OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 24 lutego 2022 r. ( 1 )

Sprawa C‑501/20

M P A

przeciwko

LC D N M T

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Audiencia Provincial de Barcelona (sąd okręgowy w Barcelonie, Hiszpania)]

Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 – Artykuły 3, 7, 8 i 14 – Pojęcie „zwykłego pobytu” – Jurysdykcja, uznawanie i wykonywanie orzeczeń oraz współpraca w zakresie zobowiązań alimentacyjnych – Rozporządzenie (WE) nr 4/2009 – Artykuły 3 i 7 – Obywatele dwóch różnych państw członkowskich zamieszkujący w państwie trzecim jako pracownicy kontraktowi Unii – Ustalenie jurysdykcji – Forum necessitatis – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej

I. Wprowadzenie

1. „Zasada bliskości […] wierniej odzwierciedla doświadczenia życia codziennego i to właśnie stanowi o jej szczególnych zaletach. Niesie ona ze sobą lekcję pokory, uświadamiając nam, że żadna wola polityczna, żaden sąd, bez względu na to jak dobre byłyby jego intencje, nie może długo rościć sobie pretensji do regulowania według swoich praw relacji międzyludzkich, które sytuują się poza jego zasięgiem” ( 2 ). Te słowa Paula Lagarde’a, mimo że zostały napisane w 1986 r., nie utraciły nic ze swej trafności. Zasada bliskości znajduje się bowiem w centrum unijnych rozporządzeń dotyczących spraw małżeńskich i zobowiązań alimentacyjnych.

2. Ogólnie rzecz ujmując, dziś często napotyka się na sytuację, w której obywatel państwa członkowskiego ze względów zawodowych pełni służbę w innym państwie członkowskim lub w państwie trzecim. Sytuacja ta komplikuje się, gdy ów obywatel postanawia wystąpić o separację lub rozwód, a tym bardziej gdy sąd państwa członkowskiego, przed którym wytoczono powództwo, musi ustalić, czy ma jurysdykcję, nie tylko jeśli chodzi o rozwiązanie małżeństwa i odpowiedzialność rodzicielską względem małoletnich dzieci, lecz również jeśli chodzi o świadczenia alimentacyjne na ich rzecz oraz korzystanie z należącego do rodziny mieszkania w państwie trzecim. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie.

3. W pytaniach prejudycjalnych Audiencia Provincial de Barcelona (sąd okręgowy w Barcelonie, Hiszpania) zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 3, 7, 8 i 14 rozporządzenia (WE) nr 2201/2003 ( 3 ), art. 3 i 7 rozporządzenia (WE) nr 4/2009 ( 4 ) oraz art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”).

4. Pytania te będą wymagały, aby Trybunał w pierwszej kolejności zajął się wykładnią art. 3 i 8 rozporządzenia nr 2201/2003 oraz art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, a – w konsekwencji – wykładnią pojęcia „zwykłego pobytu”, w szczególności w sytuacji, gdy małżonkowie są pracownikami kontraktowymi Unii Europejskiej, którzy pełnią swe obowiązki w państwie trzecim, w którym, według twierdzeń, posiadają oni status dyplomatyczny. Następnie Trybunał będzie musiał wypowiedzieć się co do jurysdykcji uzupełniającej, która opiera się na dochodzących dodatkowo do głosu krajowych normach jurysdykcyjnych, w sprawach dotyczących rozwodu i odpowiedzialności rodzicielskiej, w przypadku gdy pozwany jest obywatelem państwa członkowskiego. Trybunał będzie miał zatem możliwość przeanalizowania związku między art. 6, 7 i 14 rozporządzenia nr 2201/2003. Wreszcie Trybunał będzie musiał określić zakres forum necessitatis, o którym mowa w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009, do celów ustalenia świadczeń alimentacyjnych dla dzieci, oraz zakres art. 47 karty, do celów wykładni tych przepisów.

II. Ramy prawne

A. Prawo międzynarodowe

5. Artykuł 31 ust. 1 Konwencji wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych, zawartej w Wiedniu w dniu 18 kwietnia 1961 r. (zwanej dalej „konwencją wiedeńską”) ( 5 ), stanowi: „1. Przedstawiciel dyplomatyczny korzysta z immunitetu od jurysdykcji karnej państwa przyjmującego. Korzysta on również z immunitetu od jurysdykcji cywilnej i administracyjnej tegoż państwa, z wyjątkiem: a) powództw z zakresu prawa rzeczowego dotyczących prywatnego mienia nieruchomego położonego na terytorium państwa przyjmującego, chyba że posiada on je w imieniu państwa wysyłającego dla celów misji; b) powództw dotyczących spadkobrania, w których przedstawiciel dyplomatyczny występuje jako wykonawca testamentu, administrator, spadkobierca lub zapisobierca w charakterze osoby prywatnej, a nie w imieniu państwa wysyłającego; c) powództw dotyczących wszelkiego rodzaju zawodowej lub handlowej działalności wykonywanej przez przedstawiciela dyplomatycznego w państwie przyjmującym poza jego funkcjami urzędowymi”.

6. Zgodnie z art. 32 ust. 1 konwencji wiedeńskiej: „Państwo wysyłające może zrzec się immunitetu jurysdykcyjnego swoich przedstawicieli dyplomatycznych oraz osób korzystających z immunitetu na podstawie artykułu 37”.

B. Prawo Unii

1. Rozporządzenie nr 2201/2003

7. Artykuł 3 rozporządzenia nr 2201/2003, zatytułowany „Jurysdykcja ogólna”, stanowi: „1. W sprawach orzeczeń dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, a) na którego terytorium: – oboje małżonkowie mają zwykły pobyt, lub – małżonkowie mieli ostatnio oboje zwykły pobyt, o ile jedno z nich ma tam nadal zwykły pobyt, lub – strona przeciwna ma zwykły pobyt, lub – w przypadku wspólnego pozwu lub wniosku jedno z małżonków ma zwykły pobyt, lub – powód lub wnioskodawca ma zwykły pobyt, jeżeli przebywał tam od przynajmniej roku bezpośrednio przed wniesieniem pozwu lub wniosku, lub – powód lub wnioskodawca ma zwykły pobyt, jeżeli przebywał tam przynajmniej od sześciu miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem pozwu lub wniosku i jest obywatelem tego państwa członkowskiego lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma tam swój »domicile«; b) którego obywatelstwo posiadają oboje małżonkowie lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, w którym mają swój wspólny »domicile«. […]”.

8. Zgodnie z art. 6 tego rozporządzenia, zatytułowanym „Wyłączny charakter jurysdykcji na podstawie art. 3, 4 i 5”: „Przeciwko małżonkowi, który a) ma zwykły pobyt na terytorium państwa członkowskiego; lub b) jest obywatelem państwa członkowskiego lub – w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii – ma swój »domicile« na terytorium jednego z tych państw członkowskich, postępowanie przed sądami innego państwa członkowskiego może być prowadzone tylko zgodnie z art. 3, 4 i 5”.

9. Artykuł 7 tego rozporządzenia, zatytułowany „Pozostałe jurysdykcje”, w ust. 1 stanowi: „Jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 3, 4 i 5, jurysdykcję określa się w każdym państwie członkowskim według jego własnego prawa”.

10. Artykuł 8 tego rozporządzenia, zatytułowany „Jurysdykcja ogólna”, w ust. 1 stanowi: „W sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej jurysdykcję mają sądy państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu lub wniosku dziecko ma zwykły pobyt”.

11. Artykuł 14 rozporządzenia nr 2201/2003, zatytułowany „Pozostałe jurysdykcje”, stanowi: „Jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 8–13, jurysdykcję określa się w każdym państwie członkowskim według prawa tego państwa”.

2. Rozporządzenie nr 4/2009

12. Artykuł 3 rozporządzenia nr 4/2009, zatytułowany „Przepisy ogólne”, ma następujące brzmienie: „Sądami, które mają jurysdykcję do rozpoznania spraw dotyczących zobowiązań alimentacyjnych w państwach członkowskich są: a) sąd zwykłego miejsca pobytu pozwanego; lub b) sąd zwykłego miejsca pobytu wierzyciela; lub c) sąd, który zgodnie z prawem sądu ma jurysdykcję do prowadzenia postępowania dotyczącego statusu osoby, w przypadku gdy sprawa dotycząca zobowiązań alimentacyjnych jest związana z tym postępowaniem, chyba że jurysdykcja ta wynika tylko z obywatelstwa jednej ze stron; lub d) sąd, który zgodnie z prawem sądu jest właściwy do prowadzenia postępowania dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej, w przypadku gdy sprawa dotycząca zobowiązań alimentacyjnych jest związana z tym postępowaniem, chyba że jurysdykcja ta wynika tylko z obywatelstwa jednej ze stron”.

13. Artykuł 7 tego rozporządzenia, zatytułowany „Forum necessitatis”, stanowi: „Jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na mocy art. 3, 4, 5 i 6, sądy państwa członkowskiego mogą w wyjątkowych przypadkach rozpoznać sprawę, jeśli postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana. Sprawa powinna mieć wystarczający związek z państwem członkowskim sądu, przed którym wytoczono powództwo”.

C. Prawo hiszpańskie

14. Regulująca jurysdykcję sądów hiszpańskich Ley Orgánica 6/1985 del Poder Judicial (ustawa organiczna nr 6/1985 o ustroju sądów) z dnia 1 lipca 1985 r. ( 6 ), zmieniona przez Ley Orgánica 7/2015 (ustawę organiczną 7/2015 o jurysdykcji sądów hiszpańskich) z dnia 21 lipca 2015 r. ( 7 ), w art. 22 quater lit. c) i d) stanowi: „W przypadku, gdy nie są spełnione powyższe kryteria, sądy hiszpańskie mają jurysdykcję: […] c) w sprawach dotyczących stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami, unieważnienia małżeństwa, separacji i rozwodu oraz dotyczących ich zmian – o ile żaden zagraniczny sąd nie ma jurysdykcji – jeżeli w dacie wniesienia pozwu oboje małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, lub gdy mieli ostatnie miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, a jedno z nich [nadal] tam zamieszkuje, lub gdy pozwany ma miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, lub, w przypadku wspólnego pozwu lub wniosku, gdy jedno z małżonków zamieszkuje w Hiszpanii, lub gdy powód ma co najmniej od roku przed wniesieniem pozwu miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, lub gdy powód jest obywatelem hiszpańskim i co najmniej od sześciu miesięcy przed wniesieniem pozwu ma miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, jak również gdy oboje małżonkowie mają obywatelstwo hiszpańskie; d) w sprawach dotyczących pochodzenia dziecka i stosunków między rodzicami a dziećmi, ochrony małoletnich i odpowiedzialności rodzicielskiej, w przypadku gdy dziecko lub małoletnie dziecko ma w dacie wniesienia pozwu miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, lub gdy powód jest obywatelem hiszpańskim lub ma miejsce zwykłego pobytu w Hiszpanii, a w każdym przypadku ma tam miejsce zwykłego pobytu co najmniej od sześciu miesięcy przed wniesieniem pozwu”.

15. Artykuł 22 octies LOPJ stanowi: „1. Sądy hiszpańskie nie mają jurysdykcji w przypadkach, gdy przewidziane w prawie hiszpańskim przepisy dotyczące jurysdykcji nie przewidują tej jurysdykcji. […] 3. […] Sądy hiszpańskie nie mogą powstrzymać się od orzekania lub stwierdzić braku swej jurysdykcji w przypadku, gdy spór wykazuje związek z Hiszpanią, a sądy różnych państw mających związek ze sprawą stwierdziły brak swej jurysdykcji. […]”.

16. Código Civil (kodeks cywilny) w art. 40 stanowi, że miejscem zamieszkania dyplomatów, którzy ze względu na pełnione funkcje przebywają za granicą i którym przysługuje prawo eksterytorialności, jest ich ostatnie miejsce zamieszkania na terytorium hiszpańskim.

III. Okoliczności powstania sporu w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

17. M P A, będąca obywatelką hiszpańską, i LC D N M T, będący obywatelem portugalskim, w dniu 25 sierpnia 2010 r. zawarli związek małżeński w ambasadzie Hiszpanii w Gwinei Bissau. Mają dwoje małoletnich dzieci, urodzonych w dniach 10 października 2007 r. i 30 lipca 2012 r. w Manresie (prowincja Barcelona, Hiszpania), posiadających podwójne obywatelstwo: hiszpańskie i portugalskie.

18. W okresie od sierpnia 2010 r. do lutego 2015 r. małżonkowie zamieszkiwali w Gwinei Bissau, a następnie przenieśli się do Lomé (Togo). W następstwie faktycznej separacji, która nastąpiła w lipcu 2018 r., powódka w postępowaniu głównym nadal zamieszkiwała wraz z dziećmi we wspólnymi mieszkaniu małżonków w Togo, natomiast jej małżonek zamieszkał w hotelu w tym państwie.

19. Małżonkowie pracują dla Komisji Europejskiej jako pracownicy kontraktowi i pełnią służbę w delegaturze Unii Europejskiej w Togo. Sąd odsyłający wskazuje, że pracownicy kontraktowi będący pracownikami Unii w państwach członkowskich Unii, mają status przedstawicieli dyplomatycznych Unii wyłącznie w państwie, w którym pełnią służbę.

