/584 o podstawę wynikającą z obowiązku przestrzegania art. 3, 4 i 35 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą praw podstawowych”).

I. Ramy prawne

A. Prawo Unii

1. Karta praw podstawowych

4. Artykuł 3 („Prawo człowieka do integralności”) ust. 1 stanowi:

„Każdy ma prawo do poszanowania jego integralności fizycznej i psychicznej”.

5. Artykuł 4 („Zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania”) stanowi:

„Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”.

6. Artykuł 35 („Ochrona zdrowia”) ma następujące brzmienie:

„Każdy ma prawo dostępu do profilaktycznej opieki zdrowotnej i prawo do korzystania z leczenia na warunkach ustanowionych w ustawodawstwach i praktykach krajowych. Przy określaniu i realizowaniu wszystkich polityk i działań Unii zapewnia się wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego”.

2. Decyzja ramowa 2002/584

7. W motywie dziesiątym stwierdza się:

„Mechanizm [ENA] opiera się na wysokim stopniu zaufania w stosunkach między państwami członkowskimi. Jego wykonanie można zawiesić jedynie w przypadku poważnego i trwałego naruszenia przez jedno z państw członkowskich zasad określonych w art. 6 ust. 1 [TUE], ustalonych [stwierdzonego] przez Radę na podstawie art. 7 ust. 1 [TUE] ze skutkami określonymi w jego art. 7 ust. 2”.

8. Motyw dwunasty ma następujące brzmienie:

„Niniejsza decyzja ramowa respektuje prawa podstawowe i przestrzega zasad uznanych w art. 6 [TUE] oraz tych, które znajdują odbicie [i odzwierciedlonych w karcie praw podstawowych] […], w szczególności w jej rozdziale VI. […]”.

9. Zgodnie z motywem trzynastym:

„Żadna osoba nie może zostać usunięta [odesłana], wydalona, lub ekstradowana [poddana ekstradycji] do państwa, w którym istnieje poważne ryzyko, że zostanie ona skazana na karę śmierci, poddana torturom lub innemu nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karze”.

10. Artykuł 1 [„Definicja (ENA) i zobowiązania do jego wykonania”] stanowi:

„1. [ENA] stanowi decyzję sądową wydaną [orzeczenie sądowe wydane] przez państwo członkowskie w celu aresztowania [zatrzymania] i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby, której dotyczy wniosek [nakaz], w celu przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary pozbawienia wolności bądź środka zabezpieczającego [polegającego na pozbawieniu wolności].

2. Państwa członkowskie wykonują każdy [ENA] w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zgodnie z przepisami niniejszej decyzji ramowej.

3. Niniejsza decyzja ramowa nie skutkuje modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa zawartych w art. 6 [TUE]”.

11. Artykuł 15 („Decyzja o przekazaniu”) stanowi:

„1. Decyzję o tym, czy dana osoba ma zostać przekazana, podejmuje wykonujący nakaz organ sądowy z uwzględnieniem terminów i zgodnie z warunkami określonymi w niniejszej decyzji ramowej.

2. Jeśli wykonujący organ sądowy uważa informacje przekazane przez wydające nakaz państwo członkowskie za niewystarczające do celów podjęcia decyzji o przekazaniu, występuje o bezzwłoczne przekazanie niezbędnych informacji uzupełniających, w szczególności w odniesieniu do art. 3–5 oraz art. 8, oraz może ustalić termin ich otrzymania, z uwzględnieniem konieczności zachowania terminu określonego w art. 17.

3. Wydający nakaz organ sądowy może w dowolnym terminie przesyłać wszelkie dodatkowe przydatne informacje do wykonującego nakaz organu sądowego”.

12. Artykuł 23 („Terminy przekazania”) stanowi:

„1. Osoba, której dotyczy wniosek [nakaz], zostaje przekazana tak szybko, jak to możliwe, w dniu uzgodnionym przez zainteresowane organy.

2. Osoba ta zostaje przekazana najpóźniej po upływie 10 dni od daty wydania prawomocnej decyzji w sprawie wykonania [ENA].

3. Jeśli przekazanie osoby, której dotyczy wniosek [nakaz], w terminie ustanowionym w ust. 2 udaremniają okoliczności niezależne od któregokolwiek z państw członkowskich, wykonujące[y] i wydające[y] nakaz organy sądowe niezwłocznie porozumiewają się ze sobą i ustalają nowy termin przekazania. W tym przypadku przekazanie ma miejsce w ciągu 10 dni od w ten sposób uzgodnionej nowej daty.

4. Wyjątkowo przekazanie może być czasowo odroczone z ważnych przyczyn natury humanitarnej, na przykład gdy zachodzą poważne podstawy do przypuszczenia, że zagrozi to w sposób ewidentny życiu lub zdrowiu osoby, której dotyczy wniosek [nakaz]. Wykonanie [ENA] ma miejsce w terminie możliwie najkrótszym po ustąpieniu tych podstaw. Wykonujący nakaz organ sądowy niezwłocznie powiadamia wydający nakaz organ sądowy o ustaleniu nowej daty przekazania. W tym przypadku przekazanie ma miejsce w ciągu 10 dni od w ten sposób uzgodnionej nowej daty.

