WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI (trzecia izba w składzie powiększonym)

z dnia 14 maja 1998 r.( )





W sprawie T‑334/94

Sarrió SA, spółka prawa hiszpańskiego, utworzona w Pampelunie (Hiszpania), reprezentowana przez Antonia Creusa Carrerasa, członka izby adwokackiej w Barcelonie, Alberta Mazzoniego, członka izby adwokackiej w Mediolanie, Antonia Tizzana i Giana Michele’a Robertiego, członków izby adwokackiej w Neapolu, z adresem do doręczeń w Luksemburgu w kancelarii mecenasa Alaina Loranga, 51, rue Albert 1er,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez Richarda Lyala, pracownika służby prawnej, działającego w charakterze pełnomocnika, wspieranego przez Alberta Dal Ferro, członka izby adwokackiej w Vicence, z adresem do doręczeń w Luksemburgu na ręce Carlosa Gómeza de la Cruz, pracownika służby prawnej, Centre Wagner, Kirchberg,

strona pozwana,

mającej za przedmiot wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 94/601/WE z dnia 13 lipca 1994 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (IV/C/33.833 – Karton) (Dz.U. L 243, str. 1),

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI WSPÓLNOT EUROPEJSKICH

(trzecia izba w składzie powiększonym)

w składzie: B. Vesterdorf, prezes, C.P. Briët, P. Lindh, A. Potocki i J.D. Cooke, sędziowie,

sekretarz: J. Palacio González, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniach od 25 czerwca do 8 lipca 1997 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Niniejsza sprawa dotyczy decyzji Komisji 94/601/WE z dnia 13 lipca 1994 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (IV/C/33.833 – Karton) (Dz.U. L 243, str.1), sprostowanej przed jej publikacją decyzją Komisji z dnia 26 lipca 1994 r. [C(94) 2135 wersja ostateczna] (zwanej dalej „decyzją”). W decyzji nałożono grzywny z tytułu naruszenia art. 85 ust. 1 traktatu WE na 19 producentów dostarczających karton w obrębie Wspólnoty.

2 Produktem, którego dotyczy decyzja, jest karton. W decyzji wymienia się trzy rodzaje kartonu różnego gatunku: „GC”, „GD” i „SBS”.

3 Karton gatunku „GD” (zwany dalej „kartonem GD”) jest kartonem o szarej warstwie wewnętrznej (papier z recyklingu), służącym zazwyczaj do pakowania produktów innych niż artykuły spożywcze.

4 Karton gatunku GC (zwany dalej „kartonem GC”) jest kartonem z białą zewnętrzną powłoką, wykorzystywanym zazwyczaj do pakowania artykułów spożywczych. Karton GC jest kartonem wyższej jakości niż karton GD. W przedziale czasowym, którego dotyczy decyzja, pomiędzy tymi dwoma produktami istniała zazwyczaj różnica cenowa około 30%. W mniejszym stopniu karton GC o wysokiej jakości znajduje również zastosowanie do celów graficznych.

5 SBS jest skrótem używanym do określenia kartonu całkowicie białego (zwanego dalej „kartonem SBS”). Karton ten jest produktem, którego cena kształtuje się na poziomie wyższym o około 20% od ceny kartonu GC. Służy on do pakowania artykułów spożywczych, kosmetyków, leków i papierosów, ale przede wszystkim jest wykorzystywany do celów graficznych.

6 W piśmie z dnia 22 listopada 1990 r. British Printing Industries Federation, stowarzyszenie zawodowe reprezentujące większość producentów kartonowych pudeł z nadrukiem w Zjednoczonym Królestwie (zwane dalej „BPIF”), złożyło nieformalną skargę do Komisji. Twierdziło ono, że producenci kartonu zaopatrujący Zjednoczone Królestwo wprowadzili szereg równoczesnych i jednolitych podwyżek oraz zwróciło się do Komisji o zbadanie, czy nie miało miejsca naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji. W celu upublicznienia swojej inicjatywy BPIF wydało komunikat prasowy. Treść tego komunikatu została zrelacjonowana w prasie specjalistycznej w grudniu 1990 r.

7 W dniu 12 grudnia 1990 r. Fédération française du cartonnage również złożyło nieformalną skargę do Komisji, utrzymaną w podobnym tonie jak skarga złożona przez BPIF, w której przedstawia spostrzeżenia dotyczące francuskiego rynku kartonu.

8 W dniach 23 i 24 kwietnia 1991 r. przedstawiciele Komisji, działając na mocy art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. 85 i 86 traktatu (Dz.U. 1962, nr 13, str. 204, zwanego dalej „rozporządzeniem nr 17”), przystąpili do jednoczesnych i niezapowiedzianych kontroli w pomieszczeniach kilku przedsiębiorstw i stowarzyszeń zawodowych z sektora produkcji kartonu.

9 W wyniku tych kontroli Komisja, na mocy art. 11 rozporządzenia nr 17, skierowała do wszystkich adresatów decyzji żądania udzielenia informacji i przedstawienia dokumentów.

10 Informacje uzyskane w wyniku tych kontroli oraz żądań udzielenia informacji i przedstawienia dokumentów pozwoliły Komisji sformułować wniosek, że od połowy 1986 roku co najmniej do kwietnia 1991 r. (w większości przypadków) zainteresowane przedsiębiorstwa uczestniczyły w naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu.

11 W konsekwencji Komisja podjęła decyzję o wszczęciu postępowania na podstawie wspomnianego postanowienia traktatu. W dniu 21 grudnia 1992 r. skierowała ona pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do każdego z zainteresowanych przedsiębiorstw. Wszystkie przedsiębiorstwa będące jego adresatami odpowiedziały na piśmie. Dziewięć przedsiębiorstw zwróciło się o umożliwienie im złożenia ustnych wyjaśnień. Ich wysłuchanie odbyło się w dniach od 7 do 9 czerwca 1993 r.

12 Po zakończeniu postępowania Komisja wydała decyzję zawierającą następujące postanowienia:

„Artykuł 1

Buchmann GmbH, Cascades SA, Enso-Gutzeit Oy, Europa Carton AG, Finnboard – The Finnish Board Mills Association, Fiskeby Board AB, Gruber & Weber GmbH & Co. KG, Kartonfabriek De Eendracht NV (prowadzące działalność jako „BPB de Eendracht” NV), NV Koninklijke KNP BT NV (dawniej Koninklijke Nederlandse Papierfabrieken NV), Laakmann Karton GmbH & Co. KG, Mo Och Domsjö AB (MoDo), Mayr-Melnhof Gesellschaft mbH, Papeteries de Lancey SA, Rena Kartonfabrik AS, Sarrió SpA, SCA Holding Ltd [dawniej Reed Paper & Board (UK) Ltd], Stora Kopparbergs Bergslags AB, Enso Española SA (dawniej Tampella Española SA) oraz Moritz J. Weig GmbH & Co. KG naruszyły art. 85 ust. 1 traktatu WE, uczestnicząc:

– w przypadku spółek Buchmann i Rena mniej więcej od marca 1988 r. co najmniej do końca 1990 r.,

– w przypadku spółki Enso Española mniej więcej od marca 1988 r. co najmniej do końca kwietnia 1991 r.,

– w przypadku Gruber & Weber co najmniej od 1988 r. do ostatnich miesięcy 1990 r.,

– w pozostałych przypadkach mniej więcej od połowy 1986 r. co najmniej do kwietnia 1991 r.

w porozumieniu i uzgodnionej praktyce, zapoczątkowanych w połowie 1986 r., w ramach których dostawcy kartonu na obszarze Wspólnoty:

– spotykali się regularnie na zinstytucjonalizowanych i utrzymywanych w tajemnicy spotkaniach w celu negocjowania i uzgadniania wspólnego planu ograniczenia konkurencji w sektorze,

– wspólnie uzgadniali regularne podwyżki cen dla każdego gatunku kartonu, określając kwoty we wszystkich walutach krajowych,

– planowali i realizowali jednoczesne i jednakowe podwyżki cen dla obszaru całej Wspólnoty,

– działali w porozumieniu w celu utrzymania przez głównych producentów udziałów w rynku na stałym poziomie, z zastrzeżeniem okazjonalnych zmian,

– podejmowali, na coraz większą skalę od początku 1990 r., wspólnie ustalone środki służące kontroli podaży kartonu na rynku wspólnotowym w celu zapewnienia wprowadzenia w życie wyżej wspominanych uzgodnionych podwyżek cen,

– wymieniali informacje handlowe na temat dostaw, cen, przestojów produkcji, stanu zamówień oraz stopnia wykorzystania maszyn w celu wsparcia wymienionych powyżej działań.

[...]

Artykuł 3

Na określone poniżej przedsiębiorstwa nakłada się następujące grzywny z tytułu naruszenia, o którym mowa w art. 1:

[...]

xv) Sarrió SpA: grzywna w wysokości 15 500 000 ECU;

[...]”.

13 Zgodnie z decyzją naruszenie zostało popełnione za pośrednictwem organu o nazwie „Groupe d’étude de produit Carton” (zwanego dalej „GEP Carton”), składającego się z kilku zespołów lub komitetów.

14 W połowie 1986 r. na czele tego organu stała „Presidents Working Group” (grupa robocza prezesów, zwana dalej „PWG”), składająca się z wyższych rangą przedstawicieli największych producentów kartonu na obszarze Wspólnoty (około ośmiu).

15 Jednym z głównych zadań grupy PWG była wymiana opinii i dokonywanie uzgodnień dotyczących rynku, udziałów w rynku, cen i zdolności produkcyjnych. W szczególności PWG podejmowała decyzje natury ogólnej, dotyczące harmonogramu oraz poziomu podwyżek cen, które miały być realizowane przez producentów.

16 PWG sporządzała raport dla „President Conference” (konferencji prezesów, zwanej dalej „PC”), w której uczestniczyli niemal wszyscy dyrektorzy generalni zainteresowanych przedsiębiorstw. W badanym okresie PC zbierała się dwa razy do roku.

17 W końcu 1987 r. został utworzony „Joint Marketing Committee” (wspólny komitet ds. marketingu, zwany dalej „JMC”). Jego głównym zadaniem było, z jednej strony, podejmowanie decyzji o podwyżkach i w takim przypadku ustalanie trybu ich wprowadzania, a z drugiej strony, wypracowywanie zasad inicjatyw cenowych, o których decydowała PWG, w odniesieniu do poszczególnych państw oraz głównych klientów w celu zbudowania jednolitego systemu cen w Europie.

18 Wreszcie komitet ekonomiczny („Economic Committee”, zwany dalej „COE”) omawiał w szczególności zmiany cen na rynkach krajowych oraz stan zamówień, a wnioski ujmował w raporcie przeznaczonym dla JMC lub, do końca 1987 r., dla poprzednika JMC, czyli Marketing Committee. W skład COE, zbierającego się kilka razy do roku, wchodzili dyrektorzy handlowi większości zainteresowanych przedsiębiorstw.

19 Z decyzji wynika ponadto, że działalność GEP Carton była wspierana poprzez wymianę informacji za pośrednictwem spółki powierniczej Fides, której siedziba znajduje się w Zurychu (Szwajcaria). W świetle tej decyzji większość członków GEP Carton dostarczała spółce Fides okresowe raporty na temat zamówień, produkcji, sprzedaży oraz wykorzystania zdolności produkcyjnych. Raporty te były opracowywane w ramach systemu Fides, a dane zbiorcze wysyłane do uczestników.

20 Skarżąca, tj. spółka Sarrió SA (zwana dalej „Sarrió”) powstała w 1990 r. w wyniku fuzji oddziału produkcji kartonu największego producenta włoskiego Saffa i hiszpańskiego producenta Sarrió (motyw 11 decyzji). Spółka Sarrió nabyła także w 1991 r. producenta hiszpańskiego – spółkę Prat Carton (ten sam punkt).

21 Uznano, że Sarrió jest odpowiedzialna za udział Prat Carton w kartelu przez cały okres jej uczestnictwa (motyw 154 decyzji).

22 Sarrió produkuje głównie karton GD, ale także karton GC.

Przebieg postępowania

23 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 14 października 1994 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

24 Szesnaście z osiemnastu pozostałych przedsiębiorstw uznanych za odpowiedzialne z tytułu naruszenia również złożyło skargi na tę decyzję (sprawy T‑295/94, T‑301/94, T‑304/94, T‑308/94, T‑309/94, T‑310/94, T‑311/94, T‑317/94, T‑319/94, T‑327/94, T‑337/94, T‑338/94, T‑347/94, T‑348/94, T‑352/94 i T‑354/94).

25 Skarżąca w sprawie T‑301/94 Laakmann Karton GmbH pismem z dnia 10 czerwca 1996 r. złożonym w sekretariacie Sądu wycofała swoją skargę i sprawa została wykreślona z rejestru Sądu postanowieniem z dnia 18 lipca 1996 r. w sprawie T‑301/94 Laakmann Karton przeciwko Komisji, niepublikowanym w Zbiorze.

26 Cztery przedsiębiorstwa fińskie, członkowie stowarzyszenia zawodowego Finnboard i jako tacy solidarnie odpowiedzialne za zapłatę grzywny nałożonej na Finnboard, wniosły również skargi na decyzję (sprawy połączone T‑339/94, T‑340/94, T‑341/94 i T‑342/94).

27 Wreszcie skarga została wniesiona przez stowarzyszenie CEPI-Cartonboard, niebędące adresatem decyzji. Jednakże to stowarzyszenie wycofało swoją skargę pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 8 stycznia 1997 r., a sprawa została wykreślona z rejestru Sądu postanowieniem z dnia 6 marca 1997 r. w sprawie T‑312/94 CEPI-Cartonboard przeciwko Komisji, niepublikowanym w Zbiorze.

28 W piśmie z dnia 5 lutego 1997 r. Sąd wezwał strony do wzięcia udziału w nieformalnym posiedzeniu między innymi w celu przedstawienia uwag na temat ewentualnego połączenia spraw T‑295/94, T‑304/94, T‑308/94, T‑309/94, T‑310/94, T‑311/94, T‑317/94, T‑319/94, T‑327/94, T‑334/94, T‑337/94, T‑338/94, T‑347/94, T‑348/94, T‑352/94 i T‑354/94 dla celów procedury ustnej. Podczas tego posiedzenia, które odbyło się w dniu 29 kwietnia 1997 r., strony wyraziły zgodę na takie połączenie.

