OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JÁNA MAZÁKA

przedstawiona w dniu 16 stycznia 2008 r. ( 1 )

Sprawa C-331/06

K.D. Chuck

przeciwko

Raad van Bestuur van de Sociale Verzekeringsbank

„Ubezpieczenie emerytalne — Pracownik będący obywatelem państwa członkowskiego — Składki na zabezpieczenie społeczne — Różne okresy — Różne państwa członkowskie — Obliczanie okresów ubezpieczenia — Wniosek o emeryturę — Zamieszkiwanie w państwie trzecim”

1. Niniejszy wniosek zawierający pytanie prejudycjalne dotyczy art. 48 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1386/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 roku (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71” lub „rozporządzeniem”) ( 2 ).

2. Postanowienie to dotyczy okresów ubezpieczenia krótszych niż rok i ukończonych w określonym krajowym systemie emerytalnym. Artykuł 48 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 zasadniczo stanowi, że takie krótkie okresy podlegają sumowaniu z okresami ubezpieczenia ukończonymi w innych systemach zabezpieczenia społecznego jednego bądź kilku państw członkowskich.

3. W sprawie będącej przyczyną wniosku, obywatel brytyjski pracował przez kilka lat we Wspólnocie (głównie w Niderlandach, jak również przez dziewięć miesięcy w Danii), a następnie przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszka do dnia dzisiejszego. Z chwilą, gdy złożył on do właściwych organów niderlandzkich wniosek o przyznanie emerytury powstało pytanie, czy normę zawartą w art. 48 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 należy stosować względem wniosku o przyznanie emerytury złożonego przez osobę zamieszkałą poza Wspólnotą, co w tym przypadku oznaczałoby, że przy obliczaniu wysokości emerytury będącej przedmiotem złożonego wniosku właściwy organ niderlandzki musiałby uwzględnić okresy ubezpieczenia ukończone zarówno w systemie niderlandzkim, jak i duńskim.

I — Ramy prawne

A — Wspólnotowe ramy prawne

4. Rozporządzenie nr 1408/71 zawiera przepisy koordynujące stosowanie krajowych systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych lub do osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie.

5. Artykuł 2 tego rozporządzenia stanowi: „Zakres podmiotowy 1. Niniejsze rozporządzenie stosuje się zarówno do pracowników najemnych lub do osób prowadzących działalność na własny rachunek, studentów, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu jednego lub kilku państw członkowskich i są obywatelami jednego z państw członkowskich lub są bezpaństwowcami lub uchodźcami, zamieszkałymi na terytorium jednego z państw członkowskich, jak i do członków ich rodzin i do osób pozostałych przy życiu. […]”

6. Artykuł 3 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi: „Zasada równego traktowania 1. Osoby [zamieszkujące terytorium jednego z państw członkowskich i] ( 3 ) do których stosują się przepisy niniejszego rozporządzenia podlegają obowiązkom i korzystają z praw wynikających z ustawodawstwa każdego państwa członkowskiego na tych samych warunkach, co obywatele tego państwa, z zastrzeżeniem przepisów szczególnych zawartych w niniejszym rozporządzeniu”.

7. Artykuł 10 rozporządzenia stanowi: „Uchylenie klauzul zamieszkania — Wpływ ubezpieczenia obowiązkowego na zwrot składek 1. O ile niniejsze rozporządzenie nie stanowi inaczej, świadczenia pieniężne z tytułu inwalidztwa, emerytalne lub renty rodzinne, renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oraz świadczenia z tytułu śmierci uzyskane na podstawie ustawodawstwa jednego lub kilku państw członkowskich, nie podlegają zmniejszeniu, zmianie, zawieszeniu, zniesieniu ani przepadkowi z tego tylko powodu, że uprawniony zamieszkuje terytorium innego państwa członkowskiego niż to, gdzie znajduje się instytucja zobowiązana do wypłaty świadczeń. Poprzedni akapit stosuje się również do świadczeń zryczałtowanych, przyznawanych w razie ponownego zawarcia małżeństwa przez współmałżonka pozostałego przy życiu, który był uprawniony do renty rodzinnej. […]”

8. Artykuł 46 ust. 2 rozporządzenia stanowi: „Jeżeli warunki wymagane przez ustawodawstwo państwa członkowskiego do prawa do świadczeń są spełnione dopiero po zastosowaniu art. 45 i/lub art. 40 ust. 3, stosuje się następujące zasady: (a) instytucja właściwa ustala teoretyczną wysokość świadczenia, o które zainteresowany mógłby się ubiegać, gdyby wszystkie okresy ubezpieczenia i/lub zamieszkania ukończone z uwzględnieniem ustawodawstw państw członkowskich, którym podlegał pracownik najemny lub osoba prowadząca działalność na własny rachunek, zostały ukończone w danym państwie członkowskim z uwzględnieniem ustawodawstwa, które stosuje ona w dniu przyznania świadczenia. Jeżeli zgodnie z tym ustawodawstwem wysokość świadczenia jest niezależna od długości ukończonych okresów, kwota ta zostaje uznana za kwotę teoretyczną, określoną w niniejszej literze; […]”.