20. W dniu 6 marca 2019 r. powódka w postępowaniu głównym wniosła do Juzgado de Primera Instancia de Manresa (sądu pierwszej instancji w Manresie, Hiszpania) pozew o rozwód, w którym zażądała również rozwiązania małżeńskiego ustroju majątkowego, ustalenia zasad i sposobu sprawowania pieczy nad małoletnimi dziećmi oraz zasad dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, zasądzenia alimentów na rzecz dzieci oraz przyznania prawa do korzystania ze wspólnego mieszkania rodzinnego w Lomé. Ponadto wniosła ona o przyjęcie środków tymczasowych.

21. Pozwany w postępowaniu głównym podniósł zarzut braku jurysdykcji Juzgado de Primera Instancia de Manresa (sądu pierwszej instancji w Manresie). Postanowieniem z dnia 9 września 2019 r. sąd ten stwierdził brak swojej jurysdykcji do rozpoznania sprawy, ponieważ zdaniem tego sądu strony nie mają miejsca zwykłego pobytu w Hiszpanii.

22. Powódka w postępowaniu głównym zaskarżyła to postanowienie do sądu odsyłającego. Powódka podnosi, że zarówno ona, jak i jej małżonek korzystają ze statusu dyplomatycznego jako przedstawiciele Unii akredytowani w państwie, w którym pełnią służbę, oraz że status ten rozciąga się na małoletnie dzieci. Zgodnie z twierdzeniami powódki, na podstawie rozporządzeń nr 2201/2003 i 4/2009 jurysdykcja do rozpoznawania spraw rozwodowych, spraw dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej i alimentów ustalana jest za pomocą miejsca zwykłego pobytu. Zgodnie z art. 40 kodeksu cywilnego jej miejscem zwykłego pobytu nie jest, jak twierdzi jej małżonek, miejsce, w którym pełni ona służbę jako pracownik kontraktowy, lecz jej miejsce zamieszkania sprzed uzyskania tego statusu, czyli Hiszpania. Podnosi ona również, że korzysta z immunitetu dyplomatycznego na podstawie art. 31 konwencji wiedeńskiej oraz że jej żądania dotyczące rozwodu, odpowiedzialności rodzicielskiej i alimentów nie są objęte wyjątkami, o których mowa w tym przepisie.

23. Powódka w postępowaniu głównym powołuje się również na forum necessitatis przewidziane w rozporządzeniu nr 4/2009 oraz opisuje sytuację, w jakiej znajduje się sądownictwo togijskie. Przedstawia ona w tym celu sprawozdania Rady Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych. Powódka podkreśla, że jedno z tych sprawozdań, datowane na dzień 17 sierpnia 2016 r., zawiera stwierdzenie o braku odpowiedniego i ciągłego szkolenia sędziów oraz utrzymywaniu się klimatu bezkarności dla naruszeń praw człowieka. Inne sprawozdanie, datowane na dzień 22 sierpnia 2016 r., świadczy o zaniepokojeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych kwestiami niezależności sądownictwa, dostępu do wymiaru sprawiedliwości i bezkarności naruszeń praw człowieka. Powódka zwraca uwagę, że Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet wezwał Republikę Togo do zapewnienia kobietom skutecznego dostępu do sądów.

24. Z kolei pozwany w postępowaniu głównym twierdzi, że ani on, ani jego małżonka nie pełnią funkcji dyplomatycznych na rzecz swoich państw oraz że pracują w delegaturze Unii w Togo jako pracownicy kontraktowi. Wskazuje on w tym względzie, że dokument laissez-passer, którym dysponują, nie jest paszportem dyplomatycznym, lecz przepustką lub bezpiecznym dokumentem podróży ważnym wyłącznie na terytoriach państw trzecich, niebędących członkami Unii. Poza tym twierdzi on, że mającą zastosowanie regulacją prawną nie jest konwencja wiedeńska, lecz Protokół nr 7 w sprawie przywilejów i immunitetów Unii Europejskiej ( 8 ). Protokół ten ma zastosowanie wyłącznie do czynności urzędników i pracowników instytucji Unii dokonywanych przez tych urzędników i pracowników w charakterze służbowym i nie umożliwia on zastosowania przepisu dotyczącego fori necessitatis.

25. Sąd odsyłający stwierdza, że biorąc po uwagę okoliczności sprawy w postępowaniu głównym, nie istnieje orzecznictwo odnoszące się do pojęcia „zwykłego pobytu” małżonków w kontekście ustalenia jurysdykcji sądu w sprawie o rozwód. Zdaniem tego sądu to samo dotyczy pojęcia „zwykłego pobytu” małoletnich dzieci, w sytuacji gdy należy określić wpływ, jaki wywiera na ustalenie miejsca zwykłego pobytu, status dyplomatyczny lub inny podobny taki jak status osób, które pełnią funkcje jako personel lub świadczą pracę dla Unii i które są oddelegowane do państw trzecich w celu pełnienia tych funkcji. Zdaniem tego sądu uzasadnieniem i przyczyną obecności takich osób w tym państwie jest pełnienie funkcji lub wykonywanie pracy na rzecz Unii.

26. W tych okolicznościach Audiencia Provincial de Barcelona (sąd okręgowy w Barcelonie) postanowieniem z dnia 15 września 2020 r., które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 6 października 2020 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) W jaki sposób należy interpretować pojęcie »zwykłego pobytu«, o którym mowa w art. 3 rozporządzenia [nr 2201/2003] i w art. 3 rozporządzenia [nr 4/2009], w odniesieniu do osób będących obywatelami państwa członkowskiego, które przebywają w państwie trzecim z związku z wykonywaniem obowiązków pracowników kontraktowych [Unii] i które uznawane są w państwie trzecim za przedstawicieli dyplomatycznych [Unii], jeżeli ich pobyt w tym państwie związany jest z wykonywaniem przez te osoby obowiązków powierzonych im przez Unię? 2) Jeżeli dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu małżonków dla celów art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003 i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 znaczenie ma posiadanie przez nich statusu pracowników kontraktowych [Unii] w państwie trzecim, w jaki sposób wpływa to na ustalenie, na podstawie art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003, miejsca zwykłego pobytu małoletnich dzieci? 3) Czy w przypadku uznania, że dzieci nie posiadają miejsca zwykłego pobytu w państwie trzecim, można dla celów ustalenia ich miejsca zwykłego pobytu na potrzeby art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003 wziąć pod uwagę związki wynikające z obywatelstwa matki, posiadania przez nią miejsca pobytu w Hiszpanii przed zawarciem małżeństwa, hiszpańskiego obywatelstwa małoletnich dzieci oraz z okoliczności, że urodziły się one w Hiszpanii? 4) Czy w przypadku ustalenia, że rodzice i małoletnie dzieci nie posiadają miejsca zwykłego pobytu w państwie członkowskim oraz biorąc pod uwagę, że zgodnie z przepisami rozporządzenia nr 2201/2003 nie ma innego państwa członkowskiego, które byłoby właściwe dla rozstrzygnięcia roszczeń, okoliczność, iż pozwany jest obywatelem państwa członkowskiego, wyklucza zastosowanie klauzuli dotyczącej jurysdykcji uzupełniającej, która opiera się na dochodzących dodatkowo do głosu krajowych normach jurysdykcyjnych, o której mowa w art. 7 i 14 [tego rozporządzenia]? 5) Jak należy interpretować forum necessitatis, o którym mowa w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009, dla celów przyznania alimentów na rzecz dzieci w przypadku ustalenia, że rodzice i małoletnie dzieci nie posiadają miejsca zwykłego pobytu w państwie członkowskim, a w szczególności, jakie przesłanki muszą zostać spełnione, aby uznać, iż postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana (w tym przypadku w Togo)? Czy strona musi udowodnić, że bezskutecznie inicjowała lub usiłowała inicjować postępowanie w tym państwie i czy obywatelstwo jednej ze stron sporu można uznać za wystarczający związek z państwem członkowskim [sądu, przed którym wytoczono powództwo]? 6) Czy w przypadku takim, jak będący przedmiotem niniejszej sprawy, gdy małżonkowie posiadają silne związki z państwami członkowskimi (obywatelstwo, uprzednie miejsce pobytu), a żadne państwo członkowskie, na podstawie przepisów przywołanych rozporządzeń, nie jest właściwe do rozstrzygnięcia sporu, jest to sprzeczne z art. 47 [karty]?”.

27. Sąd odsyłający wniósł o zastosowanie w niniejszej sprawie pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem.

28. W dniu 19 października 2020 r. czwarta izba Trybunału, na wniosek sędziego sprawozdawcy i po wysłuchaniu rzecznika generalnego, oddaliła ten wniosek.

29. Rządy hiszpański i czeski oraz Rada Unii Europejskiej i Komisja przedstawiły uwagi na piśmie. Strony postępowania głównego oraz wskazani wyżej uczestnicy wzięli udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 16 września 2021 r.

IV. Analiza

A. W przedmiocie pytania pierwszego

30. Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, jak należy interpretować pojęcie „zwykłego pobytu” stosowane w art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003 i w art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, w sytuacji gdy małżonkowie są pracownikami kontraktowymi Unii pełniącymi obowiązki w państwie trzecim, w którym, według twierdzeń formułowanych w tym zakresie, posiadają status dyplomatyczny.

31. Sąd odsyłający wskazuje, że w jego ocenie art. 40 hiszpańskiego kodeksu cywilnego, z którego powódka w postępowaniu głównym wywodzi jurysdykcję sądów hiszpańskich, nie ma zastosowania do sporu w postępowaniu głównym, ponieważ zawarta w tym przepisie krajowa definicja pojęcia „miejsca zamieszkania” tworzy fikcję prawną mającą zastosowanie w prawie hiszpańskim, ograniczoną do osób pełniących funkcje dyplomatyczne. Sąd ten wskazuje również, że aby ocenić, gdzie znajdowało się miejsce zwykłego pobytu małżonków, należy ustalić, jak długo trwał ich pobyt w Togo, czy miał on charakter zwykłego pobytu oraz czy cechował się trwałością. Z tego powodu sąd odsyłający zastanawia się, czy okoliczność, że małżonkowie mają status przedstawicieli Unii, jest istotna dla ustalenia, czy mają oni w Togo miejsce zwykłego pobytu w rozumieniu art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003 i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009.

32. Aby odpowiedzieć na pytanie pierwsze, w pierwszej kolejności zajmę się pojęciem „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003 i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, a następnie, w drugiej kolejności, przeanalizuję znaczenie, jakie do celów ustalenia miejsca zwykłego pobytu ma okoliczność, że małżonkowie mają status przedstawicieli dyplomatycznych Unii w państwie, w którym mają oni miejsce zwykłego pobytu.

1. W przedmiocie pojęcia „zwykłego pobytu”

a) W przedmiocie pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003

33. Jak wynika z motywu 1 rozporządzenia nr 2201/2003, akt ten przyczynia się do utworzenia przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, w ramach której zapewniony jest swobodny przepływ osób. W tym celu rozdziały II i III tego rozporządzenia ustanawiają reguły, którym podlega jurysdykcja, a także uznawanie i wykonywanie orzeczeń w zakresie rozwiązania związku małżeńskiego, a które to reguły te mają zaś na celu zagwarantowanie pewności prawa ( 9 ).

34. Artykuł 3 rozporządzenia nr 2201/2003, znajdujący się w rozdziale II tego aktu, stanowi rdzeń przewidzianych w tym rozporządzeniu norm jurysdykcyjnych w sprawach dotyczących rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa. Artykuł 3 ust. 1 lit. a) i b) tego rozporządzenia przewiduje kilka podstaw jurysdykcji, pomiędzy którymi, jak zauważył Trybunał, rozporządzenie „nie ustanawia hierarchii” ( 10 ). Pojęcie „zwykłego pobytu” znajduje się w sześciu pierwszych podstawach jurysdykcji przewidzianych w art. 3 ust. 1 lit. a) ( 11 ) tego rozporządzenia ( 12 ). Siódme kryterium, jakim jest „obywatelstwo [, jakie] posiadają oboje małżonkowie lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii [obywatelstwo państwa,] w którym mają swój wspólny »domicile«”, znajduje się w art. 3 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003. Pojęcie „zwykłego pobytu” stanowi zatem rdzeń norm jurysdykcyjnych w sprawach małżeńskich. Pojęcie to znajduje się też w art. 6 i 7 ( 13 ) oraz w art. 8 tego rozporządzenia, które to przepisy są także istotne dla niniejszej sprawy ( 14 ).

35. Należy jednakże zauważyć, że pojęcie „zwykłego pobytu”, mimo iż ma fundamentalne znaczenie dla wyznaczenia sądu właściwego do orzekania w sprawach o rozwód lub w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodziców względem dzieci ( 15 ), nie jest zdefiniowane w art. 2 rozporządzenia nr 2201/2003 ( 16 ). Skoro zatem prawodawca Unii nie zastosował odesłania do prawa państw członkowskich, aby określić znaczenie i zakres pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia, należy uznać, że stanowi ono autonomiczne i jednolicie rozumiane pojęcie prawa Unii. Stanowisko to znajduje oparcie w orzecznictwie Trybunału zapadłym na gruncie tego rozporządzenia, dotyczącym wykładni pojęcia „zwykłego pobytu” dziecka w rozumieniu art. 8 tego rozporządzenia ( 17 ), a ostatnio „zwykłego pobytu” małżonka w rozumieniu jego art. 3 ust. 1 lit. a) ( 18 ).

36. Jeśli chodzi o wykładnię tego autonomicznego pojęcia w szczególnym kontekście niniejszej sprawy, z uwagi na brak jego definicji w rozporządzeniu nr 2201/2003, należy uwzględnić treść przepisów, w których występuje to pojęcie, i cele tego rozporządzenia ( 19 ). Jednakże w pierwszej kolejności wskażę elementy analizy treści art. 3 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia, powołując się na relewantne orzecznictwo Trybunału.