29 Na mocy postanowienia z dnia 4 czerwca 1997 r. prezes trzeciej izby Sądu w składzie powiększonym połączył wspomniane sprawy dla celów procedury ustnej z powodu ich złożoności na mocy art. 50 regulaminu oraz przyjął wniosek o zachowanie poufności złożony przez skarżącą w niniejszej sprawie.

30 Na mocy postanowienia z dnia 20 czerwca 1997 r. Sąd przyjął wniosek o zachowanie poufności złożony przez skarżącą w sprawie T‑337/94, który dotyczył dokumentu przedstawionego w odpowiedzi na pisemnie zapytanie Sądu.

31 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba w składzie powiększonym) zdecydował o otwarciu procedury ustnej oraz w ramach środków organizacji postępowania wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na piśmie na niektóre pytania i do przedstawienia pewnych dokumentów. Strony spełniły te żądania w wyznaczonym terminie.

32 Na rozprawie w dniach od 25 czerwca do 8 lipca 1997 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron postępowania w sprawach wymienionych w pkt 28 i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

Żądania stron

33 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego – stwierdzenie nieważności art. 2 decyzji oraz jej art. 3, w zakresie w jakim ten ostatni przepis nakłada na skarżącą grzywnę w wysokości 15 500 000 ECU;

– tytułem dalszego żądania ewentualnego – obniżenie kwoty tej grzywny;

– obciążenie pozwanej kosztami postępowania.

34 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

W przedmiocie skargi o stwierdzenie nieważności decyzji

A – W przedmiocie zarzutu proceduralnego i formalnego opartego na naruszeniu prawa do obrony





Argumenty stron

35 Skarżąca powołuje się na naruszenie jej prawa do obrony w związku z przyjęciem przez Komisję (w motywie 79 decyzji) jako dowodu naruszenia dokumentu znalezionego w Finnboard (UK) Ltd w trakcie kontroli dokonanej w kwietniu 1991 r. (zwanego dalej „cennikiem Finnboard”). Przypomina ona, że ten dokument został jej przesłany dopiero w dniu 28 kwietnia 1994 r., to znaczy po długim czasie od złożenia przez nią odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i od przesłuchania przed Komisją. To nieuzasadnione opóźnienie miało pozbawić skarżącą możliwości przedstawienia własnego punku widzenia w kwestii rzeczywistego znaczenia dokumentu, okoliczności, w jakich został sporządzony, jak również ustosunkowania się do wniosków Komisji wyciągniętych na jego podstawie (wyrok Trybunału z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, Rec. str. 461). Ponadto dostarczenie tego dokumentu w dniu 28 kwietnia 1994 r. nie zapobiegło wspomnianemu naruszeniu.

36 Komisja reprezentuje przeciwne stanowisko, twierdząc, że sporny dokument został przesłany do Sarrió wraz z pismem z dnia 28 kwietnia 1994 r., w którym treść dokumentu oraz wnioski Komisji były wyczerpująco wyjaśnione. Komisja dodaje, że ponieważ pismo z dnia 28 kwietnia 1994 r. umożliwiało skarżącej między innymi pisemne przedstawienie ewentualnych uwag, w stosownym czasie mogła ona wyrazić własną opinię na temat mocy dowodowej spornego dokumentu (zob. wyrok Sądu z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑4/89 BASF przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1523, pkt 36).

Ocena Sądu

37 Cennik Finnboard został udostępniony Komisji w trakcie kontroli dokonanej w biurach Finnboard (UK) Ltd w kwietniu 1991 r. i przekazany skarżącej wraz z pismem wyjaśniającym 16 miesięcy po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

38 Zgodnie z orzecznictwem Sądu w świetle art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17 w związku z art. 2 i 4 rozporządzenia Komisji nr 99/63/EWG z dnia 25 lipca 1963 r. w sprawie przesłuchań przewidzianych w art. 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 17 (Dz.U. 1963, nr 127, str. 2268) Komisja ma obowiązek informowania o zarzutach stawianych zainteresowanym przedsiębiorstwom i stowarzyszeniom, a w decyzji może zawrzeć wyłącznie te z nich, w odniesieniu do których zainteresowani mieli możliwość przedstawienia swojego stanowiska (wyrok z dnia 23 lutego 1994 r. w sprawach połączonych T‑39/92 i T‑40/92 CB i Europay przeciwko Komisji, Rec. str. II‑49, pkt 47).

39 Podobnie przestrzeganie prawa do obrony w postępowaniu mogącym zakończyć się nałożeniem kar, jak w niniejszym przypadku, wymaga, aby zainteresowane przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw miały możliwość, już od etapu postępowania administracyjnego, wypowiedzenia się we właściwy sposób w kwestii prawdziwości i znaczenia dla sprawy dowodów, zarzutów i okoliczności stwierdzonych przez Komisję (ww. wyrok w sprawie Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, pkt 11, oraz wyrok Sądu z dnia 18 grudnia 1992 r. w sprawach połączonych T‑10/92, T‑11/92, T‑12/92 i T‑15/92 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2667, pkt 39).

40 W niniejszej sprawie nie został sformułowany żaden nowy zarzut poza tymi, które wcześniej zostały zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Z pisma załączonego do cennika Finnboard wynika bowiem jasno, że stanowi on jedynie dodatkowy dowód na istnienie wspólnego planu ustalania cen, zarzutu wyczerpująco przedstawionego w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

41 W każdym razie w piśmie załączonym do tego dokumentu skarżącej wyraźnie umożliwiono przedstawienie, na etapie postępowania administracyjnego, w terminie dziesięciu dni, jej stanowiska w odniesieniu do tego środka dowodowego. Wobec powyższych okoliczności Komisja nie uniemożliwiła skarżącej wyrażenia w stosownym czasie opinii w kwestii mocy dowodowej przekazanego dokumentu (ww. wyrok w sprawie Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, pkt 11, oraz wyrok Trybunału z dnia 25 października 1983 r. w sprawie 107/82 AEG przeciwko Komisji, Rec. str. 3151, pkt 27).

42 Wobec powyższego niniejszy zarzut należy oddalić jako bezzasadny.

B – Co do istoty sprawy





W przedmiocie zarzutu opartego na braku uzgodnień w zakresie cen transakcyjnych i na naruszeniu wymogów uzasadnienia

Argumenty stron

43 Skarżąca przyznaje się do udziału w uzgodnieniach dotyczących ogłaszanych cen, jednak zaprzecza, by uzgodnienia odnosiły się do cen transakcyjnych. Poza dokumentami przedstawionymi w jej pismach, które wykazywały, że ceny transakcyjne nie były zgodne z ogłaszanymi cenami, skarżąca na poparcie swego twierdzenia powołuje się na zdolności negocjacyjne poszczególnych klientów, zmiany popytu oraz kosztów produkcji, jak również na specyficzne uwarunkowania rynku kartonu, w szczególności regularność, z jaką podwyżki cen były ogłaszane, i wysoki stopień przejrzystości rynku.

44 Skarżąca uważa, że Komisja nie wypowiedziała się wystarczająco jasno, czy utrzymuje, że uzgodnienia dotyczyły wyłącznie ogłaszanych cen, czy także cen transakcyjnych. Tymczasem – wbrew temu, co twierdzi Komisja – rozróżnienie między tymi dwoma rodzajami uzgodnień jest niezwykle istotne z powodu różnych skutków, jakie wywołują (zob. wyrok Trybunału z dnia 31 marca 1993 r. w sprawach połączonych C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 oraz od C‑125/85 do C‑129/85 Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1307). Skarżąca utrzymuje w replice, że nieścisłości co do przedmiotu uzgodnień stanowią same w sobie naruszenie wymogów uzasadnienia i dokładności decyzji stwierdzających naruszenie reguł konkurencji. Takie naruszenie prowadzi w konsekwencji do poważnego naruszenia uzasadnionego prawa do obrony.

45 Komisja oświadcza, że nie rozumie, w jaki sposób skarżąca może potwierdzać swoje uczestnictwo w uzgadnianiu cen, a równocześnie utrzymywać, że zastosowane podwyżki cen nie są następstwem tych uzgodnień. Komisja podkreśla, że decyzja (szczególnie w motywach 72–102) odwołuje się zarówno do dokumentów wykazujących uzgodnienia każdej podwyżki ogłoszonej w ramach działalności kartelu, jak i do dokumentów, za pomocą których każdy z producentów faktycznie ogłosił daną podwyżkę.

46 Następnie Komisja dowodzi, że rozróżnienie pomiędzy uzgodnieniami w sprawie ogłaszanych cen a uzgodnieniami dotyczącymi cen transakcyjnych nie ma zasadniczego znaczenia w tym przypadku. Uzgodnienia w ramach PWG oraz JMC nie dotyczyły jedynie ogłaszanych cen, ale także podejmowania decyzji w sprawie okresowych podwyżek cen dla każdego rodzaju produktu i równoczesnego wprowadzania ich w życie w całej Wspólnocie (zob. dowody z dokumentów wymienione w motywach 74–90, 92 i 94–96 decyzji).

47 Ponadto przy uwzględnieniu dowodów na istnienie uzgodnień w ramach komitetów, w których uczestniczyła skarżąca, niemożliwe jest twierdzenie, że ogłaszanie cen nie eliminowało niepewności każdego z przedsiębiorstw co do zachowania jego konkurentów oraz że skarżąca wprowadzała podwyżki cen niezależnie od uzgodnień (zob. wyrok Sądu z dnia 24 października 1991 r. w sprawie T‑1/89 Rhône-Poulenc przeciwko Komisji, Rec. str. II‑867, pkt 122 i 123).

Ocena Sądu

48 W świetle art. 1 decyzji przedsiębiorstwa w niej wymienione naruszyły art. 85 ust. 1 traktatu, uczestnicząc w określonym przedziale czasu w porozumieniu i uzgodnionej praktyce, na podstawie których producenci kartonu na obszarze Wspólnoty między innymi „wspólnie uzgadniali regularne podwyżki cen dla każdego gatunku kartonu, określając kwoty we wszystkich walutach krajowych” oraz „planowali i realizowali jednoczesne i jednakowe podwyżki cen dla obszaru całej Wspólnoty”.

49 Skarżąca przyznaje, że uczestniczyła w czterech organach GEP Carton i nie zaprzecza ani w swoich pismach, ani w odpowiedziach na pytania zadane przez Sąd podczas rozprawy, że począwszy od 1988 r. brała udział w uzgodnieniach w zakresie ogłaszanych cen.

50 Przed ustosunkowaniem się do argumentu skarżącej, zgodnie z którym uzgodnienia nie dotyczyły cen transakcyjnych, należy ustalić, czy Komisja rzeczywiście stwierdziła w swojej decyzji, że uzgodnienia dotyczyły właśnie tych cen.

51 W tej kwestii należy stwierdzić, po pierwsze, że art. 1 decyzji nie zawiera żadnych szczegółów dotyczących ceny, która była przedmiotem uzgadnianych podwyżek.

52 Po drugie, z decyzji nie wynika, by Komisja utrzymywała, jakoby producenci ustalali czy nawet mieli zamiar ustalać jednolite ceny transakcyjne. W szczególności motywy 101 i 102, odnoszące się do „skutków uzgodnionych inicjatyw cenowych dla poziomu cen”, potwierdzają, że Komisja uznała, że działania w dziedzinie cen dotyczyły cen katalogowych i miały na celu spowodowanie wzrostu cen transakcyjnych. Między innymi zaznaczono tam, że „nawet gdyby wszyscy producenci byli zdecydowani na wprowadzenie pełnej podwyżki, możliwość przejścia klientów na towary o gorszej jakości lub tańszego gatunku mogła skłonić niektórych producentów do pewnych ustępstw na rzecz ich stałych klientów w zakresie terminu wprowadzenia podwyżek lub przyznania dodatkowych korzyści w postaci rabatów ilościowych lub zniżek w przypadku dużych zamówień w celu zaakceptowania przez klientów pełnej podwyżki ceny podstawowej. W konsekwencji było nieuniknione, że skutki podwyżki cen nie były natychmiast odczuwalne” (motyw 101 akapit szósty).

53 Z decyzji wynika więc, że Komisja uznała, iż celem zmowy cenowej producentów było spowodowanie, by w ślad za uzgodnionymi podwyżkami ogłaszanych cen następowały podwyżki cen transakcyjnych. W tej kwestii z motywu 101 akapit pierwszy decyzji wynika, że „producenci nie tylko ogłaszali uzgodnione podwyżki cen, lecz także z nielicznymi wyjątkami podejmowali zdecydowane kroki w celu zapewnienia, aby były one narzucane klientom”. Okoliczności niniejszej sprawy różnią się zatem od sytuacji badanej przez Trybunał w ww. wyroku w sprawie Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, ponieważ w odróżnieniu od decyzji leżącej u podstaw tego ostatniego wyroku w rozpatrywanej tu decyzji Komisja nie utrzymuje, że przedsiębiorstwa dokonywały uzgodnienia bezpośrednio w odniesieniu do cen transakcyjnych.

54 Taka analiza decyzji poparta jest dokumentami dostarczonymi przez Komisję.

55 W szczególności załącznik 109 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zawiera sprawozdanie z zebrania JMC z dnia 16 października 1989 r., w którym wskazuje się między innymi:

„d) Holandia

[...]

Poważne problemy z dużymi nabywcami, szczególnie z Imcą, dla których Cascades i Van Duffel stosują absurdalne ceny, co utrudnia życie zarówno KNP jak i Finom.

[...]

f) Belgia

Podobna sytuacja jak w Holandii. Finnboard już zastosował podwyżkę cen wobec Van Genechten, ale został zmuszony do ponownych z nim rozmów z powodu ustępstw, jakie miały miejsce w Belgii (ze strony Cascades). Przyjmujemy zdecydowaną postawę i tego samego oczekujemy od Beghin, Cascades i KNP.

