Sprawa T‑191/06

FMC Foret, SA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Czas trwania naruszenia – Domniemanie niewinności – Prawo do obrony – Grzywny – Okoliczności łagodzące

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Pojęcie – Zgodność oświadczeń woli w odniesieniu do postępowania na rynku – Włączenie

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Przekazanie informacji w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Złożone naruszenie ukazujące elementy porozumienia i elementy uzgodnionej praktyki – Jednolita kwalifikacja jako „porozumienie lub uzgodniona praktyka” – Dopuszczalność

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykorzystanie jako środków dowodowych oświadczeń złożonych w ramach komunikatu w sprawie współpracy przez inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w naruszeniu – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 WE; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

5. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Pojedynczy dowód – Dopuszczalność – Przesłanki

(art 81 ust. 1 WE)

6. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Poszlaki przedstawione przez Komisję – Uczestnictwo w zebraniach o celu antykonkurencyjnym

(art. 81 ust. 1 WE)

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Oświadczenia złożone pod przysięgą i zeznania zebrane w trakcie przesłuchań

(art. 81 WE)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Brak stosowania art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka – Stosowanie ogólnych zasad prawa Unii (rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 19 ust. 1)

9. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

10. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Nieprzekazanie dokumentu – Konsekwencje

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

11. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Przekazanie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Przesłanki – Granice

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

12. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Wskazanie dokumentów przydatnych do obrony tylko przez Komisję – Niedopuszczalność – Wyłączenie z akt postępowania dokumentów odciążających – Niezgodność z prawem decyzji Komisji – Przesłanki

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kwota maksymalna – Obliczanie – Obrót, jaki należy uwzględnić

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2 akapit drugi)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Bierna rola przedsiębiorstwa lub pójście przez nie w ślad za liderem

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Bierna rola przedsiębiorstwa lub pójście przez nie w ślad za liderem

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret pierwsze)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zachowanie odmienne od uzgodnionego w ramach kartelu – Ocena

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

1. Dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób.

Można uważać, że porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte, jeżeli istnieje zgodność woli co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli konkretne elementy planowanego ograniczenia stanowią jeszcze przedmiot negocjacji.

(por. pkt 97, 98)

2. Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie zastąpić konkurencję i związane z nią ryzyko praktyczną współpracą przedsiębiorstw.

W tym względzie art. 81 ust. 1 WE stoi na przeszkodzie wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, mogącym wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi zachowanie, które dane przedsiębiorstwo postanowiło lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji.

Fakt przekazania swoim konkurentom informacji w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia wystarcza, aby dowieść istnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 WE.

(por. pkt 99–101)

3. Pojęcia porozumienia i uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE oznaczają formy zmowy mające taki sam charakter i różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami, w których się ujawniają.

W wypadku naruszenia złożonego, w którym uczestniczyło przez szereg lat wielu producentów mających na celu wspólną regulację rynku, nie można wymagać od Komisji, by precyzyjnie zakwalifikowała naruszenie jako porozumienie lub uzgodnioną praktykę, skoro i tak obie formy naruszenia są przewidziane w art. 81 WE.

Podwójne zakwalifikowanie naruszenia jako porozumienia „lub” uzgodnionej praktyki należy rozumieć jako oznaczające złożoną całość obejmującą okoliczności faktyczne, z których jedne zostały zakwalifikowane jako porozumienie, a inne jako uzgodniona praktyka w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, który nie przewiduje szczególnej kwalifikacji dla tego typu złożonego naruszenia.

(por. pkt 102–104)

4. Oświadczenia złożone przez obwiniane przedsiębiorstwa w ramach wniosków o złagodzenie sankcji powinny być oceniane z ostrożnością i w zasadzie nie mogą zostać uwzględnione bez potwierdzenia. Złożone przez przedsiębiorstwo obwiniane o uczestnictwo w kartelu oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez kilka innych obwinianych przedsiębiorstw, nie może być bowiem uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami.

W celu zbadania wartości dowodowej oświadczeń przedsiębiorstw, które złożyły wnioski o złagodzenie sankcji, Sąd bierze w szczególności pod uwagę, po pierwsze, wagę spójnych wskazówek świadczących o istotnym znaczeniu tych oświadczeń i po drugie, brak wskazówek, iż mają one skłonność do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników.

(por. pkt 119–121)

5. Żadna zasada prawa Unii nie stoi na przeszkodzie temu, aby w celu stwierdzenia naruszenia reguł konkurencji Komisja oparła się na pojedynczym dowodzie z dokumentu, o ile jego wartość dowodowa nie podlega wątpliwości i jeżeli sam ten dowód w sposób niewątpliwy potwierdza istnienie naruszenia.

Niewątpliwie założenie to, nie ma co do zasady zastosowania w odniesieniu do zwykłych oświadczeń obwinionego przedsiębiorstwa, które w zakresie, w jakim zostały zanegowane przez inne przedsiębiorstwa, których dotyczą, wymagają potwierdzenia przez dodatkowe i niezależne dowody.

Powyższe stwierdzenie może jednak zostać złagodzone, w przypadku gdy oświadczenie złożone przez współpracujące przedsiębiorstwo jest szczególnie wiarygodne, gdyż w takiej sytuacji wymagany poziom potwierdzenia jest mniejszy, zarówno jeśli chodzi o dokładność, jak i o znaczenie.

Jeśli bowiem zbiór spójnych poszlak pozwala potwierdzić istnienie pewnych szczególnych aspektów zmowy, której dotyczy oświadczenie złożone w ramach współpracy, wówczas samo to oświadczenie może stanowić potwierdzenie innych aspektów zaskarżonej decyzji. W tych okolicznościach Komisja może oprzeć się wyłącznie na tym oświadczeniu, pod warunkiem że prawdziwość zawartych w nim stwierdzeń nie budzi wątpliwości i zawarte w nim wskazówki nie powodują niejasności.

Ponadto nawet jeśli oświadczenie danego przedsiębiorstwa nie zostało potwierdzone w odniesieniu do konkretnych okoliczności faktycznych, których dotyczy, może jednak mieć pewną wartość dowodową jako potwierdzenie istnienia naruszenia, w ramach zbioru spójnych poszlak przyjętego przez Komisję. W zakresie w jakim dokument zawiera konkretne informacje odpowiadające informacjom zawartym w innych dokumentach, należy bowiem uznać, że dokumenty te mogą wzajemnie wzmacniać swoją wartość dowodową.

(por. pkt 122–126)

6. W dziedzinie konkurencji Komisja powinna mieć możliwość wyciagnięcia na podstawie okresów, odnośnie do których materiał dowodowy jest stosunkowo obszerny, wniosków dotyczących innych okresów, odnośnie do których dowody mogą być rzadsze. Potrzebne będzie zatem naprawdę rzetelne wyjaśnienie, aby przekonać sąd, że na pewnym etapie serii spotkań wydarzyły się rzeczy całkowicie różne od tego, co działo się podczas wcześniejszych i późniejszych spotkań, chociaż na wszystkich spotkaniach gromadził się ten sam krąg uczestników, towarzyszyły im jednakowe okoliczności zewnętrzne i niezaprzeczalnie miały one ten sam cel.

Ponadto jeżeli dane przedsiębiorstwo było obecne, choćby nie zachowując się w sposób aktywny, na spotkaniu, w trakcie którego poruszano temat niezgodnego z prawem porozumienia, uznaje się, iż uczestniczyło ono w tym porozumieniu, chyba że przedsiębiorstwo to udowodni, iż otwarcie się od niego dystansowało lub iż poinformowało pozostałych uczestników spotkania, że zamierzało wziąć udział w tym spotkaniu w innym aniżeli oni celu.

Jeżeli Komisja udowodni uczestnictwo przedsiębiorstwa w tego rodzaju niezgodnych z prawem spotkaniach, na przedsiębiorstwie tym spoczywa obowiązek wykazania, że jego uczestnictwo w tych spotkaniach pozbawione było celu antykonkurencyjnego.

(por. pkt 127, 159, 160, 204, 236)

7. Zeznanie złożone pod przysięgą przed sądem – lub ewentualnie w ramach dochodzenia przed prokuratorem – może mieć wysoką wartość dowodową ze względu na potencjalne negatywne konsekwencje karnoprawne dla składającego fałszywe zeznania w ramach dochodzenia, które czynią takie zeznanie bardziej wiarygodnym niż zwykłe oświadczenie. Te stwierdzenia nie mają jednak zastosowania do pisemnych oświadczeń pracowników przedsiębiorstwa przedłożonych Komisji w ramach postępowania administracyjnego w sprawach z zakresu konkurencji, ani do ich zeznań złożonych w trakcie przesłuchania przez Komisję. W konsekwencji nie należy utrzymywać, iż ze względu na to, że oświadczenia te zostały złożone pod przysięgą, mają one istotną wartość dowodową i że wobec tego Komisja jest zobowiązana wykazać, w danym wypadku, że jej świadkowie „krzywoprzysięgli”.

(por. pkt 132, 133)

8. W toku postępowania administracyjnego w sprawach z zakresu konkurencji Komisja nie ma możliwości nakazać przesłuchania osób jako świadków pod przysięgą.

Ponadto Komisja jest zobowiązana wysłuchać osoby fizyczne lub prawne mające w tym wystarczający interes, jedynie jeżeli osoby te złożą wniosek o ich wysłuchanie. Posiada ona zatem zasadny zakres uznania przy ocenie celowości przesłuchania osób, których zeznania mogą mieć znaczenie dla prowadzonego dochodzenia. Zapewnienie prawa do obrony nie wymaga bowiem, aby Komisja przesłuchiwała świadków wskazanych przez zainteresowane podmioty, jeżeli uzna, że dochodzenie w toczącej się sprawie było wystarczające.

Nie ulega wątpliwości, że, mimo iż Komisja nie jest sądem w rozumieniu art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka, a nakładane przez nią grzywny nie mają charakteru karnoprawnego, to wciąż jest ona zobowiązana do poszanowania ogólnych zasad prawa wspólnotowego w toku postępowania administracyjnego.

Jednak fakt, że przepisy prawa w dziedzinie konkurencji nie nakładają na Komisję obowiązku wezwania świadków obrony, o których przesłuchanie wnioskował zainteresowany podmiot, nie jest sprzeczny z powyższymi zasadami. W istocie choć Komisja może wysłuchać osób fizycznych lub prawnych, jeżeli uzna to za konieczne, nie ma jednak również prawa wezwać świadków obciążających dany podmiot bez ich zgody. Ponieważ postępowanie przed Komisją ma jedynie charakter administracyjny, nie jest zadaniem Komisji zapewnienie zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwości przesłuchania określonego świadka i zbadania jego zeznań na etapie dochodzenia. Wystarczy, że oświadczenia wykorzystane przez Komisję zostały zawarte w aktach postępowania przekazanych stronie skarżącej, która może zakwestionować je przed sądem Unii.

(por. pkt 135, 137–139)

9. Nie jest konieczne badanie skutków porozumienia lub uzgodnionej praktyki, jeżeli został stwierdzony ich antykonkurencyjny cel. Przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność z powodu naruszenia, gdy uczestniczyło w spotkaniach, znając ich antykonkurencyjny cel, nawet jeśli potem nie zastosowało w praktyce środków ustalonych podczas tych spotkań.

(por. pkt 252, 253)

10. Prawo dostępu do akt, wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony, oznacza, w postępowaniu administracyjnym z zakresu stosowania reguł konkurencji, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zbadania wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony.

Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji.

Jeśli chodzi o dokumenty obciążające nieprzekazanie dokumentu stanowi naruszenie prawa do obrony tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo wykaże, po pierwsze, że Komisja opierała się na tym dokumencie w celu poparcia swoich zarzutów dotyczących istnienia naruszenia, a po drugie, że zarzuty te można było udowodnić tylko przez powołanie się na ten dokument. A zatem to zainteresowane przedsiębiorstwo jest zobowiązane wykazać, że wnioski, do jakich doszła Komisja w wydanej decyzji, byłyby inne, gdyby dokument, który nie został przekazany, został odrzucony jako środek dowodowy.

Natomiast jeśli chodzi o nieprzekazanie dokumentu odciążającego to zainteresowane przedsiębiorstwo musi jedynie wykazać, że jego nieujawnienie mogło mieć niekorzystny dla tego przedsiębiorstwa wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji. Wystarczy, że przedsiębiorstwo ustali, że mogło wykorzystać te dokumenty odciążające w swojej obronie, w szczególności poprzez wykazanie, że mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z oceną dokonaną przez Komisję na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną w decyzji.