1) Wykładnia literalna, historyczna, systemowa i celowościowa art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003

37. W pierwszej kolejności pragnę zauważyć, że Trybunał orzekł ostatnio w wyroku IB, w kontekście ustalania miejsca zwykłego pobytu małżonków, iż szereg przepisów rozporządzenia nr 2201/2003, między innymi jego art. 3 ust. 1 lit. a) posługuje się pojęciem „zwykłego pobytu”, nie stosując go w liczbie mnogiej, lecz w liczbie pojedynczej. Rozporządzenie to „odsyła bowiem do sądów państwa członkowskiego miejsca »zwykłego pobytu« jednego lub drugiego z małżonków lub dziecka, w zależności od przypadku, używając systematycznie liczby pojedynczej, nie biorąc pod uwagę, że ta sama osoba może mieć jednocześnie kilka miejsc zwykłego pobytu lub zwykły pobyt w kilku miejscach” ( 20 ).

38. Wynika z tego co do zasady, że nie można przyjmować, iż miejsce zwykłego pobytu małżonków może znajdować się jednocześnie w dwóch państwach członkowskich lub, tak jak w niniejszym przypadku, w państwie członkowskim i w państwie trzecim. Ten element interpretacyjny, do którego powrócę w dalszej części mojej analizy ( 21 ), wydaje mi się istotny jako punkt wyjścia dla określenia miejsca zwykłego pobytu małżonków w przypadku takim jak ten w postępowaniu głównym.

39. W drugiej kolejności pragnę przypomnieć, że Trybunał orzekł już, w ramach wykładni przepisów rozporządzenia nr 2201/2003 dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, w szczególności wykładni art. 8 tego rozporządzenia ( 22 ), że z jednej strony użycie przymiotnika „zwykły” może wskazywać, iż pobyt powinien charakteryzować się pewną trwałością lub regularnością, a z drugiej strony przeniesienie przez daną osobę miejsca zwykłego pobytu do danego państwa członkowskiego [lub państwa trzeciego] odzwierciedla chęć ustanowienia tam przez tę osobę – z zamiarem nadania mu trwałego charakteru – stałego bądź zwykłego ośrodka swych interesów życiowych ( 23 ). Ściślej rzecz ujmując, Trybunał uznał, że aby ustalić miejsce zwykłego pobytu dziecka, należy określić miejsce, w którym jego rodzice przebywają na stałe i są zintegrowani ze środowiskiem społecznym i rodzinnym. W tym kontekście zamiar osiedlenia się w tym miejscu także może zostać wzięty pod uwagę do celów określenia miejsca zwykłego pobytu, jeżeli przejawia się on w pewnych oznakach zewnętrznych ( 24 ).

40. W trzeciej kolejności potwierdzeniem tych rozważań jest nie tylko sprawozdanie A. Borrás ( 25 ), lecz również cel art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003 ( 26 ). Celem ustanowionych w tym przepisie zasad jurysdykcji jest bowiem zapewnienie równowagi między mobilnością osób w obrębie Unii a pewnością prawa ( 27 ).

41. W związku z powyższym, aby można było uznać pobyt w danym miejscu za „zwykły”, powinien on wykazywać element obiektywny („trwałość” lub „regularność”) oraz element subiektywny, intencjonalność („zamiar”). Ponieważ dokonywana przez sąd odsyłający ocena tych elementów jest z zasady oceną faktyczną, sąd ten powinien uwzględnić całokształt okoliczności faktycznych charakterystycznych dla danego przypadku ( 28 ). Trybunał wypracował w swoim orzecznictwie szereg kryteriów umożliwiających określenie miejsca zwykłego pobytu danej osoby. W dalszych wywodach odniosę się wyłącznie do tych kryteriów, które wydają mi się istotne dla niniejszej sprawy.

2) Element obiektywny i element subiektywny

i) Trwałość lub regularność

42. Co się tyczy elementu obiektywnego, pragnę przypomnieć, że wśród okoliczności rozstrzygających o tym, gdzie znajduje się miejsce zwykłego pobytu małżonka lub małżonków, szczególne znaczenie ma środowisko danej osoby ( 29 ). Prawdą jest, że na środowisko osoby dorosłej składają się zróżnicowane działania i interesy między innymi zawodowe, społeczno-kulturowe, majątkowe oraz prywatne i rodzinne, przy czym, zdaniem Trybunału, nie można wymagać, aby były one skoncentrowane na terytorium jednego państwa członkowskiego ( 30 ). Mimo że system rozdziału jurysdykcji ustanowiony przez rozporządzenie nr 2201/2003 w zakresie rozwiązania związku małżeńskiego nie ma na celu wykluczenia zbiegu jurysdykcji, wydaje mi się, że warto podkreślić, iż Trybunał orzekł ostatnio w wyroku IB ( 31 ), że „przyznanie danemu małżonkowi możliwości jednoczesnego posiadania zwykłego pobytu w więcej niż jednym państwie członkowskim może zaszkodzić pewności prawa poprzez zwiększenie trudności w określaniu z wyprzedzeniem sądów mogących orzekać w przedmiocie rozwiązania związku małżeńskiego oraz utrudnienie sądowi, do którego wniesiono sprawę, zweryfikowania własnej jurysdykcji”. Trybunał, podążając tokiem myślenia, którym kierował się rzecznik generalny M. Campos Sánchez-Bordona, wyjaśnił bowiem, że w takim przypadku „istniałoby ryzyko, że jurysdykcję międzynarodową określano by ostatecznie nie na podstawie kryterium »zwykłego pobytu« w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, lecz na podstawie kryterium opartego na pobycie de facto jednego lub drugiego z małżonków, co stanowiłoby naruszenie tego rozporządzenia” ( 32 ).

43. Wynika z tego moim zdaniem, że o ile nie można wykluczyć, iż małżonek może posiadać jednocześnie kilka miejsc pobytu de facto, o tyle tenże małżonek może mieć w danym momencie tylko jedno miejsce zwykłego pobytu w rozumieniu tego przepisu ( 33 ).

44. Należy poza tym przypomnieć, że zdaniem Trybunału miejscem zwykłego pobytu danej osoby jest miejsce, w którym znajduje się jej centrum życiowe ( 34 ). I tak można uwzględnić okoliczności związane z zatrudnieniem takie jak okres oddelegowania lub możliwość przedłużenia go, a w szczególności okoliczność, że aktywność zawodowa wykonywana przez tę osobę w danym miejscu wpisuje się w ramy zatrudnienia na czas nieokreślony. Natomiast za decydującą okoliczność nie można uznać pobytów tej osoby na terytorium państwa członkowskiego, z którego pochodzi, podczas urlopów lub w okresach świątecznych ( 35 ).

45. W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że małżonkowie wraz ze swoimi dziećmi osiedlili się w Togo w lutym 2015 r., a zatem ich pobyt w tym państwie wykazuje pewien stopień trwałości, ciągłości i stałości. Ich stała fizyczna obecność w Togo poza okresami urlopów lub wakacji jest okolicznością ustaloną przez sąd odsyłający. Wydaje mi się, że na uwagę zasługuje okoliczność, iż z postanowienia odsyłającego wynika, że w następstwie separacji żadne z małżonków nie przeniosło się do swojego państwa członkowskiego.

46. Jeśli chodzi o tę kwestię, prawdą jest, że pobyt małżonków w Togo ma bezpośredni związek z wykonywaniem ich obowiązków w charakterze pracowników kontraktowych Unii oraz że pobyt ten może podlegać zmianom w zależności od tych obowiązków i od potrzeb Komisji. Jednakże z przedstawionych przez Komisję uwag na piśmie wynika, że według informacji, które otrzymała od Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych strony postępowania głównego są zatrudnione na podstawie umów na czas nieokreślony i nie podlegają rotacji wiążącej się z powrotem do siedziby w Brukseli ( 36 ).

47. W związku z powyższym okoliczność, na którą wskazywała podczas rozprawy powódka w postępowaniu głównym, iż zamieszkiwała ona w Hiszpanii podczas swoich urlopów i w okresach świątecznych lub iż wyjeżdżała do tego państwa członkowskiego, aby urodzić tam dwoje swoich dzieci, nie może świadczyć o tym, że małżonkowie, a przynajmniej powódka w postępowaniu głównym, mają zwykły pobyt w tym państwie członkowskim charakteryzujący się stałością, ciągłością i trwałością.

ii) Zamiar lub intencjonalność

48. Jeśli chodzi o element subiektywny, jak zauważyła Komisja w swoich uwagach na piśmie, z postanowienia odsyłającego nie wynika wprost, że małżonkowie wyrazili zamiar utrzymania trwałego lub zwykłego centrum interesów życiowych w Hiszpanii. Poza obywatelstwem powódki w postępowaniu głównym i jej zwykłym pobytem w Hiszpanii w przeszłości ( 37 ), postanowienie to nie dostarcza żadnych danych umożliwiających stwierdzenie, że w postępowaniu głównym istnieje inny możliwy łącznik, który pozwalałby uznać, iż miejsce zwykłego pobytu małżonków lub przynajmniej jednego z nich znajduje się w tym państwie członkowskim.

49. Wobec tego, w sytuacji takiej jak ta w postępowaniu głównym, można byłoby ewentualnie zastanawiać się, który element ma pierwszeństwo, gdy istnieje konflikt między elementem obiektywnym (fizyczna obecność, trwałe centrum interesów w danym miejscu) a elementem subiektywnym (zamiar powrotu do państwa członkowskiego pochodzenia).

50. Jeśli chodzi o tę kwestię, Komisja wyjaśniła, odpowiadając na pytanie zadane przez Trybunał podczas rozprawy, że w przypadku stanowisk w delegaturach Unii, takich jak ta w Togo, wymagana jest obecność fizyczna oraz że o stanowiska te ubiegają się z własnej woli osoby, które są nimi zainteresowane ( 38 ). Poza tym instytucja ta zauważyła, że w niniejszym przypadku zamiar małżonków, aby osiedlić się w Hiszpanii po zakończeniu ich delegacji w Togo, jest elementem hipotetycznym, którego nie można uwzględniać do celów ustalenia ich miejsca zwykłego pobytu.

51. Podzielam to stanowisko. Istotnie, w pewnych wyjątkowych przypadkach można byłoby uznać, biorąc pod uwagę dostrzegalne elementy lub oznaki zewnętrzne ( 39 ), że zamiar małżonków lub jednego z nich, aby osiedlić się w innym państwie członkowskim lub osiedlić się na powrót w państwie członkowskim pochodzenia, a tym samym uzyskać nowe miejsce „zwykłego pobytu” i opuścić poprzednie miejsce zwykłego pobytu, mógłby uzupełnić lub zastąpić elementy takie jak trwałość, regularność lub stały charakter fizycznej obecności, które zwykle charakteryzują pojęcie „zwykłego pobytu” ( 40 ). Jednakże sam zamiar powrotu do państwa pochodzenia po zakończeniu pobytu zawodowego w innym państwie członkowskim lub w państwie trzecim w żaden sposób nie wpływa na zmianę aktualnego miejsca zwykłego pobytu danej osoby. W każdym razie, w sytuacji takiej jak ta w postępowaniu głównym, nie istnieje konflikt między elementem obiektywnym a elementem subiektywnym.

52. W konsekwencji, w świetle powyższych okoliczności należy uznać, że po pierwsze, pobyt małżonków na terytorium Togo co do zasady ma charakter ciągły i trwały ( 41 ), a po drugie, że ich interesy zawodowe, jak też prywatne i rodzinne są związane z tym państwem. O ile skłaniam się do uznania, że powyższe elementy umożliwiają a priori stwierdzenie, iż miejsce zwykłego pobytu nie znajduje się w Hiszpanii oraz że centrum życiowe małżonków znajduje się raczej w Togo, o tyle jednak do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy całokształt okoliczności faktycznych niniejszej sprawy istotnie umożliwia stwierdzenie, że małżonkowie nie mają miejsca zwykłego pobytu w Hiszpanii ( 42 ).

b) W przedmiocie pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 rozporządzenia nr 4/2009

53. W przypadku sporów dotyczących zobowiązań alimentacyjnych jurysdykcję międzynarodową sądów ustala się w oparciu o normy jurysdykcyjne zawarte w rozporządzeniu nr 4/2009 ( 43 ). Należy w tym względzie przypomnieć, że rozporządzenie to ustanawia kompletny system zasad sądowej jurysdykcji międzynarodowej, w ramach których prawodawca Unii przewidział, w art. 3 tego rozporządzenia, szereg alternatywnych kryteriów zależnych między innymi od proceduralnych względów bliskości ( 44 ). I tak przepis ten przewiduje jurysdykcję sądu (albo sądów) [lit. a)] miejsca zwykłego pobytu pozwanego (niezależnie od tego, czy chodzi o wierzyciela czy dłużnika) lub [lit. b)] miejsca zwykłego pobytu wierzyciela.

54. W tym kontekście powstaje pytanie, czy należy przyjąć taką samą definicję pojęcia „zwykłego pobytu” w rozporządzeniu nr 2201/2003 i w rozporządzeniu nr 4/2009.

