OPINIA 1/94 TRYBUNAŁU

z dnia 15 listopada 1994 r.





Kompetencja Wspólnoty do zawierania umów międzynarodowych w dziedzinie usług i ochrony własności intelektualnej – Procedura określona w art. 228 ust. 6 traktatu WE

We wniosku złożonym na podstawie art. 228 ust. 6 traktatu WE Komisja zwróciła się do Trybunału o wydanie opinii odnośnie do kompetencji Wspólnoty Europejskiej do zawarcia Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu, a w szczególności Układu ogólnego w sprawie handlu usługami (GATS) i Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej, w tym handlu towarami podrabianymi (TRIPs).

Spis treści





Przedstawienie wniosku

I – Porozumienia zawarte w ramach Rundy Urugwajskiej

II – Status Wspólnot Europejskich w WTO

III – Negocjacje i podpisanie porozumienia WTO

IV – Pytania Komisji i przebieg postępowania

A – Pytania Komisji

B – Przebieg postępowania

V – W przedmiocie dopuszczalności wniosku

VI – W przedmiocie sposobu sformułowania pytań

VII – Istota sporu

VIII – Kwestie, co do których nie istnieją rozbieżności

IX – Wielostronne porozumienia w sprawie handlu towarami

X – Analiza układu GATS i porozumienia TRIPs

A – GATS

1. Zasadność GATS

2. Istota GATS

3. Definicja usług i warunki ich świadczenia

4. Podwójna „wszechstronność” GATS

5. Charakter przyjętych zobowiązań

a) Zobowiązania ogólne

b) Zobowiązania szczególne

6. Dynamiczny charakter układu

B – TRIPs

1. Cele i zasadność

2. Zakres stosowania i środki przyjęte w celu realizacji zamierzonych celów

3. Materialne postanowienia szczególne

a) Prawa autorskie i prawa pokrewne

b) Własność przemysłowa

i) Znaki towarowe

ii) Oznaczenia geograficzne

iii) Wzory przemysłowe

iv) Patenty

v) Wzory masek (topografie) układów scalonych

vi) Ochrona nieujawnionej informacji technicznej

vii) Kontrola praktyk antykonkurencyjnych w licencjach umownych

4. Szczególne postanowienia proceduralne (dochodzenie i egzekwowanie praw własności intelektualnej).

a) Środki zaradcze

b) Gwarancje proceduralne

XI – Wspólna polityka handlowa, GATS i TRIPs: stanowiska stron postępowania

A – GATS

B – TRIPs

XII – GATS, TRIPs i kompetencje dorozumiane

A – Uwagi ogólne dotyczące kompetencji dorozumianych

B – GATS

1. Stanowisko Komisji

a) Co do istnienia kompetencji wewnętrznych

i) W przedmiocie kompetencji wywodzonych ze szczególnych postanowień traktatu WE

ii) W przedmiocie uprawnień wywodzonych z postanowień ogólnych (art. 100A i art. 235 traktatu WE)

b) Co do konieczności podejmowania działań zewnętrznych przez Wspólnotę

2. Stanowiska stron, które przedstawiły swoje uwagi

i) W przedmiocie kompetencji wywodzonych ze szczególnych postanowień traktatu WE

ii) W przedmiocie kompetencji, które mogą być wywodzone z postanowień traktatu o charakterze ogólnym (art. 100A i 235 traktatu WE)

C – TRIPs

1. Stanowisko Komisji

a) Co do istnienia kompetencji wewnętrznych

i) W przedmiocie kompetencji wywodzonych z prawa wtórnego

ii) W przedmiocie kompetencji, które mogą być wywodzone z postanowień traktatu o charakterze ogólnym (art. 100A i 235 traktatu WE)

b) Co do konieczności podejmowania działań zewnętrznych przez Wspólnotę

XIII – Kwestia reprezentacji niektórych nienależących do Wspólnoty terytoriów zależnych państw członkowskich

XIV – Wpływ kwestii kompetencji na tryb wypowiadania się w WTO

XV – Kwestie dotyczące budżetu i finansów

XVI – Odpowiedzi na pytania postawione we wniosku o wydanie opinii zaproponowane przez Komisję, Radę i państwa, które przedstawiły swoje uwagi

XVII – Pytania skierowane przez Trybunał do Komisji, Rady i państw członkowskich oraz odpowiedzi udzielone na te pytania

A – Pytanie pierwsze

B – Pytanie drugie

C – Pytanie trzecie

D – Pytanie czwarte

E – Pytanie piąte

F – Pytanie szóste

G – Pytanie siódme

H – Pytanie ósme

I – Pytanie dziewiąte

J – Pytanie dziesiąte

K – Pytanie jedenaste

Stanowisko Trybunału

I – Wprowadzenie

II – W przedmiocie dopuszczalności wniosku

III – W przedmiocie sposobu sformułowania pytań przez Komisję

IV – W przedmiocie reprezentacji niektórych terytoriów zależnych państw członkowskich

V – W przedmiocie kwestii dotyczących budżetu i finansów

VI – W przedmiocie wielostronnych porozumień w sprawie handlu towarami

VII – W przedmiocie art. 113 traktatu WE, GATS i TRIPs

A – GATS

B – TRIPs

VIII – W przedmiocie dorozumianych kompetencji zewnętrznych Wspólnoty Europejskiej, GATS i TRIPs

A – GATS

B – TRIPs

IX – W przedmiocie obowiązku współpracy między państwami członkowskimi a instytucjami wspólnotowymi





Przedstawienie wniosku





I – Porozumienia zawarte w ramach Rundy Urugwajskiej

Negocjacje gospodarcze, uznane przez Radę za „najbardziej złożone w historii świata”, zakończyły się podpisaniem w Marakeszu dniu 15 kwietnia 1994 r. aktu końcowego zawierającego wyniki wielostronnych negocjacji handlowych Rundy Urugwajskiej. Negocjacje te prowadzone były przez siedem lat, a początek dała im deklaracja ministerialna z Punta del Este z dnia 20 września 1986 r. Przedstawiciele rządów i Wspólnot Europejskich, którzy opracowali akt końcowy uzgodnili, że powinien on wejść w życie w dniu 1 stycznia 1995 r. lub w terminie możliwie najbliższym po tej dacie.

Akt końcowy zawiera Porozumienie ustanawiające Światową Organizację Handlu (zwane dalej „porozumieniem WTO”). W ten sposób zostały ustanowione wspólne ramy instytucjonalne dla utrzymywania stosunków handlowych pomiędzy członkami. Porozumienie to nie obejmuje postanowień materialnych. Te ostatnie zawarte są w załącznikach dotyczących różnych „wielostronnych porozumień handlowych”, które stanowią integralną część porozumienia WTO.

Wyszczególnia się w związku z powyższym:

– wielostronne porozumienia w sprawie handlu towarami, w tym GATT 1994 (załącznik 1A);

– Układ ogólny w sprawie handlu usługami (GATS, załącznik 1B)( );

– Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPs, załącznik 1C)( );

– uzgodnienie w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów (załącznik 2);

– mechanizm przeglądu polityki handlowej (załącznik 3).

Porozumienie WTO wraz z załącznikami stanowi jeden „pakiet”. Państwo, które zamierza zostać członkiem WTO, zobowiązane jest przyjąć wszelkie porozumienia wielostronne wynegocjowane w ramach Rundy Urugwajskiej. Procedura rozstrzygania sporów obowiązuje w stosunku do wszystkich tych porozumień wielostronnych. Procedura ta umożliwia przyjęcie w ostateczności środków zwanych „krzyżowymi środkami odwetowymi”. Naruszenie jednego z elementów całości (czy będzie to dotyczyło sektora towarów, usług, czy też ochrony własności intelektualnej) może zostać wyrównane za pomocą środka odwetowego zastosowanego w innym sektorze [art. 22 ust. 3 lit. b) uzgodnienia w sprawie rozstrzygania sporów] lub w dziedzinie objętej innym porozumieniem [art. 22 ust. 3 lit. c) uzgodnienia]. Ponadto, jak wyjaśnia Komisja, „wyrównanie może zostać dokonane w taki sam sposób w innym sektorze lub w ramach innego porozumienia aniżeli to, w ramach którego nastąpiło naruszenie”.

Ten właśnie system jednego „pakietu” kładzie kres temu, co nazywano „GATT à la carte”. Udział w poszczególnych porozumieniach zawartych w ramach Rundy Tokijskiej był zróżnicowany. Ponadto dla każdego z porozumień przewidziana była właściwa mu procedura rozstrzygania sporów.

W załączniku do porozumienia WTO znalazły się także cztery porozumienia wielostronne (dotyczące odpowiednio zamówień publicznych, handlu cywilnymi statkami powietrznymi, sektora mleczarskiego oraz mięsa wołowego). W dziedzinach tych dopuszczalne jest odejście od zasady jednego „pakietu”: porozumienia te będą wiążące jedynie dla tych członków WTO, którzy je przyjęli. Jednakże procedura rozstrzygania sporów będzie miała zastosowanie do stosunków pomiędzy tymi stronami, które je przyjmą.

II – Status Wspólnot Europejskich w WTO

Dwa z postanowień porozumienia WTO odnoszą się wyraźnie do Wspólnot Europejskich.

Artykuł IX, który mówi o podejmowaniu decyzji, stanowi, że w przypadku decyzji podejmowanych w drodze głosowania „na sesjach Konferencji Ministerialnej i Rady Generalnej każdy członek WTO będzie miał jeden głos” i że „Wspólnoty Europejskie, korzystając ze swego prawa głosu, będą miały liczbę głosów równą liczbie ich państw członkowskich będących członkami WTO”.

Ponadto art. XI ust. 1, dotyczący pierwotnych członków WTO, stanowi, że:

„Układające się strony GATT 1947 według stanu na dzień wejścia w życie niniejszego porozumienia, jak również Wspólnoty Europejskie, które przyjmą niniejsze porozumienie oraz wielostronne porozumienia handlowe oraz których listy koncesji i zobowiązań są dołączone do GATT 1994 r. i których listy szczegółowych zobowiązań są dołączone do GATS, staną się pierwotnymi członkami WTO”.

III – Negocjacje i podpisanie porozumienia WTO

Deklaracja z Punta del Este, która dała początek negocjacjom, została zatwierdzona przez Radę i przez przedstawicieli rządów państw członkowskich „w zakresie, w jakim ich dotyczy”. Negocjacje były prowadzone w imieniu Komisji i państw członkowskich wyłącznie przez Komisję. Rada stwierdza, że „w celu zapewnienia możliwie jak największej spójności w prowadzeniu negocjacji zdecydowano, że Komisja występować będzie jako jedyny negocjator reprezentujący Wspólnotę i państwa członkowskie”. Z protokołu posiedzenia, w trakcie którego Rada zatwierdziła deklarację z Punta del Este wynika jednakże, iż „niniejsza decyzja (zezwalająca Komisji na rozpoczęcie negocjacji przewidzianych w deklaracji) nie przesądza kwestii kompetencji Wspólnoty i państw członkowskich odnośnie do poszczególnych tematów”.

Porozumienie WTO zostało podpisane z jednej strony przez przewodniczącego Rady i przez sir Leona Brittana, członka Komisji, w imieniu Rady Unii Europejskiej, a z drugiej strony przez przedstawicieli państw w imieniu ich rządów. Procedura ta została wprowadzona w życie na podstawie decyzji podjętej przez Radę i przez przedstawicieli państw członkowskich na posiedzeniu, które odbyło się w dniach 7 i 8 marca 1994 r. Ze sprawozdania Rady dołączonego przez Komisję do protokołu tego posiedzenia wynika, że „[a]kt końcowy […], jak i załączone do niego porozumienia, podlegają wyłącznej kompetencji Wspólnoty Europejskiej”.

IV – Pytania Komisji i przebieg postępowania

A – Pytania Komisji

W dniu 6 kwietnia 1994 r., a więc na kilka dni przed przewidywaną datą podpisania porozumienia WTO w Marakeszu, lecz w kilka tygodni po zatwierdzeniu aktu końcowego przez Komitet do spraw Negocjacji Handlowych (powołany podczas konferencji w Punta del Este w celu przeprowadzenia negocjacji w ramach Rundy Urugwajskiej) Komisja złożyła w Trybunale wniosek o wydanie opinii zgodnie z art. 228 ust. 6 traktatu WE.

Postawione zostały następujące pytania:

„Czy w świetle wyników negocjacji handlowych prowadzonych w ramach Rundy Urugwajskiej GATT zawartych w akcie końcowym z dnia 15 grudnia 1993 r.:

1) Wspólnota Europejska ma kompetencję do zawarcia tych wszystkich części porozumienia ustanawiającego WTO, które odnoszą się do handlu usługami (GATS) oraz handlowych aspektów praw własności intelektualnej, w tym handlu towarami podrabianymi (TRIPs) na podstawie traktatu WE, a w szczególności na podstawie samego art. 113 lub art. 113 w związku z art. 100A lub 235 tego traktatu?

2) Wspólnota Europejska ma kompetencję do samodzielnego zawarcia tych części porozumienia WTO, które odnoszą się do produktów lub usług objętych wyłącznie zakresem stosowania traktatów EWWiS i EWEA?

3) jeżeli odpowiedź na postawione powyżej pytania byłaby twierdząca – wywiera to wpływ na zdolność państw członkowskich do zawarcia porozumienia WTO skoro zostało ustalone, że będą one członkami pierwotnymi WTO?”.

B – Przebieg postępowania

Zgodnie z art. 107 § 1 regulaminu Trybunału wniosek o wydanie opinii został doręczony Radzie Unii Europejskiej (zwanej dalej „Radą”) oraz państwom członkowskim. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Radę oraz przez rządy duński, niemiecki, grecki, hiszpański, francuski, niderlandzki, portugalski i rząd Zjednoczonego Królestwa. Na wniosek Parlamentu Europejskiego został on dopuszczony do przedstawienia uwag.

