OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MELCHIORA WATHELETA

przedstawiona w dniu 4 września 2014 r. ( 1 )

Sprawy połączone C‑401/13 i C‑432/13

Vasiliki Balazs

przeciwko

Casa Județeană de Pensii Cluj (C‑401/13)

i

Casa Județeană de Pensii Cluj

przeciwko

Attili Balazsowi (C‑432/13)

[wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Curtea de Apel Cluj (Rumunia)]

„Zabezpieczenie społeczne pracowników migrujących — Świadczenia emerytalne — Stosowanie umów o ubezpieczeniu społecznym zawartych między państwami członkowskimi — Odmowa przyznania przez organy państwa członkowskiego świadczenia emerytalnego za okresy zatrudnienia ukończone na jego terytorium repatriantowi pochodzącemu z innego państwa członkowskiego na podstawie uregulowań Unii”

1. Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Curtea de Apel Cluj (Rumunia) dotyczą wykładni art. 7 ust. 2 lit. c) rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r. (Dz.U. 1997, L 28, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 3, s. 3), zmienionego rozporządzeniem nr 1992/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) z dnia 18 grudnia 2006 r. ( 2 ) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”).

2. Powyższe wnioski zostały złożone w ramach sporów toczących się pomiędzy Vasiliki Balazs a Casa Județeană de Pensii Cluj (okręgowym zakładem ds. rent i emerytur w Kluż-Napoce w Rumunii, zwanym dalej „Casa Județeană de Pensii”) z jednej strony oraz Casa Județeană de Pensii a Attilą Balazsem w przedmiocie przyznania świadczeń emerytalnych V. Balazs i A. Balazsowi (łącznie zwanym dalej „małżonkami Balazs”) z drugiej strony.

I – Ramy prawne

A – Prawo Unii

3. Zgodnie z motywem szóstym rozporządzenia nr 1408/71: „[…] przepisy w celu koordynacji muszą gwarantować pracownikom przemieszczającym się we Wspólnocie, osobom pozostającym na ich utrzymaniu oraz osobom pozostałym przy życiu po ich śmierci utrzymanie nabytych lub będących w trakcie nabywania praw i korzyści”.

4. Artykuł 6 powyższego rozporządzenia stanowi, co następuje: „W ramach podmiotowego i przedmiotowego zakresu niniejszego rozporządzenia zastępuje ono, z zastrzeżeniem przepisów art. 7, 8 oraz art. 46 ust. 4, postanowienia każdej konwencji [umowy] o zabezpieczeniu społecznym wiążącej: a) […] wyłącznie dwa lub więcej państw członkowskich; […]”.

5. Nie naruszając przepisów art. 6, art. 7 ust. 2 lit. c) rozporządzenia nr 1408/71 stanowi: „Bez względu na przepisy art. 6, pozostają w mocy: […] c) określone postanowienia konwencji [umów] o zabezpieczeniu społecznym, do których państwa członkowskie przystąpiły przed datą wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, pod warunkiem, że są one korzystniejsze dla beneficjentów lub jeśli wynikają ze szczególnych okoliczności o charakterze historycznym, a ich skutek jest ograniczony w czasie, o ile postanowienia te są wymienione w załączniku III”.

6. Artykuł 45 rozporządzenia nr 1408/71 reguluje uwzględnienie okresów ubezpieczenia lub zamieszkania na potrzeby świadczeń (z tytułu starości i śmierci). Zgodnie z ust. 1 tego artykułu, „[j]eżeli ustawodawstwo państwa członkowskiego uzależnia nabycie, zachowanie lub odzyskanie prawa do świadczeń, na podstawie systemu niebędącego systemem specjalnym w rozumieniu ust. 2 lub 3, od ukończenia okresów ubezpieczenia lub zamieszkania, właściwa instytucja tego państwa członkowskiego uwzględnia, w razie potrzeby, okresy ubezpieczenia lub zamieszkania ukończone zgodnie z ustawodawstwem innego państwa członkowskiego, w ramach systemu powszechnego lub specjalnego, obejmującego pracowników najemnych lub osoby prowadzące działalność na własny rachunek. W tym celu uwzględnia się te okresy, jak i okresy ukończone zgodnie z ustawodawstwem stosowanym przez tę instytucję”.