55. Wydaje mi się oczywiste, że odpowiedź powinna być twierdząca.

56. W celu spójnego i jednolitego stosowania prawa Unii, należy bowiem przyjąć definicję i wykładnię pojęcia „zwykłego pobytu” oparte na tych samych zasadach w tych dwóch rozporządzeniach ( 45 ). Jednakże definicję tę można niuansować na potrzeby ustalenia miejsca zwykłego pobytu w konkretnych przypadkach. Pragnę przypomnieć, że skoro pojęcie „zwykłego pobytu” i jego wykładnia w ramach rozporządzenia nr 4/2009, podobnie jak w ramach rozporządzenia nr 2201/2003, są autonomiczne, znaczenie i zakres tego pojęcia należy ustalać, uwzględniając kontekst przepisów i cel tego rozporządzenia, w szczególności cel wskazany w jego motywie 15. W myśl tego motywu kryteria jurysdykcji specyficzne dla sporów dotyczących zobowiązań alimentacyjnych zostały ustanowione w taki sposób, aby zabezpieczyć interesy wierzycieli ( 46 ) i ułatwić należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości ( 47 ).

57. W związku z powyższym stosowanie w ramach rozporządzenia nr 4/2009 pojęcia „zwykłego pobytu” zdefiniowanego w rozporządzeniu nr 2201/2003 wydaje mi się istotne także z powodu ścisłych związków, jakie istnieją między tymi dwoma rozporządzeniami. Mimo że zdaję sobie sprawę z odrębności, celu i kontekstu rozporządzenia nr 4/2009, uważam bowiem, że wskazówki lub czynniki zarówno obiektywne (trwałość, regularność pobytu oraz integracja danej osoby ze środowiskiem społecznym i rodzinnym), jak i subiektywne (zamiar tej osoby, aby ustanowić w danym miejscu jej zwykły pobyt), umożliwiające ustalenie w świetle okoliczności danego przypadku miejsca zwykłego pobytu w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003 ( 48 ), powinny również służyć sądowi odsyłającemu jako odniesienie dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu dłużnika, wierzyciela lub osoby wytaczającej powództwo o alimenty w kontekście rozporządzenia nr 4/2009 ( 49 ). W praktyce chodzi bowiem o ten sam zwykły pobyt.

58. Wykładnię tę potwierdza sprawozdanie wyjaśniające w sprawie protokołu haskiego sporządzone przez Andreę Bonomiego ( 50 ), który wskazuje w pkt 37, że racją bytu związku z prawem państwa, w którym znajduje się miejsce zwykłego pobytu wierzyciela jest to, że „umożliwia on określenie istnienia zobowiązania alimentacyjnego i jego kwoty w odniesieniu do prawnych i faktycznych warunków środowiska społecznego państwa, w którym wierzyciel zamieszkuje i prowadzi większość swoich interesów życiowych”. Jeśli chodzi o tę kwestię, w sprawozdaniu wskazano również, w pkt 42, że „wybranym kryterium jest kryterium miejsca zwykłego pobytu, co oznacza pewną stabilność. Sam pobyt o charakterze czasowym nie jest wystarczający do ustalenia prawa właściwego dla zobowiązań alimentacyjnych”.

59. Mając na względzie moją analizę pojęcia „zwykłego pobytu”, z której wynika, że miejsce zwykłego pobytu małżonków raczej nie znajduje się w państwie członkowskim, należy jeszcze zbadać, czy status przedstawicieli dyplomatycznych Unii, z którego korzystają małżonkowie w Togo, może mieć wpływ na miejsce zwykłego pobytu małżonków w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym.

2. W przedmiocie znaczenia statusu przedstawicieli dyplomatycznych Unii w państwie, w którym znajduje się miejsce zwykłego pobytu małżonków, do celów stosowania art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003

60. Rząd hiszpański twierdzi, że sądem, który na podstawie rozporządzenia nr 2201/2003 ma jurysdykcję do orzekania w sprawie rozwodowej, jest sąd miejsca zwykłego pobytu małżonków. Jednakże, powołując się na motyw 14 tego rozporządzenia, rząd ten uważa, że jeżeli ten sąd nie może wykonywać jurysdykcji z uwagi na to, że małżonkowie mają status przedstawicieli dyplomatycznych jako pracownicy kontraktowi Unii, jurysdykcję należy ustalić na podstawie przepisów obowiązujących w państwie członkowskim, w którym zainteresowane osoby nie korzystają z tego statusu dyplomatycznego, na podstawie prawa państwa siedziby organu orzekającego, czyli art. 40 hiszpańskiego kodeksu cywilnego. Rząd ten wskazuje bowiem, że na mocy art. 31 ust. 1 konwencji wiedeńskiej, mającej zastosowanie w Togo, przedstawiciele dyplomatyczni korzystają z immunitetu od jurysdykcji cywilnej państwa przyjmującego. W konsekwencji uznanie takiego statusu przedstawiciela dyplomatycznego nie pozwala na stosowanie kryterium zwykłego pobytu małżonków na potrzeby ustalenia jurysdykcji międzynarodowej do rozpoznania powództwa o rozwód.

61. Rząd czeski ogranicza się do stwierdzenia, że osoba pełniąca służbę jako przedstawiciel dyplomatyczny w państwie trzecim zachowuje swoje miejsce zwykłego pobytu w państwie członkowskim, w którym zamieszkiwała, zanim rozpoczęła pełnienie tej służby.

62. Natomiast Komisja uważa, że okoliczność, iż małżonkowie mają status przedstawicieli Unii i są z tego względu oddelegowani do państwa trzeciego, nie powinna mieć szczególnego znaczenia dla oceny ich miejsca zwykłego pobytu. Jej zdaniem, wbrew stanowisku, za którym opowiada się rząd hiszpański, motyw 14 rozporządzenia nr 2201/2003 nie jest istotny dla sporu w postępowaniu głównym. Skoro bowiem małżonkowie nie korzystają z immunitetu dyplomatycznego w żadnym państwie członkowskim, ich status dyplomatyczny nie jest elementem istotnym dla oceny, czy mają oni, jako przedstawiciele Unii, miejsce zwykłego pobytu w państwie, w którym pełnią służbę.

63. W pierwszej kolejności należy podnieść, że ani z wykładni art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, ani z wykładni art. 3 rozporządzenia nr 4/2009 nie wynika, iż posiadanie przez małżonków statusu zawodowego pracowników kontraktowych Unii może być istotne do celów ustalenia ich miejsca zwykłego pobytu.

64. W drugiej kolejności należy zauważyć, że z motywu 14 rozporządzenia nr 2201/2003 wynika, iż „[n]iniejsze rozporządzenie nie powinno naruszać stosowania międzynarodowego prawa publicznego w zakresie immunitetów dyplomatycznych. Jeżeli sąd nie może wykonać jurysdykcji z uwagi na immunitet dyplomatyczny zgodny z prawem międzynarodowym, jurysdykcja powinna być wykonywana zgodnie z prawem krajowym w państwie członkowskim, w którym dana osoba nie posiada takiego immunitetu”.

65. Pragnę podkreślić, że motyw ten potwierdza, iż zgodnie z prawem międzynarodowym sądy państwa członkowskiego nie mogą wykonywać swojej jurysdykcji z uwagi na okoliczność, że zainteresowana osoba korzysta w tym państwie ze statusu dyplomatycznego. Jednakże, nawet gdyby ta osoba posiadała immunitet dyplomatyczny, należałoby jeszcze odpowiedzieć na pytanie, w jakim zakresie istnienie tego immunitetu dyplomatycznego może wyłączyć jurysdykcję sądów togijskich. Jednakże sytuacja taka nie występuje w niniejszej sprawie.

66. Po wyjaśnieniu powyższego przychylam się do stanowiska Komisji, zgodnie z którym motyw ten nie jest istotny dla sporu w postępowaniu głównym. Sąd odsyłający wskazuje bowiem, że pracownicy kontraktowi mają status przedstawicieli dyplomatycznych Unii w państwach, w których pełnią służbę ( 51 ). Jednakże w państwach członkowskich Unii mają oni status pracowników Unii. Małżonkowie nie korzystają zatem z immunitetu dyplomatycznego w rozumieniu art. 31 konwencji wiedeńskiej w żadnym państwie członkowskim. Ponadto Komisja wskazała w odpowiedzi na pytanie zadane przez Trybunał podczas rozprawy, że immunitet dyplomatyczny, z którego korzystają małżonkowie w Togo służy ochronie urzędników lub pracowników delegatury w związku z pełnieniem ich obowiązków.

3. Wniosek pośredni

67. W świetle wszystkich powyższych rozważań jestem zdania, że posiadanie przez małżonków statusu pracowników kontraktowych Unii w państwie trzecim nie stanowi okoliczności istotnej dla określenia ich miejsca zwykłego pobytu ( 52 ) zarówno w rozumieniu art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003, jak i art. 3 rozporządzenia nr 4/2009.

B. W przedmiocie pytania drugiego

68. Mając na względzie moją propozycję odpowiedzi na pytanie pierwsze, analiza pytania drugiego nie jest konieczna. W związku z powyższym ograniczę się do oczywistego stwierdzenia, że posiadanie przez małżonków statusu pracowników kontraktowych Unii w państwie trzecim także nie ma wpływu na określenie miejsca zwykłego pobytu małoletnich dzieci w rozumieniu art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003.

C. W przedmiocie pytania trzeciego

69. Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający zastanawia się w istocie, czy do celów ustalenia miejsca zwykłego pobytu dzieci w rozumieniu art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003 można brać pod uwagę kryteria takie jak obywatelstwo matki, okoliczność, że przed zawarciem związku małżeńskiego zamieszkiwała ona w państwie członkowskim, obywatelstwo małoletnich dzieci oraz fakt, że urodziły się w tym państwie członkowskim.

70. W pierwszej kolejności przypomnę, że jeśli chodzi o miejsce zwykłego pobytu dzieci w kontekście sporów dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003 nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla celów określenia znaczenia i zakresu pojęcia „zwykłego pobytu”; w związku z tym „ustalenia tego należy dokonać, uwzględniając kontekst tego przepisu i cel [tego] rozporządzenia, w szczególności wynikający z motywu [12], zgodnie z którym zawarte w nim podstawy jurysdykcji kształtowane są w świetle najlepszych interesów dziecka, w szczególności na podstawie kryterium bliskości” ( 53 ).

71. W drugiej kolejności zdaniem Trybunału miejsce zwykłego pobytu dziecka należy ustalać na podstawie całokształtu okoliczności faktycznych charakterystycznych dla danego przypadku ( 54 ). Trybunał sformułował w tym względzie szereg czynników umożliwiających sądowi krajowemu poczynienie takiego ustalenia.

72. Przede wszystkim Trybunał uważa, po pierwsze, że ustalenie zwykłego pobytu dziecka w danym państwie członkowskim wymaga co najmniej fizycznej obecności dziecka w tym państwie członkowskim ( 55 ), a po drugie, że należy uwzględnić inne czynniki, które powinny wykazać, że obecność ta nie ma w żadnym razie charakteru tymczasowego lub okazjonalnego i że pobyt dziecka wskazuje na pewną integrację ze środowiskiem społecznym i rodzinnym ( 56 ).

73. Trybunał wyjaśnia następnie, że miejscem zwykłego pobytu dziecka w rozumieniu rozporządzenia nr 2201/2003 jest „[miejsce], w którym faktycznie znajduje się [jego] centrum życiowe” w momencie wnoszenia pozwu dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka, przy czym określenie tego centrum należy do sądu, przed którym wytoczono powództwo ( 57 ). W tych ramach mogą być brane pod uwagę czynniki takie jak długość, zgodność z prawem, warunki oraz motywy pobytu dziecka na terytorium danego państwa członkowskiego (lub, jak w niniejszym przypadku, państwa trzeciego) ( 58 ), miejsce i warunki uczęszczania przez nie do szkoły, a także więzi rodzinne i społeczne dziecka w tym państwie członkowskim (lub we wspomnianym państwie trzecim) ( 59 ).

74. Wreszcie, jak przypomniałem w pkt 39 niniejszej opinii, Trybunał wyjaśnia, że aby ustalić miejsce zwykłego pobytu dziecka, należy w szczególności określić miejsce, w którym jego rodzice przebywają na stałe i są zintegrowani ze środowiskiem społecznym i rodzinnym. W tym kontekście można również brać pod uwagę zamiar takiego osiedlenia się w tym miejscu, jeżeli przejawia się on w pewnych oznakach zewnętrznych ( 60 ).

75. W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że dzieci urodziły się w latach 2007 i 2012 w Hiszpanii oraz że mają podwójne obywatelstwo, hiszpańskie i portugalskie. Poza tym, w okresie od sierpnia 2010 r. do lutego 2015 r. rodzice zamieszkiwali w Gwinei Bissau, po czym przenieśli się do Togo, gdzie wciąż zamieszkują. Jak bowiem podkreśliłem, sąd odsyłający wskazuje wyraźnie, że w następstwie separacji rodziców dzieci nie zmieniły miejsca zamieszkania. W związku z powyższym miejscem, w którym znajduje się faktyczne „centrum życiowe” tych małoletnich dzieci, nie wydaje się być Hiszpania.

76. Sąd odsyłający nie może uwzględnić wyłącznie kryteriów takich jak obywatelstwo hiszpańskie matki i dwojga małoletnich dzieci oraz okoliczności, że urodziły się one w Hiszpanii lub że spędzają wakacje w tym państwie członkowskim, aby uznać, że dzieci mają miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim ( 61 ).

77. W związku z powyższym należy przyjąć, że miejscem zwykłego pobytu dzieci w rozumieniu art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 nie jest Hiszpania, przy czym kwestię tę powinien ocenić sąd odsyłający, biorąc pod uwagę całokształt konkretnych okoliczności faktycznych sprawy.