V – W przedmiocie dopuszczalności wniosku

Nie podnosząc formalnego zarzutu niedopuszczalności wniosku Rada przypomina, że w każdym wypadku gdy zastosowano procedurę określoną w art. 228 ust. 6, „przedłożenie wniosku następowało przed podpisaniem umowy”. Zdaniem Rady „należy […] zadać sobie istotne pytanie, czy procedura uprzedniego opiniowania (w odniesieniu do »przewidywanej« umowy […] jest możliwa do przeprowadzenia w sytuacji, gdy zostały już przyjęte zobowiązania o charakterze międzynarodowym”. Rząd niderlandzki podziela te wątpliwości.

Rząd hiszpański podnosi formalny zarzut niedopuszczalności wniosku. Procedura opiniowania może zostać wszczęta jedynie w sytuacji, gdy Wspólnota nie przyjęła jeszcze zobowiązań międzynarodowych. Rząd hiszpański podkreśla, że złożenie podpisu miało na celu potwierdzenie autentyczności aktów opracowanych w ramach negocjacji i że obejmowało ono zobowiązanie do przedłożenia ich do zatwierdzenia przez odpowiednie władze.

Rząd francuski sformułował w stosunku do Komisji zarzut o charakterze politycznym. Nie poruszając kwestii niedopuszczalności wyjaśnia, że czekając do ostatniej chwili, a mianowicie okresu podpisania i zawarcia porozumienia WTO, pomimo iż rozbieżności co do istnienia kompetencji krajowych pojawiły się już w 1992 r., Komisja wykazała się brakiem woli współpracy i przyjęła postawę, które jest sprzeczna z ideą spójności działań Wspólnoty i państw członkowskich. Tak długo jak kwestia kompetencji nie jest rozstrzygnięta, państwa członkowskie nie mogą przedłożyć swoim parlamentom porozumienia WTO do zatwierdzenia. Rada również nie może przedłożyć Parlamentowi Europejskiemu projektu decyzji o zawarciu porozumienia, jako że podstawy prawne takiej decyzji, podobnie jak i kwestia kompetencji, są niepewne.

VI – W przedmiocie sposobu sformułowania pytań

Rada poddaje krytyce sposób, w jaki Komisja sformułowała swoje pytania.

Zdaniem Rady jako że postępowanie dotyczy porozumienia podpisanego przez Wspólnotę i jej państwa członkowskie zgodnie z ich odpowiednimi kompetencjami, nie chodzi o ustalenie, czy Wspólnota może samodzielnie zawrzeć to porozumienie (hipoteza według niej jedynie teoretyczna), ale o ustalenie, czy „wspólne zawarcie przez Wspólnotę i państwa członkowskie porozumień wynegocjowanych w ramach Rundy Urugwajskiej jest zgodne z podziałem kompetencji określonym w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie”.

Zdaniem rządu portugalskiego pytania sformułowane przez Komisję odnoszą się do nieaktualnego już etapu procesu zawierania porozumienia. Należy bowiem określić, czy formuła porozumienia mieszanego jest zgodna z zasadami i postanowieniami traktatów WE i EWWiS dotyczącymi podziału kompetencji między Wspólnotę i państwa członkowskie.

Rząd Zjednoczonego Królestwa analizuje te pytania w innej kolejności aniżeli ta, którą przyjęła Komisja. Wyjaśnia najpierw kwestię kompetencji Wspólnoty na podstawie teorii kompetencji dorozumianych, podkreślając przy tym kompetencje równoległe państw członkowskich, i wskazuje następnie, dlaczego art. 113 nie może stanowić podstawy do zawierania umów.

VII – Istota sporu

Kwestie, które mają zostać rozstrzygnięte, nie dotyczą wszystkich wielostronnych porozumień załączonych do porozumienia WTO ani nawet samego porozumienia ustanawiającego WTO.

Jak podkreśla Rada, przedmiotem postępowania są przede wszystkim postanowienia materialne. Postanowienia instytucjonalne nie nastręczają żadnych szczególnych problemów z punktu widzenia kompetencji: kompetencja do udziału w uzgodnieniach instytucjonalnych wynika jednoznacznie z kompetencji istniejącej w odniesieniu do postanowień materialnych: celem uzgodnień instytucjonalnych jest zapewnienie „zarządzania” uzgodnieniami materialnymi. Nie ma więc potrzeby opisywania tych uzgodnień instytucjonalnych w tym miejscu.

Rada wskazuje, że do postanowień materialnych zalicza się trzy znaczące porozumienia: w przedmiocie towarów (GATT, wersja z 1994 r.), usług (GATS) i własności intelektualnej (TRIPs), które należy przeanalizować.

W odniesieniu do handlu towarami (który jest przedmiotem GATT 1994 i różnych uzgodnień w zakresie interpretacji) Rada, rządy, które przedstawiły swoje uwagi, i Parlament Europejski przyznają zgodnie, że kompetencja przysługuje Wspólnocie. Zastrzeżenia dotyczą jedynie produktów EWWiS (zastrzeżenia wysunięte przez Radę i wszystkie rządy, które przedstawiły swoje uwagi), porozumienia w sprawie barier technicznych w handlu (zastrzeżenia wysunięte jedynie przez rząd niderlandzki) i konieczności odwołania się dodatkowo do art. 43 traktatu WE jako podstawy prawnej w odniesieniu do rolnictwa (jednakże to ostatnie zastrzeżenie, wysunięte przez Radę, Zjednoczone Królestwo i Parlament Europejski, nie kwestionuje wyłącznej kompetencji Wspólnoty).

Podstawowymi zagadnieniami, co do których nie ma zgody, są usługi i własność intelektualna. Komisja nie zgadza się w tej kwestii z punktem widzenia ośmiu państw (wszystkich z wyjątkiem Królestwa Belgii, Wielkiego Księstwa Luksemburga, Irlandii i Republiki Włoskiej) i Parlamentu Europejskiego. Rozbieżność można pokrótce przedstawić w następujący sposób.

W opinii Komisji kompetencja Wspólnoty jest kompetencją wyłączną (albo w ramach wspólnej polityki handlowej, albo ewentualnie na podstawie kompetencji dorozumianych lub dokładniej równoległości kompetencji wewnętrznych i zewnętrznych). W opinii państw członkowskich, które przedstawiły swoje uwagi, kompetencja ta jest kompetencją dzieloną państw i Wspólnoty. W każdym razie państwa, które przedstawiły swoje uwagi, i Parlament wykluczają kompetencję w ramach wspólnej polityki handlowej. Parlament nie zajmuje formalnie stanowiska odnośnie do zasadności podstawy prawnej wskazanej przez Komisję tytułem ewentualnym.

VIII – Kwestie, co do których nie istnieją rozbieżności

Przed przystąpieniem do wyjaśnienia rozbieżności oraz prezentacji argumentów wysuwanych przez poszczególne strony należy wymienić te kwestie, co do których punkty widzenia wydają się być zbieżne.

– Z faktu, że Rada i wszystkie państwa członkowskie podpisały porozumienie WTO oraz załączniki do niego wynika, że osiągnięto zgodę co do celowości albo wręcz konieczności jego zawarcia.

– Zgodnie stwierdzono, że zawarcie porozumienia WTO wymaga, w myśl art. 228 ust. 3 akapit drugi traktatu WE, zgody Parlamentu Europejskiego, ponieważ porozumienie to przewiduje stworzenie specyficznych ram instytucjonalnych.

– Komisja podkreśliła, że „ze względów politycznych, jeśli nie prawnych […], wymagana będzie jednomyślność przy zatwierdzaniu wyników Rundy Urugwajskiej jako całości”. Ani Rada, ani też państwa, które przedstawiły swoje uwagi, nie wyraziły w tym względzie sprzeciwu.

IX – Wielostronne porozumienia w sprawie handlu towarami

Wielostronne porozumienia w sprawie handlu towarami obejmują głównie GATT 1994, którego interpretacja jest ustalona w różnych protokołach porozumienia, porozumienia w sprawie niektórych produktów (rolnictwo i tekstylia) oraz porozumienia w sprawie stosowania regulacji ograniczających, takich jak bariery techniczne w handlu, stosowania środków sanitarnych i fitosanitarnych oraz TRIMs („Trade related investment measures”).

Komisja uważa, że wszystkie te porozumienia „dotyczą handlu towarami i mają na celu rozwój handlu międzynarodowego poprzez zniesienie przeszkód i zakłóceń w handlu” oraz są objęte zakresem stosowania art. 113 traktatu WE.

Rada przyznaje, że „w wyłącznej kompetencji Wspólnoty pozostają niemal wszystkie postanowienia GATT i załączników do GATT” i że ta kompetencja „wynika głównie z art. 113”. Jednkaże podkreśla, że odwołanie się do art. 113 będzie konieczne w odniesieniu do Porozumienia w sprawie rolnictwa i Porozumienia w sprawie stosowania środków sanitarnych i fitosanitarnych, ponieważ „dotyczą one nie tylko środków handlowych obowiązujących w odniesieniu do międzynarodowego handlu produktami rolnymi, ale […] zwłaszcza wewnętrznego reżimu organizacji rynków rolnych”.

W odniesieniu do rolnictwa rząd Zjednoczonego Królestwa popiera stanowisko Rady, posługując się argumentacją opartą na konkretnych przykładach.

Podaje „dwa przykłady wpływu porozumień zawartych w załączniku 1A do porozumienia WTO na wspólnotowy reżim wewnętrzny produktów rolnych. Po pierwsze, postanowienia Porozumienia w sprawie rolnictwa ograniczające „wsparcie wewnętrzne” będą miały bezpośredni wpływ na wysokość pomocy, którą rolnicy i przetwórcy produktów rolnych otrzymają od wspólnych organizacji rynków rolnych, ustanowionych w każdym przypadku na podstawie art. 43 traktatu, a zatem bezpośredni skutek dla funkcjonowania tych organizacji. Po drugie, postanowienia Porozumienia w sprawie rolnictwa dotyczące zobowiązań do ograniczenia subsydiowania wywozu będą miały wpływ na wspólnotowy system refundacji wywozowych dla produktów rolnych ze Wspólnoty, ustanowiony i zarządzany zgodnie z art. 43. Praktycznie wszystkie reżimy wspólnych organizacji rynku zawierają postanowienia dotyczące refundacji wywozowych i zarządzane są na mocy rozporządzeń wykonawczych Rady i Komisji przyjętych zgodnie z postanowieniami regulującymi wspólne organizacje”.

Zjednoczone Królestwo podkreśla, że środki te dotyczą produktów rolnych pochodzących ze Wspólnoty, podczas gdy klasyczne instrumenty polityki handlowej (ograniczenia ilościowe, taryfy celne) dotyczą produktów przywożonych, a nie produktów rodzimych. Wnioskuje z powyższego, że środki te są objęte zakresem stosowania art. 43.

W tych uwagach dotyczących rolnictwa nie kwestionuje się wyłącznej kompetencji Wspólnoty.

Również Parlament Europejski jest zdania, że odwołanie się do art. 43 traktatu jest konieczne z uwagi na duże znaczenie Porozumienia w sprawie rolnictwa. Podkreśla, że system ogólnych preferencji opiera się zarówno na art. 113, jak i na art. 43 traktatu [rozporządzenie Rady (EWG) nr 3917/92 z dnia 21 grudnia 1992 r. (Dz.U. L 396, str. 1) i rozporządzenie Rady (WE) nr 3668/93 z dnia 20 grudnia 1993 r. (Dz.U. L 338, str. 22)].

Rząd niderlandzki koncentruje się w szczególności na Porozumieniu w sprawie barier technicznych w handlu. W odróżnieniu od Komisji, która domaga się uznania wyłącznej kompetencji Wspólnoty w odniesieniu do nowego porozumienia, rząd niderlandzki uważa, że „Wspólnota nabyła w dużej mierze wyłączną kompetencję w zakresie przeszkód technicznych w handlu”, ale „państwa członkowskie utrzymują nadal własne kompetencje ze względu na charakter niektórych dyrektyw, jak również dlatego że w tej dziedzinie nie przeprowadzono jeszcze ani nie przewiduje się przeprowadzenia całkowitej harmonizacji przepisów”.

W dziedzinie handlu towarami prawdziwą kością niezgody pomiędzy Komisją z jednej strony a Radą i rządami, które przedstawiły swoje uwagi z drugiej strony, są produkty EWWiS.

W opinii Komisji wielostronne porozumienia w sprawie handlu towarami nie wymagają żadnej innej podstawy prawnej aniżeli art. 113, nawet jeśli dotyczą one produktów EWWiS lub produktów Euratom.

Komisja stara się ograniczyć znaczenie, jakie pozostałe strony przypisują art. 71 traktatu EWWiS. W jej opinii klauzula nienaruszania zawarta w art. 71 nie gwarantuje żadnych uprawnień państwom członkowskim w rozumieniu art. 232 ust. 1 traktatu WE.

Komisja powołuje się na opinię 1/75 z dnia 11 listopada 1975 r., Rec. str. 1355, a w szczególności str. 1365), zgodnie z którą:

„jest wykluczone, by (art. 71 traktatu EWWiS) mógł powodować bezskuteczność art. 113–114 traktatu EWG i naruszyć kompetencje przyznane Wspólnocie do celu prowadzenia negocjacji i zawierania umów międzynarodowych objętych zakresem wspólnej polityki handlowej”.

Komisja uważa wreszcie, że innym zgodnym z prawem sposobem zawierania porozumień handlowych na podstawie traktatu EWWiS byłoby odwołanie się do postanowień art. 95.

Rada – wręcz przeciwnie – uważa, że „ponieważ postanowienia GATT wraz załącznikami dotyczą kompetencji w zakresie polityki handlowej zastrzeżonej w art. 71 traktatu EWWiS dla państw członkowskich, zawarcie tych porozumień przez państwa członkowskie jest w sposób oczywisty zgodne z traktatem”.

Rząd hiszpański opowiada się za wyłączną kompetencją państw członkowskich w odniesieniu do produktów EWWiS. Republika Grecka podziela tę opinię, podobnie jak rząd portugalski.

Rząd Zjednoczonego Królestwa również opiera się na art. 71 traktatu EWWiS twierdząc, że kompetencja należy do państw członkowskich, ale przyznaje za Komisją, że odwołanie się do art. 95 traktatu EWWiS byłoby innym zgodnym z prawem sposobem zawarcia porozumienia.