[...]

h) Włochy

Saffa ma poważne problemy z powodu cen przywozowych zastosowanych przez Kopparfors, Finnboarda, a także Cascades. Dostawy Saffy znacznie zmalały, przywóz znacznie wzrósł.

Saffa kategorycznie żąda od importerów bezwzględnego respektowania przekazanych wytycznych cenowych”.

56 Dokument ten jasno wskazuje, że nawet jeśli producenci przyjęli ogólną zasadę, że każdy indywidualnie negocjuje ceny transakcyjne ze swoimi klientami, to jednocześnie wszyscy producenci wyraźnie wymienieni we wspomnianym załączniku, w tym także skarżąca, oczekiwali od swoich konkurentów, że zastosują oni do uzgodnionych cen jednolite ceny transakcyjne, przynajmniej na tyle, by negocjacje indywidualne nie pozbawiły skutku ustalonych podwyżek cen katalogowych.

57 Ponadto skarżąca przyznała w trakcie rozprawy, że ogłaszane ceny były punktem wyjścia do negocjacji cen transakcyjnych z klientami, a okoliczność ta potwierdza, że celem ostatecznym była podwyżka cen transakcyjnych. Wystarczy zatem podkreślić, że ustalanie przez producentów jednolitych cen katalogowych byłoby całkowicie pozbawione znaczenia, gdyby ceny te nie miały w rzeczywistości mieć żadnego wpływu na ceny transakcyjne.

58 W odniesieniu do argumentu skarżącej, według którego niepewność dotycząca przedmiotu uzgodnień sama w sobie stanowi naruszenie wymogów uzasadnienia, należy przypomnieć, że art. 1 decyzji nie precyzuje w żaden sposób ceny stanowiącej przedmiot zmowy.

59 W tej sytuacji zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sentencja decyzji musi być interpretowana w świetle przedstawionego w niej uzasadnienia (zob. przykładowo wyrok Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, 54/73, 55/73, 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. 1663, pkt 122–124).

60 Z powyższego wynika, że w niniejszej sprawie Komisja w wystarczającym stopniu wyjaśniła w motywach decyzji, że uzgodnienia dotyczyły cen katalogowych i miały na celu podwyżkę cen transakcyjnych.

61 W konsekwencji zarzut niniejszy należy oddalić jako bezzasadny.

W przedmiocie zarzutu opartego na braku uczestnictwa skarżącej w kartelu dotyczącym zamrożenia udziałów w rynku i kontroli podaży

Argumenty stron

62 Zarzut ten składa się z trzech części.

63 W pierwszej części zarzutu skarżąca twierdzi, że Komisja nie dysponuje dowodami na istnienia uzgodnień mających na celu zamrożenie udziałów w rynku lub kontrolowanie podaży. Nawet przy założeniu, że takie uzgodnienia zostały udowodnione w sposób wymagany prawem, Komisja – zdaniem skarżącej – nie wykazała jej udziału w takich uzgodnieniach. Ponadto skarżąca kwestionuje moc dowodową szeregu załączników do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, na których Komisja oparła się w decyzji.

64 Skarżąca podnosi po pierwsze, że załącznik 73, czyli wewnętrzna notatka spółki Mayr-Melnhof, może jedynie świadczyć o zmowie cenowej, wyjaśniać konsekwencje rygorystycznie przestrzeganej polityki cenowej i potwierdzać, że skarżąca nie wywierała nacisku na spółkę Mayr-Melnhof, aby ta ostatnia nie zwiększała swoich udziałów w rynku poprzez obniżenie cen. W tej kwestii skarżąca powołuje się na wyjaśnienia złożone przez spółkę Mayr-Melnhof w piśmie z dnia 23 września 1991 r. (załącznik 75 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów).

65 Skarżąca stwierdza po drugie, że załącznik 102, czyli notatka spółki Rena, dotyczy posiedzenia Nordic Paperboard Institute (zwanego dalej „NPI”), stowarzyszenia, którego skarżąca nie była członkiem.

66 Po trzecie skarżąca wskazuje, że oświadczenia spółki Stora same w sobie nie mogą stanowić wystarczających dowodów. Ponadto Stora wielokrotnie miała podkreślać względną niezależność, jaką posiadały różne przedsiębiorstwa, szczególnie w zakresie wielkości produkcji oraz wyboru terminu planowanego wstrzymania produkcji (zob. motywy 57, 59, 60, 69, 70 i 71 decyzji). Zdaniem skarżącej oświadczenia spółki Stora potwierdzają poza tym, że nie istniał żaden system kontroli realizacji jakiegokolwiek porozumienia w zakresie wielkości produkcji. Skarżąca uważa, że brak systemu kontroli wielkości produkcji w sposób oczywisty wyklucza istnienie porozumienia w tym zakresie. Ponadto oświadczenia spółki Stora miały być jedynie wyrażeniem subiektywnej opinii tej spółki na temat celowości wprowadzenia środków kontroli wielkości produkcji i sprzedaży.

67 W drugiej części zarzutu skarżąca twierdzi, że zmiany udziałów w rynku poszczególnych przedsiębiorstw są dowodem na brak uzgodnień mających na celu zamrożenie udziałów w rynku lub, nawet jeśli przyjąć, iż uzgodnienia były dokonywane przez niektóre przedsiębiorstwa, że skarżąca w nich w żadnym razie nie uczestniczyła.

68 W odniesieniu do ogólnych zmian udziałów w rynku skarżąca podkreśla, że niektórzy producenci, w szczególności Iggesund (MoDo) i Mayr-Melnhof, uruchomili dodatkowe znaczne zdolności produkcyjne w badanym przedziale czasowym.

69 Skarżąca twierdzi także, że jej całkowity udział w rynku wspólnotowym zmniejszył się z 14,3% w 1987 r. do 11,7% w 1990 r. Jej zdaniem taki spadek pozostaje w sprzeczności z twierdzeniem Komisji, że skarżąca uczestniczyła w porozumieniu poszczególnych producentów, mającym na celu zamrożenie udziałów w rynku. Jeśli chodzi o spółkę Prat Carton, spadek jej udziałów w rynku wspólnotowym rzędu 9% w latach 1987–1990 również świadczy o braku uczestnictwa w jakichkolwiek uzgodnieniach mających na celu zamrożenie udziałów w rynku.

70 W trzeciej części zarzutu skarżąca twierdzi, że jej zachowanie dotyczące wstrzymywania produkcji oraz wywozu na rynki pozaeuropejskie również nie ma nic wspólnego ze stanowiskiem Komisji.

71 W odniesieniu do pierwszej części zarzutu Komisja uważa, że przywołane przez nią środki dowodowe, w szczególności oświadczenia spółki Stora (załączniki 39 i 43 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów) oraz załączniki 73 i 102 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów są w pełni wystarczające, by stwierdzić istnienie kartelu mającego na celu zamrożenie udziałów w rynku oraz kontrolowanie podaży, jak również udział skarżącej w tych elementach kartelu.

72 Jeśli chodzi o drugą część zarzutu, Komisja przypomina, że oparła się na dowodach z dokumentów kartelu dotyczących zamrożenia udziałów w rynku i twierdzi, że argumentacja skarżącej odnosząca się do zmian udziałów w rynku poszczególnych przedsiębiorstw jest w związku z tym niewłaściwa, jeśli chodzi o ustalenie, czy tego rodzaju kartel istniał. Komisja dodaje, że decyzja wyraźnie stwierdza, że udział w rynku niektórych przedsiębiorstw nieznacznie wzrastał, ponieważ każdego roku udziały były przedmiotem renegocjacji (motywy 60 i 131 decyzji). W każdym razie art. 85 zakazuje zawierania porozumień, których przedmiotem lub celem jest ograniczenie konkurencji, niezależnie od stopnia odniesionego sukcesu.

73 W szczególności w odniesieniu do argumentów skarżącej, w których powołuje się ona na zmiany zakresu jej udziałów w rynku, Komisja przypomina, że naruszenie dotyczyło całego rynku wspólnotowego. Skarżąca należała do PWG, w ramach której odbywały się dyskusje na temat udziałów w rynku. W 1989 r. oddelegowany członek zarządu spółki Saffa został nawet mianowany wiceprezesem GEP Carton.

74 Komisja zaznacza wreszcie, że twierdzenie skarżącej, zgodnie z którym zawsze zachowywała ona niezależność, nie jest wsparte żadnym dowodem. Ponadto nawet założenie, że skarżąca nie podporządkowała się zasadom kartelu, nie zmienia faktu, że naruszenie zostało popełnione (ww. wyrok w sprawie Rhône-Poulenc przeciwko Komisji).

75 Wreszcie w odniesieniu do trzeciej części zarzutu Komisja podnosi, że spółka Stora potwierdziła w załączniku 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, że PWG zaplanowała i wprowadziła w życie system mający na celu przywrócenie równowagi i kontrolowanie produkcji poprzez utrzymywanie stałego poziomu cen. Komisja twierdzi więc, że fakt, iż sytuacja rynkowa lub dobre funkcjonowanie kartelu w konsekwencji powodowały, że skarżąca nie była w swojej opinii zmuszona do wstrzymywania produkcji zgodnie z uzgodnieniami, nie ma znaczenia w odniesieniu do odpowiedzialności skarżącej ani jej udziału w kartelu mającym na celu kontrolowanie udziałów w rynku i wielkości produkcji.

Ocena Sądu

1. W przedmiocie istnienia uzgodnień mających na celu zamrożenie udziałów w rynku i kontrolę podaży

76 W odniesieniu do pierwszej części zarzutu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 1 decyzji zainteresowane przedsiębiorstwa naruszyły art. 85 ust. 1 traktatu w przedziale czasowym objętym analizą poprzez uczestnictwo w porozumieniu i uzgodnionej praktyce, na podstawie których producenci kartonu we Wspólnocie „działali w porozumieniu w celu utrzymania przez głównych producentów udziałów w rynku na stałym poziomie, z możliwością okazjonalnych odchyleń”, oraz „podejmowali, z coraz większą częstotliwością począwszy od 1990 r., wspólnie ustalone środki kontroli podaży rynku wspólnotowego w celu zapewnienia realizacji wyżej wspominanych uzgodnionych podwyżek cen”.

77 Zdaniem Komisji, te dwie kategorie zmowy, ujęte w decyzji w części zatytułowanej „Kontrola produkcji”, zostały zapoczątkowane w omawianym okresie przez uczestników spotkań PWG. Z treści motywu 37 akapit trzeci decyzji wynika, że do prawdziwych celów PWG, stosownie do oświadczenia spółki Stora, „należało »omawianie i uzgodnienia w odniesieniu do rynków, udziałów w rynkach, cen, podwyżek cen i zdolności produkcyjnych«”.

78 W odniesieniu do roli PWG w zmowie dotyczącej udziałów w rynku w decyzji (motyw 37 akapit piąty decyzji) stwierdza się, że: „W związku z działaniami zmierzającymi do wprowadzenia podwyżek cen PWG przeprowadziła szczegółowe dyskusje na temat udziałów w rynku krajowych ugrupowań oraz indywidualnych grup producentów w Europie Zachodniej. W wyniku tego zostały osiągnięte pewne »porozumienia« pomiędzy uczestnikami, dotyczące ich odpowiednich udziałów w rynku, których celem było zapewnienie, aby uzgodnione inicjatywy cenowe nie były zagrożone nadwyżką podaży nad popytem. Duże grupy producentów w rzeczywistości porozumiały się co do utrzymania swoich udziałów w rynku na poziomach odpowiadających obrotom ze sprzedaży i produkcji przedstawianych corocznie i publikowanych w ostatecznej formie przez spółkę Fides w marcu następnego roku. Rozwój udziałów w rynku był analizowany podczas każdego spotkania PWG na podstawie miesięcznych danych otrzymywanych od spółki Fides. W przypadku pojawienia się znaczących zmian żądano wyjaśnień od przedsiębiorstwa uważanego za odpowiedzialne za ten stan rzeczy”.

79 Zgodnie z motywem 52 decyzji: „Porozumienie osiągnięte w ramach PWG w 1987 r. obejmowało »zamrożenie« zachodnioeuropejskich udziałów w rynku głównych producentów na istniejących poziomach, bez podejmowania prób zdobycia nowych klientów lub poszerzania aktualnie prowadzonej działalności poprzez agresywną politykę cenową”.

80 W motywie 56 akapit pierwszy decyzji podkreślone zostaje, że: „Podstawowe porozumienie między głównymi producentami w sprawie utrzymania ich odpowiednich udziałów w rynku trwało nadal przez okres objęty niniejszą decyzją”. Zgodnie z motywem 57 „»rozwój udziału w rynku« był analizowany na każdym spotkaniu PWG na podstawie okresowych danych statystycznych”. Wreszcie w motywie 56 akapit ostatni podkreśla się, że: „Do przedsiębiorstw, które brały udział w powyższych dyskusjach na temat udziałów w rynku, należały te reprezentowane w ramach PWG, a mianowicie: Cascades, Finnboard, KNP (do 1988 r.), [Mayr-Melnhof], MoDo, Sarrió, dwaj producenci z grupy Stora, CBC oraz Feldmühle, a także (od 1988 r.) Weig”.

81 Należy stwierdzić, że Komisja prawidłowo ustaliła istnienie zmowy w sprawie udziałów w rynku pomiędzy uczestnikami spotkań PWG.

82 Analiza Komisji opiera się bowiem głównie na oświadczeniach spółki Stora (załącznik 39 i 43 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów) i znajduje swoje potwierdzenie w załączniku 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

83 W załączniku 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów spółka Stora wyjaśnia: „PWG zbierała się od 1986 r., aby mieć wpływ na regulację rynku [...]. Poza innymi (zgodnymi z prawem) sferami działalności prowadziła ona dyskusje i uzgodnienia dotyczące rynków, udziałów w rynku, cen oraz podwyżek cen, popytu i zdolności produkcyjnych. Jej zadaniem była również dokładna ocena podaży i popytu na rynku oraz środków koniecznych do ich regulacji, a następnie przedstawienie tej oceny konferencji prezesów”.

