OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 14 września 2017 r. ( 1 )

Sprawa C‑547/16

Gasorba SL i in.

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania)]

Konkurencja – Artykuł 101 TFUE (dawny art. 81 WE) – Porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami – Umowy dotyczące stacji paliw w Hiszpanii – Stosunki handlowe pomiędzy podmiotami prowadzącymi stacje paliw a przedsiębiorstwami paliwowymi – Długoterminowe umowy w przedmiocie wyłączności dostaw – Decyzja, na mocy której Komisja Europejska uznaje zobowiązania zaproponowane przez przedsiębiorstwo za wiążące („decyzja dotycząca zobowiązań”) – Stopień związania sądów krajowych decyzją Komisji dotyczącą zobowiązań – Artykuł 9 ust. 1 i art. 16 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1/2003

I. Wprowadzenie

1. Poprzez rozporządzenie (WE) nr 1/2003 ( 2 ), które weszło w życie w dniu 1 maja 2004 r., wprowadzono istotne zmiany w europejskim systemie egzekwowania prawa antymonopolowego. Sądy zajmowały się już intensywnie wieloma z aspektów tej reformy. Inaczej rzecz ma się z nowym uregulowaniem zawartym w art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, które po raz pierwszy daje Komisji Europejskiej możliwość oficjalnego przyjęcia zobowiązań ze strony przedsiębiorstw w celu usunięcia zastrzeżeń w zakresie konkurencji i uznania je w drodze przyjęcia decyzji – decyzji dotyczącej zobowiązań – za wiążące ( 3 ).

2. W niniejszej sprawie zadaniem Trybunału jest wyjaśnienie, jakie skutki prawne należy przypisać takiej decyzji dotyczącej zobowiązań w kontekście krajowego postępowania sądowego. Czy sąd krajowy może w ogóle jeszcze badać zgodność z prawem konkurencji porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE (dawny art. 81 ust. 1 WE), gdy właśnie takie porozumienie stało się już przedmiotem decyzji Komisji dotyczącej zobowiązań, czy też decyzja dotycząca zobowiązań wywołuje skutek blokujący w rozumieniu art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003? Czy też taka decyzja dotycząca zobowiązań może mieć rangę wyłączenia indywidualnego w rozumieniu art. 101 ust. 3 TFUE (dawny art. 81 ust. 3 WE)?

3. Powyższe zagadnienia prawne pojawiają się w kontekście hiszpańskich umów dotyczących stacji paliw, których problemy dotyczące zagadnień konkurencji były już wielokrotnie przedmiotem przeprowadzanej przez Trybunał analizy ( 4 ). Dzierżawca stacji paliw oraz koncern paliwowy Repsol toczą przed sądami hiszpańskimi spór o to, czy długoterminowa umowa w przedmiocie wyłączności dostaw paliw narusza art. 101 TFUE (dawny art. 81 WE) i w jaki sposób decyzja Komisji dotycząca zobowiązań wpływa na zgodność z prawem takiej umowy.

4. Niniejsza sprawa powinna stanowić punkt zwrotny dla kierunku, w którym ma się w przyszłości rozwinąć ustanowiony w rozporządzeniu nr 1/2003 zdecentralizowany system egzekwowania prawa antymonopolowego, gdyż Trybunał w swym wyroku winien doprecyzować zarówno zakres zastosowania decyzji Komisji dotyczących zobowiązań, jak i kompetencje sądów krajowych w związku ze stosowaniem europejskich reguł konkurencji.

II. Ramy prawne

5. Ramy prawne dla niniejszej sprawy są określone przez art. 101 TFUE (dawny art. 81 WE) oraz rozporządzenie nr 1/2003.

Uwagi ogólne

6. Na początku rozdziału I rozporządzenia nr 1/2003, zatytułowanego „Zasady”, znajduje się art. 1, zawierający następujące uregulowanie dotyczące stosowania art. 101 TFUE (dawnego art. 81 WE): „1. Porozumienia, decyzje i praktyki uzgodnione, o których mowa w art. 81 ust. 1 traktatu, które nie spełniają warunków określonych w art. 81 ust. 3 traktatu, są zakazane, bez konieczności podejmowania w tym celu uprzedniej decyzji. 2. Porozumienia, decyzje i praktyki uzgodnione, o których mowa w art. 81 ust. 1 traktatu, które spełniają warunki określone w art. 81 ust. 3 traktatu, nie są zakazane, bez konieczności podejmowania w tym celu uprzedniej decyzji. […]”.

7. W motywie 4 rozporządzenia nr 1/2003 wyjaśniono w tym względzie, co następuje: „Obecny system [rozporządzenia nr 17] należy […] zastąpić systemem bezpośrednio stosowanych wyłączeń, w którym organy ochrony konkurencji oraz sądy państw członkowskich są uprawnione do stosowania nie tylko art. 81 ust. 1 i art. 82 traktatu, mających bezpośrednią skuteczność na mocy orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, lecz także art. 81 ust. 3 traktatu”.

