Sprawa C-522/03

Scania Finance France SA

przeciwko

Rockinger Spezialfabrik für Anhängerkupplungen GmbH & Co.

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberlandesgericht München)

Konwencja brukselska – Uznanie i wykonanie – Podstawy odmowy uznania – Pojęcie „doręczenia w należyty sposób”

Opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda przedstawiona w dniu 17 marca 2005 r. I‑0000

Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 13 października 2005 r. I‑0000

Streszczenie wyroku

Konwencja o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych – Uznanie i wykonanie – Podstawy odmowy – Brak doręczenia w należyty sposób i w odpowiednim czasie pisma wszczynającego postępowanie pozwanemu, który nie wdał się w spór – Pojęcie doręczenia w należyty sposób – Ocena według postanowień umowy międzynarodowej obowiązująca pomiędzy państwem pochodzenia a państwem wezwanym

(konwencja z dnia 27 września 1968 r., art. 27 pkt 2, i protokół, art. IV)

Artykuł 27 pkt 2 Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, zmienionej konwencjami w sprawie przystąpienia z 1978 r., z 1982 r., z 1989 r. oraz z 1996 r., oraz art. IV akapit pierwszy protokołu załączonego do tej konwencji należy interpretować w ten sposób, że gdy pomiędzy państwem pochodzenia a państwem wezwanym obowiązuje umowa międzynarodowa, taka jak konwencja haska o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych, doręczenie w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie pozwanemu, który nie wdał się w spór, należy oceniać wyłącznie w świetle postanowień tej konwencji, z zastrzeżeniem możliwości przekazywania pism bezpośrednio między urzędnikami sądowymi, pod warunkiem braku oficjalnego sprzeciwu państwa wezwanego, zgodnie z art. IV akapit drugi protokołu. W istocie dwa sposoby przekazywania pism, o których mowa w art. IV protokołu załączonego do tej konwencji, stanowią dwa wyłączne sposoby dokonania doręczenia, w tym znaczeniu, że tylko gdy nie można zastosować żadnego z tych dwóch sposobów, przekazanie może zostać przeprowadzone w oparciu o prawo obowiązujące w państwie pochodzenia.

(por. pkt 22, 28, 30 i sentencja)

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)

z dnia 13 października 2005 r.( )

Konwencja brukselska – Uznanie i wykonanie – Podstawy odmowy uznania – Pojęcie „doręczenia w należyty sposób”

W sprawie C‑522/03,

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie protokołu z dnia 3 czerwca 1971 r. w sprawie wykładni Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberlandesgericht München (Niemcy) postanowieniem z dnia 31 października 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 15 grudnia 2003 r., w postępowaniu:

Scania Finance France SA

przeciwko

Rockinger Spezialfabrik für Anhängerkupplungen GmbH & Co.,

TRYBUNAŁ (pierwsza izba),

w składzie: P. Jann (sprawozdawca), prezes izby, K. Schiemann, K. Lenaerts, E. Juhász i M. Ilešič, sędziowie,

rzecznik generalny: L.A. Geelhoed,

sekretarz: R. Grass,

rozważywszy uwagi przedstawione:

– w imieniu Scania Finance France SA przez W. Hildmann, Rechtsanwalt

– w imieniu Rockinger Spezialfabrik für Anhängerkupplungen GmbH & Co. przez A. Vigier, Rechtsanwalt,

– w imieniu Republiki Federalnej Niemiec przez R. Wagnera, działającego w charakterze pełnomocnika,

– w imieniu Republiki Francuskiej przez A. Bodard-Hermant i A.L. Hare oraz przez G. de Bergues’a, działających w charakterze pełnomocników,

– w imieniu Republiki Austrii przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,

– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez A.M. Rouchaud-Joët oraz S. Grünheid, działające w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 17 marca 2005 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 27 pkt 2 Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, str. 32), zmienionej Konwencją z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (Dz.U. L 304, str. 1 i – zmienione brzmienie – str. 77), Konwencją z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki Greckiej (Dz.U. L 388, str. 1), Konwencją z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej (Dz.U. L 285, str. 1) oraz Konwencją z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji (Dz.U. 1997, C 15, str. 1) (zwanej dalej „konwencją brukselską”) oraz art. IV protokołu załączonego do tej konwencji.