7. Sposób przyznawania świadczeń został wyjaśniony w art. 46 powyższego rozporządzenia: „1. Jeżeli warunki wymagane przez ustawodawstwo państwa członkowskiego do [nabycia] prawa do świadczeń zostały ukończone [spełnione] bez konieczności stosowania przepisów art. 45 lub art. 40 ust. 3, stosuje się następujące zasady: a) właściwa instytucja ustala [oblicza] wysokość świadczenia należnego z tytułu: (i) z jednej strony tylko na podstawie stosowanego przez nią ustawodawstwa; (ii) z drugiej strony na mocy ust. 2; b) właściwa instytucja może jednakże odstąpić od ustalania [obliczania] wysokości zgodnie z lit. a) [ppkt (ii)], jeżeli wynik tego naliczenia [obliczenia] jest równy lub niższy od wyniku ustalania [obliczania] wysokości zgodnie z lit. a) [ppkt (i)] [równy wynikowi obliczania wysokości zgodnie z lit. a) [ppkt (i)] lub niższy od tego wyniku], z pominięciem różnic wynikających z zaokrągleń, o ile ta instytucja nie stosuje ustawodawstwa zawierającego zasady zakazujące kumulacji [świadczeń] w przypadkach określonych w art. 46b i 46c, lub jeżeli ta instytucja stosuje ustawodawstwo zawierające zasady zakazujące kumulacji [świadczeń] w przypadku określonym w art. 46c, pod warunkiem, że to ustawodawstwo przewiduje uwzględnienie świadczeń różnego rodzaju wyłącznie na podstawie stosunku między okresami ubezpieczenia lub zamieszkania, ukończonymi zgodnie z tym ustawodawstwem, a okresami ubezpieczenia lub zamieszkania wymaganymi na podstawie tego ustawodawstwa w celu uzyskania pełnego prawa do świadczenia. Załącznik IV część C określa w stosunku do każdego państwa członkowskiego przypadki, w których te dwa sposoby ustalania wysokości zakończyłyby się takim wynikiem. 2. Jeżeli warunki wymagane przez ustawodawstwo państwa członkowskiego do [nabycia] prawa do świadczeń są spełnione dopiero po zastosowaniu art. 45 i/lub art. 40 ust. 3, stosuje się następujące zasady: a) instytucja właściwa ustala teoretyczną wysokość świadczenia, o które zainteresowany mógłby się ubiegać, gdyby wszystkie okresy ubezpieczenia i/lub zamieszkania, ukończone zgodnie z ustawodawstwem państw członkowskich, którym podlegał pracownik najemny lub osoba prowadząca działalność na własny rachunek, zostały ukończone w danym państwie członkowskim z uwzględnieniem ustawodawstwa, które stosuje ona w dniu przyznania świadczenia. Jeśli zgodnie z tym ustawodawstwem wysokość świadczenia jest niezależna od długości ukończonych okresów, kwota ta zostaje uznana za wysokość teoretyczną, określoną w niniejszej literze; b) instytucja właściwa ustala następnie rzeczywistą wysokość świadczenia na podstawie wysokości teoretycznej, określonej w [lit. a)], proporcjonalnie do długości okresów ubezpieczenia lub zamieszkania, ukończonych przed wystąpieniem ryzyka zgodnie ze stosowanym przez tę instytucję ustawodawstwem, w stosunku do całkowitej długości okresów ubezpieczenia i zamieszkania, ukończonych przed wystąpieniem ryzyka z uwzględnieniem ustawodawstwa wszystkich zainteresowanych państw członkowskich. 3. Zainteresowany ma prawo otrzymać od właściwej instytucji każdego państwa członkowskiego najwyższą kwotę obliczoną zgodnie z ust. 1 i 2, bez uszczerbku dla stosowania wszelkich przepisów dotyczących zmniejszenia, zawieszenia lub zniesienia, przewidzianych w ustawodawstwie, zgodnie z którym to świadczenie jest należne. W takim przypadku dokonywane porównanie odnosi się do kwot określonych po zastosowaniu wyżej wymienionych przepisów. […]”.

8. Artykuł 94 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi wreszcie, co następuje: „1. Niniejsze rozporządzenie nie daje podstawy dla nabycia jakichkolwiek praw za okres poprzedzający dzień 1 października 1972 r. lub datę jego stosowania na terytorium danego państwa członkowskiego lub na części terytorium tego państwa. 2. Każdy okres ubezpieczenia, oraz w odpowiednim przypadku, każdy okres zatrudnienia lub zamieszkania, ukończony zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego przed dniem 1 października 1972 r. lub przed datą stosowania niniejszego rozporządzenia na terytorium tego państwa członkowskiego lub na części terytorium tego państwa, jest uwzględniany dla celów ustalenia praw nabytych na podstawie przepisów niniejszego rozporządzenia”.