Kompetencje sądów krajowych w zakresie egzekwowania prawa antymonopolowego

8. W rozdziale II rozporządzenia nr 1/2003, zatytułowanym „Uprawnienia”, w art. 6 zatytułowanym „Uprawnienia sądów krajowych” stanowi się, co następuje: „Sądy krajowe mają uprawnienia do stosowania art. 81 i 82 traktatu”.

9. Artykuł 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 znajdujący się w rozdziale IV („Współpraca”) i zatytułowany „Jednolite stosowanie wspólnotowego prawa konkurencji” ma następujące brzmienie: „Jeżeli krajowe sądy orzekają w sprawie porozumień, decyzji lub praktyk na mocy art. 81 lub 82 traktatu, które są już przedmiotem decyzji Komisji, nie mogą wydawać decyzji sprzecznych z decyzją wydaną przez Komisję. […]”.

10. W odniesieniu do tego ostatniego przepisu motyw 22 rozporządzenia nr 1/2003 zawiera następujące wyjaśnienia: „W celu zapewnienia przestrzegania zasad pewności praw[a] oraz jednolitego stosowania wspólnotowych reguł konkurencji w ramach systemu kompetencji równoległych należy unikać wydawania sprzecznych decyzji. Dlatego konieczne jest wyjaśnienie, na podstawie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, wpływu decyzji i postępowań Komisji na orzeczenia sądów i decyzje organów ochrony konkurencji państw członkowskich. Wydane przez Komisję decyzje w sprawie zobowiązań nie wpływają na uprawnienia sądów i organów ochrony konkurencji państw członkowskich do stosowania art. 81 i 82 traktatu”.

Uprawnienie Komisji do wydania decyzji w sprawie zobowiązań

11. W art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 zatytułowanym „Zobowiązania”, który jest częścią rozdziału III, zatytułowanego „Decyzje Komisji”, stanowi się, co następuje: „Jeżeli Komisja zamierza przyjąć decyzję nakazującą zaprzestania naruszenia i zainteresowane przedsiębiorstwa zaproponują zobowiązania uwzględniające zastrzeżenia wyrażone przez Komisję we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy, Komisja może, w drodze decyzji, uczynić takie zobowiązania wiążącymi dla przedsiębiorstw. Decyzja taka może zostać przyjęta na czas określony i oznacza, że nie ma już dalszych podstaw do podejmowania działań przez Komisję”.

12. Uwagi wyjaśniające do tego przepisu są zawarte w motywie 13 rozporządzenia nr 1/2003: „Jeżeli w trakcie postępowania mogącego prowadzić do stwierdzenia istnienia porozumienia lub zakazanych praktyk przedsiębiorstwa przedstawiają Komisji zobowiązania uwzględniające zastrzeżenia Komisji, Komisja powinna mieć możliwość wydania decyzji, która czyni te zobowiązania wiążącymi dla zainteresowanych przedsiębiorstw. Decyzje Komisji powinny stwierdzać, że nie ma już podstaw do jej działania, bez rozstrzygania, czy w ogóle zaszło lub nadal zachodzi naruszenie. Decyzje w sprawie zobowiązań pozostają bez uszczerbku dla uprawnień organów ochrony konkurencji i sądów państw członkowskich w zakresie stwierdzania naruszenia i rozstrzygania w sprawie. Decyzje w sprawie zobowiązań nie dotyczą spraw, w których Komisja zamierza nałożyć grzywnę”.

III. Okoliczności powstania sporu prawnego

Stosunek umowny pomiędzy spółkami Gasorba i Repsol

13. Spółka Gasorba S.L. (zwana dalej „Gasorba”) prowadzi stację paliw w miejscowości Orba w hiszpańskiej prowincji Alicante. Wspólnikami Gasorby są Josefa Rico Gil, Antonio Ferrándiz González oraz dwoje ich dzieci.

14. Stacja paliw znajduje się na nieruchomości, co do której J. Rico Gil i A. Ferrándiz González w umowie z dnia 15 lutego 1993 r. ustanowili na rzecz wiodącej hiszpańskiej spółki paliwowej Repsol Comercial de Productos Petrolíferos S.A. (zwanej dalej „Repsolem”) prawo użytkowania ( 5 ). W ramach świadczenia wzajemnego Repsol na podstawie umowy zawartej w tym samym dniu wydzierżawił zwrotnie na okres 25 lat na rzecz A. Ferrándiza Gonzáleza tę nieruchomość wraz ze stacją paliw ( 6 ). Później, w dniu 12 listopada 1994 r., Gasorba wstąpiła za zgodą Repsolu w miejsce J. Rico Gil i A. Ferrándiza Gonzáleza jako strona obu umów.

15. Na podstawie umowy dzierżawy Gasorba była podczas całego okresu obowiązywania dzierżawy zobowiązana do nabywania paliw oferowanych w stacji wyłącznie przez Repsol. Ponadto Repsol przekazywał jej okresowo maksymalne ceny detaliczne za paliwa. Dzierżawcy zezwolono jednak na przyznawanie rabatów na rzecz odbiorców końcowych odliczanych od jego prowizji, bez obniżania przychodów Repsolu.