5. Po upłynięciu terminów określonych w ust. 2–4 osoba nadal przebywająca w areszcie powinna zostać zwolniona”.

B. Prawo krajowe

13. Artykuł 23 ust. 3 Legge 22 aprile 2005 nr 69 stanowi( ):

„W przypadku gdy istnieją względy humanitarne lub poważne podstawy, by sądzić, że przekazanie zagrażałoby życiu lub zdrowiu osoby, prezes Corte di appello [sądu apelacyjnego] lub wyznaczony przez niego sędzia może zawiesić wykonanie decyzji o przekazaniu w drodze uzasadnionego zarządzenia, niezwłocznie zawiadamiając o tym Ministro della giustizia [ministra sprawiedliwości]”.

II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

14. W dniu 9 września 2019 r. Općinski sud u Zadru (sąd rejonowy w Zadarze, Chorwacja) wydał ENA w celu przeprowadzenia postępowania karnego wobec E.D.L., oskarżonego o popełnienie przestępstwa polegającego na posiadaniu środków odurzających w celu ich rozprowadzania i sprzedaży, popełnionego w 2014 r. na terytorium Chorwacji.

15. Obrońcy E.D.L. przedstawili w Corte d’appello di Milano (sądzie apelacyjnym w Mediolanie, Włochy) dokumentację medyczną potwierdzającą zaburzenia psychiczne związane również z wcześniejszym nadużywaniem środków odurzających przez E.D.L. Z przeprowadzonego przez biegłego badania wynikało, że E.D.L. cierpi na chorobę psychiczną wymagającą dalszego leczenia oraz że istnieje wysokie ryzyko samobójstwa związane z ewentualnym pozbawieniem wolności E.D.L.

16. Na podstawie tej opinii biegłego Corte d’appello di Milano (sąd apelacyjny w Mediolanie) uznał, że przekazanie E.D.L. do Chorwacji w wykonaniu ENA przerwałoby możliwość leczenia, co w konsekwencji pogorszyłoby ogólny stan jego zdrowia i spowodowałoby realne zagrożenie dla jego zdrowia.

17. Sąd ten zauważył jednak, że obowiązek wykonania ENA jest ograniczony jedynie podstawami odmowy przewidzianymi enumeratywnie w art. 18 i 18a ustawy nr 69 z 2005 r., które nie obejmują podstawy odmowy opartej na zapobieżeniu naruszeniom praw podstawowych osoby, której dotyczy nakaz, takich jak prawo do zdrowia. W związku z tym Corte d’appello di Milano (sąd apelacyjny w Mediolanie) zawiesił postępowanie i zainicjował postępowanie w sprawie zgodności z konstytucją przed Corte costituzionale (trybunałem konstytucyjnym).

18. W tym kontekście Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem:

„Czy art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 […] odczytywany w świetle art. 3, 4 i 35 [karty praw podstawowych] należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy wykonujący nakaz organ sądowy, który uważa, iż przekazanie osoby cierpiącej na poważną, przewlekłą i potencjalnie nieodwracalną chorobę mogłoby narazić ją na niebezpieczeństwo doznania poważnego uszczerbku na zdrowiu, musi zwrócić się do wydającego nakaz organu sądowego o przekazanie informacji pozwalających wykluczyć istnienie takiego ryzyka i jest zobowiązany odmówić przekazania, jeżeli nie uzyska takiego zapewnienia w rozsądnym terminie?”.

III. Postępowanie przed Trybunałem

19. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w Trybunale w dniu 22 listopada 2021 r. Zdecydowano, że zostanie on rozpoznany w pierwszej kolejności.

20. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez E.D.L., rządy: chorwacki, fiński, włoski, niderlandzki, polski i rumuński oraz przez Komisję Europejską.

21. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 27 września 2022 r., stawili się E.D.L., rządy włoski, polski i rumuński oraz Komisja.

IV. Analiza

A. Uwagi wstępne

22. Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) przedstawił zatem sytuację, którą rozpatruje jako najwyższa instancja w zakresie wykładni konstytucji Włoch i jednocześnie jako sąd państwa członkowskiego związany wykładnią prawa Unii:

– Musi on ustalić, czy określone przepisy włoskiej ustawy transponującej decyzję ramową 2002/584 są zgodne z prawem do zdrowia zagwarantowanym w konstytucji Włoch( ).

– Musi on zatem przedtem ustalić, w jaki sposób należy interpretować przepisy tej decyzji ramowej, które zostały przyjęte w prawie krajowym.

– W dziedzinach podlegających pełnej harmonizacji państwa członkowskie nie mogą uzależniać stosowania prawa Unii od przestrzegania czysto krajowych poziomów ochrony praw podstawowych w zakresie, w jakim wpływa to na pierwszeństwo, jednolitość i skuteczność prawa Unii( ).

– Do prawa Unii należy ustanowienie standardów ochrony praw podstawowych, których przestrzeganiem uwarunkowana jest decyzja ramowa 2002/584 i jej stosowanie przez organy krajowe.

– Stosowanie to, aby było jednolite i skuteczne w całej Unii Europejskiej, wyklucza, aby organy sądowe państwa wykonującego nakaz odmówiły przekazania osoby, której dotyczy nakaz, poza przypadkami przewidzianymi w decyzji ramowej 2002/584, powołując się na czysto krajowe standardy ochrony, które nie są podzielane na poziomie europejskim( ). Jest tak nawet wtedy, gdy wykonanie ENA mogłoby okazać się sprzeczne z nadrzędnymi zasadami porządku konstytucyjnego( ).

23. Cel polegający na uniknięciu niepożądanych rozbieżności między krajowym porządkiem konstytucyjnym a prawem Unii skłania sąd odsyłający do zwrócenia się do Trybunału o dokonanie wykładni prawa Unii, która umożliwi mu dostosowanie się do wymogów wynikających z konstytucji Włoch, a tym samym wykonanie własnej jurysdykcji.