(por. pkt 262–265)

11. W ramach postępowania administracyjnego w sprawach z zakresu konkurencji odpowiedzi udzielone przez przedsiębiorstwa na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie wchodzą w skład akt dochodzenia w ścisłym rozumieniu tego terminu. Wobec tego, ponieważ chodzi o dokumenty niewchodzące w skład akt postępowania istniejących w momencie doręczenia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja ma obowiązek udostępnienia tych odpowiedzi innym przedsiębiorstwom, których one dotyczą, wyłącznie wtedy, jeżeli okaże się, że zawierają one nowe dowody obciążające lub odciążające.

Jeśli chodzi w szczególności o dokumenty odciążające, Komisja nie jest zobowiązana udostępnić, z własnej inicjatywy, dokumentów, które nie znajdują się w jej aktach dochodzenia i których nie zamierza ona wykorzystać jako dowodów obciążających strony zainteresowane w swojej ostatecznej decyzji. Ze względu na to, że Komisja nie ma w myśl ogólnej zasady obowiązku ujawniać tego typu dokumentów z własnej inicjatywy, przedsiębiorstwo nie może zasadniczo skutecznie powoływać się na brak poinformowania o rzekomych dowodach odciążających zawartych w odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ponieważ nie żądało ono dostępu do tych odpowiedzi w trakcie postępowania administracyjnego.

Jeśli argumentacja skarżącego przedsiębiorstwa zmierza do ustalenia, że Komisja powinna była stwierdzić wystąpienie we wspomnianych odpowiedziach dowodów odciążających i wobec tego z własnej inicjatywy poinformować o nich, do przedsiębiorstwa tego należy przy takiej argumentacji dostarczenie pierwszej poszlaki świadczącej o przydatności tych odpowiedzi dla jego obrony. Powinno ono na przykład wskazać takie ewentualne dowody odciążające lub przedstawić poszlakę uwiarygodniającą ich istnienie, a tym samym – ich przydatność dla celów danego postępowania.

Ponadto choć Komisja jest zobowiązana, aby fragmenty odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierające jakiekolwiek istotne informacje odnoszące się do dowodu obciążającego ujawnić przedsiębiorstwom, których one dotyczą, nie ma jednak obowiązku objęcia tym ujawnieniem innych fragmentów tej odpowiedzi, które pozbawione są związku ze wspomnianym dowodem.

(por. pkt 266, 267, 290, 292, 296, 297)

12. Aby prawo do obrony było respektowane, sporządzone przez Komisję akta postępowania w ramach postępowania administracyjnego w sprawach z zakresu konkurencji powinny zawierać wszystkie istotne dokumenty otrzymane podczas dochodzenia. W szczególności, choć oczywiście dopuszczalne jest wyłączenie z postępowania administracyjnego elementów, które nie mają żadnego związku z twierdzeniami dotyczącymi stanu faktycznego i prawnego zawartymi w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w związku z tym nie mają żadnego znaczenia dla dochodzenia, jednak wskazanie dokumentów przydatnych do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa nie należy wyłącznie do Komisji.

Komisja uchybia tym wymogom, wyłączając z akt postępowania dokument, który zawiera transkrypcję ustnego oświadczenia złożonego przez przedsiębiorstwo w odniesieniu do działania o znamionach naruszenia, podczas gdy pisemne oświadczenie złożone przez to samo przedsiębiorstwo w odniesieniu do tego działania zostało uwzględnione jako istotny dowód w dochodzeniu.

Niemniej jednak taka nieprawidłowość może podważyć zgodność z prawem decyzji Komisji jedynie wówczas, gdy nieprawidłowość ta mogła wpłynąć na przebieg postępowania i treść tej decyzji w sposób niekorzystny dla zainteresowanego przedsiębiorstwa, które musi wykazać, że mogłoby wykorzystać nieujawniony dokument odciążający w swojej obronie, a w szczególności, że mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z oceną dokonaną przez Komisję na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną w decyzji Komisji.

(por. pkt 306–308)

13. Pułap 10% obrotów, przewidziany w art. 23 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 1/2003, należy obliczać na podstawie łącznych obrotów wszystkich spółek stanowiących jednostkę gospodarczą odpowiedzialną za naruszenie podlegające karze. Jeżeli natomiast dana jednostka gospodarcza ulegnie następnie rozpadowi, każdy adresat decyzji ma prawo do zastosowania wobec niego omawianego limitu indywidualnie.

(por. pkt 324)

14. W sytuacji, gdy przedsiębiorstwo twierdzi, że Komisja powinna była umożliwić mu skorzystanie z okoliczności łagodzącej wynikającej z biernej roli w naruszeniu reguł konkurencji, okoliczność, że przedsiębiorstwo to nie powołało się wyraźnie na swoją bierną rolę w toku postępowania administracyjnego nie ma wpływu na dopuszczalność jego zastrzeżenia.

Po pierwsze, przedsiębiorstwa, do których skierowane zostało pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, nie są zobowiązane do składania konkretnych wniosków o umożliwienie im skorzystania z okoliczności łagodzących. Po drugie, w wypadku gdy naruszenie zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, Komisja ma obowiązek zbadać relatywną wagę udziału w naruszeniu każdego z nich celem ustalenia, czy występują w odniesieniu do nich okoliczności obciążające lub łagodzące, w szczególności jeżeli chodzi o okoliczność łagodzącą wyraźnie wymienioną w niewyczerpującym wykazie zawartym w pkt 3 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS.

(por. pkt 329, 330)

15. Wyłącznie bierna rola przedsiębiorstwa lub pójście w ślad za liderem przy realizacji naruszenia reguł konkurencji mogą stanowić, o ile zostaną wykazane, okoliczność łagodzącą zgodnie z pkt 3 tiret pierwsze wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, przy czym ta bierna rola zakłada przyjęcie przez dane przedsiębiorstwo „niezaangażowanej postawy”, czyli brak aktywnego udziału w przygotowywaniu porozumienia lub porozumień antykonkurencyjnych.

Do okoliczności, które potwierdzają bierną rolę przedsiębiorstwa w kartelu, należą: znacznie rzadsze – w porównaniu ze zwykłymi członkami kartelu – uczestniczenie przez nie w zebraniach, jak również jego późne wejście na rynek, którego dotyczy naruszenie – niezależnie od długości trwania uczestnictwa w tym naruszeniu – czy ewentualne oświadczenia w tym przedmiocie złożone przez przedstawicieli podmiotów trzecich uczestniczących w naruszeniu. Należy w każdym wypadku wziąć pod uwagę wszystkie istotne okoliczności danej sprawy.

Komisji przysługuje pewien zakres uznania, jeśli chodzi o uwzględnianie okoliczności łagodzących. W tym względzie w sytuacji, gdy Komisja ustaliła w wymagany prawem sposób, że co się tyczy większości spotkań o charakterze zmowy, których dotyczy decyzja Komisji, przedsiębiorstwo było na nich reprezentowane lub zostało o nich poinformowane, okoliczność, że przedsiębiorstwo to nie uczestniczyło fizycznie w niektórych spotkaniach, lecz było o nich informowane telefonicznie, jest zgodna z ich potajemnym charakterem i w żadnym wypadku nie świadczy o wyłącznie biernej lub naśladowczej roli przedsiębiorstwa.

(por. pkt 331–333, 337)

16. Zgodnie z pkt 3 tiret drugie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS niewdrożenie w praktyce porozumień lub praktyk stanowiących naruszenie może stanowić okoliczność łagodzącą, jeżeli zainteresowane przedsiębiorstwo wykaże, że w okresie, kiedy przystąpiło do porozumień stanowiących naruszenie, rzeczywiście uchylało się od ich stosowania poprzez przyjęcie konkurencyjnej postawy na rynku lub że przynajmniej wyraźnie i w znaczącym stopniu naruszało zobowiązania mające na celu wprowadzenie tego kartelu w życie, do tego stopnia, iż zakłócało samo funkcjonowanie tego kartelu.

Ponadto sama okoliczność, iż dane przedsiębiorstwo, w stosunku do którego wykazano uczestnictwo w uzgodnieniach z jego konkurentami, nie zachowywało się na rynku w sposób uzgodniony z konkurentami, prowadząc na rynku mniej lub bardziej niezależną politykę, niekoniecznie musi być uwzględniona jako okoliczność łagodząca. Nie można wykluczyć, że przedsiębiorstwo to po prostu starało się wykorzystać kartel na swoją korzyść.

(por. pkt 345, 346)

WYROK SĄDU (szósta izba w składzie powiększonym)

z dnia 16 czerwca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Czas trwania naruszenia – Domniemanie niewinności – Prawo do obrony – Grzywny – Okoliczności łagodzące

W sprawie T‑191/06

FMC Foret, SA, z siedzibą w Barcelonie (Hiszpania), reprezentowana przez adwokata M. Seimetza i C. Stanbrooka, QC,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Arbaulta, a następnie przez V. Di Bucciego oraz V. Bottkę, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez M. Gray, barrister,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, wniosek o stwierdzenie nieważności części decyzji Komisji C(2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) i – tytułem żądania ewentualnego – wniosek o obniżenie wysokości grzywny nałożonej na skarżącą,

SĄD (szósta izba w składzie powiększonym),

w składzie: V. Vadapalas (sprawozdawca), pełniący obowiązki prezesa, A. Dittrich i L. Truchot, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 4 marca 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Skarżąca, FMC Foret, SA, jest spółką prawa hiszpańskiego, która w okresie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wprowadzała na rynek, między innymi, nadtlenek wodoru (zwany dalej „NW”) i nadboran sodu (zwany dalej „NBS”).

2 Jest ona w 100% spółką zależną FMC Chemicals Netherlands BV i wchodzi w skład grupy kontrolowanej przez amerykańskie przedsiębiorstwo FMC Corp.

3 W listopadzie 2002 r. Degussa AG powiadomiła Komisję Wspólnot Europejskich o istnieniu kartelu na rynkach NW i NBS i wystąpiła o zastosowanie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

4 Degussa przedstawiła Komisji konkretne dowody, które umożliwiły tej ostatniej przeprowadzenie w dniach 25 i 26 marca 2003 r. kontroli w lokalach trzech przedsiębiorstw.

5 W następstwie tych kontroli szereg przedsiębiorstw, wśród nich między innymi EKA Chemicals AB, Atofina SA (następnie Arkema SA) i Solvay SA, wystąpiło o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy i przekazało Komisji dowody dotyczące omawianego kartelu.

6 W dniu 26 stycznia 2005 r. Komisja wysłała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do skarżącej i do pozostałych przedsiębiorstw, których ono dotyczyło.

7 W następstwie przesłuchania odnośnych przedsiębiorstw, które odbyło się w dniach 28 i 29 czerwca 2005 r., Komisja wydała decyzję C(2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącą postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia o EOG w sprawie przeciwko Akzo Nobel NV, Akzo Nobel Chemicals Holding AB, EKA Chemicals, Degussa, Edison, FMC, skarżącej, Kemira Oyj, L’Air liquide SA, Chemoxal SA, SNIA SpA, Caffaro Srl, Solvay, Solvay Solexis SpA, Total SA, Elf Aquitaine SA i Arkema (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. L 353, s. 54). Decyzja ta została doręczona skarżącej pismem z dnia 8 maja 2006 r.

Zaskarżona decyzja

8 W zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że jej adresaci uczestniczyli w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), mającym za przedmiot NW i produkowany przy jego wykorzystaniu NBS (motyw 2 zaskarżonej decyzji).

9 Stwierdzone naruszenie, jeśli chodzi o okres od dnia 31 stycznia 1994 r. do dnia 31 grudnia 2000 r., polegało głównie na wymianie między konkurentami informacji istotnych z handlowego punktu widzenia oraz poufnych informacji dotyczących rynku i przedsiębiorstw, na ograniczaniu i kontrolowaniu produkcji oraz potencjalnych i faktycznych zdolności produkcyjnych, na podziale udziałów w rynku i klientów, a także na ustalaniu i monitorowaniu przestrzegania docelowych cen.

10 Skarżąca została uznana za odpowiedzialną za naruszenie solidarnie z FMC (motywy 389–395 zaskarżonej decyzji).

11 W celu obliczenia kwoty grzywien Komisja zastosowała metodę określoną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”).

12 Kwotę podstawową grzywien Komisja określiła na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia (motyw 452 zaskarżonej decyzji), które zostało uznane za bardzo poważne (motyw 457 zaskarżonej decyzji).