9. Artykuł 48 rozporządzenia stanowi: „Okresy ubezpieczenia krótsze niż jeden rok 1. Nie naruszając art. 46 ust. 2, instytucja państwa członkowskiego nie jest zobowiązana do przyznawania świadczeń z tytułu okresów ukończonych z uwzględnieniem stosowanego przez nią ustawodawstwa, które podlegają uwzględnieniu w momencie realizacji ryzyka, jeżeli: — długość tych okresów jest krótsza niż jeden rok, oraz — przy uwzględnieniu jedynie tych okresów nie zostało nabyte prawo do świadczeń na podstawie tego ustawodawstwa. 2. Instytucja właściwa każdego z zainteresowanych państw członkowskich uwzględnia okresy określone w ust. 1, do celów stosowania przepisów art. 46 ust. 2 z wyjątkiem lit. b). 3. W przypadku, gdy stosowanie ust. 1 spowodowałoby zwolnienie z zobowiązań wszystkich instytucji zainteresowanych państw członkowskich, świadczenia są przyznawane wyłącznie na podstawie ustawodawstwa ostatniego z tych państw, którego warunki są spełnione, tak jak gdyby wszystkie okresy ubezpieczenia lub zamieszkania, ukończone i uwzględnione zgodnie z art. 45 ust. 1–4, zostały ukończone z uwzględnieniem ustawodawstwa tego państwa”.

10. Artykuł 36 ust. 3 rozporządzenia (EWG) nr 574/72 ( 4 ) (zwanego dalej „rozporządzeniem wykonawczym”) stanowi: „O ile wnioskodawca zamieszkuje na terytorium państwa, które nie jest państwem członkowskim, składa on wniosek do instytucji właściwej tego państwa członkowskiego, którego ustawodawstwu pracownik ostatnio podlegał. W przypadku, gdy wnioskodawca składa wniosek do instytucji państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, instytucja ta przekazuje wniosek instytucji właściwej”.

B — Właściwe przepisy krajowe

1. Ustawodawstwo niderlandzkie

11. Algemene Ouderdomswet (ustawa o powszechnym ubezpieczeniu emerytalnym zwana dalej „AOW”) stanowi, iż osoby ubezpieczone na podstawie tej ustawy otrzymują emeryturę po osiągnięciu wieku sześćdziesięciu pięciu lat. Osobami ubezpieczonymi są osoby, które jeszcze nie ukończyły sześćdziesięciu pięciu lat, zamieszkałe bądź niezamieszkałe w Niderlandach, lecz podlegające podatkowi od dochodów uzyskiwanych z pracy najemnej wykonywanej w Niderlandach. Emerytura obniżana jest o 2% za każdy pełny rok kalendarzowy, w którym osoba uprawiona do otrzymania emerytury nie była ubezpieczona po ukończeniu piętnastu lat, lecz przed ukończeniem sześćdziesięciu pięciu lat.

2. Ustawodawstwo duńskie

12. Duński system prawny regulujący sprawy emerytalne przewiduje ubezpieczenie osób zamieszkałych i pracujących w Danii. Podobnie jak system niderlandzki, system duński ma charakter kumulatywny. Zgodnie z postanowieniami ustawodawstwa duńskiego, K.W. Chuck nie może nabyć uprawnień emerytalnych z uwagi na okoliczność, że pozostawał on ubezpieczony przez okres jedynie dziewięciu miesięcy.

II — Stan faktyczny, postępowanie przed sądem krajowym oraz pytanie prejudycjalne.

13. Skarżący, urodzony w dniu 13 grudnia 1935 r., jest obywatelem brytyjskim. Od dnia 1 września 1972 r. do dnia 1 kwietnia 1975 r. oraz od dnia 1 stycznia 1976 r. do dnia 31 grudnia 1977 r., to jest przez okres czterech lat i siedmiu miesięcy, mieszkał i pracował w Niderlandach. Przez dziewięć miesięcy pomiędzy tymi dwoma okresami skarżący pracował w Danii, gdzie uiszczał składki na zabezpieczenie społeczne. Od dnia 1 stycznia 1978 r. mieszka on w Stanach Zjednoczonych.

14. Po osiągnięciu wieku emerytalnego skarżący złożył wniosek o przyznanie emerytury do Raad van bestuur van de Sociale Verzekeringsbank (rady administracyjnej kasy zabezpieczenia społecznego, zwanej dalej „SVB”).

15. Decyzją z dnia 11 września 2001 r. SVB zawiadomiła skarżącego, że zgodnie z AOW jest on uprawniony od grudnia 2000 r. do emerytury wynoszącej 10% pełnej emerytury przyznawanej na podstawie AOW. Przy obliczaniu wysokości emerytury SVB nie uwzględniła składek na zabezpieczenie społeczne uiszczonych w Danii, ponieważ w chwili złożenia wniosku o przyznanie emerytury K.D. Chuck nie miał miejsca zamieszkania we Wspólnocie, wobec czego według SVB nie był uprawniony do skorzystania z możliwości przewidzianych w art. 48 rozporządzenia.

16. Skarżący został również zawiadomiony, że skoro jego małżonka nie osiągnęła wieku sześćdziesięciu pięciu lat, to jest on uprawniony do dodatku w wysokości 26% pełnego dodatku, ze skutkiem od grudnia 2002 r.

17. K.D. Chuck odwołał się od tej decyzji, lecz w dniu 2 stycznia 2002 r. SVB oddaliła to odwołanie jako bezzasadne. K.D. Chuck zaskarżył tę decyzję przed Rechtbank Amsterdam. Zasadniczo podniósł on, że okres, przez który uiszczał składki do duńskiego systemu zabezpieczenia społecznego powinien zostać uwzględniony przez SVB przy obliczaniu wysokości jego emerytury, a także, że SVB niesłusznie zaniechał zastosowania art. 48 ust. 2 rozporządzenia, ponieważ okoliczność, że nie miał on miejsca zamieszkania na terytorium Wspólnoty nie stała na przeszkodzie stosowania tego postanowienia.

