Zbiór Orzeczeń  
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO 
PAOLA MENGOZZIEGO 
przedstawiona w dniu 12 lipca 2018 r. 1 
Sprawa C-2 2 1 / 1 7 
M.G. Tjebbes,  
G.J.M. Koopman,  
E. Saleh Abady,  
L. Duboux  
pr zeciwko  
Minister van Buitenlandse Zaken  
[wniosek o w ydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Raad van State (radę stanu, 
Niderlandy)] 
Odesłanie prejudycjalne – Oby watelstwo Unii – Artykuł 20 TFUE – Artykuły 7 i 24 Karty praw 
podstawow ych Unii Europejskiej – Oby watelstwo państwa członkowskiego i państwa trzeciego – 
Utrata oby watelstwa państwa członkowskiego z powodu pobytu poza terytorium Unii przez 
nieprzerwany okres dziesięciu lat – Jednolitość oby watelstwa w rodzinie – Najlepszy interes dziecka 
I. Wprowadzenie 
1. Niniejszy wniosek o w ydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Raad van State (radę 
stanu, Niderlandy), dotyczy w ykładni art. 20 i 21 TFUE, a także art. 7 Karty praw podstawow ych Unii 
Europejskiej (zwanej dalej „kartą”). 
2. Sąd odsyłający zastanawia się w istocie nad zakresem swobodnej oceny, jakim dysponują państwa 
członkowskie przy określaniu przesłanek utraty oby watelstwa. Trybunał zbadał już tę kwestię 
w w yroku z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), w innym jednak kontekście 
prawnym i faktycznym. 
3. W niniejszej sprawie chodzi w istocie o to, czy art. 20 TFUE stoi na przeszkodzie przepisom prawa 
krajowego, które przewidują utratę oby watelstwa przez pełnoletniego oby watela państwa 
członkowskiego, posiadającego również inne oby watelstwo, ze względu na to, że mieszkał on 
nieprzerwanie przez ponad dziesięć lat na terytorium państwa trzeciego. Ponadto podnoszona jest 
również kwestia, czy status oby watela Unii i najlepszy interes dziecka zakazują państwu 
członkowskiemu ustanowienia prawa, zgodnie z którym dziecko tego oby watela równocześnie z nim 
traci oby watelstwo państwa członkowskiego. 
4. Jak wskażę w dalszej części opinii, uważam, że tylko na pytanie drugie należy udzielić odpowiedzi 
twierdzącej. Co się tyczy pytania pierwszego, uważam, że przy badaniu, czy taki przepis jest zgodny, 
w szczególności, z zasadą proporcjonalności, nie należy tracić z pola widzenia względów, którymi 
kierował się ustawodawca krajow y w odniesieniu do utraty oby watelstwa Unii. W szczególności 
1Język oryginału: francuski. 
PL 
ECLI:EU:C:2018 :572 1 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
przestrzeganie tej zasady nie w ymaga moim zdaniem ani badania pośrednich konsekwencji dla sytuacji 
każdej zainteresowanej osoby, jakie pociąga za sobą zastosowanie tego ustawodawstwa, ani okoliczności 
każdego przypadku, innych niż kryterium związku z zainteresowanym państwem członkowskim, 
w ybrane przez ustawodawcę krajowego. Zgodnie ze stanowiskiem zajętym przez rząd grecki na 
rozprawie przed Trybunałem jest to moim zdaniem jedyne rozwiązanie, które zapewnia poszanowanie 
kompe tencji państw członkowskich do określania przesłanek nabycia i utraty oby watelstwa oraz 
respektuje zakres kontroli proporcjonalności środka krajowego, który prowadzi do utraty oby watelstwa 
Unii, w świetle jej prawa. 
II. Okolic zności faktyc zne i prawne oraz pytanie prejudycjalne 
5. Pytanie prejudycjalne wniesione do Trybunału zostało podniesione w ramach sporu pomiędzy 
M.G. Tjebbes, G.J.M. Koopman, E. Saleh Abady i L. Duboux a Minister van Buitenlandse Zaken 
(ministrem spraw zagranicznych, Niderlandy, zwanym dalej „ministrem”) w przedmiocie decyzji tego 
ostatniego o odmowie rozpatrzenia ich wniosków o przedłużenie paszportu krajowego ze względu na 
to, że osoby te, przy jednoczesnym zachowaniu oby watelstwa państw trzecich, w których odpowiednio 
przeby wają, utraciły oby watelstwo niderlandzkie zgodnie z przepisami Rijkswet op het 
Nederlanderschap (ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim). 
6. Jak bowiem w ynika z ram prawnych przedstawionych przez sąd odsyłający, art. 15 ust. 1 lit. c) 
ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim stanowi, że pe łnoletnia osoba traci oby watelstwo niderlandzkie, 
jeżeli posiada także oby watelstwo innego kraju, a jej główne miejsce zamieszkania znajduje się 
nieprzerwanie przez okres dziesięciu lat w okresie jej pełnoletniości i posiadania podwójnego 
oby watelstwa poza Niderlandami i terytoriami, do których stosuje się traktat UE. Artykuł 16 ust. 1 
lit. d) tej ustaw y stanowi, że małoletni traci oby watelstwo niderlandzkie, jeśli jego ojciec lub matka 
traci oby watelstwo niderlandzkie na podstawie w szczególności art. 15 ust. 1 lit. c) tej ustaw y. 
7. Zgodnie z art. IV Rijkswet van 21 december 2000 tot wijziging Rijkswet op het Nederlanderschap 
(verkrijging, verlening en verlies van het Nederlanderschap) [ustaw y z dnia 21 grudnia 2000 r. 
o zmianie ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim (nabycie, przyznanie i utrata oby watelstwa 
niderlandzkiego)] okres dziesięciu lat, o którym mowa w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim, rozpoczyna bieg dopiero od dnia 1 kwietnia 2003 r. 
8. Ponadto, jak w ynika z w yjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający, na mocy art. 15 ust. 3 ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim bieg terminu, o którym mowa w art. 15 ust. 1 tej ustaw y, zostaje 
przerwany, jeżeli dana osoba ma swoje główne miejsce zamieszkania w Niderlandach lub na 
terytoriach, do których ma zastosowanie traktat UE, przez okres co najmniej jednego roku. 
Analogicznie, zgodnie z art. 15 ust. 4 tej ustaw y bieg tego terminu ulega przerwaniu, jeśli 
zainteresowana osoba w ystąpi o w ydanie oświadczenia o posiadaniu oby watelstwa niderlandzkiego lub 
dokumentu podróży (paszportu), lub niderlandzkiego dowodu osobistego w rozumieniu Paspoortwet 
(niderlandzkiej ustaw y o paszportach). Now y dziesięcioletni termin rozpoczyna bieg od dnia w ydania 
jednego z tych dokumentów. 
9. Artykuł 6 ust. 1 lit. f) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim umożliwia pełnoletnim cudzoziemcom, 
którzy utracili oby watelstwo niderlandzkie w rozumieniu art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim, odzyskanie oby watelstwa poprzez osiedlenie się na czas co najmniej jednego roku 
w Niderlandach lub w innym kraju Królestwa 2, o ile jednocześnie posiadają oni uprzednie zezwolenie 
na czas nieokreślony. 
2 Wyrażenie to odnosi się w szczególności do terytoriów Antyli Niderlandzkich. 
ECLI:EU:C:2018 :572 2 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
10. Ponadto sąd odsyłający przypomina w istocie, że ustawa o oby watelstwie niderlandzkim sytuuje się 
w kontekście zobowiązań międzynarodow ych zaciągniętych przez Królestwo Niderlandów. I tak, 
Konwencja w sprawie ograniczania bezpaństwowości sporządzona w Now ym Jorku w dniu 30 sierpnia 
1961 r., która weszław życie w dniu 13 grudnia 1975 r. 3 (zwana dalej „konwencją w sprawie 
ograniczania bezpaństwowości”), przewiduje w art. 7 ust. 3, że z zastrzeżeniem w szczególności ust. 4 
tego artykułu, żadna osoba nie może utracić swojego oby watelstwa, jeżeli wskutek tego stałaby się 
bezpaństwowcem w przypadku opuszczenia państwa, którego jest oby watelem, i zamieszkania za 
granicą. Artykuł 7 ust. 4 tej konwencji stanowi, że utrata oby watelstwa w przypadku jednostki, której 
nadano oby watelstwo, możebyć uzasadniona mieszkaniem za granicą w okresie, którego długość nie 
możebyć krótsza niż siedem kolejnych lat. Co więcej, Europejska konwencja o oby watelstwie, 
podpisana w Strasburgu dnia 6 listopada 1997 r., przyjęta w ramach Rady Europy, która weszła 
w życie w dniu 1 marca 2000 r. 4 (zwana dalej „Europejską konwencją o oby watelstwie”), stanowi 
w art. 7 ust. 1 lit. e), że utrata oby watelstwa ex lege może nastąpić z braku rzeczy wistego związku 
między państwem stroną a oby watelem stale zamieszkującym za granicą. Ponadto art. 7 ust. 2 tej 
konwencji przewiduje, że państwo strona może przewidzieć utratę jego oby watelstwa przez dzieci, 
których rodzice utracą to oby watelstwo, chyba że co najmniej jedno z rodziców zachowa to 
oby watelstwo. 
11. Z okoliczności faktycznych sporów w postępowaniu głównym w ynika, że do dnia 31 marca 2013 r. 
M.G. Tjebbes posiadała dzięki rodzicom oby watelstwa niderlandzkie i kanadyjskie, G.J.M. Koopman 
była oby watelką niderlandzką od urodzenia i uzyskała oby watelstwo szwajcarskie w w yniku 
małżeństwa, a E. Saleh Abady posiadała oby watelstwo irańskie i nabyła w drodze naturalizacji 
oby watelstwo niderlandzkie. W dniu 1 kwietnia 2013 r. M.G. Tjebbes mieszkała w Kanadzie, 
G.J.M. Koopman w Szwajcarii, a E. Saleh Abady w Iranie od ponad dziesięciu lat. Wszystkie były 
w tym dniu pełnoletnie. 
12. Minister, do którego złożyły one wnioski o przedłużenie ich paszportów, odmówił rozpatrzenia 
tych wniosków ze względu na to, że te trzy osoby utraciły swoje oby watelstwo niderlandzkie na 
podstawie art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim. Wskazał on, że wszystkie te 
osoby miały swoje główne miejsce zamieszkania nieprzerwanie przez okres co najmniej dziesięciu lat 
poza Niderlandami lub terytoriami, do których ma zastosowanie traktat UE. Minister stwierdził, że 
każda z nich posiadała także inne oby watelstwo i że w tym okresie nie został im w ydany ani 
niderlandzki dokument podróży, ani niderlandzki dowód osobisty, ani oświadczenie o posiadaniu 
oby watelstwa niderlandzkiego. 
13. W odniesieniu do L. Duboux, która w dniu 1 kwietnia 2013 r. byłamałoletnią córką 
G.J.M. Koopman i posiadała oby watelstwa niderlandzkie i szwajcarskie, minister również oddalił jej 
wniosek o w ydanie paszportu z tego względu, że ponieważ w tym czasie jej matka utraciłajuż 
oby watelstwo niderlandzkie, ona sama została pozbawiona oby watelstwa niderlandzkiego na podstawie 
art. 16 ust. 1 lit. d) tej ustaw y. 
14. Skarżące w postępowaniu głównym złożyły na decyzje ministra cztery oddzielne skargi do 
Rechtbank Den Haag (sądu w Hadze, Niderlandy). Rechtbank Den Haag (sąd w Hadze) odrębnymi 
w yrokami stwierdził bezzasadność skarg wniesionych przez M.G. Tjebbes, G.J.M. Koopman i E. Saleh 
Abady, lecz jednocześnie uznał za zasadną skargę wniesioną przez L. Duboux i uchylił dotyczącą jej 
decyzję ministra, podtrzymując jednak skutki prawne tej decyzji. W związku z tym skarżące 
w postępowaniu głównym wniosły osobno apelacje od tych w yroków do Raad van State (rady stanu). 
3 Recueil des traités, vol. 989, s. 175. Królestwo Niderlandów ratyfikowało konwencję o ograniczaniu bezpaństwowości w dniu 13 maja 1985 r. 
4 STE nr 166. Królestwo Niderlandów ratyfikowałotę konwencję w dniu 21 marca 2001 r. i weszła ona w życie na terytorium tego państwa 
członkowskiego w dniu 1 lipca 2001 r. 
ECLI:EU:C:2018 :572 3 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
15. Sąd odsyłający wskazuje, że zwrócono się do niego z pytaniem, czy utrata z mocy ustaw y 
oby watelstwa niderlandzkiego jest zgodna z prawem Unii, a w szczególności z art. 20 i 21 TFUE, 
interpretowanymi w świetle w yroku z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104). 
Uważa on bowiem, że artykuły te mają zastosowanie niezależnie od tego, czy utrata oby watelstwa Unii 
następuje wskutek w ygaśnięcia oby watelstwa państwa członkowskiego Unii z mocy ustaw y, czy na 
podstawie decyzji indy widualnej, tak jak w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104). 