13 W ramach zróżnicowanego traktowania skarżąca została zaliczona do trzeciej i przedostatniej kategorii, w odniesieniu do której ustanowiono kwotę wyjściową w wysokości 20 mln EUR (motywy 460–462 zaskarżonej decyzji).

14 Ponieważ według Komisji skarżąca uczestniczyła w naruszeniu od dnia 29 maja 1997 r. do dnia 13 grudnia 1999 r., to znaczy przez okres dwóch lat i siedmiu miesięcy, kwota wyjściowa nałożonej na nią grzywny została powiększona o 25% (motyw 467 zaskarżonej decyzji).

15 W odniesieniu do skarżącej nie została uwzględniona żadna okoliczność łagodząca ani obciążająca.

16 Artykuł 1 lit. g) zaskarżonej decyzji stanowi, że skarżąca naruszyła art. 81 ust. 1 WE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w naruszeniu w okresie od dnia 29 maja 1997 r. do dnia 13 grudnia 1999 r.

17 W art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji Komisja nałożyła na skarżącą, solidarnie z FMC, grzywnę w wysokości 25 mln EUR.

Przebieg postępowania i żądania stron

18 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 18 lipca 2006 r. skarżąca wniosła skargę w niniejszej sprawie.

19 Ponieważ skład izb Sądu został zmieniony i sędzia sprawozdawca został przydzielony do szóstej izby, po wysłuchaniu stron niniejszą sprawę przydzielono szóstej izbie w składzie powiększonym.

20 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (czwarta izba) postanowił otworzyć procedurę ustną. W ramach środków organizacji postępowania w dniu 6 stycznia 2010 r. Sąd skierował do stron pytania na piśmie, na które strony odpowiedziały w dniu 29 stycznia 2010 r.

21 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd postanowił otworzyć procedurę ustną. Podczas rozprawy w dniu 4 marca 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania przedstawione przez Sąd.

22 Jako że dwóch członków izby nie mogło uczestniczyć w obradach, zgodnie z art. 32 regulaminu obrady Sądu były kontynuowane przez trzech sędziów, których podpisy widnieją pod niniejszym wyrokiem.

23 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, w zakresie w jakim Komisja nałożyła na nią grzywnę;

– tytułem żądania ewentualnego – obniżenie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

24 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

25 W replice, a także na rozprawie skarżąca wyjaśniła, że pierwsze żądanie skargi należy rozumieć w ten sposób, iż jego przedmiotem jest stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżącej, co obejmuje również twierdzenie odnoszące się do udziału skarżącej w przedmiotowym naruszeniu.

Co do prawa

26 Na poparcie skargi mającej na celu stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji lub, tytułem ewentualnym, obniżenie kwoty grzywny skarżąca podnosi trzy zarzuty, dotyczące – po pierwsze – błędnej oceny dowodów odnoszących się do jej uczestnictwa w naruszeniu, po drugie – naruszenia prawa do obrony w zakresie dostępu do akt postępowania oraz – po trzecie – nadmiernego poziomu kwoty grzywny.

W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego rzekomego błędu w ocenie dowodów odnoszących się do uczestnictwa skarżącej w naruszeniu

Argumenty stron

27 Skarżąca twierdzi, że Komisja nie przedstawiła dowodów wystarczająco dokładnych i zgodnych, aby wykazać jej uczestnictwo w naruszeniu.

28 Według skarżącej, po pierwsze, Komisja w znacznej mierze oparła się na niedokładnych i niepotwierdzonych informacjach dostarczonych w ramach wniosków o złagodzenie sankcji, które sporządzono w pośpiechu i które nie zostały poparte uzasadnieniem, przez co mają ograniczoną wartość dowodową. Po drugie, Komisja nie uwzględniła dowodu przeciwnego przedstawionego przez skarżącą, w szczególności zeznań jej pracowników, którzy rzekomo uczestniczyli w zachowaniach mających znamiona naruszenia.

29 Jak twierdzi skarżąca, Komisja nie odparła dowodów dostarczonych przez nią w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i podczas rozprawy, w szczególności zeznań jej pracowników. Ponadto Komisja nie uwzględniła informacji od skarżącej na temat jej konkurencyjnej postawy na rynku.

30 Według skarżącej podczas przesłuchania funkcjonariusz ds. przesłuchań przyznał, że dowody przeciwko niej są niewystarczające i zaproponował spotkanie między stronami, a także kontradyktoryjne badanie nowego dowodu przeciwnego dostarczonego przez skarżącą. Komisja nie nadała dalszego biegu tym propozycjom.

31 W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja zarzuciła skarżącej uczestnictwo w naruszeniu w okresie od stycznia 1994 r. do czerwca 2001 r., jednak następnie w istotnej mierze zawężyła zakres tego zarzutu. W zaskarżonej decyzji ograniczyła się do okresu między dniem 29 maja 1997 r. – datą odbywającego się co pół roku zgromadzenia Europejskiej Rady Przemysłu Chemicznego (CEFIC), które miało miejsce się w Sewilli, a którego gospodarzem była skarżąca, i dniem 13 grudnia 1999 r. – datą zgromadzenia we Fryburgu, na którym obecny był przedstawiciel skarżącej.

32 Skarżąca twierdzi, że w celu ustalenia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie Komisja oparła się na niepotwierdzonych informacjach pochodzących z pojedynczego źródła, odpowiednio od Degussy, od Solvay lub od Atofiny, wbrew orzecznictwu, zgodnie z którym oświadczenie złożone przez jedno tylko przedsiębiorstwo nie stanowi wystarczającego dowodu naruszenia (wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑337/94 Enso‑Gutzeit przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1571, pkt 91).

33 Jeśli chodzi o informacje Degussy, Komisja wskazała – zdaniem skarżącej niesłusznie – że zostały one potwierdzone przez dowody otrzymane od innych uczestników kartelu. Według skarżącej z motywu 86 zaskarżonej decyzji wynika, iż Komisja w rzeczywistości uznała, że skoro niektóre przedsiębiorstwa przyznały twierdzenia sformułowane przez Degussę w odniesieniu do nich, twierdzenia sformułowane przeciwko skarżącej nie wymagały potwierdzenia. Wobec tego Komisja nie starała się potwierdzić informacji Degussy dotyczących skarżącej.

34 Co się tyczy innych dowodów pochodzących od jednego tylko przedsiębiorstwa, Komisja wskazała, że zostały one otrzymane od bezpośrednich świadków niezgodnych z prawem kontaktów, że zostały jej przekazane „po dojrzałym namyśle” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z zaskarżonej decyzji poniżej] i że były wiarygodne w świetle całego spójnego materiału dowodowego (motyw 86 zaskarżonej decyzji).

35 Tymczasem według skarżącej nie wszystkie te informacje są dokładne. Informacje Solvay są, zdaniem skarżącej, nieprecyzyjne i wynika z nich na przykład, że według nieustalonego źródła w Solvay pracownik tej spółki, którego tożsamość jest nieustalona, czterokrotnie w nieokreślonych okolicznościach kontaktował się z pracownikami skarżącej. To samo ma miejsce w wypadku twierdzenia Solvay, jakoby skarżąca zapłaciła Atofinie za zamknięcie jej zakładu produkcji. Ponadto Komisja nie skonfrontowała tych informacji z przeciwnymi zeznaniami pracowników skarżącej.

36 Jeśli chodzi o informacje pochodzące od pracownika Atofiny, czyli notatki poczynione podczas spotkań kartelu, Komisja nie wzięła pod uwagę okoliczności, że te same notatki zostały przedstawione jako dowód wielu spotkań. Ponadto, co się tyczy skarżącej, notatki te według niej zawierają liczne znaki zapytania.

37 Zatem Komisja niesłusznie przeciwstawiła skarżącej dowody pochodzące od jednego tylko przedsiębiorstwa, niepotwierdzone i obalone przez zeznania pracowników skarżącej.

38 Następnie skarżąca poddaje krytyce twierdzenia Komisja dotyczące konkretnych spotkań.

– W przedmiocie połączeń telefonicznych odebranych przez skarżącą

39 Skarżąca podnosi, że Komisja niesłusznie oparła się na informacjach Solvay i Atofiny, aby stwierdzić, że skarżąca została powiadomiona telefonicznie o wynikach pewnych spotkań kartelu.

40 Informacje Solvay dotyczyły czterech spotkań „wysokiego szczebla” między Degussą, Solvay i Kemirą (motywy 171–174, 211, 215–217, 239–242 zaskarżonej decyzji). Jeśli chodzi o te spotkania, Komisja oparła się na oświadczeniu Solvay, zgodnie z którym „inne podmioty działające na rynku były informowane o wyniku tych spotkań”, gdyż „na przykład Solvay informowała Foret (w Hiszpanii) i Ausimont (we Włoszech) o konkretnych wynikach tych rozmów”. Zdaniem Komisji oświadczenie to zostało potwierdzone przez Atofinę (motyw 172 zaskarżonej decyzji).

41 To oświadczenie Solvay nie może, według skarżącej, uzasadniać wniosku, jakoby Solvay twierdziła, że informowała skarżącą „w sposób wyczerpujący […], zazwyczaj telefonicznie” (motyw 172 zaskarżonej decyzji). Z oświadczenia tego nie wynika, kto „dzwonił do kogo” ani treść tego, co zostało powiedziane. Nie wskazano w nim, do których spotkań się odnosi, z wyjątkiem spotkania w sierpniu 1997 r. Zdaniem skarżącej Komisja sama dostarczyła tej szczegółowej informacji. Oświadczenie Solvay nie mogło zostać potwierdzone przez Atofinę, która nie była obecna na spotkaniach. Atofina wspomina bowiem o telefonach Solvay w odniesieniu do innych spotkań, to znaczy do spotkań „grupy B”, które odbyły się między końcem roku 1995 i początkiem roku 1997. Zatem informacje od Solvay i Atofiny nie potwierdzają się.

42 Ponadto według skarżącej sama Solvay zaprzeczyła swojemu uczestnictwu w jednym z czterech omawianych spotkań, to znaczy w spotkaniu we Fraknkfurcie nad Menem w kwietniu 1998 r. (motyw 217 zaskarżonej decyzji). Jeśli chodzi o spotkanie we wrześniu 1998 r. w Brukseli, Solvay nie wspomniała o skontaktowaniu się ze skarżącą.

43 Podczas przesłuchania Komisja bezskutecznie próbowała otrzymać od Solvay dokładniejsze informacje. W braku większej dokładności oświadczenia Solvay dotyczące rozmów telefonicznych pozbawione są wartości dowodowej. Zostały one zresztą obalone przez zeznania pracowników skarżącej, którzy zaprzeczyli, jakoby odbierali połączenia telefoniczne od Solvay.

44 Co się tyczy informacji Atofiny Komisja niesłusznie oparła się na twierdzeniu pracownika Atofiny, jakoby skarżąca czterokrotnie uczestniczyła w spotkaniach telefonicznie (motywy 180–192 i 247–253 zaskarżonej decyzji). Twierdzenie to nie zostało potwierdzone przez żadnego innego uczestnika tych spotkań.

45 Inne elementy akt postępowania podważają wiarygodność informacji udzielonych przez wspomnianego pracownika Atofiny. W szczególności w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja oparła się na pochodzącej od niego informacji, jakoby przedstawiciel skarżącej uczestniczył w spotkaniu w Paryżu w dniu 12 lutego 1996 r. (pkt 137 i 138 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). Niedokładność tej informacji została wykazana przez skarżącą, gdyż paszport rzekomego uczestnika spotkania dowodził, że w tygodniu, w którym odbyło się spotkanie, przebywał on w Stanach Zjednoczonych. Komisja nie wspomniała o tym błędzie w zaskarżonej decyzji. Ponadto świadek Atofiny wielokrotnie przedstawił tę samą stronę swoich notatek jako dowód różnych spotkań. Wspomniane notatki zawierały liczne znaki zapytania jeśli chodzi o informacje skarżącej i jej uczestnictwo w spotkaniach. Komisja nie uwzględniła tych elementów przy ocenie wiarygodności dowodów Atofiny.

46 Jeśli chodzi o pierwsze z omawianych spotkań, mające miejsce w Paryżu w 1997 r., to początkowe informacje Atofiny nie pozwalały ustalić tożsamości pracownika skarżącej, z którym rzekomo kontaktowano się telefonicznie. Pracownik skarżącej, którego tożsamość została wskazana w tabeli sporządzonej następnie przez Atofinę, w złożonym pod przysięgą oświadczeniu zaprzeczył, jakoby odebrał to połączenie. Zaprzeczenie to nie zostało przez Komisje uwzględnione.