18. W dniu 27 lipca 2006 r. Rechtbank Amsterdam postanowił zawiesić postępowanie oraz zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy, w przypadku gdy w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik zamieszkuje poza terytorium Wspólnoty, art. 48 rozporządzenia należy stosować w ten sam sposób jak gdyby dany pracownik nadal zamieszkiwał na terytorium Wspólnoty?”.

III — Postępowanie przed Trybunałem

19. Do Trybunału wpłynęły uwagi SVB, Komisji oraz rządów: greckiego, włoskiego i niderlandzkiego.

20. W dniu 27 września 2007 r. odbyła się rozprawa.

IV — Główne argumenty uczestników

21. Komisja proponuje udzielenie odpowiedzi, że, w przypadku gdy w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik zamieszkuje poza terytorium Wspólnoty, to art. 48 rozporządzenia należy stosować w ten sam sposób jak gdyby dany pracownik nadal zamieszkiwał na terytorium Wspólnoty. Okoliczność, czy osoba przechodząca na emeryturę zamieszkuje na terytorium Wspólnoty, czy też poza nim nie ma znaczenia dla stosowania tego artykułu.

22. Z orzecznictwa Trybunału wynika, że rozporządzenie nr 1408/71 nie stwarza wspólnego systemu zabezpieczenia społecznego, lecz jedynie koordynuje systemy krajowe. Podczas gdy pracownicy migrujący, którzy przynależeli do różnych krajowych systemów, zachowują odrębne roszczenia wobec różnych krajowych instytucji zabezpieczenia społecznego, normy wspólnotowe w sprawie zabezpieczenia społecznego pracowników migrujących zapewniają, że prawa te będą uznawane i chronione od chwili ich nabycia przez osoby uważane za pracowników migrujących w rozumieniu tego prawodawstwa.

23. Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że decydującym kryterium stosowania tych norm jest stosunek pomiędzy pracownikiem a systemem zabezpieczenia społecznego określonego państwa członkowskiego, w którym był ubezpieczony w danym okresie i nie należy brać pod uwagę przykładowo miejsca wykonywania działalności zawodowej. Według Komisji, zasadniczym kryterium stosowania rozporządzenia nr 1408/71 jest wobec powyższego stosunek pomiędzy pracownikiem a systemem zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego.

24. Jeżeli podążonoby za rozumowaniem SVB, to zasada sumowania przewidziana w rozporządzeniu nr 1408/71 zostałaby w dużym stopniu pozbawiona skuteczności.

25. Tym niemniej, pozostaje oczywistym, że żadne postanowienie rozporządzenia nie nakłada obowiązku możliwości eksportu świadczeń socjalnych do państw nienależących do Unii Europejskiej. Zagadnienie to nadal regulowane jest ustawodawstwem krajowym.

26. Rząd grecki i rząd włoski zasadniczo podzielają pogląd Komisji. Rząd grecki również podkreślił, że art. 36 ust. 3 rozporządzenia nr 574/72 stanowi, że o ile wnioskodawca zamieszkuje poza terytorium Wspólnoty, składa on wniosek do instytucji właściwej tego państwa członkowskiego, którego ustawodawstwu ostatnio podlegał.

27. Rząd włoski podnosi, że art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71, który służy zachowaniu świadczeń w przypadku przeniesienia się z jednego państwa członkowskiego do innego, sam w sobie nie oznacza, że uprawnienia do świadczeń zostaną zachowane tylko wówczas, jeżeli zainteresowana osoba przenosi się z jednego państwa członkowskiego do innego oraz nie wyłącza nabycia uprawnień do świadczeń jeżeli wnioskodawca już nie zamieszkuje w państwie członkowskim w chwili przejścia na emeryturę. Powołuje się on również na zmiany wprowadzone w art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 rozporządzeniem nr 647/2005, które uchyliło wymóg zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, aby móc skorzystać ze świadczeń z zabezpieczenia społecznego jakiegokolwiek państwa członkowskiego na takich samych warunkach, jak jego obywatele. Ponadto podkreśla on, że art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 ( 5 ), które uchyla rozporządzenie nr 1408/71 z dniem wejścia w życie rozporządzenia uchylającego ( 6 ), stanowi, że „Niniejsze rozporządzenie stosuje się do obywateli państwa członkowskiego, bezpaństwowców i uchodźców mieszkających w państwie członkowskim, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu jednego lub kilku państw członkowskich”.

28. Argumentując na rzecz odpowiedzi twierdzącej na pytanie prejudycjalne, rząd niderlandzki podnosi, iż w celu stworzenia zachęty dla swobodnego przepływu pracowników, art. 42 WE przewiduje system gwarantujący uprawnienia pracowników do zabezpieczenia społecznego, przez, po pierwsze, system sumowania wszystkich okresów ubezpieczenia poza terytorium krajowym każdego państwa członkowskiego dotyczących nabycia i zachowania prawa do świadczeń, oraz po drugie, obowiązek wypłaty świadczeń na całym terytorium Wspólnoty. Ponadto art. 36 ust. 3 rozporządzenia nr 574/72 przewiduje procedurę zgodnie z którą osoby zamieszkałe w państwach nienależących do Wspólnoty powinny składać wnioski o przyznanie emerytur i rent inwalidzkich.