Rząd francuski uważa natomiast, że „skutkiem zawarcia przez EWWiS porozumień dotyczących reżimu wymiany handlowej w zakresie produktów EWWiS na podstawie art. 95 tego traktatu nie jest przekazanie EWWiS kompetencji zastrzeżonych dla państw członkowskich na podstawie art. 71 tego samego traktatu” i że „w konsekwencji państwa członkowskie mogą podjąć decyzję o samodzielnym zawarciu GATT wraz z załącznikami do niego, w zakresie w jakim układ ten dotyczy handlu produktami EWWiS, podlegającemu kompetencji zastrzeżonej dla państw członkowskich przez art. 71 traktatu EWWiS”.

X – Analiza układu GATS i porozumienia TRIPs

A – GATS

1. Zasadność GATS

W jakim celu zawarto Układ ogólny w sprawie handlu usługami? W niektórych krajach rozwiniętych sektor usług stał się sektorem dominującym gospodarki. Zdaniem Komisji niektórzy ekonomiści upatrują w tej ewolucji „zapowiedź zasadniczej restrukturyzacji gospodarki światowej, a także coraz wyraźniejsze przenoszenie działalności przemysłowej do gospodarek krajów rozwijających się, które w ten sposób stałyby się głównymi eksporterami produktów wytwarzanych”. „Gospodarki rozwinięte dokonywałyby wywozu głównie usług oraz dóbr o wysokiej wartości dodanej (o dużym stopniu know-how)”. „Ekspansja międzynarodowego handlu usługami wykazuje opóźnienie w stosunku do rozwoju tego sektora w gospodarkach krajowych z tego względu, że żadne z uregulowań międzynarodowych nie zapewniało podmiotom gospodarczym koniecznego bezpieczeństwa ani przewidywalności działań. Stąd idea stworzenia ram, które pozwoliłyby wprowadzić liberalizację poprzez wynegocjowanie nowych regulacji”.

2. Istota GATS

GATS stanowi próbę przeniesienia zasad GATT do dziedziny usług, w której przeszkodą dla wymiany handlowej nie są należności celne lub kontyngenty przywozowe, ale przepisy regulujące kwestie dostępu do rynków oraz dotyczące kwalifikacji usługodawców. Nie wszystkie obszary, które mają zostać wspólnie uregulowane, zostały zdefiniowane. Jak podkreślił rząd francuski w kwestiach bardziej ogólnych w odniesieniu do WTO, GATS wyznacza swego rodzaju ramy negocjacyjne umożliwiające pogłębienie obszarów już uzgodnionych oraz zawieranie porozumień odnośnie do nowych obszarów.

3. Definicja usług i warunki ich świadczenia

Pojęcie usług jest rozumiane bardzo szeroko, gdyż obejmuje ono „jakąkolwiek usługę w jakimkolwiek sektorze, z wyjątkiem usług świadczonych w wykonywaniu funkcji władczych”. Zaś „usługa świadczona w wykonaniu funkcji władczych” oznacza „jakąkolwiek usługę, która nie jest dostarczana ani na zasadach handlowych, ani też w ramach konkurencji z jednym lub większą liczbą usługodawców” [art. 1 ust. 3 lit. b) i c) GATS].

Handel usługami obejmuje, zgodnie z art. 1 ust. 2 GATS, cztery rodzaje lub sposoby świadczenia usług:

– „cross-border supply” (lub „transgraniczne świadczenie usług”): świadczenie usług z terytorium jednego członka na terytorium któregokolwiek innego członka. Rada podaje następujący przykład: biuro architektoniczne mające swoją siedzibę w państwie A dostarcza projekt instalacji elektrycznych biuru projektów z siedzibą w państwie B;

– „consumption abroad” (lub „konsumpcja za granicą”: świadczenie na terytorium jednego członka usługi usługobiorcy któregokolwiek innego członka. Przykład: usługi świadczone w państwie A turystom przybyłym z państwa B;

– „commercial presence” („obecność handlowa” lub „obecność osób prawnych”): świadczenie usług przez usługodawcę jednego członka poprzez obecność handlową na terytorium któregokolwiek innego członka. Obecność handlowa oznacza w rozumieniu art. XXVIII lit. d) „jakikolwiek rodzaj działalności gospodarczej lub profesjonalnej, włączając w to:

i) ustanowienie, nabycie lub utrzymywanie osoby prawnej albo

ii) tworzenie lub utrzymywanie oddziału albo przedstawicielstwa

w celu świadczenia usługi na terytorium członka”.

Chodzi więc, jak zauważa Rada, o przypadek ustanowienia działalności gospodarczej i świadczenia usług w państwie B przez przedsiębiorstwa lub specjalistów z państwa A. Ten rodzaj świadczeń dotyczyć będzie na przykład usług bankowych;

– „movement of persons” („przemieszczanie się osób”, „obecność osób fizycznych”): jest to świadczenie usług przez usługodawcę członka poprzez obecność osób fizycznych tego członka na terytorium któregokolwiek innego członka. Według Rady jest to przypadek przedsiębiorstwa państwa A, które świadczy usługi w państwie B przy pomocy pracowników pochodzących z państwa A. Przywodzi to na myśl oczywiście wykonywanie prac budowlanych.

4. Podwójna „wszechstronność” GATS

Rada podkreśla, że GATS jest wszechstronny w dwóch wymiarach. Z jednej strony obejmuje on wszystkie sektory usług (por. powyżej definicję usług, rozdział X część A pkt 3): innymi słowy, dotyczy transportu, usług finansowych i ubezpieczeń, telekomunikacji, usług informatycznych i audiowizualnych, sektora turystyki, hotelarstwa, gastronomii, budownictwa, wolnych zawodów, a także edukacji oraz opieki zdrowotnej itd. Z drugiej strony GATS obejmuje wszelkie aspekty związane z ustanowieniem działalności w zakresie świadczenia usług i z jej prowadzeniem. GATS znajduje zastosowanie w odniesieniu do „środków stosowanych przez członków, które oddziałują na handel usługami”, w takim zakresie, w jakim został on zdefiniowany. Obejmuje on więc:

– wszystkie warunki związane z ustanowieniem działalności gospodarczej (tworzenie lub nabycie spółki lub tworzenie oddziału);

– wszystkie warunki dotyczące reżimu prowadzenia tej działalności (od uregulowań związanych z upadłością do reżimu podatkowego lub uregulowań dotyczących personelu).

5. Charakter przyjętych zobowiązań

Należy rozróżnić zobowiązania o charakterze ogólnym od zobowiązań szczególnych.

a) Zobowiązania ogólne

Najważniejszym z zobowiązań jest zasada największego uprzywilejowania (art. II ust. 1). Jednakże przez okres, który nie może przekraczać dziesięciu lat (zob. załącznik), kraj może utrzymać środek, który powoduje dyskryminację między jego partnerami handlowymi, o ile środek ten figuruje w załączniku w wykazie odstępstw i odpowiada określonym w nim warunkom. Artykuł V przewiduje ponadto stałe odstępstwa od zasady najwyższego uprzywilejowania na rzecz integracji regionalnej, zgodnie z postanowieniami art. XXIV GATT.

Innym zobowiązaniem ogólnym jest przejrzystość: każdy z członków zobowiązany jest w szczególności do publikowania środków lub uregulowań odnoszących się do usług (art. III ust. 1), co w układzie nazywane jest „stosown[ymi] środk[ami] powszechnie obowiązując[ymi], które odnoszą się albo wpływają na działanie niniejszego układu”.

Należy także wymienić zobowiązanie do zapewnienia procedur (sądowych, arbitrażowych lub administracyjnych) umożliwiających odwołanie się od decyzji administracyjnych, które oddziałują na handel usługami (art. VI ust. 2).

Należy także zwrócić uwagę na zobowiązanie, by każdy członek zapewnił, aby żaden monopolistyczny usługodawca na jego terytorium, świadcząc na danym rynku usługę monopolistyczną, nie działał w sposób niezgodny z zasadą najwyższego uprzywilejowania lub ze swoimi szczegółowymi zobowiązaniami (art. VIII ust. 1).

Wreszcie zostają przyjęte zobowiązania w odniesieniu do uznawania upoważnień, licencji lub zaświadczeń dla usługodawców (art. VII).

b) Zobowiązania szczególne

Zobowiązania szczególne, które zawarte są w częściach III i IV układu oraz w załącznikach polegają na zobowiązaniu członka do przyznania dostępu do rynku dla usług i usługodawców któregokolwiek innego członka, a także na przyznaniu usługom i usługodawcom któregokolwiek innego członka, odnośnie do wszelkich środków wpływających na świadczenie usług, traktowania nie mniej korzystnego niż przyznane własnym podobnym usługom i usługodawcom (zasada traktowania narodowego).

Ograniczenia objęte zobowiązaniem do przyznania dostępu do rynku wyszczególnione są w art. XVI ust. 2: chodzi zasadniczo o odstąpienie od narzucania ograniczeń ilościowych w stosunku do działalności usługodawców innych członków. Tytułem przykładu Rada podaje następujące ograniczenia:

– maksymalna liczba przedsiębiorstw telewizyjnych lub transportowych kontrolowanych przez przedsiębiorstwa lub przez obywateli państw trzecich;

– maksymalna liczba lekarzy obcokrajowców;

– maksymalny „obcy” udział procentowy w kapitale przedsiębiorstw telewizyjnych, transportowych itd.;

– zakaz prowadzenia określonych rodzajów działalności przez banki lub towarzystwa ubezpieczeniowe podlegające obcej kontroli;

– określenie „limitów” na produkcję państw trzecich w sektorze audiowizualnym.

Zobowiązania te, które nie są ani bezwarunkowe, ani absolutne, zostały ujęte w formie wykazów dla poszczególnych państw. Każdy z członków może wskazać w swoim wykazie, że nie przyznaje całkowitego dostępu do swojego rynku, że stawia określone warunki (na przykład co do obecności handlowej) lub też że wprowadza ograniczenia. Warunki i ograniczenia te są wyszczególnione w jego wykazie. Podobnie dzieje się w wypadku zobowiązania do traktowania narodowego.

W imieniu Wspólnoty Europejskiej wykaz został złożony przez Wspólnotę i przez państwa członkowskie: jednakże podjęte zobowiązania odnoszą się indywidualnie do każdego państwa członkowskiego, a warunki i ograniczenia nie są identyczne w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich.

Omawiane zobowiązania szczegółowe są wynikiem negocjacji wielostronnych, w których zasada wzajemności nie była dochodzona w odniesieniu do każdego z sektorów, lecz w sposób ogólny.

6. Dynamiczny charakter układu

Przeznaczony do stworzenia ram dla negocjacji, GATS, jak podkreśla Rada, wykazuje dynamiczny charakter. Rada powołuje się na art. XIX GATS, który dotyczy zobowiązania do podejmowania kolejnych rund negocjacji w celu osiągnięcia coraz wyższego poziomu liberalizacji. Należy także zwrócicć uwagę na art. X, który przewiduje podjęcie wielostronnych negocjacji w kwestii nadzwyczajnych środków ochronnych opartych na zasadzie niedyskryminacji. Można również powołać się na art. XIII, który, choć przewiduje brak możliwości zastosowania zasady największego uprzywilejowania, szczególnych zobowiązań w zakresie otwarcia dostępu do rynku oraz przyznania traktowania narodowego odnośnie do zamówień publicznych na usługi, stanowi, że negocjacje wielostronne w tej kwestii odbędą się w określonym terminie. Wreszcie należy wspomnieć o art. XV, który przewiduje podjęcie negocjacji w celu opracowania zasad wielostronnych niezbędnych dla uniknięcia zakłóceń wynikających z subsydiów.

B – TRIPs

1. Cele i zasadność

W pierwszym rzędzie TRIPs ma na celu, jak podkreślił rząd francuski, wzmocnienie i harmonizację w skali światowej ochrony własności intelektualnej.

Rząd francuski wyjaśnia, że ponieważ wysiłki podjęte w tym celu w innych ramach, a w szczególności prace prowadzone w latach 1980–1984 w celu zmiany Konwencji paryskiej o ochronie własności przemysłowej, zakończyły się niepowodzeniem, kraje rozwinięte nalegały, aby dziedzina własności intelektualnej została uwzględniona w ramach Rundy Urugwajskiej w celu wykorzystania dynamiki całego GATT (wraz z przyjętymi instrumentami negocjacji), jak również jego mechanizmu rozstrzygania sporów.

Handel produktami podrabianymi w niektórych państwach trzecich (przywłaszczane znaki towarowe, imitowane formy produktów, podrabiane produkty lub procesy chronione patentem, pirackie kopie książek, płyt lub kaset wideo) powoduje, jak wyjaśnia to Komisja, znaczącą szkodę dla przemysłu Wspólnoty. Brak skutecznej ochrony własności intelektualnej w niektórych państwach trzecich został uznany za wywierający taki sam skutek w odniesieniu do „towarów stanowiących przedmiot praw własności intelektualnej”, jak każde inne ograniczenie przywozu.

Komisja podkreśla, że środki odwetowe w dziedzinie handlu zostały zastosowane zarówno przez Stany Zjednoczone, jak i przez Wspólnotę, w stosunku do państw, które nie zapewniały wystarczającej ochrony własności intelektualnej lub które dopuszczały się dyskryminacji pomiędzy swoimi partnerami handlowymi. Środki te przyczyniły się do tego, że kraje rozwijające się zaakceptowały ideę wzmocnienia ochrony własności intelektualnej, podczas gdy w przeszłości miały one tendencję do upatrywania w tej dziedzinie prawa jedynie narzędzia pozyskiwania korzyści w rękach krajów o uprzemysłowionej gospodarce. Ponadto kraje rozwijające się stają się, jak stwierdza Komisja, coraz bardziej świadome możliwych korzyści, jakie wynikają ze wzmocnienia ochrony własności intelektualnej dla stymulowania krajowej wynalazczości.