16. Jednakżesąd odsyłający wskazał, że z w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) nie w ynika, 
w jaki sposób badanie proporcjonalności powinno zostać przeprowadzone w sytuacjach takich jak 
będące przedmiotem postępowania głównego. W związku z tym nasuwa się jego zdaniem pytanie, czy 
zgodność z zasadą proporcjonalności uregulowania krajowego, które prowadzi do w ygaśnięcia 
oby watelstwa z mocy prawa, może zostać oceniona w sposób ogólny, czy też pow yższa zasada w ymaga 
bezwzględnie wzięcia pod uwagę każdego indy widualnego przypadku. 
17. Co się tyczy sytuacji osoby pełnoletniej,sąd odsyłający uważa, że istnieją zasadne powody, aby 
przyjąć, że art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim jest zgodny z zasadą 
proporcjonalności oraz, co za tym idzie, z art. 20 i 21 TFUE. Po pierwsze, geneza art. 15 ust. 1 lit. c) 
ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim unaocznia fakt, że ustawodawca krajow y miał na celu 
przyczynienie się do wdrażania „uregulowania międzynarodowego”, którego celem jest w yeliminowanie 
lub zmniejszenie zjawiska bezpaństwowości i różnych oby watelstw, a które jest zgodne z art. 7 
Europejskiej konwencji o oby watelstwie. 
18. Sąd odsyłający stwierdza, że art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim przewiduje 
utratę oby watelstwa niderlandzkiego po upły wie terminu dziesięciu lat, przy czym termin ten pozwala 
założyć, że zainteresowani nie mają już związku z Niderlandami, a tym samym z Unią, lub żeów 
związek jest bardzo słaby. Ponadto oby watelstwo niderlandzkie można zachować we względnie łatw y 
sposób, ponieważ bieg dziesięcioletniego terminu zostaje przerwany, jeżeli zainteresowany w tym 
okresie przez co najmniej jeden rok nieprzerwanie mieszka w Niderlandach lub w Unii lub jeżeli 
zostanie mu w ydane oświadczenie o posiadaniu oby watelstwa niderlandzkiego, dowód osobisty lub 
niderlandzki dokument podróży w rozumieniu niderlandzkiej ustaw y o paszportach. Następnie 
zdaniem sądu odsyłającego należy uwzględnić fakt, iż ten, kto spełnia warunki tak zwanej „opcji” 
w rozumieniu art. 6 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, ma prawo do odzyskania oby watelstwa 
niderlandzkiego. 
19. Wreszcie, chociaż można przy wołać art. 7 karty, dotyczący ochrony życia pry watnego i rodzinnego, 
sąd odsyłający uważa, że ustawodawca niderlandzki nie działał, jak się w ydaje, w sposób arbitralny, 
przyjmując art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim. Jednak w opinii sądu 
odsyłającego, mając na uwadze fakt, iż nie jest w ykluczone, że ocena zgodności z zasadą 
proporcjonalności w ymaga analizy każdego indy widualnego przypadku, nie można stwierdzić 
z w ystarczającą pewnością, że ogólna regulacja ustawowa taka jak ustawa o oby watelstwie 
niderlandzkim jest zgodna z art. 20 i 21 TFUE. 
20. W odniesieniu do sytuacji osób małoletnich sąd odsyłający wskazuje, że art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim odzwierciedla przekonanie ustawodawcy krajowego, że jednolitość 
oby watelstwa w rodzinie jest istotna. Sąd odsyłający nie może ocenić w świetle w yroku Rottmann 
(C-135/08, EU:C:2010 :104), czy element ten stanowi podstawę do cofnięcia oby watelstwa danej osoby 
z mocy prawa. Ponadto sąd ten zastanawia się, czy pozbawianie nieletniego oby watelstwa Unii 
i związanych z tym praw w yłącznie w celu zachowania jednolitości oby watelstwa w obrębie rodziny jest 
proporcjonalne. Wreszcie, sąd odsyłający zauważa, że małoletni ma niewielki wpły w na zachowanie 
oby watelstwa niderlandzkiego i że możliwości przerwania biegu terminu lub w ydania, przykładowo, 
oświadczenia o posiadaniu oby watelstwa niderlandzkiego nie stanowią dla małoletniego żadnych 
powodów ustanawiających odstępstwa. W rezultacie zgodność art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim z zasadą proporcjonalności nie jest w yraźnie ustalona. 
ECLI:EU:C:2018 :572 4 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
21. Raad van State (rada stanu) postanowiła zatem zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału 
z następującym pytaniem prejudycjalnym: 
„Czy art. 20 i 21 TFUE należy interpretować w szczególności w świetle art. 7 karty w ten sposób, żeze 
względu na brak w indy widualnym przypadku oceny w oparciu o zasadę proporcjonalności – jeżeli 
chodzi o skutki utraty oby watelstwa dla sytuacji zainteresowanych z punktu widzenia prawa Unii – 
stoją one na przeszkodzie uregulowaniom ustawow ym takim jak te sporne w postępowaniu głównym, 
które przewidują, że: 
1) pełnoletni, który posiada jednocześnie oby watelstwo państwa trzeciego, traci z mocy ustaw y swoje 
oby watelstwo i tym samym oby watelstwo Unii z tego powodu, że przez nieprzerwany okres 
dziesięciu lat miał swoje główne miejsce zamieszkania za granicą i poza terytorium Unii, mimo że 
istnieją możliwości przerwania biegu tego dziesięcioletniego terminu; 
2) małoletni traci w określonych okolicznościach z mocy prawa oby watelstwo swojego państwa 
członkowskiego i tym samym oby watelstwo Unii z związku z utratą oby watelstwa przez jednego 
z jego rodziców w rozumieniu uwag w pkt 1?”. 
22. Pytanie to było przedmiotem uwag na piśmie złożonych przez skarżące w postępowaniu głównym, 
rządy niderlandzki, irlandzki, grecki, a także Komisję Europejską. M.G. Tjebbes, rządy niderlandzki 
i grecki oraz Komisja przedstawiły również swoje w ystąpienia na rozprawie w dniu 24 kwietnia 
2018 r., natomiast pozostałe zainteresowane strony nie były na niej reprezentowane. 
III. Analiza 
23. Przed zbadaniem zadanego pytania na temat zgodności z art. 20 TFUE utraty oby watelstwa przez 
pełnoletnich (część B) i małoletnich (część C) oby wateli niderlandzkich, z uwzględnieniem wskazówek 
dostarczonych przez Trybunał w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), należy moim zdaniem 
w pierwszej kolejności zbadać możliwość zastosowania prawa Unii i właściwość Trybunałudo 
udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne (część A), nawet jeżeli nie została ona 
zakwestionowana przez żadną zainteresowaną stronę. Na zakończenie krótko ustosunkuję się do 
wniosku rządu niderlandzkiego przedstawionego na rozprawie, zmierzającego do tego, aby Trybunał 
ograniczył w czasie skutki swojego w yroku w przypadku stwierdzenia niezgodności przepisów 
niderlandzkiej ustaw y o oby watelstwie z art. 20 TFUE (część D). 
A. W przedmiocie możliwości zastosowania prawa Unii i właściwości Trybunału do udzielenia 
odpowiedzi na pytanie prejudycjalne 
24. Jak wskazałem pow yżej, możliwość zastosowania prawa Unii nie została zakwestionowana przez 
żadną z zainteresowanych stron. Jednak w tym względzie mogą istnieć pewne wątpliwości. Po pierwsze 
bowiem, należy zaznaczyć, że zaskarżone decyzje w postępowaniu głównym nie dotyczą cofnięcia 
oby watelstwa niderlandzkiego i, co za tym idzie, oby watelstwa Unii skarżących w postępowaniu 
głównym, lecz odmow y w ydawania paszportów niderlandzkich ze względu na to, że osoby te nie są już 
oby watelami Królestwa Niderlandów. Po drugie, jak w ynika z opisu stanu faktycznego przedstawionego 
przez sąd odsyłający, skarżące w postępowaniu głównym mają miejsce zamieszkania w państwach 
trzecich i najprawdopodobniej nie skorzystały ze swobody przemieszczania się w obrębie Unii. 
25. Wątpliwości te moim zdaniem mogą jednak zostać rozwiane. 
ECLI:EU:C:2018 :572 5 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
26. Gdy chodzi o pierwszą kwestię, zapewne możliwe byłoby uznanie, że sprawa w postępowaniu 
głównym jest pozbawiona związku z prawem Unii ze względu na to, żesąd odsyłający orzeka w yłącznie 
w przedmiocie zgodności z prawem decyzji ministra o odmowie w ydania paszportów, o które w ystąpiły 
oby watelki państw trzecich, które zostałyjuż pozbawione oby watelstwa niderlandzkiego i w związku 
z tym utraciły status oby watela Unii. 
27. Jednakże z postanowienia odsyłającego w ynika, że przyjęcie takiego toku rozumowania, którego 
zresztą, jak się w ydaje, bronił minister, skutkowałoby na mocy prawa krajowego pozbawieniem 
skarżących w postępowaniu głównym jakiegokolwiek skutecznego środka odwoławczego od 
stwierdzenia przez ministra, że w momencie złożenia wniosków o odnowienie ich paszportów nie 
miały one już oby watelstwa niderlandzkiego. Wydaje się bowiem, że w sprawie cofnięcia tego 
oby watelstwa nie zostały przyjęte przez właściwe władze niderlandzkie w stosunku do nich żadne inne 
decyzje. Dlatego też sąd odsyłający, który, przypominam, jest sądem ostatniej instancji, uznał, że musi 
rozstrzygnąć kwestię, czy odmowa w ydania wnioskowanych paszportów przez ministra zostałasłusznie 
oparta na założeniu, że wszystkie skarżące w postępowaniu głównym utraciły oby watelstwo 
niderlandzkie (i tym samym unijne) w momencie orzekania, i czy to ustalenie na podstawie art. 15 
ust. 1 lit. c) i art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim było zgodne z prawem Unii, 
a w szczególności z zasadą proporcjonalności określoną w w yroku Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104). 
28. W związku z tym ze stanowiska przyjętego przez sąd odsyłający jasno w ynika, że skarżące 
w postępowaniu głównym nie utraciły definity wnie statusu oby watela Unii przyznanego przez 
art. 20 TFUE, ale znajdują się w sytuacji, która może doprowadzić do utraty tego statusu. 
29. Tymczasem zgodnie z w yrokiem Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 42) taka sytuacja należy 
z racji swojej natury i skutków do zakresu prawa Unii. 
30. W odniesieniu do drugiego punktu fakt, że w ydaje się,iż skarżące w postępowaniu głównym mają 
miejsce zamieszkania w państwie trzecim i nie skorzystały z przysługującego im prawa do swobodnego 
przepły wu w ramach Unii, nie w ydaje mi się prowadzić do innego rezultatu. 
31. Artykuł 20 ust. 1 TFUE przyznaje każdemu oby watelowi państwa członkowskiego status oby watela 
Unii. Trybunał wielokrotnie podkreślał, że oby watelstwo Unii ma stanowić podstawow y status 
oby wateli państw członkowskich 5. 
32. Trybunał dokonał w ykładni tego przepisu w kontekstach, w których w ydawałosię, że jedynym 
łącznikiem z prawem Unii był status jej oby watela. 
33. I tak, już w w yroku z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C-148/02, EU:C:2003 :539, pkt 13, 
27), Trybunał przyznał, że sytuacja dzieci mających oby watelstwo dwóch państw członkowskich, 
urodzonych na terytorium jednego z nich i legalnie tam przeby wających, które nigdy nie skorzystały 
z przysługującego im prawa do swobodnego przemieszczania się,była związana z prawem Unii. 
34. Podobnie w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) Trybunał, inaczej niż rzecznik 
generalny 6, nie zbadał związku między cofnięciem oby watelstwa nadanego Jankowi Rottmannowi 
i korzystaniem przez niego z prawa do swobodnego przemieszczania się w Unii. W pkt 42 w yroku 
Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) Trybunał stwierdził bowiem istnienie związku z prawem Unii ze 
względu na to, że „sytuacja oby watela Unii, którego tak jak [J. Rottmanna] dotyczy decyzja o cofnięciu 
5 Zobacz wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Grzelczyk (C-184/99, EU:C:2001 :458, pkt 31); z dnia 17 września 2002 r., Baumbast i R (C-413/99, 
EU:C:2002 :493, pkt 82); z dnia 19 października 2004 r., Zhu i Chen (C-200/02, EU:C:2004 :639, pkt 25); z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann 
(C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 43); z dnia 8 marca 2011 r., Ruiz Zambrano (C-34/09, EU:C:2011 :124, pkt 41); a także z dnia 13 września 
2016 r., Rendón Marín (C-165/14, EU:C:2016 :675, pkt 69). 
6 Zobacz pkt 13 opinii rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawie Rottmann (C-135/08, EU:C:2009 :588). 
ECLI:EU:C:2018 :572 6 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
nadania oby watelstwa w ydana przez władze państwa członkowskiego, prowadząca do tego, że po 
utracie oby watelstwa państwa członkowskiego pochodzenia oby watel ten może utracić także status 
nadany w art. 17 WE [obecnie art. 20 TFUE] i związane z nim prawa, należy ze względu na swój 
charakter i skutki do zakresu prawa Unii”. 