29. Jednakże, argumentując na rzecz odpowiedzi przeczącej, rząd niderlandzki twierdzi, że rozporządzenie nr 1408/71 ma za zadanie ułatwianie swobody przepływu pracowników i ich rodzin we Wspólnocie. Za tym poglądem przemawia również sformułowanie art. 42 WE, który przewiduje, że Rada ustanawia system umożliwiający wypłatę świadczeń osobom mającym miejsce zamieszkania na terytoriach państw członkowskich.

30. Wreszcie rząd niderlandzki podkreśla, że jeżeli emerytura powinna być obliczana zgodnie z art. 48 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71, nie oznacza to że może być ona eksportowana do państwa nienależącego do Wspólnoty i tam wypłacana. Zagadnienie to nie jest przedmiotem regulacji rozporządzenia nr 1408/71 i podlega wyłącznie ustawodawstwu krajowemu.

31. SVB, pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym, wyraża pogląd, iż należy udzielić przeczącej odpowiedzi na zagadnienie wstępne.

32. SVB po pierwsze, twierdzi, że rozporządzenie zapewnia prawa i korzyści tylko pracownikom przemieszczającym się we Wspólnocie. Nie można wnosić z orzecznictwa Trybunału, że istnieje powszechnie obowiązująca zasada, że osoby wchodzące w zakres podmiotowy rozporządzenia mogą automatycznie nabywać na tej podstawie uprawnienia.

33. Ponadto SVB byłby zobowiązany do stosowania art. 48 rozporządzenia w przypadku osoby ubiegającej się o emeryturę lub rentę zamieszkałej poza Wspólnotą tylko wówczas, jeżeli świadczenia podlegające sumowaniu mogły być eksportowane na podstawie art. 10 rozporządzenia. Z art. 10 wynikałoby, że zapewnia on eksport emerytury wyłącznie do innego państwa członkowskiego. Oznacza to że art. 10 nie zobowiązuje władz duńskich do umożliwienia eksportu emerytury poza obszar Unii, a więc byłoby nielogicznym, gdyby art. 48 rozporządzenia zobowiązywał władze niderlandzkie do uwzględnienia składek na zabezpieczenie społeczne uiszczonych przez K.D. Chucka przez okres dziewięciu miesięcy w Danii, a więc składki te tym sposobem wywierałyby skutek poza Wspólnotą. W niniejszej sprawie K.D. Chuck jest uprawniony do eksportu uprawnień emerytalnych nabytych na podstawie AOW do Stanów Zjednoczonych wyłącznie na podstawie niderlandzkiego prawa krajowego.

34. Wobec powyższego, skoro prawo wspólnotowe nie przewiduje możliwości przenoszenia świadczeń duńskich, tym bardziej niemożliwe jest wywiedzenie z niego prawa do eksportu sumy tych świadczeń na podstawie art. 48 ust. 2. Pogląd taki znajduje potwierdzenie w art.7 rozporządzenia nr 883/2004. ( 7 )

V — Ocena

35. Zasadniczym zagadnieniem spornym pomiędzy stronami postępowania przed sądem krajowym pozostaje, czy SVB powinien na podstawie art. 48 ust. 2 rozporządzenia uwzględnić dziewięciomiesięczny okres ubezpieczenia skarżącego w Danii przy określaniu wysokości jego emerytury wypłacanej przez SVB.

36. Zasada wyrażona w art. 48 ust. 2 rozporządzenia nie jest, jako taka, przedmiotem sporu w niniejszej sprawie. Artykuł 48 rozporządzenia dotyczy konkretnego zagadnienia okresów ubezpieczenia krótszych niż rok ukończonych w systemie krajowym określonego państwa członkowskiego. Artykuł 48 ust. 1 stanowi, że, biorąc pod uwagę krótki okres ubezpieczenia, instytucja stosująca to ustawodawstwo jest zwolniona z obowiązku przyznawania świadczeń. Artykuł 48 ust. 2 rozporządzenia gwarantuje, że takie okresy mimo wszystko będą uwzględniane przez instytucję państwa członkowskiego właściwą do obliczania wysokości uprawnień emerytalnych. ( 8 )

37. Przedmiotem sporu pozostaje, czy artykuł ten powinien mieć zastosowanie w przypadku pracownika, który w chwili składania wniosku o przyznanie emerytury nie ma miejsca zamieszkania we Wspólnocie.

38. Artykuł 2 rozporządzenia nr 1408/71 ustanawia dwie przesłanki, które muszą zostać łącznie spełnione, aby rozporządzenie mogło być stosowane wobec sytuacji danej osoby: obywatelstwo jednego z państw członkowskich Wspólnoty (lub status bezpaństwowca lub uchodźcy zamieszkałego na terytorium jednego z państw członkowskich) oraz przynależność do systemu zabezpieczenia społecznego jednego z państw członkowskich.

39. Rozporządzenie nr 1408/71 nie zawiera jednak konkretnego przepisu dotyczącego jego terytorialnego zakresu stosowania lub sytuacji prawnej uprawnień emerytalnych nabytych przez pracowników, którzy następnie przenieśli się do państwa nienależącego do Wspólnoty.

40. Prawdą jest, że art. 10 rozporządzenia nr 1408/71 wyraźnie wprowadza zakaz tzw. klauzul zamieszkania w zakresie w jakim dotyczy to państw członkowskich. Jednakże powyższe samo w sobie nie prowadzi do wniosku, że pracownicy przestają korzystać z praw przewidzianych w rozporządzeniu z chwilą przeniesienia się do państwa nienależącego do Wspólnoty. Określenie terytorialnego zakresu stosowania Traktatu w art. 299 WE nie stoi bowiem na przeszkodzie, aby prawo wspólnotowe wywierało skutki poza terytorium Unii ( 9 ).