2. Zakres stosowania i środki przyjęte w celu realizacji zamierzonych celów

Porozumienie TRIPs obejmuje bardzo szeroki zakres, ponieważ dotyczy ono zarówno własności literackiej i artystycznej (prawa autorskie i pokrewne), jak i własności przemysłowej (oznaczenia geograficzne i nazwy pochodzenia, patenty, wzory, know-how), z wyłączeniem jednakże odmian roślin (art. 1 ust. 2 TRIPs).

Część I porozumienia TRIPs (art. 1–8) zawiera postanowienia ogólne i zasady podstawowe. Część II (art. 9–40) ustanawia normy dotyczące dostępności, zakresu i korzystania z praw własności intelektualnej. Część III (art. 41–61) określa zasady dochodzenia i egzekwowania praw własności intelektualnej. Część IV (art. 62) definiuje procedury związane z nabywaniem i utrzymaniem w mocy praw własności intelektualnej. Część V (art. 63–64) dotyczy rozstrzygania sporów. W części VI (art. 65–67) zawarte są postanowienia przejściowe, a w części VII (art. 68–73) postanowienia instytucjonalne i końcowe.

Ochrona własności intelektualnej, której ustanowienie jest celem TRIPs, określa zakres minimalny ochrony. TRIPs pozostawia swoim członkom swobodę zarówno co do ustanowienia dalej idącej ochrony, jak i co do wyboru najbardziej właściwych sposobów wprowadzania w życie tych postanowień (art. 1 ust. 1 TRIPs).

Stosowanie porozumienia zdeterminowane jest kryterium podmiotowym (zastosowanie w odniesieniu do określonych osób fizycznych i prawnych pochodzących z państw trzecich; art. 1 ust. 3 TRIPs).

Porozumienie TRIPs przewiduje jednocześnie zasadę traktowania narodowego (art. 3), jak i zasadę najwyższego uprzywilejowania (art. 4). Od tych dwóch zasad są przewidziane wyłączenia. I tak zasada traktowania narodowego obowiązuje jedynie z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych już w Konwencji paryskiej o ochronie własności przemysłowej, w Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych, w Konwencji rzymskiej o ochronie wykonawców, producentów fonogramów i organizacji nadawczych oraz przez traktat o własności intelektualnej w odniesieniu do układów scalonych przyjęty w Waszyngtonie. Ponadto jeżeli chodzi o wykonawców, producentów fonogramów i organizacje nadawcze, zobowiązanie to stosuje się jedynie do praw przyznanych postanowieniami samego porozumienia TRIPs (art. 3 ust. 1 TRIPs).

Cele TRIPs są realizowane, jak wyjaśnia Rada, za pomocą dwóch metod: po pierwsze poprzez odwołanie się do konwencji międzynarodowych, które, według określenia Komisji, „cieszyły się stosunkowo wysoką akceptacją”, a więc Konwencji paryskiej o ochronie własności przemysłowej oraz Konwencji berneńskiej o ochronie własności literackiej i artystycznej – konwencji, które mają na celu harmonizację praw, jak również przyznanie traktowania narodowego w obszarach nie objętych harmonizacją; a po drugie dzięki materialnym postanowieniom szczególnym (tzw. plus-elements) „w obszarach – jak podkreśla Komisja – własności intelektualnej, w których kraje uczestniczące odczuwały natychmiastową konieczność rozszerzenia zakresu ochrony”.

Odwołanie się do konwencji paryskiej obejmuje wszystkie postanowienia materialne tej konwencji: wyłączone są jedynie postanowienia instytucjonalne, końcowe i przejściowe (art. 2 ust. 1 TRIPs). Odwołanie się do konwencji berneńskiej również dotyczy postanowień materialnych tejże konwencji, z wyjątkiem autorskich praw osobistych (art. 9 ust. 1 TRIPs).

Materialne postanowienia szczególne znajdują się w częściach II, III i IV TRIPs.

W materialnych postanowieniach szczególnych nie uwzględniono jednej ważnej kwestii, a mianowicie wyczerpania praw. Jedno z ogólnych postanowień TRIPs, zawarte w art. 6, przewiduje, co następuje:

„Dla potrzeb rozstrzygania sporów na podstawie niniejszego porozumienia, z zastrzeżeniem postanowień artykułów 3 [traktowanie narodowe] i 4 [traktowanie zgodnie z zasadą najwyższego uprzywilejowania], żaden element niniejszego porozumienia nie będzie użyty dla podniesienia kwestii wyczerpania praw własności intelektualnej”.

Dla przypomnienia: zasada wyczerpania uniemożliwia uprawnionym z tytułu praw własności intelektualnej powoływanie się na te prawa w celu kontrolowania obiegu produktów, które oni sami wprowadzili na rynek lub które zostały wprowadzone na rynek za ich zgodą. Zdaniem Komisji z art. 6 TRIPs wynika, że „jeżeli członek zastosuje zasadę wyczerpania »krajowego« (lub »regionalnego« dla unii celnych lub regionalnych), postanowienia porozumienia TRIPs dotyczące rozstrzygania sporów (w tym zażaleń z tytułu naruszenia i gdy naruszenie nie nastąpiło) nie mogą znaleźć zastosowania”.

Państwa Wspólnoty, zobowiązane do stosowania zasady wyczerpania w stosunkach wewnątrzwspólnotowych, będą mogły odstąpić od tej zasady, w wypadku gdy przywożony produkt pochodzić będzie z państwa trzeciego: podobnie będzie w wypadku samej Wspólnoty.

Jednakże jeżeli państwo członkowskie zastosuje wobec jednostek pochodzących z tego państwa zasadę wyczerpania nie ograniczając jej do przypadku wprowadzenia do obrotu w państwie Wspólnoty, będzie musiało zastosować ją w ten sam sposób także w odniesieniu do podmiotów mających przynależność państw trzecich zgodnie z zasadą traktowania narodowego. Podobnie traktowanie zgodnie z zasadą najwyższego uprzywilejowania uniemożliwi każdemu z państw członków TRIPs stosowanie różnych zasad w zależności od tego, czy chodzi o podmioty mające przynależność takiego czy innego państwa trzeciego.

W opinii Komisji art. 6 TRIPs umożliwi członkowi „dalsze sprzeciwianie się równoległemu przywozowi towarów […] wprowadzonych do obrotu za granicą (tj. w państwie trzecim) przez podmiot uprawniony z tytułu praw własności intelektualnej lub za jego zgodą”. Komisja uznaje, że ograniczenie zasady wyczerpania do stosunków wewnątrzwspólnotowych „jest niezbędne dla przestrzegania przepisów prawa wspólnotowego i w celu umożliwienia wspólnotowym podmiotom uprawnionym z tytułu tych praw zdobywania zagranicznych rynków (tj. rynków państw trzecich) przy zachowaniu pewnej kontroli nad przywozem (lub powrotnym przywozem) do Wspólnoty towarów wytworzonych w oparciu o technologie”.

3. Materialne postanowienia szczególne

a) Prawa autorskie i prawa pokrewne

Ochrona w zakresie praw autorskich dotyczy wyłącznie sposobu wyrażania, a nie idei, metod działania lub koncepcji matematycznych jako takich (art. 9 ust. 2 TRIPs). Określony został minimalny okres ochrony (art. 12).

Programy komputerowe będą chronione jak dzieła literackie na podstawie konwencji berneńskiej (art. 10 ust. 1 TRIPs).

Prawa pokrewne, które są prawami wykonawców, prawami producentów fonogramów i organizacji nadawczych zostały potwierdzone i określone (art. 14 TRIPs).

Prawo do wypożyczenia powinno zostać przyznane autorom programów komputerowych. Prawo to może zostać przyznane autorom dzieł kinematograficznych jedynie w wypadku, gdy wypożyczenie (a) „prowadzi […] do rozpowszechnionego kopiowania takich dzieł, które spowodowało naruszenie materialne wyłącznych praw do reprodukcji przysługujących na terytorium [tego państwa członkowskiego] autorom lub ich następcom prawnym”.

b) Własność przemysłowa

i) Znaki towarowe

Ochrona znaków towarowych obejmuje zarówno znaki dotyczące produktów, jak i usług.

Oznaczenia, które mogą stanowić znak towarowy są wyszczególnione, a prawa przyznane z tego tytułu określone (art. 15 ust. 1 i art. 16 ust. 1 TRIPs).

Zdolność rejestrowa znaku towarowego może być uzależniona od jego używania, ale warunek ten nie dotyczy samego złożenia wniosku o rejestrację (art. 15 ust. 3). Minimalny okres rejestracji oraz jej przedłużenie zostały określone (art. 18). Na wypadek wprowadzenia wymogu używania TRIPs ustala minimalny okres nieużywania, po którym może nastąpić unieważnienie znaku towarowego (art. 19).

Ochrona powszechnie znanych znaków towarowych w rozumieniu art. 6a konwencji paryskiej rozciągnięta jest na znaki towarowe odnoszące się do usług (art. 16 ust. 2), a także poza kategorię produktów podobnych (art. 16 ust. 3).

Członkowie TRIPs posiadają możliwość określenia warunków przyznawania licencji oraz cesji. Jednakże przyznanie licencji przymusowych jest zakazane, a cesja znaku towarowego będzie mogła nastąpić bez towarzyszącego jej przeniesieniu przedsiębiorstwa, do którego znak ten należy.

ii) Oznaczenia geograficzne

Sekcja 3 części II TRIPs zawiera bardzo szczegółowe postanowienia dotyczące zapewnienia ochrony oznaczeń geograficznych rozumianych jako „oznaczenia, które identyfikują towar jako pochodzący z terytorium członka lub regionu, lub miejsca na tym terytorium, jeżeli pewna jakość, reputacja lub inna cecha towaru jest przypisywana zasadniczo pochodzeniu geograficznemu tego towaru” (art. 22 ust. 1 TRIPs).

Ogólnie rzecz ujmując, chodzi o zapobieżenie:

„a) stosowaniu jakichkolwiek środków dla oznaczenia lub przedstawienia towaru, które w sposób wprowadzający odbiorców w błąd co do pochodzenia geograficznego tego towaru wskazują lub sugerują, że towar ten pochodzi z obszaru geograficznego innego niż rzeczywiste miejsce pochodzenia;

b) jakiemukolwiek używaniu, które jest aktem nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 10a konwencji paryskiej (1967)” (art. 22 ust. 2 TRIPs).

Wzmocniona ochrona powinna zostać ustanowiona w kwestii oznaczeń geograficznych w odniesieniu do win oraz wyrobów alkoholowych: środki uniemożliwiające używanie oznaczeń geograficznych identyfikujących wina lub wyroby alkoholowe, które nie pochodzą ze wskazanego miejsca, powinny móc być stosowane również „jeżeli prawdziwe pochodzenie tych produktów zostało wskazane lub oznaczenie geograficzne jest użyte w tłumaczeniu lub gdy towarzyszy mu określenie takie jak »rodzaj«, »typ«, »gatunek«, imitacja lub tym podobne” (art. 23 ust. 1 TRIPs).

Jednakże zasady te obowiązywać mają dopiero w przyszłości. W związku z tym

„[ż]adne z postanowień niniejszej sekcji nie będzie stanowiło wymogu, aby członek zapobiegał nieprzerwanemu i podobnemu używaniu określonego oznaczenia geograficznego należącego do innego członka, identyfikującego wina i napoje alkoholowe w odniesieniu do towarów lub usług, przez osoby pochodzące z jego terytorium lub mające tam siedziby, które używały takiego oznaczenia geograficznego w sposób ciągły w odniesieniu do takich samych lub pochodnych towarów lub usług na terytorium tego Członka albo a) przez co najmniej dziesięć lat poprzedzających datę 15 kwietnia 1994 roku, [albo] b) w dobrej wierze przed tą datą” (art. 24 ust. 4 TRIPs).

iii) Wzory przemysłowe

Obszar estetyki przemysłowej również został uwzględniony w porozumieniu TRIPs. Powinna zostać zapewniona ochrona nowym lub oryginalnym wzorom przemysłowym (art. 25 ust. 1). Zakres oraz minimalny okres ochrony zostały określone (art. 26).

W szczególności w odniesieniu do wyrobów włókienniczych wymogi dla zapewnienia ochrony nie będą bezzasadnie ograniczały możliwości uzyskiwania tej ochrony (art. 25 ust. 2 TRIPs).

iv) Patenty

W sekcji 5 części II dotyczącej patentów przyjęte zostają na wstępie postanowienia odnoszące się do zdolności patentowej (art. 27). I tak patenty będą udzielane na wszystkie wynalazki, dotyczące zarówno produktów, jak i procesów, bez dyskryminacji ze względu na dziedzinę techniki (ten sam artykuł). Jednakże krajom rozwijającym się przyznaje się możliwość odroczenia, na czas określony, obowiązku rozciągnięcia ochrony patentowej produktu na dziedziny techniki, które nie podlegały ochronie, zgodnie z prawem krajowym, w dniu wprowadzenia porozumienia w życie (art. 65 ust. 4). Prawa przyznane na podstawie patentu są określone (art. 28) i obowiązywać będą przez minimalny okres dwudziestu lat (art. 33). Wreszcie, art. 31 zawiera postanowienia mające na celu ograniczenie warunków, na jakich mogą zostać przyznane licencje przymusowe.

v) Wzory masek (topografie) układów scalonych

Postanowienia odnoszące się do topografii układów scalonych mają na celu uzupełnienie niewystarczających postanowień traktatu waszyngtońskiego o własności intelektualnej w odniesieniu do układów scalonych. Określają one zarówno zakres ochrony, która powinna zostać przyznana (art. 36), jak i okres tejże ochrony (art. 38).

vi) Ochrona nieujawnionej informacji technicznej

Członkowie TRIPs są zobowiązani chronić informację nieujawnioną przed nieuczciwą konkurencją (art. 39 ust. 1). Osoby fizyczne i prawne będące zgodnie z prawem posiadaczami tych informacji będą miały możliwość zapobiegania temu „aby informacje [te] nie zostały ujawnione, nabyte lub użyte bez ich zgody przez innych, w sposób sprzeczny z uczciwymi praktykami handlowymi”. Warunkiem przyznania tej ochrony jest poufność informacji, posiadanie przez nie wartości handlowej ze względu na fakt, że są poufne i poddanie ich przez osobę, pod której legalną kontrolą informacje te pozostają, działaniom dla utrzymania ich poufności (art. 39 ust. 2).

vii) Kontrola praktyk antykonkurencyjnych w licencjach umownych

Członkowie zgadzają się, że niektóre praktyki licencyjne lub warunki odnoszące się do praw własności intelektualnej, które ograniczają konkurencję, mogą mieć niekorzystny wpływ na handel i mogą hamować transfer i upowszechnianie technologii (art. 40). Porozumienie TRIPs przyznaje im prawo do określenia praktyk lub warunków, które mogłyby stanowić nadużycie praw własności intelektualnej oraz przyjęcia takich środków, które pozwoliłyby zapobiegać takim praktykom lub je kontrolować.