24. W tym duchu współpracy Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) sugeruje, że na jego pytanie można by odpowiedzieć poprzez rozszerzenie w drodze analogii tego, co Trybunał orzekł w odniesieniu do decyzji ramowej 2002/584, w przypadku gdy, mimo iż nie przewidziano w niej szczególnej podstawy odmowy, wykonanie ENA skutkuje naruszeniem praw podstawowych osoby, której dotyczy nakaz.

25. Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) odnosi się w szczególności do wyroku Aranyosi i Căldăraru w odniesieniu do ryzyka, że wykonanie ENA może narazić osobę, której dotyczy nakaz, na: i) nieludzkie i poniżające warunki pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim, wynikające z systemowych i ogólnych nieprawidłowości lub w inny sposób dotyczące niektórych grup osób, czy też niektórych zakładów karnych( ); ii) ryzyko narażenia na proces, w którym nie będą przestrzegane gwarancje ustanowione w art. 47 karty praw podstawowych ze względu na również systemowe lub ogólne nieprawidłowości w zakresie niezawisłości władzy sądowniczej w wydającym nakaz państwie członkowskim( ).

B. Podstawy odmowy wykonania ENA wykraczające poza wyraźne przepisy decyzji ramowej 2002/584

26. Decyzja ramowa 2002/584 służy, dzięki ustanowieniu prostszego i wydajniejszego systemu przekazywania osób skazanych lub podejrzanych o naruszenie przepisów ustawy karnej, ułatwieniu i przyspieszeniu współpracy sądowej. Przyczynia się w ten sposób do realizacji celu, jakim jest ustanowienie w Unii przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w oparciu o wysoki stopień zaufania, jakie powinno istnieć między państwami członkowskimi( ).

27. Kamieniem węgielnym tego systemu jest zasada wzajemnego uznawania odzwierciedlona w art. 1 ust. 2 decyzji ramowej 2002/584. Państwa członkowskie wykonują ENA w oparciu o tę zasadę i zgodnie z przepisami tej decyzji ramowej( ). Co do zasady organy sądowe tych państw mogą odmówić wykonania ENA wyłącznie w oparciu o enumeratywnie wyliczone podstawy przewidziane w samej decyzji ramowej( ).

28. Wykonanie ENA stanowi zatem zasadę, zaś odmowa wykonania jest przewidziana jako wyjątek, który należy interpretować ściśle( ).

29. Trybunał przyznał jednak, że zasady wzajemnego uznawania i wzajemnego zaufania mogą być ograniczone „w wyjątkowych okolicznościach”( ). Przypomniał on, że zgodnie z art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584 decyzja ta „nie skutkuje modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych zawartych między innymi w karcie praw podstawowych”( ).

1. Odmowa oparta na art. 4 karty praw podstawowych

30. W tym kontekście Trybunał „uznał, pod pewnymi warunkami, obowiązek umorzenia przez wykonujący nakaz organ sądowy postępowania w przedmiocie przekazania, wprowadzonego decyzją ramową 2002/584, jeśli w wyniku takiego przekazania osoba ścigana mogłaby zostać narażona na niebezpieczeństwo nieludzkiego lub poniżającego traktowania w rozumieniu art. 4 karty praw podstawowych”( ).

31. Powodem tego jest bezwzględny charakter zakazu nieludzkiego lub poniżającego traktowania, który jest ściśle związany z poszanowaniem godności człowieka (art. 1 karty praw podstawowych)( ) i w związku z tym nie może być oddzielony od celów takich jak te, które leżą u podstaw współpracy sądowej( ).

32. Ryzyko naruszenia art. 4 karty praw podstawowych może wyjątkowo uzasadniać odroczenie lub odmowę przekazania osoby, której dotyczy nakaz, na podstawie ENA. Wykonujący nakaz organ sądowy musi zbadać uprzednio, czy ryzyko to rzeczywiście występuje w rozpatrywanej przez niego sprawie.

a) Odmowa w przypadku istnienia systemowych i ogólnych nieprawidłowości w państwie członkowskim

33. Naruszenie art. 4 karty praw podstawowych (jak również art. 47 karty praw podstawowych)( ) było dotychczas podnoszone w kontekście systemowych i ogólnych nieprawidłowości w wydających nakaz państwach członkowskich.

34. Trybunał podkreślił, że nie wystarczy stwierdzenie ogólnego i abstrakcyjnego ryzyka, aby odmówić wykonania ENA, ani tym bardziej, aby co do zasady nie wykonywać wszystkich ENA pochodzących z państwa członkowskiego, któremu przypisuje się takie systemowe i ogólne nieprawidłowości( ).

35. Opierając się na założeniu, że istotnym ryzykiem może być tylko ryzyko, które w sposób szczególny i konkretny dotyczy osoby, której dotyczy nakaz, wykonujący nakaz organ sądowy musi przeprowadzić dwuetapowe badanie, aby zachować zgodność z orzecznictwem Aranyosi i Căldăraru:

– Na pierwszym etapie wykonujący nakaz organ sądowy musi stwierdzić, że w wydającym nakaz państwie członkowskim występują ogólne i systemowe nieprawidłowości, które mogą zagrozić ochronie praw podstawowych tej osoby.

– Na drugim etapie, w oparciu o powyższe stwierdzenie wykonujący nakaz organ sądowy musi ustalić, czy istnieją poważne i sprawdzone podstawy, by uznać, że ta konkretna osoba, po przekazaniu jej wydającemu nakaz państwu członkowskiemu, będzie narażona na rzeczywiste ryzyko naruszenia jej praw podstawowych.