84 Jeśli chodzi o samą zmowę w sprawie udziałów w rynku, spółka Stora wyjaśnia, że „udziały nabyte przez koncerny krajowe Wspólnoty Europejskiej, EFTA oraz inne państwa zaopatrywane przez członków GEP Carton były poddawane analizie na forum PWG” oraz że PWG „dyskutowała nad możliwością utrzymania udziałów w rynku na poziomie roku poprzedniego” (załącznik 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 19). Spółka Stora informuje także (cytowany dokument, pkt 6), że „dyskusje dotyczące udziałów w rynku poszczególnych producentów w Europie miały także miejsce w tym okresie, a pierwszym okresem porównawczym był poziom z 1987 r.”.

85 W odpowiedzi na żądanie Komisji z dnia 23 grudnia 1991 r., wysłanej w dniu 14 lutego 1992 r. (załącznik 43 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), spółka Stora uściśla: „Porozumienia dotyczące udziałów w rynku zawierane przez członków PWG dotyczyły całej Europy. Porozumienia opierały się na wynikach uzyskanych w roku poprzednim, których ostateczna wersja była zazwyczaj dostępna w marcu następnego roku” (pkt 1.1).

86 Powyższe twierdzenie zostało potwierdzone w tym samym dokumencie w następujący sposób: „[...] dyskusje prowadziły do zawarcia, zazwyczaj w marcu każdego roku, porozumienia między członkami PWG, mającego na celu utrzymanie ich udziałów w rynku na poziomie poprzedniego roku” (pkt 1.4). Spółka Stora zaznacza, że „nie były przedsiębrane żadne środki w celu zapewnienia przestrzegania porozumień” oraz że uczestnicy spotkań PWG „byli świadomi, że gdyby zachowywali się w szczególny sposób na pewnych rynkach zaopatrywanych przez innych, ci ostatni postępowaliby podobnie na innych rynkach” (ten sam punkt).

87 Spółka Stora oświadcza wreszcie, że spółka Saffa brała udział w dyskusjach dotyczących udziałów w rynku (pkt 1.2).

88 Twierdzenia spółki Stora dotyczące zmowy w sprawie udziałów w rynku znajdują poparcie w treści załącznika 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Dokument ten, znaleziony w FS-Karton, jest poufną notatką z dnia 28 grudnia 1988 r. sporządzoną przez dyrektora ds. marketingu grupy Mayr-Melnhof w Niemczech (p. Katznera), skierowaną do dyrektora generalnego spółki Mayr-Melnhof w Austrii (p. Gröllera), która dotyczy sytuacji na rynku.

89 Zgodnie z tym dokumentem, cytowanym w motywach 53 i 55 decyzji, ścisła współpraca w ramach „grupy prezesów” („Präsidentenkreis”), zainicjowana w 1987 r., przyczyniła się do powstania grupy „zwycięzców” i „przegranych”. Autor notatki zalicza spółkę Mayr-Melnhof do grupy „przegranych” z różnych powodów, a przede wszystkim z następujących:

„2) Porozumienie mogło zostać zawarte jedynie w drodze nałożenia na nas »sankcji« – zmuszono nas do »wyrzeczeń«.

3) Udziały w rynku z 1987 r. miały zostać »zamrożone«, istniejące kontakty podtrzymane i żadna nowa działalność lub gatunek produktu nie mogły być wprowadzone w życie przy zastosowaniu promocyjnych cen (skutek będzie widoczny w styczniu 1989 r., jeśli wszystkie strony będą lojalne)”.

90 Stwierdzenia te powinny być odczytywane w bardziej ogólnym kontekście sporządzenia notatki.

91 W tym względzie autor notatki tytułem wstępu mówi o ściślejszej współpracy „grupy prezesów” w skali europejskiej. Określenie to zostało zinterpretowane przez spółkę Mayr-Melnhof jako dotyczące jednocześnie PWG i PC w kontekście ogólnym, to znaczy bez odniesienia do jakiegokolwiek wydarzenia ani konkretnego spotkania [załącznik 75 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 2 lit. a)]; w niniejszym kontekście nie ma potrzeby omawiania tej interpretacji.

92 Autor wskazuje następnie, że ta współpraca doprowadziła do „dyscypliny cenowej”, która przyczyniła się do podziału na „zwycięzców” i „przegranych”.

93 Stwierdzenie odnoszące się do udziałów w rynku, które mają zostać zamrożone na poziomie z 1987 r., należy wobec tego rozumieć w kontekście tej dyscypliny cenowej, o której zadecydowała „grupa prezesów”.

94 Poza tym odwołanie się do 1987 r. jako roku odniesienia jest zgodne z drugim oświadczeniem spółki Stora (załącznik 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, zob. pkt 84 powyżej).

95 Jeśli chodzi o rolę odegraną przez PWG w zmowie dotyczącej kontroli podaży, przejawiającej się w planowaniu czasu przestoju maszyn, decyzja wskazuje, że PWG odegrała kluczową rolę we wprowadzaniu przestojów, kiedy w 1990 r. znacznie wzrosły zdolności produkcyjne, a nastąpił spadek popytu: „[...] od początku 1990 r. liderzy przemysłu [...] uznali za konieczne uzgodnienie w ramach PWG kwestii konieczności wprowadzenia przestojów. Główni producenci uznali, że nie mogą zwiększyć popytu poprzez zmniejszenie cen oraz że utrzymanie pełnej produkcji doprowadziłoby jedynie do obniżenia cen. Teoretycznie okres przestojów niezbędnych do przywrócenia równowagi podaży i popytu mógłby być określany na podstawie raportów w sprawie zdolności produkcyjnych [...]” (motyw 70 decyzji).

96 W decyzji podkreśla się ponadto, że: „PWG oficjalnie nie wskazywała jednak »przestoju«, jaki powinien wprowadzić każdy producent. Zdaniem spółki Stora istniały praktyczne trudności w sporządzeniu skoordynowanego planu przestojów w celu objęcia wszystkich producentów. Spółka Stora twierdzi, że z powyższych przyczyn »istniał jedynie luźny system zachęt«” (motyw 71 decyzji).

97 Sąd uważa, że Komisja w wystarczającym stopniu ustaliła istnienie zmowy między uczestnikami spotkań PWG w sprawie okresów przestojów w produkcji.

98 Dostarczone dowody potwierdzają słuszność dokonanej analizy.

99 W swoim drugim oświadczeniu (załącznik 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 24) spółka Stora wyjaśnia: „Wraz z przyjęciem przez PWG polityki pierwszeństwa ceny przed ilością i stopniowym wprowadzeniem jednolitego systemu cen począwszy od 1988 r. członkowie PWG uznali, że przestrzeganie okresów przestojów będzie konieczne w celu utrzymania poziomu tych cen przy ograniczonym wzroście popytu. Bez wprowadzenia przestojów producenci nie mieliby możliwości utrzymania uzgodnionych poziomów cen w sytuacji wzrastającej nadwyżki zdolności produkcyjnych”.

100 W pkt 25 swojego oświadczenia spółka Stora dodaje: „W latach 1988 i 1989 przemysł mógł funkcjonować praktycznie przy wykorzystaniu pełnych zdolności produkcyjnych. Przestoje innego rodzaju niż zwykłe, mające miejsce w związku z koniecznością napraw oraz przerwami urlopowymi, stały się niezbędne począwszy od 1990 r. [...] Następnie okazało się, że konieczne jest także wprowadzanie postojów wraz ze zmniejszaniem się napływu zamówień, tak by utrzymać politykę pierwszeństwa ceny przed ilością. Okres trwania przestojów wiążący producentów (dla zachowania równowagi pomiędzy produkcją a konsumpcją) mógł być wyliczony na podstawie raportów dotyczących zdolności produkcyjnych. PWG formalnie nie wyznaczała wiążących okresów przestojów, choć w tej kwestii istniał luźny system zachęt [...]”.

101 W odniesieniu do załącznika 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów powody podane przez autora w celu wyjaśnienia zaliczenia spółki Mayr-Melnhof do „przegranych” w chwili sporządzania notatki stanowią istotne środki dowodowe wskazujące na istnienie zmowy między uczestnikami spotkań PWG w sprawie przestojów.

102 Autor stwierdza bowiem:

„4) Właśnie w tym punkcie koncepcje zainteresowanych stron co do zamierzonego celu zaczynają być rozbieżne.

[...]

c) Wszyscy przedstawiciele handlowi i europejscy agenci zostali zwolnieni z dyscypliny budżetowej w zakresie ilości, a polityka sztywnych cen, praktycznie bez żadnych odstępstw, stała się powszechnie obowiązująca (nasi współpracownicy często nie rozumieli zmiany naszego stanowiska wobec rynku – wcześniej jedynym wymogiem była ilość, podczas gdy od tej chwili liczyła się wyłącznie dyscyplina cenowa, pod presją ryzyka przestoju maszyn)”.

103 Spółka Mayr-Melnhof utrzymuje (załącznik 75 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), że przytoczony powyżej fragment dotyczy wyłącznie sytuacji wewnętrznej tego przedsiębiorstwa. Jednakże fragment ten, poddany analizie w szerszym kontekście notatki, oznacza wprowadzenie na szczeblu pracowników zajmujących się sprzedażą sztywnej polityki ustalonej w ramach „grupy prezesów”. Z powyższego wynika, że treść tego dokumentu należy odczytać w taki sposób, że uczestnicy porozumienia z 1987 r., to znaczy przynajmniej uczestnicy spotkań PWG, bez wątpienia rozważali skutki, jakie wywołałaby przyjęta polityka, gdyby była ona rygorystycznie realizowana.

104 Fakt, że w czasie przygotowywania podwyżek cen dyskusje producentów na temat przestojów miały miejsce, jest potwierdzony w szczególności przez notatkę z dnia 6 września 1990 r. (załącznik 118 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), sporządzoną przez spółkę Rena. Notatka wymienia kwoty podwyżek cen w poszczególnych państwach, zaplanowane terminy ich ogłoszenia, jak również stan zamówień wyrażony w dniach roboczych w odniesieniu do kilku producentów.

105 Autor dokumentu podkreśla, że niektórzy producenci przewidywali okresowe przestoje, ilustrując to następującym przykładem:

„Kopparfors 5–15 days

5/9 will stop for five days”.

106 Na podstawie powyższych rozważań należy stwierdzić, że Komisja udowodniła w sposób wymagany prawem istnienie zmowy w sprawie udziałów w rynku między uczestnikami spotkań PWG, jak również zmowy między tymi samymi przedsiębiorstwami w sprawie przestojów. Ponieważ nie ulega wątpliwości, że Sarrió uczestniczyła w spotkaniach PWG i jest wyraźnie wymieniona w głównych dowodach obciążających (oświadczenia spółka Stora i załącznik 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), Komisja słusznie uznała skarżącą za odpowiedzialną z tytułu udziału w dwóch wymienionych zmowach.

107 Krytyczne uwagi skarżącej na temat oświadczeń spółki Stora i załącznika 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, mające na celu podważenie mocy dowodowej tych dokumentów, nie mogą podważyć powyższego stwierdzenia.

108 Co do, po pierwsze, kolejnych oświadczeń spółki Stora przedłożonych Komisji nie ulega wątpliwości, że pochodzą one od jednego z przedsiębiorstw uważanych za uczestniczące w zarzucanym naruszeniu i że zawierają szczegółowy opis charakteru dyskusji prowadzonych w ramach organów GEP Carton, celu przyświecającego przedsiębiorstwom spotykającym się na jego forum, jak również uczestnictwa wspomnianych przedsiębiorstw w spotkaniach różnych organów. Ponieważ ten zasadniczy środek dowodowy jest poparty innymi dowodami zawartymi w aktach, stanowi on istotną podstawę twierdzeń Komisji.

109 Po drugie, w odniesieniu do załącznika 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, skarżąca utrzymuje, że wykazane w nim zostały jedynie uzgodnienia dotyczące cen, ponieważ zmiany wielkości sprzedaży, o których w nim mowa, są jedynie konsekwencją polityki cenowej. Skarżąca powołuje się w tej kwestii na interpretację tego dokumentu dokonaną przez spółkę Mayr-Melnhof (załącznik 75 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów).

110 Jednakże analiza przedstawiona przez skarżącą nie jest zbieżna z interpretacją treści dokumentu w kontekście wszystkich okoliczności związanych z jego powstaniem, a interpretacja dokonana przez spółkę Mayr-Melnhof jest bez znaczenia.

111 Wobec tego, że zgodnie z załącznikiem 75 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów załącznik 73 „zawiera ogólną charakterystykę sytuacji dokonaną przez dyrektora ds. sprzedaży w FS-Karton dla zarządu grupy, który jest jedynie próbą usprawiedliwienia przed zarządem grupy zastoju w obrotach przedsiębiorstwa, opierającą się zasadniczo na nowej polityce polegającej na zmuszaniu spółek zależnych do przestrzegania całkowitej dyscypliny cenowej, nawet za cenę spadku obrotów”. Ponadto zdaniem spółki Mayr-Melnhof „»zamrożenie udziałów w rynku« oznaczało, że aby osiągnąć wyższy poziom cen w ramach grupy Mayr-Melnhof, nie można było podejmować prób zdobywania większych udziałów w rynku poprzez sprzedaż dodatkowych ilości nowym klientom lub wprowadzenie nowych rodzajów produktów po nieopłacalnych cenach. Wprost przeciwnie, celem było zachowanie istniejących relacji z klientami, pomimo wzrostu cen”.

112 Te ogólne rozważania nie dają się pogodzić z adnotacją widniejącą na wstępie dokumentu skierowanego do „grupy prezesów”, a treść całego dokumentu powinna być rozpatrywana w świetle tej adnotacji.

113 W związku z tym że informacje zawarte w załączniku 73 odnoszące się do „zamrożenia” udziałów w rynku oraz do regulowania podaży są zbieżne z informacjami zawartymi w oświadczeniach spółki Stora, Komisja słusznie uznała, że tylko te dokumenty rozpatrywane łącznie świadczą o istnieniu zgodnych oświadczeń woli wykraczających poza same uzgodnienia w sprawie cen.