47 Komisja uznała, że okoliczność, iż kontaktowano się ze skarżącą, jest prawdopodobna, ze względu na podejmowane wcześniej kontakty i na jej telefoniczne uczestnictwo w dwóch późniejszych spotkaniach (motyw 186 zaskarżonej decyzji). Tymczasem, co się tyczy rzekomych wcześniejszych kontaktów, zaskarżona decyzja wspomina tylko o jednym połączeniu telefonicznym odebranym miesiąc wcześniej (motyw 172 zaskarżonej decyzji), o którym mają świadczyć niepotwierdzone informacje Solvay. O rzekomym telefonicznym uczestnictwie skarżącej w dwóch późniejszych spotkaniach mają świadczyć te same niepotwierdzone informacje od Atofiny.

48 Jeśli chodzi o drugie z omawianych spotkań, mające miejsce we Frankfurcie nad Menem w dniu 17 listopada 1997 r. (motywy 188–192 zaskarżonej decyzji), to pracownik Atofiny wskazał, sam sobie przecząc, najpierw jednego, a potem dwóch pracowników skarżącej, z którymi rzekomo się kontaktowano. Komisja nie wspomniała o tej sprzeczności i sama popełniła błąd w odniesieniu do nazwiska wskazanej osoby (przypis na dole strony 204 zaskarżonej decyzji). Informacja, o której mowa, nie jest potwierdzona i została zanegowana przez wskazanych pracowników skarżącej.

49 Wbrew twierdzeniom Komisji informacje dostarczone przez Atofinę nie są poparte dowodami z dokumentów. Rzeczone dowody zostały przedstawione przez tego samego pracownika Atofiny i nie mogą stanowić potwierdzenia jego własnych twierdzeń. Ponadto chodzi o tabelę sporządzoną podczas omawianego spotkania, przedstawiającą ceny stosowane wobec poszczególnych klientów i producentów (motyw 192 zaskarżonej decyzji) oraz zawierającą, w odniesieniu do skarżącej, cztery znaki zapytania. Informacje te nie musiały zresztą być dostarczone przez skarżącą, lecz mogły zostać otrzymane za pośrednictwem innych źródeł, w szczególności od klientów skarżącej.

50 Połączenie telefoniczne rzekomo odebrane przez pracownika skarżącej również nie zostało potwierdzone przez Degussę w jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W rzeczywistości Degussa jedynie streściła pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, zawierające oświadczenie Atofiny, jakoby niektóre inne przedsiębiorstwa, wśród nich skarżąca, zostały powiadomione o tym spotkaniu, a następnie potwierdziła swoje uczestnictwo w tym spotkaniu. Przyznanie się Degussy stanowi wyłącznie dowód przeciwko niej i w żaden sposób nie dotyczy skarżącej.

51 Jeśli chodzi o trzecie z omawianych spotkań, które miało miejsce w dniu 21 listopada 1997 r. w Paryżu (motywy 193–197 zaskarżonej decyzji), to żaden inny uczestnik kartelu, z wyjątkiem Atofiny, nie wspomniał o uczestnictwie skarżącej. Komisja niesłusznie oparła się na oświadczeniu Atofiny, które jest niepotwierdzone i zostało zanegowane przez zeznania pracownika skarżącej, do którego się odnosiło.

52 Ponadto Komisja niesłusznie oparła się na fakcie, że ceny stosowane przez skarżącą były takie same jak ceny wskazane w notatkach sporządzonych podczas omawianego spotkania (motyw 197 zaskarżonej decyzji). Większa część tabeli zawiera tylko asteryski. Kilka wskazanych tam cen to według skarżącej ceny docelowe szacowane przez pracownika Atofiny i niepochodzące z informacji dostarczonych przez skarżącą. Ta sama tabela zawiera zresztą informacje dotyczące dwóch innych producentów, którym Komisja nie zarzuciła uczestnictwa w tym spotkaniu. Sama Komisja przyznała, że ceny docelowe mogły zostać wpisane w odniesieniu do danego producenta bez jego wiedzy. Omawiana tabela nie stanowi zatem, według skarżącej, potwierdzenia informacji Atofiny.

53 Jeśli chodzi o czwarte z omawianych spotkań, które odbyło w dniu 12 października 1998 r. w Düsseldorfie, to notatki sporządzone przez pracownika Atofiny nie wskazują obecnych na nim osób, a późniejsze wyjaśnienie tego pracownika brzmi: „FMC nieobecna”. Jedynie z tabeli sporządzonej dla potrzeb złożonego przez Atofinę wniosku o złagodzenie sankcji wynika, że skarżąca była „nieobecna, ale w kontakcie telefonicznym z Solvay i przez nią reprezentowana”. Żaden inny uczestnik, w tym Solvay, nie potwierdził uczestnictwa skarżącej w tym spotkaniu. Natomiast zapytana o to Degussa oświadczyła, że „według posiadanej przez [nią] wiedzy […] nie było uczestnictwa czwartego przedsiębiorstwa”. W tym względzie Komisja niesłusznie ograniczyła się do wskazania, że „trzy inne przedsiębiorstwa potwierdziły odbycie się tego spotkania” (motyw 253 zaskarżonej decyzji), nie biorąc pod uwagę faktu, że żadne z tych przedsiębiorstw nie potwierdziło informacji Atofiny dotyczących skarżącej. Ponadto wskazując, że informacje Atofiny były „wiarygodne wobec posiadanych przez nią dowodów” (motyw 253 zaskarżonej decyzji), Komisja jedynie odsyła do innych niepotwierdzonych informacji Atofiny. Jej rozumowane stanowi zatem błędne koło.

54 Podsumowując, twierdzenie pracownika Atofiny, jakoby kontaktował się on telefonicznie z pracownikami skarżącej nie zostało potwierdzone. Natomiast zeznania pracowników skarżącej świadczące o tym, że nie odebrali oni takich połączeń, potwierdzone są zarówno przez milczenie na ten temat pozostałych uczestników kartelu, jak i przez znaki zapytania znajdujące się w notatkach ze spotkania przedłożonych przez Atofinę. Zawarte w tych notatkach informacje na temat cen skarżącej mogły pochodzić z innych źródeł. Całokształt tych elementów miałby według skarżącej wskazywać, że nie uczestniczyła ona w omawianych spotkaniach.

– W przedmiocie kontaktów towarzyszących zgromadzeniom CEFIC

55 Skarżąca podnosi, że Komisja niesłusznie stwierdziła jej udział w sześciu spotkaniach kartelu towarzyszących zgromadzeniom CEFIC w okresie między majem 1997 r. i listopadem 1999 r. Wskazuje ona, że jej pracownicy uczestniczyli w odnośnych spotkaniach CEFIC. Natomiast każdy z tych pracowników złożył oświadczenie, że nie uczestniczył w działaniach kartelu towarzyszących tym zgromadzeniom. Jednak Komisja, bez żadnego wyjaśnienia, nie uwzględniła zeznań pracowników skarżącej.

56 Sama obecność na spotkaniu kartelu nie dowodzi uczestnictwa w kartelu. Dane przedsiębiorstwo może w szczególności dowieść, iż nie uczestniczyło w działaniach kartelu, poprzez wykazanie, że dało do zrozumienia konkurentom, iż brało udział w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu.

57 W tym względzie, jeśli chodzi o spotkanie w Sewilli w maju 1997 r., pracownik skarżącej, który w nim uczestniczył, wskazał Komisji, iż wyraźnie oświadczył, że – po pierwsze – jego przedsiębiorstwo było „w fazie ekspansji w Niemczech” i „nie było zainteresowane” żadnym ograniczeniem cen oraz że – po drugie – przedsiębiorstwo to odmówiło ich negocjowania. To zeznanie jest według skarżącej potwierdzone przez okoliczność, że wobec takiego oświadczenie osoba odpowiedzialna z ramienia Degussy opuściła salę podczas jednego ze spotkań, trzaskając drzwiami (motyw 162 zaskarżonej decyzji). W konsekwencji pracownik skarżącej nie został zaproszony na spotkanie w restauracji w dniu następnym.

58 Według zeznań tego samego pracownika skarżącej podobnie zakończyło się zgromadzenie CEFIC w maju 1998 r. w Évian-les-Bains. Mali producenci, wśród nich skarżąca, odmówili przystąpienia do antykonkurencyjnych porozumień, gdyż chcieli nadal działać w sposób konkurencyjny.

59 Pracownicy skarżącej nie uczestniczyli też w rozmowach kartelu podczas czterech innych spotkań towarzyszących zgromadzeniom CEFIC (motywy 198–207, 254–258, 264, 265 i 273–275 zaskarżonej decyzji). Spotkania te odbywały się w restauracjach, w barach lub w kuluarach hotelowych. Według skarżącej trudno wyobrazić sobie wielostronne rozmowy kartelu w tego typu miejscach publicznych. Rozmowy musiałyby zatem mieć charakter dwustronny lub odbywać się po opuszczeniu restauracji przez pracowników skarżącej.

60 Komisja nie odnosi się do faktu, że skarżąca zaprzeczyła swojemu uczestnictwu w tych rozmowach. Wskazuje ona, iż skarżąca nie wykazała, że jej pracownicy zdystansowali się od rozmów o charakterze antykonkurencyjnym (motyw 207 zaskarżonej decyzji). Jednocześnie Komisja przyznaje, w odniesieniu do jednego ze spotkań, że „nie jest wykluczone, iż […] różne rozmowy mogły mieć raczej charakter dwustronny” (motyw 167 zaskarżonej decyzji). Skarżąca wskazuje, że skoro rozmowy miały charakter dwustronny, jej pracownicy nie byli ich świadomi i nie mogli się od nich zdystansować.

61 Co się tyczy kolacji towarzyszącej zgromadzeniu CEFIC w Brukseli w dniu 26 listopada 1997 r. zgodnie z motywem 199 zaskarżonej decyzji „Degussa, EKA, Solvay et Atofina wskazały, że [skarżąca i Kemira] były faktycznie obecne, że były w pełni świadome niezgodnego z prawem charakteru rozmów opisanych poniżej i że w nich uczestniczyły”. Tymczasem EKA Chemicals w ogóle nie wspomiała o skarżącej. Solvay sporządziła listę uczestników, na której nie figurują pracownicy skarżącej, dodając jednak, że prawdopodobnie wszyscy pozostali uczestnicy zgromadzenia byli reprezentowani.

62 Informacje Atofiny i Degussy ograniczają się do wskazania osób obecnych podczas kolacji, wśród nich przedstawicieli skarżącej, bez jakiejkolwiek wzmianki na temat ich uczestnictwa w rozmowach o charakterze antykonkurencyjnym.

63 Jeśli chodzi o spotkanie towarzyszące zgromadzeniu CEFIC w listopadzie 1999 r. (motywy 273–275 zaskarżonej decyzji) Komisja nie wspomniała o tym, że odbyło się ono w miejscu publicznym, to znaczy w kuluarach hotelu, przy okazji oficjalnej kolacji. Według skarżącej rozmowy miały charakter dwustronny i brak jest wystarczająco dokładnego i zgodnego dowodu, że skarżąca w nich uczestniczyła.

– W przedmiocie spotkania w dniu 13 lipca 1998 r. w Königswinter

64 Skarżąca podnosi, że Komisja niesłusznie wskazała, że dyrektor generalny skarżącej wziął udział w spotkaniu z Solvay i Degussą w Königswinter w lipcu 1998 r. dotyczącym zamknięcia zakładu produkcji należącego do Atochem (motyw 233 zaskarżonej decyzji). Pracownik, o którym mowa, zaprzeczył, jakoby uczestniczył w tym spotkaniu, i przedstawił rachunek za taksówkę ze swoim nazwiskiem, dowodzący, że tego dnia był w Barcelonie.

65 Komisja nie obaliła tego dowodu, ograniczając się do przedstawienia sugestii, że pracownik skarżącej mógł być obecny na spotkaniu w Königswinter i później tego samego dnia jechać taksówką w Barcelonie. Skarżąca wskazuje, że w wypadku innych spotkań Degussa przedstawiła faktury z restauracji zawierające listę uczestników. Jednak w wypadku omawianego spotkania Komisja nie zdołała uzyskać dodatkowych dowodów od Degussy ani od Solvay. Według skarżącej Solvay nie potwierdziła jej obecności na tym spotkaniu.