Zobowiązania zaproponowane przez Repsol wobec Komisji i decyzja 2006/446/WE

16. Stosunki umowne pomiędzy Repsolem a jego dzierżawcami stacji paliw – w tym także pomiędzy Repsolem i Gasorbą – były na poziomie Unii przedmiotem postępowania antymonopolowego prowadzonego na podstawie rozporządzenia nr 1/2003 ( 7 ). W postępowaniu tym Komisja, działając jako europejski organ do spraw ochrony konkurencji, wyraziła po wstępnym rozpatrzeniu sprawy zastrzeżenia dotyczące ochrony konkurencji w odniesieniu do zgodności z art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE) długoterminowych porozumień w przedmiocie dostaw zawierających klauzule o zakazie konkurencji, które zostały zawarte pomiędzy Repsolem a niektórymi dzierżawcami stacji paliw w Hiszpanii. Komisja obawiała się poważnych skutków w zakresie zamknięcia dostępu do rynku na hiszpańskim rynku obrotu paliwami.

17. Wówczas Repsol zaproponował Komisji przyjęcie zobowiązań, w ramach których przedsiębiorstwo to w szczególności zobowiązało się zrezygnować w przyszłości z długoterminowych umów w przedmiocie wyłączności dostaw oraz zaoferować dzierżawcom stacji paliw, których to dotyczy, finansową zachętę do zakończenia zawartych już z nim długoterminowych umów w przedmiocie dostawy. Ponadto Repsol zobowiązał się, że w określonym czasie nie będzie nabywać niezależnych stacji paliw, które nie należą do kręgu odbiorców jego dostaw ( 8 ).

18. Powyższe zobowiązania Repsolu stały się najpierw przedmiotem komunikatu wydanego przez Komisję zgodnie z art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003 ( 9 ) w październiku 2004 r., a następnie zostały uznane w ramach zastosowania art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 za wiążące na podstawie decyzji 2006/446/WE ( 10 ) z dnia 12 kwietnia 2006 r.; jednocześnie umorzono prowadzone przeciwko Repsolowi postępowanie antymonopolowe.

19. Sentencja decyzji 2006/446 ma następujące brzmienie: „Artykuł 1 […] zobowiązania są wiążące dla Repsol […]. Artykuł 2 Postępowanie w niniejszej sprawie zostaje umorzone. Artykuł 3 Decyzja jest wiążąca od daty jej doręczenia do [Repsolu] do dnia 31 grudnia 2011 r. Artykuł 4 Adresatem decyzji jest: [Repsol] […]”.

Spór prawny prowadzony przez spółki Gasorba i Repsol przed sądami hiszpańskimi

20. Po wydaniu decyzji 2006/446 Gasorba oraz J. Rico Gil i A. Ferrándiz González podjęli próbę rozwiązania stosunku umownego wiążącego ich z Repsolem i wnieśli wspólnie w dniu 17 kwietnia 2008 r. powództwa o stwierdzenie nieważności umów z 1993 r. zgodnie z art. 81 ust. 2 WE (obecnie art. 101 ust. 2 TFUE) oraz o odszkodowanie ( 11 ). Żądania pozwu opierali oni w istocie, z jednej strony, na ustalaniu cen detalicznych przez Repsol, a z drugiej strony – na długim okresie obowiązywania umowy w przedmiocie wyłączności dostaw – przekraczającym granice wyznaczone przez rozporządzenia w sprawie wyłączeń grupowych (EWG) nr 1984/83 ( 12 ) oraz (WE) nr 2790/1999 ( 13 ). Ich powództwa nie zostały jednak uwzględnione ani w pierwszej instancji, przez Juzgado Mercantil no 4 de Madrid (sąd gospodarczy nr 4 w Madrycie, Hiszpania) ( 14 ), ani też w drugiej instancji przez Audiencia Provincial de Madrid (sąd okręgowy w Madrycie, Hiszpania) ( 15 ).

21. Spór ten jest obecnie zawisły przed hiszpańskim Tribunal Supremo (sądem najwyższym) ( 16 ), czyli sądem odsyłającym. Sąd ten wskazuje, że sporne umowy nie mogą zostać objęte włączeniem grupowym na podstawie rozporządzenia nr 2790/1999, gdyż Repsol posiada lub posiadał w momencie zawierania umów udział w rynku przekraczający 30%. Jednakże Tribunal Supremo (sąd najwyższy) zadaje sobie pytanie, czy decyzja 2006/446 nie wywiera skutku wyłączającego wobec tych umów i czy nie pozbawia ona sądów krajowych możliwości przeprowadzenia badania zgodności wskazanych umów z prawem.

IV. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem

22. Postanowieniem z dnia 18 października 2016 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 28 października 2016 r., Tribunal Supremo (sąd najwyższy – izba cywilna) zwrócił się do Trybunału, na podstawie art. 267 TFUE, z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy zgodnie z art. 16 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 decyzja Komisji z dnia 12 kwietnia 2006 r. w sprawie postępowania zgodnie z art. 81 traktatu WE (sprawa COMP/B-1/38.348 – Repsol CPP) skutkuje tym, że sąd krajowy nie może uznać za nieważne – ze względu na okres obowiązywania zawartej w nich klauzuli wyłączności dostaw – umów, których dotyczy ta decyzja, choć mogą one zostać uznane za nieważne z innych powodów, takich jak przykładowo narzucenie przez dostawcę [nabywcy] (lub odsprzedawcy) minimalnej ceny sprzedaży detalicznej? 2) Czy w takim przypadku należy uznać, że umowy długoterminowe, do których odnosi się [ta] decyzja dotycząca zobowiązań, są objęte na podstawie tej decyzji wyłączeniem indywidualnym zgodnie z art. 101 ust. 3 TFUE?”.