4. Szczególne postanowienia proceduralne (dochodzenie i egzekwowanie praw własności intelektualnej).

Aby zapewnić jednolitą minimalną ochronę własności intelektualnej nie wystarczy określić treści różnych praw, które winny być uznane. Należy jeszcze przewidzieć „skuteczne i właściwe środki”, aby zagwarantować ich przestrzeganie (zob. motywy TRIPs). To właśnie uzasadnia istnienie części III TRIPs dotyczącej procedur, jakie muszą wprowadzić państwa będące członkami, by umożliwić skuteczne działanie przeciwko każdemu naruszeniu praw własności intelektualnej objętych TRIPs (art. 41 ust. 1). Części III zawiera z jednej strony listę środków, których zastosowania mogą domagać się uprawnieni z tytułu praw własności intelektualnej od organów sądowych, administracyjnych i celnych zarówno w przypadku naruszania ich praw, jak i w przypadku gdy istnieje ryzyko naruszenia ich praw (a), a z drugiej strony zobowiązuje ona do tego, by procedury, za pomocą których można uzyskać takie środki, spełniały określone wymogi (b).

a) Środki zaradcze

TRIPs przewiduje zarówno środki, których celem jest położenie kresu lub przeciwdziałanie naruszeniom praw własności intelektualnej (nakaz zaprzestania naruszenia praw własności intelektualnej, odszkodowanie, przepadek lub zniszczenie przedmiotów podrabianych, sankcje karne) oraz środki zmierzające do zapobieżenia naruszeniom praw własności intelektualnej (środki tymczasowe, wstrzymanie wydania przez władze celne).

Organy sądowe będą miały prawo nakazać sprawcy naruszenia, aby zaprzestał naruszania praw własności intelektualnej strony powodowej (art. 44 ust. 1).

Organy sądowe będą miały prawo nakazać sprawcy naruszenia, aby zapłacił uprawnionemu z tytułu praw własności intelektualnej odszkodowanie odpowiednie dla wynagrodzenia szkody, jeżeli sprawca naruszenia wiedział lub miał wystarczające podstawy, by wiedzieć, że zajmuje się działalnością stanowiącą naruszenie praw własności intelektualnej (art. 45 ust. 1).

Organy sądowe będą również miały prawo nakazać aby towary, które uznają za stanowiące naruszenie, zostały usunięte, bez jakiegokolwiek odszkodowania, z obrotu handlowego lub zostały zniszczone, chyba że takie zniszczenie jest sprzeczne z istniejącymi wymogami konstytucyjnymi (art. 46).

Należy stosować sankcje karne łącznie z karą pozbawienia wolności w przypadku umyślnego podrabiania znaku towarowego lub piractwa praw autorskich, dokonanego na skalę handlową (art. 61).

Przewidziano środki zapobiegawcze dwojakiego rodzaju:

Po pierwsze organy sądowe winny mieć prawo zastosowania szybkich i skutecznych środków tymczasowych, aby zapobiec zaistnieniu przypadków naruszania jakiegokolwiek prawa własności intelektualnej (art. 50 ust. 1). W razie konieczności można zastosować te środki bez wysłuchania drugiej strony (art. 50 ust. 2), która może jednak zażądać później rewizji (art. 50 ust. 4).

Następnie członkowie winni ustanowić procedury dające możliwość uprawnionemu z tytułu tych praw złożenia pisemnego wniosku do odpowiednich organów administracyjnych lub sądowych o wstrzymanie przez władze celne wydania takich towarów, jeśli ma on ma uzasadnione podstawy, aby przypuszczać, że może mieć miejsce przywóz podrabianych towarów markowych lub pirackich towarów naruszających prawa autorskie. Członkowie mogą przewidzieć podobne środki z tytułu innych naruszeń praw własności intelektualnej (art. 51).

Środki polegające na wstrzymaniu wydania towarów również mają charakter tymczasowy. Ich utrzymanie jest uzależnione od wszczęcia postępowania prowadzącego do wydania decyzji w przedmiocie sprawy (zob. art. 55).

b) Gwarancje proceduralne

Procedury dotyczące dochodzenia i egzekwowania praw własności intelektualnej winny być słuszne i sprawiedliwe (art. 41 ust. 2). Wymóg słuszności i sprawiedliwości procedur określa się na różne sposoby.

Uprawnieni z tytułu praw własności intelektualnej praw winni mieć dostęp do cywilnych procedur sądowych dotyczących dochodzenia i egzekwowania praw własności intelektualnej, a pozwani mają prawo do pisemnego powiadomienia, dokonanego terminowo i zawierającego wystarczające szczegóły, włącznie ze wskazaniem podstawy roszczeń (art. 42). Strony będą mogły być reprezentowane przez niezależnego adwokata, a procedury nie narzucą nadmiernie ciężkich wymogów odnośnie do obowiązkowego osobistego stawiennictwa (art. 42). Wszystkie strony uczestniczące w takich postępowaniach będą uprawnione do uzasadniania swych roszczeń i przedstawiania wszystkich właściwych dowodów (art. 42) oraz będą miały prawo zażądać okazania przez stronę przeciwną dowodu, który znajduje się w jej posiadaniu (art. 43). Decyzje co do istoty sprawy będą oparte jedynie na dowodach, do których strony miały możliwość się ustosunkować; zaleca się, aby były one sporządzane w formie pisemnej i zawierały uzasadnienie (art. 41 ust. 3).

Strony będą miały możliwość poddania rewizji przez organ sądowy ostatecznych decyzji administracyjnych, a także pierwotnych orzeczeń sądów (art. 41 ust. 4).

Należy przewidzieć możliwość zasądzenia odszkodowania od uprawnionego z tytułu praw własności intelektualnej, który nadużył procedur, z których może skorzystać lub posłużył się nimi w sposób nieuzasadniony (art. 48 ust. 1).

XI – Wspólna polityka handlowa, GATS i TRIPs: stanowiska stron postępowania

Jak już wskazano, Komisja z jednej strony, a Rada, państwa, które przedstawiły swoje uwagi i Parlament Europejski z drugiej strony całkowicie nie zgadzają się w kwestii włączenia dziedzin objętych GATS i TRIPs do wspólnej polityki handlowej, w zakresie której Wspólnota ma wyłączną kompetencję na podstawie art. 113 traktatu WE.

Przeanalizowane zostaną kolejno stanowiska stron w odniesieniu do GATS i TRIPs.

A – GATS

Zgodnie z główną tezą Komisji usługi objęte GATS podlegają wspólnej polityce handlowej. Nie można ograniczyć tej polityki do towarów. Zasadniczą ideą Komisji jest założenie, że wszelkie umowy, których celem jest wywieranie bezpośredniego lub pośredniego wpływu na wielkość lub strukturę przepływów handlowych, są umowami w zakresie polityki handlowej i winny zostać zawarte na podstawie art. 113.

Jakie są jej podstawowe argumenty?

– Po pierwsze orzecznictwo Trybunału, w którym podkreślono, że „treść pojęcia »polityka handlowa« jest taka sama, niezależnie od tego czy ma ono zastosowanie w odniesieniu do obszaru działań międzynarodowych jednego z państw, czy obszaru działań Wspólnoty” (ww. opinia 1/75, szczególnie str. 1362, akapit czwarty). Natomiast w opinii Komisji żadne państwo członkowskie nie mogłoby w sposób uzasadniony twierdzić, że handel usługami nie jest handlem i że umowy, które zawiera w tej dziedzinie, nie należą do jego polityki handlowej.

– Podkreślane przez ekonomistów związki i podobieństwa pomiędzy towarami i usługami, ponieważ bilans handlowy obejmuje te dwa sektory.

– Doktryna prawna, zgodnie z którą ostatnio praktycznie jednogłośnie uznawano, że handel usługami stanowi część wspólnej polityki handlowej. Komisja przyznaje jednak, że niektórzy przedstawiciele „najbardziej umiarkowanego” nurtu doktrynalnego wyłączają usługi świadczone za pośrednictwem zakładu znajdującego się w państwie, w którym świadczone są usługi. W opinii Komisji nie ma żadnego powodu, by wprowadzać w ten sposób rozróżnienie pomiędzy bezpośrednim transgranicznym świadczeniem usług, które jako jedyne byłoby objęte pojęciem wspólnej polityki handlowej i świadczeniem usług poprzez obecność handlową, które należałoby do polityki zewnętrznej w zakresie przedsiębiorczości.

– Cel GATS, jakim jest liberalizacja handlu usługami.

– Stosowane instrumenty (traktowanie oparte na zasadzie najwyższego uprzywilejowania, przejrzystość), które są klasycznymi instrumentami polityki handlowej. Podobnie jest w przypadku postanowień dotyczących dostępu do rynków i traktowania narodowego. Mimo że listy szczegółowych zobowiązań dotyczą w znacznej mierze przeszkód normatywnych, są podobne do harmonogramów taryfowych członków w sektorze towarów.

Ponadto Komisja stara się wykazać, że postanowienia GATS są odzwierciedleniem podobnych przepisów GATT.

W opinii Komisji o powiązaniach między towarami a usługami świadczą ponadto możliwości podjęcia krzyżowych środków odwetowych, a to powiązanie potwierdzałoby, że towary i usługi są objęte tą samą polityką handlową.

Klauzule dotyczące późniejszych negocjacji (zob. powyżej pkt X lit. A ppkt 6): Dynamiczny charakter GATS) „nie mogą zmienić podstawy prawnej analizowanego obecnie układu”. „Wszelkie ustalenia wynikające z tych postanowień będą później przedmiotem szczegółowej oceny zmierzającej do określenia ich podstawy prawnej”.

W opinii Komisji fakt, że sektory usług objęte GATS nie były jeszcze przedmiotem harmonizacji w prawie wspólnotowym i w pewnych przypadkach nadal regulowane są ustawodawstwami krajowymi, nie podważa kompetencji Wspólnoty. „GATT, a w szczególności jego postanowienia dotyczące traktowania narodowego, oddziaływuje na krajowe przepisy ustawowe i wykonawcze państw członkowskich (na przykład uregulowania podatkowe) od wielu lat, przy czym nigdy nie podniesiono, że należy on w części do kompetencji państw członkowskich”.

Na zakończenie Komisja podaje dwie informacje na temat art. 59 i 75 traktatu WE.

Czy art. 59 akapit drugi traktatu WE, który upoważnia Radę do objęcia zakresem stosowania rozdziału o usługach usługodawców pochodzących z państwa trzeciego i którzy ustanowili działalność gospodarczą na terytorium Wspólnoty, nie wyklucza włączenia handlu usługami do art. 113 traktatu WE? Nie – odpowiada Komisja. Chodzi tu o postanowienie o charakterze wewnętrznym, a nie o postanowienie z zakresu wspólnej polityki handlowej. „Nie może ono być podstawą prawną polityki konwencyjnej, która ma obejmować wszystkie sposoby międzynarodowego świadczenia usług (jak np. GATS)”.

Czy z uwagi na fakt, że GATS dotyczy również transportu, nie podlega on art. 75, który przyznaje instytucjom kompetencję wewnętrzną (zob. na temat równoległości kompetencji wewnętrznych i zewnętrznych wyrok z dnia 31 marca 1971 r. w sprawie 22/70 Komisja przeciwko Radzie, zwanej „AETR”, Rec. str. 263)? Odpowiedź Komisji jest przecząca. Na precedens w sprawie AETR można powoływać się w celu zawierania umów w dziedzinie polityki transportowej, które nie mają charakteru handlowego. Poza tym w dziedzinie transportu Rada podjęła już pewne środki ograniczające wymianę handlową, w szczególności sankcje gospodarcze przyjęte na podstawie art. 113, które obejmują wstrzymanie handlu usługami transportowymi.

Wszystkie pozostałe strony postępowania kategorycznie sprzeciwiają się poglądowi prezentowanemu przez Komisję.

W opinii Rady wykładnia pojęcia wspólnej polityki handlowej zalecana przez Komisję prowadzi do przekształcenia jej we wspólną politykę w zakresie zewnętrznych stosunków gospodarczych. W gospodarce światowej wahania kursów wymiany walut lub różnice między kosztami płac mają bardziej znaczący wpływ na wielkość i kierunki międzynarodowej wymiany handlowej niż na przykład zmiany taryfy celnej. „Przyjmując tezę Komisji należałoby stwierdzić, że na podstawie art. 113 Wspólnota posiada wyłączną kompetencję do regulowania kursów wymiany walut państw członkowskich albo realizacji polityki płac. Taka wykładnia pozbawiłaby całkowicie treści kompetencję państw członkowskich w zakresie polityki gospodarczej, przynajmniej w dziedzinie stosunków zewnętrznych”.

W trakcie konferencji międzyrządowej w sprawie unii politycznej Komisja zaproponowała takie rozszerzenie kompetencji Wspólnoty. Pojęcie wspólnej polityki handlowej miało zostać zastąpione pojęciem wspólnej polityki w zakresie zewnętrznych stosunków gospodarczych, które obejmowałoby „środki gospodarcze i handlowe w zakresie usług, kapitału, własności intelektualnej, inwestycji, przedsiębiorczości i konkurencji”, a więc dziedzinę o elastycznym zakresie. Ta polityka pozostawałaby w wyłącznej kompetencji Wspólnoty (art. Y 17 ust. 2 projektu Komisji). Wyłącznie Komisja reprezentowałaby Wspólnotę w stosunkach z państwami trzecimi, organizacjami międzynarodowymi i na konferencjach międzynarodowych.