114 Ponieważ Komisja wykazała istnienie dwóch spornych zmów, nie ma potrzeby rozpatrywania uwag krytycznych sformułowanych przez skarżącą w odniesieniu do załącznika 102 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

2. W przedmiocie faktycznego zachowania skarżącej

115 Nie jest również możliwe uwzględnienie drugiej i trzeciej części zarzutu, zgodnie z którymi faktycznego zachowania przedsiębiorstw nie można pogodzić z twierdzeniami Komisji dotyczącymi istnienia dwóch kwestionowanych zmów.

116 Po pierwsze, istnienie zmów pomiędzy członkami PWG w dwóch aspektach „polityki pierwszeństwa ceny przed ilością” nie może być mylone z wprowadzeniem ich w życie. Dowody dostarczone przez Komisję mają bowiem taką moc dowodową, że informacje dotyczące faktycznego zachowania skarżącej na rynku nie mogą mieć wpływu na wnioski Komisji w odniesieniu do faktu istnienia zmów w zakresie dwóch aspektów spornej polityki. Co więcej, twierdzenia skarżącej mogłyby zmierzać do wykazania, że jej zachowanie było zupełnie inne niż uzgodnione między przedsiębiorstwami uczestniczącymi w spotkaniach PWG.

117 Po drugie, wnioski Komisji nie są sprzeczne z informacjami dostarczonymi przez skarżącą. Należy podkreślić, że Komisja wyraźnie przyznała, że zmowa dotycząca podziału rynku nie uwzględniała „formalnego mechanizmu kar lub środków kompensacyjnych w celu wzmocnienia porozumienia w sprawie udziałów w rynku” i że udziały w rynku niektórych dużych producentów rosły bardzo wolno z roku na rok (zob. w szczególności motywy 59 i 60 decyzji). Ponadto Komisja przyznaje, że ponieważ przemysł funkcjonował przy zaangażowaniu wszystkich zdolności produkcyjnych do początku 1990 r., do tego czasu praktycznie żaden przestój nie był konieczny (motyw 70 decyzji).

118 Po trzecie, z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż fakt, że dane przedsiębiorstwo nie podporządkowuje się ustaleniom dokonanym podczas spotkań mających wyraźnie antykonkurencyjny charakter, w niczym nie zwalnia go od pełnej odpowiedzialności za udział w kartelu, skoro nie zdystansowało się otwarcie od ustaleń dokonanych podczas spotkań (zob. na przykład wyrok Sądu z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑141/89 Tréfileurope przeciwko Komisji, Rec. str. II‑791, pkt 85). Nawet założenie, że zachowanie skarżącej na rynku odbiegało od uzgodnionego zachowania, w niczym nie zmienia jej odpowiedzialności z tytułu naruszenia art. 85 ust. 1 traktatu.

W przedmiocie zarzutu opartego na błędzie Komisji popełnionego w odniesieniu do czasu trwania uzgodnień w sprawie cen

Argumenty stron

119 Skarżąca dowodzi, że uzgodnienia dotyczące ogłaszanych cen, przynajmniej w jej przypadku, miały miejsce dopiero począwszy od 1988 r. Podwyżka cen ze stycznia 1987 r. w Zjednoczonym Królestwie była jedynie naturalną reakcją producentów wobec słabości funta szterlinga w stosunku do innych walut europejskich, a jednolity charakter tej podwyżki wynikał z przejrzystości rynku. Nie można zabronić podmiotom gospodarczym dostosowania swoich zachowań do zachowań stwierdzonych u konkurencji lub od niej oczekiwanych (ww. wyrok w sprawie Suiker Unie i in. przeciwko Komisji). Ponadto załączniki 44 i 61 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów ani dokument A‑17‑2 nie świadczą o uzgodnieniach cenowych pomiędzy przedsiębiorstwami, a w każdym razie nie dotyczą one skarżącej.

120 Jeśli chodzi o termin zakończenia uzgodnień w sprawie cen, Komisja miała błędnie przyjąć jako datę kwiecień 1991 r., podczas gdy ogłoszenie ostatniej uzgodnionej podwyżki miało miejsce na przełomie września i października 1990 r.

121 Komisja przypomina, że skarżąca uczestniczyła w spotkaniach PWG i JMC od chwili powołania tych organów i była ich członkiem jeszcze w 1991 r. Podkreśla on, że nawet jeśli dokumenty znalezione w pomieszczeniach jednego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu wykazują, że pod koniec 1987 r. zostało zawarte porozumienie w sprawie wielkości produkcji oraz dyscypliny cenowej (motyw 53 decyzji), to taka okoliczność nie wyklucza faktu, że zainteresowani producenci odbyli serię tajnych spotkań przed tym terminem w celu omówienia planu zmierzającego do wyeliminowania konkurencji (zob. w szczególności motyw 161 decyzji). Załączniki 35 i 43 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów potwierdzają taką tezę. Komisja dodaje, że słuszność toku jej rozumowania w odniesieniu do czasu trwania naruszenia prawa wynika również z faktu wprowadzania podwyżek cen przez producentów od 1987 r.

Ocena Sądu

122 Zgodnie z art. 1 decyzji skarżąca naruszyła art. 85 ust. 1 traktatu, uczestnicząc od połowy 1986 r. do kwietnia 1991 r. w porozumieniu i uzgodnionej praktyce, na podstawie których dostawcy kartonu ze Wspólnoty decydowali między innymi o podwyżkach cen kartonu oraz planowali i wprowadzali równoczesne i jednolite podwyżki cen w całej Wspólnocie. Motyw 74 decyzji wyjaśnia, że pierwsza uzgodniona inicjatywa cenowa, w której uczestniczyła skarżąca (załącznik A do decyzji), miała miejsce w Zjednoczonym Królestwie pod koniec 1986 r., „kiedy nowy mechanizm GEP Carton nadal się tworzył”.

123 Motyw 161 akapit drugi decyzji potwierdza między innymi, że większość przedsiębiorstw będących adresatami decyzji uczestniczyła w naruszeniu począwszy od czerwca 1986 r., kiedy to „utworzono PWG oraz coraz silniej zawiązywała się zmowa pomiędzy producentami i zaczynała być bardziej skuteczna”.

124 Na poparcie swego sprzeciwu wobec początku uzgodnień w sprawie cen skarżąca podważa moc dowodową załączników 61 i 44 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jak również dokumentu A‑17‑2.

125 Załącznik 61 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest notatką odnalezioną u przedstawiciela handlowego spółki Mayr-Melnhof w Zjednoczonym Królestwie. Komisja ocenia, że jest to „notatka wewnętrzna sporządzona podczas jednej z konferencji prezesów, [potwierdzająca] zeznanie spółki Stora, zgodnie z którym konferencja prezesów faktycznie omawiała politykę zmowy w zakresie ustalania cen” (motyw 41 akapit trzeci i motyw 75 akapit drugi decyzji).

126 Dokument ten, dotyczący zebrania w Wiedniu w dniach 12 i 13 grudnia 1986 r., zawiera następującą informację:

„Polityka cenowa w Zjednoczonym Królestwie

Przedstawiciel spółki Weig był obecny niedawno na spotkaniu Fides, w czasie którego oświadczył, że uważa poziom 9% za zbyt wysoki dla Zjednoczonego Królestwa i wnioskował o jego obniżenie do 7%!! Rozczarowanie jest duże, ponieważ wyznacza to »poziom negocjacji« dla wszystkich. Polityka cenowa w Zjednoczonym Królestwie zostanie powierzona RHU przy wsparciu [spółki Mayr-Melnhof], nawet jeśli doprowadzi to do przejściowego zmniejszenia ilości, podczas gdy my podejmujemy wysiłki, by utrzymać cel 9% (okaże się, czy jest on realny). [Mayr-Melnhof/FS] prowadzą politykę wzrostu w Zjednoczonym Królestwie, ale spadek zysków jest poważny i musimy walczyć o przejęcie kontroli cen. [Mayr-Melnhof] nie zaprzecza, że podniosła swój tonaż w Niemczech o 6000 i mimo że o tym wiemy, nic nie można zrobić”.

127 Spotkanie spółki Fides, o którym mowa na początku cytowanego fragmentu, jest prawdopodobnie, zdaniem spółki Mayr-Melnhof (odpowiedź na żądanie udzielenia informacji, załącznik 62 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), spotkaniem PC w dniu 10 listopada 1986 r.

128 Należy stwierdzić, że analizowany dokument potwierdza, iż na początkowym etapie podwyżek cen spółka Weig zareagowała, sygnalizując swoją przyszłą politykę cenową w Zjednoczonym Królestwie.

129 Nie można jednak traktować tego dokumentu jako dowodu na to, że spółka Weig zareagowała na określony poziom podwyżek cen ustalonych przez przedsiębiorstwa skupione wokół GEP Carton przed dniem 10 listopada 1986 r.

130 Komisja nie opiera się bowiem w tym względzie na żadnym innym dowodzie. Ponadto wzmianka spółki Weig o podwyżce cen o „9%” może dotyczyć podwyżki cen w Zjednoczonym Królestwie, ogłoszonej przez Thames Board Ltd w dniu 5 listopada 1986 r. (załącznik A‑12‑1). To ogłoszenie miało miejsce wkrótce po tym terminie, jak wyraźnie wynika z treści notatki prasowej (załącznik A‑12‑3). I wreszcie Komisja nie dostarczyła żadnego innego dokumentu mogącego stanowić bezpośredni dowód, że dyskusje na temat podwyżek cen miały miejsce podczas spotkań PC. W takich okolicznościach nie można wykluczyć, że notatki spółki Weig, w postaci przytoczonej w załączniku 61 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, zostały sporządzone bez związku ze spotkaniem PC, które odbyło się w dniu 10 listopada 1986 r., jak wielokrotnie podkreślała spółka Weig podczas rozprawy.

131 Poza tym protokół ze spotkania zarządu spółki Feldmühle (UK) Ltd z dnia 7 listopada 1986 r. (załącznik A‑17‑2), na który powołuje się Komisja w decyzji (motyw 74 akapit trzeci) potwierdza jedynie, że informacja o ogłoszeniu podwyżki cen o około 9% przez spółkę Thames Board Ltd była znana tej brytyjskiej spółce zależnej Feldmühle przed dniem 10 listopada 1986 r.: „TBM and the Fins have announced price increases of approximately 9% to be effective from February 1987 and it would appear that most other mills will be looking for the same sort of increase ” („TBM i Finowie ogłosili podwyżki cen w wysokości około 9%, które mają wejść w życie w lutym 1987 r. Wydaje się, że większość pozostałych zakładów również będzie dążyć do wprowadzenia takich samych podwyżek” – załącznik A‑17‑2 przytoczony przez Komisję w motywie 74 decyzji).

132 Jeśli chodzi o załącznik 44 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, który jest odręczną notatką sporządzoną na stronach biurowego notatnika przy datach 15 i 17 stycznia 1987 r., należącego do pracownika Feldmühle, zdaniem Komisji stanowi on „dodatkowy dowód na istnienie uzgodnień” (motyw 75 akapit trzeci decyzji).

133 Niemniej jednak ta notatka nie ma mocy dowodowej, jaką przyznaje jej pozwana. Spotkanie, z którego sporządzono sprawozdanie, nie zostało zidentyfikowane, a więc nie można wykluczyć, że chodzi o naradę wewnętrzną w przedsiębiorstwie Feldmühle. Ponadto ponieważ notatka została prawdopodobnie sporządzona połowie stycznia 1987 r., nie świadczy ona o wprowadzeniu podwyżek cen, „w tym także przez TBM” w wyniku uzgodnień. Jest więc zupełnie możliwe, że ta informacja jest jedynie zwykłym stwierdzeniem faktu.

134 Niektóre wskazówki zawarte w notatce są nawet sprzeczne z twierdzeniem Komisji, zgodnie z którym wspomniana notatka potwierdza istnienie zmowy w zakresie decyzji podniesienia cen w Zjednoczonym Królestwie. W szczególności uwagi, że dyrektor Feldmühle wyraził swój „sceptycyzm” wobec Kopparfors i uznał spółkę Mayr-Melnhof za „nieodpowiedzialną” („ohne Verantwortung”), nie mogą być traktowane jako popierające tezę Komisji. To samo dotyczy wzmianki: „Finnboard: Preisautonomie auch f. Tako” („Finnboard: autonomia cen również dla Tako”).

135 Z powyższego wynika, że Komisja nie wykazała, iż przedsiębiorstwa porozumiały się w celu podniesienia cen w Zjednoczonym Królestwie w styczniu 1987 r., ani tym bardziej że skarżąca była zaangażowana w dyskusje na ten temat.

136 Niemniej jednak skarżąca, jako przedsiębiorstwo uczestniczące – jak sama przyznała – w spotkaniach PWG od chwili utworzenia tego organu GEP Carton w połowie 1986 r., musi być pociągnięta do odpowiedzialności za zmowę cenową począwszy od tego momentu.

137 PWG została bowiem utworzona przez niektóre przedsiębiorstwa, w tym skarżącą, głównie do antykonkurencyjnych celów. Jak przyznała spółka Stora (załącznik 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 8), PWG „zbierała się od 1986 r., by uczestniczyć we wprowadzaniu dyscypliny na rynku”, a przedmiotem jej działania były „dyskusje i uzgodnienia dotyczące rynków, udziałów w rynku, cen oraz podwyżek cen, jak i zdolności produkcyjnych [załącznik 35 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 5 ppkt iii)].

138 Rola, jaką odegrały przedsiębiorstwa skupione w ramach tego organu w zmowie w sprawie udziałów w rynku oraz w zmowie w sprawie przestojów, została opisana we wcześniej omówionym zarzucie (zob. pkt 78–106). Przedsiębiorstwa skupione w ramach tego organu również prowadziły dyskusje na temat inicjatyw cenowych. W opinii spółki Stora (załącznik 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 10) „od 1987 r. PWG osiągnęła porozumienie i podejmowała decyzje natury ogólnej dotyczące harmonogramu [...] oraz poziomu podwyżek cen, które miały być realizowane przez producentów kartonu”.