35. Co więcej, należy przypomnieć, że w w yroku z dnia 8 marca 2011 r., Ruiz Zambrano (C-34/09, 
EU:C:2011 :124, pkt 42), Trybunał stwierdził związek z prawem Unii i możliwość zastosowania 
art. 20 TFUE do sytuacji oby watela państwa członkowskiego, który nie skorzystał z prawa do 
swobodnego przepły wu, a ze względu na decyzję rzeczonego państwa członkowskiego zostały 
pozbawiony możliwości skutecznego korzystania z istoty praw związanych ze statusem oby watela Unii. 
36. Prawdą jest, że w niniejszej sprawie, w przeciwieństwie do spraw w yżej w ymienionych, skarżące 
w postępowaniu głównym są już rezydentami państwa trzeciego. 
37. Jednakże, jak mi się w ydaje, okoliczność ta nie powoduje w yłączenia sytuacji rozpatry wanych 
w postępowaniu głównym z zakresu stosowania prawa Unii. 
38. Status oby watela Unii nie jest bowiem zastrzeżony dla oby wateli państw członkowskich, którzy 
zamieszkują lub przeby wają na terytorium Unii. Przewidując, żekażdy oby watel Unii korzysta 
z ochrony dyplomatycznej i konsularnej każdego z państw członkowskich na terytorium państwa 
trzeciego, na którym państwo członkowskie, którego są oby watelami, nie ma swojego 
przedstawicielstwa, art. 20 ust. 2 lit. c) TFUE potwierdza to moim zdaniem w sposób pozbawiony 
wątpliwości. 
39. Tymczasem pragnę zauważyć, że art. 15 ust. 1 lit. c) i art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim pozbawia Holendrów, którzy zamieszkują wpaństwie trzecim i spełniają inne 
przesłanki przewidziane w tych artykułach, właśnie statusu oby watela Unii jako takiego, a tym samym 
skutecznego korzystania, nawet potencjalnego, ze wszystkich praw związanych z tym statusem. 
40. Ponadto uważam, iż byłoby parad oksalne, gdyby Trybunał zanegował stosowanie prawa Unii 
w sprawie w postępowaniu głównym, mimo że wchodząca w grę sytuacja jest jedyną, kiedy to miejsce 
zamieszkania poza terytorium Niderlandów wiążesię z utratą statusu oby watela Unii. Po pierwsze 
bowiem, ustawa o oby watelstwie niderlandzkim nie obowiązuje oby wateli niderlandzkich posiadających 
inne oby watelstwo, którzy zamieszkują nawet dłużej niż przez dziesięć lat na terytorium państwa 
członkowskiego Unii. Po drugie, jak zostało potwierdzone na rozprawie przez rząd niderlandzki, 
chociaż art. 15 ust. 1 lit. c) i art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim znajdują co 
prawda zastosowanie wobec oby wateli niderlandzkich mających również oby watelstwo innego państwa 
członkowskiego, zamieszkujących przez nieprzerwany okres ponad dziesięciu lat na terytorium państwa 
trzeciego, to konsekwencje utraty oby watelstwa niderlandzkiego w ich przypadku nie są porówny walne, 
ponieważ oby watele ci pozostają zasadniczo oby watelami Unii ze względu na zachowanie oby watelstwa 
innego państwa członkowskiego 7. 
41. W świetle tych rozważań jestem zdania, że prawo Unii ma zastosowanie w sytuacjach 
rozpatry wanych w postępowaniu głównym, przy czym jest zrozumiałe, że państwa członkowskie 
zachowują kompe tencje do określania warunków naby wania i utraty oby watelstwa, z należytym 
uwzględnieniem prawa Unii 8. 
7 Zakładając oczywiście, że prawo innego państwa członkowskiego nie jest ściśle identyczne z ustawą o obywatelstwie niderlandzkim; w takim 
przypadku powstałoby ryzyko, że osoby te stałyby się bezpaństwowcami. Ryzyko to nie wydaje się jednak realne. 
8 Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 39, 45). 
ECLI:EU:C:2018 :572 7 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
42. W tym względzie pragnę dodać, że odpowiedź na pytanie postawione przez sąd odsyłający powinna 
opierać się jedynie na art. 20 TFUE, a nie brać również pod uwagę w ykładni art. 21 TFUE. W istocie 
bowiem, ponieważ sprawa w postępowaniu głównym dotyczy właśnie utraty statusu oby watela Unii, 
a skarżące w postępowaniu głównym nie skorzystały z prawa do swobodnego przemieszczania się 
wewnątrz Unii, w ykładnia art. 21 TFUE nie w ydaje mi się bezpośrednio istotna, a jednocześnie nie 
może prowadzić do odpowiedzi innej niż w ynikająca z w ykładni samego tylko art. 20 TFUE. Takie 
podejście, jak się w ydaje, w ynika również z w yroków: z dnia 30 czerwca 2016 r., NA (C-115/15, 
EU:C:2016 :487), z dnia 13 września 2016 r., Rendón Marín (C-165/14, EU:C:2016 :675), i z dnia 
10 maja 2017 r., Chavez Vilchez i in. (C-133/15, EU:C:2017 :354, pkt 49, 57), w których Trybunał 
udzielił odpowiedzi na zadane mu pytania w świetle art. 20 TFUE, ponieważ rozpatry wane sytuacje, 
które dotyczyły oby wateli Unii, nie były objęte zakresem stosowania art. 21 TFUE 9. 
43. Podsumowując ten punkt, możliwość zastosowania art. 20 TFUE, a zatem prawa Unii w sprawie 
w postępowaniu głównym oznacza w sposób nieodzowny, że prawa podstawowe uznane w karcie, 
a mianowicie w ymienione przez sąd odsyłający prawo do poszanowania życia pry watnego 
i rodzinnego, zagwarantowane w art. 7 karty, jak również,jeśli chodzi o L. Duboux, prawa dziecka na 
mocy art. 24 owego aktu, mogą być podniesione przez skarżące w postępowaniu głównym. W istocie 
bowiem, jak w ykazałem to w mojej wcześniejszej opinii, prawa podstawowe zapisane w karcie, do 
przestrzegania których zobowiązane są wszystkie organy państw członkowskich działające w ramach 
prawa Unii,są gwarantowane adresatom aktów w ydanych przez taki organ niezależnie od 
jakiegokolwiek kryterium terytorialności 10. 
44. W związku z tym, podobnie jak Trybunał w yjaśnił w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, 
pkt 46), uważam, że Trybunał powinien odpowiedzieć na pytanie przedstawione przez sąd odsyłający, 
dotyczące warunków, w których oby watele Unii mogą z powodu utraty oby watelstwa państwa 
członkowskiego utracić status oby watela Unii, a zatem zostać pozbawieni praw, które się z nim wiążą. 
45. Zajmę się teraz pierwszą częścią pytania przedłożonego przez sąd odsyłający, dotyczącą utraty 
oby watelstwa pełnoletnich oby wateli niderlandzkich. 
B. W przedmiocie zgodności z art. 20 TFUE i art. 7 karty utraty obywatelstwa przez pełnoletnich 
obywateli niderlandzkich przewidzianej w art. 15 ust. 1 lit. c) ustawy o obywatelstwie 
niderlandzkim 
46. W pierwszej części pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zwraca się zasadniczo o ustalenie, czy 
art. 20 TFUE, interpretowany w świetle w yroku z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104), należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim, czyli w odniesieniu do osób pełnoletnich. 
47. Przypominam, że w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) Trybunał w szczególności 
ustanowił zasadę, zgodnie z którą decyzja w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa oby watelowi 
państwa członkowskiego może podlegać kontroli sądowej w świetle prawa Unii. 
48. W pierwszej kolejności w pkt 50–54 w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) Trybunał zbadał 
zasadniczo, czy decyzja w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa zmierza do osiągnięcia celu 
zasługującego na ochronę, w tym przypadku – w ygaśnięcia oby watelstwa z powodu podstępnych 
zabiegów ze strony zainteresowanego w momencie jego uzyskania. W związku z tym Trybunał 
zaznaczył, że państwo członkowskie ma prawo chronić szczególny stosunek solidarności i lojalności 
9 Wynika to również, jak sądzę, z wyroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), w którym Trybunał dokonał wyłącznie wykładni art. 17 WE 
(obecnie art. 20 TFUE), chociaż skierowane do niego pytanie dotyczyło w sposób ogólny wykładni „prawa wspólnotowego”, co mogłoby 
prowadzić do uwzględniania w odpowiedzi art. 18 WE (obecnie art. 21 TFUE). 
10 Zobacz w szczególności pkt 89 mojej opinii w sprawie X i X (C-638/16 PPU , EU:C:2017 :93). 
ECLI:EU:C:2018 :572 8 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
pomiędzy tym państwem a jego oby watelami oraz wzajemność praw i obowiązków leżących u podstaw 
więzi oby watelstwa. Trybunał uzasadnił ów wniosek dotyczący legalności takiego środka ogólną zasady 
prawa międzynarodowego, zgodnie z którą nikt nie możebyć arbitralnie pozbawiony swojego 
oby watelstwa, a także odpowiednimi postanowieniami konwencji w sprawie ograniczania 
bezpaństwowości, jak również Europejskiej konwencji o oby watelstwie. Trybunał orzekł w pkt 54 tego 
w yroku, że ów wniosek ma co do istoty również zastosowanie w przypadku, gdy z uwagi na cofnięcie 
oby watelstwa dana osoba traci oby watelstwo Unii. 
49. W drugiej kolejności Trybunał opatrzył ten zasadniczy wniosek zastrzeżeniem – budzącym 
wątpliwości sądu odsyłającego – zgodnie z którym decyzja w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa, 
która była rozpatry wana w sprawie Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), musi być zgodna z zasadą 
proporcjonalności „w odniesieniu do jej wpływu na status zainteresowanego w świetle prawa Unii” 11 
lub uwzględniać „ewentualne konsekwencje, jakie ta decyzja niesie dla osoby zainteresowanej i w razie 
potrzeby członków jej rodziny w odniesieniu do utraty praw przysługujących każdemu oby watelowi 
Unii” 12. 
50. Chociaż, jak w yjaśnię w dalszej części niniejszej opinii, zakres kontroli przeprowadzonej 
w pkt 55–58 w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) jest trudny do określenia, uważam jednak, 
że zgodnie z rozumowaniem, które Trybunał przyjął w tym w yroku w celu ustalenia, czy cofnięcie 
oby watelstwa przez państwo członkowskie, które pociąga za sobą także utratę oby watelstwa Unii, jest 
zgodne z art. 20 TFUE, należy w pierwszej kolejności zbadać, czy przyjęcie tego środka odpowiada 
względom interesu ogólnego, a w drugiej kolejności – zweryfikować przestrzeganie zasady 
proporcjonalności. 
1. W przedmiocie względu interesu ogólnego realizowanego przez art. 15 ust. 1 lit. c) ustawy 
o obywatelstwie niderlandzkim 
51. Aby utrata oby watelstwa przewidziana w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim 
spełniała w ymogi prawa Unii, musi ona realizować jeden ze względów interesu ogólnego, co oznacza, 
że owa utrata musi być odpowiednia do osiągnięcia realizowanego celu, a pozbawienie oby watelstwa, 
które ów artykuł rodzi, nie może zostać uznane za decyzję arbitralną 13. 
52. Przypominam, że art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim przewiduje utratę 
z mocy prawa oby watelstwa w przypadku każdego oby watela niderlandzkiego posiadającego także 
oby watelstwo innego państwa, który zamieszkuje nieprzerwanie od co najmniej dziesięciu lat poza 
Niderlandami i terytoriami, do których stosuje się traktat UE. 
53. W tym względzie przede wszystkim zgadzam się wpełni ze stanowiskiem bronionym przez rząd 
niderlandzki, zgodnie z którym, w istocie, w ramach w ykony wania swojej kompe tencji do określania 
przesłanek nabycia i utraty oby watelstwa państwo członkowskie ma prawo uznać, że oby watelstwo 
stanowi w yraz rzeczy wistego związku między państwem a jego oby watelami. 
54. Następnie uważam, że nie jest nierozsądne to, iż ustawodawca krajow y w ybiera spośród różnych 
czynników, które mogą odzwierciedlać utratę takiego rzeczy wistego związku, posiadanie zw ykłego 
miejsca zamieszkania na terytorium państwa trzeciego przez dostatecznie długi okres. 
11 Wyrok Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 55) (wyróżnienie moje). 
12 Wyrok Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 56) (wyróżnienie moje). 
13 Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 marca 2010 r., Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 51–54). 
ECLI:EU:C:2018 :572 9 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
55. W tym względzie należy zauważyć, że taki w ybór jest dopuszczony na płaszczyźnie 
międzynarodowej. W rzeczy wistości bowiem konwencja o ograniczaniu bezpaństwowości przewiduje 
w art. 7 ust. 4 utratę oby watelstwa z powodu długoterminowego pobytu za granicą danej osoby, o ile 
taka utrata oby watelstwa nie prowadzi do bezpaństwowości. Podobnie art. 7 ust. 1 lit. e) Europejskiej 
konwencji o oby watelstwie stanowi, że utrata oby watelstwa ex lege może nastąpić z braku 
rzeczy wistego związku między państwem a oby watelem stale zamieszkującym za granicą. 