23. W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie przedstawiły: Gasorba, rządy hiszpański i niemiecki oraz Komisja Europejska.

V. Ocena

24. W swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający porusza zagadnienie związania sądów państw członkowskich decyzjami wydawanymi przez Komisję działającą jako europejski organ ochrony konkurencji. W ostatnim czasie zagadnienie to wywoływało dyskusje przede wszystkim w zakresie prawa pomocy państwa ( 17 ). Tak jak wskazuje na to niniejsza sprawa, kwestia ta może mieć także praktyczne znaczenie przy egzekwowaniu przepisów prawa antymonopolowego Unii.

25. Jednakże w prawie antymonopolowym Unii zagadnienie to pojawia się w trochę innym kontekście, gdyż w tej dziedzinie od zawsze istniał przecież system równoległych kompetencji ( 18 ), w ramach którego zarówno Komisja, jak i krajowe organy ochrony konkurencji i sądy są powołane do stosowania art. 101 i 102 TFUE (dawne art. 81 i 82 WE). Ponadto istnieje wyraźne uregulowanie prawa Unii w postaci art. 16 rozporządzenia nr 1/2003, które ma zapewnić jednolite stosowanie prawa antymonopolowego Unii.

26. W niniejszej sprawie należy konkretnie udzielić odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie sądom krajowym przysługuje jeszcze swoboda oceny przy egzekwowaniu prawa antymonopolowego Unii, jeżeli w przypadku określonego porozumienia zawartego przez przedsiębiorstwa Komisja przyjęła już decyzję dotyczącą zobowiązań. To, jaka odpowiedź zostanie udzielona na to pytanie, wynika z wzajemnego oddziaływania na siebie art. 9 ust. 1 i art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003.

A. W przedmiocie tego, czy sądom krajowym przysługuje uprawnienie do stwierdzenia nieważności porozumienia zawartego pomiędzy przedsiębiorstwami już po tym, jak Komisja wydała decyzję dotyczącą zobowiązań (pierwsze pytanie prejudycjalne)

27. W niniejszej sprawie najistotniejsze jest pytanie pierwsze, poprzez które Tribunal Supremo (sąd najwyższy) dąży co do zasady do ustalenia, czy art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 pozbawia sąd krajowy możliwości stwierdzenia w oparciu o art. 101 ust. 2 TFUE nieważności zawartego pomiędzy przedsiębiorstwami porozumienia, w sytuacji gdy Komisja, działając w oparciu o art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, przyjęła w drodze decyzji zobowiązania zaproponowane w związku właśnie z owym porozumieniem i uznała je za wiążące. Pytanie to zostało zadane w kontekście decyzji 2006/446 – czyli opartej na art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 decyzji dotyczącej stosunków łączących Repsol i hiszpańskich operatorów stacji paliw.

28. Oceniając to zagadnienie od strony formalnej, decyzje Komisji skierowane do określonego adresata – takie jak decyzja 2006/446 – są wiążące w całości jedynie w stosunku do niego (art. 288 akapit czwarty zdanie drugie TFUE), czyli, w niniejszej sprawie, dla Repsolu (zob. art. 4 tej decyzji). Jednakże, w celu zapewnienia jednolitego stosowania prawa antymonopolowego Unii w ramach systemu zdecentralizowanego w art. 16 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1/2003 przewidziano ponadto, że sądy państw członkowskich ze swej strony powinny unikać wydawania w odniesieniu do porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE orzeczeń stojących w sprzeczności z wydaną wcześniej przez Komisję decyzją w sprawie tego porozumienia.

29. Oczywiście zakaz wydawania rozbieżnych rozstrzygnięć, który znalazł swój wyraz w art. 16 ust. 1 zdanie pierwsze, obejmuje też decyzje przyjęte przez Komisję w przedmiocie zobowiązań na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Zakres zastosowania art. 16 ust. 1 rozciąga się na wszystkie możliwe typy decyzji, które mogą być podejmowane przez Komisję na podstawie rozporządzenia nr 1/2003 – bez ograniczania się do jakiegoś określonego ich rodzaju ( 19 ).

30. Zakaz wydawania rozbieżnych rozstrzygnięć taki jak ten, który został ustanowiony w art. 16 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1/2003, może jednakże mieć jedynie taki zakres zastosowania, jak daleko sięga treść uregulowania danej decyzji Komisji.