139 W konsekwencji fakt przyzwolenia na utworzenie organu, który miał antykonkurencyjny cel, i uczestnictwa w jego spotkaniach, poświęconych zwłaszcza dyskusjom o przyszłych podwyżkach cen, był znany i akceptowany przez przedsiębiorstwa w momencie jego utworzenia tego organu i stanowi wystarczającą podstawę, by stwierdzić, że skarżąca jest odpowiedzialna za zmowę cenową od połowy 1986 r., to znaczy od czasu, gdy jak sama przyznaje, brała udział w PWG.

140 Jeśli chodzi o termin zakończenia uzgodnień w sprawie cen, Komisja słusznie przyjęła jako datę kwiecień 1991 r., kiedy pracownicy Komisji przystąpili do kontroli w pomieszczeniach wielu przedsiębiorstw, zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 17. Ostatnia bowiem uzgodniona podwyżka cen, zapowiedziana przez skarżącą w październiku 1990 r., została wprowadzona w styczniu 1991 r., a poziom cen katalogowych uzgodnionych przez przedsiębiorstwa obowiązywał jeszcze w kwietniu 1991 r.

141 W związku z powyższym niniejszy zarzut należy oddalić.

W przedmiocie zarzutu opartego na błędzie Komisji popełnionym w odniesieniu do czasu trwania porozumienia w sprawie zamrożenia udziałów w rynku oraz kontrolowania podaży

Argumenty stron

142 Skarżąca twierdzi, że nawet jeśli uznać, że wykazano istnienie kartelu dotyczącego zamrożenia udziałów w rynku i kontrolowania podaży, Komisja popełniła błąd w ocenie czasu jego trwania, ponieważ dowody przez nią przedstawione świadczą o tym, że przed końcem 1988 r. nie istniał żaden kartel. W replice skarżąca dodaje, że załącznik 102 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, czyli notatka spółki Rena dotycząca spotkania NPI w dniu 3 października 1988 r. wskazuje na nieistnienie kartelu w chwili jej sporządzenia. Autor notatki nawiązuje w niej jedynie do możliwości zastanowienia się nad regulowaniem podaży w przypadku pojawienia się trudności w zakresie cen.

143 Komisja powołuje się na argumenty, które przytoczyła w ramach zarzutu opartego na błędzie w odniesieniu do czasu trwania uzgodnień w sprawie cen (zob. pkt 121 powyżej).

Ocena Sądu

144 Sąd stwierdził już (zob. pkt 78–106 powyżej), że Komisja wykazała, iż przedsiębiorstwa skupione w ramach PWG uczestniczyły w zmowie w sprawie udziałów w rynku i w zmowie w sprawie przestojów.

145 Z decyzji wynika, że „zamrożenie” udziałów w rynku i planowanie przestojów były przedmiotem konkretnych dyskusji między uczestnikami spotkań PWG począwszy od końca 1987 r., w celu zapewnienia powodzenia inicjatyw cenowych podejmowanych od 1988 r. (zob. w szczególności motywy 51–60). W tej kwestii decyzja mówi: „Wszyscy członkowie PWG troszczyli się o to, aby wdrażane inicjatywy cenowe nie były osłabiane znacznym zwiększeniem ilości sprzedawanych towarów. Spółka Stora nazywa to polityką »pierwszeństwa ceny przed ilością«” (motyw 51 akapit pierwszy decyzji). Komisja utrzymuje ponadto, że „polityka pierwszeństwa ceny przed ilością”, charakterystyczna dla okresu od końca 1987 r. do kwietnia 1991 r., polegała przede wszystkim na „»zamrożeniu« udziałów w rynku głównych producentów, początkowo na podstawie ich pozycji z 1987 r.” i na „wprowadzaniu przez najważniejszych producentów skoordynowanych »okresów przestojów«, zamiast obniżania cen (głównie od 1990 r.)” (motyw 130 akapit drugi).

146 Powyższa argumentacja Komisji opiera się w głównej mierze na załącznikach 39 i 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

147 W dokumencie stanowiącym załącznik 39 (pkt 5) spółka Stora stwierdza, że: „z inicjatywą cenową z 1987 r. wiązała się konieczność utrzymania stanu quasi-równowagi między produkcją a konsumpcją (polityka pierwszeństwa ceny przed ilością)”.

148 W kwestii zapoczątkowania zmowy w sprawie udziałów w rynku z załącznika 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. pkt 89 powyżej) wynika, że „grupa prezesów” („Präsidentenkreis”) podjęła decyzję o ściślejszej współpracy od października lub listopada 1987 r. Jej efektem była obowiązująca od tego czasu zmowa w sprawie udziałów w rynku.

149 W odniesieniu do zapoczątkowania zmowy w sprawie przestojów spółka Stora stwierdza, że „z chwilą przyjęcia przez PWG polityki pierwszeństwa ceny przed ilością i stopniowego wdrażania jednolitego systemu cen od 1988 r. członkowie PWG uznali, że konieczne jest wprowadzenie przestojów w celu utrzymania poziomu tych cen wobec ograniczonego wzrostu popytu. Bez wprowadzenia przestojów producenci nie byliby w stanie utrzymać uzgodnionego poziomu cen w sytuacji powiększającej się nadwyżki zdolności produkcyjnych (załącznik 39, pkt 24).

150 Spółka Stora w uzupełnieniu dodaje, że „w latach 1988 i 1989 przemysł mógł funkcjonować praktycznie przy wykorzystaniu pełnych zdolności produkcyjnych. Przestoje innego rodzaju niż zwykłe, mające miejsce w związku z koniecznością napraw oraz przerwami urlopowymi, stały się niezbędne począwszy od 1990 r. [...]. Następnie okazało się, że konieczne jest także wprowadzanie postojów wraz ze zmniejszaniem się napływu zamówień, tak by utrzymać politykę pierwszeństwa ceny przed ilością” (załącznik 39, pkt 25).

151 Wobec przytoczonych powyżej środków dowodowych Komisja wykazała, że przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w spotkaniach PWG, przyjęły w końcu 1987 r. tzw. politykę pierwszeństwa ceny przed ilością oraz że jeden z aspektów tej polityki, a mianowicie zmowa w sprawie udziałów w rynku, został zastosowany ze skutkiem natychmiastowym, natomiast aspekt dotyczący przestojów faktycznie zaczął być realizowany dopiero od 1990 r.

152 Z powyższego wynika, że omawiany zarzut należy oddalić jako bezzasadny.

W przedmiocie zarzutu opartego na błędzie w ocenie popełnionym przez Komisję w odniesieniu do systemu wymiany informacji spółki Fides

153 W replice skarżąca twierdzi, że system wymiany informacji spółki Fides pod względem swoich możliwości technicznych nie był przystosowany do ułatwienia realizacji uzgodnionych działań, a więc nie można go uznać za sprzeczny z art. 85 traktatu. Zdaniem skarżącej istnieją poważne rozbieżności między stanem faktycznym w niniejszej sprawie i stanem faktycznym leżącym u podstaw decyzji Komisji 87/1/EWG z dnia 2 grudnia 1986 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 85 traktatu EWG (IV/31.128 – Kwasy tłuszczowe) (Dz.U. 1987, L 3, str. 17), na którą powołuje się Komisja w motywie 134 decyzji.

154 Komisja w duplice przedstawia powody, jakimi kierowała się, nawiązując do wyżej wymienionej decyzji w sprawie Kwasy tłuszczowe. Uważa ona, że w niniejszej sprawie skutkiem zastosowania systemu wymiany informacji było przynajmniej ułatwienie funkcjonowania kartelu.

155 Sąd przypomina, że zgodnie z art. 48 § 2 zdanie pierwsze regulaminu nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne i faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania.

156 Zarzut oparty na błędzie w ocenie popełnionym przez Komisję w związku z systemem wymiany informacji spółki Fides został po raz pierwszy podniesiony przez skarżącą dopiero w jej replice i nie opiera się na okolicznościach prawnych ani faktycznych ujawnionych w toku postępowania.

157 W konsekwencji zarzut ten jest niedopuszczalny.

W przedmiocie zarzutu opartego na błędzie Komisji polegającym na uznaniu, że popełniono jednolite i globalne naruszenie i że Sarrió ponosi za nie całkowitą odpowiedzialność

Argumenty stron

158 Skarżąca kwestionuje podejście Komisji, która wyszła z założenia, że miało miejsce jednolite naruszenie i że całkowitą odpowiedzialność za nie ponosi skarżąca.

159 Po pierwsze, skarżąca jest zdania, że Komisja zasadniczo opiera się na „domniemaniu winy”, ponieważ nie dysponuje żadnym bezpośrednim dowodem na istnienie w pełni ukształtowanego kartelu. Tymczasem do obowiązków Komisji należy ustalenie, czy skarżąca uczestniczyła w każdym z elementów jednolitego naruszenia, a w przypadku odpowiedzi twierdzącej – w jakim zakresie. W przypadku naruszeń wspólnotowego prawa konkurencji musi być ściśle stosowana zasada indywidualnej odpowiedzialności, ponieważ koncepcja odpowiedzialności zbiorowej jest sprzeczna z quasi-karnym charakterem sankcji, jakie mogą zostać nałożone z tytułu takiego naruszenia. Zdaniem skarżącej Komisja niesłusznie zatem twierdzi, że nie ma potrzeby udowodnienia czynnego udziału skarżącej w każdym z elementów naruszenia. Przeciwnie, należy określić zarówno dokładny charakter popełnionego naruszenia, jak i zbadać ewentualne indywidualne uczestnictwo każdego przedsiębiorstwa, by móc właściwie ustalić zakres indywidualnej odpowiedzialności każdego z nich, a w konsekwencji także indywidualną właściwą sankcję.

160 Po drugie, skarżąca stoi na stanowisku, że opieranie indywidualnej odpowiedzialności przedsiębiorstwa za naruszenie wyłącznie na fakcie jego członkostwa w stowarzyszeniu, którego działalność była przynajmniej w części zgodna z prawem, jest sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa wspólnotowego, a w szczególności z zasadą regulującą ciężar dowodu.

161 Po trzecie, skarżąca twierdzi, że Komisja nie uwzględniła w należytym stopniu jej szczególnej pozycji na rynku i w ramach GEP Carton. Zasadniczym celem, jakim kierowała się skarżąca, kiedy w 1986 r. wystąpiła z prośbą o zezwolenie na uczestnictwo w spotkaniach GEP Carton, była chęć bardziej skutecznego współzawodnictwa z konkurentami.

162 Komisja podnosi, że udowodniła istnienie kartelu i czynny udział w nim skarżącej w charakterze przywódcy. W odniesieniu do powyższego Komisja oparła swoją analizę na konkretnych i dobrze popartych faktach, a argumenty skarżącej odnoszące się do swego rodzaju „odpowiedzialności zbiorowej” bądź „domniemania winy” są bezpodstawne.

163 Ponadto Komisja twierdzi, że w kwestii ustalenia odpowiedzialności skarżącej nie opierała się wyłącznie na fakcie jej członkostwa w GEP Carton, chociaż faktycznie wzięła pod uwagę jej czynny udział w spotkaniach różnych komitetów GEP Carton, podczas których dyskutowano nad przedsięwzięciami sprzecznymi z regułami konkurencji, oraz że w ślad za tymi spotkaniami skarżąca podejmowała działania uzgodnione w czasie tych spotkań.

Ocena Sądu

164 Na wstępie należy zaznaczyć, że Komisja stwierdziła, iż skarżąca naruszyła art. 85 ust. 1 traktatu poprzez uczestnictwo, od połowy 1986 r. co najmniej do kwietnia 1991 r., w porozumieniu i uzgodnionym działaniu, które rozpoczęło się w połowie 1986 r. i składało z szeregu odrębnych elementów.

165 Zgodnie z motywem 116 akapit drugi decyzji „naruszenie polega zasadniczo na zrzeszeniu się producentów, na okres kilku lat, w ramach wspólnego bezprawnego przedsięwzięcia, według wspólnie uzgodnionego projektu”. Taki pogląd w odniesieniu do naruszenia jest sformułowany również w motywie 128: „sztuczne byłoby dokonywanie podziału bezsprzecznie wspólnego i trwałego przedsięwzięcia mającego jeden wspólny cel na kilka odrębnych naruszeń (zob. również wyrok Sądu w sprawie T‑13/89 Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 260)”.

166 W konsekwencji nawet jeżeli w decyzji Komisja nie użyła wyraźnie pojęcia „jednolite naruszenie”, odniosła się ona do niego w sposób dorozumiany, o czym świadczy odesłanie do pkt 260 wyroku Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑13/89 ICI przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1021.

167 Ponadto fakt, że Komisja wielokrotnie posługiwała się terminem „kartel” w odniesieniu do różnych sposobów zachowania niezgodnego z regułami konkurencji, które stwierdziła, jest wyrazem kompleksowego poglądu, że miało miejsce naruszanie art. 85 ust. 1 traktatu. Jak wynika z motywu 117 decyzji, Komisja uważa, że: „W niniejszej sprawie właściwe podejście polega na wykazaniu istnienia, funkcjonowania i zasadniczych cech kartelu jako całości, a następnie na ustaleniu: a) czy istnieje wiarygodny i przekonujący dowód na to, że wszyscy poszczególni producenci powiązani byli ze sobą w ramach wspólnego systemu oraz b) przez jaki okres każdy z producentów uczestniczył w kartelu”. Komisja dodaje w tym samym motywie: „Komisja [...] nie ma obowiązku rozdzielenia poszczególnych elementów składających się na naruszenie poprzez wyodrębnienie każdej sytuacji w okresie funkcjonowania kartelu, w której doszło do osiągnięcia zgody w tej czy w innej sprawie, czy też każdego przykładu zachowania o charakterze zmowy i poprzez zwolnienie z zarzutu korzystania z tej sytuacji lub udziału w tym szczególnym przejawie kartelu producentów ze względu na to, że ich udziału nie wykazano za pomocą bezpośrednich dowodów”. Komisja również twierdzi (w motywie 118), że „istnieją wystarczające dowody bezpośrednie na udział każdego z domniemanych uczestników w naruszeniu”, bez różnicowania poszczególnych elementów globalnego naruszenia.