Sprawozdanie w yjaśniające do tej konwencji wskazuje, że postanowienie to zmierza do upoważnienia 
państwa, które tego pragnie, do uniemożliwienia swoim oby watelom mieszkającym od dawna za 
granicą zachowania oby watelstwa tego państwa, gdy nie istnieje już z nim rzeczy wisty związek lub 
związek ten został zastąpiony przez związek z innym państwem, pod warunkiem że, jak w niniejszej 
sprawie, są to osoby mające podwójne oby watelstwo i nie istnieje zatem ryzyko bezpaństwowości 14. 
56. Ponadto art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim opiera się jedynie na kryterium 
braku obecności na terytorium Unii, niezależnie od drugiego oby watelstwa posiadanego przez oby wateli 
niderlandzkich. Jak bowiem potwierdził rząd niderlandzki na rozprawie, utrata oby watelstwa z mocy 
prawa, przewidziana w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, dotyczy zarówno 
oby wateli niderlandzkich mających również oby watelstwo państwa trzeciego, jak i posiadających 
również oby watelstwo innego państwa członkowskiego, jeżeli spełniają oni kryterium nieprzerwanego 
zamieszkiwania na terytorium państwa trzeciego przez okres dziesięciu lat. 
57. Wreszcie, jak zauważył sąd odsyłający, żaden element akt spraw y nie wskazuje na to, że 
pozbawienie oby watelstwa przewidziane w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim 
stanowi środek arbitralny. 
58. Bez zagłębiania się na tym etapie rozumowania w badanie proporcjonalności pozbawienia 
oby watelstwa z powodu zamieszkiwania oby watela niderlandzkiego o podwójnym oby watelstwie 
wpaństwie trzecim przez okres dłuższy niż dziesięć lat, okres ten nie w ydaje się nadmiernie krótki. 
Żadna z zainteresowanych stron nie zakwestionowała zresztą tego terminu. Ponadto, niezależnie od 
niedociągnięć, na które skarżą się skarżące w postępowaniu głównym, mających wpły w na zakres 
informacji, którymi dysponowały z w yprzedzeniem na temat tych przepisów, należy wskazać, że 
ustawa zmieniająca ustawę o oby watelstwie niderlandzkim została przyjęta w 2000 r. i weszław życie 
po upły wie trzech lat. W rezultacie uważam, żebyła ona w ystarczająco przewidy walna. Ponadto 
obecne postępowanie w ykazuje w sposób dostateczny, że pozbawienie oby watelstwa przewidziane 
w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim podlega kontroli sądowej. 
59. W związku z tym uważam, że pozbawienie oby watelstwa ustanowione w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim służy osiągnięciu uzasadnionego celu. 
2. W przedmiocie proporcjonalności art. 15 ust. 1 lit. c) ustawy o obywatelstwie niderlandzkim 
60. Jak w ynika z wniosku o w ydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający zastanawia się 
w istocie, czy jest on uprawniony jedynie do sprawdzenia spełnienia przesłanek stosowania art. 15 
ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, czy też, zgodnie z zasadą proporcjonalności, tak 
jak została ona zinterpretowana przez Trybunał w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, 
pkt 55–58), ma ponadto obowiązek wziąć pod uwagę indywidualne okoliczności każdego przypadku, 
mogące dowieść zachowania rzeczy wistego związku z danym państwem członkowskim, jak podnoszą 
skarżące w postępowaniu głównym. 
14 Zobacz pkt 70 sprawozdania wyjaśniającego do Europejskiej konwencji o obywatelstwie. Sprawozdanie to jest dostępne na stronie internetowej: 
https://rm.coe.int/16800 cce80. 
ECLI:EU:C:2018 :572 10 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
61. Innymi słow y, te ostatnie w ydają się uważać, że w yrok w sprawie Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104) wymaga w sposób ogólny, aby niezależnie od przyjętego przez ustawodawcę państwa 
członkowskiego kryterium związku, warunkującego przyznanie lub cofnięcie oby watelstwa tego 
państwa członkowskiego, sąd krajow y zbadał wszystkie okoliczności indywidualne każdej spraw y, 
pozwalające w ykazać utrzymanie rzeczy wistego związku z tym państwem członkowskim, który mógłby 
umożliwić zachowanie jego oby watelstwa. 
62. Nie podzielam tego stanowiska. 
63. Przede wszystkim, co do zasady, nic nie stoi moim zdaniem na przeszkodzie temu, aby 
w następstwie kontroli proporcjonalności w świetle prawa Unii przepis prawa państwa 
członkowskiego, z natury ogólny, mógł okazać się zgodny z zasadą proporcjonalności. 
64. W tym względzie, bez ambicji w yczerpania zagadnienia, ograniczę się do w ymienienia w yroku 
z dnia 6 października 2015 r., Delvigne (C-650/13, EU:C:2015 :648), dotyczącego przepisów krajow ych 
skutkujących automatycznym pozbawieniem oby watela Unii, który został skazany w postępowaniu 
karnym, prawa głosowania w w yborach do Parlamentu Europejskiego. 
65. Po ustaleniu, że sytuacja w tej sprawie wchodzi w zakres stosowania prawa Unii, Trybunał 
przeprowadził badanie pozbawienia prawa do głosowania w świetle prawa zagwarantowanego w art. 39 
ust. 2 karty, a także, w szczególności, pod kątem poszanowania zasady proporcjonalności, o której 
mowa w art. 52 ust. 1 karty. 
66. W kontekście oceny proporcjonalności ograniczenia prawa do głosowania Trybunał uznał z jednej 
strony, że wspomniane ograniczenie było proporcjonalne, ponieważ uwzględniało charakter i wagę 
popełnionego przestępstwa oraz okres trwania kary, przypominając, że pozbawienie prawa do 
głosowania miało zastosowanie na mocy prawa krajowego w yłącznie do osób skazanych za 
przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności od pięciu lat do doży wotniego pozbawienia 
wolności. Z drugiej strony Trybunał podkreślił, że prawo krajowe w sposób w yraźny ustanawia 
możliwość w ystąpienia przez osoby skazane o zwolnienie z kary pozbawienia praw oby watelskich 
prowadzącej do pozbawienia prawa do głosowania i uzyskanie przez nie takiego zwolnienia. 
W konsekwencji Trybunał uznał, że rozpatry wane ustawodawstwo krajowe nie było sprzeczne 
z zasadą proporcjonalności, i orzekł, że art. 39 ust. 2 karty nie stoi na przeszkodzie tym przepisom, 
które w ykluczały z mocy prawa z grona osób uprawnionych do głosowania w w yborach do 
Parlamentu Europejskiego kategorię oby wateli Unii, do której należał Thierry Delvigne. 
67. W związku z tym m ożna z tej spraw y w y w nioskować, że badanie proporcjonalności przepisów 
krajow ych nie w ymaga uwzględnienia indy widualnych okoliczności każdej spraw y, które pozwalałyby 
na odstąpienie od stosowania ograniczenia przewidzianego przez te przepisy. W tym względzie 
Trybunał ograniczył się do odnotowania, że T. Delvigne spełniał przesłanki zastosowania przepisów 
prawa krajowego, to znaczy został skazany na karę pozbawienia wolności w zakresie od lat pięciu do 
kary doży wotniego pozbawienia wolności, bez dalszego badania odpowiedniości ograniczenia prawa do 
głosowania do kary indy widualnej (dwunastu lat), na którą T. Delvigne został skazany, ani a fortiori 
uwzględnienia ewentualnych okoliczności łagodzących odnoszących się do sytuacji tej osoby. 
68. Nie w ydaje mi się, by kontrola przestrzegania zasady proporcjonalności przeprowadzona w w yroku 
Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), pomimo niewątpliw ych niejasności co do jej zakresu, podważała 
to podejście. 
69. Po pierwsze, pragnę zauważyć, że żaden z elementów uzasadnienia w yroku Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104) nie wspomina o uwzględnieniu wszystkich okoliczności danego przypadku przy 
badaniu proporcjonalności decyzji w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa, takiej jak ta, która była 
przedmiotem sporu w tej sprawie. 
ECLI:EU:C:2018 :572 11 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
70. Co prawda Trybunał trzy razy – w pkt 54, 55 i pkt 56 zdanie pierwsze tego w yroku – odniósł się 
do konsekwencji tej decyzji dla zainteresowanej osoby. 
71. Wzajemna relacja tych trzech punktów w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) nie w ydaje 
się szczególnie łatwa do zrozumienia. 
72. O ile bowiem pkt 54 tego w yroku odnosi się do bezpośrednich konsekwencji dla danej osoby 
cofnięcia oby watelstwa, a mianowicie utraty statusu obywatela Unii, co w ydaje się logiczne 
i zrozumiałe, o tyle pkt 55 i pkt 56 zdanie pierwsze zaskarżonego w yroku w ydają się dotyczyć innych 
rodzajów konsekwencji, bardziej pośrednich, a nawet jedynie „ewentualnych”, innych niż utrata 
oby watelstwa Unii, z uwzględnieniem których sąd krajow y powinien dokonać kontroli 
proporcjonalności decyzji w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa, i co więcej, w świetle nie tylko 
art. 20 TFUE, lecz ogólnie pojmowanego prawa Unii. 
73. W tym względzie, o ile się nie mylę, w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), poza utratą 
statusu oby watela Unii, jedyną inną konsekwencją bezpośrednią w ynikającą z cofnięcia nadania 
oby watelstwa, która była kluczowa dla pytań zadanych przez sąd krajow y i w sposób oczy wisty nie 
miała charakteru hipotetycznego, było ryzyko, że dana osoba stanie się bezpaństwowcem. 
74. Natomiast co się tyczy tych dwóch bezpośrednich konsekwencji decyzji w sprawie cofnięcia 
nadania oby watelstwa w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), Trybunał nie udzieliłżadnej 
wskazówki, która sugerowałaby, że decyzja ta mogłabyć nieproporcjonalna. W pkt 57 w yroku 
Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) Trybunał uznał bowiem, że państwo członkowskie, którego 
oby watelstwo zostało nabyte na skutek podstępu, nie było zobowiązane, zgodnie z art. 20 TFUE, do 
odstąpienia od cofnięcia nadania oby watelstwa tylko dlatego, że osobie zainteresowanej nie zostało 
przy wrócone oby watelstwo państwa członkowskiego pochodzenia, a zatem także oby watelstwo Unii. 
Ponadto w pkt 58 tego w yroku, w sposób dosyć zadziwiający, Trybunał powierzył sądowi krajowemu 
samodzielne określenie zakresu zasady proporcjonalności, wskazując, żedosądu tego należy dokonanie 
oceny, „czy […] poszanowanie zasady proporcjonalności wymaga, żeby przed uprawomocnieniem się 
decyzji o cofnięciu nadania oby watelstwa, osobie zainteresowanej został przyznany odpowiedni termin 
na podjęcie działań zmierzających do przy wrócenia oby watelstwa państwa członkowskiego 
pochodzenia” 15. 
75. Trudno zatem zrozumieć, jaką inną konsekwencję lub jakie inne konsekwencje dla sytuacji danej 
osoby sąd krajow y miałby wziąć pod uwagę przy ocenie proporcjonalności decyzji o cofnięciu nadania 
oby watelstwa, której dotyczyła sprawa Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), jeśli nawet bezpośrednie 
konsekwencje tej decyzji nie mogły spowodować powstrzymania się władz niemieckich od przyjęcia 
rzeczonej decyzji. 
76. Oczy wiście możliwe jest, że decyzja w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa, które pociąga za 
sobą także utratę oby watelstwa Unii, może w y w ołać różnorakie konsekwencje dla sytuacji danej osoby 
lub członków jej rodziny, jak Trybunał wskazał w pkt 56 zdanie pierwsze w yroku Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104). Na przykład możliwe jest, że utrata statusu oby watela Unii może spowodować 
przerwanie lub utratęświadczeń zabezpieczenia społecznego na rzecz zainteresowanego. Podobnie 
utrata oby watelstwa Unii może prowadzić do tego, że dana osoba nie będzie mogłajuż powoły wać się 
na prawo pobytu na terytorium danego państwa członkowskiego, a nawet, w pewnych przypadkach, na 
terytorium Unii. Jeżeli osoba ta ma dzieci będące oby watelami tego państwa członkowskiego, nad 
którymi sprawuje w yłączną pieczę, dzieci te mogą się znaleźć w sytuacji tego rodzaju jak będąca 
przedmiotem spraw y Ruiz Zambrano (C-34/09, EU:C:2011 :124). 
15 Wyróżnienie moje. Trybunał stwierdził, że zasada proporcjonalności nie wymaga zatem ani wprowadzenia procedury służącej zapobieżeniu 
utracie obywatelstwa Unii, ani zawieszenia postępowania w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia przyznania obywatelstwa do czasu, aż 
zainteresowany rzeczywiście odzyska swoje pierwotne obywatelstwo, co pozwoli mu na zachowanie obywatelstwa Unii. 