31. W niniejszej sprawie treść normatywna decyzji 2006/446 Komisji, do której nawiązuje sąd odsyłający w swoim pierwszym pytaniu, polega jedynie na uznaniu za wiążące w określonym czasie zaproponowanych przez Repsol zobowiązań dotyczących stosunku łączącego ją z operatorami hiszpańskich stacji paliw (art. 1 i 3 tej decyzji) oraz do umorzenia prowadzonego wówczas przeciwko niej postępowania antymonopolowego (art. 2 tej decyzji). Natomiast decyzja 2006/446 nie zawiera nigdzie wiążącego ustalenia w kwestii zgodności z prawem umów w przedmiocie wyłączności dostaw zawieranych pomiędzy Repsolem a dzierżawcami stacji paliw.

32. Treść normatywna decyzji 2006/446 staje się zrozumiała w kontekście natury prawnej i funkcji decyzji dotyczącej zobowiązań w systemie ustanowionym w rozporządzeniu nr 1/2003. Decyzja dotycząca zobowiązań charakteryzuje się bowiem właśnie tym, że Komisja nie dokonuje w niej głębszej oceny porozumień pomiędzy przedsiębiorstwami w świetle prawa ochrony konkurencji, lecz, w celu efektywnego zakończenia postępowania, zadowala się jedynie dokonaniem wstępnej oceny, a w szczególności – nie stwierdza naruszenia art. 101 lub 102 TFUE ( 20 ).

33. W konsekwencji oznacza to, że decyzja wydana na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, taka jak rozpatrywana w niniejszej sprawie decyzja 2006/446, nie stanowi dla sądów krajowych przeszkody dla zbadania przez nie omawianych porozumień pomiędzy przedsiębiorstwami pod kątem ich zgodności z regułami konkurencji ustanowionymi w prawie antymonopolowym Unii i w ten sposób – wykonania przysługujących im kompetencji do stosowania art. 101 i 102 TFUE (zob. w tym względzie także art. 6 rozporządzenia nr 1/2003). Nie ma przy tym znaczenia, czy chodzi tu o te aspekty prawa ochrony konkurencji, które były już przedmiotem skróconego badania przeprowadzonego przez Komisję w ramach wydawania decyzji dotyczących zobowiązań, czy też chodzi tu o zupełnie nowe aspekty, którymi Komisja jeszcze w ogóle się nie zajmowała.

34. Powyższy wniosek znajduje także swoje potwierdzenie w preambule rozporządzenia nr 1/2003. Zarówno z jej motywu 13 zdanie trzecie, jak i z motywu 22 in fine wynika, że decyzja Komisji dotycząca zobowiązań w żadnym razie nie może stanowić dla organów do spraw konkurencji i sądów państw członkowskich przeszkody w rozstrzygnięciu danej sprawy, przy czym przysługuje im uprawnienie do zastosowania art. 101 i 102 TFUE i mogą one w odpowiednim przypadku stwierdzić dopuszczenie się naruszenia prawa.

35. Nie oznacza to bynajmniej, że decyzja Komisji na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 nie wywiera skutków prawnych przed sądami krajowymi. Po pierwsze, taka decyzja dotycząca zobowiązań służy bowiem do uznania zaproponowanych przez przedsiębiorstwo zobowiązań za wiążące, tak że ich przestrzeganie może zostać ewentualnie wymuszone przez zainteresowany podmiot trzeci w drodze powództwa. Po drugie, decyzja dotycząca zobowiązań zawiera dokonaną przez Komisję z punktu widzenia prawa konkurencji w przedmiocie porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE ( 21 ) wstępną ocenę, która nie może zostać zignorowana przez sądy krajowe. Przeciwnie, zasada lojalnej współpracy (art. 4 ust. 3 TUE) oraz ogólny cel możliwie skutecznego i jednolitego stosowania prawa antymonopolowego Unii wymaga, aby sąd krajowy uznał ocenę dokonaną przez Komisję za ważną przesłankę, a nawet – dowód przemawiający prima facie za sprzecznością z prawem konkurencji danego porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami – i należycie uwzględnił tę ocenę oraz przeprowadził konsultację z Komisją, jeżeli zamierza odstąpić od tej oceny ( 22 ). Z uwagi na pobieżny charakter oceny dokonanej przez Komisję w decyzji wydanej na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 oraz jej tymczasowość nie może ona jednak ostatecznie stanąć na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy w tej samej sprawie, w wyniku dokonania dalszych ustaleń i przeprowadzenia bardziej dogłębnego badania, mógł dojść do zupełnie innych lub też do częściowo odmiennych wniosków.

36. Repsol podnosi, że sprzeczna z zasadą pewności prawa jest sytuacja, gdy Komisja z uwagi na zobowiązania zaproponowane przez przedsiębiorstwo umarza prowadzone przez nią postępowania dotyczące porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami, zaś sąd krajowy może uznać to samo porozumienie za sprzeczne z prawem konkurencji, a zatem za nieważne w rozumieniu art. 101 ust. 2 TFUE.

37. Ten zarzut nie jest jednak przekonujący. Repsol błędnie ocenia różnice pomiędzy decyzją na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, która głównie ze względu na efektywność jest wydawana jedynie na podstawie przeprowadzenia przez Komisję pobieżnego badania, a decyzją wydawaną na podstawie art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, która jest oparta na szczegółowej analizie zgodności z prawem konkurencji i jest wydawana po przeprowadzeniu kompletnego postępowania antymonopolowego. Trybunał wskazał na tę zasadniczą różnicę w sprawie Alrosa i wyraźnie odrzucił odmienną ocenę Sądu, na którą Repsol powołuje się w niniejszej sprawie ( 23 ).