66 Okoliczność, że skarżąca nie brała udziału w rozmowach dotyczących zamknięcia zakładu należącego do Atochem, jest według niej potwierdzona przez jej nieobecności podczas późniejszych spotkaniach dotyczących tego tematu. Zdaniem skarżącej Komisja niesłusznie stwierdziła, że Solvay potwierdziła jej uczestnictwo w porozumieniu z Atochem (motyw 244 zaskarżonej decyzji). Solvay nie podała szczegółów dotyczących tego rzekomego uczestnictwa, a Degussa w ogóle o nim nie wspomniała. Jest możliwe, że Solvay przez pomyłkę wspomniała o zgodnej z prawem umowie o dostawę, zawartej w tym okresie pomiędzy skarżącą i Atochem.

67 W motywie 234 zaskarżonej decyzji Komisja nie wskazała, że skarżąca zgodziła się zapłacić Atochem. Późniejsze fakty, w szczególności nieobecność skarżącej podczas późniejszego spotkania w październiku 1998 r. między Solvay, Degussą i Atofiną, dowodzą braku znaczenia w tym względzie oświadczenia Solvay. Tymczasem z motywu 245 zaskarżonej decyzji wynika, że podczas tego spotkania Degussa i Solvay namówiły Atochem do zamknięcia zakładu za wynagrodzeniem ze strony Degussy i Solvay.

– W przedmiocie spotkania z Degussą w dniu 28 września 1998 r. w Brukseli

68 Skarżąca podnosi, że Komisja błędnie oceniła informacje Degussy dotyczące dwustronnego spotkania we wrześniu 1998 r. Zgodnie z motywem 241 zaskarżonej decyzji przedmiotem tego spotkania było powiadomienie skarżącej o wynikach spotkania, które miało miejsce tego samego dnia rano. W rzeczywistości Degussa wskazała jedynie, że „tematem spotkania była rozmowa o charakterze ogólnym, dotycząca rozwoju europejskiego rynku NW, w szczególności jeśli chodzi o wysoki poziom osiągniętych cen i szanse na utrzymanie takiego poziomu”. Degussa nie wspomina o żadnym porozumieniu w sprawie cen lub w sprawie udziałów w rynku, lecz wskazuje, że rozmowa miała „charakter ogólny”.

– W przedmiocie spotkań dotyczących NBS

69 Skarżąca wskazuje, że jej pracownik przypomina sobie, że uczestniczył w dwóch spośród czterech spotkań dotyczących NBS, o których jest mowa w zaskarżonej decyzji (motywy 237, 238, 259–263, 267–270 i 276–279 zaskarżonej decyzji), to znaczy w spotkaniach z początku 1999 r. w Mediolanie i z grudnia 1999 r. we Fryburgu.

70 Przedmiotem obu tych spotkań było omówienie środków, które przemysł mógłby wykorzystać w celu uspokojenia obaw dotyczących wpływu składników NBS na zdrowie. Ze względu na te obawy skarżąca zaczęła już rozważać rozwój „produktu alternatywnego”, nadwęglanu sodu (zwanego dalej „NWS”). Niestety, podczas tego spotkania inni producenci rozpoczęli niezgodne z prawem rozmowy. Skarżąca nie była nimi zainteresowana, gdyż podjęła ona już decyzję o stopniowym zarzuceniu NBS na rzecz NWS. Jej przedstawiciel nie uczestniczył zatem w niezgodnych z prawem rozmowach. Wyjaśnienie to zostało potwierdzone przez Degussę, która oświadczyła, że do tych spotkań doszło „przez przypadek”, przy okazji zgodnych z prawem rozmów.

71 Co się tyczy dwóch pozostałych spotkań w sprawie NBS, odpowiednio we wrześniu 1998 r. w Lyonie i latem 1999 r. w Bazylei, to o rzekomym uczestnictwie skarżącej świadczy wyłącznie niepotwierdzona informacja Solvay. Komisja nie uwzględniła zeznań pracownika skarżącej, którego informacja ta dotyczy, iż nie przypomina on sobie, aby uczestniczył w tych spotkaniach.

– Argumenty przedstawione w replice

72 W replice skarżąca podnosi, że Komisja nie przestrzegała zasady domniemania niewinności, gdyż nie dysponowała dokładnymi i zgodnymi dowodami jej uczestnictwa w działaniach składających się na kartel.

73 W pierwszej kolejności – Komisja nie uwzględniła materiału dowodowego potwierdzającego stanowisko skarżącej i przeinaczyła inne dowody w celu potwierdzenia wniosku, do którego doszła. Według skarżącej Komisja pominęła fakt, że najlepszymi dowodami były bezpośrednie zeznania jej pracowników, zastosowała nieuzasadnione domniemania na jej niekorzyść, zniekształciła dowody świadczące na korzyść skarżącej, utożsamiła jej uczestnictwo w zgromadzeniach CEFIC, które są zgodne z prawem, z działaniami składającymi się na kartel i „podretuszowała” dowody na jej niekorzyść.

74 Komisja nie rozważyła dowodów w sposób obiektywny i całościowy. Nie wzięła pod uwagę dowodów świadczących o tym, że skarżąca podchodziła do podziału rynku w sposób agresywny, że konkurenci tracili swoje udziały w rynku na rzecz skarżącej i skarżyli się na to oraz że próby odbycia dwóch spotkań kartelu zakończyły się, gdy skarżąca odmówiła udziału w nich. Komisja nie uzyskała dodatkowych dowodów dotyczących niepotwierdzonych zarzutów przeciwko skarżącej.

75 W drugiej kolejności skarżąca krytykuje okoliczność, że Komisja nie przeprowadziła przesłuchania krzyżowego w celu zbadania prawdziwości zeznań jej pracowników. Skarżąca była jedynym przedsiębiorstwem, które przedstawiło świadków na przesłuchaniu przez Komisję. Żadne z trzech przedsiębiorstw, których zeznania obciążyły skarżącą, nie przedstawiło świadków podczas przesłuchania. Wiele dowodów przedstawionych przez Degussę i Solvay pochodziło głównie z anonimowych źródeł. Komisja pominęła oświadczenia pracowników skarżącej, ponieważ nie zostały złożone pod przysięgą.

76 W trzeciej kolejności skarżąca podnosi, że Komisja w sposób niedokładny przedstawiła dowody uzyskane w wyniku przesłuchania.

77 Podczas przesłuchania funkcjonariusz ds. przesłuchań wyjaśnił, że niektóre dowody, na których oparła się Komisja, w szczególności przedstawione przez Solvay twierdzenia anonimowych źródeł dotyczące połączeń telefonicznych skierowanych do skarżącej, nie były wiarygodne. Po przesłuchaniu Komisja nie otrzymała zaś dodatkowych dowodów.

78 W szczególności, co się tyczy spotkań w Sewilli w maju 1997 r., w odpowiedzi na skargę Komisja wskazała, według skarżącej niesłusznie, że po przesłuchaniu uzyskała potwierdzenie niektórych okoliczności faktycznych przez inne przedsiębiorstwa, i dała skarżącej możliwość przedstawienia jej stanowiska. Po przesłuchaniu nie zostały przedstawione nowe dowody dotyczące tych spotkań.

79 Wbrew temu, co twierdzi Komisja, dodatkowe dowody, które zostały przekazane skarżącej, nie miały związku z rzekomymi rozmowami telefonicznymi Solvay. W informacjach przedstawionych po przesłuchaniu Solvay i Degussa po prostu opisały niektóre kwestie zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów (w wypadku Degussy – spotkanie we Frankfurcie nad Menem w listopadzie 1997 r., w wypadku Solvay – spotkanie w Königswinter w lipcu 1998 r.) i potwierdziły uczestnictwo swoich pracowników. Żadna z tych spółek nie wspominała początkowo o uczestnictwie skarżącej w tych spotkaniach. Sama Komisja przyznała, że Solvay odpowiedziała „nie wprost” i że Degussa nie wymieniła „wyraźnie” skarżącej.

80 W czwartej kolejności skarżąca podnosi, że Komisja dokonała sprzecznych ustaleń. W odniesieniu do Kemiry Komisja uznała, że nie można wykluczyć, iż różne rozmowy towarzyszące CEFIC były raczej prowadzone jako rozmowy dwustronne (motyw 167 zaskarżonej decyzji). Natomiast w wypadku skarżącej Komisja niesłusznie stwierdziła, że było niemożliwe, aby jej przedstawiciele uczestniczyli w tych samych spotkaniach, nie wiedząc o zmowie.

81 W piątej kolejności – zdaniem skarżącej Komisja przeinaczyła niektóre dowody odciążające. Po pierwsze, dotyczy to informacji, zgodnie z którymi skarżąca należała do grupy „niepokornych”, ponieważ chciała zwiększyć całkowite zdolności produkcyjne w Europie kosztem cen. Komisja niesłusznie nie uwzględniła tego dowodu, w odpowiedzi na skargę stwierdzając po prostu, że świadczy on o próbie wykorzystania przez skarżącą kartelu na swoją korzyść.

82 Po drugie, co się tyczy spotkań w Sewilli towarzyszących zgromadzeniom CEFIC, pracownik skarżącej oświadczył, że odmówił uczestniczenia we wszelkich rozmowach kartelu i że w konsekwencji przedstawiciele Solvay i Degussy opuścili salę spotkań. Odmawiając uwzględnienia tego zeznania Komisja oparła się na swojej własnej, niesłusznej interpretacji powodów, ze względu na które Solvay i Degussa opuściły salę spotkań – rzekomo miało to być spowodowane niezadowoleniem z przydzielonych im udziałów w rynku. Brak jest jakiegokolwiek dowodu, który potwierdzałby tę tezę Komisji. Natomiast według skarżącej przedwczesne zakończenie spotkań w Sewilli, związane z niezadowoleniem konkurentów z obniżenia jej cen i wzrostu jej udziału w rynku, świadczyło o tym, że wyjaśniła ona konkurentom, iż uczestniczyła w tych spotkaniach w innym niż oni celu.

83 W szóstej kolejności skarżąca twierdzi, że Komisja przeinaczyła niektóre dowody z dokumentów.

84 Po pierwsze, co się tyczy stempla w paszporcie pracownika skarżącej, zgodnie z którym w dniu 10 lutego 1996 r. pracownik ten znalazł się na terytorium Stanów Zjednoczonych, Komisja niesłusznie stwierdziła, że nie musi to dowodzić, iż dwa dni później nie mógł on znajdować się w Paryżu. Jednak według skarżącej nie jest możliwe, aby ów pracownik poleciał do Stanów Zjednoczonych 10 lutego, spędził tam 24 godziny, odbył transatlantycki lot powrotny, udał się wprost na spotkanie kartelu w dniu 12 lutego i następnie powrócił do Stanów Zjednoczonych. Gdyby tak było, zdaniem skarżącej w jego paszporcie widniałby drugi stempel. Zatem pracownik Atofiny niesłusznie stwierdził, że w dniu 12 lutego 1996 r. przedstawiciel skarżącej był w Paryżu. Jeżeli doda się do tego, że Atofina wielokrotnie jako jedyna twierdziła, iż skarżąca uczestniczyła w spotkaniach kartelu, i że jej informacje zawierały znaki zapytania, wiarygodność informacji Atofiny zostanie podważona.

85 Po drugie, jeśli chodzi o rachunek za taksówkę wystawiony w dniu 13 lipca 1998 r. w Barcelonie, zawierający nazwisko pracownika skarżącej, który rzekomo tego samego dnia uczestniczył w spotkaniu w Königswinter, Komisja bezpodstawnie podważyła ten dowód, wskazując, że rachunek mógł zostać wystawiony o innej porze dnia (motyw 236 zaskarżonej decyzji). Jednak domniemanie niewinności powinno przeważyć nad taką spekulacją.

86 Po trzecie, notatki ze spotkań przedstawione przez Atofinę zawierające znaki zapytania w kolumnie dotyczącej cen skarżącej świadczą według skarżącej o tym, że Atofina nie dysponowała informacjami na temat cen skarżącej, gdyż ta ostatnia nie była obecna na spotkaniu. Tymczasem w odpowiedzi na skargę Komisja niesłusznie sugeruje, że znaki zapytania świadczą o „ostrożności” pracownika Atofiny. Komisja nie wzięła pod uwagę innego wyjaśnienia, zaproponowanego przez skarżącą, w myśl którego omawiana informacja „mogłaby pochodzić skądkolwiek”. Zatem jeśli chodzi o to spotkanie, Komisja przeinaczyła jasne zeznania pracowników skarżącej, poparte dowodami z dokumentów.