Wnosząc o wydanie opinii, zdaniem Rady, Komisja starała się usankcjonować poprzez wykładnię Trybunału propozycje, które zostały odrzucone w czasie konferencji międzyrządowej w sprawie unii politycznej. Ten argument znajduje się w pismach procesowych rządu francuskiego, duńskiego oraz rządu Zjednoczonego Królestwa.

Rada nie różnicuje do końca argumentów, które wysuwa, by wyłączyć usługi z polityki handlowej i argumentów, na które powołuje się analizując teorię równoległości kompetencji wewnętrznych i zewnętrznych, by opowiedzieć się za kompetencją wspólną Wspólnoty.

W opinii Rady GATS dotyczy głównie świadczenia usług poprzez obecność handlową w państwie usługobiorcy. Wiąże się to z samym charakterem tych usług. Są one „konsumowane” lub korzysta się z nich równocześnie z ich świaczeniem i nie mogą być przechowywane lub transportowane; w konsekwencji muszą być „konsumowane” na miejscu, tam, gdzie są świadczone. Natomiast wprowadzenie regulacji w zakresie obecności handlowej wiązałoby się z wprowadzeniem regulacji w zakresie warunków ustanowienia działalności gospodarczej przez spółki z państw trzecich i reżimu prawnego obowiązującego te spółki po ustanowieniu tej działalności.

W opinii Rady reżim ustanowienia po raz pierwszy działalności gospodarczej podlega prawu krajowemu i nie jest on objęty pojęciem wspólnej polityki handlowej. Podobnie w kwestii konsumpcji za granicą (przykład turystów hinduskich przebywających we Francji) Rada zwraca uwagę, że kompetencje w zakresie turystyki nadal pozostają w gestii państw członkowskich i że propozycja nadania Wspólnocie kompetencji w tym zakresie została odrzucona w czasie konferencji międzyrządowej w sprawie unii politycznej. W odniesieniu do „przemieszczania się osób” Rada zauważa, że wjazd i pobyt w państwach Wspólnoty osób fizycznych będących obywatelami państw trzecich, zatrudnianych przez usługodawcę z państwa trzeciego podlega ustawodawstwom krajowym i pozostaje w wyłącznej kompetencji państw członkowskich. W odniesieniu do transgranicznego świadczenia usług Rada podkreśla, że nigdy nie kwestionowano kompetencji państw członkowskich do wprowadzania regulacji w zakresie „międzynarodowego handlu usługami”. „Państwo członkowskie może wprowadzić »kontyngenty kinowe« zobowiązujące kina do wyświetlania pewnej minimalnej liczby filmów zrealizowanych we Wspólnocie i w konsekwencji do ograniczenia możliwości rozpowszechniania filmów spoza Wspólnoty”. Podsumowując, w opinii Rady międzynarodowy handel usługami jest objęty zakresem stosowania art. 113 wyłącznie w zakresie, w jakim dane usługi są bezpośrednio związane z dostarczaniem towarów (na przykład montaż maszyny).

Rząd Zjednoczonego Królestwa przedstawia bardziej szczegółową argumentację co do zakresu pojęcia wspólnej polityki handlowej.

Po pierwsze podnosi, że jeśli chodzi o usługi, rozdziały traktatu o przedsiębiorczości i usługach odnoszą się wyłącznie do jednostek pochodzących z państw członkowskich. Jedynie jednostka pochodząca z państwa członkowskiego ma prawo utworzyć główny zakład przedsiębiorstwa na terytorium państwa członkowskiego. Jedynie jednostka pochodząca z państwa członkowskiego, która ustanowiła działalność gospodarczą w państwie członkowskim może utworzyć podmiot zależny w innym państwie członkowskim. Wreszcie jedynie jednostki pochodzące z państw członkowskich mogą powoływać się na swobodę świadczenia usług, mimo że art. 59 akapit drugi przewiduje możliwość rozszerzenia zakresu stosowania swobody świadczenia usług na jednostki pochodzące z państw trzecich, które ustanowiły działalność gospodarczą na terytorium państwa członkowskiego.

Zjednoczone Królestwo podnosi następnie, że dosłowna wykładnia art. 113, ograniczająca jego postanowienia do handlu towarami, jest całkowicie spójna z systemem traktatu. W istocie „jeżeli państwa mogłyby prowadzić różną politykę handlową, to znaczy poddać przywóz z państw trzecich różnym przepisom w zakresie taryf i kontyngentów, powodowałoby to odchylenia przepływów handlowych”. Natomiast zagrożenie to nie istnieje w przypadku usług. Nie zachodzi „ryzyko polegające na tym, że usługodawcy lub osoby zamierzające ustanowić działalność gospodarczą w państwie członkowskim, które nakłada ograniczenia na jednostki pochodzące z państw trzecich, uczynią to za pośrednictwem państwa członkowskiego, w którym obowiązują mniej restrykcyjne przepisy. O ile państwo członkowskie umożliwia jednostce pochodzącej z państwa trzeciego prowadzenie działalności usługowej na swym terytorium, o tyle jednostka ta nie zyskuje tym samym prawa do prowadzenia działalności usługowej w innym państwie członkowskim, jeżeli nie pochodzi z tego państwa członkowskiego”. „Nie ma zatem żadnego powodu […], który przemawiałby za istnieniem wyłącznej wspólnej polityki handlowej w zakresie usług, podczas gdy istnieją jednoznaczne powody, z których wynika konieczność istnienia wyłącznej wspólnej polityki handlowej w zakresie towarów”.

Jeżeli nawet mówi się o „handlu usługami”, to problemy z nim związane znacznie odbiegają od problemów dotyczących produktów. W odniesieniu do usług podstawową kwestią jest ustanowienie działalności przez spółki zagraniczne, ich bezpośrednie inwestycje, swobodny przepływ personelu niezbędnego, by świadczyć usługi, jak również regulacje w zakresie dostępu do zawodów w sektorze usług.

Zjednoczone Królestwo przypomina wreszcie, że układ GATS obejmuje również usługi transportowe, a załączniki do niego obejmują transport lotniczy, jak również negocjacje w sprawie transportu morskiego. Odwołuje się do art. 61 akapit pierwszy i do art. 74 traktatu WE oraz do orzecznictwa (ww. wyrok w sprawie AETR i opinia 1/76 z dnia 26 kwietnia 1977 r. w sprawie projektu Porozumienia ustanawiającego europejski fundusz rezerwowy dla żeglugi śródlądowej, Rec. str. 741) i stwierdza, że „tytuł dotyczący transportu jako jedyny tytuł traktatu stanowi podstawę umów z państwami trzecimi w zakresie świadczenia usług transportowych”.

W tym względzie Zjednoczone Królestwo powołuje się ponadto na praktykę Rady. W momencie gdy podjęła ona środki zewnętrzne, których głównym celem było uregulowanie transportu, uczyniła to na podstawie tytułu dotyczącego transportu. Zjednoczone Królestwo przywołuje tu: decyzję Rady nr 80/50/EWG z dnia 20 grudnia 1979 r. ustanawiającą procedurę konsultacyjną w sprawie stosunków między państwami członkowskimi a państwami trzecimi w dziedzinie transportu lotniczego i w sprawie działania w obrębie organizacji międzynarodowych odnoszącego się do tych kwestii (Dz.U. 1980, L 18, str. 24); decyzję Rady nr 82/505/EWG z dnia 12 lipca 1982 r. w sprawie zawarcia Umowy w sprawie międzynarodowych drogowych przewozów pasażerskich w formie okazjonalnych przewozów autokarami i autobusami (ASOR) (Dz.U. L 230, str. 38), porozumienie zawarte przez Europejską Wspólnotę Gospodarczą z jednej strony, a przez Austrię, Hiszpanię, Finlandię, Norwegię, Portugalię, Szwecję, Szwajcarię i Turcję z drugiej strony; rozporządzenie Rady (EWG) nr 4055/86 z dnia 22 grudnia 1986 r. stosujące zasadę swobody świadczenia usług do transportu morskiego między państwami członkowskimi i między państwami członkowskimi a państwami trzecimi (Dz.U. L 378, str. 1); decyzję Rady nr 92/384/EWG z dnia 22 czerwca 1992 r. w sprawie zawarcia pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą z jednej strony a Królestwem Norwegii i Królestwem Szwecji z drugiej strony porozumienia w dziedzinie lotnictwa cywilnego (Dz.U. L 200, str. 20); decyzję Rady nr 92/577/EWG z dnia 27 listopada 1992 r. w sprawie zawarcia Umowy między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Republiką Austrii w sprawie drogowego i kolejowego tranzytu towarów (Dz.U. L 373, str. 4); decyzję Rady nr 92/578/EWG z dnia 30 listopada 1992 r. dotyczącą zawarcia Umowy między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Konfederacją Szwajcarską w sprawie drogowego i kolejowego przewozu (Dz.U. L 373, str. 26). W odniesieniu do dwóch ostatnich przywołanych powyżej decyzji Zjednoczone Królestwo podkreśla, że Komisja zaproponowała jako podstawę prawną art. 113 traktatu EWG, ale Rada zadecydowała, że podstawą prawną tych decyzji będzie art. 75 traktatu EWG.

Rząd francuski zwraca najpierw uwagę na bardzo szeroki zakres stosowania porozumienia WTO, który:

„obejmuje potencjalnie wszystkie kwestie gospodarcze związane z rozwojem wymiany handlowej. Może więc obejmować wszystkie polityki Wspólnoty. Nie oznacza to oczywiście, że w momencie gdy te polityki są realizowane w stosunkach zewnętrznych w ramach WTO i pod pretekstem, że mogą mieć wpływ na handel, powinny wtopić się całkowicie we wspólną politykę handlową. Takie wtopienie się powodowałoby poważne problemy w zakresie spójności, na przykład w zakresie ochrony środowiska: te same środki, w zależności od tego, czy ich podjęcie planowanoby na poziomie wewnętrznym, czy w ramach innych forów międzynarodowych, należałyby kompetencji dzielonych jako część polityki w zakresie ochrony środowiska, natomiast jeżeli byłyby przedmiotem dyskusji w ramach WTO, byłyby objęte wspólną polityką handlową, a więc podlegałyby wyłącznej kompetencji Wspólnoty”.

Wobec stanowiska Komisji w zakresie usług rząd francuski powołuje się następnie na niektóre argumenty przytoczone powyżej, takie jak argumenty wynikające z prac konferencji międzyrządowej w sprawie unii politycznej oraz oparte na związku pomiędzy unią celną i wspólną polityką handlową wobec ryzyka odchylenia handlu, a wreszcie na argument wynikający z tego, że GATS obejmuje sposoby świadczenia usług inne aniżeli transgraniczne świadczenie usług. W odniesieniu do korzystania z klasycznych instrumentów polityki handlowej (takich jak klauzula największego uprzywilejowania lub zasada traktowania narodowego), do których Komisja przywiązuje istotną wagę, rząd francuski ogranicza się do stwierdzenia, że z instrumentów tych korzystano poza sferą stosunków handlowych między państwami i przytacza przykład konwencji w sprawie statusu uchodźców. Ostatecznie stwierdza, podobnie jak Rada, że jedynie usługi bezpośrednio związane z dostarczaniem towarów są objęte wspólną polityką handlową.

Z analizy czterech sposobów świadczenia usług objętych GATS rząd hiszpański wyprowadza wniosek, że trzy ostatnie (konsumpcja za granicą, obecność handlowa i przemieszczanie się osób) podlegają kompetencji państw członkowskich; postanowienia art. 48, 52 i 59 traktatu WE regulują swobodny przepływ pracowników, prawo podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej i swobodę świadczenia usług wyłącznie w odniesieniu do jednostek pochodzących z pozostałych państw członkowskich Wspólnoty.

Rząd portugalski podkreśla ogólnie, że sedna sporu między Komisją a państwami członkowskimi nie stanowi kwestia instrumentów i celów, ale raczej charakter dziedzin regulowanych porozumieniem WTO. „Na obecnym etapie umiędzynarodowienia gospodarek krajowych wszelkie środki wewnętrzne lub zewnętrzne o charakterze dwustronnym lub wielostronnym przyjęte w stosunkach gospodarczych mogą wpływać bezpośrednio lub pośrednio na wielkość lub strukturę przepływów handlowych i wymiany handlowej. Dlatego samo to kryterium nie jest wystarczające, by mogło stanowić podstawę prawną dla określenia wyłącznej kompetencji Wspólnoty w ramach wspólnej polityki handlowej […]. Taka wykładnia spowodowałaby przekazanie do sfery wyłącznej kompetencji Wspólnoty spraw związanych z polityką opłat handlowych, walut krajowych oraz bezpośrednich i pośrednich kosztów płac.

Odnośnie do konkretnie usług rząd portugalski podkreśla, że o ile transgraniczne świadczenie usług jest niewątpliwie objęte zakresem stosowania art. 113, o tyle inaczej jest w przypadku pozostałych sposobów świadczenia usług takich jak konsumpcja za granicą i przemieszczanie się osób: regulacje w zakresie turystyki, wjazdu i przemieszczania się obywateli państw trzecich, podobnie jak status siły roboczej pochodzącej z państw nienależących do Wspólnoty, pozostają bowiem w kompetencji własnej państw członkowskich. Odnośnie do obecności handlowej rząd portugalski zauważa, że art. 52 traktatu WE nie przyznaje Wspólnocie kompetencji własnej w zakresie ustanowienia działalności gospodarczej przez jednostki pochodzące z państw trzecich.

Republika Grecka uważa, że zawarcie GATS zakłada jednoznacznie wspólne działanie Wspólnoty i państw członkowskich z uwagi na dynamiczny i ewolucyjny charakter struktury instytucjonalnej, którą ustanowił. Udział państw członkowskich uzasadniają ich własne kompetencje, które są albo „konkurencyjne względem kompetencji Wspólnoty lub mają w odniesieniu do nich pierwszeństwo albo są kompetencjami wyłącznymi”. Republika Grecka nie podaje żadnych dalszych informacji szczegółowych.