2 Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Scania Finance SA z siedzibą w Angers (Francja) (zwaną dalej „Scania”), a Rockinger Spezialfabrik für Anhängerkupplungen GmbH & Co. z siedzibą w Monachium (Niemcy) (zwaną dalej „Rockinger”) dotyczącego wykonania w Niemczech wyroku wydanego przez cour d’appel Amiens (Francja) zasądzającego od Rockinger kwotę 615 566,72 FRF na rzecz Scanii.

Ramy prawne

Konwencja brukselska

3 Artykuł 20 konwencji brukselskiej zamieszczony w tytule II tej konwencji „Jurysdykcja” stanowi:

„Jeżeli pozwany, który ma miejsce zamieszkania w jednym z Umawiających się Państw jest pozwany przed sąd innego Umawiającego się Państwa i nie wdaje się w spór, sąd z urzędu stwierdza brak swej jurysdykcji, jeżeli jego jurysdykcja nie wynika z postanowień niniejszej konwencji.

Sąd zawiesza postępowanie do czasu ustalenia, że pozwany miał możliwość uzyskania pisma wszczynającego postępowanie albo dokumentu równorzędnego w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony albo że w tym celu podjęte zostały wszelkie niezbędne czynności.

Postanowienia ustępu poprzedzającego zastępuje się postanowieniami artykułu 15 konwencji haskiej z dnia 15 listopada 1965 r. o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych, jeżeli dokument wszczynający postępowanie był przekazany w trybie tej Konwencji” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej konwencji poniżej].

4 Zgodnie z art. 26 akapit pierwszy konwencji brukselskiej zamieszczonym w tytule III „Uznanie i wykonywanie”:

„Orzeczenia wydane w jednym z Umawiających się Państw są uznawane w innych Umawiających się Państwach bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania”.

5 Artykuł 27 pkt 2 tej konwencji przewiduje równocześnie, że orzeczenia wydanego w Państwie Umawiającym się nie uznaje się, „jeżeli pozwanemu, który nie wdał się w spór, nie doręczono w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie lub dokumentu równorzędnego w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony”.

6 Artykuł IV protokołu załączonego do konwencji brukselskiej, który zgodnie z jej art. 65 stanowi jej integralną część (zwanego dalej „protokołem”) stanowi:

„Pisma sądowe i pozasądowe sporządzone w jednym z Umawiających się Państw, które powinny być doręczone osobie znajdującej się na terytorium innego Umawiającego się Państwa, przekazuje się zgodnie z przepisami konwencji lub porozumień obowiązujących między Umawiającymi się Państwami.

O ile państwo, na którego terytorium powinno nastąpić doręczenie, nie sprzeciwiło się w oświadczeniu skierowanym do Rady Wspólnot Europejskich, pisma te mogą być również przesyłane przez urzędników sądowych państwa, w którym zostały sporządzone bezpośrednio urzędnikom sądowym państwa, na którego terytorium znajduje się osoba, dla której to pismo jest przeznaczone. W takim wypadku urzędnik sądowy państwa pochodzenia przesyła odpis pisma urzędnikowi sądowemu państwa wezwanego, który jest właściwy do przekazania pisma odbiorcy. Przekazanie pisma nastąpi w sposób przewidziany przez prawo państwa wezwanego. Przekazanie stwierdza się zaświadczeniem, które przesyła się bezpośrednio urzędnikowi sądowemu państwa pochodzenia”.

Konwencja o doręczaniu za granicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych lub handlowych sporządzona w Hadze w dniu 15 listopada 1965 r. (zwana dalej „konwencją haską”)

7 Zgodnie z jej artykułem pierwszym konwencję haską stosuje się w sprawach cywilnych lub handlowych we wszystkich przypadkach, gdy dokument sądowy lub pozasądowy ma być przekazany za granicę w celu doręczenia.

8 Artykuł 15 tej konwencji stanowi:

„Jeżeli pozew lub równorzędny dokument został przekazany za granicę w celu doręczenia zgodnie z postanowieniami niniejszej konwencji, a pozwany nie stawił się, orzeczenie nie może być wydane, zanim nie zostanie stwierdzone, że:

a) dokument został doręczony w formie przewidzianej przez prawo wewnętrzne państwa wezwanego do doręczeń dokumentów w postępowaniu krajowym osobom znajdującym się na jego terytorium lub

b) dokument został faktycznie przekazany pozwanemu lub dostarczony do jego miejsca zamieszkania w innej formie przewidzianej przez niniejszą konwencję

oraz że w każdym z tych przypadków doręczenie lub przekazanie zostało dokonane w czasie umożliwiającym pozwanemu podjęcie obrony.