41. Należy wobec powyższego zbadać ogólną systematykę i cel art. 48 ust. 2 rozporządzenia w celu określenia, czy miejsce zamieszkania wnioskodawcy w chwili składania wniosku o przyznanie emerytury powinno mieć znaczenie dla stosowania zasady sumowania krótkich okresów ubezpieczenia, zawartej w art. 48 ust. 2 rozporządzenia.

42. Należy po pierwsze, wskazać na okoliczność, że rozporządzenie wykonawcze do rozporządzenia nr 1408/71 zawiera normę określającą właściwą instytucję w sprawach zabezpieczenia społecznego dla wniosków o przyznanie emerytury lub renty, składanych przez osoby zamieszkałe w państwach nienależących do Wspólnoty. Z powyższego wynikałoby, że rozporządzenie nr 1408/71 powinno być stosowane wobec wnioskodawców, którzy nie zamieszkują we Wspólnocie w chwili składania swojego wniosku.

43. Co się tyczy art. 48 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71, to Trybunał konsekwentnie orzekał, że rozporządzenia przyjęte w celu wykonania art. 42 WE mają za zadanie ustanowienie możliwie największej swobody przemieszczania się pracowników migrujących na obszarze wspólnego rynku, a zatem jego wykładni należy dokonywać w świetle tego celu ( 10 ).

44. Rozporządzenie nr 1408/71 służy realizacji tego celu poprzez zapobieganie ujemnym skutkom, jakie skorzystanie ze swobody przepływu pracowników mogłoby wywierać na korzystanie ze świadczeń z zabezpieczenia społecznego przez pracowników i członków ich rodzin. Co się tyczy uprawnień emerytalnych, rozporządzenie ma za zadanie dokonanie konsolidacji kariery pracowników migrujących, którzy opłacali składki na rzecz różnych systemów zabezpieczenia społecznego, a w konsekwencji, zapewnienie pracownikom pewności prawnej, że zachowają uprawnienia emerytalne wynikające z ich składek na systemy emerytalne, podobnie jak pracownik, który nie skorzystał ze swojego prawa do swobodnego przemieszczania się we Wspólnocie ( 11 ).

45. Artykuł 48 rozporządzenia nr 1408/71 bardziej szczegółowo zajmuje się sumowaniem okresów ubezpieczenia krótszych niż rok ukończonych w systemie określonego państwa członkowskiego z okresami ubezpieczenia ukończonymi w innych państwach członkowskich. Jeżeli krótkie okresy ubezpieczenia ukończone zgodnie z ustawodawstwem danego państwa członkowskiego nie byłyby uwzględniane przy obliczaniu wysokości świadczeń w chwili przejścia na emeryturę, taka strata mogłaby wpłynąć na decyzję pracownika, czy skorzystać z przysługującego mu prawa swobodnego przemieszczania się we Wspólnocie, ponieważ jest oczywistym, że gdy pracownik zdecyduje się przenieść do innego państwa członkowskiego, nie będzie on w stanie przewidzieć, jak długo będzie w nim pracował ani czy będzie w stanie nabyć uprawnienia emerytalne z uwzględnieniem odpowiedniego ustawodawstwa krajowego. Wobec powyższego, art. 48 rozporządzenia zapewnia sumowanie takich okresów z okresami ubezpieczenia ustawodawstwa systemie jednego lub więcej państw członkowskich, tak aby mogły spowodować powstanie prawa do wypłaty emerytury, nawet jeżeli na podstawie wyłącznie prawa krajowego nie powstałoby żadne niezależne uprawnienie do emerytury na podstawie tak krótkich okresów ubezpieczenia.

46. W przypadku K.D. Chucka, jest oczywistym, że jego przemieszczenie się z Niderlandów do Stanów Zjednoczonych nie pozostaje w żadnym związku ze swobodą przemieszczania się pracowników we Wspólnocie. Związek taki powstaje natomiast wskutek okoliczności, że wcześniej skorzystał z prawa do swobody przemieszczania się we Wspólnocie, skoro będąc obywatelem brytyjskim pracował w Niderlandach, następnie przeniósł się do Danii, gdzie pracował przez okres dziewięciu miesięcy, po czym ponownie przeniósł się do Niderlandów. To właśnie w takich dokładnie okolicznościach rozporządzenie nr 1408/71 ma za zadanie zagwarantować, aby korzystanie ze swobody przemieszczania się nie miało negatywnego wpływu na uprawnienia pracownika z zabezpieczenia społecznego .

47. W chwili podejmowania decyzji o udaniu się i podjęciu pracy w innym państwie członkowskim obywatel Wspólnoty nie jest bowiem w stanie przewidzieć, gdzie będzie zamieszkiwał w chwili przejścia na emeryturę. Tak więc, gdyby pracownik musiał liczyć się z tym, że krótki okres pracy w danym państwie członkowskim, jak np. dziewięciomiesięczny pobyt K.D. Chucka w Danii, mógłby nie być uwzględniany przy określaniu wysokości emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego w zależności od tego, czy w chwili składania wniosku o przyznanie emerytury pracownik zamieszkuje we Wspólnocie, czy poza nią, to na wcześniejszym etapie życia zawodowego we Wspólnocie taka niepewność mogłaby wywrzeć wpływ na decyzję pracownika, czy skorzysta on z prawa swobodnego przemieszczania się we Wspólnocie, czy też z tego prawa nie skorzysta. Taki rezultat pozostawałby w sprzeczności z celem rozporządzenia nr 1408/71, ponieważ mogłoby to zniechęcać pracowników do korzystania ze swobody przemieszczania się we Wspólnocie.