38. Sama okoliczność, że Komisja w decyzji wydawanej na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 przyjmuje zobowiązanie zaproponowane przez przedsiębiorstwo i uznaje je za wiążące, nie oznacza w żaden sposób, iż działający na poziomie europejskim organ ds. ochrony konkurencji akceptuje dotychczasowe zachowanie rynkowe danego przedsiębiorstwa i uważa je za zgodne z zasadami uczciwej konkurencji. Przeciwnie, wydając taką decyzję dotyczącą zobowiązań Komisja oświadcza jedynie – tak też w spornej w niniejszej sprawie decyzji 2006/446 – że jej zastrzeżenia zostały uwzględnione i nie widzi w danym momencie powodu do podejmowania dalszych działań ( 24 ).

39. Prawdą jest, że przyjęte przez przedsiębiorstwo w ramach art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 zobowiązania mają przyczyniać się do złagodzenia ewentualnych antykonkurencyjnych skutków jego zachowań rynkowych, czy też nawet je zrekompensować. Z powyższego nie można jednak wyciągnąć wniosku, że Komisja, wydając decyzję dotyczącą zobowiązań, „legalizuje” zachowania rynkowe danego przedsiębiorstwa – a już w żadnym razie nie ze skutkiem wstecznym.

40. Zamysł stojący za art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, z którego wynika też jego atrakcyjność dla praktyków prawa antymonopolowego Unii, jest dwojaki: z jednej strony polega on na tym, aby umożliwić Komisji jako organowi ochrony konkurencji możliwie efektywne i oszczędzające zasoby wykonanie tych z jej zadań, w stosunku do których obowiązuje zasada uznaniowości. Po drugie, przepis ten daje zainteresowanym przedsiębiorstwom możliwość uniknięcia niekorzystnego dla nich ustalenia Komisji, że dopuściły się one naruszenia prawa konkurencji, oraz ewentualnie grożącej grzywny poprzez przedstawienie tej instytucji propozycji podjęcia zobowiązań ( 25 ).

41. Poza tym obowiązuje zasada własnej odpowiedzialności każdego przedsiębiorstwa za swoje działania rynkowe, która jest centralnym elementem całego systemu ustanowionego w rozporządzeniu nr 1/2003. Nawet decyzja Komisji dotycząca zobowiązań nie może zwolnić przedsiębiorstw z tej odpowiedzialności.

42. Podsumowując kwestię wykładni art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, można zatem stwierdzić, że wydana przez Komisję na podstawie art. 9 ust. 1 tegoż rozporządzenia decyzja dotycząca zobowiązań odnosząca się do określonych porozumień pomiędzy przedsiębiorstwami nie stanowi dla sądów krajowych przeszkody w badaniu zgodności tych porozumień z prawem konkurencji i ewentualnego stwierdzenia ich nieważności zgodnie z art. 101 ust. 2 TFUE.

B. W przedmiocie braku skutku wyłączjącego decyzji Komisji dotyczącej zobowiązań (drugie pytanie prejudycjalne)

43. Zadając drugie pytanie, sąd odsyłający zwraca się w istocie o ustalenie, czy decyzja 2006/446 – decyzja dotycząca zobowiązań w rozumieniu art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 – wywołuje w odniesieniu do będących jej przedmiotem długoterminowych umów w przedmiocie wyłączności dostaw skutki takie jak wyłączenie indywidualne w rozumieniu art. 101 ust. 3 TFUE (dawny art. 81 ust. 3 WE).

44. Pytanie to jest stawiane tylko na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze. Jednakże z uwagi na okoliczność, że, jak już to wywiodłam powyżej, przyjmuję, iż na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi przeczącej, zajmuję się poniżej pytaniem drugim jedynie pomocniczo oraz w celu dostarczenia sądowi odsyłającemu wszystkich informacji przydatnych do prawidłowego rozwiązania sporu w postępowaniu głównym.

45. W żadnym miejscu decyzji 2006/446 nie ma wprost mowy o tym, że Komisja udziela na podstawie art. 101 ust. 3 TFUE wyłączenia indywidualnego dla długoterminowych umów w przedmiocie wyłączności dostaw zawartych pomiędzy Repsolem a jego dzierżawcami stacji paliw. Przeciwnie, Komisja ogranicza się w owej decyzji do uznania pewnych zobowiązań zaproponowanych przez Repsol za wiążące do dnia 31 grudnia 2011 r. oraz do umorzenia prowadzonego przez nią wówczas postępowania antymonopolowego przeciwko Repsolowi.

46. Równie trudno dostrzec w niniejszej sprawie wyłączenie indywidualne udzielone w sposób dorozumiany. Tak jak trafnie podkreślała to większość stron postępowania, udzielenie jakiegokolwiek wyłączenia indywidualnego w rozumieniu art. 101 ust. 3 TFUE musiałoby się wiązać z przyjęciem założenia, że uprzednio stwierdzono występowanie zakazanego ograniczenia konkurencji w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE ( 26 ). Jednakże Komisja w żadnym miejscu decyzji 2006/446 nie dokonała takiego stwierdzenia w odniesieniu do długoterminowych umów w przedmiocie wyłączności dostaw zawieranych przez dzierżawców stacji paliw Repsol w Hiszpanii.