78. W świetle powyższych rozważań proponuję odpowiedzieć na trzecie pytanie prejudycjalne w ten sposób, że ustalając miejsce zwykłego pobytu dzieci w rozumieniu art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003, nie można brać pod uwagę wyłącznie takich kryteriów jak obywatelstwo matki, zamieszkiwanie przez nią w państwie członkowskim przed zawarciem związku małżeńskiego, obywatelstwo małoletnich dzieci i ich urodzenie się w tym państwie członkowskim.

D. W przedmiocie pytania czwartego

79. W pytaniu czwartym sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o ustalenie, czy okoliczność, że pozwany w postępowaniu głównym jest obywatelem państwa członkowskiego, stoi na przeszkodzie stosowaniu klauzuli dotyczącej jurysdykcji uzupełniającej, zawartej w art. 7 i 14 rozporządzenia nr 2201/2003. Wątpliwości te wynikają z faktu, że zdaniem tego sądu, zgodnie ze stanowiskiem części doktryny, art. 6 tego rozporządzenia może uniemożliwiać stosowanie jego art. 7 i 14, a w konsekwencji stosowanie przepisów prawa krajowego odnoszących się do ustalania jurysdykcji w sprawach rozwodowych i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej.

80. Z kolei rząd hiszpański twierdzi w swoich uwagach na piśmie, że okoliczność, iż ojciec dzieci jest obywatelem państwa członkowskiego, nie stanowi przeszkody dla stosowania art. 7 i 14 rozporządzenia nr 2201/2003.

1. Jurysdykcja uzupełniająca w sprawach o rozwód: związek między art. 6 i 7 rozporządzenia nr 2201/2003, dwa zhierarchizowane rozwiązania

81. Artykuł 7 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi, że „[j]eżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 3, 4 i 5, jurysdykcję określa się w każdym państwie członkowskim według jego własnego prawa”. O ile przepis ten, rozpatrywany oddzielnie, wydaje się dawać do dyspozycji małżonków o różnych obywatelstwach, mających miejsce zwykłego pobytu poza Unią, dodatkowe forum, oparte na krajowych przepisach dotyczących jurysdykcji ( 62 ), o tyle jego zakres stosowania jest ograniczony przez art. 6 tego rozporządzenia. Z analizy art. 6 w związku z art. 7 tego rozporządzenia wynika bowiem, że dopuszcza ono stosowanie krajowych przepisów dotyczących jurysdykcji wyłącznie w określonych okolicznościach, co ma służyć ochronie pozwanego ( 63 ).

82. Przede wszystkim, zgodnie z art. 6 rozporządzenia nr 2201/2003, przeciwko małżonkowi, który ma zwykły pobyt na terytorium państwa członkowskiego lub jest obywatelem państwa członkowskiego lub – w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii – ma swój „domicile” na terytorium jednego z tych państw członkowskich, postępowanie przed sądami innego państwa członkowskiego może być prowadzone tylko zgodnie z art. 3, 4 i 5 tego rozporządzenia ( 64 ).

83. Następnie, jeśli chodzi w szczególności o art. 6 lit. b) rozporządzenia nr 2201/2003, z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że decyzja prawodawcy Unii o zastosowaniu słów „innego państwa członkowskiego”, wskazuje, że chodzi o państwo członkowskie inne niż to, którego obywatelem jest małżonek. W związku z tym należy według mnie wykluczyć zawężającą wykładnię art. 6 tego rozporządzenia, zgodnie z którą, w przypadku gdy małżonkowie są obywatelami państwa członkowskiego, lecz nie mają zwykłego pobytu w państwie członkowskim, w myśl rozporządzenia nr 2201/2003 żaden sąd nie ma jurysdykcji.

84. Taka wykładnia byłaby bowiem sprzeczna nie tylko z jakąkolwiek logiką, lecz również z jasnym brzmieniem art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, którego stosowanie zależy od ustalenia, czy sąd państwa członkowskiego ma jurysdykcję zgodnie z art. 3–5 tego rozporządzenia ( 65 ). Jakie byłoby w takim przypadku ratio legis przepisu, który nie zapewniałby jurysdykcji przynajmniej w jednym państwie członkowskim i skutkowałby jedynie wyłączeniem?

85. Poza tym taka wykładnia byłaby sprzeczna z celem rozporządzenia nr 2201/2003. Przypomnę, jeśli chodzi o tę kwestię, że motyw 1 tego rozporządzenia odnosi się do stworzenia przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, „w której ramach zapewniony jest swobodny przepływ osób”. Jeśli chodzi o ten cel, Trybunał orzekł już, że rozporządzenie to zmierza do wprowadzenia jednolitych norm jurysdykcyjnych w sprawach rozwodowych w celu zapewnienia swobodnego przepływu osób w najszerszym możliwym zakresie ( 66 ). Przypomnę wreszcie, że rozporządzenie to ma również na celu ułatwianie wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych ( 67 ).

86. Proponowana przeze mnie niezawężająca wykładnia znajduje również oparcie w orzecznictwie Trybunału. Trybunał orzekł już bowiem w wyroku Sundelind Lopez ( 68 ), że zważywszy na wyłączny charakter jurysdykcji określonej w art. 3–5 rozporządzenia nr 2201/2003, postępowanie przeciwko pozwanemu mającemu miejsce zwykłego pobytu w państwie członkowskim lub będącemu obywatelem państwa członkowskiego może być prowadzone w innym państwie członkowskim wyłącznie zgodnie z tymi przepisami – i tym samym z wyłączeniem norm jurysdykcyjnych wynikających z prawa krajowego ( 69 ).

87. Wreszcie, zgodnie ze stanowiskiem doktryny, z art. 6 rozporządzenia nr 2201/2003 wynika, że gdy dana osoba ma obywatelstwo państwa członkowskiego, lecz nie ma w tym państwie członkowskim swego miejsca zwykłego pobytu, można ją pozywać przed sądy innego państwa członkowskiego niż to, którego ma obywatelstwo, wyłącznie wówczas, gdy to inne państwo członkowskie może uznać swą jurysdykcję na mocy art. 3 tego rozporządzenia ( 70 ). Niektórzy autorzy uważają bowiem, że art. 6 i 7 tego rozporządzenia ustanawiają hierarchię norm jurysdykcyjnych w sprawach rozwodowych, z której wynikają zasadniczo dwa rozwiązania. Po pierwsze, jeżeli jedno z kryteriów jurysdykcji zawartych w rozporządzeniu nr 2201/2003 umożliwia przyznanie jurysdykcji sądowi państwa członkowskiego, zastosowanie ma wówczas przepis tego rozporządzenia odnoszący się do tego kryterium, wyłączając przepisy krajowe, niezależnie od tego, jakie inne łączniki występują. Po drugie, przepisy krajowe mają zastosowanie w przypadku braku jurysdykcji wynikającej z przepisu tego rozporządzenia, nawet jeżeli te przepisy krajowe nie są skuteczne względem obywateli państw członkowskich lub osób zamieszkałych na terytorium państw członkowskich ( 71 ).

88. W niniejszym przypadku małżonkowie nie mają obywatelstwa tego samego państwa członkowskiego i, jak się wydaje, ich miejsce zwykłego pobytu znajduje się w państwie trzecim. W każdym razie z postanowienia odsyłającego wynika, że powódka w postępowaniu głównym nie ma miejsca zwykłego pobytu w Portugalii i nie ma obywatelstwa portugalskiego. Ponadto, jak już stwierdziłem w pkt 52 niniejszej opinii, wszystko wydaje się wskazywać, że nie ma ona miejsca zwykłego pobytu w Hiszpanii. Zatem powódka w postępowaniu głównym nie może, powołując się na klauzulę dotyczącą jurysdykcji uzupełniającej, przewidzianą w art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003, wytoczyć przeciwko swojemu małżonkowi mającemu obywatelstwo portugalskie powództwa o rozwód w Hiszpanii, ponieważ art. 6 tego rozporządzenia uniemożliwia pozwanie go przed sąd odsyłający na podstawie przepisów jurysdykcji uzupełniającej, które przewidziane są w prawie hiszpańskim.

89. Jednakże, jak sugeruje Komisja, powódka w postępowaniu głównym może wytoczyć powództwo o rozwód w Portugalii.

90. W takim przypadku można byłoby się zastanawiać, jaka byłaby sytuacja małżonka, gdyby przepisy dotyczące jurysdykcji w państwie członkowskim, którego jest on obywatelem, nie przewidywały jurysdykcji uzupełniającej w odniesieniu do rozporządzenia nr 2201/2003. W takiej sytuacji żaden sąd państwa członkowskiego nie miałby jurysdykcji na mocy tego rozporządzenia. Powrócę do tego zagadnienia w ramach analizy dotyczącej szóstego pytania prejudycjalnego ( 72 ).

91. Z powyższych względów proponuję odpowiedzieć na to pytanie w ten sposób, że jeżeli w sprawie o rozwód sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie może oprzeć swej jurysdykcji na art. 3–5 rozporządzenia nr 2201/2003, co powinien zweryfikować sąd odsyłający, art. 6 tego rozporządzenia stoi na przeszkodzie stosowaniu klauzuli dotyczącej jurysdykcji uzupełniającej, przewidzianej w art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia, co skutkuje tym, że postępowanie przeciwko pozwanemu, będącemu obywatelem państwa członkowskiego, może być prowadzone wyłącznie przed sądami tego państwa członkowskiego ( 73 ).

2. Jurysdykcja uzupełniająca w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej

92. Artykuł 14 rozporządzenia nr 2201/2003 stanowi, że „[j]eżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z art. 8–13, jurysdykcję określa się w każdym państwie członkowskim według prawa tego państwa”.

93. Jeśli chodzi o związek między art. 8 i art. 14 rozporządzenia nr 2201/2003, Trybunał podkreślił, że fakt, iż spór zawisły przed sądem państwa członkowskiego co do zasady może nie być objęty zakresem stosowania art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia, nie stoi jednak na przeszkodzie, aby sąd ten miał jurysdykcję do rozpoznania tego sporu na innej podstawie ( 74 ). Zdaniem Trybunału rozporządzenie to ustanowiło mechanizm upoważniający państwa członkowskie do ochrony dobra dziecka, nawet w przypadku sporów nieobjętych zakresem tego ostatniego przepisu. W takim przypadku art. 14 tego rozporządzenia zawierający klauzulę dotyczącą jurysdykcji uzupełniającej, stanowi, że państwa członkowskie mogą przyznać jurysdykcję swoim sądom na mocy prawa krajowego ( 75 ).

94. W niniejszym przypadku art. 14 rozporządzenia nr 2201/2003 pozwala sądowi, przed którym wytoczono powództwo, ustalać swoją jurysdykcję z zastosowaniem własnych przepisów dotyczących jurysdykcji, także tych, które przyznają mu jurysdykcję ze względu na obywatelstwo dziecka, nawet jeżeli pozwany jest obywatelem innego państwa członkowskiego, ponieważ art. 6 tego rozporządzenia ma zastosowanie wyłącznie do spraw dotyczących rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa ( 76 ).

95. Podsumowując, z analizy art. 6, 7 i 14 rozporządzenia nr 2201/2003 wynika, że jest możliwe, aby jurysdykcja międzynarodowa w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej była przyznana różnym sądom. Prawdą jest, że możliwość wniesienia spraw do różnych sądów, która jest zgodna z favor divortii stanowiącym inspirację dla prawa większości państw członkowskich, sprzyja rozdrobnieniu sporów rozwodowych. Można zatem zastanawiać się, czy takie rozdrobnienie nie zagraża dobru dziecka.

96. Nie sądzę, aby tak było. Przewidziane w rozporządzeniu nr 2201/2003 kryteria dla środków dotyczących dzieci różnią się od kryteriów dotyczących rozwodów, co skutkuje tym, że zbieg jurysdykcji może wystąpić wyłącznie w przypadku sprzyjających okoliczności lub w przypadku zgody małżonków ( 77 ). I tak art. 12 ust. 3 tego rozporządzenia umożliwia małżonkom uniknięcie rozdrobnienia sporów. Zgodnie z tym przepisem sądy państwa członkowskiego mają również jurysdykcję w odniesieniu do odpowiedzialności rodzicielskiej w postępowaniach innych niż te, o których mowa w art. 12 ust. 1 tego rozporządzenia, po pierwsze, jeżeli dziecko ma istotny związek z tym państwem członkowskim, w szczególności z uwagi na fakt, że jeden z podmiotów odpowiedzialności rodzicielskiej ma zwykły pobyt w tym państwie członkowskim lub dziecko posiada obywatelstwo tego państwa członkowskiego, a po drugie, jeżeli jurysdykcja tych sądów została wyraźnie lub w inny jednoznaczny sposób uznana przez wszystkie strony postępowania w chwili wszczęcia postępowania oraz jest zgodna z dobrem dziecka ( 78 ). Wspomniany przepis umożliwia zatem małżonkom uznanie jurysdykcji w sprawie rozwodowej pod warunkiem, że wybór ten jest zgodny z dobrem dziecka ( 79 ).

97. Mając na względzie powyższe proponuję przyjąć, że jeżeli w sprawie dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie ma jurysdykcji na podstawie art. 8–13 rozporządzenia nr 2201/2003, co powinien zweryfikować sąd odsyłający, art. 14 tego rozporządzenia ma zastosowanie bez względu ma miejsce zwykłego pobytu dzieci i obywatelstwo pozwanego.

E. W przedmiocie pytania piątego

98. Poprzez swoje piąte pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia zakresu forum necessitatis, o którym mowa w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009, dla celów przyznania alimentów na rzecz dzieci. Ściślej rzecz ujmując, sąd ten zastanawia się, na podstawie jakich kryteriów można uznać, że postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana. W takim przypadku sąd odsyłający stara się również ustalić, czy niezbędne jest wykazanie braku możliwości przeprowadzenia postępowania w tym państwie trzecim i czy obywatelstwo jednej ze stron sporu jest wystarczające, aby uznać, że istnieje ścisły związek z państwem członkowskim.

99. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy przeanalizować zakres forum necessitatis, o którym mowa w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009.

1. W przedmiocie zakresu forum necessitatis, o którym mowa w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009

100. Artykuł 7 akapit pierwszy rozporządzenia nr 4/2009 stanowi, po pierwsze, że jeżeli żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na mocy art. 3, 4, 5 i 6 tego rozporządzenia, sądy państwa członkowskiego mogą w wyjątkowych przypadkach rozpoznać sprawę, jeśli postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana, a po drugie, że sprawa powinna mieć wystarczający związek z państwem członkowskim sądu, przed którym wytoczono powództwo.

101. Aby zatem można było przyjąć forum necessitatis w zakresie zobowiązań alimentacyjnych, żaden sąd innego państwa członkowskiego nie może mieć jurysdykcji. Innymi słowy, ze względu na charakter jurysdykcji uzupełniającej, która opiera się na dochodzących dodatkowo do głosu krajowych norm jurysdykcyjnych ( 80 ), to forum będzie miało zastosowanie wyłącznie w przypadkach negatywnego konfliktu jurysdykcji w ramach Unii.

a) W przedmiocie braku jurysdykcji w państwie członkowskim na mocy art. 3–6 rozporządzenia nr 4/2009

102. W celu ustalenia, czy znajdzie zastosowanie art. 7 rozporządzenia nr 4/2009, sąd powinien zweryfikować, czy w wytoczonej przed nim sprawie nie ma zastosowania żadne z kryteriów jurysdykcji przewidzianych w art. 3–6 tego rozporządzenia.

103. W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o alternatywne i równorzędne kryteria przewidziane w art. 3 rozporządzenia nr 4/2009, sąd, przed którym wytoczono powództwo, powinien stwierdzić, że ani powód, ani pozwany nie mają miejsca zwykłego pobytu w państwie członkowskim. Jeżeli tak jest, sąd powinien jeszcze zweryfikować, czy żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawie kryteriów ustanowionych w art. 3 lit. c) i d) tego rozporządzenia. Te dwa przepisy regulujące łączne rozpoznawanie sporów, stanowią bowiem, że sądami, które mają jurysdykcję do rozpoznania spraw dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, są: sąd który zgodnie z prawem sądu ma jurysdykcję do prowadzenia postępowania głównego dotyczącego statusu osoby, w przypadku gdy sprawa dotycząca zobowiązań alimentacyjnych jest związana z tym postępowaniem [lit. c)], lub sąd, który zgodnie z prawem sądu ma jurysdykcję do prowadzenia postępowania dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej, w przypadku gdy sprawa dotycząca zobowiązań alimentacyjnych jest związana z tym postępowaniem [lit. d)] (w tym przypadku z korzyścią dla dziecka), chyba że jurysdykcja ta wynika tylko z obywatelstwa jednej ze stron.

104. Pragnę w tym względzie przypomnieć, że Trybunał w wyroku A ( 81 ) dokonał wykładni art. 3 lit. c) i d) rozporządzenia nr 4/2009, wyjaśniając między innymi relację zachodzącą między kryteriami jurysdykcji zawartymi w tym przepisie. Podkreślając konieczność uwzględnienia dobra dziecka przy dokonywaniu wykładni przewidzianych w tym przepisie zasad jurysdykcji, Trybunał orzekł, że przepis ten należy interpretować w ten sposób, iż jeżeli dwa sądy orzekają – pierwszy w postępowaniu dotyczącym separacji lub rozkładu pożycia między małżonkami będącymi rodzicami małoletnich dzieci, a drugi w postępowaniu dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej za te dzieci – wówczas żądanie zasądzenia świadczeń alimentacyjnych na rzecz tych dzieci „może […] zostać uznane za związane wyłącznie z postępowaniem dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej” ( 82 ).

105. Sąd odsyłający zwraca uwagę, że jeżeli w okolicznościach sporu w postępowaniu głównym okaże się, iż sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie ma jurysdykcji na podstawie art. 8–13 rozporządzenia nr 2201/2003 oraz że ma zastosowanie art. 14 tego rozporządzenia, sądy hiszpańskie, na mocy art. 22 quater lit. d) LOPJ ( 83 ), będą miały jurysdykcję do rozpoznania środków w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej ze względu na hiszpańskie obywatelstwo matki ( 84 ). Należy jednakże zwrócić uwagę, że o ile powództwo o alimenty jest związane z powództwem dotyczącym odpowiedzialności rodzicielskiej, o tyle kryterium jurysdykcji przewidziane w art. 3 lit. d) rozporządzenia nr 4/2009 nie ma zastosowania, w sytuacji gdy jurysdykcja na podstawie prawa sądu wynika z obywatelstwa jednej ze stron ( 85 ). W konsekwencji, mając na względzie jasne brzmienie tego przepisu ( 86 ), co do zasady możliwe jest, że sądy hiszpańskie mające jurysdykcję w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej na podstawie klauzuli odnoszącej się do jurysdykcji uzupełniającej, zawartej w art. 14 tego rozporządzenia, nie będą jednak miały jurysdykcji do orzekania w przedmiocie świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci.

106. W drugiej kolejności, jeśli chodzi o art. 4–6 rozporządzenia nr 4/2009, sąd powinien również zweryfikować, czy żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji do rozpoznania sprawy o alimenty w świetle kryteriów jurysdykcji dodatkowej przewidzianych w tych artykułach. Jeśli chodzi o tę kwestię, należy zauważyć, że z postanowienia odsyłającego nie wynika, aby tak było ( 87 ). Jest bowiem bezsporne, że strony postępowania głównego nie mają tego samego obywatelstwa ( 88 ).

107. Z całokształtu tych okoliczności wynika zasadniczo, że w sprawie takiej jak ta w postępowaniu głównym żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji do rozpoznania powództwa o alimenty. Powstaje zatem pytanie, czy w takiej sytuacji zostały spełnione obydwie ustanowione w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009 przesłanki umożliwiające sądowi odsyłającemu skorzystanie w niniejszej sprawie z forum necessitatis.

b) W przedmiocie przesłanki, zgodnie z którą wszczęcie lub przeprowadzenie postępowania w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana, jest niemożliwe lub graniczy z niemożliwością

108. Przypomnę na wstępie, że zgodnie z brzmieniem motywu 16 rozporządzenia nr 4/2009 ustanowione w jego art. 7 forum necessitatis ma zapobiegać sytuacjom odmowy przyznania ochrony prawnej, w sytuacji gdy żaden sąd państwa członkowskiego nie miałby co do zasady jurysdykcji.

109. Forum necessitatis umożliwia zatem sądom państwa członkowskiego w wyjątkowych przypadkach rozpoznać spór, jeżeli postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone albo jest niemożliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana.

110. Przede wszystkim, jeśli chodzi o ścisły związek sprawy z państwem trzecim, w mojej ocenie co do zasady można byłoby przyjąć, że istnieje taki związek, gdyby sąd, przed którym wytoczono powództwo, stwierdził, iż miejsce zwykłego pobytu stron znajduje się na terytorium państwa trzeciego, jakim jest w tym wypadku Togo, oraz że sądy tego państwa uznają swoją jurysdykcję na podstawie ich prawa krajowego.

111. Następnie, jeśli chodzi o przesłankę dotyczącą niemożliwości wszczęcia lub przeprowadzenia postępowania przed sądami państwa trzeciego, na którą powołuje się bezpośrednio sąd odsyłający w swoim pytaniu, należy zauważyć, że w art. 7 rozporządzenia nr 4/2009 jest mowa o dwóch kategoriach przeszkód uzasadniających skorzystanie z forum necessitatis przez sąd, przed którym wytoczono powództwo.

112. Pierwsza kategoria dotyczy sytuacji, w której przeprowadzenie postępowania o alimenty w państwie trzecim jest niemożliwe ( 89 ). Do tej kategorii mogą należeć między innymi sytuacje, gdy sąd tego państwa trzeciego, z którym sprawa jest ściśle związana, odmawia sprawowania jurysdykcji oraz gdy ustanowione są nadmierne wymogi proceduralne ( 90 ).

113. Druga kategoria dotyczy sytuacji, w której postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone w państwie trzecim.

114. Jeśli chodzi o tę kwestię, w motywie 16 rozporządzenia nr 4/2009 wskazano pewne sytuacje, które są uznawane za wyjątkowe i które mogą kierunkować wykładnię tej przesłanki. Stan, w którym zachodzi potrzeba udzielenia jurysdykcji koniecznej może zatem wynikać z bardzo poważnych sytuacji, takich jak wojna domowa, lub sytuacji, w których nie można racjonalnie oczekiwać od powoda, iż będzie żądał wszczęcia lub prowadzenia postępowania w państwie trzecim ( 91 ). Idąc tym samym tokiem rozumowania, Komisja wskazuje, że sąd, przed którym wytoczono powództwo, może zastosować forum necessitatis w pewnych okolicznościach, w których dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest w sposób bezprawny ograniczany, w szczególności gdy reprezentacja procesowa jest nadmiernie kosztowna, gdy czas trwania postępowań jest nadmiernie wydłużony, gdy istnieją poważne problemy z korupcją w systemie wymiaru sprawiedliwości lub też gdy istnieją nieprawidłowości dotyczące podstawowych gwarancji rzetelnego procesu sądowego ( 92 ) lub nieprawidłowości systemowe. Niezależnie od tego, czy niemożliwość wiąże się z procedurą, czy wynika z okoliczności ubocznych, jej istnienie winno podlegać ocenie sądu, przed którym wytoczono powództwo, w świetle całokształtu okoliczności sprawy.

115. Należy podkreślić, że aby pogodzić wyjątkowy charakter stosowania forum necessitatis z szerokim zakresem uznania, jakim dysponuje sąd, przed którym wytoczono powództwo, sąd ten powinien procedować z najwyższą ostrożnością. Forum necessitatis może bowiem znaleźć zastosowanie wyłącznie w sytuacjach bardzo poważnych lub pilnych, w których istnieje ryzyko odmowy przyznania ochrony prawnej. Należy w tym względzie zauważyć, że oczekiwanie, iż rozstrzygnięcie rozważane przez sąd, przed którym wytoczono powództwo, będzie korzystniejsze niż to, którego można się spodziewać po sądzie mającym jurysdykcję zgodnie z rozporządzeniem nr 4/2009 ( 93 ) lub zamysł zapobiegania sytuacjom odmowy przyznania ochrony prawnej związanym ze ścisłą wykładnią podstaw jurysdykcji przewidzianych w tym rozporządzeniu, w żadnym wypadku nie mogą uzasadniać stosowania forum necessitatis ( 94 ), które nie jest forum alternatywnym lecz forum mającym zastosowanie w naglących przypadkach.

c) W przedmiocie istnienia wystarczającego związku z państwem członkowskim sądu, przed którym wytoczono powództwo

116. Nawet gdy sąd, przed którym wytoczono powództwo, uzna (tak jak w niniejszym przypadku), że została spełniona przesłanka, zgodnie z którą wszczęcie lub przeprowadzenie postępowania w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana, jest niemożliwe lub graniczy z niemożliwością, będzie mógł skorzystać z jurysdykcji opartej na forum necessitatis wyłącznie wtedy, gdy spór ma „wystarczający związek” z państwem członkowskim tego sądu. W motywie 16 rozporządzenia nr 4/2009 uściślono, że wystarczający związek, którego wymaga art. 7 tego rozporządzenia, może istnieć, w sytuacji gdy jedna ze stron ma obywatelstwo państwa sądu, przed którym wytoczono powództwo ( 95 ).

117. Jeśli chodzi o tę kwestię, w myśl poglądów doktryny istnienie takiego „wystarczającego związku” można stwierdzić wyłącznie wtedy, gdy jest jasne, że związki między sporem a państwem członkowskim sądu, przed którym wytoczono powództwo, nie są „chwilowe lub iluzoryczne” ( 96 ). Jak już wskazałem w mojej opinii w sprawie KP ( 97 ), uważam co do zasady, że normy jurysdykcyjne rozporządzenia nr 4/2009 opierają się na założeniu, że istnieje związek pomiędzy świadczeniami alimentacyjnymi, których dotyczy dana sprawa, a państwem, którego sąd ma jurysdykcję do jej rozstrzygnięcia. Związek ten powinien być przynajmniej na tyle bliski, aby pozwalał obu stronom zobowiązania alimentacyjnego przewidzieć, przed sądy którego z państw mogą być wnoszone sprawy dotyczące tych świadczeń.

118. Należy również zauważyć, że roszczenie o alimenty zazwyczaj jest roszczeniem pieniężnym oraz że z praktycznego punktu widzenia okoliczność, iż dłużnik posiada mienie na terytorium państwa członkowskiego sądu, przed którym wytoczono powództwo, może być uznawana za element łączący, który może być brany pod uwagę przez ten sąd w ramach dokonywanej przez niego indywidualnej oceny każdego przypadku. Po wyjaśnieniu tej kwestii warto jednak podkreślić, że rozporządzenie nr 4/2009 nie zmierza do ustanowienia jurysdykcji uniwersalnej w sprawach o alimenty ( 98 ).