48. Z powyższego wynika, iż w świetle celu art. 48 rozporządzenia nr 1408/71, przepis ten powinien mieć zastosowanie wobec takiej sytuacji, w jakiej znalazł się K.D. Chuck.

49. Ustalenie to znajduje potwierdzenie w analizie zasad leżących u podstaw rozporządzenia nr 1408/71. Zamiast przyjmowania środków harmonizujących ustawodawstwa państw członkowskich, prawo wspólnotowe przewiduje koordynację krajowych systemów zabezpieczenia społecznego ( 12 ). Fundamentalną zasadą tej koordynacji jest to, że składki uiszczane na rzecz różnych krajowych systemów emerytalnych są uznawane przez pozostałe państwa członkowskie, a uprawnienia nabyte na podstawie takich składek są zachowywane aż do przeniesienia na emeryturę. Choć rozporządzenie nr 1408/71 nie zawiera postanowienia wyrażającego wprost tę zasadę praw nabytych, zarówno zasada sumowania, jak i zasada uchylenia wymogów zamieszkania faktycznie stanowią środki zapewniające jej pełną realizację ( 13 ).

50. Trybunał konsekwentnie stosował tę zasadę, w szczególności w wyroku w sprawie Belbouab ( 14 ), w którym, opierając się na zasadzie pewności prawnej, Trybunał stanął na stanowisku, że fakt, iż wnioskodawca ubiegający się o emeryturę był w chwili składania wniosku obywatelem państwa, które nie jest państwem członkowskim, nie stanowił przeszkody, aby dla obliczenia wysokości jego emerytury zastosowano rozporządzenie nr 1408/71. Znaczenie dla sprawy miała okoliczność, że w trakcie okresu zatrudnienia i ubezpieczenia pracownik spełniał dwa kryteria ustanowione w art. 2 rozporządzenia nr 1408/71, a w szczególności, że był wówczas obywatelem Wspólnoty, co miało szczególne znaczenie w tej sprawie. Trybunał uznał, iż dla celów określenia uprawnień emerytalnych wnioskodawcy, bez znaczenia pozostaje okoliczność, że utracił on później swoje obywatelstwo i stał się obywatelem państwa nienależącego do Wspólnoty. Jeżeli wnioskodawca jednocześnie spełniał obydwa warunki stosowania rozporządzenia, to nabył on prawo do określenia swoich uprawnień emerytalnych zgodnie z rozporządzeniem ( 15 ), a późniejsza zmiana obywatelstwa nie mogła wywrzeć wpływu na to prawo.

51. Trybunał ostatnio zastosował to rozumowanie w wyroku w sprawie Buhari Haji ( 16 ), lecz tym razem na niekorzyść wnioskodawcy. W czasie gdy pozostawał on zatrudniony oraz uiszczał składki na ubezpieczenie społeczne zgodnie z ustawodawstwem belgijskim, wnioskodawca był obywatelem Zjednoczonego Królestwa ( 17 ), które wówczas nie było jeszcze państwem członkowskim Wspólnoty. Tak więc nie spełniał on jednocześnie warunków bycia obywatelem państwa członkowskiego Wspólnoty oraz przynależności do systemu zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego. Wobec powyższego, rozporządzenie nr 1408/71 nie miało zastosowania w jego sytuacji.

52. Z powyższego wynika, iż w celu określenia, czy dana osoba może skorzystać z przepisów rozporządzenia nr 1408/71, a w szczególności z zasad obliczania wysokości emerytury, takich jak art. 48 ust. 2, wystarczy, aby spełniała ona warunki wymienione w art. 2 rozporządzenia. Zasada pewności prawnej wymaga, aby warunki te zostały zbadane w drodze bezpośredniego odniesienia ich do okresów, w trakcie których zainteresowany pracownik świadczył pracę ( 18 ). Konsekwentne stosowanie tej zasady pociąga za sobą również to, że późniejsze wydarzenia, jak na przykład miejsce zamieszkania w chwili składania wniosku o przyznanie emerytury, nie mogą mieć wpływu na uprawnienie wnioskodawcy do obliczenia wysokości emerytury zgodnie z zasadami jej określania zawartymi w rozporządzeniu nr 1408/71, a w szczególności w art. 48 ust. 2 rozporządzenia ( 19 ).

53. W niniejszej sprawie K.D. Chuck zawsze pozostawał obywatelem brytyjskim przynależnością był ubezpieczony jako pracownik w niderlandzkim i duńskim systemie zabezpieczenia społecznego. Spełnia on zatem warunki stosowania norm rozporządzenia nr 1408/71 w zakresie w jakim dotyczy to jego składek na rzecz systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich Wspólnoty.

54. Moim zdaniem z powyższego wynika, że byłoby sprzeczne z systematyką i celem rozporządzenia uzależnianie stosowania zasad obliczania wysokości emerytury z art. 48 ust. 2 rozporządzenia od warunku zamieszkania wnioskodawcy we Wspólnocie w chwili składania wniosku.

55. Powyższą konkluzję należy natomiast odróżnić od zagadnienia, czy istnieje możliwość wypłaty emerytury, której wysokość została obliczona zgodnie z art. 48 ust. 2 rozporządzenia, w państwie nienależącym do Wspólnoty. Uwzględniając uwagi przedstawione przez SVB i rząd niderlandzki, a także w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, koniecznym wydaje się poczynienie następujących uwag w przedmiocie tego drugiego zagadnienia.