36. Stwierdzenie systemowych i ogólnych nieprawidłowości jest konieczne, tym bardziej że ujawnienie ewentualnego naruszenia praw w państwie wydającym nakaz ściera się co do zasady z domniemaniem, na którym opiera się cały system współpracy sądowej w sprawach karnych, a mianowicie z domniemaniem, że wszystkie państwa członkowskie przestrzegają praw podstawowych.

37. Zgodnie z tym domniemaniem państwa członkowskie nie tylko nie mogą wymagać od innego państwa członkowskiego poziomu ochrony krajowej praw podstawowych wyższego od poziomu zapewnionego w prawie Unii, lecz także – z zastrzeżeniem wyjątkowych przypadków – nie mogą one sprawdzać, czy to inne państwo członkowskie rzeczywiście przestrzegało w konkretnym wypadku praw podstawowych zagwarantowanych przez Unię( ).

38. Tak więc w przypadku naruszeń, których prawdopodobieństwu sprzeciwia się domniemanie, że wszystkie państwa członkowskie przestrzegają praw ustanowionych w karcie, należy wykazać na wstępie, że w państwie wydającym ENA stwierdzono ogólne i systemowe nieprawidłowości, które pozwalają podać w wątpliwość podstawę tego domniemania.

39. Moim zdaniem tak zwane „dwuetapowe badanie” ma bardzo dokładnie określone źródło i jest użyteczne w kontekście, dla którego zostało opracowane. Badanie to ma sens, gdy zagrożenie dla praw osoby, której dotyczy nakaz, wynika z ogólnych okoliczności, jakie w idealnej sytuacji są niemożliwe w danym państwie członkowskim: nieprawidłowe warunki pozbawienia wolności lub brak niezależności sądów tego państwa członkowskiego.

40. Wykonujące nakaz organy sądowe nie mogą pozostać obojętne wobec ujawnienia, że okoliczności te jednak rzeczywiście istnieją w państwie wydającym nakaz, ale nie mogą również ich przyjąć do wiadomości bez minimalnej podstawy, to znaczy minimum prawdziwości. Zważywszy zaś na sam charakter przywołanych okoliczności, ogólna sytuacja nieprawidłowości powinna zostać wykazana jako kontekst, w jakim okoliczności te wpływają w szczególności na konkretny przypadek, do którego odnosi się ENA.

41. Natomiast w niniejszej sprawie::

– Ryzyko dla zdrowia osoby, której dotyczy nakaz, nie wynika z sytuacji, która jest prawdopodobna jedynie w kontekście ogólnych nieprawidłowości, jakie co do zasady powinny być niemożliwe do pomyślenia w państwie członkowskim.

– Ryzyko to wynika ewentualnie z możliwości, że konkretna choroba nie może być przedmiotem odpowiedniego (również konkretnego) leczenia w państwie członkowskim wydającym ENA.

42. Uważam, że w celu oceny wielkości i zakresu tego ryzyka nie jest konieczne badanie całego systemu opieki zdrowotnej lub systemu penitencjarnego wydającego nakaz państwa członkowskiego. Istotne jest ustalenie, czy osoba, której dotyczy nakaz, będzie miała zapewnioną opiekę medyczną, której może potrzebować. W celu dokonania takiego ustalenia nie jest konieczna ocena ex ante systemu opieki zdrowotnej/systemu penitencjarnego jako całości, lecz możliwości pomocy, jakiej można racjonalnie oczekiwać w odniesieniu do osoby, której dotyczy nakaz.

43. Pragnę powtórzyć, że nie chodzi o dokonanie oceny systemu opieki zdrowotnej państwa członkowskiego, lecz o zbadanie możliwości udzielenia odpowiedniej pomocy konkretnej osobie, nawet jeśli ta pomoc może być jej udzielona w ramach systemu, który jest mniej lub bardziej skuteczny jako taki.

44. Oczywiście ewentualne istnienie ogólnych i systemowych nieprawidłowości mogłoby być istotne: gdyby się one potwierdziły, jest prawdopodobne, że miałyby również wpływ na osobę, której dotyczy nakaz, co jest przedmiotem drugiego etapu metody Aranyosi i Căldăraru.

45. Jednakże w przypadku, gdy nikt nie powołał się na takie nieprawidłowości, należy ocenić istnienie szczególnego ryzyka dla osoby, której dotyczy nakaz (biorąc pod uwagę jej sytuację, okoliczności jej przekazania do wydającego nakaz państwa członkowskiego oraz warunki zdrowotne, w jakich osoba ta znajdzie się po przekazaniu).

46. Ocena ta dotyczy zatem drugiego etapu tak zwanej „metody dwuetapowej”, a nie w sposób uprzedni i autonomiczny pierwszego etapu, którego analiza wydaje mi się zupełnie zbędna w niniejszej sprawie.

47. In abstracto nic nie stałoby na przeszkodzie temu, aby naruszeniu art. 4 karty praw podstawowych sprzyjały systemowe i ogólne warunki pozbawienia wolności i osadzenia w zakładzie karnym, jakim może podlegać osoba, której dotyczy nakaz( ). Natomiast ocena tych warunków nie będzie konieczna, gdy – jak zauważyła Komisja( ) – ryzyko dla zdrowia osoby, której dotyczy nakaz, nie wynika z nich bezpośrednio.