ECLI:EU:C:2018 :572 12 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
77. Jednakże takie konsekwencje nie w ynikają z decyzji w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa danej 
osobie, ale z późniejszych decyzji administracyjnych, które mogą zostać przyjęte lub nie i które 
wkażdym razie mogą stanowić przedmiot skargi oraz, w stosownych przypadkach, kontroli 
proporcjonalności, w tym w świetle prawa Unii. 
78. Co za tym idzie, trudno mi dostrzec, dlaczego przy ocenie proporcjonalności decyzji o cofnięciu 
oby watelstwa w świetle prawa Unii sąd krajow y powinien uwzględnić takie konsekwencje pośrednie 
lub wręcz hipotetyczne, jeżeli nie mogą one w żadnym razie skutkować stwierdzeniem nieważności 
takiej decyzji ani stwierdzeniem, żewładze krajowe powinny były powstrzymać się od jej przyjęcia. 
79. I tak, by posłużyć się jednym z przykładów przy wołanych pow yżej, jeżeli zainteresowana osoba 
może utracić status oby watela Unii, a członkowie jej rodziny, będący oby watelami Unii, znajdują się 
w sytuacji tego rodzaju jak będąca przedmiotem spraw y Ruiz Zambrano (C-34/09, EU:C:2011 :124), nie 
oznacza to, że dane państwo członkowskie musi wstrzymać się od przyjęcia wobec zainteresowanej 
osoby decyzji o cofnięciu jej oby watelstwa, lecz raczej musi upewnić się, że zainteresowany może 
nadal przeby wać na terytorium Unii jako członek rodziny oby wateli Unii. 
80. Zatem jedno z dwojga: albo przyjęcie decyzji o cofnięciu oby watelstwa może zostać 
„zneutralizowane” z powodu utraty statusu oby watela Unii, jaką ze sobą niesie – co oczy wiście wiąże 
się z szeregiem trudności w odniesieniu do komplementarnego charakteru tego statusu wobec 
oby watelstwa państw członkowskich, tak jak jest to przewidziane w art. 9 TUE i art. 20 ust. 1 TFUE 16, 
ale nie jest, moim zdaniem, niemożliwe 17 – albo przyjęcie takiej decyzji nie może zostać 
„zneutralizowane” przez utratę statusu oby watela Unii, ale w tej sytuacji trudno mi zrozumieć, 
dlaczego konsekwencje pośrednie, dodatkowe lub nawet hipotetyczne dla sytuacji danej osoby 
i o wadze mniejszej niż utrata tego statusu podstawowego i związanych z nim praw miałyby oznaczać, 
że decyzja o cofnięciu oby watelstwa nie może zostać przyjęta. 
81. Chciałbym, aby Trybunał mnie dobrze zrozumiał. Jestem daleki od pomysłu zwolnienia państwa 
członkowskiego z oceny proporcjonalności decyzji o cofnięciu oby watelstwa lub środka, takiego jak 
rozpatry wany w postępowaniu głównym, stwierdzającego utratę oby watelstwa oby wateli państwa 
członkowskiego, która wiążą się z utratą statusu oby watela Unii. 
82. Kontrola ta musi jednak, moim zdaniem oraz zgodnie z orzecznictwem, ograniczyć się do zbadania, 
czy dany środek krajow y, którego bezpośrednią konsekwencją jest utrata statusu obywatela Unii, jest 
właściw y dla zapewnienia celu interesu ogólnego, któremu służy, oraz czy cel ten nie mógłby zostać 
osiągnięty za pomocą mniej restrykcyjnych środków, to znaczy, czy rozpatry wany środek nie w ykracza 
poza to, co jest konieczne, by ten leżący w interesie ogólnym cel został zrealizowany 18. 
83. Punkt 59 i sentencja w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), które w sposób ogólny 
uzależniają zgodność z prawem Unii, w szczególności z art. 17 WE (obecnie art. 20 TFUE), decyzji 
w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa od poszanowania „zasady proporcjonalności”, potwierdzają 
tę w ykładnię. 
16 Dla przypomnienia, zarówno art. 9 zdanie ostatnie TUE, jak i art. 20 ust. 1 TFUE przewidują, że „obywatelstwo Unii ma charakter dodatkowy 
w stosunku do obywatelstwa krajowego i nie zastępuje go”. 
17 Czy to z uwagi na jeden ze względów, który zostałby uznany za nieuzasadniony w świetle prawa Unii, czy to z uwagi na nieproporcjonalny 
charakter środka krajowego, który proponuję stwierdzić w odniesieniu do stosowania art. 16 ust. 1 lit. d) ustawy o obywatelstwie niderlandzkim 
wobec małoletnich: zob. pkt 128–149 niniejszej opinii. 
18 Zobacz podobnie wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C-208/09, EU:C:2010 :806, pkt 90, 93); z dnia 2 czerwca 2016 r., 
Bogendorff von Wolffersdorff (C-438/14, EU:C:2016 :401, pkt 72, 74). 
ECLI:EU:C:2018 :572 13 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
84. W każdym razie kontrola proporcjonalności, do której Trybunał wezwał sąd krajow y w w yroku 
Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), nie obejmuje moim zdaniem badania wszystkich okoliczności 
każdego indywidualnego przypadku, które pomimo spełnienia warunków stosowania ustawodawstwa 
krajowego regulującego cofnięcie oby watelstwa mogłyby świadczyć o utrzymaniu rzeczy wistego 
związku z danym państwem członkowskim. 
85. W związku z tym, chociaż na obecnym etapie rozpatruję jedynie elementy w yraźnie w ymienione 
w pkt 56 zdanie drugie w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), pragnę przypomnieć, że 
Trybunał wskazał sądowi krajowemu, że należy w szczególności zbadać, czy „utrata oby watelstwa jest 
uzasadniona w stosunku do powagi popełnionego przez tę osobę naruszenia, czasu, który upłynął 
pomiędzy w ydaniem decyzji w sprawie nadania oby watelstwa a w ydaniem decyzji o jego cofnięciu, 
oraz możliwości przy wrócenia osobie zainteresowanej jej oby watelstwa państwa pochodzenia”. 
86. Oczy wiście, mimo że pkt 56 zdanie drugie w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) został 
sformułowany w sposób ogólny, elementy wskazane przez Trybunał jako w ymagające zbadania przez 
sąd krajow y nie muszą mieć zastosowania we wszystkich sytuacjach, w których w grę wchodzą utrata 
oby watelstwa państwa członkowskiego i utrata oby watelstwa Unii. W szczególności kontrola 
proporcjonalności powinna odby wać się w sposób uzależniony od względu, na którym opiera się 
cofnięcie oby watelstwa i statusu oby watela Unii. 
87. Mając to na uwadze, zbadanie trzech elementów, o których mowa w pkt 56 zdanie ostatnie w yroku 
Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), nie stanowi moim zdaniem argumentu na poparcie tezy 
skarżących w postępowaniu głównym, zgodnie z którą przy ocenie proporcjonalności środka 
krajowego cofającego oby watelstwo państwa członkowskiego danej osobie należy wziąć pod uwagę 
całokształt okoliczności każdej spraw y. 
88. Jest tak oczy wiście w przypadku wezwania sądu krajowego do zbadania, czy utrata praw związanych 
ze statusem oby watela Unii była „uzasadniona w stosunku do powagi popełnionego przez tę osobę 
naruszenia”. Zbadanie tego elementu, związanego ze względami (podstępne zabiegi) leżącymi 
u podstaw decyzji w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa w sprawie Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104), w ymaga jedynie sprawdzenia korelacji między utratą praw w ynikających 
z oby watelstwa Unii a w ystarczająco poważnym charakterem naruszenia popełnionego przez osobę 
zainteresowaną, które to sprawdzenie możebyć przeprowadzone in abstracto i nie w ymaga zatem 
zbadania in concreto 19. W skrajnym przypadku – i, mam nadzieję,całkowicie hipotetycznym – 
w którym ustawodawstwo państwa członkowskiego przewidy wałoby cofnięcie nadania oby watelstwa 
danej osoby, powodujące utratę oby watelstwa Unii, ze względu na naruszenie kodeksu drogowego, 
nieproporcjonalny charakter tego środka byłby widoczny w świetle braku adekwatności między 
niewielką wagą naruszenia i dramatyczną konsekwencją w postaci utraty statusu oby watela Unii. Taka 
kontrola nie w ymagałaby uwzględnienia w jakikolwiek sposób indy widualnej sytuacji danej osoby. 
89. Tak jest niewątpliwie także w przypadku badania przez sąd krajow y, czy w przypadku osoby 
pozbawionej oby watelstwa państwa członkowskiego istnieją „możliwości przy wrócenia osobie 
zainteresowanej jej oby watelstwa państwa pochodzenia”. Badanie takie może zostać przeprowadzone 
w yłącznie w świetle możliwości przewidzianych przez właściwe przepisy prawa krajowego, niezależnie 
od badania okoliczności w ystępujących w sytuacji danej osoby. Ponadto warto zauważyć, że mimo iż 
pow yższy fragment w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) pochodzi z punktu, który 
przypomina znaczenie, jakie prawo pierwotne przy wiązuje do statusu oby watela Unii, Trybunał nie 
19 Podobnie jak w przypadku kontroli wykonanej przez Trybunał w wyroku z dnia 6 października 2015 r., Delvigne (C-650/13, EU:C:2015 :648). 
ECLI:EU:C:2018 :572 14 
OPINIA P. MENGOZZIEGO –SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
koncentruje się ani na potrzebie zachowania owego statusu przez zainteresowanego 20, ani na fakcie, że 
zainteresowany może rzeczywiście odzyskać swoje pierwotne oby watelstwo, to jest oby watelstwo 
austriackie, co w sprawie Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) zapewniłoby skarżącemu odzyskanie 
również oby watelstwa Unii 21. 
90. Tak jest moim zdaniem również w przypadku badania –do którego Trybunał wzy wa w pkt 56 
zdanie drugie w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) –„czasu, który upłynął pomiędzy 
w ydaniem decyzji w sprawie nadania oby watelstwa a w ydaniem decyzji o jego cofnięciu”, chociaż 
przyznaję,iż jest to bardziej niepewne. Weryfikacja ta, do której został wezwany sąd krajow y, budzi 
wątpliwości co do konsekwencji, jakie sąd ów powinien w yciągnąć zupły wu czasu. Nie jest bowiem 
jasne, czy upły w czasu jako taki mógł stanowić przeszkodę w przyjęciu decyzji o cofnięciu 
oby watelstwa, czy też jedynie mógł mieć wpły w na retroakty wny charakter tej decyzji w świetle 
okoliczności spraw y Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104). W w yroku Rottmann (C-135/08, 
EU:C:2010 :104) czas, który upłynął pomiędzy w ydaniem decyzji w sprawie nadania oby watelstwa 
a w ydaniem decyzji o jego cofnięciu, w yniósł okołopółtora roku. Ponadto przepisy prawa niemieckiego 
przewidy wały, że akt administracyjny otrzymany wskutek oszustwa zostaje co do zasady cofnięty ze 
skutkiem wstecznym 22, co pozostawia margines oceny sądowi krajowemu rozpatrującemu sprawę, 
pozwalający mu uwzględnić niektóre elementy związane z zachowaniem zainteresowanego 
w poprzednim okresie, jak również z postępowaniem administracji, zwłaszcza niezachowaniem przez 
nią należytej staranności w celu stwierdzenia podstępnych zabiegów. Trybunał nie dał jednak jasnych 
wskazówek, które pozwalałyby sądzić, żeupły w czasu może „zneutralizować”oszukańcze uzyskanie 
oby watelstwa, a tym samym w ydanie decyzji w sprawie cofnięcia nadania oby watelstwa z mocą 
wsteczną. Innymi słow y, z w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) w żaden sposób nie w ynika, 
żesąd krajow y został wezwany do zweryfikowania, czy pomimo podstępnych zabiegów 
zainteresowanego osoba ta z uwagi na szczególne okoliczności w ytworzyła w czasie, który upłynął 
między w ydaniem decyzji w sprawie nadania oby watelstwa a w ydaniem decyzji o jego cofnięciu, 
związek z Republiką Federalną Niemiec w ystarczająco silny, aby stanowił on przeszkodę dla cofnięcia 
nadania oby watelstwa. 
91. W konsekwencji, w świetle zarówno w w yroku Delvigne (C-650/13, EU:C:2015 :648), jak i w yroku 
Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104), uważam, że w postępowaniu głównym kontrola 
proporcjonalności art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim powinna być dokonana in 
abstracto, a w każdym razie bez względu na konsekwencje i indy widualne okoliczności, które 
prowadziłyby do odstąpienia od stosowania przesłanek utraty oby watelstwa ustanowionych przez 
ustawodawcę niderlandzkiego. 
92. Przejdę teraz do zbadania proporcjonalności art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim. 
93. W tym względzie należy podnieść, po pierwsze, że zastosowanie tego artykułu nie musi prowadzić 
do utraty oby watelstwa Unii. Jak już bowiem podkreśliłem pow yżej, utrata oby watelstwa 
niderlandzkiego, którą ów artykuł przewiduje, stosuje się także do oby wateli Królestwa Niderlandów, 
którzy posiadają również oby watelstwo innego państwa członkowskiego, a miejsce zamieszkania mają 
wpaństwie trzecim. Takie osoby, pomimo utraty oby watelstwa niderlandzkiego, zachowują status 
oby watela Unii. 