168 Wobec powyższego jednolite naruszenie odpowiada, zgodnie ze stanowiskiem Komisji, „kartelowi jako całości” lub „globalnemu kartelowi” i charakteryzuje się ciągłym zachowaniem kilku przedsiębiorstw, które realizują wspólnie wytyczony i bezprawny cel. Na koncepcji jednolitego naruszenia opiera się system dowodów określony w motywie 117 decyzji oraz odpowiedzialność indywidualna, w takim sensie, że jakiekolwiek przedsiębiorstwo „związane” z globalnym kartelem jest uznawane za odpowiedzialne za takie naruszenie, niezależnie od tego, jaki udział w elementach tego naruszenia został mu udowodniony.

169 Komisja, by mogła mieć podstawy do twierdzenia, że poszczególne przedsiębiorstwa będące adresatami decyzji takiej jak niniejsza są odpowiedzialne za globalny kartel w danym okresie, musi wykazać, że każde z zainteresowanych przedsiębiorstw albo wyraziło zgodę na przyjęcie ogólnego planu obejmującego elementy kartelu, albo bezpośrednio brało udział we wszystkich jego elementach w tym okresie. Przedsiębiorstwo może również zostać uznane za odpowiedzialne za globalny kartel nawet wówczas, gdy zostanie wykazane, że bezpośrednio brało udział wyłącznie w którymś elemencie lub kilku elementach tego kartelu, jeżeli okaże się, że wiedziało lub powinno było koniecznie wiedzieć, że zmowa, w której uczestniczyło, jest częścią ogólnego planu i że ten ogólny plan obejmuje wszystkie elementy kartelu. Jeżeli taka sytuacja ma miejsce, fakt, że zainteresowane przedsiębiorstwo nie brało bezpośredniego udziału we wszystkich elementach składających się na globalny kartel, nie zwalnia go od odpowiedzialności za naruszenie, o którym mowa w art. 85 ust. 1 traktatu. Niemniej jednak taka okoliczność może zostać wzięta pod uwagę przy ocenie wagi zarzucanego mu naruszenia.

170 W niniejszej sprawie z decyzji wynika, że naruszenie stwierdzone w jej art. 1 polegało na zmowie w zakresie trzech różnych zagadnień, które miały jednak wspólny cel. Te trzy zmowy należy uznać za elementy składowe globalnego kartelu. Zgodnie z tym artykułem każde z wymienionych przedsiębiorstw dopuściło się naruszenia art. 85 ust. 1 traktatu, uczestnicząc w porozumieniu i uzgodnionej praktyce, którą przedsiębiorstwa stosowały celem: a) uzgadniania regularnych podwyżek cen dla każdego gatunku produktu w każdej walucie krajowej, planowania i wprowadzania w życie tych podwyżek; b) osiągania porozumienia w kwestii utrzymywania udziałów głównych producentów w rynku na stałym poziomie, z zastrzeżeniem okazjonalnych zmian oraz c) stosowania, na coraz większą skalę od początku 1990 r., uzgodnionych środków służących kontroli podaży kartonu na rynku wspólnotowym w celu zapewnienia wprowadzenia w życie uzgodnionych podwyżek cen.

171 Mimo koncepcji jednolitego naruszenia Komisja wyjaśnia w decyzji, że „dokumenty »kluczowe«, dowodzące istnienia kartelu jako całości lub jego konkretnych przejawów, w wielu przypadkach pozwalają na identyfikację poszczególnych uczestników z nazwy, co więcej, istnieją wystarczającego dowody pisemne, które wykazują rolę odgrywaną przez każdego producenta w kartelu i zakres jego uczestnictwa w kartelu” (motyw 118 akapit pierwszy decyzji).

172 Sąd musi więc rozważyć w świetle powyższych rozważań, czy Komisja udowodniła udział skarżącej w kartelu, zgodnie z tym, co mówi art. 1 decyzji.

173 W nawiązaniu do tego, co już zostało stwierdzone (zob. pkt 48 i nast. oraz pkt 76 i nast.), Komisja wykazała, że skarżąca jako przedsiębiorstwo uczestniczące w spotkaniach grupy PWG od jej założenia do połowy 1986 r. uczestniczyła w zmowie cenowej, a od końca 1987 r. w zmowie w sprawie udziałów w rynku i w zmowie dotyczącej przestojów, a więc w trzech elementach stanowiących naruszenie stwierdzone w art. 1 decyzji. Wobec tego Komisja słusznie uznała skarżącą za odpowiedzialną za naruszenie, na które złożyły się trzy zmowy, które miały jeden cel.

174 Komisja nie obciążyła więc skarżącej odpowiedzialnością za zachowanie pozostałych producentów, jak również nie oparła tej odpowiedzialności jedynie na jej uczestnictwie w GEP Carton.

175 Omawiany zarzut należy w związku z powyższym oddalić i nie ma potrzeby rozpatrywania pozostałych argumentów przytoczonych przez skarżącą.

W przedmiocie zarzutu opartego na nieuwzględnieniu przez Komisję sytuacji na rynku hiszpańskim

176 W replice skarżąca twierdzi, że Komisja nie wytyczyła dokładnie geograficznego zasięgu rynku, na którym miało miejsce domniemane naruszenie, oraz przede wszystkim nie dokonała właściwej analizy sytuacji na hiszpańskim rynku, jak również działań podejmowanych na nim przez zainteresowane przedsiębiorstwa. Skarżąca oświadcza, że w replice podkreśliła już, iż jedyne nawiązanie w treści decyzji do hiszpańskiego rynku można znaleźć w przypisach zamieszczonych w tabelach E i G stanowiących załączniki do tej decyzji.

177 Komisja uważa, że zarzut ten, po raz pierwszy zgłoszony w replice, nie powinien zostać dopuszczony.

178 Sąd zaznacza, że zgodnie z art. 48 § 2 akapit pierwszy regulaminu nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne i faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania.

179 Zarzut oparty na nieuwzględnieniu przez Komisję sytuacji na rynku hiszpańskim został zgłoszony przez skarżącą po raz pierwszy dopiero w jej replice. Jedyny argument w skardze nawiązujący do hiszpańskiego rynku został przywołany na poparcie zarzutu opartego na nieuczestniczeniu przez spółkę Prat Carton w zarzucanym naruszeniu. Pomijając brzmienie tego zarzutu, argument przywołany na jego poparcie miał na celu jedynie podkreślenie, że tabela G, stanowiąca załącznik do decyzji, podaje zestawienie dotyczące powiadomień o podwyżkach cen wprowadzonych na hiszpańskim rynku w styczniu 1991 r. przez działających na nim producentów i w żaden sposób nie nawiązuje do spółki Prat Carton. Z tego względu zarzut ten nie może zostać uznany za zarzut oparty na nieuwzględnieniu rynku hiszpańskiego.

180 W tych okolicznościach, ponieważ zarzut ten został po raz pierwszy podniesiony w replice i nie opiera się na okolicznościach prawnych i faktycznych ujawnionych dopiero w toku postępowania, należy stwierdzić jego niedopuszczalność.

W przedmiocie zarzutu opartego na nieuczestniczeniu spółki Prat Carton w naruszeniu.

Argumenty stron

181 Skarżąca stoi na stanowisku, że Komisja nie wykazała udziału spółki Prat Carton w żadnym naruszeniu. W szczególności przypis zamieszczony w tabeli G decyzji (odnoszący się do podwyżki cen na rynku hiszpańskim w styczniu 1991 r.) w żaden sposób nie nawiązuje do spółki Prat Carton.

182 Skarżąca twierdzi, że spółka Prat Carton uczestniczyła jedynie sporadycznie w spotkaniach niektórych komitetów GEP Carton. Ponadto ta spółka brała udział w spotkaniach JMC jedynie od czerwca 1990 r. do marca 1991 r. Należy dodać, że sam fakt, że spółka Stora oświadczyła, iż sądzi, że hiszpańscy producenci byli tylko w ogólnym zakresie informowani o wynikach spotkań przez spółki Saffa lub Finnboard (załącznik 38 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), nie dowodzi udziału spółki Prat Carton w domniemanym naruszeniu.

183 Skarżąca twierdzi, że dokumenty F‑15‑9, G‑15‑7 i G‑15‑8 (załączone do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), na które powołuje się Komisja, świadczą o uczestnictwie spółki Prat Carton w uzgodnionych inicjatywach dotyczących podwyżek cen w kwietniu 1990 r. W swojej odpowiedzi na pisemne zapytanie Sądu skarżąca utrzymuje, że dokument F‑15‑9 pochodzi z lutego 1991 r., a nie, jak twierdzi Komisja, z lutego 1990 r. Dokument G‑15‑7 natomiast jest jedynie dowodem na stosowanie praktyki w ramach sektora, polegającej na wprowadzaniu podwyżek cen w kwietniu każdego roku i dowodem świadczącym o braku pewności spółki Prat Carton w odniesieniu do poziomu i terminu obowiązywania podwyżki.

184 Komisja podnosi, że spółka Prat Carton brała udział w kartelu od początku jego istnienia, na co wskazują dokumenty załączone do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów („poszczególne informacje”). Komisja stwierdza, po pierwsze, że spółka Prat Carton była obecna na wielu spotkaniach PC w okresie od dnia 29 marca 1986 r. do dnia 28 listopada 1989 r., uczestniczyła w trzech spotkaniach COE od października 1988 r. do października 1989 r. oraz w różnych spotkaniach JMC w okresie od czerwca 1990 r. do dnia 5 marca 1991 r. (zob. tabele 3–7 stanowiące załącznik do decyzji). Ponieważ spółka Prat Carton bezpośrednio uczestniczyła w spotkaniach odbywających się w okresie, w którym podjęto decyzje w sprawie kartelu, jest ona za niego odpowiedzialna (zob. ww. wyrok w sprawie Rhône-Poulenc przeciwko Komisji). Ponadto nie istnieje żaden oficjalny dokument, który mógłby świadczyć o uczestnictwie różnych przedsiębiorstw w spotkaniach JMC przed wszczęciem postępowania przez Komisję ani w spotkaniach PWG, które miały miejsce przed lutym 1990 r. Sam fakt, że w dokumentach przedstawionych przez przedsiębiorstwa nie ma żadnych konkretnych wzmianek na temat obecności spółki Prat Carton na spotkaniach, nie stanowi dowodu, że nie brała ona udziału w tych spotkaniach.

185 Po drugie, Komisja podkreśla, że zgodnie z oświadczeniem spółki Stora (załącznik 38 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów) spółka Prat Carton była informowana o efektach spotkań PWG.

186 Po trzecie, spółka Prat Carton realizowała inicjatywy cenowe uzgodnione w ramach różnych organów GEP Carton w omawianym okresie. Niewielkie różnice w terminach lub w wysokości podwyżek wprowadzanych przez spółkę Prat Carton i innych producentów nie wskazują na to, że spółka Prat Carton nie uczestniczyła w kartelu. Komisja uznaje jednak, że dokument F‑15‑9 pochodzi z lutego 1991 r., a nie z lutego 1990 r. i że w wobec tego nie dysponuje ona dowodami na faktyczny udział spółki Prat Carton w inicjatywach dotyczących podwyżek cen, które miały miejsce przed styczniem 1991 r. W odniesieniu do inicjatywy dotyczącej podwyżki cen ze stycznia 1991 r. Komisja powołuje się przede wszystkim na dokument G‑15‑8 z dnia 26 września 1990 r., w którym spółka Prat Carton wyraźnie stwierdza, że zamierza podnieść ceny we wszystkich państwach w styczniu 1991 r.

Ocena Sądu

187 Sąd podkreśla, po pierwsze, że skarżąca nabyła 100% udział w spółce Prat Carton w lutym 1991 r. i że nie podaje ona w wątpliwość swej odpowiedzialności z tytułu uczestnictwa tej spółki w naruszeniu, o którym mowa w art. 85 ust. 1 traktatu. W motywie 154 decyzji stwierdza się, że w związku z nabyciem spółki Prat Carton skarżąca „stała się odpowiedzialna za uczestnictwo tego hiszpańskiego producenta w kartelu, i to za cały okres tego uczestnictwa”. Ponadto art. 1 decyzji uznaje, że odpowiedzialność z tytułu naruszenia, włącznie z domniemanym w nim udziałem spółki Prat Carton, spoczywa jedynie na skarżącej, a decyzja skierowana jest do skarżącej, bez wymieniania spółki Prat Carton (art. 5 decyzji).

188 W tych okolicznościach i w związku z ustaleniem, że Komisja wykazała uczestnictwo samej skarżącej w naruszeniu opisanym w art. 1 decyzji, niniejszy zarzut, nawet gdyby został uwzględniony, nie mógłby uzasadniać stwierdzenia nieważności w całości lub w części tego postanowienia decyzji. Niemniej jednak, ponieważ spółka Prat Carton została nabyta przez skarżącą dopiero w lutym 1991 r., czyli dwa miesiące przed zakończeniem naruszenia stwierdzonego w decyzji, obniżenie wymiaru grzywny byłoby uzasadnione, gdyby można było uznać, że indywidualne uczestnictwo spółki Prat Carton przed lutym 1991 r. w elementach składających się na kartel nie zostało wykazane przez Komisję. Co więcej, grzywny nałożone na mocy art. 3 decyzji zostały wyliczone w szczególności na podstawie wysokości obrotów osiągniętych przez poszczególne przedsiębiorstwa w 1990 r., a więc w okresie, w którym spółka Prat Carton nie wchodziła w skład grupy skarżącej. W konsekwencji należy w tym miejscu rozpatrzyć argumenty przedstawione w ramach niniejszego zarzutu.

189 Sąd przeanalizuje w pierwszym rzędzie, czy Komisja udowodniła udział spółki Prat Carton w naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu w okresie od połowy 1986 r. do czerwca 1990 r., to jest momentu, od którego – zgodnie z oświadczeniem spółki Prat Carton – zaczęła ona uczestniczyć w spotkaniach JMC. W następnej kolejności Sąd zbada, czy Komisja udowodniła udział spółki Prat Carton w naruszeniu, o którym mowa w art. 85 ust. 1 traktatu, w pozostałym okresie, a mianowicie od czerwca 1990 r. do lutego 1991 r., czyli do chwili nabycia spółki Prat Carton przez skarżącą.