48. Podobnie pragnę dodać, że:

– Zgodnie z zawartym w postanowieniu odsyłającym opisem opinii biegłego psychiatry, na której opiera się żądanie E.D.L., ryzyko dla zdrowia mogłoby istnieć niezależnie od państwa, w którym osoba ta zostałaby pozbawiona wolności: chodziło o „wysokie ryzyko samobójstwa związane z możliwym pozbawieniem wolności”( ).

– Sądy włoskie (w szczególności sąd odsyłający) nie sugerowały nigdy, że w Chorwacji istnieją systemowe i ogólne nieprawidłowości w zakresie ochrony prawa do zdrowia( ). Ponadto pytanie prejudycjalne skupia się na możliwości „wykluczenia” w drodze wniosku o udzielenie informacji, możliwości, że osoba, której dotyczy nakaz, będzie narażona na ryzyko w tym państwie, przy czym korzystna hipoteza (hipoteza wykluczenia) leży u podstaw samego pytania.

49. W związku z tym w niniejszej sprawie badanie pierwszego z dwóch etapów wskazanych w wyroku Aranyosi i Căldăraru staje się zbędne i bezzasadne.

b) Odmowa w przypadku wyjątkowych okoliczności niezwiązanych z systemowymi i ogólnymi nieprawidłowościami: art. 4 karty praw podstawowych

50. Powołanie się na art. 4 karty praw podstawowych mogłoby być hipotetycznie dopuszczalne, gdyby osoba, której dotyczy nakaz, znajdowała się w szczególnie poważnym stanie chorobowym, w związku z czym wykonanie ENA prowadziłoby nieuchronnie do poważnego, znacznego i nieodwracalnego pogorszenia stanu jej zdrowia( ), zagrażającego jej życiu.

51. W tym rzeczywiście wyjątkowym kontekście przekazanie mogłoby zostać zakwalifikowane jako nieludzkie traktowanie, w zależności od szczególnych okoliczności dotyczących osoby chorej( ), niezależnie od braku systemowych lub ogólnych nieprawidłowości w państwie wydającym nakaz( ).

52. Wyjątkowy charakter wynikałby zatem nie tyle z samych ogólnych warunków pozbawienia wolności lub opieki zdrowotnej w wydającym nakaz państwie członkowskim, ile z samego przekazania w zakresie, w jakim może ono samo w sobie stanowić nieuchronne zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby, której dotyczy nakaz.

53. Pragnę powtórzyć, że w rzeczywistości problemy wynikające ze wskazanego tu ryzyka dla zdrowia (możliwość popełnienia samobójstwa w związku z pozbawieniem wolności) nie zależą od tego, czy pozbawienie wolności i ewentualne późniejsze osadzenie w zakładzie karnym ma miejsce w jednym czy drugim państwie członkowskim w kontekście ENA. Nie wydaje mi się również, aby okoliczności niniejszej sprawy pozwalały zakwalifikować przekazanie jako nieludzkie traktowanie, zważywszy, że jak dotąd nic nie wskazuje na to, że osoba, której dotyczy nakaz, nie będzie miała zapewnionej niezbędnej opieki medycznej w państwie wydającym ENA.

54. W każdym razie należałoby zachować szczególną ostrożność, aby zapewnić inne rozwiązanie problemu ryzyka psychiatrycznego związanego z pozbawieniem wolności (wspólnego dla wszystkich państw członkowskich) niż tylko powołanie się na art. 4 karty praw podstawowych( ).

55. W przeciwnym razie odpowiedź Trybunału mogłaby zostać odczytana w ten sposób, że pozbawienie wolności lub przebywanie w zakładzie karnym osób, w przypadku których występuje ryzyko samobójstwa, stanowiłoby samo w sobie nieludzkie traktowanie, to znaczy, że co do zasady, biorąc pod uwagę jego bezwzględny charakter, naruszałoby zakaz ustanowiony w art. 4 karty praw podstawowych. W obecnym stanie prawa Unii uważam, że argument ten jest niemożliwy do utrzymania.

2. Odmowa oparta na art. 3 i 35 karty

56. Sąd odsyłający powołuje się, oprócz art. 4 karty praw podstawowych, na prawo człowieka do integralności (art. 3 karty praw podstawowych) i prawo do ochrony zdrowia (art. 35 karty praw podstawowych). Niektóre ze stron, takie jak E.D.L. oraz rządy fiński, polski, rumuński lub włoski, przedstawiły swoje argumenty w świetle tych trzech praw. Natomiast rząd niderlandzki powołuje się wyłącznie na art. 4 karty praw podstawowych.

57. Moim zdaniem art. 35 karty praw podstawowych nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ w grę nie wchodzi dostęp do profilaktycznej opieki zdrowotnej i opieki zdrowotnej na warunkach ustanowionych w ustawodawstwie krajowym i praktyce krajowej, które gwarantują wysoki poziom ochrony zdrowia człowieka.

58. W odniesieniu do art. 3 karty praw podstawowych prawo do integralności psychicznej mogłoby ewentualnie zostać naruszone, lecz również nie z powodu nieprawidłowości w zakresie opieki zdrowotnej lub warunków pozbawienia wolności w wydającym nakaz państwie członkowskim, na które nikt się nie powołał, lecz z powodu domniemanego braku odpowiedniego leczenia zaburzeń psychicznych, na które zgodnie z opinią biegłego przedstawioną przed włoskim sądem apelacyjnym cierpi osoba, której dotyczy nakaz.

59. Rozważania, które przedstawiłem powyżej w tym kontekście, dotyczące art. 4 karty praw podstawowych, można odnieść do jej art. 3.