[…]”.

Uregulowanie krajowe

9 Według prawa francuskiego, zgodnie z art. 684 nowego Code de procédure civile (kodeks postępowania cywilnego), doręczenie pisma osobie zamieszkującej za granicą następuje poprzez „remise au parquet” (złożenie w prokuraturze). Doręczenie to następuje zgodnie z art. 685 tego kodeksu w drodze przekazania przez komornika sądowego dwóch odpisów tego dokumentu do prokuratury. Prokuratura opatruje oryginał prezentatą i przekazuje odpisy dokumentu do ministerstwa sprawiedliwości w celu dalszego przekazania. Zgodnie z art. 686 tego kodeksu tego samego dnia lub najpóźniej następnego dnia roboczego komornik sądowy wysyła do odbiorcy list polecony za potwierdzeniem odbioru zawierający uwierzytelniony odpis tego dokumentu. Zgodnie z art. 683 tego kodeksu postanowienia te nie wyłączają stosowania umów międzynarodowych przewidujących inną formę doręczenia.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

10 Scania pozwała Rockinger przed tribunal de commerce d’Amiens (sąd gospodarczy w Amiens). Doręczenie pozwu nastąpiło w drodze „remise au parquet”.

11 Niemiecki urzędnik sądowy został wezwany do doręczenia pozwu Rockinger. Rockinger odmówiła przyjęcia, uzasadniając to w szczególności brakiem tłumaczenia dokumentu na język niemiecki. Następnie Rockinger został doręczony ten sam pozew drogą pocztową, lecz ponownie bez tłumaczenia.

12 Wyrokiem zaocznym z dnia 8 września 2000 r. cour d’appel Amiens (sąd apelacyjny w Amiens) zasądził od Rockinger zapłatę na rzecz Scanii kwoty 615 566,72 FRF.

13 Na wniosek Scanii postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2002 r. Landgericht München I nadał wyrokowi cour d’appel Amiens klauzulę wykonalności. Oberlandesgericht München, do którego Rockinger wniosła zażalenie, postanowił zwiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

„1) Czy artykuł 27 pkt 2 konwencji [brukselskiej] oraz art. IV akapit pierwszy protokołu […] należy interpretować w ten sposób, że doręczenie pisma sądowego pozwanemu zamieszkującemu w państwie umawiającym się innym niż państwo sądu właściwego w chwili wniesienia pisma wszczynającego postępowanie może zostać dokonane wyłącznie w oparciu o postanowienia konwencji lub porozumień obowiązujących między umawiającymi się państwami?

2) W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze – czy artykuł 12 WE należy interpretować w ten sposób, że sprzeczne z nim jest uregulowanie krajowe, które traktuje doręczenie pisma sądowego pozwanemu zamieszkującemu w chwili doręczenia w innym umawiającym się państwie jako fikcję doręczenia w kraju polegającą na tym, że komornik sądowy przekazuje pismo wszczynające postępowanie do prokuratury a prokuratura przekazuje dokumenty dalej na drodze dyplomatycznej lub w oparciu o konwencje lub porozumienia międzynarodowe, natomiast komornik poinformuje o dokonaniu doręczenia stronę zamieszkującą za granicą listem poleconym za potwierdzeniem odbioru?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego

14 Formułując pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej i art. IV akapit pierwszy protokołu należy interpretować w ten sposób, że jeżeli w danej dziedzinie między państwem pochodzenia a państwem wezwanym obowiązują konwencja lub porozumienie międzynarodowe, doręczenie w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie pozwanemu, który nie wdał się w spór może być oceniane wyłącznie w świetle postanowień tej konwencji lub tego porozumienia, czy też może być oceniane również w świetle uregulowań krajowych obowiązujących w państwie pochodzenia, pod warunkiem że ich stosowanie nie jest wyłączone przez te konwencję lub porozumienie.