9. Rozporządzenie Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. ( 3 ), w brzmieniu nadanym mu rozporządzeniem Rady (WE) nr 1791/2006 z dnia 20 listopada 2006 r. ( 4 ) (zwane dalej „rozporządzeniem nr 574/72”) ustanawia zasady stosowania rozporządzenia nr 1408/71.

B – Umowa dwustronna

10. Dwustronna umowa między rządem Rumunii a rządem Republiki Greckiej dotycząca ostatecznego uregulowania kompensaty składek na ubezpieczenie społeczne od greckich uchodźców politycznych, powracających z Rumunii do ojczyzny podpisana w dniu 23 lutego 1996 r. (zwana dalej „umową dwustronną”) nie jest ujęta w załączniku III do rozporządzenia nr 1408/71.

11. Pojęcia „repatrianta” i „okresu ubezpieczenia” zostały zdefiniowane na potrzeby umowy dwustronnej w art. 1 lit. a) i e) tej umowy w sposób następujący: „a) repatriant: osoba pochodzenia greckiego, zamieszkała w Rumunii po dniu 1 stycznia 1945 r., posiadająca status uchodźcy politycznego, jak również członkowie jej rodziny, którzy powrócili lub powrócą do Grecji, aby zamieszkać tam na stałe, w ciągu sześciu lat od daty wejścia w życie niniejszej umowy; […] e) okres ubezpieczenia: okres, w którym w Rumunii zostały opłacone składki na ubezpieczenie społeczne, zgodnie z ustawodawstwem rumuńskim”.

12. Zgodnie z art. 2 umowy dwustronnej: „1. Umawiające się strony regulują kompensatę składek na ubezpieczenie społeczne zapłaconych przez repatriantów, zgodnie z ustępami 2 i 3 niniejszego artykułu oraz z artykułem 3 niniejszej umowy. 2. Strona rumuńska zobowiązuje się do zapłaty stronie greckiej kwoty ryczałtu tytułem kompensaty za wypłatę emerytur i pokrycia okresu ubezpieczenia repatriantów, przez stronę grecką. 3. Strona grecka zobowiązuje się do zapłaty emerytur dla emerytowanych repatriantów oraz do uznania okresów ubezpieczenia ukończonych przez repatriantów podlegających ubezpieczeniu, według greckiego ustawodawstwa w dziedzinie zabezpieczenia społecznego”.

13. Kompensata, o której mowa w art. 2 ust. 2 umowy dwustronnej, równa jest, zgodnie z art. 3 tej umowy, kwocie 15 mln USD.

14. Zgodnie z art. 5 tej umowy „po zapłacie kwoty 15 mln USD, ustają wszelkie zobowiązania strony rumuńskiej w odniesieniu do praw w zakresie zabezpieczenia społecznego greckich uchodźców politycznych powracających do ojczyzny”.

II – Okoliczności faktyczne postępowań głównych

15. Małżonkowie Balazs są obywatelami greckimi, zamieszkałymi w Salonikach (Grecja) i mającymi status „greckich uchodźców politycznych będących repatriantami”.

16. W 1948 r. A. i V. Balazs, będący w wieku odpowiednio 7 i 9 lat, zostali uznani w Rumunii za uchodźców politycznych. Zostali objęci rumuńskim publicznym systemem ubezpieczeń społecznych i odprowadzali do niego składki przez okres odpowiednio 34 lat, 7 miesięcy i 6 dni oraz 28 lat. W dniu 18 sierpnia 1990 r. powrócili na stałe do Grecji w charakterze repatriantów.

17. W 1998 r., w następstwie złożenia przez małżonków Balazs wniosków zmierzających do uwzględnienia okresów pracy ukończonych w Rumunii, władze greckie uznały, że A. i V. Balazs przepracowali w Rumunii odpowiednio 9382 i 8351 dni, z czego, stosownie do greckich przepisów z zakresu ubezpieczenia społecznego, władze greckie uznały 4500 dni.

18. Wobec tego władze greckie przyznały małżonkom Balazs prawo do świadczeń emerytalnych.

19. I tak w stosunku do V. Balazs uwzględniono 6993 dni całkowitego okresu ubezpieczenia, z czego 4500 dni z tytułu okresu pracy w Rumunii i 2493 z tytułu okresu pracy w Grecji. W oparciu o powyższe wyliczenie przyznano jej świadczenie emerytalne w wysokości 136910 GRD (drachm greckich) miesięcznie (około 390 EUR) od dnia 1 kwietnia 1999 r.