Rząd niderlandzki podkreśla fakt, że transgraniczne świadczenie usług nie odgrywa znaczącej roli w GATS i że dotyczy on w rzeczywistości podejmowania działalności gospodarczej przez usługodawców mających przynależność państw trzecich i wykonywania przez nich działalności w państwach członkowskich. Jako przykład sytuacji, w której państwa członkowskie posiadają wyłączną kompetencję, przytacza przemieszczanie się osób fizycznych (będących obywatelami państw trzecich) do terytorium jednego z państw członkowskich.

Wreszcie podkreśla, że polityka handlowa i polityka w dziedzinie transportu wyraźnie zostały określone jako dwie odrębne dziedziny i że podstawą do działań zewnętrznych w zakresie transportu nie mógłby być art. 113.

W odniesieniu do handlu usługami finansowymi zwraca on uwagę Trybunału na niektóre przepisy wspólnotowe: drugą dyrektywę Rady w zakresie bankowości, która zawiera tytuł poświęcony stosunkom z państwami trzecimi( ), pierwszą dyrektywę w zakresie ubezpieczeń od szkód, która umożliwia Wspólnocie zawieranie konwencji z państwami trzecimi( ) i decyzję Rady zatwierdzającą umowę w zakresie ubezpieczeń zawartą ze Szwajcarią( ). Podstawą dwóch pierwszych przywołanych aktów jest art. 57 ust. 2, a trzeciego zarówno art. 57 ust. 2, jak i art. 235. Artykuł 113 nie znalazł więc zastosowania w tej kwestii.

Rząd niemiecki również podziela uwagi Rady. Podkreśla, że GATS dotyczy usług transportowych, dziedziny, która na poziomie wspólnotowym jest regulowana art. 74 i nast. traktatu WE. W jego opinii „art. 113 traktatu WE nie jest wystarczający do uzasadnienia kompetencji Unii Europejskiej, ponieważ szeroka dziedzina objęta GATS wykracza znacznie poza usługi związane ze swobodnym przepływem towarów”. Ponadto podnosi, że w niektórych sektorach, takich jak edukacja i kultura, Wspólnota dysponuje tylko bardzo ograniczonymi kompetencjami, ponieważ polityka kulturalna w sensie merytorycznym pozostaje w kompetencji państw członkowskich, co potwierdza art. 128 traktatu WE. Ponadto w innych sektorach Wspólnota właściwie nie posiada żadnych kompetencji. Rząd niemiecki przytacza w tym zakresie takie dziedziny jak prawo wjazdu, pobytu i pracy pracowników najemnych z państw trzecich w związku ze świadczeniem usług, jak również status przedsiębiorstw z państw trzecich.

Rząd duński uważa zasadniczo, że art. 113 traktatu nie obejmuje zagranicznej polityki gospodarczej i podobnie jak Rada i pozostałe rządy odwołuje się w tym względzie do prac konferencji międzyrządowej w sprawie unii politycznej. W odniesieniu do GATS rząd duński jest zdania, że nie można korzystać z art. 113 w celu zawarcia porozumienia dotyczącego usług, w szczególności w kwestii transportu. W jego opinii koniecznym jest odwołanie się do innych postanowień traktatu (rozdziału o przedsiębiorczości lub części czwartej traktatu dotyczącej transportu).

Parlament Europejski uznaje, że Komisja stara się zawrzeć całość międzynarodowych stosunków gospodarczych we wspólnej polityce handlowej i w ten sposób objąć zakresem stosowania art. 113 traktatu kwestie związane ze swobodnym przepływem usług, transportem, podatkami, zbliżaniem ustawodawstw itd. W jego opinii argumentację Komisji, która odwołuje się do koncepcji ekonomicznych, można zakwestionować. Nie chodzi o antycypację i teorie ekonomiczne, ale o rozstrzygnięcie zagadnienia w kontekście obowiązującego prawa.

Parlament Europejski oczywiście przyznaje, że z perspektywy niezależnej struktury państwowej pojęcie wymiany handlowej nie dotyczy wyłącznie produktów ostatecznych, ale ogółu elementów we wcześniejszych i późniejszych etapach, od koncepcji produktu do jego sprzedaży ostatecznemu nabywcy. Nawet jeśli jest to bardzo interesująca koncepcja, musi ona jednak ustąpić miejsca zagadnieniom zgodności z prawem w jej obecnym rozumieniu w ramach Wspólnoty.

Rozszerzająca wykładnia pojęcia „wspólna polityka handlowa” naruszyłaby prerogatywy Parlamentu Europejskiego, co byłoby niezgodne z konstytucyjną zasadą udziału parlamentarnego, wynikającą z orzecznictwa w sprawie „Dwutlenek tytanu” (wyrok z dnia 11 czerwca 1991 r. w sprawie C‑300/89 Komisja przeciwko Radzie, Rec. str. I‑2867).

Parlament Europejski podnosi, że ani w opinii 1/78 („Kauczuk”) z dnia 4 października 1979 r., Rec. str. 2871, ani w innych sprawach, które rozpatrywał Trybunał, nie zastosował on art. 113 traktatu poza dziedziną towarów.

Parlament Europejski podkreśla, że art. 228 ust. 3 akapit drugi traktatu WE w brzmieniu uwzględniającym zmiany wprowadzone w Maastricht, przewidujący zgodę Parlamentu Europejskiego na zawarcie umów ustanawiających ramy instytucjonalne, stanowi niezbędną podstawę prawną dla zawarcia porozumienia WTO.

Odnosząc się do niektórych szczególnych sektorów usług Parlament Europejski wyraził opinię, iż podstawą prawną dla zawarcia umów międzynarodowych w zakresie transportu jest art. 75 traktatu, a nie art. 113. Artykuł 75 traktatu należy uznać za lex specialis w stosunku do pozostałych postanowień traktatu dotyczących stosunków zewnętrznych Wspólnoty. W opinii Parlamentu z treści art. 75 lit. a) i c) jasno wynika, że postanowienia te mogą stanowić podstawę prawną wszelkich aktów wspólnotowych służących uregulowaniu kwestii transportu związanych z państwami trzecimi, takich jak porozumienia tranzytowe lub środki infrastrukturalne w pobliżu granic z państwami trzecimi.

Parlament uznaje również, że postanowienia GATS dotyczące zamówień publicznych nie podlegają zakresowi stosowania art. 113 traktatu. W tej kwestii odsyła do toczącej się obecnie sprawy C‑360/93, w której żąda stwierdzenia nieważności decyzji Rady w sprawie porozumienia między Wspólnotą i Stanami Zjednoczonymi dotyczącego udzielania zamówień publicznych, ponieważ jedyną podstawą tych decyzji był art. 113. W jego opinii takie akty winny były zostać przyjęte na podstawie art. 59–66 i 100A.

Wreszcie ponieważ GATS dotyczy inwestycji dokonywanych przez przedsiębiorstwa zagraniczne, Parlament podnosi, że podstawę prawną winny stanowić art. 52 i 57 ust. 2 traktatu. W tej kwestii odsyła do swych uwag przedstawionych w ramach postępowania w przedmiocie wniosku o wydanie opinii 2/92, które obecnie toczy się przed Trybunałem.

Ponadto Parlament Europejski stara się odeprzeć argumenty wysunięte przez Komisję na poparcie twierdzenia, że usługi są objęte wspólną polityką handlową, które to argumenty Komisja wyprowadza z faktu, że decyzje wspólnotowe w zakresie sankcji gospodarczych zostały przyjęte wyłącznie na podstawie art. 113. Po pierwsze środki te mają na celu przerwanie przepływu handlowego, tj. mają wpływać na handel towarami, a nie regulować transport. Przywołując przykład embarga na wymianę handlową z Irakiem( ) obejmującego produkty podlegające przywozowi lub wywozowi trudno wykazać, w jaki sposób środek mógłby być skuteczny, gdyby nie miał zastosowania w odniesieniu do transportu lotniczego i morskiego. Po drugie decyzje te podjęto w nagłych przypadkach. Chodzi o atypowe akty, których podstawa prawna podawana jest po motywach wskazuących uzgodnienia polityczne między państwami członkowskimi. Najlepszym tego dowodem jest to, że Traktat o Unii Europejskiej zastrzega dla tych aktów szczególne miejsce. Artykuł 228A wprowadzony w Maastricht stanowi bowiem, że „[j]eżeli wspólne stanowisko lub wspólne działanie przyjęte na podstawie postanowień Traktatu o Unii Europejskiej dotyczących wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa przewidują działanie Wspólnoty zmierzające do zerwania lub ograniczenia w części lub w całości stosunków gospodarczych z jednym lub większą liczbą państw trzecich, Rada, stanowiąc większością kwalifikowaną na wniosek Komisji, podejmuje niezbędne pilne środki”.

B – TRIPs

Komisja wychodzi z podwójnego założenia. Z jednej strony wspólna polityka handlowa obejmuje wszystkie środki, których głównym celem jest wywarcie wpływu na wielkość i strukturę handlu towarami lub usługami poprzez regulowanie lub harmonizację przepisów w zakresie praw własności intelektualnej. Z drugiej strony reguły dotyczące praw własności intelektualnej są ściśle związane z handlem produktami i usługami, do których mają zastosowanie. Wyprowadza z tego swój podstawowy wniosek, że kompetencja Wspólnoty jest kompetencją wyłączną na podstawie art. 113 traktatu WE.

W sytuacji gdy przedmiotem przewidywanej umowy jest bezpośrednie uregulowanie handlu prawami własności intelektualnej, należy uznać, że podlega ona wspólnej polityce handlowej.

Aby wykazać bardzo ścisły związek między prawami własności intelektualnej z jednej strony a między produktami i usługami z drugiej strony, Komisja odwołuje się do art. 36 traktatu WE i do odpowiadającej mu zasady w zakresie usług, wypracowanej przez Trybunał.

W opinii Komisji handlowe aspekty praw własności intelektualnej są objęte zakresem wspólnej polityki handlowej.

Ponadto Komisja powołuje się na praktykę instytucji.

Przytacza trzy przypadki, w których Rada i ona sama posłużyły się rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2641/84, które wprowadziło nowy instrument polityki handlowej mający na celu umożliwienie Wspólnocie reagowania na wszelkie niedozwolone praktyki handlowe państw trzecich i eliminację szkód ponoszonych w ich wyniku przez przemysł Wspólnoty( ). Mimo że rozporządzenie to nie odnosi się w szczególny sposób do naruszania praw własności intelektualnej, Rada i Komisja skorzystały z niego dotąd trzy razy w celu obrony interesów Wspólnoty w zakresie praw własności intelektualnej. Komisja wnioskuje z tego, że w celu zapewnienia ochrony praw własności intelektualnej, które mają wpływ na wielkość handlu towarami i usługami z zagranicą, Wspólnota ma wyłączną kompetencję do przyjmowania, w odpowiedzi na niedozwolone praktyki handlowe, środków zapewniających stosowanie przepisów, poprzez skorzystanie z istniejących instrumentów polityki handlowej.

Podobnie Wspólnota z dniem 1 stycznia 1989 r. zawiesiła Republikę Korei w prawach korzystania z systemu ogólnych preferencji taryfowych tytułem środków odwetowych przeciwko dyskryminacyjnemu traktowaniu przemysłu Wspólnoty w zakresie ochrony praw własności intelektualnej względem traktowania przyznanego przemysłowi Stanów Zjednoczonych( ).

Ponadto kilka umów dwustronnych zawartych przez Wspólnotę z państwami trzecimi zawiera postanowienia dotyczące ochrony praw własności intelektualnej. W tym kontekście na przykład niemal wszystkie porozumienia dwustronne w sprawie tekstyliów zawarte w latach osiemdziesiątych na podstawie art. 113 traktatu zawierają postanowienie dotyczące ochrony znaków towarowych lub wzorów wyrobów tekstylnych( ). Wspólnota zawarła również na podstawie art. 113 traktatu pewną liczbę porozumień wzajemnych z państwami trzecimi w celu ochrony pewnych nazw win pochodzących z tych państw i objętych nazwą pochodzenia( ). Ostatnio do układów europejskich zawieranych z państwami Europy Środkowej i Wschodniej Wspólnota włączyła klauzule mające na celu podniesienie poziomu ochrony własności intelektualnej. Postanowienia handlowe tych układów, jak również postanowienia dotyczące praw własności intelektualnej zostały wprowadzone w życie na mocy porozumień tymczasowych. Podstawą do przyjęcia decyzji Rady w sprawie stosowania tych porozumień tymczasowych we Wspólnocie był art. 113 traktatu WE( ).

Następnie, w 1986 r., rozporządzenie Rady (EWG) nr 3842/86 z dnia 1 grudnia 1986 r. ustanawiające środki zakazu dopuszczania do swobodnego obrotu towarów podrabianych( ) zostało przyjęte na podstawie art. 113 i 235 traktatu. Rozporządzenie to, którego celem jest uniemożliwienie wprowadzania do obrotu towarów podrabianych, jest w opinii Komisji klasycznym środkiem polityki handlowej służącym ochronie praw własności intelektualnej Wspólnoty na poziomie międzynarodowym.

Wreszcie na poparcie swego stanowiska Komisja powołuje się na działanie Wspólnoty skierowane na zewnątrz, a szczególnie jej udział w konferencjach międzynarodowych, które opracowały Protokół do Porozumienia madryckiego o międzynarodowej rejestracji znaków i traktat waszyngtoński o własności intelektualnej w odniesieniu do układów scalonych (traktat IPIC) z jednej strony, a decyzję Rady upoważniającą Komisję do prowadzenia w imieniu Wspólnoty negocjacji w sprawie nowego instrumentu ochrony wykonawców i producentów fonogramów( ) z drugiej strony.

Jak zostało zauważone przy okazji przedstawiania stanowisk stron odnośnie do GATS, Rada zdecydowanie neguje koncepcję Komisji rozszerzającą zakres pojęcia wspólnej polityki handlowej. W jej opinii fakt, że TRIPs ma wpływ na wymianę handlową, nie wystarczy, aby został on objęty wspólną polityką handlową. Dla określenia podstawy prawnej aktu liczy się jego główny cel. W odniesieniu do art. 100A traktatu WE Rada odwołuje się do wyroku z dnia z 17 marca 1993 r. w sprawie C‑155/91 Komisja przeciwko Radzie, dotyczącej dyrektywy o odpadach, Rec. str. I‑939, pkt 19–20.