1. Okres od połowy 1986 r. do czerwca 1990 r.

190 W celu udowodnienia uczestnictwa spółki Prat Carton w naruszeniu wspólnotowego prawa konkurencji we wskazanym okresie Komisja powołuje się na udział tego przedsiębiorstwa w spotkaniach PC, które odbyły się w dniach 29 maja 1986 r., 25 maja 1988 r., 17 listopada 1988 r. i 28 listopada 1989 r., oraz w spotkaniach COE w dniach 20 września 1988 r., 8 maja 1989 r. i 3 października 1989 r. Ponadto Komisja opiera się na oświadczeniu spółki Stora (załącznik 38 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). I wreszcie, zdaniem Komisji, sam fakt, że dokumenty przedłożone przez przedsiębiorstwa nie zawierają dokładnych informacji na temat obecności spółki Prat Carton na spotkaniach JMC, nie jest dowodem na to, że spółka ta nie brała w nich udziału.

191 Należy rozważyć każdy ze środków dowodowych według wyżej podanej kolejności.

a) Uczestnictwo spółki Prat Carton w niektórych spotkaniach PC

192 W kwestii uczestnictwa spółki Prat Carton w czterech ściśle określonych spotkaniach PC Komisja nie przedstawia żadnego dowodu w odniesieniu do ich przedmiotu. W konsekwencji ilekroć Komisja powołuje się na to uczestnictwo jako dowód udziału przedsiębiorstwa w naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu, opiera się ona na przedstawionym w decyzji ogólnym opisie przedmiotu spotkań tego organu oraz na środkach dowodowych przedstawionych w decyzji na poparcie tego opisu.

193 W tym względzie decyzja stwierdza, że „zgodnie z wyjaśnieniami spółki Stora jednym z zadań PWG było składanie wyjaśnień dla konferencji prezesów na temat środków, jakie były niezbędne do zaprowadzenia porządku na rynku [...]. Tym sposobem dyrektorzy zarządzający, którzy brali udział w konferencjach prezesów, byli informowani o decyzjach podejmowanych przez PWG oraz o instrukcjach, jakie powinny zostać przekazane ich działom sprzedaży w celu realizacji uzgodnionych inicjatyw cenowych” (motyw 41 pierwszy akapit decyzji). Komisja stwierdza również, że „PWG niezmiennie spotykała się przed każdą zaplanowaną konferencją prezesów, a ponieważ ta sama osoba przewodniczyła obu spotkaniom, nie było wątpliwości, kto przekazywał wyniki dyskusji innym »prezesom«, którzy nie byli członkami wewnętrznego kręgu” (motyw 38 akapit drugi decyzji).

194 Spółka Stora podkreśla, że uczestnicy spotkań PC byli informowani o decyzjach podjętych przez PWG (załącznik 39 pkt 8 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). Niemniej prawdziwość tego twierdzenia podważa kilka przedsiębiorstw, które brały udział w spotkaniach PC, wśród nich również skarżąca. W konsekwencji oświadczenia spółki Stora dotyczące roli PC nie mogą być uznane za wystarczający dowód przedmiotu spotkań tego organu, chyba że zostaną one poparte innymi środkami dowodowymi.

195 W aktach sprawy znajduje się jeden dokument, czyli oświadczenie z dnia 22 marca 1993 r. złożone przez byłego członka zarządu Feldmühle (p. Roosa), które na pierwszy rzut oka potwierdza oświadczenia spółki Stora. Pan Roos stwierdza między innymi: „Treść dyskusji odbywanych w gronie PWG przekazywano przedsiębiorstwom, które nie były reprezentowane w tej grupie, na najbliższej konferencji prezesów, a jeśli w najbliższym czasie nie odbywało się spotkanie konferencji prezesów, na spotkaniu JMC”. Jednakże chociaż decyzja nie wskazuje wyraźnie tego dokumentu na poparcie zarzutów Komisji dotyczących przedmiotu spotkań PC, w żadnym razie nie można uznać tego dokumentu za środek dowodowy będący uzupełnieniem oświadczeń złożonych przez spółkę Stora. Ponieważ te oświadczenia są syntezą odpowiedzi udzielonych przez każde z trzech przedsiębiorstw, w tym Feldmühle, będących własnością spółki Stora w czasie, gdy zostało popełnione naruszenie, były członek zarządu Feldmühle jest oczywiście jednym ze źródeł, z których pochodzą oświadczenia złożone przez spółkę Stora.

196 W odniesieniu do pozostałych środków dowodowych przedstawionych celem ustalenia przedmiotu spotkań PC Komisja w swojej decyzji stwierdza, że załącznik 61 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (wymieniony w pkt 125 i 126 powyżej) jest notatką wewnętrzną sporządzoną podczas spotkania PC, która potwierdza oświadczenie spółki Stora, zgodnie z którym PC faktycznie dyskutowała na temat zmowy cenowej (motyw 41 akapit trzeci decyzji). Jak jednak stwierdzono (zob. pkt 125–135 powyżej), notatka ta nie stanowi dowodu zmowy cenowej w odniesieniu do inicjatywy cenowej podjętej w styczniu 1987 r. w Zjednoczonym Królestwie. Ponadto, wbrew twierdzeniom Komisji, spółka Stora nigdy nie uznała, że PC faktycznie prowadziła dyskusje na temat ustalania cen w ramach kartelu. Zdaniem spółki Stora spotkania PC były tylko okazją dla przedsiębiorstw spotykających się w ramach PWG do przekazywania podjętych decyzji przedsiębiorstwom, które nie były reprezentowane w tym organie.

197 Komisja podkreśla wreszcie, że „dokument znaleziony przez Komisję w spółce FS-Karton (będącej częścią holdingu M-M) potwierdza, że pod koniec 1987 r. osiągnięto porozumienie w dwóch grupach prezesów w kwestiach związanych z regulacją produkcji i dyscypliną cenową” (motyw 53 akapit pierwszy decyzji). Komisja w tym względzie nawiązuje do załącznika 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. pkt 88 powyżej). Zgodnie z tym, co zostało już zaznaczone (zob. pkt 90 powyżej), autor notatki na wstępie mówi o ściślejszej współpracy w skali europejskiej „grupy prezesów” („Präsidentenkreis”). To określenie zostało zinterpretowane przez spółkę Mayr-Melnhof jako dotyczące jednocześnie PWG i PC w kontekście ogólnym, to znaczy bez odniesienia do jakiegokolwiek wydarzenia lub konkretnego spotkania [załącznik 75 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 2 lit. a)].

198 Załącznik 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów stanowi oczywiście dowód potwierdzający oświadczenia spółki Stora dotyczące istnienia zmowy w sprawie udziałów w rynku przedsiębiorstw dopuszczonych do „grupy prezesów” oraz zmowy w sprawie przestojów, zawiązanej między tymi samymi przedsiębiorstwami (zob. pkt 84 i 114 powyżej oraz w szczególności pkt 110 powyżej). Żaden inny dowód nie potwierdza jednak oświadczenia Komisji, zgodnie z którym przedmiotem spotkań PC były przede wszystkim dyskusje dotyczące zmowy w sprawie udziałów w rynku i kontroli wielkości produkcji. W konsekwencji określenia „grupa prezesów” („Präsidentenkreis”) używanego w załączniku 73 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, mimo wyjaśnienia złożonego przez spółkę Mayr-Melnhof, nie można interpretować jako nawiązującego do innych organów niż PWG.

199 W świetle powyższego Komisja nie udowodniła, że spotkania PC obok działalności zgodnej z prawem miały znaczenie antykonkurencyjne. W związku z tym Komisja nie mogła na podstawie przywołanych środków dowodowych wyciągnąć wniosku, że przedsiębiorstwa uczestniczące w spotkaniach tego organu wzięły udział w naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu.

200 W konsekwencji należy stwierdzić, że udział spółki Prat Carton w naruszeniu reguł konkurencji, mającym miejsce w okresie od połowy 1986 r. do czerwca 1990 r., nie mógł zostać wykazany na podstawie jej uczestnictwa w czterech spotkaniach PC.

b) Uczestnictwo spółki Prat Carton w niektórych spotkaniach COE

201 Nie ulega wątpliwości, że spółka Prat Carton uczestniczyła w trzech spotkaniach COE, które odbyły się w dniach 20 września 1988 r., 8 maja 1989 r. i 3 października 1989 r. Ponadto jeden z dokumentów odtwarza przebieg spotkania z dnia 3 października 1989 r. (załącznik 70 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). Wobec tego w pierwszej kolejności należy zbadać kwestię, czy spotkania COE miały antykonkurencyjny cel, a w dalszej kolejności kwestię, czy na podstawie załącznika 70 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów można wyciągnąć wniosek, że spółka Prat Carton uczestniczyła w dyskusjach mających antykonkurencyjny cel.

i) Ogólny cel spotkań COE

202 W decyzji stwierdza się, że „głównym tematem dyskusji w ramach COE była analiza i ocena rynku kartonu w różnych krajach” (motyw 50 akapit pierwszy decyzji). COE „omawiał między innymi ruchy cenowe na rynkach krajowych oraz problemy z zamówieniami i informował o swoich ustaleniach JMC (lub – do końca 1987 r. – jego poprzednika, komitet ds. marketingu)” (motyw 49 akapit pierwszy decyzji).

203 Komisja wskazuje, że „dyskusje na temat warunków rynkowych nie były oderwane od rzeczywistości, rozmowy na temat stanu każdego krajowego rynku powinny być postrzegane w kontekście planowanych inicjatyw cenowych, włączając potrzebę tymczasowych zamknięć fabryk w celu wsparcia podwyżek cen” (motyw 50 akapit pierwszy decyzji). Ponadto Komisja uważa, że: „COE jako taki był prawdopodobnie mniej zaangażowany w ustalanie cen, ale nie można dawać wiary argumentom, że tworzące go przedsiębiorstwa nie były świadome domniemanego celu, któremu miały służyć informacje, jakich świadomie dostarczają JMC” (motyw 119 akapit drugi decyzji).

204 Na poparcie swego twierdzenia, zgodnie z którym dyskusje prowadzone w ramach COE miały antykonkurencyjny cel, Komisja odnosi się do jedynego dokumentu, a mianowicie poufnej notatki sporządzonej przez przedstawiciela FS-Karton, dotyczącej głównych punktów spotkania COE z dnia 3 października 1989 r. (załącznik 70 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów), w którym brała udział spółka Prat Carton.

205 W swojej decyzji Komisja w następujący sposób podsumowuje treść tego dokumentu:

„[...] poza szczegółową analizą popytu, produkcji i posiadanych zamówień na każdym krajowym rynku na spotkaniu omawiano kwestię:

– zauważonego silnego oporu klientów wobec ostatniej podwyżki cen gatunku GC, która weszła w życie w dniu 1 października,

– stanu zamówień producentów kartonu GC i GD, wraz z indywidualnymi pozycjami,

– raportów na temat przestojów zrealizowanych i planowanych,

– poszczególnych problemów w realizacji podwyżki cen w Zjednoczonym Królestwie oraz jej wpływu na konieczność zróżnicowania cen między gatunkami GC i GD oraz

– porównania faktycznych zamówień względem założeń przyjętych w budżecie w odniesieniu do każdego krajowego ugrupowania” (motyw 50 akapit drugi decyzji).

206 Takie podsumowanie treści dokumentu jest w zasadzie prawidłowe. Komisja nie wskazuje jednak żadnego dowodu na poparcie swojego twierdzenia, zgodnie z którym załącznik 70 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów można również traktować „jako wskazówkę co do prawdziwego charakteru obrad prowadzonych przez ten organ” (motyw 113 akapit ostatni decyzji). Ponadto spółka Stora oświadcza, że: „JMC został powołany do życia w końcu 1987 r. a jego pierwsze spotkanie odbyło się na początku 1988 r., wówczas ten komitet przejął część funkcji COE. Pozostałe funkcje COE zostały powierzone komitetowi statystycznemu” (załącznik 39 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, pkt 13). W odniesieniu do okresu, który rozpoczął się na początku 1988 r., jedynego okresu, w jakim spółka Prat Carton brała udział w spotkaniach COE, oświadczenia spółki Stora nie zawierają żadnego dowodu na poparcie twierdzenia Komisji dotyczącego domniemanego antykonkurencyjnego celu dyskusji prowadzonych przez ten organ. Komisja nie przedstawia także żadnych dowodów na poparcie swego poglądu, że uczestnicy spotkań COE byli dokładnie informowani o charakterze spotkań JMC, organu, któremu COE składał raporty. W konsekwencji nie można wykluczyć, że niektórzy uczestnicy spotkań COE, którzy nie brali udziału w spotkaniach JMC, nie byli do końca świadomi konkretnego celu, w jakim raporty sporządzone przez COE były wykorzystywane przez JMC.

207 W konsekwencji załącznik 70 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie ujawnia rzeczywistego charakteru dyskusji prowadzonych w trakcie spotkań COE.

ii) Spotkanie COE z dnia 3 października 1989 r.

208 Przedmiot spotkania COE, które odbyło się w dniu 3 października 1989 r., przedstawia załącznik 70 do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Powstaje pytanie, czy uczestnictwo spółki Prat Carton w tym spotkaniu może zostać uznane za wystarczający dowód jej udziału w naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu.

209 Po pierwsze, tematem dyskusji w sprawie cen prowadzonych podczas wspomnianego spotkania była reakcja klientów na podwyżkę ceny kartonu GC, wprowadzoną w życie przez większość głównych producentów kartonu w dniu 1 października 1989 r., po jej ogłoszeniu na rynku kilka miesięcy wcześniej. Zdaniem Komisji ta podwyżka cen dotyczyła również kartonu SBS, jednak nie objęła kartonu GD. W odniesieniu do dyskusji toczących się w trakcie tego spotkania Sąd uważa, że wykroczyły one poza zakres dopuszczalny w ramach reguł konkurencji, w szczególności ze względu na stwierdzenie, że byłoby „błędem odstąpienie od stosowania obecnie przyjętego i wysokiego poziomu cen kartonu GC [...]”. Wyrażając w ten sposób wspólną in