20. W przypadku A. Balazsa całkowity uwzględniony okres ubezpieczenia wynosił 7733 dni, z czego 4500 dni z tytułu okresu pracy w Rumunii i 3233 dni z tytułu okresu pracy w Grecji. W oparciu o powyższe wyliczenie władze greckie przyznały A. Balazsowi, który uprzednio pobierał rentę inwalidzką, świadczenie emerytalne w wysokości 596,99 EUR miesięcznie począwszy od 2009 r.

21. W dniach 11 października i 27 listopada 2007 r. V. i A. Balazs zwrócili się do Casa Județeană de Pensii z wnioskami w sprawie przyznania im świadczeń emerytalnych na podstawie przepisów rozporządzeń nr 1408/71 i nr 574/72.

22. Wnioski te zostały oddalone decyzjami z dnia 5 października 2011 r. ze względu na fakt, że małżonkowie Balazs mieli status greckich uchodźców politycznych będących repatriantami, wobec czego, zgodnie z art. 5 umowy dwustronnej, po stronie władz rumuńskich nie istniało żadne zobowiązanie do przyznania im świadczeń emerytalnych.

23. W wyrokach w postępowaniu cywilnym z dnia 26 września 2012 r. Tribunalul Cluj uchylił powyższe decyzje i zobowiązał Casa Județeană de Pensii do wydania nowych decyzji przyznających małżonkom Balazs prawo do świadczeń emerytalnych zgodnie z przepisami rozporządzeń nr 1408/71 i nr 574/72, z uwzględnieniem całkowitych okresów składkowych ukończonych przez nich w Rumunii. W uzasadnieniu wyroku sąd ten wskazał w tym zakresie, że rozporządzenia te miały zastosowanie do wniosków małżonków Balazs, gdyż umowa dwustronna nie mieści się w ramach wyjątków określonych w art. 7 ust. 2 lit. c) rozporządzenia nr 1408/71, ponieważ jej stosowanie jest nieograniczone czasowo, oraz że umowa ta nie jest również wymieniona w załączniku III do rozporządzenia, a jej postanowienia nie mogą być w oczywisty sposób uznane za bardziej korzystne dla beneficjentów.

24. W wykonaniu powyższych wyroków Casa Județeană de Pensii w dniach 20 i 27 lutego 2013 r. wydał dwie nowe decyzje, w których w oparciu o przepisy rozporządzenia nr 1408/71, przyznał V. i A. Balazs prawo do emerytury w wysokości odpowiednio 405 i 500 RON (rumuńskich lejów) miesięcznie. W powyższych decyzjach uściślono, że zgodnie z przepisami rozporządzenia nr 574/72 od całkowitego okresu składkowego obliczonego przez władze greckie wynoszącego 7733 i 6993 dni odjęto 4500 dni dotyczących okresu pomiędzy dniem 1 czerwca 1975 r. a dniem 31 maja 1990 r., ze względu na to, iż pokrywały się one z okresem obowiązkowego ubezpieczenia w Rumunii.

25. Obydwa wyroki Tribunalul Cluj wydane w postępowaniu cywilnym zostały zaskarżone przez V. i A. Balazs oraz Casa Județeană de Pensii do Curtea de Apel Cluj. Casa Județeană de Pensii stanęła w istocie na stanowisku, iż przepisy rozporządzeń nr 1408/71 i nr 574/72 nie mają zastosowania w niniejszej sprawie z uwagi na postanowienia umowy dwustronnej. Tymczasem zgodnie z powyższą umową z uwagi na wypełnienie przyjętego przez Rumunię zobowiązania dotyczącego zapłaty państwu greckiemu kwoty 15 mln USD, wszelkie zobowiązania Rumunii wobec repatriowanych greckich uchodźców politycznych wygasły. Małżonkowie Balazs, w oparciu o przepisy wspomnianych rozporządzeń, domagali się natomiast ustalenia ich prawa do świadczeń emerytalnych z uwzględnieniem całkowitych okresów składkowych ukończonych w Rumunii. Podnosili, iż z uwagi na fakt przystąpienia Rumunii do Unii Europejskiej rozporządzenia nr 1408/71 i nr 574/72 są wiążące w stosunku do tego państwa członkowskiego. Dwustronna umowa, która jest mniej korzystna i nie jest ujęta w załączniku III do rozporządzenia nr 1408/71, nie mieści się bowiem w zakresie stosowania art. 7 ust. 2. lit. c) tego rozporządzenia.