56. O ile art. 10 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi o nadającym się do wyegzekwowania prawie do otrzymania emerytury wypłacanej w jakimkolwiek państwie członkowskim Wspólnoty, to jednak ani rozporządzenie, ani w ogóle prawo wspólnotowe, nie zawierają postanowienia nakładającego na państwa członkowskie obowiązku wypłacania emerytur w państwach nienależących do Wspólnoty. Oznacza to, że K.D. Chuck nie posiada nadającego się do wyegzekwowania prawa na podstawie postanowień rozporządzenia, aby emerytura była przekazywana na rachunek bankowy w Stanach Zjednoczonych ( 20 ).

57. Wobec powyższego wypłata emerytury w państwie nienależącym do Wspólnoty podlega postanowieniom prawa krajowego państwa członkowskiego, w którym znajduje się organ właściwy w sprawach emerytalnych zobowiązany do wypłaty emerytury. Oznacza to w praktyce, że możliwość wypłacania emerytury w państwie nienależącym do Wspólnoty oraz praktyczne możliwości takiej wypłaty będą zróżnicowane, w zależności od postanowień prawa krajowego państwa członkowskiego właściwego do wypłacenia emerytury. Dwustronne konwencje o zabezpieczeniu społecznym zawierane indywidualnie przez państwa członkowskie z licznymi państwami nienależącymi do Wspólnoty mogą oddziaływać na dane prawo krajowe. Konwencje takie zazwyczaj przewidują między innymi możliwość wypłacania emerytur bezpośrednio w przedmiotowym państwie nienależącym do Wspólnoty.

58. Z akt sprawy wynika, że pomiędzy Niderlandami a Stanami Zjednoczonymi istnieje dwustronna konwencja mająca za przedmiot uprawnienia emerytalne. Z zasady wzajemnego uznawania okresów ubezpieczenia oraz niedyskryminacyjnego traktowania okresów ubezpieczenia ukończonych z uwzględnieniem ustawodawstwa innych państw członkowskich ( 21 ), które to zasady nierozerwalnie łączą się z rozporządzeniem nr 1408/71, wynika, że postanowienia takiej konwencji, mającej zastosowanie do uprawnień emerytalnych wynikających z okresów emerytalnych ukończonych z uwzględnieniem ustawodawstwa państwa członkowskiego, które zawarło dwustronną umowę z państwem nienależącym do Wspólnoty, powinny być stosowane również wobec uprawnień emerytalnych wynikających z okresów emerytalnych ukończonych z uwzględnieniem ustawodawstwa pozostałych państw członkowskich ( 22 ). Wobec powyższego, nie można podzielić poglądu SVB, że dobrodziejstwo stosowania konwencji dwustronnej ograniczałoby się wyłącznie do uprawnień emerytalnych nabytych na podstawie prawa niderlandzkiego.

59. Wobec powyższego, jeżeli w konwencji dwustronnej znajduje się postanowienie zezwalające na wypłatę emerytury nabytej zgodnie z prawem niderlandzkim w Stanach Zjednoczonych, to K.D. Chuck posiada prawo do otrzymania wypłaty emerytury, której wysokość została określona zgodnie z postanowieniami rozporządzenia nr 1408/91, w tym z art. 48 ust. 2, w Stanach Zjednoczonych stosownie do warunków przewidzianych w odpowiedniej konwencji dwustronnej.

60. Moim zdaniem, z powyższego wynika, że zastosowanie art. 48 rozporządzenia nr 1408/71 przy określaniu wysokości emerytury K.D. Chucka nie jest uzależnione od wymogu zamieszkania przez wnioskodawcę we Wspólnocie w chwili składania wniosku o wypłacenie emerytury.

VI — Wnioski

61. W świetle powyższego, wyrażam pogląd, że na pytanie prejudycjalne należy udzielić następującej odpowiedzi: W przypadku, gdy w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego pracownik zamieszkuje poza terytorium Wspólnoty, to art. 48 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1396/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2001 roku należy stosować w ten sam sposób, jak gdyby dany pracownik nadal zamieszkiwał na terytorium Wspólnoty.

( 1 ) Język oryginału: angielski.

( 2 ) Dz.U. 1971, L 149 s. 2. Ostatnie zmiany zostały wprowadzone m.in. rozporządzeniem (WE) nr 647/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 kwietnia 2005 r. zmieniającym rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie oraz rozporządzenie Rady (EWG) nr 574/72 w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 (Dz.U. 2005 L 177, s. 1).

( 3 ) Skreślone rozporządzeniem nr 647/2005.

( 4 ) Rozporządzenie Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. 1972, L 74 s. 1), w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28 s. 1).

( 5 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. 2004, L 166, s. 1).

( 6 ) Zgodnie z art. 91 rozporządzenia nr 883/2004, rozporządzenia nie stosuje się aż do dnia wejścia w życie nowego rozporządzenia wykonawczego, które nie zostało jeszcze przyjęte (co się tyczy projektu Komisji w tej sprawie, zob. KOM/2006/0016 wersja ostateczna).

( 7 ) Postanowienie to zasadniczo stanowi powtórzenie art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.

( 8 ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 18 lutego 1982 r. w sprawie 55/81 Vermaut Rec. s. 649. W tej sprawie Trybunał orzekł, że krajowa instytucja właściwa w sprawach emerytalnych musi uwzględniać okresy ubezpieczenia krótsze niż rok, ukończone przez pracownika zgodnie z ustawodawstwem innych państw członkowskich. Zasadniczo takie okresy sumowane są z okresami ubezpieczenia ukończonymi w systemie zabezpieczenia społecznego jednego lub kilku państw członkowskich, powodującymi powstanie niezależnych uprawnień emerytalnych na podstawie tych ustawodawstw krajowych.