C. Czy istnieje nowa podstawa odmowy wykonania ENA ze względów związanych ze zdrowiem osoby, której dotyczy nakaz?

60. To, co dla uproszczenia zwane jest jako „orzecznictwo Aranyosi i Căldăraru”, stanowi przykład tworzenia prawa przez Trybunał poprzez orzecznictwo, uzasadnionego potrzebą zapewnienia sposobu ochrony praw podstawowych jednostki w przypadkach, które nie są wyraźnie przewidziane w prawodawstwie dotyczącym ENA.

61. Decyzja ramowa 2002/584 stanowi kategorycznie w art. 1 ust. 3, że „nie skutkuje modyfikacją obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa zawartych w art. 6 [TUE]”. Ustanawia ona w ten sposób mechanizm domykający systemu, nałożony na szczególne gwarancje niektórych praw podstawowych, które znajdują odzwierciedlenie w tej decyzji ramowej( ).

62. Wobec istnienia domniemania, zgodnie z którym wszystkie państwa członkowskie przestrzegają praw podstawowych, prawodawca europejski z trudem mógł przewidzieć możliwość ogólnych i systemowych nieprawidłowości mogących prowadzić do naruszenia praw podstawowych osoby, której dotyczy nakaz.

63. W związku z tym, zgodnie z art. 1 ust. 3 decyzji ramowej 2002/584, wprowadzenie wyjątkowo podstaw odmowy związanych z naruszeniami, które mogą wynikać z ogólnych i systemowych nieprawidłowości, było nieuniknione.

64. Jednakże przyjęcie „nowej” podstawy odmowy wykonania ENA ze względów zdrowotnych mogłoby oznaczać, jak wskazano na rozprawie, uderzenie w samo serce systemu ENA, które prowadziłoby do mnożenia zarzutów przez zainteresowane osoby, a następnie do zablokowania systemu przekazania wydającemu nakaz państwu członkowskiemu.

65. Uważam, że interwencja cechująca się tworzeniem prawa poprzez orzecznictwo, która rozszerza katalog podstaw odmowy wykonania nakazu poza podstawę wynikającą z ryzyka dla zdrowia, jest zbędna: odmowa wykonania ENA nie będzie miała miejsca, gdy wystarczające jest odroczenie przekazania osoby, której dotyczy nakaz. Odroczenie jest właśnie mechanizmem przewidzianym w decyzji ramowej 2002/584 w odniesieniu do przypadków takich jak rozpatrywany w niniejszej sprawie.

D. Odroczenie przekazania na podstawie art. 23 decyzji ramowej 2002/584

66. Zgodnie z art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 przekazanie osoby, której dotyczy nakaz, może być wyjątkowo odroczone „z ważnych przyczyn natury humanitarnej, na przykład gdy zachodzą poważne podstawy do przypuszczenia, że zagrozi to w sposób ewidentny życiu lub zdrowiu osoby, której dotyczy wniosek [nakaz]”.

67. Powyższa formuła powoduje trudności, na co zwrócił uwagę sąd odsyłający i co podkreśliły praktycznie wszystkie strony niniejszego postępowania. W mojej ocenie jednak nie są one tego rodzaju, by nie można było ich pokonać w drodze dokładnej, a nie kreatywnej wykładni przepisu.

68. Zdaniem Corte costituzionale (trybunału konstytucyjnego) w zakresie, w jakim art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 przewiduje tylko „wyjątkowe” odroczenie przekazania w sytuacjach o charakterze jedynie czasowym, przepis ten nie odpowiada przypadkom poważnych, przewlekłych chorób o nieokreślonym czasie trwania( ).

69. Corte costituzionale (trybunał konstytucyjny) dodaje, że w przeciwnym razie odroczenie mogłoby przeciągać się w nieskończoność, pozbawiając procedurę przekazania skuteczności (effet utile): kolejne, następujące po sobie odroczenia z powodu przewlekłych przyczyn zdrowotnych utrzymywałyby osobę, której dotyczy nakaz, w sytuacji ciągłej niepewności co do jej losu i byłyby sprzeczne z wymogiem zagwarantowania rozsądnego terminu w każdym postępowaniu mającym wpływ na wolność osobistą( ).

70. W tym samym duchu rządy chorwacki i niderlandzki, podobnie jak Komisja, podkreślają, że przewidziane w art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 odroczenie można zastosować dopiero po podjęciu decyzji o wykonaniu ENA, ale nie w chwili podejmowania decyzji o samym wykonaniu.

71. Przyznaję, że przedstawione powody są istotne. Jednakże moim zdaniem możliwości wykładni tego przepisu wykraczają poza to, za czym opowiadali się sąd odsyłający i interwenienci na rozprawie.

72. Wychodzę z założenia, że brak wyraźnej podstawy odmowy wykonania ENA w prawie krajowym (lub w art. 3 i 4 decyzji ramowej 2002/584) nie stoi na przeszkodzie obligatoryjnemu wymogowi zawartemu w art. 1 ust. 3 tej decyzji ramowej. W celu spełnienia tego wymogu sąd dokonujący wykładni musi w miarę możliwości poszukiwać materialnie równoważnego rozwiązania, wykorzystując elementy normatywne ustanowione przez samego prawodawcę.

73. Moim zdaniem art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 zapewnia niezbędne ramy dla takiego materialnie równoważnego rozwiązania. Jego treść pozwala na wykładnię, która – jakkolwiek mogłaby się okazać rozszerzająca i ambitna – będzie zawsze bardziej zgodna z wolą prawodawcy niż tworzenie w drodze orzecznictwa nowego przypadku odmowy wykonania ENA. Podsumowując, lepszym rozwiązaniem jest dostosowanie znaczenia i zakresu tego przepisu prawa pozytywnego, niż tworzenie nowej normy poza nim poprzez orzecznictwo.