87 Po czwarte, Komisja stwierdziła, że w notatce pracownika Atofiny dotyczącej spotkania w Düsseldorfie w październiku 1998 r. wielokrotnie wymieniony został pracownik skarżącej. Według skarżącej notatka ta nie jest jasna, ale z późniejszych wyjaśnień Atofiny wynika, że odnosi się ona do kolejnego spotkania, mającego odbyć się w dniu 9 listopada, podczas którego miał zostać przyjęty „ostateczny model”, i że zawiera ona „komentarz na temat sposobu doprowadzenia do zaakceptowania przez [skarżącą] jej udziałów w rynku poprzez naciski Solvay”. W październiku 1998 r. skarżąca nadal odmawiała uczestnictwa w działaniach kartelu. Komisja jednak, nie zbadawszy treści notatki, niesłusznie oparła się na prostym fakcie, że została w niej wymieniona nazwa skarżącej.

88 W siódmej kolejności – zdaniem skarżącej Komisja „podretuszowała” dowody, dodając nieistniejące szczegóły lub wyolbrzymiając stwierdzone okoliczności.

89 Po pierwsze, co się tyczy dwustronnego spotkania z Degussą we wrześniu 1998 r. w Brukseli, którego prawdziwości skarżąca zaprzecza, Komisja wskazała, że stanowiło ono „debriefing” spotkania porannego (motyw 241 zaskarżonej decyzji). Jednak w informacjach Degussy nie ma mowy o takim „debriefingu” ani o żadnej rozmowie na temat NBS lub na temat zamrożenia udziałów w rynku w odniesieniu do NW. Co się tyczy NW, Degussa wyraźnie oświadczyła, że rozmowy pozostały „ogólne”. Wyciągnięte przez Komisję wnioski są według skarżącej bezpodstawne.

90 Po drugie, jeśli chodzi o spotkania w Sewilli, to wbrew temu, co utrzymuje Komisja, skarżąca zdystansowała się wobec antykonkurencyjnych rozmów, odmawiając włączenia się w działania stanowiące kartel, co doprowadziło do „nagłego wyjścia” przedstawicieli Degussy i Solvay, a tym samym do zakończenia tej serii spotkań. Komisja w tym względzie przeinaczyła elementy akt postępowania.

91 Po trzecie, co się tyczy tezy Komisji, jakoby Atofina potwierdziła stwierdzenia Solvay dotyczące rozmów telefonicznych, to informacje Solvay i Atofiny wyraźnie odnoszą się do różnych spotkań. W żaden sposób nie mogą się zatem pokrywać, jeśli chodzi o uczestników tych spotkań lub okresy, kiedy miały miejsce.

92 W ósmej kolejności skarżąca podnosi, że Solvay i Atofina, które równocześnie złożyły wnioski o złagodzenie sankcji, „prześcigały się” w istotnym zwiększaniu wartości dowodów posiadanych już przez Komisję, co podważa wiarygodność ich oświadczeń.

93 Przedsiębiorstwa, które złożyły wnioski o złagodzenie sankcji, nie mogły zweryfikować tego, co zapamiętali ich pracownicy, ani dostarczyć jasnych i dokładnych dowodów. Przykładowo Komisja przytacza motyw 236 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym Solvay w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów „z własnej woli” potwierdziła spotkanie w Köningswinter w lipcu 1998 r., podczas gdy w odpowiedzi na skargę dodała w nawiasie: „należy sprawdzić, czy rzeczywiście zrobiła to z własnej woli, czy na prośbę Komisji”. Podobnie jeśli chodzi o spotkanie w Düsseldorfie w październiku 1998 r. Degussa na prośbę Komisji „nadal wypytywała” swoich pracowników o jego uczestników.

94 Wreszcie skarżąca wskazuje, że nigdy nie została uznana za winną prowadzenia działań antykonkurencyjnych. Jej pracownicy złożyli zeznania podczas przesłuchania i przedstawili oświadczenia obalające twierdzenia zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. To przedsiębiorstwa, które powróciły do naruszenia, starały się uzyskać złagodzenie sankcji i, w ramach swojego „wyścigu”, przedstawiły niejasne, niepotwierdzone i często anonimowe oświadczenia zawarte w pismach pochodzących od ich prawników lub zagadkowe odręczne notatki „nafaszerowane znakami zapytania”. Komisja nie przedstawiła żadnego wyjaśnienia pozwalającego na uprzywilejowane potraktowanie tych dowodów w stosunku do jasnych i bezdyskusyjnych dowodów przedstawionych przez skarżącą.

95 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

Ocena Sądu

96 Zgodnie z art. 81 ust. 1 WE niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie uzgodnione praktyki, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

97 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób (wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1711, pkt 256; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/89 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 199).

98 Można uważać, że porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte, jeżeli istnieje zgodność woli co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli konkretne elementy planowanego ograniczenia stanowią jeszcze przedmiot negocjacji (zob. podobnie ww. w pkt 97 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 151–157, 206).

99 Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie zastąpić konkurencję i związane z nią ryzyko praktyczną współpracą przedsiębiorstw (wyroki Trybunału: z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 115; w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 158).

100 W tym względzie art. 81 ust. 1 WE stoi na przeszkodzie wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, mogącym wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi zachowanie, które dane przedsiębiorstwo postanowiło lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji (zob. podobnie ww. w pkt 99 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 116, 117).

101 Fakt przekazania swoim konkurentom informacji w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia wystarcza, aby dowieść istnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 WE (wyroki Sądu: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑148/89 Tréfilunion przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1063, pkt 82; z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑53/03 BPB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1333, pkt 178).

102 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcia porozumienia i uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE oznaczają formy zmowy mające taki sam charakter i różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami, w których się ujawniają (ww. w pkt 99 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 131, 132; ww. w pkt 97 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 190).

103 W wypadku naruszenia złożonego, w którym uczestniczyło przez szereg lat wielu producentów mających na celu wspólną regulację rynku, nie można wymagać od Komisji, by precyzyjnie zakwalifikowała naruszenie jako porozumienie lub uzgodnioną praktykę, skoro i tak obie formy naruszenia są przewidziane w art. 81 WE (zob. podobnie ww. w pkt 99 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 111–114; wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 696).

104 Podwójne zakwalifikowanie naruszenia jako porozumienia „lub” uzgodnionej praktyki należy rozumieć jako oznaczające złożoną całość obejmującą okoliczności faktyczne, z których jedne zostały zakwalifikowane jako porozumienie, a inne jako uzgodniona praktyka w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, który nie przewiduje szczególnej kwalifikacji dla tego typu złożonego naruszenia (ww. w pkt 97 wyroki: w sprawie Hercules Chemicals przeciwko Komisji, pkt 264; w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 187).

105 Jeżeli chodzi o przeprowadzenie dowodu naruszenia należy przypomnieć, że Komisja powinna ustalić dowody, które mogą wykazać w sposób wymagany prawem istnienie okoliczności stanowiących naruszenie art. 81 ust. 1 WE (wyrok Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58).

106 W tym względzie musi ona przedstawić szczegółowe i spójne dowody (zob. wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

107 Jednak nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję oceniany globalnie odpowiadał temu wymogowi (zob. wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 180 i przytoczone tam orzecznictwo).

108 Poszlaki przywołane w decyzji przez Komisję w celu dowiedzenia dopuszczenia się przez przedsiębiorstwo naruszenia art. 81 ust. 1 WE winny być oceniane nie odrębnie, ale jako całość (zob. ww. w pkt 101 wyrok w sprawie BPB przeciwko Komisji, pkt 185 i przytoczone tam orzecznictwo).

109 Należy również mieć na uwadze okoliczność, że działania antykonkurencyjne są dokonywane potajemnie i wobec tego w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie szeregu zbieżnych okoliczności oraz poszlak, które, rozpatrywane łącznie, mogą stanowić, w braku innego możliwego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57).

110 Co się tyczy zakresu kontroli sądowej – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku gdy do Sądu wpływa skarga o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE, powinien on zasadniczo dokonać całościowej kontroli tego, czy spełnione są przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE (wyrok Sądu z dnia 26 października 2000 r. w sprawie T‑41/96 Bayer przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3383, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

111 Wątpliwości sądu powinny być rozpatrywane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie, zgodnie z zasadą domniemania niewinności, która, jako ogólna zasada prawa Unii, znajduje zastosowanie w szczególności w postępowaniach w sprawie naruszenia zasad konkurencji dotyczących przedsiębiorstw i mogących doprowadzić do nałożenia grzywny lub okresowej kary pieniężnej (ww. w pkt 99 wyrok w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 149, 150).

112 W świetle powyższych rozważań należy zbadać, czy w niniejszym przypadku Komisja ustaliła w wymagany prawem sposób, że skarżąca uczestniczyła w naruszeniu, którego dotyczy zaskarżona decyzja.

– Uwagi wstępne

113 Skarżąca przedstawia szereg krytycznych uwag o charakterze ogólnym dotyczących przeprowadzenia dowodu w niniejszej sprawie, wskazując, po pierwsze, ograniczoną wartość dowodową dowodów dostarczonych przez przedsiębiorstwa, które złożyły wnioski o złagodzenie sankcji, po drugie, posłużenie się niepotwierdzonymi informacjami pochodzącymi z pojedynczego źródła, po trzecie, fakt, że nie zostały obalone zeznania przeciwne złożone przez jej pracowników i po czwarte, zaniechanie nadania dalszego biegu propozycjom funkcjonariusza ds. przesłuchań przedstawionym podczas przesłuchania.

114 Jakkolwiek te uwagi w znacznej mierze pokrywają się z zastrzeżeniami skierowanymi przeciwko dowodom merytorycznym wskazanym przez Komisję w zaskarżonej decyzji, wymagają jednak poczynienia pewnych wstępnych obserwacji.

115 W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o argument skarżącej dotyczący wartości dowodów przedstawionych w ramach wniosków o złagodzenie sankcji, należy przypomnieć, że sama okoliczność, iż informacja została przedstawiona przez przedsiębiorstwo, które złożyło wniosek o złagodzenie sankcji, nie podważa jej wartości dowodowej.

116 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa wspólnotowego nie zakazuje bowiem Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw (ww. w pkt 103 wyrok w sprawach połączonych Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 512). Oświadczenia złożone w ramach współpracy nie mogą zostać uznane wyłącznie na tej podstawie za pozbawione wartości dowodowej. Oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy bowiem z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑54/03 Lafarge przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 57, 58).

117 Pewna podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia jest zrozumiała, ponieważ uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników. Jednak ze względu na logikę właściwą postępowaniu przewidzianemu w komunikacie o współpracy fakt wystąpienia o zastosowanie tego komunikatu w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników inkryminowanego kartelu. Każda próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu o współpracy (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70; ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 58).

118 W szczególności należy uznać, że fakt, iż dana osoba przyznaje, że popełniła naruszenie, i w ten sposób potwierdza istnienie okoliczności wykraczających poza te, których istnienie można było wyprowadzić bezpośrednio z odnośnych dokumentów, implikuje a priori, o ile nie występują okoliczności szczególne wskazujące na coś przeciwnego, że osoba ta postanowiła mówić prawdę. Zatem oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy co do zasady uważać za dowody szczególnie wiarygodne (ww. w pkt 107 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 211, 212; wyrok z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02 Bolloré i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, pkt 166; ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 59).

119 Oświadczenia złożone przez obwiniane przedsiębiorstwa w ramach wniosków o złagodzenie sankcji powinny być jednak oceniane z ostrożnością i w zasadzie nie mogą zostać uwzględnione bez potwierdzenia.

120 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem złożone przez przedsiębiorstwo obwiniane o uczestnictwo w kartelu oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez kilka innych obwinianych przedsiębiorstw, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami (wyroki Sądu: ww. w pkt 107 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 219; wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 285; ww. w pkt 118 wyrok w sprawach połączonych Bolloré i in. przeciwko Komisji, pkt 167; ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 293; zob. również podobnie ww. w pkt 32 wyrok w sprawie Enso-Gutzeit przeciwko Komisji, pkt 91).

121 W celu zbadania wartości dowodowej oświadczeń przedsiębiorstw, które złożyły wnioski o złagodzenie sankcji, Sąd bierze w szczególności pod uwagę, po pierwsze, wagę spójnych wskazówek świadczących o istotnym znaczeniu tych oświadczeń i po drugie, brak wskazówek, iż mają one skłonność do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników (zob. podobnie ww. w pkt 117 wyrok w sprawie Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, pkt 70; ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 62, 295).