119. W każdym razie uważam, że wykładni art. 7 tego rozporządzenia zawsze należy dokonywać w świetle art. 24 i 47 karty.

120. Pragnę w tym względzie przypomnieć, że zdaniem Trybunału wdrożenie rozporządzenia nr 4/2009 powinno nastąpić zgodnie z art. 24 ust. 2 karty, zgodnie z którym we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych zarówno przez władze publiczne, jak i przez instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka ( 99 ).

121. Co się tyczy wykładni art. 7 tego rozporządzenia w świetle art. 47 karty, odsyłam do analizy, którą przeprowadzę w ramach odpowiedzi na szóste pytanie sądu odsyłającego.

2. Zastosowanie w niniejszej sprawie

122. Jeśli chodzi, w pierwszej kolejności, o przesłankę, zgodnie z którą wszczęcie lub przeprowadzenie postępowania w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana, jest niemożliwe lub graniczy z niemożliwością, powódka w postępowaniu głównym wskazuje, powołując się na różne sprawozdania sporządzone przez Radę Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych, między innymi na brak odpowiedniego i ciągłego szkolenia sędziów, konieczność zreformowania i wzmocnienia sektora wymiaru sprawiedliwości oraz na zaniepokojenie kwestiami niezależności sądownictwa w Togo, dostępu do wymiaru sprawiedliwości oraz praktykami dyskryminującymi kobiety ( 100 ).

123. Należy zatem zbadać, czy okoliczności takie jak te powoływane przez powódkę w postępowaniu głównym można uznać za istotne dla umożliwienia sądowi, przed którym wytoczono powództwo, dokonania oceny spełnienia przewidzianych w art. 7 akapit pierwszy rozporządzenia nr 4/2009 przesłanek skorzystania z forum necessitatis, a w szczególności dla ustalenia, czy postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana, czyli w tym przypadku w Togo.

124. Jeśli chodzi o tę kwestię, w mojej ocenie wskazówką dla sądu odsyłającego mogłaby być analiza art. 7 akapit pierwszy rozporządzenia nr 4/2009 przeprowadzona w pkt 100–118 niniejszej opinii.

125. W tym kontekście należy zauważyć, że o ile okoliczności takie jak te, na które powołuje się powódka w postępowaniu głównym, można uznać za istotne i stanowiące wskazówkę dla sądu, przed którym wytoczono powództwo, do celów ustalenia, czy okoliczności te mogą uzasadniać skorzystanie z forum necessitatis na podstawie art. 7 akapit pierwszy rozporządzenia nr 4/2009, o tyle dokonywana przez ten sąd ocena kryteriów wymienionych w pkt 114 niniejszej opinii powinna bazować nie tylko na okolicznościach powoływanych przez powódkę w postępowaniu głównym, lecz również na ustaleniach dokonanych w oparciu o obiektywne dane i informacje. W szczególności stwierdzenie, że w Togo istnieją trudności, jeśli chodzi o rzeczywisty dostęp kobiet do sądów, lub dyskryminujące praktyki wobec nich ( 101 ), umożliwiłoby temu sądowi ustalenie, że istnieje ryzyko odmowy przyznania ochrony prawnej, a w konsekwencji, że są spełnione przesłanki skorzystania z forum necessitatis ustanowione w art. 7 tego rozporządzenia.

126. Poza tym należy uściślić, że powódka w postępowaniu głównym nie musi wykazywać, iż bezskutecznie zainicjowała lub usiłowała zainicjować postępowanie w tym państwie. Podzielam w tym względzie opinię Komisji, która uważa, że wymóg, aby strony usiłowały zainicjować postępowanie przed sądem państwa trzeciego wyłącznie do celów wykazania, na potrzeby wnioskowania o zastosowanie forum necessitatis, iż wystąpił stan, w którym zachodzi potrzeba udzielenia jurysdykcji koniecznej, stałby w sprzeczności z celem rozporządzenia nr 4/2009, które służy przede wszystkim ochronie wierzyciela alimentacyjnego i ułatwianiu należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości.

127. W drugiej kolejności, jeśli chodzi o istnienie wystarczającego związku między państwem członkowskim sądu, przed którym wytoczono powództwo w rozumieniu art. 7 akapit drugi rozporządzenia nr 4/2009, z mojej analizy przeprowadzonej w pkt 116–118 niniejszej opinii wynika, że obywatelstwo jednej ze stron może być wystarczające dla stwierdzenia, że istnieje taki związek.

128. W konsekwencji, mając na względzie wszystkie powyższe rozważania, uważam, że art. 7 rozporządzenia nr 4/2009 należy interpretować w ten sposób, że stan, w którym zachodzi potrzeba udzielenia jurysdykcji koniecznej może wynikać z wyjątkowych, bardzo poważnych lub nagłych sytuacji, w których istnieją podstawy do przyjęcia, że postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana. Przesłanki te są spełnione między innymi w sytuacji, gdy sąd państwa trzeciego, z którym sprawa jest ściśle związana, odmawia sprawowania jurysdykcji lub gdy ustanowione są nadmierne wymogi proceduralne, gdy z uwagi na niepokoje społeczne lub katastrofy naturalne przebywanie w pewnych miejscach grozi niebezpieczeństwem i gdy państwo trzecie nie może pełnić swoich zwykłych funkcji, a wreszcie gdy dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest w sposób bezprawny ograniczany, w szczególności gdy reprezentacja procesowa jest nadmiernie kosztowna, czas trwania postępowań jest nadmiernie wydłużony, istnieją poważne problemy z korupcją w systemie wymiaru sprawiedliwości lub też istnieją nieprawidłowości dotyczące podstawowych gwarancji rzetelnego procesu sądowego lub nieprawidłowości systemowe. Strony nie są zobowiązane, na podstawie tego przepisu, do wykazywania istnienia takich okoliczności przy pomocy dowodów z dokumentów.

F. W przedmiocie pytania szóstego

129. Poprzez szóste pytanie prejudycjalne sąd odsyłający chciałby ustalić, czy sytuacja, gdy małżonkowie utrzymują ścisłe związki z państwami członkowskimi, w szczególności ze względu na ich obywatelstwo i wcześniejsze zamieszkiwanie i gdy żadne inne państwo członkowskie nie ma jurysdykcji na podstawie mających zastosowanie przepisów rozporządzeń, jest sprzeczna z art. 47 karty.

130. Rada twierdzi między innymi, że rozporządzenie nr 2201/2003 nie jest sprzeczne z art. 47 karty, nawet jeśli w sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniu głównym, przy zastosowaniu kryterium zwykłego pobytu przewidzianego w tym rozporządzeniu, żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji do rozpoznania sprawy rozwodowej lub sprawy dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej zainicjowanej przez małżonków będących obywatelami państw członkowskich Unii, którzy wcześniej zamieszkiwali w tych państwach i którzy w momencie wytoczenia powództwa mają miejsce zwykłego pobytu w państwie trzecim. Sama okoliczność, że sąd mający jurysdykcję znajduje się w państwie trzecim, nie może prowadzić do wniosku, iż zainteresowani są pozbawieni prawa do skutecznej ochrony sądowej.

131. Nie zgadzam się z tym stanowiskiem.

132. Muszę bowiem przyznać, że nie znajduję w tym pytaniu elementów, które pozwalałyby stwierdzić, iż dotyczy ono ważności rozporządzenia nr 2201/2003 lub rozporządzenia nr 4/2009. W każdym razie przed dokonaniem oceny ważności relewantnych przepisów tych rozporządzeń w świetle art. 47 karty należy dokonać wykładni tych przepisów.

133. Jest oczywiste, że przepisy rozporządzenia nr 2201/2003 i rozporządzenia nr 4/2009 odnoszące się, po pierwsze, do jurysdykcji uzupełniającej, przewidzianej w art. 7 i 14 pierwszego rozporządzenia, a po drugie do forum necessitatis przewidzianego w art. 7 drugiego rozporządzenia, powinny być interpretowane przez sąd, przed którym wytoczono powództwo w świetle art. 47 karty.

134. Po pierwsze, art. 51 ust. 1 karty stanowi, że postanowienia tego aktu mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w sytuacji, gdy państwa te stosują prawo Unii ( 102 ).

135. Po drugie, co się tyczy w szczególności rozporządzenia nr 2201/2003, krajowe przepisy dotyczące jurysdykcji mają zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji zgodnie z zasadami jurysdykcji przewidzianymi w tym rozporządzeniu. Krajowe przepisy dotyczące jurysdykcji należą do zorganizowanych kaskadowo kryteriów jurysdykcji, w skład których wchodzą zasady jurysdykcji wynikające z rozporządzeń unijnych. W takim przypadku państwa członkowskie mają obowiązek przestrzegania art. 47 karty także w sytuacjach, w których ich sądy mają jurysdykcję do rozpoznawania sporów objętych zakresem stosowania tego rozporządzenia, wynikającą z prawa krajowego ( 103 ).

136. W niniejszym przypadku, jeśli chodzi w szczególności o jurysdykcję uzupełniającą lub forum necessitatis, mając na względzie treść art. 3 lit. d) rozporządzenia nr 4/2009, możliwe jest, że sądy hiszpańskie mające jurysdykcję w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej na mocy klauzuli dotyczącej jurysdykcji uzupełniającej, przewidzianej w art. 14 tego rozporządzenia, nie mają jurysdykcji do orzekania w sprawach dotyczących świadczeń alimentacyjnych na rzecz dzieci. W takim wypadku jest również możliwe, że jeśli chodzi o powództwo o alimenty, sąd, przed którym je wytoczono, może, na podstawie art. 7 wspomnianego rozporządzenia nr 4/2009, zastosować forum necessitatis, aby rozpoznać takie powództwo, przy czym nie ulega wątpliwości, że w takiej sytuacji nie tylko te artykuły powinny być interpretowane w świetle art. 47 karty, lecz również, jak wskazałem, hiszpańskie przepisy dotyczące jurysdykcji, które umożliwią sądowi, przed którym wytoczono powództwo, wykonanie jego jurysdykcji, będą musiały być stosowane zgodnie z tym postanowieniem. W związku z powyższym krajowe przepisy dotyczące jurysdykcji, takie jak w niniejszym przypadku art. 22 quater lit. d) LOPJ, należy interpretować w świetle art. 47 karty, aby uniknąć zarzutu odmowy przyznania ochrony prawnej.

137. Po trzecie, jak wyjaśniłem, niektóre przepisy przewidują ogólną koordynację rozpatrywanych rozporządzeń dotyczących spraw rozwodowych, odpowiedzialności rodzicielskiej lub świadczeń alimentacyjnych. Jest tak między innymi w przypadku art. 3 lit. d) rozporządzenia nr 4/2009. I tak, jeżeli taka koordynacja zawiedzie z powodu specyficznych okoliczności takich jak te w postępowaniu głównym, sąd, przed którym wytoczono powództwo, mógłby mieć jurysdykcję w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, lecz nie mieć jej w odniesieniu do aspektów sporu dotyczących małoletnich, a brak jurysdykcji sądu, przed którym wytoczono powództwo, mógłby zostać rozwiązany poprzez zastosowanie jurysdykcji koniecznej „»poprzez rozszerzenie« jurysdykcji (co do zasady) racjonalnej” ( 104 ).

138. Proponuję zatem, aby Trybunał odpowiedział na to pytanie w ten sposób, że art. 7 i 14 rozporządzenia nr 2201/2003, które odnoszą się do jurysdykcji dodatkowej w sprawach dotyczących, odpowiednio, rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa, oraz art. 7 rozporządzenia nr 4/2009, który odnosi się do forum necessitatis w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, powinny być interpretowane przez sąd, przed którym wytoczono powództwo, w świetle art. 47 karty. Krajowe przepisy odnoszące się do jurysdykcji uzupełniającej, w tym przepisy odnoszące się do forum necessitatis, także należy interpretować w świetle tego postanowienia.

V. Wnioski

139. Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedłożone przez Audiencia Provincial de Barcelona (sąd okręgowy w Barcelonie, Hiszpania): 1) Posiadanie przez małżonków statusu pracowników kontraktowych Unii Europejskiej w państwie trzecim nie stanowi okoliczności istotnej dla określenia ich miejsca zwykłego pobytu zarówno w rozumieniu art. 3 i 8 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, jak i art. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych. 2) Ustalając miejsce zwykłego pobytu dzieci w rozumieniu art. 8 rozporządzenia nr 2201/2003, nie można brać pod uwagę wyłącznie takich kryteriów jak obywatelstwo matki, zamieszkiwanie przez nią w państwie członkowskim przed zawarciem związku małżeńskiego, obywatelstwo małoletnich dzieci i ich urodzenie się w tym państwie członkowskim. 3) Jeżeli w sprawie o rozwód sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie może oprzeć swej jurysdykcji na art. 3–5 rozporządzenia nr 2201/2003, art. 6 tego rozporządzenia stoi na przeszkodzie stosowaniu klauzuli dotyczącej jurysdykcji uzupełniającej, przewidzianej w art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia, co skutkuje tym, że postępowanie przeciwko pozwanemu, będącemu obywatelem państwa członkowskiego, może być prowadzone wyłącznie przed sądami tego państwa członkowskiego. Jeżeli w sprawie dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej sąd, przed którym wytoczono powództwo, nie ma jurysdykcji na podstawie art. 8–13 rozporządzenia nr 2201/2003, art. 14 tego rozporządzenia ma zastosowanie bez względu na miejsce zwykłego pobytu dzieci i obywatelstwo pozwanego. 4) Artykuł 7 rozporządzenia nr 4/2009 należy interpretować w ten sposób, że stan, w którym zachodzi potrzeba udzielenia jurysdykcji koniecznej może wynikać z wyjątkowych, bardzo poważnych lub nagłych sytuacji, w których istnieją podstawy do przyjęcia, że postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana. Przesłanki te są spełnione między innymi w sytuacji, gdy sąd państwa trzeciego, z którym sprawa jest ściśle związana, odmawia sprawowania jurysdykcji lub gdy ustanowione są nadmierne wymogi proceduralne, gdy z uwagi na niepokoje społeczne lub katastrofy naturalne przebywanie w pewnych miejscach grozi niebezpieczeństwem i gdy państwo trzecie nie może pełnić swoich zwykłych funkcji, a wreszcie gdy dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest w sposób bezprawny ograniczany, w szczególności gdy reprezentacja procesowa jest nadmiernie kosztowna, czas trwania postępowań jest nadmiernie wydłużony, istnieją poważne problemy z korupcją w systemie wymiaru sprawiedliwości lub też istnieją nieprawidłowości dotyczące podstawowych gwarancji rzetelnego procesu sądowego lub nieprawidłowości systemowe. Strony nie muszą wykazywać, że bezskutecznie inicjowały lub usiłowały inicjować postępowanie w tym państwie. 5) Artykuły 7 i 14 rozporządzenia nr 2201/2003, które odnoszą się do jurysdykcji dodatkowej w sprawach dotyczących, odpowiednio, rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa, oraz art. 7 rozporządzenia nr 4/2009, który odnosi się do forum necessitatis w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych, powinny być interpretowane przez sąd, przed którym wytoczono powództwo, w świetle art. 47 karty. Krajowe przepisy odnoszące się do jurysdykcji uzupełniającej, w tym przepisy odnoszące się do forum necessitatis, także należy interpretować w świetle tego postanowienia.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) P. Lagarde, Le principe de proximité dans le droit international privé contemporain, Cours général de droit international privé, vol. 196, Académie de droit international de La Haye, 1986, s. 21–194, w szczególności s. 194 [tłumaczenie własne].