15 Na wstępie należy stwierdzić, że nawet jeśli celem konwencji brukselskiej, jak podkreślono w preambule, jest zagwarantowanie uproszczenia formalności związanych z wzajemnym uznawaniem i wykonywaniem orzeczeń, to – jak wyjaśnia utrwalone orzecznictwo Trybunału – cel ten nie może być jednakże realizowany w taki sposób, który naruszałby prawo do obrony (wyroki z dnia 11 czerwca 1985 r. w sprawie 49/84 Debaecker i Plouvier, Rec. str. 1779, pkt 10; z dnia 3 lipca 1990 r. w sprawie C‑305/88 Lancray, Rec. str. I‑2725, pkt 21; z dnia 28 marca 2000 r. w sprawie C‑7/98 Krombach, Rec. str. I‑1935, pkt 43).

16 W myśl utrwalonego orzecznictwa przepis art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej ma na celu zapewnienie, aby orzeczenie nie zostało uznane lub wykonane według postanowień konwencji, jeżeli pozwany nie miał możliwości obrony przed sądem, który je wydał (wyrok z dnia 16 czerwca 1981 r. w sprawie 166/80 Klomps, Rec. str. 1593, pkt 9).

17 W tym celu art. 27 pkt 2 przewiduje, że orzeczenia wydane w innym państwie umawiającym się nie są uznawane, jeżeli pozwanemu, który nie wdał się w spór nie doręczono pisma wszczynającego postępowanie w „należyty sposób” i „w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony”.

18 Konwencja brukselska nie harmonizuje różnych systemów doręczania pism sądowych za granicą obowiązujących w państwach umawiających się (wyrok z dnia 15 lipca 1982 w sprawie 228/81 Pendy Plastic, Rec. str. 2723, pkt 13 i ww. wyrok w sprawie Lancray, pkt 28). Jednakże art. IV akapit pierwszy protokołu stanowi, że pisma sądowe sporządzone w jednym z umawiających się państw, które powinny być doręczone w innym umawiającym się państwie przekazuje się zgodnie z przepisami konwencji lub porozumień obowiązujących między umawiającymi się państwami.

19 Brzmienie tego postanowienia oznacza, że w przypadku gdy pomiędzy krajem pochodzenia a krajem wezwanym obowiązuje konwencja lub porozumienie dotyczące doręczania pism sądowych, należyte doręczenie pisma wszczynającego postępowanie powinno być oceniane w świetle postanowień tej konwencji lub porozumienia.

20 Scania, jak również rząd niemiecki podnoszą, że art. IV akapit pierwszy protokołu należy interpretować w ten sposób, że dotyczy on wszystkich systemów doręczania przewidzianych przez prawo krajowe danych państw, jeżeli ich stosowanie nie jest wyłączone przez konwencje lub porozumienia obowiązujące między tymi umawiającymi się państwami.

21 Wykładnia ta nie może zostać zaakceptowana.

22 Artykuł IV protokołu przewiduje bowiem w dwóch akapitach dwa sposoby przekazywania pism. Zgodnie z pierwszym akapitem – sposoby przewidziane przez konwencje i porozumienia obowiązujące między umawiającymi się państwami, zgodnie z drugim – pod warunkiem braku oficjalnego sprzeciwu państwa wezwanego bezpośrednio pomiędzy urzędnikami sądowymi. Słowa „mogą również”, użyte w art. IV akapicie drugim protokołu wskazują wyraźnie, że te dwa sposoby przekazywania pism stanowią dwa wyłączne sposoby dokonania doręczenia w tym znaczeniu, że tylko gdy nie można zastosować żadnego z tych dwóch sposobów przekazanie może zostać przeprowadzone w oparciu o prawo obowiązujące w państwie pochodzenia.

23 Wyczerpujący charakter art. IV protokołu jest potwierdzony przez okoliczność, że w celu zagwarantowania pozwanemu, który nie wdał się w spór, efektywnej ochrony jego praw konwencja brukselska powierza kontrolę należytego doręczenia nie tylko na etapie uznania i wykonania sądowi państwa uznającego względnie wykonującego orzeczenie, lecz również – na etapie badania właściwości – sądowi państwa pochodzenia, który jest uprawniony do dokonania tej kontroli zgodnie z art. 20 konwencji (ww. wyrok w sprawie Pendy Plastic, pkt 13 i ww. wyrok w sprawie Lancray, pkt 28).

24 Z tego względu art. 20 konwencji brukselskiej przewiduje w ustępie drugim, że jeżeli pozwany, który zamieszkuje na terytorium państwa umawiającego się, jest pozwany przed sąd innego umawiającego się państwa i nie wdaje się w spór, sąd zawiesza postępowanie do czasu ustalenia, że pozwany miał możliwość uzyskania pisma wszczynającego postępowanie w czasie umożliwiającym mu przygotowanie obrony. Zgodnie z art. 20 akapit trzeci postanowienia powyższe zastępuje się postanowieniami art. 15 konwencji haskiej, jeżeli dokument wszczynający postępowanie był przekazany w trybie tej konwencji.