122 W drugiej kolejności, jeśli chodzi o zastrzeżenie skarżącej dotyczące tego, że w odniesieniu do pewnych okoliczności faktycznych Komisja polegała na pojedynczym dowodzie, należy przypomnieć, iż żadna zasada prawa Unii nie stoi na przeszkodzie temu, aby w celu stwierdzenia naruszenia Komisja oparła się na pojedynczym dowodzie z dokumentu, o ile jego wartość dowodowa nie podlega wątpliwości i jeżeli sam ten dowód w sposób niewątpliwy potwierdza istnienie naruszenia (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑491, pkt 1838).

123 Niewątpliwie założenie to, w świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 120 powyżej, nie ma co do zasady zastosowania w odniesieniu do zwykłych oświadczeń obwinionego przedsiębiorstwa, które w zakresie, w jakim zostały zanegowane przez inne przedsiębiorstwa, których dotyczą, wymagają potwierdzenia przez dodatkowe i niezależne dowody.

124 Powyższe stwierdzenie może jednak zostać złagodzone, w przypadku gdy oświadczenie złożone przez współpracujące przedsiębiorstwo jest szczególnie wiarygodne, gdyż w takiej sytuacji wymagany poziom potwierdzenia jest mniejszy, zarówno jeśli chodzi o dokładność, jak i o znaczenie.

125 Jeśli bowiem zbiór spójnych poszlak pozwala potwierdzić istnienie pewnych szczególnych aspektów zmowy, której dotyczy oświadczenie złożone w ramach współpracy, wówczas samo to oświadczenie może stanowić potwierdzenie innych aspektów zaskarżonej decyzji (zob. podobnie ww. w pkt 107 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 220, 334). W tych okolicznościach Komisja może oprzeć się wyłącznie na tym oświadczeniu, pod warunkiem że prawdziwość zawartych w nim stwierdzeń nie budzi wątpliwości i zawarte w nim wskazówki nie powodują niejasności.

126 Ponadto nawet jeśli oświadczenie danego przedsiębiorstwa nie zostało potwierdzone w odniesieniu do konkretnych okoliczności faktycznych, których dotyczy, może jednak mieć pewną wartość dowodową jako potwierdzenie istnienia naruszenia, w ramach zbioru spójnych poszlak przyjętego przez Komisję. W zakresie w jakim dokument zawiera konkretne informacje odpowiadające informacjom zawartym w innych dokumentach, należy bowiem uznać, że dokumenty te mogą wzajemnie wzmacniać swoją wartość dowodową (zob. podobnie ww. w pkt 107 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 275).

127 Komisja zresztą powinna mieć możliwość wyciagnięcia na podstawie okresów, odnośnie do których materiał dowodowy jest stosunkowo obszerny, wniosków dotyczących innych okresów, odnośnie do których dowody mogą być rzadsze. Potrzebne będzie zatem naprawdę rzetelne wyjaśnienie, aby przekonać sąd, że na pewnym etapie serii spotkań wydarzyły się rzeczy całkowicie różne od tego, co działo się podczas wcześniejszych i późniejszych spotkań, chociaż na wszystkich spotkaniach gromadził się ten sam krąg uczestników, towarzyszyły im jednakowe okoliczności zewnętrzne i niezaprzeczalnie miały one ten sam cel [opinia sędziego B. Vesterdorfa, pełniącego funkcję rzecznika generalnego w sprawie T‑1/89 Rhône-Poulenc przeciwko Komisji (wyrok Sądu z dnia 24 października 1991 r.), Rec. s. II‑867, II‑885; połączone opinie do wyroków zwanych „wyrokami w sprawach Polipropylen”, Rec. s. II‑954].

128 W trzeciej kolejności skarżąca utrzymuje, że przy ocenie dowodu Komisja nie wysłuchała jej pracowników i nie wzięła pod uwagę ich zeznań.

129 Skarżąca podnosi w szczególności, że stwierdzenie naruszenia opiera się w znacznej mierze na oświadczeniach Solvay i na oświadczeniu pracownika Atofiny, z których wynika, że z pewnymi jej pracownikami, jakkolwiek byli oni nieobecni na niektórych spotkaniach, kontaktowano się lub też informowano ich telefonicznie. Skarżąca wskazuje, że ci spośród jej pracowników, których tożsamość została wskazana w tych oświadczeniach, przedstawili Komisji swoje oświadczenia, świadczące o czymś przeciwnym, które nie zostały wzięte pod uwagę.

130 W tym względzie należy zauważyć, że Komisja dysponowała pisemnymi oświadczeniami tych pracowników skarżącej i że byli oni obecni podczas przesłuchania.

131 W tej sytuacji kwestia, czy wspomniane oświadczenia zostały należycie wzięte pod uwagę w zaskarżonej decyzji, pokrywa się z oceną zastrzeżeń skarżącej wobec konkretnych okoliczności faktycznych w tym zakresie.

132 Należy jednak w tym miejscu wskazać, że skarżąca niesłusznie twierdzi, iż ze względu na to, że oświadczenia te zostały złożone pod przysięgą, mają one istotną wartość dowodową i że wobec tego Komisja była zobowiązana wykazać, że jej świadkowie „krzywoprzysięgli”.

133 Chociaż bowiem zeznanie złożone pod przysięgą przed sądem – lub ewentualnie w ramach dochodzenia przed prokuratorem – może mieć wysoką wartość dowodową ze względu na potencjalne negatywne konsekwencje karnoprawne dla składającego fałszywe zeznania w ramach dochodzenia, które czynią takie zeznanie bardziej wiarygodnym niż zwykłe oświadczenie (zob. podobnie ww. w pkt 107 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 312), nie dotyczy to jednak niniejszej sprawy, ponieważ w tym wypadku chodzi o pisemne oświadczenia pracowników skarżącej przedłożone Komisji w ramach postępowania administracyjnego oraz o ich zeznania złożone w trakcie przesłuchania przez Komisję.

134 Ponadto skarżąca niesłusznie twierdzi, że Komisja miała obowiązek skonfrontować obciążające ją zeznania przedstawione przez Atofinę i Solvay z przeciwnymi zeznaniami jej własnych pracowników w ramach przesłuchania krzyżowego.

135 W tym względzie należy przypomnieć, że w toku postępowania administracyjnego Komisja nie ma możliwości nakazać przesłuchania osób jako świadków pod przysięgą.

136 Zgodnie z art. 19 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) Komisja może przesłuchiwać wszelkie osoby fizyczne i prawne, które wyrażą zgodę na przesłuchanie, w celu zebrania informacji odnoszących się do przedmiotu postępowania. Oprócz tego, zgodnie z motywem 3 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. 81 [WE] i art. 82 [WE] (Dz.U. L 123, s. 18), przed przyjęciem ustnych oświadczeń od osób fizycznych lub prawnych, które wyrażają zgodę na przesłuchanie, Komisja powinna poinformować te osoby o podstawie prawnej przesłuchania i jego dobrowolnym charakterze.

137 Ponadto Komisja jest zobowiązana wysłuchać osoby fizyczne lub prawne mające w tym wystarczający interes, jedynie jeżeli osoby te złożą wniosek o ich wysłuchanie. Posiada ona zatem zasadny zakres uznania przy ocenie celowości przesłuchania osób, których zeznania mogą mieć znaczenie dla prowadzonego dochodzenia. Zapewnienie prawa do obrony nie wymaga bowiem, aby Komisja przesłuchiwała świadków wskazanych przez zainteresowane podmioty, jeżeli uzna, że dochodzenie w toczącej się sprawie było wystarczające (zob. podobnie ww. w pkt 97 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 382, 383 i przytoczone tam orzecznictwo).

138 Prawdą jest, że art. 6 ust. 3 lit. d) Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., przewiduje, że „każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do […] przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia”. Ponadto mimo że Komisja nie jest sądem w rozumieniu tego przepisu, a nakładane przez nią grzywny nie mają charakteru karnoprawnego, to wciąż bez wątpienia Komisja zobowiązana jest do poszanowania ogólnych zasad prawa wspólnotowego w toku postępowania administracyjnego.

139 Jednak zgodnie z utrwalonym orzecznictwem fakt, że przepisy prawa Unii w dziedzinie konkurencji nie nakładają na Komisję obowiązku wezwania świadków obrony, o których przesłuchanie wnioskował zainteresowany podmiot, nie jest sprzeczny z powyższymi zasadami. Należy bowiem zauważyć, że choć Komisja może wysłuchać osób fizycznych lub prawnych, jeżeli uzna to za konieczne, nie ma jednak również prawa wezwać świadków obciążających dany podmiot bez ich zgody (ww. w pkt 97 wyrok w sprawie HFB i in., pkt 389–392; ww. w pkt 118 wyrok w sprawach połączonych Bolloré i in. przeciwko Komisji, pkt 86, 87). Ponieważ postępowanie przed Komisją ma wyłącznie charakter administracyjny, nie jest zadaniem Komisji zapewnienie zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwości przesłuchania określonego świadka i zbadania jego zeznań na etapie dochodzenia (ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 200). Wystarczy, że oświadczenia wykorzystane przez Komisję zostały zawarte w aktach postępowania przekazanych skarżącej, która może zakwestionować je przed sądem Unii (ww. w pkt 116 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 147–149).

140 W świetle powyższych rozważań skarżąca nie może powoływać się na naruszenie jej prawa do przesłuchania lub spowodowania przesłuchania obciążających ją świadków.

141 Niezależnie od wszystkiego, nic nie uniemożliwiało skarżącej zażądania – poprzez złożenie stosownego wniosku o zarządzenie przeprowadzenia środków dowodowych – wezwania obciążających ją świadków i przesłuchania ich przed Sądem. Należy jednak stwierdzić, że skarżąca nie złożyła takiego wniosku. Sąd uważał zresztą, że wezwanie tych świadków byłoby konieczne jedynie wówczas, gdyby w wyniku przeprowadzonego poniżej badania miało się okazać, że dowody zawarte w aktach postępowania i wyjaśnienia udzielone podczas postępowania ustnego nie są wystarczające, aby mógł on orzec w przedmiocie rozpatrywanego sporu.

142 Wreszcie w czwartej kolejności skarżąca twierdzi, że podczas przesłuchania funkcjonariusz ds. przesłuchań przyznał, iż dowody przeciwko niej są niewystarczające i zaproponował kontradyktoryjne badanie nowego dowodu przeciwnego dostarczonego przez skarżącą, to znaczy oświadczeń jej pracowników, której to propozycji Komisja nie nadała dalszego biegu.

143 Należy w tym względzie zauważyć, że sprawozdanie funkcjonariusza ds. przesłuchań stanowi wyłącznie dokument wewnętrzny Komisji, którego celem nie jest uzupełnienie lub skorygowanie argumentów przedsiębiorstw, a zatem niezawierający jakiegokolwiek decydującego aspektu, który sąd Unii musiałby uwzględnić przy wykonywaniu swej kontroli (zob. wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑161/05 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3555, pkt 176 i przytoczone tam orzecznictwo).

144 To samo dotyczy tym bardziej komentarzy wyrażonych podczas przesłuchania przez funkcjonariusza ds. przesłuchań, takich jak te, na które w niniejszej sprawie powołuje się skarżąca. W każdym razie w końcowym raporcie z dnia 20 kwietnia 2006 r., stanowiącym załącznik do odpowiedzi na skargę, funkcjonariusz ds. przesłuchań potwierdził, że podczas tego postępowania administracyjnego zasady dotyczące prawa do obrony zostały zachowane.

145 W świetle wszystkich tych uwag wyrażone przez skarżącą zastrzeżenia wobec przeprowadzenia przez Komisję dowodu i prowadzenia przesłuchania są częściowo bezpodstawne, a częściowo pokrywają się z zastrzeżeniami skierowanymi przeciwko merytorycznym dowodom naruszenia, które zostaną zbadane poniżej.

– W przedmiocie dowodów uczestnictwa skarżącej w naruszeniu

146 Co się tyczy głównych cech naruszenia Komisja stwierdziła, że od dnia 31 stycznia 1994 r. konkurenci wymieniali i omawiali informacje istotne z handlowego punktu widzenia oraz poufne informacje dotyczące wolumenów produkcji i ich możliwego ograniczenia, z zamiarem uniemożliwienia wprowadzenia na rynek nowych zdolności produkcyjnych. Według Komisji rozmawiali też o podziale klientów i udziałów w rynku, a także o cenach zbytu. Stworzyli system nadzoru, za którego pośrednictwem systematycznie wymieniali poufne informacje o rynku, o spółkach, o wolumenach sprzedaży i cenach zbytu. Ponadto Komisja twierdzi, że konkurenci zajmowali się ograniczaniem wydajności i podczas wielostronnych spotkań systematycznie badali zmiany udziałów w rynku (motywy 100, 351–354 zaskarżonej decyzji).