20 Ani na konieczności uniknięcia sytuacji, w której dana osoba stanie się bezpaństwowcem: zob. w szczególności podobnie S. Marinai, Perdita 
della cittadinanza e diritti fondamentali: profili internazionalistici ed europei, Giuffrè, Milano, 2017 , s. 162. 
21 Potwierdzają to, jak już wskazałem powyżej, pkt 57 i 58 wyroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104). 
22 Zobacz wyrok Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104, pkt 8). 
ECLI:EU:C:2018 :572 15 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
94. Po drugie, jak zauważył sąd odsyłający, art. 15 ust. 4 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim 
przewiduje szereg możliwości przerwania terminu dziesięciu lat nieprzerwanego zamieszkiwania 
wpaństwie trzecim za pomocą prostych czynności. Termin ten zostaje bowiem przerwany, a co za tym 
idzie, now y termin dziesięciu lat rozpoczyna bieg na rzecz zainteresowanego, gdy ten ostatni otrzyma 
oświadczenie o posiadaniu oby watelstwa niderlandzkiego, dokument podróży (paszport) albo 
niderlandzki dowód osobisty. 
95. Poprzez w ydanie tych dokumentów zainteresowana osoba możezwłasnej inicjaty w y uniknąć utraty 
oby watelstwa niderlandzkiego, jak również, w stosownych przypadkach, oby watelstwa Unii. 
96. Nawet niezależnie od utraty obywatelstwa w ymaganie od oby watela danego państwa 
członkowskiego, by w terminie upły wu ważności paszportu lub krajowego dowodu osobistego odnowił 
jeden z tych dokumentów, nie w ydaje się nieuzasadnione ani nieproporcjonalne 23. 
97. Stwierdzenie to jest tym bardziej istotne w sytuacji, gdy dana osoba przeby wa przez dłuższy okres 
wpaństwie trzecim, w którym związek z jej państwem członkowskim pochodzenia może ulec 
rozluźnieniu. W interesie każdej osoby jest bowiem, aby posiadaławażny dowód osobisty lub 
dokument podróży, tym bardziej gdy w ydanie jednego z tych dokumentów pozwala zachować 
przynależność państwową oraz, w stosownych przypadkach, status oby watela Unii. 
98. Ustawodawca niderlandzki założył, żejeżeli oby watel niderlandzki zwróci się w okresie dziesięciu 
lat nieprzerwanego zamieszkiwania w państwie trzecim o w ydanie jednego z trzech dokumentów 
w ymienionych w art. 15 ust. 4 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, oby watel ten pragnie zachować 
rzeczy wisty związek z Niderlandami. 
99. Natomiast w sytuacji gdy zainteresowany nie w ykona czynności mającej na celu uzyskanie jednego 
z tych dokumentów w okresie dziesięciu lat nieprzerwanego zamieszkiwania w państwie trzecim, 
o którym mowa w art. 15 ust. 1 lit. c) tej ustaw y, ustawodawca niderlandzki zakłada, że związek ten 
w ygasł 24. 
100. Takie założenia nie w ykraczają, jak się w ydaje, poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celu 
w ytyczonego przez ustawodawcę niderlandzkiego. 
101. Po trzecie, utrata oby watelstwa niderlandzkiego z mocy prawa i, w stosownych przypadkach, 
statusu oby watela Unii nie jest nieodwracalna. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 lit. f) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim, jeżeli osoba utraciła oby watelstwo niderlandzkie, może ponownie je 
otrzymać na warunkach bardziej korzystnych niż ktoś, kto nigdy nie posiadał oby watelstwa 
niderlandzkiego. Zgodnie z tym, co Trybunał wskazał w pkt 56 zdanie drugie w yroku Rottmann 
(C-135/08, EU:C:2010 :104), i z kontrolą poszanowania zasady proporcjonalności, przeprowadzoną 
przez Trybunał w w yroku z dnia 6 października 2015 r., Delvigne (C-650/13, EU:C:2015 :648), uważam, 
że m ożliwość odzyskania praw związanych ze statusem oby watela Unii jest elementem 
proporcjonalności przepisów krajow ych rozpatry wanych w niniejszej sprawie. 
23 Podobnie jest w przypadku wydania oświadczenia o posiadaniu obywatelstwa niderlandzkiego, które osoba zainteresowana może uzyskać bez 
przemieszczania się, za pomocą formularza dostępnego na stronie internetowej rządu niderlandzkiego. 
24 Należy zauważyć, że pkt 71 sprawozdania wyjaśniającego do Europejskiej konwencji o obywatelstwie wskazuje również, że dowód na brak 
rzeczywistego związku z państwem stroną może wynikać z braku złożenia w szczególności wniosku o wydanie dokumentów tożsamości lub 
dokumentów podróży, lub oświadczenia wyrażającego pragnienie zachowania obywatelstwa państwa strony. 
ECLI:EU:C:2018 :572 16 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
102. Przypominam, że w niniejszej sprawie żadna z trzech pełnoletnich skarżących nie kwestionuje 
faktu, że spełniają one przesłanki zastosowania art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim i że w związku z tym powinny one utracić oby watelstwo niderlandzkie, a także, nie 
posiadając oby watelstwa innego państwa członkowskiego, przymiot bycia oby watelkami Unii 25. 
103. Według informacji przekazanych przez sąd odsyłający skarżące w postępowaniu przed sądem 
krajow ym wstrzymałysię bowiem, co jest dość zaskakujące, przez czas od sześciu do dziesięciu lat 
z w ystąpieniem o przedłużenie ich paszportu i wszystkie złożyły wniosek o przedłużenie w roku 2014 , 
podczas gdy zgodnie z art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim wszystkie z nich 
utraciły oby watelstwo niderlandzkie począwszy od wiosny 2013 r. 
104. Jak wskazałem pow yżej, skarżące w postępowaniu głównym podnoszą, że ustawa o oby watelstwie 
niderlandzkim zakazuje sądom krajow ym uwzględniać okoliczności indywidualnych, które świadczą 
o tym, że skarżące zachowały rzeczy wisty związek z Niderlandami, niezależnie od kryterium przyjętego 
przez ustawodawcę niderlandzkiego, o którym mowa w art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim. Innymi słow y, uważają one, że zasada proporcjonalności w ymaga, aby sąd krajow y 
uwzględnił nie tylko indy widualne okoliczności, będące elementami weryfikacji spełnienia przesłanki 
stosowania art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, lecz przede wszystkim 
indy widualne okoliczności, które odnoszą się do innych łączników, świadczące o zachowaniu 
rzeczy wistego związku z Niderlandami, takie jak zdolność posługiwania się językiem niderlandzkim, 
utrzymanie więzi rodzinnych lub uczuciow ych w tym państwie członkowskim i w ykony wanie prawa 
do głosowania w w yborach niderlandzkich. 
105. Teza ta, jakkolwiek możesię w ydawać kusząca, niezależnie już od dyskusji na temat zakresu 
w yroków Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) i Delvigne (C-650/13, EU:C:2015 :648), prowadzi 
w moim przekonaniu do szczególnie niebezpiecznych konsekwencji, zwłaszcza w sprawie podziału 
kompe tencji między państwami członkowskimi a Unią. 
106. Pod pretekstem w ystąpienia o badanie przestrzegania zasady proporcjonalności w prawie Unii teza 
ta sprowadza się bowiem ostatecznie do chęci zobowiązania sądu krajowego do zignorowania względu 
uzasadniającego utratę oby watelstwa, przyjętego przez ustawodawcę krajowego zgodnie z prawem 
międzynarodow ym i w zgodzie z prawem Unii, a uwzględnienia innych kryteriów istnienia związku 
z danym państwem członkowskim, które są wprawdzie całkiem możliwe z teoretycznego punktu 
widzenia lub z punktu widzenia innego państwa członkowskiego, ale których ustawodawca krajow y nie 
przyjął jako istotnych dla w ykazania zachowania rzeczy wistego związku z danym państwem 
członkowskim. 
107. Tymczasem przypominam, że zgodnie z orzecznictwem państwa członkowskie zachowują 
kompe tencje do określania warunków naby wania i utraty oby watelstwa, a zgodnie z art. 9 TUE 
i art. 20 ust. 1 TFUE oby watelstwo Unii ma charakter dodatkow y w stosunku do oby watelstwa 
krajowego i nie zastępuje go. Zaakceptowanie argumentacji skarżących w postępowaniu głównym 
pociągałoby za sobą również naruszenie spoczy wającego na Unii obowiązku poszanowania tożsamości 
narodowej państw członkowskich, w yrażonego w art. 4 ust. 2 TUE, przy czym ustalanie składu 
społeczności narodowej jest bez wątpienia jej istotnym elementem 26. 
25 Oznacza to oczywiście, żesąd krajowy upewnił się, że w świetle okoliczności właściwych dla każdej z trzech skarżących w postępowaniu głównym 
przesłanki zastosowania art. 15 ust. 1 lit. c) ustawy o obywatelstwie niderlandzkim były spełnione. W tym względzie nie ma moim zdaniem 
żadnych wątpliwości co do tego, że gdyby na przykład minister w konkretnym przypadku nie uwzględnił czynności przerywającej bieg 
dziesięcioletniego terminu, sąd krajowy musiałby uchylić decyzję o odmowie wydania paszportu z braku przesłanek z art. 15 ust. 1 lit. c) ustawy 
o obywatelstwie niderlandzkim. Podobnie, jeśli w przypadku danej osoby niemożliwe było wystąpienie o przedłużenie jej paszportu w rozsądnym 
terminie po wygaśnięciu ważności poprzedniego paszportu lub o wydanie jednego z pozostałych dokumentów umożliwiających przerwanie biegu 
terminu dziesięciu lat przewidzianego w art. 15 ust. 1 lit. c) ustawy o obywatelstwie niderlandzkim, taka sytuacja powinna zostać zbadana przez 
sąd krajowy. W istocie bowiem, ponieważ nikt nie jest zobowiązany do niemożliwego, sąd krajowy musi upewnić się na podstawie dowodów 
dostarczonych przez zainteresowanego, że zarzut, zgodnie z którym nie mógł on uzyskać dokumentów wymienionych w art. 15 ust. 1 lit. c) 
ustawy o obywatelstwie niderlandzkim, jest uzasadniony. 
26 Zobacz podobnie opinia rzecznika generalnego M. Poiaresa Madura w sprawie Rottmann (C-135/08, EU:C:2009 :588, pkt 25). 
ECLI:EU:C:2018 :572 17 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
108. Jak już podkreśliłem pow yżej, w w yroku Rottmann (C-135/08, EU:C:2010 :104) również nie można 
znaleźć poparcia dla argumentu skarżących w postępowaniu głównym. Wyrok ten nie może bowiem 
moim zdaniem być odczyty wany w ten sposób, że wymaga on od sądu krajowego, aby ten w ramach 
badania zgodności z zasadą proporcjonalności sprawdził, czy przyjęcie decyzji o cofnięciu 
oby watelstwa państwa członkowskiego, w oparciu o względy interesu ogólnego realizowanego przez 
uregulowanie krajowe, mogłobyć w ykluczone z powodu istnienia okoliczności dotyczących 
indy widualnie zainteresowanej osoby, które świadczyłyby o utrzymaniu rzeczy wistego związku 
z danym państwem członkowskim, niezależnie od względów uzasadniających podjęcie tej decyzji. 
109. Ponadto w związku z pow yższym pragnę przypomnieć, że konieczność i proporcjonalność środka 
krajowego, który realizuje cel leżący w interesie ogólnym, nie są w ykluczone tylko z tego powodu, że 
państwo członkowskie w ybrało system ochrony inny od systemu przyjętego przez inne państwo 
członkowskie 27 lub że istnieją inne środki, które mogłyby osiągnąć ten cel, ale ustawodawca krajow y 
uznał, z takich lub innych powodów, że nie były one w ystarczające do realizacji tego celu. 
110. Co więcej, przyjęcie argumentacji przedstawionej przez skarżące w postępowaniu głównym 
w niniejszej sprawie spowodowałoby, żesąd krajow y musiałby ustalić, bez dokładnych wskazówek ze 
strony ustawodawcy krajowego, jakie są kryteria istnienia związku z danym państwem członkowskim, 
a także jaka jest ich intensy wność oraz waga. 
111. Na przykład przy założeniu, że znajomość języka niderlandzkiego zostałaby uznana za właściwe 
kryterium, w jaki sposób sąd krajow y powinien potraktować fakt, że M.G. Tjebbes wskazuje w swoich 
uwagach na piśmie, iż nie posługuje się biegle językiem niderlandzkim, i ewentualnie w y w ażyć to 
kryterium z liczbą podróży, które odbyła ona między Kanadą i Niderlandami w ostatnich latach lub, 
w stosownych przypadkach, z ewentualnymi powiązaniami rodzinnymi, o nieokreślonym stopniu, 
które zachowuje ona w tym państwie członkowskim? 