( 9 ) Zobacz na przykład wyrok z dnia 30 kwietnia 1996 r. w sprawie C-214/94 Boukhalfa Rec. s. I-2253, pkt 14.

( 10 ) Począwszy od swoich pierwszych orzeczeń w tej dziedzinie, Trybunał konsekwentnie umieszczał prawodawstwo wspólnotowe w zakresie zabezpieczenia społecznego w tym szerszym kontekście. Zobacz na przykład wyrok z dnia 19 marca 1964 r. w sprawie 75/63 Unger Rec. s. 177; wyrok z dnia 9 czerwca 1964 r. w sprawie 92/63 Nonnenmacher Rec. s. 281; oraz wyrok z dnia 5 lipca 1967 r. w sprawie 1/67 Ciechelski Rec. s. 181.

( 11 ) Zobacz Prodromos Mavridis, „La sécurité sociale à l’épreuve de l’intégration européenne”, Bruylant 2003, s. 500.

( 12 ) Państwa członkowskie zachowują prawo do określania rodzajów świadczeń społecznych i warunków ich przyznawania, natomiast prawo wspólnotowe narzuca pewne normy i zasady służące zabezpieczeniu, aby stosowanie różnych norm krajowych nie wywierało ujemnego wpływu na osoby korzystające ze swobody przemieszczania się we Wspólnocie.

( 13 ) Zobacz Prodromos Mavridis, przywołany w przypisie 11, s. 524.

( 14 ) Wyrok z dnia 12 października 1978 r. w sprawie 10/78 Belbouab, Rec. s. 1915.

( 15 ) Zobacz wyrok w sprawie Belbouab, przywołany w przypisie 14, pkt 8.

( 16 ) Wyrok z dnia 14 listopada 1990 r. w sprawie C-105/89 Rec. s. I-4211.

( 17 ) Powód, urodzony w Nigerii, był obywatelem brytyjskim do czasu uzyskania niepodległości przez Nigerię w 1960 r. na trzynaście lat przed przystąpieniem Zjednoczonego Królestwa do WE, a następnie został obywatelem nigeryjskim. Zamieszkiwał on i pracował w Kongu Belgijskim od 1937 r. oraz uiszczał składki na rzecz belgijskiego systemu emerytalnego do czasu uzyskania niepodległości przez to terytorium w dniu 1 lipca 1960 r.

( 18 ) Zobacz podobnie wyrok w sprawie Belbouab, przywołany w przypisie 14, pkt 7.

( 19 ) W tym zakresie należy podkreślić, że od czasu wydania wyroku w sprawie Belbouab (przywołanym w przypisie 14) stało się oczywistym, że podejście wynikające ze stosowania rozporządzenia nr 1408/71 różni się od podejścia stosowanego przez konwencje o zabezpieczeniu społecznym, w których wymogi określone dla przyznawania świadczeń społecznych muszą zostać spełnione w chwili wydarzenia powodującego powstanie prawa do otrzymania wypłaty świadczeń, to znaczy w przypadku uprawnień emerytalnych — osiągnięcie wieku emerytalnego lub data wniosku o przyznanie emerytury. (Zobacz Ph. Gosseries, „Europe sociale — La libre circulation des travailleurs et les règlements CEE Nos 1408/71 et 1612/68: champ d’application matériel et personnel — règle de l’égalité de traitement”, Journal de Tribunaux du travail, 1993, no560, s. 273–274).

( 20 ) Zobacz podobnie, opinię rzecznika generalnego Mischo do sprawy Buhari Haji (przywołanej w przypisie 16), pkt 11. Rzecznik generalny Mischo stanął na stanowisku, że nawet jeżeli wnioskodawca byłby obywatelem państwa członkowskiego Wspólnoty, to nie mógłby on powoływać się na art. 10 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/91 w celu nakłonienia organu krajowego właściwego w sprawach emerytalnych do wpłacania mu emerytury na rachunek w instytucji finansowej położonej w Zairze lub w Nigerii.

( 21 ) W tym zakresie należy mieć na uwadze, że choć okresy ubezpieczenia muszą być wzajemnie uznawane przez władze właściwe w sprawach emerytalnych, to nie oznacza to, że zostają one przekształcone w krajowe okresy ubezpieczenia.

( 22 ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 stycznia 2002 r. w sprawie C-55/00 Gottardo Rec. s. I-413. W tej sprawie dwustronna konwencja o zabezpieczeniu społecznym pomiędzy państwem członkowskim a państwem nienależącym do Wspólnoty, umożliwiała obywatelom tego państwa członkowskiego uwzględnianie okresów ubezpieczenia w państwie, które nie jest państwem członkowskim, dla celów nabywania uprawnień do świadczeń emerytalnych. Trybunał orzekł, że przy nadawaniu mocy zobowiązaniom na podstawie takich konwencji, państwa członkowskie muszą przestrzegać zobowiązań nałożonych na nie przez prawo wspólnotowe. W tej sprawie wiązało się to z tym, że organ właściwy w sprawach zabezpieczenia społecznego tego państwa członkowskiego musiał przyznać obywatelowi innego państwa członkowskiego korzyści wynikające z dwustronnej konwencji o zabezpieczeniu społecznym dla jego własnych obywateli.