47. Nie powinno zaskakiwać to, że decyzja dotycząca zobowiązań nie zawiera żadnych stwierdzeń dotyczących występowania praktyk sprzecznych z zasadami uczciwej konkurencji. Jak już bowiem wyjaśniono, decyzje wydawane na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, do których zalicza się sporna decyzja 2006/446, charakteryzują się właśnie tym, iż Komisja dokonuje w nich jedynie wstępnej oceny danej sytuacji konkurencyjnej, bez zajmowania ostatecznego stanowiska w sprawie występowania naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE ( 27 ).

48. Należy uwzględnić również to, że jednym z centralnych celów reformy realizowanej za pomocą rozporządzenia nr 1/2003 jest likwidacja administracyjnego udzielania włączeń indywidualnych przez Komisję. Z dniem 1 maja 2004 r. nastąpiło przejście do systemu wyłączeń bezpośrednich, w którym w ramach stosowania art. 101 ust. 3 TFUE nie przewiduje się już przyjmowania przez Komisję indywidualnych decyzji (zob. w tym względzie art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 6 łącznie z motywem 4 rozporządzenia nr 1/2003).

49. Od tamtego momentu Komisja wydaje decyzje dotyczące indywidualnego wypadku jedynie w bardzo wyjątkowych przypadkach, w których wyłącznie deklaratoryjnie stwierdza się, że są spełnione przesłanki z art. 101 ust. 3 TFUE, i ma to miejsce wyłącznie w ramach decyzji wydawanej na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1/2003 („Stwierdzenie niestosowania”) ( 28 ); rozwiązanie to nie znajduje jednakże zastosowania w ramach decyzji wydawanej na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 – o której jest mowa w niniejszej sprawie.

50. Podsumowując, nie można zatem przyjąć, że decyzja 2006/446 wywiera w odniesieniu do długoterminowych umów w przedmiocie wyłączności dostaw zawieranych pomiędzy Repsolem a jego hiszpańskimi dzierżawcami stacji paliw skutki takie jak wyłączenie indywidualne w rozumieniu art. 101 ust. 3 TFUE.

VI. Wnioski

51. W świetle powyższych rozważań proponuję, by na pytania hiszpańskiego Tribunal Supremo (sądu najwyższego) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: Artykuł 16 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 należy interpretować w ten sposób, że wydana zgodnie z art. 9 ust. 1 tego rozporządzenia decyzja Komisji Europejskiej dotycząca zobowiązań odnoszących się do określonych umów zawartych pomiędzy przedsiębiorstwami nie stoi na przeszkodzie przeprowadzeniu przez sądy krajowe analizy tych właśnie umów pod kątem ich zgodności z regułami konkurencji oraz ewentualnemu stwierdzeniu ich nieważności na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE.

( 1 ) Język oryginału: niemiecki.

( 2 ) Rozporządzenie Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasad konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 2, s. 205), zwane dalej „rozporządzeniem nr 1/2003”.

( 3 ) Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377).

( 4 ) Zobacz na przykład wyroki: z dnia 14 grudnia 2006 r., Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio (C‑217/05, EU:C:2006:784); z dnia 11 września 2008 r., CEPSA (C‑279/06, EU:C:2008:485): z dnia 2 kwietnia 2009 r., Pedro IV Servicios (C‑260/07, EU:C:2009:215); postanowienia: z dnia 3 września 2009 r., Lubricarga (C‑506/07, EU:C:2009:504); z dnia 27 marca 2014 r., Bright Service (C‑142/13, EU:C:2014:204); z dnia 4 grudnia 2014 r., Estación de Servicio Pozuelo 4 (C‑384/13, EU:C:2014:2425).

( 5 ) Prawo użytkowania obejmuje też urzędowe zezwolenie na prowadzenie stacji paliw.

( 6 ) Sąd odsyłający używa w tym kontekście sformułowania „nakładające się umowy”.

( 7 ) Punktem wyjścia dla tego postępowania były porozumienia oraz projekty umów zgłoszone przez Repsol do Komisji jeszcze na podstawie uregulowania obowiązującego przed przyjęciem rozporządzenia nr 1/2003. Zgłoszenie to stało się jednak wraz z wejściem w życie w dniu 1 maja 2004 r. rozporządzenia nr 1/2003 nieważne (zob. w tym względzie art. 34 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003).

( 8 ) W kwestii treści zobowiązań zob. informacje Komisji w pkt 2 streszczenia jej decyzji 2006/446 (Dz.U. 2006, L 176, s. 104).

( 9 ) Komunikat Rady na podstawie art. 27 ust. 4 rozporządzenia (WE) nr 1/2003 w sprawie COMP/B-1/38348 – Repsol CPP (Dz.U. 2004, C 258, s. 7).