74. Pragnę powtórzyć, że w przypadku dokonywania wykładni art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 w kontekście tej decyzji przepis ten może zapewnić rozwiązanie wymagane na mocy art. 1 ust. 3 owej decyzji w przypadkach takich jak rozpatrywany w niniejszej sprawie.

E. Warunkowe i podlegające kontroli odroczenie wykonania ENA z ważnych przyczyn natury humanitarnej

75. Jednym z argumentów przemawiających za tym, że art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 może spełniać wymóg określony w art. 1 ust. 3 tej decyzji, jest okoliczność, że przepis ów odnosi się wyraźnie do tego, iż „przekazanie […] zagrozi […] w sposób ewidentny życiu lub zdrowiu osoby, której dotyczy wniosek [nakaz]”.

76. Odniesienie to wprowadza istotną różnicę w stosunku do art. 3, 4 i 4a decyzji ramowej 2002/584. Przewidziane w wymienionych artykułach podstawy obligatoryjnej lub fakultatywnej odmowy wykonania nakazu dotyczą elementów przedmiotowych, to znaczy przestępstw, które leżą u podstaw wydania ENA, lub przebiegu postępowań karnych, do których przestępstwa te doprowadziły lub mogą doprowadzić( ).

77. Włączenie do wykazu zawartego w art. 3 decyzji ramowej 2002/584 dodatkowej podstawy odmowy wykonania nakazu (która z konieczności musiałaby być obligatoryjna, biorąc pod uwagę charakter prawa podstawowego) opartej na ryzyku naruszenia art. 3 lub 4 karty praw podstawowych napotyka oczywiste trudności w systemie odmowy wykonania nakazu opartym na sformułowaniu przepisów prawnych w systemach karnych ogółu państw członkowskich.

78. Gdyby nie było innego środka zaradczego, trudności te prawdopodobnie nie byłyby wystarczające, aby zapobiec wprowadzeniu w drodze orzecznictwa nowej podstawy odmowy wykonania nakazu, jak miało to miejsce w przypadkach Aranyosi i Căldăraru i co wyjaśniłem powyżej. Przeciwnie, w niniejszej sprawie dostępny jest środek zaradczy przewidziany w art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584. I ten środek zaradczy jest skuteczny w szczególności, aby:

– Nie podważać ratio legis i celu przepisu, którego przedmiotem jest ochrona życia i integralności osoby, której dotyczy nakaz.

– Spowodować, że będzie on działał niezależnie od przestępstwa, w związku z którym osoba ta jest ścigana, lub od kary, która ma być wykonana; to znaczy niezależnie od wszystkich okoliczności związanych z systemami karnymi państw członkowskich, które leżą u podstaw art. 3, 4 i 4a decyzji ramowej 2002/584.

79. Moim zdaniem art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 może dać odpowiedź na obawy wyrażone przez sąd odsyłający.

80. Po pierwsze, ustanawia on kryterium dla określenia „minimalnego progu” wagi ryzyka („zagrożenie dla życia lub zdrowia”) w odniesieniu do art. 3 i 4 karty praw podstawowych( ).

81. Po drugie, przepis ten przewiduje kanał komunikacji między organami sądowymi wydającymi i wykonującymi ENA, którego funkcjonowania dotyczy pytanie sądu odsyłającego.

82. Mimo iż zgodnie z tym przepisem komunikacja między dwoma organami sądowymi nie dotyczy istnienia podstaw odmowy wykonania nakazu, lecz terminu przekazania osoby, której dotyczy nakaz, jednak moim zdaniem nic nie stoi na przeszkodzie, aby antycypować ją do chwili, w której organ wykonujący nakaz musi podjąć decyzję o odroczeniu przekazania.

83. Poprzez wymianę informacji wykonujący nakaz organ sądowy może uzyskać od wydającego nakaz organu sądowego wyjaśnienia dotyczące opieki zdrowotnej dostępnej w zakładach karnych, dostosowanej do potrzeb medycznych osoby, której dotyczy nakaz.

84. Również w wyniku tego dialogu, a także zważywszy na nieznany wcześniej wydającemu nakaz organowi sądowemu stan zdrowia osoby, której dotyczy nakaz, wydający nakaz organ sądowy może z urzędu lub na wniosek wykonującego nakaz organu sądowego ponownie ocenić zasadność ENA, jeżeli uzna to za stosowne, biorąc pod uwagę (nowy) czynnik mający wpływ na ocenę proporcjonalności( ).

85. W ten sposób oprócz wyważenia okoliczności, na podstawie których dokonuje się oceny proporcjonalności (między innymi następujących czynników: czy ENA został wydany w celu prowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary oraz wagi przestępstw), w grę wchodziłoby także wyważenie stanu zdrowia osoby, której dotyczy nakaz. Takie wyważenie mogłoby prowadzić do (czasowego lub ostatecznego) cofnięcia ENA, lecz także do jego utrzymania, jeżeli organ wydający nakaz zdecyduje, że procedura przekazania powinna być kontynuowana mimo wszystko.

86. Uważam, że art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 dopuszcza w takich przypadkach system komunikacji między sądami podobny do tego, który zgodnie z art. 15 decyzji ramowej 2002/584 może być stosowany przed podjęciem decyzji o wyrażeniu zgody na wykonanie ENA.