25 Podobnie jak art. 20 akapit drugi konwencji brukselskiej, ale w znacznie bardziej obszerny i precyzyjny sposób, art. 15 konwencji haskiej wskazuje, pod jakimi warunkami dokument wszczynający postępowanie może zostać uznany za doręczony pozwanemu zamieszkującemu za granicą, który nie wdał się w spór (ww. wyrok w sprawie Pendy Plastic, pkt 12).

26 Jak podniosła Komisja, skoro system przyjęty przez konwencję brukselską przewiduje, że zarówno sąd państwa pochodzenia, jak również sąd państwa wezwanego kontrolują doręczenie pisma wszczynającego postępowanie w należyty sposób, funkcjonalność tego systemu wymaga, aby kontrola ta była przeprowadzana w miarę możliwości w ramach jednego systemu prawnego. Jeżeli nie została wykorzystana możliwość stworzona przez art. IV akapit drugi protokołu i jeżeli w relacji między państwem pochodzenia a państwem wezwanym obowiązuje konwencja haska, zarówno sąd państwa pochodzenia jak i państwa wezwanego powinny oceniać prawidłowość doręczenia pisma wszczynającego postępowanie wyłącznie w świetle art. 15 konwencji haskiej, do którego odsyła art. 20 akapit trzeci konwencji brukselskiej.

27 W postępowaniu przed sądem odsyłającym sąd ten stwierdził, że w momencie spornego doręczenia zarówno Republika Francuska, jak i Republika Federalna Niemiec były stronami konwencji haskiej.

28 Z tego wynika, że doręczenie, aby zostało uznane za dokonane na należyty sposób w rozumieniu art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej, musi być dokonane zgodnie z postanowieniami konwencji haskiej.

29 Dla celów uznania i wykonania orzeczenia wydanego w państwie pochodzenia do sądu odsyłającego należy ocena, czy art. 15 konwencji haskiej został uwzględniony przez sąd państwa pochodzenia w odniesieniu do doręczenia pozwanemu pisma wszczynającego postępowanie (ww. wyrok w sprawie Pendy Plastic, pkt 13 i 14).

30 W świetle powyższych rozważań na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 27 pkt 2 konwencji brukselskiej oraz art. IV akapit pierwszy protokołu należy interpretować w ten sposób, że jeżeli pomiędzy państwem pochodzenia a państwem wezwanym obowiązuje konwencja lub porozumienie, doręczenie w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie pozwanemu, który nie wdał się w spór, należy oceniać wyłącznie w świetle postanowień tej konwencji lub tego porozumienia, z zastrzeżeniem możliwości przekazywania pism bezpośrednio między urzędnikami sądowymi, pod warunkiem braku oficjalnego sprzeciwu państwa wezwanego, zgodnie z art. IV akapit drugi protokołu.

W przedmiocie pytania drugiego

31 W świetle odpowiedzi udzielonej na pytanie pierwsze nie jest konieczne udzielenie odpowiedzi pytanie drugie.

W przedmiocie kosztów

32 Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 27 pkt 2 Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, zmienionej Konwencją z dnia 9 października 1978 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, Konwencją z dnia 25 października 1982 r. w sprawie przystąpienia Republiki Greckiej, Konwencją z dnia 26 maja 1989 r. w sprawie przystąpienia Królestwa Hiszpanii i Republiki Portugalskiej (Dz.U. L 285, str. 1) oraz Konwencją z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji oraz art. IV akapit pierwszy protokołu załączonego do tej konwencji należy interpretować w ten sposób, że gdy pomiędzy państwem pochodzenia a państwem wezwanym obowiązuje konwencja lub porozumienie, doręczenie w należyty sposób pisma wszczynającego postępowanie pozwanemu, który nie wdał się w spór należy oceniać wyłącznie w świetle postanowień tej konwencji lub tego porozumienia, z zastrzeżeniem możliwości przekazywania pism bezpośrednio między urzędnikami sądowymi, pod warunkiem braku oficjalnego sprzeciwu państwa wezwanego, zgodnie z art. IV akapit drugi protokołu.

Podpisy