( 10 ) Decyzja Komisji z dnia 12 kwietnia 2006 r. w sprawie postępowania zgodnie z art. 81 [WE] (sprawa COMP/B-1/38.348 – Repsol CPP), notyfikowana jako dokument C(2006) 1548 i streszczona w Dz.U. 2006, L 176, s. 104. Cały tekst decyzji 2006/446 jest dostępny jedynie na stronie internetowej Dyrekcji Generalnej ds. Konkurencji: http://ec.europa.eu/competition/antitrust/cases/dec_docs/38348/38348_997_1.pdf (ostatnia odsłona w dniu 11 lipca 2017 r.).

( 11 ) Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Repsol spółka ta pozwała ze swej strony Gasorbę. Wniesienie obu tych powództw poprzedził – tak jak przedstawia to Repsol – pozasądowy spór, jaki zaistniał między stronami odnośnie do warunków zakończenia umów w przedmiocie dostaw, który doprowadził do wypowiedzenia umowy przez Repsol; Gasorba z kolei zakwestionowała zgodność z prawem tego wypowiedzenia. Repsol zarzuca Gasorbie, że to powołanie się przez nią na prawo ochrony konkurencji Unii Europejskiej stanowi nadużycie.

( 12 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 22 czerwca 1983 r. w sprawie stosowania art. 85 ust. 3 traktatu do grup porozumień w sprawie wyłącznych dostaw (Dz.U. 1983, L 173, s. 5).

( 13 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. 1999, L 336, s. 21 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 8, t. 1, s. 364).

( 14 ) Wyrok tego sądu został wydany w dniu 8 lipca 2011 r.

( 15 ) Wyrok tego sądu został wydany w dniu 27 stycznia 2014 r.

( 16 ) Postępowanie odwoławcze nr 757/2014.

( 17 ) Dyskusja ta została zapoczątkowana wydaniem wyroku z dnia 21 listopada 2013 r., Deutsche Lufthansa (C‑284/12, EU:C:2013:755) i postanowienia z dnia 4 kwietnia 2014 r., Flughafen Lübeck (C‑27/13, nieopublikowane, EU:C:2014:240), które dotyczyły zagadnienia skutków decyzji Komisji w rozumieniu obecnego art. 4 rozporządzenia Rady (UE) 2015/1589 z dnia 13 lipca 2015 r. (Dz.U. 2015, L 248, s. 9) w krajowym postępowaniu sądowym.

( 18 ) Wyroki: z dnia 13 lutego 1969 r., Wilhelm i in. (14/68, EU:C:1969:4, pkt 3); z dnia 14 lutego 2012 r., Toshiba Corporation i in. (C‑17/10, EU:C:2012:72, pkt 81).

( 19 ) Przykładowo, odnośnie do art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, wyrok z dnia 14 lutego 2012 r., Toshiba Corporation i in. (C‑17/10, EU:C:2012:72, pkt 87).

( 20 ) Motyw 13 zdanie drugie rozporządzenia nr 1/2003; zob. ponadto wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, w szczególności pkt 35).

( 21 ) To samo dotyczy decyzji i uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 101 ust. 1 TFUE oraz zachowań przedsiębiorstw dominujących w rozumieniu art. 102 TFUE.

( 22 ) Zobacz w tym względzie zawiadomienie Komisji dotyczące współpracy pomiędzy Komisją a sądami państw członkowskich UE w ramach stosowania art. 81 i 82 [WE] (Dz.U. 2004, C 101, s. 54).

( 23 ) Wyrok z dnia 29 czerwca 2010 r., Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2010:377, pkt 35, 38, 40, 46–48); zob. też moja opinia w tej sprawie (EU:C:2009:555, pkt 47–51).

( 24 ) Zobacz w tym względzie jeszcze raz motyw 13 rozporządzenia nr 1/2003.

( 25 ) Podobnie już moja opinia w sprawie Komisja/Alrosa (C‑441/07 P, EU:C:2009:555, pkt 60).

( 26 ) Wyrok z dnia 7 lutego 2013 r., Slovenská sporiteľňa (C‑68/12, EU:C:2013:71, pkt 30). Zobacz tytułem uzupełnienia także pkt 11 komunikatu Komisji „Wytyczne w sprawie stosowania artykułu 81 ust. 3 [WE]” (Dz.U. 2004, C 101, s. 97); zgodnie z nimi ocena na gruncie prawa ochrony konkurencji dokonywana w ramach art. 81 [WE] (obecnie art. 101 TFUE) odbywa się w dwóch etapach, przy czym badanie sprzyjających konkurencji skutków porozumienia pomiędzy przedsiębiorstwami zgodnie z art. 81 ust. 3 WE ma miejsce jedynie wtedy, gdy uprzednio zgodnie z art. 81 ust. 1 WE ustalono występowanie celu lub skutków sprzecznych z regułami konkurencji.

( 27 ) Zobacz w tym względzie jeszcze raz motyw 13 zdanie drugie rozporządzenia nr 1/2003 oraz moje wywody odnoszące się do pierwszego pytania prejudycjalnego, w szczególności w pkt 32 niniejszej opinii.

( 28 ) Zobacz w tym względzie także motyw 14 rozporządzenia nr 1/2003.