87. Prawdą jest, że istotnymi informacjami w rozumieniu art. 15 decyzji ramowej 2002/584 są zgodnie z jego dosłownym brzmieniem informacje niezbędne do „podjęcia decyzji o przekazaniu”, to znaczy o zasadności przekazania w zależności od spełnienia przesłanek określonych w szczególności w art. 3–5 decyzji ramowej( ).

88. Moim zdaniem nic nie stoi jednak na przeszkodzie temu, aby wymiana informacji, w przypadku gdy jest ona właściwa dla dokonania oceny ryzyka decydującego o odroczeniu przekazania, odbywała się nawet po podjęciu decyzji o odroczeniu przekazania, jeżeli istnieją ku temu ważne przyczyny natury humanitarnej( ).

89. Wykonujący nakaz organ sądowy musi podjąć decyzję o ewentualnym odroczeniu przekazania na podstawie wszystkich informacji niezbędnych do podjęcia decyzji z pełną znajomością sprawy oczywiście w interesie praw osoby, której dotyczy nakaz, lecz również w uzasadnionym interesie Unii, jakim jest walka z bezkarnością, co jest w szczególności celem mechanizmu ENA( ).

90. Jeżeli ta znajomość sprawy wymaga natychmiastowej i płynnej komunikacji z wydającym nakaz organem sądowym, właściwe jest skorzystanie z mechanizmu przewidzianego w art. 15 ust. 2 decyzji ramowej 2002/584, nawet jeżeli podjęto już decyzję o wykonaniu nakazu.

91. Odroczenie mogłoby zatem dotyczyć wykonania nakazu, co do którego podjęto już decyzję po pomyślnym przejściu przez „filtr” podstaw odmowy wykonania nakazu, o których mowa w art. 3, 4 i 4a decyzji ramowej 2002/584. Poważne ryzyko dla zdrowia staje się zatem podstawą, która zakłada zgodę na wykonanie ENA i uzasadnia decyzję o jego odroczeniu.

F. Czy w przypadku chorób o przewlekłym i nieodwracalnym charakterze należy odroczyć wykonanie nakazu, czy też odmówić wykonania nakazu?

92. Co się tyczy zakresu temporalnego środka, art. 23 ust. 4 decyzji ramowej 2002/584 odnosi się do „czasow[ego]” charakteru odroczenia i stanowi, że wykonanie ENA powinno mieć miejsce „w terminie możliwie najkrótszym po ustąpieniu [uzasadniających je ważnych przyczyn natury humanitarnej]”.

93. Czasowy charakter odroczenia musi być zatem skorelowany z utrzymywaniem się uzasadniających je przyczyn natury humanitarnej. Mogą one zniknąć lub zostać skorygowane z różnych powodów (w szczególności z powodu zmiany sytuacji osoby, której dotyczy nakaz).

94. W każdym razie, jak zasugerował sąd odsyłający( ), w przypadku gdyby odroczenie miało zostać przedłużone, nic nie stoi na przeszkodzie, by w ramach ciągłego dialogu między zainteresowanymi organami sądowymi wskazać inne konkretne rozwiązania( ).

95. Jedynie w przypadku, gdy – biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności – odroczenie musiałoby zostać przedłużone poza termin, którego racjonalność będzie musiał ocenić wykonujący nakaz organ sądowy w ramach dialogu z wydającym nakaz organem sądowym( ), będzie należało cofnąć przekazanie, co do którego wykonujący nakaz organ sądowy podjął decyzję.

96. Podsumowując, uważam, że:

– Wykonujący nakaz organ sądowy musi co do zasady przestrzegać (enumeratywnie wymienionych) podstaw odmowy wykonania nakazu, które są wyraźnie przewidziane w decyzji ramowej 2002/584 (art. 3, 4 i 4a), to znaczy podstaw odnoszących się ściśle do przestępstw, o których ściganie chodzi, oraz do przebiegu postępowań karnych, których przedmiotem są te przestępstwa.

– Wyjątkowo i w przypadku gdy istnieją wystarczające podstawy do uznania, że istnieje poważne ryzyko naruszenia art. 3 lub 4 karty praw podstawowych z przyczyn związanych ze stanem zdrowia osoby, której dotyczy nakaz, zagrażających jej życiu, wykonujący nakaz organ sądowy może odroczyć wykonanie ENA, co do którego podjęto już decyzję, na podstawie informacji przekazanych mu przez wydający nakaz organ sądowy i dopóki utrzymuje się wspomniane poważne ryzyko.

V. Wnioski

97. W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał odpowiedział Corte costituzionale (trybunałowi konstytucyjnemu, Włochy) w następujący sposób:

Artykuł 1 ust. 3 i art. 23 ust. 4 decyzji ramowej Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi, zmienionej decyzją ramową Rady 2009/299/WSiSW z dnia 26 lutego 2009 r., rozpatrywane w świetle art. 3, 4 i 35 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej,

należy interpretować w ten sposób, że:

jeżeli wykonujący nakaz organ sądowy uważa, że przekazanie osoby, której dotyczy nakaz, cierpiącej na poważną, przewlekłą i potencjalnie nieodwracalną chorobę, może narazić jej zdrowie na ryzyko poważnej szkody, powinien zwrócić się do wydającego nakaz organu sądowego o informacje pozwalające na wykluczenie takiego ryzyka oraz, w stosownym przypadku, odroczyć wyjątkowo i czasowo przekazanie tej osoby, dopóki utrzymuje się wspomniane poważne ryzyko.