112. Podobnie w sytuacji G.J.M. Koopman, która powołuje się na doskonałą znajomość języka 
niderlandzkiego, zarówno w mowie, jak i w piśmie, i która w ydaje się regularnie podróżować do 
Niderlandów: czy sąd krajow y powinien również uwzględnić, czy i jakie znaczenie element ten 
powinien posiadać z uwagi na to, że zgodnie z uwagami G.J.M. Koopman jej syn, który osiągnął 
pełnoletniość przed wiosną 2013 r., podjął, w przeciwieństwie do G.J.M. Koopman, kroki 
umożliwiające mu zachowanie oby watelstwa niderlandzkiego? 
113. Wymaganie od sądów krajow ych, aby angażowałysię w takie czynności, narażałoby oby wateli na 
sytuacje charakteryzujące się brakiem pewności prawa. W każdym razie uważam, że gdyby – wbrew 
temu, co proponuję – Trybunał podzielił tezę skarżących w postępowaniu głównym, powinien on 
samodzielnie określić zakres zasady proporcjonalności i, co za tym idzie, wskazać sądowi odsyłającemu 
stosowne kryteria związku z danym państwem członkowskim, które powinny zostać wzięte pod uwagę 
przez ów sąd, przy czym sąd ten miałby obowiązek sprawdzić ich spełnienie w każdej z sytuacji 
rozpatry wanych w postępowaniu głównym. 
114. Nie mogę zachęcić Trybunału do przyjęcia takiego podejścia, gdyż wkraczałoby ono 
w kompe tencje państw członkowskich do określania przesłanek utraty oby watelstwa. 
115. Mając na uwadze całość pow yższych rozważań, uważam, że art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim nie narusza zasady proporcjonalności w postaci chronionej na gruncie 
prawa Unii. 
116. Ponadto wniosku tego nie podważa konieczność przestrzegania prawa każdej osoby do 
poszanowania jej życia pry watnego i rodzinnego zgodnie z art. 7 karty. 
27 Zobacz podobnie wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C-438/14, EU:C:2016 :401, pkt 73 i przytoczone tam 
orzecznictwo). 
ECLI:EU:C:2018 :572 18 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
117. Zastosowanie art. 15 ust. 1 lit. c) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim w żaden sposób nie 
pozbawia bowiem Holendrów, którzy utracili oby watelstwo niderlandzkie i, w stosownych 
przypadkach, oby watelstwo Unii, możliwości prowadzenia życia pry watnego i rodzinnego. 
W szczególności nadal korzystają oni z prawa pobytu na terytorium państwa trzeciego, którego 
oby watelstwo posiadają, w dalszym ciągu mogą podróżować i swobodnie przemieszczać się dzięki 
dokumentom podróży w ydanym przez państwa trzecie i w granicach określonych w przepisach 
w sprawie wjazdu cudzoziemców mogą wjechać na terytorium innych państw, w tym państw 
członkowskich Unii. Osoby te mogą również wpełni korzystać z życia rodzinnego, bez konieczności 
opuszczenia terytorium kraju trzeciego, w którym mieszkają. Taka ocena odnosi się do wszystkich 
rozpatry wanych przypadków. Innymi słow y, nie w ymaga ona badania in concreto wpły wu utraty 
oby watelstwa oraz, w stosownych przypadkach, statusu oby watela Unii na indy widualną sytuację 
każdej zainteresowanej osoby. 
118. W konsekwencji na pierwszą część pytania skierowanego przez sąd odsyłający proponuję 
odpowiedzieć w ten sposób, że art. 20 TFUE i art. 7 karty nie stoją na przeszkodzie przepisowi 
takiemu jak art. 15 ust. 1 lit. c) i art. 15 ust. 4 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, zgodnie 
z którym pełnoletni, który posiada jednocześnie oby watelstwo państwa trzeciego, traci z mocy ustaw y 
oby watelstwo państwa członkowskiego i tym samym oby watelstwo Unii z tego powodu, że przez 
nieprzerwany okres dziesięciu lat miał swoje główne miejsce zamieszkania za granicą i poza terytorium 
Unii. 
C. W przedmiocie zgodności z art. 20 TFUE i art. 24 karty utraty obywatelstwa przez małoletnich 
obywateli niderlandzkich, przewidzianej w art. 16 ust. 1 lit. d) ustawy o obywatelstwie 
niderlandzkim 
119. Część druga pytania prejudycjalnego zadanego przez sąd odsyłający odnosi się do utraty 
oby watelstwa przez małoletnich oby wateli niderlandzkich, przewidzianej w art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim, i w sprawie rozpatry wanej w postępowaniu głównym dotyczy jedynie 
sytuacji L. Duboux, córki G.J.M. Koopman. Podobnie jak przy badaniu art. 15 ust. 1 lit. c) tej ustaw y, 
należy sprawdzić, czy utrata oby watelstwa, o której mowa w art. 16 ust. 1 lit. d) tej ustaw y, zmierza do 
realizacji celu interesu ogólnego i nie w ykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu. 
1. W przedmiocie względu interesu ogólnego realizowanego przez art. 16 ust. 1 lit. d) ustawy 
o obywatelstwie niderlandzkim 
120. Na mocy art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim małoletni traci oby watelstwo 
niderlandzkie, jeżeli jedno z jego rodziców traci oby watelstwo na podstawie art. 15 ust. 1 lit. c) tej 
ustaw y, o ile zdaniem sądu odsyłającego ów małoletni nie stanie się bezpaństwowcem 28. 
121. Jeśli chodzi o cel interesu ogólnego, któremu służy art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim, sąd odsyłający podkreśla, że jak w ynika z genezy tego przepisu, ma on na celu 
przy wracanie jednolitości oby watelstwa w rodzinie. 
28 Zgodnie z art. 14 ust. 6 ustawy o obywatelstwie niderlandzkim. 
ECLI:EU:C:2018 :572 19 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
122. W tym względzie należy wskazać, że art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim 
w yrasta z art. 7 ust. 2 Europejskiej konwencji o oby watelstwie, która przewiduje, iż państwo strona 
konwencji może przewidzieć utratę oby watelstwa przez dzieci, których rodzic traci oby watelstwo 29. 
Ponadto drugi protokół zmieniający konwencję (UE) w sprawie zmniejszenia przypadków wielu 
oby watelstw i służby wojskowej w przypadku wielości oby watelstw [tłumaczenie nieoficjalne], 
podpisany w Strasburgu w dniu 2 lutego 1993 r. 30, zawiera w moty wie trzecim zachętę do zapewnienia 
jednolitości oby watelstwa w obrębie tej samej rodziny. 
123. Prawdą jest, że nawet na poziomie międzynarodow ym zgodność z prawem takiego celu została 
zakwestionowana ze względu na konieczność uznania praw procesow ych i materialnych małoletnich, 
które to prawa są niezależne od praw ich rodziców 31. 
124. Nie posuwającsię aż do uznania istnienia takich praw, rząd niderlandzki wielokrotnie podkreślał 
w swoich uwagach przedstawionych w niniejszej sprawie, że cel w postaci jednolitości oby watelstwa 
w ramach rodziny musi obejmować uwzględnienie (najlepszego) interesu dziecka, na wzór rozwiązania 
przyjętego w kontekście stosowania art. 7 ust. 2 Europejskiej konwencji o oby watelstwie 32.Rząd ten 
dodaje, że najlepszy interes dziecka, zapisany w art. 24 ust. 2 karty 33, został wzięty pod uwagę przez 
ustawodawcę krajowego, gdyż w art. 16 ust. 2 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim ustanowił on 
pewną liczbę w yjątków od utraty oby watelstwa w przypadku małoletnich. 
125. Podzielam stanowisko rządu niderlandzkiego, zgodnie z którym względy jednolitości oby watelstwa 
w rodzinie muszą obejmować uwzględnienie najlepszego interesu dziecka. Jego uwzględnienie jest tym 
ważniejsze, że m ałoletni, który traci oby watelstwo niderlandzkie, może również zostać pozbawiony 
statusu oby watela Unii. 
126. W świetle tych rozważań cel w postaci zapewnienia lub przy wrócenia jednolitości oby watelstwa 
w rodzinie, z uwzględnieniem najlepszego interesu dziecka, stanowi moim zdaniem dozwolony cel, 
który co do zasady może uzasadniać utratę przez małoletniego oby watelstwa państwa członkowskiego, 
która z kolei może prowadzić do utraty oby watelstwa Unii. 
127. Należy jednak sprawdzić, czy środek, za pomocą którego ustawodawca niderlandzki zamierza 
osiągnąć ten cel, jest zgodny z zasadą proporcjonalności. 
29 Należy również zauważyć, że art. 6 Konwencji w sprawie ograniczania bezpaństwowości nie zakazuje takich względów jako podstawy utraty 
obywatelstwa przez nieletnich. 
30 STE nr 149. Protokół ten został ratyfikowany tylko przez dwa państwa członkowskie, mianowicie Republikę Włoską i Królestwo Niderlandów. 
31 Zobacz w szczególności sprawozdanie przygotowane przez W. Fuchs-Mair i M. Staudigl, Convention européenne sur la nationalité – bonnes 
pratiques pour les enfants,3e conférence européenne sur la nationalité, która odbyłasię w Strasburgu w dniach 11 i 12 października 2004 r. 
[dok. CJ-S-NAT (2008 ) 2]. 
32 Zobacz pkt 75 sprawozdania wyjaśniającego do Europejskiej konwencji o obywatelstwie, które stwierdza, że „[S]tosując [art. 7 ust. 2 tej 
konwencji], państwa strony powinny w każdym przypadku kierować się interesem dziecka”. 
33 Dla przypomnienia, art. 24 ust. 2 karty stanowi, że we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych zarówno przez władze 
publiczne, jak i przez instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka. Trybunał wielokrotnie orzekał, że 
zapewnia przestrzeganie obowiązku uwzględnienia najlepszego interesu dziecka, uznanego w art. 24 ust. 2 karty: zob. w szczególności wyroki: 
z dnia 13 września 2016 r., Rendón Marín (C-165/14, EU:C:2016 :675, pkt 76–78); z dnia 10 maja 2017 r., Chavez-Vilchez i in. (C-133/15, 
EU:C:2017 :354, pkt 60). 
ECLI:EU:C:2018 :572 20 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
2. W przedmiocie proporcjonalności art. 16 ust. 1 lit. d) ustawy o obywatelstwie niderlandzkim 
128. Zdaniem rządu niderlandzkiego uwzględnienie najlepszego interesu dziecka, które jest 
oby watelem Unii, nie oznacza, że utrata oby watelstwa niderlandzkiego, prowadząca do utraty 
oby watelstwa Unii, nigdy nie może mieć miejsca. Rząd ten dodaje w istocie, że w przypadku gdy 
rodzic stracił rzeczy wisty związek z Niderlandami, można racjonalnie domniemy wać, że dziecko 
również nie posiada już rzeczy wistego związku z tym państwem członkowskim. Argument ten 
w yjaśnia, dlaczego utrata oby watelstwa przez małoletnich jest w zasadzie automatyczna, chyba że 
zachodzą w yjątki przewidziane w art. 16 ust. 2 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim. 
129. Ten sposób argumentacji mnie nie przekonuje. 
130. Oczy wiście nie chodzi tu o kwestionowanie tego, że najlepszy interes dziecka, oby watela Unii, 
może sprzeciwiać się co do zasady utracie oby watelstwa państwa członkowskiego, a tym samym 
oby watelstwa Unii. 
131. Jednakże, po pierwsze, należy wskazać, że ustawodawca niderlandzki w yszedł z założenia, że 
jednolitość oby watelstwa w rodzinie pokry wa się zawsze z interesem dziecka, poza w yjątkow ymi 
sytuacjami, które uwzględnił sam prawodawca. 
132. Po drugie, ustawodawca niderlandzki, jak się w ydaje, w żaden sposób nie wziął pod uwagę faktu, 
że małoletni oby watele Unii posiadają ów przymiot w sposób autonomiczny. A przecież jest jasne, że 
status oby watela Unii nie jest zastrzeżony dla osób pełnoletnich, a małoletni nie są oby watelami drugiej 
kategorii 34.Małoletni są zasadniczo posiadaczami tych samych praw w ynikających z tego statusu, 
niezależnie od tego, że w ykony wanie tych praw jest uzależnione ogólnie od osób sprawujących władzę 
rodzicielską.Małoletni w efekcie nie posiada oby watelstwa Unii jako pochodnej oby watelstwa jego 
rodziców będących oby watelami Unii, ale korzysta ze statusu oby watela Unii w sposób autonomiczny. 
133. Moim zdaniem autonomia przymiotu oby watela Unii małoletnich, a także konieczność 
uwzględnienia najlepszego interesu dziecka w ymagają – w przypadku stosowania przepisów państwa 
członkowskiego, które w przypadku małoletnich oby wateli tego państwa prowadzą do utraty 
przynależności państwowej, jak również oby watelstwa Unii – aby owi małoletni mogli mieć możliwość 
korzystania z tych samych praw proceduralnych i materialnych co osoby pełnoletnie. 