( 3 ) Rozporządzenie Rady z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 6, s. 243; sprostowania: Dz.U. 2007, L 179, s. 56; Dz.U. 2009, L 70, s. 19; Dz.U. 2009, L 347, s. 32; Dz.U. 2016, L 99, s. 34).

( 4 ) Rozporządzenie Rady z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.U. 2009, L 7, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2011, L 131, s. 26; Dz.U. 2013, L 8, s. 19; Dz.U. 2013, L 281, s. 29).

( 5 ) Nations unies, Recueil des Traités, vol. 500, s. 95.

( 6 ) BOE nr 157 z dnia 2 lipca 1985 r., s. 20632.

( 7 ) BOE nr 174 z dnia 22 lipca 2015 r., s. 61593, zwaną dalej „LOPJ”.

( 8 ) Dz.U. 2016, C 202, s. 266, zwany dalej „protokołem w sprawie przywilejów i immunitetów”.

( 9 ) Wyroki: z dnia 13 października 2016 r., Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 25 listopada 2021 r., IB (Miejsce zwykłego pobytu jednego z małżonków – rozwód) (C‑289/20, zwany dalej „wyrokiem IB, EU:C:2021:955, pkt 31).

( 10 ) Zobacz m.in. wyrok z dnia 16 lipca 2009 r., Hadadi (C‑168/08, EU:C:2009:474, pkt 48). Brak hierarchii pomiędzy tymi kryteriami wynika z tego, że w następstwie kryzysów małżeńskich sytuacja może ulegać szybkim zmianom.

( 11 ) Z orzecznictwa Trybunału wynika, że są to kryteria obiektywne, alternatywne i wyłączne, które odpowiadają konieczności uregulowania dostosowanego do specyficznych potrzeb związanych ze sporami z zakresu rozwiązania związku małżeńskiego (wyrok IB, pkt 32). Co się tyczy wyboru kryteriów jurysdykcji, A. Borrás wskazała, że „[p]rzyjęte kryteria jurysdykcji odpowiadają obiektywnym wymogom i interesom stron; stanowią one elastyczną regulację dostosowaną do mobilności osób, która w rezultacie jest korzystna dla zainteresowanych osób, a przy tym nie stanowi zagrożenia dla bezpieczeństwa prawnego” – sprawozdanie wyjaśniające do konwencji zawartej na podstawie art. K.3 traktatu o Unii Europejskiej w sprawie jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich, sporządzone przez Alegríę Borrás, profesor prawa prywatnego międzynarodowego Uniwersytetu Barcelońskiego (Dz.U. 1998, C 221, s. 27, zwane dalej „sprawozdaniem A. Borrás”), s. 36, pkt 27.

( 12 ) W art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003 tiret od pierwszego do czwartego odnoszą się wprost do kryterium zwykłego pobytu małżonków i strony przeciwnej. Artykuł 3 ust. 1 lit. a) tiret piąte i szóste tego rozporządzenia dopuszczają stosowanie reguły jurysdykcyjnej forum actoris. Zobacz w szczególności wyrok z dnia 13 października 2016 r., Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, pkt 41).

( 13 ) Zakres stosowania sekcji 1 rozporządzenia nr 2201/2003, zatytułowanej „Rozwód, separacja i unieważnienie małżeństwa”, znajdującej się w jego rozdziale II, jest wyznaczany zgodnie z art. 6 i 7 tego rozporządzenia przez „zwykły pobyt” danego małżonka na terytorium państwa członkowskiego lub przez jego obywatelstwo. W dalszej części powrócę do znaczenia tego rozgraniczenia dla sporu w postępowaniu głównym. Zobacz pkt 98 i 129 niniejszej opinii.

( 14 ) Pojęcie „zwykłego pobytu” znajduje się również w art. 9–13, 15, 18, 29, 33, 42, 51, 57, 61 i 66 rozporządzenia nr 2201/2003.

( 15 ) Zobacz podobnie A. Borrás, Article 3, w: Brussels II bis Regulation, European Commentaries on Private International Law, U. Magnus i P. Mankowski, (éds.), Sellier European Law Publishers, 2012, s. 90, pkt 8.

( 16 ) Należy w tym względzie wyjaśnić, że brak definicji tego pojęcia jest, ogólnie rzecz ujmując, zakorzeniony w tradycji wywodzącej się z Haskiej Konferencji Prawa Prywatnego Międzynarodowego. Definicja taka „mogłaby bowiem spowodować utrudnienia wykładni wielu innych umów międzynarodowych, w których stosowane jest to pojęcie”. Zobacz w tym względzie P. Lagarde, sprawozdanie wyjaśniające do konwencji z dnia 19 października 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci (tekst przyjęty podczas 18. sesji Haskiej Konferencji Prawa Prywatnego Międzynarodowego; dostępny w języku francuskim pod adresem http://www.hcch.net/upload/expl34.pdf), (zwane dalej „sprawozdaniem Lagarde’a”), Actes et documents de la Dix-huitième session de la Conférence de La Haye de droit international privé, 1996, tome II, s. 552, pkt 40. Jeśli chodzi o znaczenie sprawozdania Lagarde’a dla wykładni przepisów rozporządzenia nr 2201/2003, zob. m.in. motyw 3 tego rozporządzenia. Jeśli chodzi w szczególności o rozporządzenie nr 2201/2003, zob. sprawozdanie A. Borrás, s. 38, pkt 32.

( 17 ) Jeśli chodzi o pojęcie miejsca „zwykłego pobytu” dziecka, zob. wyroki: z dnia 2 kwietnia 2009 r., A (C‑523/07, EU:C:2009:225, pkt 31); z dnia 9 października 2014 r., C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, pkt 50). Jeśli chodzi o pojęcie miejsca „zwykłego pobytu” niemowlęcia, zob. wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 44–46); z dnia 8 czerwca 2017 r., OL (C‑111/17 PPU, EU:C:2017:436, pkt 40); z dnia 28 czerwca 2018 r., HR (C‑512/17, zwany dalej „wyrokiem HR, EU:C:2018:513, pkt 40). Powrócę do tego orzecznictwa w ramach analizy odnoszącej się do trzeciego pytania prejudycjalnego.

( 18 ) Wyrok IB (pkt 38).

( 19 ) Zobacz w szczególności wyrok IB (pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 20 ) Wyrok IB, pkt 40. Zobacz również opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie IB (Miejsce zwykłego pobytu jednego z małżonków – rozwód) (C‑289/20, EU:C:2021:561). Jeśli chodzi o tę kwestię, zob. art. 66 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003.

( 21 ) Zobacz pkt 43 i 44 niniejszej opinii.

( 22 ) Zobacz pkt 69 niniejszej opinii. Powrócę do tego artykułu w dalszej części opinii.

( 23 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Mercredi (C‑497/10 PPU, EU:C:2010:829, pkt 44; 51); ostatnio wyrok IB (pkt 41).

( 24 ) Zobacz w szczególności wyrok HR (pkt 45, 46 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 25 ) Ze sprawozdania tego wynika, iż „uwzględniona została szczególnie okoliczność, że Trybunał, chociażby w ramach [Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w dniu 27 września 1968 r. (Dz.U. 1972, L 299, s. 32, zwanej dalej »konwencją brukselską z 1968 r.«)], wielokrotnie definiował miejsce zwykłego pobytu jako »miejsce, w którym zainteresowany ustanowił, z zamiarem nadania mu trwałego charakteru, stały lub zwykły ośrodek swych interesów życiowych, przy czym dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu ważne jest uwzględnienie wszystkich składających się na nie okoliczności faktycznych«” (sprawozdanie A. Borrás, s. 38, pkt 32).

( 26 ) Zobacz pkt 33 niniejszej opinii.

( 27 ) Wyrok IB (pkt 44). Zobacz również motyw 1 rozporządzenia nr 2201/2003 i sprawozdanie A. Borrás, s. 36, pkt 27.

( 28 ) Zobacz podobnie wyrok HR (pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 29 ) Zobacz podobnie wyrok IB (pkt 56).

( 30 ) Wyrok IB (pkt 56); wyrok z dnia 13 października 2016 r., Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 31 ) Wyrok IB (pkt 45); wyrok z dnia 13 października 2016 r., Mikołajczyk (C‑294/15, EU:C:2016:772, pkt 46, 47 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 32 ) Wyrok IB (pkt 46). Zobacz również opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie IB (Miejsce zwykłego pobytu jednego z małżonków – rozwód) (C‑289/20, EU:C:2021:561, pkt 94): „[…] za każdym razem, gdy strona posiadałaby dwa lub więcej miejsc pobytu w charakterze zwykłego pobytu, należałoby ustalić, czy wszystkie te miejsca mają w rzeczywistości taki charakter. W ostatecznym rozrachunku zwiększyłoby to ryzyko, że pobyt »de facto« (a nie zwykły pobyt, o którym mowa w art. 3 rozporządzenia nr 2201/2003) będzie ostatecznie determinować jurysdykcję międzynarodową”.

( 33 ) Wyrok IB (pkt 51).

( 34 ) Zobacz podobnie wyrok HR (pkt 44–46 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 35 ) Co się tyczy miejsca zwykłego pobytu w przypadku niemowlęcia, zob. wyrok HR (pkt 66). W sprawozdaniu Lagarde’a podkreślono w szczególności, że czasowa nieobecność dziecka w jego miejscu zwykłego pobytu ze względu na wyjazd wakacyjny, co do zasady nie wpływa na zmianę jego miejsca zwykłego pobytu.

( 36 ) Komisja wyjaśnia w tym względzie, że stanowiska w delegaturach zabiega wiele osób oraz że decyzja dotycząca oddelegowania jest przyjmowana z uwzględnieniem woli osób delegowanych.

( 37 ) Przypomnę, że z postanowienia odsyłającego wynika, iż małżonkowie w okresie od sierpnia 2010 r. do lutego 2015 r. zamieszkiwali w Gwinei Bissau.

( 38 ) Zobacz w tym względzie przypis 36 oraz pkt 48 niniejszej opinii.

( 39 ) Zobacz podobnie wyrok HR (pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 40 ) Jeśli chodzi o wykładnię art. 3 ust. 1 lit. a) tiret piąte i szóste rozporządzenia nr 2201/2003, zob. opinia rzecznika generalnego M. Camposa Sáncheza-Bordony w sprawie IB (Miejsce zwykłego pobytu jednego z małżonków – rozwód) (C‑289/20, EU:C:2021:561, pkt 66).

( 41 ) Inaczej niż w przypadku pobytu związanego z wyjazdami służbowymi lekarzy lub pielęgniarzy do państwa trzeciego w ramach pojedynczych misji organizacji humanitarnych lub żołnierzy w ramach niektórych rodzajów misji wojskowych.

( 42 ) Rozporządzenie nr 2201/2003 umożliwia wyłącznie ustalenie, czy miejsce stałego pobytu znajduje się na terytorium państwa członkowskiego, czy też nie.

( 43 ) Artykuł 1 rozporządzenia nr 4/2009 stanowi, że rozporządzenie to „ma zastosowanie do zobowiązań alimentacyjnych wynikających ze stosunku rodzinnego, pokrewieństwa, małżeństwa lub powinowactwa”. Zobacz również motyw 11 tego rozporządzenia.

( 44 ) Należy wyjaśnić, że rozporządzenie nr 4/2009 nie uzależnia stosowania przepisów dotyczących jurysdykcji od przesłanki, zgodnie z którą pozwany powinien mieć miejsce zamieszkania w państwie członkowskim. Zobacz motyw 15 rozporządzenia nr 4/2009: „[…] Fakt, że pozwany ma zwykłe miejsce pobytu w państwie trzecim, nie powinien z założenia wyłączać stosowania przepisów wspólnotowych dotyczących jurysdykcji i nie powinno się już przewidywać żadnego odesłania d