Podobnie jak wskazała w odniesieniu do GATS, Rada przypomina, że propozycje Komisji nadania Wspólnocie wyłącznej kompetencji do zawierania umów międzynarodowych w zakresie własności intelektualnej zostały odrzucone przez konferencję międzynarodową w sprawie unii politycznej.

Na argument Komisji, która przypomniała swój projekt decyzji Rady zobowiązującej państwa członkowskie do przystąpienia do konwencji berneńskiej (akt paryski) i rzymskiej, Rada odpowiada, że projekt ten nie został przez nią przyjęty właśnie z powodu nadzwyczajnego zakresu kompetencji, które zostałyby przekazane w wyniku przyjęcia takiej decyzji.

W odniesieniu do kwestii obecności Wspólnoty na poziomie międzynarodowym w dziedzinie własności intelektualnej Rada podkreśla, że za każdym razem gdy upoważniała Komisję do prowadzenia negocjacji w imieniu Wspólnoty, dotyczyło to dziedzin, w których przyjęto wcześniej akty prawa wtórnego.

Rząd niemiecki wskazuje ze swej strony w odniesieniu do TRIPs, że art. 113 traktatu WE może stanowić podstawę prawną jedynie w zakresie cesji i użytkowania praw własności intelektualnej pozostających w bezpośrednim związku z dostawami towarów i usług, które się z nimi wiążą.

Rząd Zjednoczonego Królestwa podnosi, że celem wspólnej polityki handlowej przewidzianej traktatem w odniesieniu do towarów jest umożliwienie swobodnego przepływu wszystkich towarów na rynku wewnętrznym, niezależnie od tego, czy pochodzą one z państwa członkowskiego, czy z państwa trzeciego, i wprowadzonych do swobodnego obrotu w państwie członkowskim. Taki cel nie przemawia za rozszerzeniem wspólnej polityki handlowej na negocjacje umów międzynarodowych, które mają zapewnić przestrzeganie praw własności intelektualnej we Wspólnocie i w państwach trzecich. Fakt, że jedno z państw członkowskich uznaje, że dana osoba jest uprawniona z tytułu praw własności intelektualnej dotyczących towarów przywożonych z państwa trzeciego nie wpływa na prawo uprawnionego z innego państwa członkowskiego do powoływania się na postanowienia w zakresie praw własności intelektualnej tego ostatnio wymienionego państwa członkowskiego w celu ograniczenia przywozu danych produktów; ten ostatnio wymieniony uprawniony może powoływać się na art. 36 traktatu WE w celu ochrony praw przyznanych mu w porządku prawnym tego państwa członkowskiego. Wobec tego fakt, że prawa własności intelektualnej nie podlegają wspólnej polityce handlowej, nie może powodować odchyleń przepływów handlowych.

Uznając stanowisko Komisji dotyczące zakresu wspólnej polityki handlowej za ekstrawaganckie, rząd Zjednoczonego Królestwa podkreśla brak możliwości włączenia do sfery wyłącznej kompetencji Wspólnoty dziedziny, która w znacznej części podlega przepisom krajowym, które nie zostały zharmonizowane. Przyznaje jednak, że sekcja 4 części III TRIPs (art. 51–60), dotycząca wstrzymania wydania towarów do swobodnego obrotu przez władze celne, której odpowiednik przepisy przywołanego rozporządzenia nr 3842/86 w sprawie towarów podrabianych, jest objęta art. 113 traktatu.

Rząd francuski zauważa, że nawet sama nazwa porozumienia dowodzi, że TRIPs nie dotyczy przede wszystkim handlu międzynarodowego, z zastrzeżeniem kilku postanowień w sprawie handlu towarami podrabianymi (to jest kilkoma artykułami w części III, które odnoszą się do środków dochodzenia i egzekwowania praw własności intelektualnej, oraz art. 69, który ustanawia współpracę w celu wyeliminowania międzynarodowego handlu towarami podrabianymi). TRIPs w głównej mierze odnosi się do praw podmiotów uprawnionych z tytułu własności intelektualnej, a jego celem jest wzmocnienie i harmonizacja przepisów w zakresie ochrony tych praw w skali światowej.

W odpowiedzi na argument, który Komisja wyprowadza z włączenia klauzuli dotyczących własności intelektualnej do umów z państwami trzecimi, Republika Francuska podkreśla, że te klauzule ograniczają się zasadniczo do jednego artykułu i są wyłącznie klauzulami „o dołożeniu największej staranności”, i w rzeczywistości obejmują tylko konkretne państwa trzecie.

Francja konkluduje, że ponieważ głównym przedmiotem porozumienia TRIPs nie jest międzynarodowa wymiana gospodarcza, ale ochrona praw własności intelektualnej, to jego wyłącznej podstawy prawnej nie może stanowić art. 113.

W opinii rządu duńskiego Wspólnota nie może mieć wyłącznej kompetencji w zakresie własności intelektualnej na podstawie art. 113, ponieważ, jak wynika z wyroku z 20 października 1993 r. w sprawach połączonych C‑92/92 i C‑326/92 Phil Collins i in., Rec. str. I‑5145, jest to dziedzina, która wobec braku harmonizacji przepisów na poziomie wspólnotowym, pozostaje w kompetencji ustawodawstw krajowych.

Rządy grecki, niderlandzki i portugalski podnoszą również, że porozumienie TRIPs dotyczy dziedzin pozostających w kompetencji państw członkowskich do momentu przeprowadzenia harmonizacji przepisów na poziomie wspólnotowym.

Rząd hiszpański ze swej strony podkreśla, że nie istnieje regulacja wspólnotowa obejmująca wszystkie kwestie związane z prawem własności intelektualnej: zatem państwa członkowskie zachowują kompetencję, a Wspólnota nie może domagać się wyłącznej kompetencji w tej dziedzinie.

Rząd hiszpański odpowiada Komisji, która na poparcie swej tezy przytacza dwa przykłady środków wspólnej polityki handlowej przyjętych przez Wspólnotę w celu ochrony własności intelektualnej, że środki te regulowały reżim przywozu i nie oddziaływały w żaden sposób na reżim własności intelektualnej, a także nie zawierały zobowiązań wspólnotowych w tej dziedzinie.

Również Parlament Europejski sprzeciwia się stanowisku Komisji w zakresie TRIPs z tych samych powodów, które wskazał w odniesieniu do GATS (zob. powyżej rozdział XI część A).

XII – GATS, TRIPs i kompetencje dorozumiane

A – Uwagi ogólne dotyczące kompetencji dorozumianych

Na wypadek gdyby Trybunał uznał, że GATS i TRIPs nie podlegają wspólnej polityce handlowej, Komisja twierdzi tytułem ewentualnym, że Wspólnota ma wyłączne kompetencje na podstawie teorii kompetencji dorozumianych, uprawnień wynikających albo ze szczególnych postanowień traktatu (takich jak art. 54 traktatu WE), albo z postanowień o charakterze ogólnym (art. 100A i art. 235 traktatu WE). Natomiast państwa, które przedstawiły swoje uwagi oraz Rada, przyznając co prawda, że Wspólnota posiada pewne kompetencje, utrzymują, że państwa członkowskie również dysponują pewnymi kompetencjami.

Komisja wyróżnia dwie sytuacje, w których Wspólnota miała kompetencję dorozumianą na poziomie międzynarodowym, kompetencję o charakterze wyłącznym:

– pierwsza sytuacja: postanowienia traktatu nadały instytucjom wspólnotowym wewnętrzne kompetencje w celu realizacji szczególnego celu, a udział Wspólnoty w podejmowaniu zobowiązań międzynarodowych jest konieczny do osiągnięcia tego celu (co Komisja nazywa „doktryną opinii 1/76”). W opinii Komisji nie byłoby koniecznym, by kompetencje wewnętrzne były wykonane wcześniej;

– druga sytuacja: opracowano prawo wtórne, także w dziedzinach, które nie są objęte wspólnymi politykami, a planowane zobowiązania międzynarodowe zawierają postanowienia, które jeśli byłyby przyjęte przez państwa członkowskie poza ramami instytucji wspólnych, mogłyby naruszyć zakres istniejących przepisów wspólnotowych lub go zmienić (co Komisja nazywa „doktryną AETR”).

Rada podnosi, że argumenty przytoczone przez Komisję w przedmiocie kompetencji dorozumianych zacierają różnice między istnieniem kompetencji a ich wykonywaniem. Jedynie wykonywanie przez Wspólnotę jej uprawnień wewnętrznych mogłoby nadać wyłączny charakter kompetencjom zewnętrznym, które z nich wynikają. Ponadto skoro państwa posiadają kompetencje na poziomie wewnętrznym, posiadają je również na poziomie międzynarodowym.

Rząd Zjednoczonego Królestwa utrzymuje, że jeżeli przedmiot umowy międzynarodowej objęty jest zakresem stosowania jednego z postanowień traktatu WE upoważniającego do podjęcia środków wewnętrznych i jeżeli zostały one podjęte w ramach tego postanowienia, Wspólnota może wyprowadzić z tego postanowienia dorozumianą kompetencję zewnętrzną odnośnie do tej umowy. Jednakże fakt, iż Wspólnota ma kompetencję dorozumianą do zawarcia umowy międzynarodowej, nie wyklucza koniecznie udziału państw członkowskich. Nie byłby on wykluczony w szczególności w sytuacji, gdyby regulacje wewnętrzne dotyczące zakresu projektu umowy nie stanowiły wyłącznych środków harmonizacji. państwa członkowskie mogłyby wówczas uczestniczyć w zawarciu przedmiotowej umowy międzynarodowej. Zgodnie z tymi zasadami wypracowanymi w orzecznictwie Trybunału Wspólnota miałaby kompetencję do uczestnictwa w zawarciu układu GATS na podstawie art. 54, 57, 66, 75, 84, 99 i 100A traktatu WE oraz na podstawie art. 100A, 113 i 235 w odniesieniu do porozumienia TRIPs. Państwa członkowskie również miałyby kompetencje do uczestniczenia w układzie i porozumieniu.

W opinii rządu Zjednoczonego Królestwa wyłączny charakter kompetencji Wspólnoty lub jego brak nie wynika tylko z postanowień traktatu, ale również z zakresu środków, które zostały podjęte przez instytucje wspólnotowe w celu stosowania tych postanowień.

Rząd francuski podkreśla, że w przypadkach, w których Wspólnota dysponuje kompetencją wewnętrzną, ale jeszcze jej nie wykonywała, a także w przypadkach, w których postanowienia umów z państwami trzecimi nie naruszają reguł przyjętych przez Wspólnotę, państwa członkowskie zachowują kompetencję do podejmowania zobowiązań międzynarodowych.

W opinii rządu niemieckiego dorozumiana kompetencja zewnętrzna Wspólnoty ma charakter wyłączny jedynie w przypadku i wyłącznie w tym zakresie, w którym organy wspólnotowe rzeczywiście wykonywały swe kompetencje na poziomie wewnętrznym. Wewnętrzna kompetencja prawodawcza, która nie była wykonywana, nie może przyznawać wyłącznej kompetencji zewnętrznej.

Rząd portugalski podkreśla, że w dziedzinach, które nie zostały uregulowane aktami wspólnotowymi lub których regulacja podlega kryteriom minimalnej harmonizacji prawa, istnieją nadal kompetencje konkurencyjne państw członkowskich, ale mają one charakter przejściowy.

Parlament Europejski zwraca uwagę, że jeżeli Trybunał uzna kompetencję Wspólnoty do zawarcia porozumienia WTO wraz z załącznikami do niego na podstawie teorii kompetencji dorozumianych, to w decyzji w sprawie zawarcia porozumienia w imieniu Wspólnoty należy wskazać dokładnie podstawy jej prawne.

B – GATS

1. Stanowisko Komisji

Argumentację Komisji można podzielić na dwie części. Celem pierwszej z nich jest określenie kompetencji wewnętrznych instytucji, z których można wywieść kompetencję Wspólnoty na poziomie międzynarodowym. Celem drugiej z nich jest przekonanie o konieczności działania Wspólnoty lub o istnieniu ryzyka, jakie łączyłoby się z nieskoordynowanymi działaniami państw członkowskich wobec państw trzecich.

a) Co do istnienia kompetencji wewnętrznych

Komisja stara się wykazać przede wszystkim, że kompetencje Wspólnoty na poziomie wewnętrznym wynikają z rozdziałów traktatu o swobodzie przedsiębiorczości i usługach; odwołuje się ona w niewielkim stopniu do prawa wtórnego (i). Następnie, na wypadek gdyby Trybunał uznał, że Wspólnota nie dysponuje wystarczającymi uprawnieniami na podstawie szczególnych postanowień traktatu, Komisja utrzymuje, że Wspólnota mogłaby zawrzeć układ GATS na podstawie ogólnych postanowień traktatu, takich jak art. 100A i 235 (ii).

i) W przedmiocie kompetencji wywodzonych ze szczególnych postanowień traktatu WE

Komisja uznaje, że kompetencja wewnętrzna Wspólnoty obejmuje cztery sposoby świadczenia usług, o których mowa w GATS. W jej opinii swoboda świadczenia usług w rozumieniu traktatu obejmuje „transgraniczne świadczenie usług” (zob. na przykład wyrok z dnia 3 grudnia 1974 r. w sprawie 33/74 Van Binsbergen, Rec. str. 1299), tak jak „konsumpcję za granicą” w rozumieniu GATS (zob. wyrok z dnia 26 lutego 1991 r. w sprawie C‑154/89 Komisja przeciwko Francji, zwanej „Przewodnik turystyczny”, Rec. str. I‑659, pkt 9–10). Usługi świadczone poprzez obecność handlową (trzeci tryb świadczenia usług przewidziany GATS) lub przemieszczanie się osób fizycznych (czwarty, ostatni