134. Tymczasem, jak zaznaczył sąd odsyłający, dzieci będące oby watelami Unii nie mają, 
w przeciwieństwie do osób pełnoletnich, możliwości zapobieżenia utracie przynależności państwowej 
przez zwrócenie się o dokumenty przewidziane przez art. 15 ust. 4 ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim. 
135. Co prawda rodzic będący oby watelem niderlandzkim może takich czynności dokonać. 
136. Jednak podjęcie czynności w imieniu dziecka jest zawsze uzależnione od istnienia równoległych 
czynności rodzica w imieniu własnym. W ich braku utrata oby watelstwa rodzica pociąga za sobą 
automatycznie utratę oby watelstwa dziecka. 
137. W efekcie, w sytuacji gdy rodzic będący oby watelem Unii w ystąpił o przedłużenie okresu ważności 
paszportu – i uzyskał je – w yłącznie dla swojego dziecka, będącego oby watelem Unii, w 2012 r., czyli 
przed dniem 1 kwietnia 2013 r., lecz po tej dacie utracił oby watelstwo niderlandzkie, jego dziecko 
automatycznie utraci po tym dniu oby watelstwo niderlandzkie i oby watelstwo Unii, mimo że 
formalnie dziecko posiada paszport w ydany przez władze niderlandzkie na okres pięciu lat, czyli do 
34 Nadzwyczaj wyraźnym tego przykładem jest w szczególności wyrok z dnia 8 marca 2011 r., Ruiz Zambrano (C-34/09, EU:C:2011 :124). 
ECLI:EU:C:2018 :572 21 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
2017 r., co może sugerować, że wobec dziecka zastosowanie mają skutki czynności przery wającej bieg 
dziesięcioletniego terminu przewidzianego w art. 15 ust. 4 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, czyli 
do 2022 r., a tym samym zachowuje ono oby watelstwo niderlandzkie i oby watelstwo Unii, przynajmniej 
do tej daty. 
138. To, że taka sytuacja może zaistnieć, z pewnością nie jest nie do pomyślenia. 
139. Jest bowiem całkowicie możliwe, że przed upły wem terminu dziesięciu lat będący oby watelem 
niderlandzkim rodzic małoletniego oby watela niderlandzkiego będącego też oby watelem Unii, może 
uznać, w odpowiednim przypadku za jego zgodą,iż w interesie dziecka leży zachowanie oby watelstwa 
niderlandzkiego, a tym samym przymiotu oby watela Unii, zanim ów rodzic sam będzie zobowiązany 
do odnowienia swojego paszportu lub dowodu osobistego w celu zachowania swojego oby watelstwa. 
140. Ponadto zupełnie możliwe jest też, żezróżnych powodów małoletni będzie odrębnie od swojego 
rodzica zamieszkiwał na terytorium Unii, a nawet w Niderlandach. 
141. Tymczasem, po pierwsze, żaden przepis ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim nie przewiduje, że 
w takich przypadkach w ykluczona jest automatyczna utrata oby watelstwa niderlandzkiego przez 
małoletniego, spowodowana utratą oby watelstwa przez jego rodzica, nawet jeżeli mógłby tego 
w ymagać najlepszy interes dziecka, które jest oby watelem Unii. 
142. Jak zauważył bowiem sąd odsyłający, a co ja powtarzam, art. 15 ust. 3 i 4 ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim, który umożliwia przerwanie biegu terminu dziesięciu lat zamieszkania w państwie 
trzecim, ma zastosowanie w yłącznie w przypadku osób pełnoletnich. Ponadto, podczas gdy 
ustawodawca niderlandzki przyznał,iż cel w postaci jednolitości oby watelstwa w rodzinie może 
podlegać w yjątkom, żaden z w yjątkow ych przypadków przewidzianych w art. 16 ust. 2 ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim nie miałby zastosowania w określonych pow yżej sytuacjach. 
143. Po drugie, nie uwzględniając tego typu sytuacji, ustawodawca niderlandzki zakłada, że status 
oby watela Unii osoby małoletniej ma systemowo charakter pomocniczy w stosunku do owego statusu 
posiadanego przez osobę pełnoletnią, oprócz niektórych w yjątkow ych sytuacji przewidzianych 
w art. 16 ust. 2 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim. 
144. Środki w mniejszym stopniu naruszające najlepszy interes dziecka i jego status oby watela Unii 
mogłyby polegać moim zdaniem na ogólnej klauzuli, umożliwiającej sądowi krajowemu uwzględnienie 
rzeczonego interesu i rzeczonego statusu w każdym przypadku stosowania odpowiednich przepisów 
ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, lub na umożliwieniu oby watelom niderlandzkim w ykonania 
czynności przery wających bieg dziesięcioletniego terminu w yłącznie w odniesieniu do ich dzieci, 
będących oby watelami niderlandzkimi i Unii. 
145. Co więcej, fakt, że dziecko po uzyskaniu pełnoletności może odzyskać oby watelstwo niderlandzkie 
w pewnych okolicznościach, sam w sobie nie może zrekompe nsować tego, że w czasie małoletniości 
osoba ta nigdy nie powinna była utracić oby watelstwa, gdyby najlepszy interes dziecka i jego status 
jako oby watela Unii zostały należycie uwzględnione. 
146. W związku z tym uważam, że przez brak uregulowania, zgodnie z którym interes dziecka 
będącego oby watelem Unii powinien być uwzględniony wkażdej decyzji mogącej prowadzić do utraty 
oby watelstwa Unii przez to dziecko, poza kilkoma w yjątkow ymi przypadkami przewidzianymi 
w art. 16 ust. 2 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, ustawodawca niderlandzki w ykroczył poza to, 
co jest konieczne do osiągnięcia celu w postaci jednolitości oby watelstwa w rodzinie, 
z uwzględnieniem interesu dziecka. 
ECLI:EU:C:2018 :572 22 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
147. Wniosek ten, który szanuje zasadniczą kompe tencję ustawodawcy krajowego do określania 
przesłanek utraty oby watelstwa, nie jest oczy wiście sprzeczny z wnioskiem, który proponuję przyjąć 
w odniesieniu do osób pełnoletnich. W istocie bowiem chodzi tu nie tyle o w yeliminowanie kryterium 
uzasadniającego utratę oby watelstwa danego państwa członkowskiego, w ybranego przez ustawodawcę 
krajowego, przez kryterium zastępcze, które nie zostało w ybrane przez tego ustawodawcę, ile jedynie 
o skontrolowanie, czy środki przyjęte przez tego ustawodawcę dla osiągnięcia celu, jaki zamierza on 
realizować, nie w ykraczają poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia. 
148. Innymi słow y, przeprowadzająctę kontrolę, nie należy brać pod uwagę ani indy widualnych 
okoliczności, wskazujących na to, że dana osoba zachowuje związek z danym państwem członkowskim 
na podstawie kryterium, którego nie przyjął ustawodawca krajow y, pozwalającego na w yeliminowanie 
stosowania kryterium, które ten ustawodawca krajow y przyjął w ramach swoich kompe tencji do 
określania przesłanek utraty oby watelstwa państwa członkowskiego, ani ewentualnych konsekwencji, 
konkretnych i indy widualnych, utraty oby watelstwa Unii 35. 
149. Mając na względzie pow yższe rozważania, proponuję odpowiedzieć na część drugą pytania 
skierowanego przez sąd odsyłający w ten sposób, że art. 20 TFUE i art. 24 karty stoją na przeszkodzie 
przepisowi takiemu jak art. 16 ust. 1 lit. d) i art. 16 ust. 2 ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim, 
zgodnie z którym małoletni traci z mocy ustaw y, z w yłączeniem w yjątkow ych przypadków, 
oby watelstwo swojego państwa członkowskiego i tym samym oby watelstwo Unii wskutek utraty 
przynależności państwowej przez jego rodzica. 
D. W przedmiocie ograniczenia skutków wyroku Trybunału w czasie 
150. Podczas rozpraw y rząd niderlandzki wniósł o ograniczenie w czasie skutków w yroku, gdyby 
Trybunał miał uznać, że art. 15 ust. 1 lit. c) i art. 16 ust. 1 lit. d) ustaw y o oby watelstwie 
niderlandzkim są nieproporcjonalne. 
151. Wniosek ten nie może moim zdaniem zostać uwzględniony, nawet jeżeli Trybunał powinien 
w istocie dojść do takiego wniosku. 
152. Należy przypomnieć, że aby tego rodzaju ograniczenie mogło mieć miejsce, winny zostać 
spełnione dwie istotne przesłanki, mianowicie dobra wiara zainteresowanych i ryzyko poważnych 
konsekwencji 36. 
153. Mówiąc konkretniej, z orzecznictwa Trybunału w ynika, że konsekwencje finansowe, jakie mogłyby 
w yniknąć dla państwa członkowskiego z w yroku w ydanego w trybie prejudycjalnym, nie stanowią same 
w sobie uzasadnienia dla ograniczenia skutków tego w yroku w czasie. 
154. Trybunał stosował bowiem to rozwiązanie jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach: po 
pierwsze, gdy istniało ryzyko poważnych reperkusji finansow ych ze względu między innymi na 
znaczną liczbę stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze na podstawie przepisów uważanych 
za skuteczne i obowiązujące, i po drugie, gdy okazy wałosię, że osoby pry watne oraz władze krajowe 
dopuściłysię zachowań niezgodnych z prawem Unii ze względu na istnienie obiekty wnej i istotnej 
niepewności co do znaczenia przepisów tego prawa, do której to niepewności przyczyniłosię 
ewentualnie również takie samo zachowanie innych państw członkowskich bądź Komisji 37. 
35 A zatem, niezależnie od zasadności jej twierdzenia, fakt że L. Duboux utrzymuje, iż utrata obywatelstwa niderlandzkiego i obywatelstwa Unii 
uniemożliwiają jej studia w Unii, ponieważ obywatele Szwajcarii nie mają prawa do stypendium z programu Erasmus, nie ma moim zdaniem 
żadnego znaczenia w kontekście badania proporcjonalności art. 16 ust. 1 lit. d) ustawy o obywatelstwie niderlandzkim. 
36 Zobacz wyrok z dnia 19 października 2017 r., Paper Consult (C-101/16, EU:C:2017 :775, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo). 
37 Zobacz podobnie wyrok z dnia 19 października 2017 r., Paper Consult (C-101/16, EU:C:2017 :775, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo). 
ECLI:EU:C:2018 :572 23 
OPINIA P. MENGOZZIEGO – SPRAWA C-221/17  
TJEBBES I IN.  
155. Na poparcie swojego wniosku rząd niderlandzki nie przedstawiłżadnego dowodu na ewentualne 
poważne konsekwencje oraz poważne reperkusje gospodarcze, do których mogłoby prowadzić 
stwierdzenie przez Trybunał niezgodności z prawem Unii przepisów spornych w postępowaniu 
głównym. W szczególności rząd ten ograniczył się do wskazania w sposób lakoniczny, że w ostatnich 
latach wielu oby wateli niderlandzkich straciło oby watelstwo niderlandzkie, lecz nie przedstawił 
jakiegokolwiek dowodu pozwalającego określić liczbę osób, których dane te dotyczą, ani nie wskazał, 
jakie mogą być konsekwencje i ewentualne reperkusje gospodarcze, z którymi Niderlandy musiałyby 
się zmierzyć w w yniku odzyskania oby watelstwa niderlandzkiego przez zainteresowane osoby. 
156. Proponuję zatem w każdym razie oddalić wniosek rządu Niderlandów zmierzający do tego, aby 
Trybunał ograniczył w czasie skutki w yroku, który ma zostać w ydany. 
IV. Wnioski 
157. W świetle całości pow yższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby odpowiedział w następujący 
sposób na pytanie prejudycjalne przedstawione przez Raad van State (radę stanu, Niderlandy): 
1) Artykuł 20 TFUE i art. 7 Karty praw podstawow ych Unii Europejskiej należy interpretować w ten 
sposób, że nie sprzeciwiają się one przepisowi takiemu jak art. 15 ust. 1 lit. c) i art. 15 ust. 4 
Rijkswet op het Nederlanderschap (ustaw y o oby watelstwie niderlandzkim), zgodnie z którym 
pełnoletni, który podsiada jednocześnie oby watelstwo państwa trzeciego, traci z mocy ustaw y 
oby watelstwo państwa członkowskiego i tym samym oby watelstwo Unii z tego powodu, że przez 
nieprzerwany okres dziesięciu lat miał swoje główne miejsce zamieszkania za granicą i poza 
terytorium Unii Europejskiej. 
2) Artykuł 20 TFUE i art. 24 Karty praw podstawow ych Unii Europejskiej należy interpretować w ten 
sposób, że sprzeciwiają się one przepisowi takiemu jak art. 16 ust. 1 lit. c) i art. 16 ust. 2 ustaw y 
o oby watelstwie niderlandzkim, zgodnie z którym małoletni posiadający również oby watelstwo 
państwa trzeciego traci z mocy ustaw y, z w yłączeniem w yjątkow ych przypadków, oby watelstwo 
swojego państwa członkowskiego i tym samym oby watelstwo Unii z związku z utratą oby watelstwa 
przez jednego z jego rodziców. 
ECLI:EU:C:2018 :572 24