147 Znaczna część wielostronnych spotkań miała miejsce przy okazji odbywających się co pół roku zgromadzeń CEFIC, będącej działającym zgodnie z prawem stowarzyszeniem sektora przemysłu, którego dotyczyło naruszenie.

148 Komisja twierdzi, że w sierpniu 1997 r. w Brukseli – podobnie jak miało to miejsce w wypadku trzech późniejszych spotkań w lutym, w kwietniu i we wrześniu 1998 r. – uczestnicy tych rozmów doszli do porozumienia w sprawie skoordynowanego podniesienia ceny NW (motywy 171 i 172 zaskarżonej decyzji). Co się tyczy NBS – w trakcie pierwszych rozmów na ten temat dokonano wymiany poufnych danych dotyczących rynku w celu zawarcia antykonkurencyjnego porozumienia i „przygotowywano grunt” dla formalnego porozumienia co najmniej od dnia 15 maja 1998 r. (motywy 100, 214 i 229 zaskarżonej decyzji). Ostatnie wielostronne spotkanie w ramach tej zmowy odbyło się zdaniem Komisji w dniu 18 maja 2000 r., lecz porozumienie w sprawie utrzymania poziomu cen NW pozostało aktualne do końca 2000 r. (motywy 281, 282 i 355–360 zaskarżonej decyzji).

149 Jeżeli chodzi o uczestnictwo skarżącej w naruszeniu Komisja uznała, że skarżąca należała do „rdzenia” uczestników kartelu (motyw 99 zaskarżonej decyzji). Komisja odnotowała poszlaki świadczące o występowaniu kontaktów o charakterze zmowy z udziałem skarżącej począwszy od 1991 r. (motyw 106 zaskarżonej decyzji).W szczególności, zgodnie z informacjami od Atofiny, notatki ze spotkań w lipcu, październiku i listopadzie 1995 r. przedłożone przez Atofinę zawierają dane skarżącej i dotyczą przedstawienia stanowiska skarżącej (motywy 120, 127, 128, 129, 133 i 136 zaskarżonej decyzji). Ponadto, według informacji od Degussy, podczas dwustronnego spotkania, które odbyło się w drugiej połowie 1996 r. lub w pierwszej połowie 1997 r., skarżąca „zaakceptowała podstawową ideę skoordynowanego podniesienia poziomu cen” (motyw 151 zaskarżonej decyzji).

150 Jak wynika z akt postępowania, skarżąca zaprzeczyła informacjom dotyczącym początkowego okresu istnienia kartelu i ze względu na brak ich potwierdzenia informacje te nie zostały w stosunku do niej uwzględnione.

151 W konsekwencji w zaskarżonej decyzji Komisja w istotny sposób ograniczyła czas uczestnictwa skarżącej w naruszeniu w stosunku do czasu wskazanego w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Jeżeli chodzi o początek uczestnictwa skarżącej w naruszeniu Komisja stwierdziła, że dysponuje dowodami potwierdzającymi uczestnictwo skarżącej w spotkaniu kartelu w dniu 29 maja 1997 r. i ta data powinna zostać przyjęta dla określenia czasu trwania naruszenia w odniesieniu do skarżącej (motyw 352 zaskarżonej decyzji). Co się tyczy zakończenia uczestnictwa w naruszeniu Komisja wskazała, że jest silnie przekonana, iż skarżąca brała udział w naruszeniu do dnia 13 grudnia 1999 r. – daty ostatniego spotkania kartelu, co do której Komisja dysponowała dowodem uczestnictwa pracowników skarżącej (motyw 365 zaskarżonej decyzji).

152 W zaskarżonej decyzji w stosunku do skarżącej zostały uwzględnione następujące kontakty niezgodne z prawem:

– trzy wielostronne spotkania, które odbyły się w dniu 28 lub 29 maja 1997 r. w Sewilli przy okazji zgromadzenia CEFIC (motywy 156–167 zaskarżonej decyzji), w odniesieniu do których skarżąca przyznaje, że w nich uczestniczyła, ale twierdzi, że była przeciwna niezgodnym z prawem rozmowom;

– cztery wielostronne spotkania, które odbyły się, odpowiednio, w sierpniu 1997 r. w Brukseli, w dniu 18 września 1997 r. w Paryżu, w dniu 17 listopada 1997 r. we Frankfurcie nad Menem i w dniu 21 listopada 1997 r. w Paryżu, w których skarżąca nie uczestniczyła fizycznie, ale o których została jakoby poinformowana telefonicznie przez Atochem (motywy 171–197 zaskarżonej decyzji), czemu skarżąca zaprzecza;

– wielostronne spotkania, które odbyły się w dniach 26 i 27 listopada 1997 r. w Brukseli przy okazji zgromadzenia CEFIC (motywy 198–209 zaskarżonej decyzji), w wypadku których skarżąca przyznaje, że uczestniczyła w zgromadzeniu, ale twierdzi, że nie wiedziała o niezgodnych z prawem rozmowach;

– spotkania dwustronne pomiędzy Degussą, Kemirą i Solvay między końcem roku 1997 i początkiem roku 1998, o których wynikach skarżąca została powiadomiona telefonicznie przez Solvay (motyw 210 zaskarżonej decyzji), czemu skarżąca zaprzecza;

– wielostronne spotkania w dniu 14 maja 1998 r. w Évian-les-Bains przy okazji zgromadzenia CEFIC (motywy 221–232 zaskarżonej decyzji), w wypadku których skarżąca potwierdza swoje uczestnictwo w zgromadzeniu CEFIC, ale twierdzi, że nie wiedziała o niezgodnych z prawem rozmowach;

– spotkanie między Degussą, Solvay i skarżącą w dniu 13 lipca 1998 r. w Königswinter, dotyczące zamknięcia fabryki NBS należącej do Atochem (motywy 233–236 zaskarżonej decyzji), w wypadku którego skarżąca neguje swoje uczestnictwo;

– spotkanie „wysokiego szczebla” między Degussą i Solvay, dotyczące NW i NBS, w dniu 28 września 1998 r. w Brukseli, po którym Degussa spotkała się ze skarżącą, aby powiadomić ją o wyniku (motywy 239–242 zaskarżonej decyzji), w wypadku którego skarżąca nie przeczy, że spotkała się z Degussą, ale twierdzi, iż treść spotkania była zgodna z prawem;

– wielostronne spotkanie dotyczące NW w dniu 12 października 1998 r. w Düsseldorfie, w którym skarżąca nie uczestniczyła, ale – według Atofiny – w którego sprawie skontaktowano się z nią telefonicznie (motywy 247–253 zaskarżonej decyzji), czemu skarżąca zaprzecza;

– wielostronne spotkania i dwustronne kontakty przy okazji zgromadzeń CEFIC w dniach 25 i 26 listopada 1998 r. w Brukseli (motywy 254–258 zaskarżonej decyzji), w dniu 30 kwietnia 1999 r. w Estoril (Portugalia) (motywy 264 i 265 zaskarżonej decyzji) i w dniu 16 listopada 1999 r. w Brukseli (motywy 273–275 zaskarżonej decyzji), w wypadku których skarżąca przyznaje, że uczestniczyła w zgromadzeniach CEFIC, ale twierdzi, iż nie wiedziała o toczących się niezgodnych z prawem rozmowach;

– cztery wielostronne spotkania, dotyczące wyłącznie NBS, które odbyły się, odpowiednio, w dniu 16 września w Lyonie (motywy 237 i 238 zaskarżonej decyzji), na początku 1999 r. w Mediolanie (motywy 259–263 zaskarżonej decyzji), latem 1999 r. w Bazylei (motywy 267–270 zaskarżonej decyzji) i w dniu 13 grudnia 1999 r. we Fryburgu (motywy 276–279 zaskarżonej decyzji), w odniesieniu do których skarżąca zaprzecza swojemu uczestnictwu w spotkaniach w Lyonie i w Bazylei oraz – przyznając, że była tam obecna – twierdzi, że przedmiot pozostałych dwóch spotkań był całkowicie zgodny z prawem, a konkretnie dotyczyły one wyboru postępowania wobec ruchu „antyboranowego”, i że – choć rozmowy „zboczyły” w stronę „niewłaściwych” tematów, poświęciła temu „niewiele uwagi” ze względu na podjętą przez siebie decyzję o przestawieniu się z NBS na NWS z powodów dotyczących środowiska.

153 Z powyższego wynika, że oprócz dwóch spotkań w sprawie NBS, na początku 1999 r. w Mediolanie i w dniu 13 grudnia 1999 r. we Fryburgu, w wypadku pozostałych dowodów uwzględnionych w zaskarżonej decyzji skarżąca zaprzecza, jakoby uczestniczyła w kontaktach o charakterze zmowy.

– W przedmiocie wielostronnych spotkań w dniu 28 lub 29 maja 1997 r. w Sewilli

154 Co się tyczy trzech spotkań, które odbyły się w Sewilli, dla stron bezsporne jest, że skarżąca była reprezentowana podczas dwóch pierwszych spotkań dotyczących odpowiednio NW (uczestnikami pierwszego spotkania były Atochem, Degussa, Solvay, Kemira i skarżąca) i NBS (uczestnikami drugiego spotkania były Caffaro i te same spółki, które uczestniczyły w pierwszym spotkaniu). Natomiast skarżąca nie wzięła udziału w kolacji, która odbyła się nazajutrz w restauracji (motywy 156, 162 i 163 zaskarżonej decyzji).

155 W wypadku dwóch spotkań, na których była obecna, skarżąca nie kwestionuje treści rozmów, które, po pierwsze, umożliwiły wymianę informacji odnoszących się do ewolucji rynku, a po drugie, dotyczyły propozycji globalnego podniesienia cen i porozumienia w sprawie podziału rynku NW (motywy 157–161 zaskarżonej decyzji), a także analogicznych usiłowań dotyczących NBS (motyw 162 zaskarżonej decyzji).

156 Komisja stwierdziła, czemu skarżąca nie przeczy, że „ze względu na brak zaufania i sprzeciw kilku małych producentów europejskich porozumienie nie zostało wówczas osiągnięte” (motyw 164 zaskarżonej decyzji). W szczególności próby rozmów na temat NBS zakończyły się, według oświadczenia Atofiny, „ogromnym zdenerwowaniem osoby odpowiedzialnej z ramienia Degussy […], która wobec oporu małych producentów odmawiających zaakceptowania stanowisk Solvay i Degussy opuściła salę, trzaskając drzwiami” (motyw 162 zaskarżonej decyzji).

157 Jeżeli chodzi o te elementy, skarżąca twierdzi jednak, że jako mały producent w rzeczywistości sprzeciwiła się niezgodnemu z prawem postępowaniu, czego dowodzi jej nieobecność na kolacji zorganizowanej nazajutrz w restauracji.

158 Skarżąca opiera się w szczególności na oświadczeniu jej ówczesnego zastępcy dyrektora generalnego, załączonym do skargi, z którego według niej wynika, że – co się tyczy spotkania w sprawie NW – jej przedstawiciel wyjaśnił Degussie i Solvay, że skarżąca była „w fazie ekspansji w Niemczech” i „nie była zainteresowana” żadnym ograniczeniem cen. Skarżąca odmówiła też dyskutowania o cenach, co spowodowało nagłe wyjście osoby odpowiedzialnej z ramienia Degussy.

159 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem jeżeli dane przedsiębiorstwo było obecne, choćby nie zachowując się w sposób aktywny, na spotkaniu, w trakcie którego poruszano temat niezgodnego z prawem porozumienia, uznaje się, iż uczestniczyło ono w tym porozumieniu, chyba że przedsiębiorstwo to udowodni, iż otwarcie się od niego dystansowało lub iż poinformowało pozostałych uczestników spotkania, że zamierzało wziąć udział w tym spotkaniu w innym aniżeli oni celu (zob. ww. w pkt 122 wyrok w sprawach połączonych Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, pkt 3199 i przytoczone tam orzecznictwo).

160 Ponieważ skarżąca przyznała, że uczestniczyła we wspomnianych niezgodnych z prawem rozmowach, na niej spoczywa obowiązek wykazania, że jej uczestnictwo pozbawione było celu antykonkurencyjnego.

161 Tymczasem należy uznać, że sprzeciw skarżącej wobec konkretnych propozycji Degussy – nawet przy założeniu, że zostałby stwierdzony – nie wystarczy w okolicznościach mających miejsce w niniejszej sprawie, aby wykazać, że dała ona do zrozumienia swoim konkurentom, iż uczestniczyła w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu.

162 W szczególności jeżeli ch