26. W tych okolicznościach Curtea de Apel Cluj postanowił zawiesić postępowanie w obydwu sprawach i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

III – Pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

27. Postanowieniami z dni 27 czerwca i 2 lipca 2013 r., które wpłynęły do sekretariatu Trybunału odpowiednio w dniach 31 i 16 lipca 2013 r., Curtea de Apel Cluj postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału, na podstawie art. 267 TFUE, z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 7 ust. 2 lit. c) rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 należy interpretować w ten sposób, że zakresem stosowania tego przepisu objęta jest umowa dwustronna, zawarta między dwoma państwami członkowskimi przed datą wejścia w życie rzeczonego rozporządzenia, na podstawie której uzgodniły one ustanie zobowiązania dotyczącego świadczeń społecznych należnych od jednego państwa obywatelom drugiego państwa, którzy mieli status uchodźców politycznych na terytorium tego pierwszego państwa i [powrócili na terytorium drugiego państwa w charakterze repatriantów], w zamian za zapłatę przez pierwsze wymienione państwo kwoty ryczałtu na wypłatę emerytur i na pokrycie okresu, w odniesieniu do którego w pierwszym państwie członkowskim zostały zapłacone składki na ubezpieczenie społeczne?”.

28. Postanowieniem z dnia 4 września 2013 r. prezes Trybunału zarządził połączenie obydwu spraw do łącznego rozpoznania.

29. Uwagi na piśmie w niniejszej sprawie przedstawili małżonkowie Balazs, rządy grecki i rumuński oraz Komisja.

30. Małżonkowie Balazs, rządy grecki i rumuński oraz Komisja przedstawili swoje stanowiska na rozprawie, która odbyła się w dniu 4 czerwca 2014 r.

IV – Analiza

A – Przedmiot pytania prejudycjalnego

31. Pytanie stawiane przez sąd odsyłający dotyczy problematyki związku pomiędzy dwustronną umową o ubezpieczeniu społecznym zawartą w dacie, gdy jedno z państw sygnatariuszy nie było jeszcze członkiem Unii Europejskiej, z jednej strony, a rozporządzeniem nr 1408/71 z drugiej strony.

32. Rozwiązanie problemu czasowego zakresu stosowania rozporządzenia nr 1408/71 wynika z utrwalonego orzecznictwa, zgodnie z którym rozporządzenie wchodzi w życie w stosunku do nowego państwa członkowskiego z chwilą jego przystąpienia do Unii ( 5 ). Ponadto, o ile rozporządzenie nr 1408/71 obowiązuje zasadniczo jedynie na przyszłość, o tyle może ono mieć zastosowanie do przyszłych skutków sytuacji powstałych w czasie obowiązywania poprzedniego stanu prawnego ( 6 ).

33. Nie wydaje mi się, by okoliczność, że art. 5 umowy dwustronnej stanowi, iż zapłata przez Rumunię kwoty 15 mln USD powoduje ustanie „wszelkich [jej] zobowiązań w odniesieniu do praw w zakresie zabezpieczenia społecznego powracających do ojczyzny greckich uchodźców politycznych”, mogła spowodować zmianę podejścia Trybunału, zgodnie z którym rozporządzenie nr 1408/71 weszło w życie w stosunku do Rumunii z chwilą jej przystąpienia do Unii, a w konsekwencji znajduje zastosowanie do przyszłych skutków powstałych uprzednio sytuacji.

34. Jeżeli trzymać się brzmienia art. 6 i 7 tego rozporządzenia, zasada zastępowalności jest niepodważalna. Jej uchylenie wymaga, zgodnie z art. 7 ust. 2 lit. c) kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek ( 7 ). Po pierwsze, umowa międzynarodowa musi być korzystniejsza dla beneficjentów lub wynikać ze szczególnych okoliczności o charakterze historycznym i w takim przypadku, jej skutek jest ograniczony w czasie. Po drugie, umowa taka musi być wymieniona w załączniku III do rozporządzenia nr 1408/71. W niniejszej sprawie przedmiotowa umowa dwustronna nie została wymieniona w załączniku III do tego rozporządzenia ( 8 ), a więc wspomniany wyjątek nie powinien znajdować zastosowania.

35. Jednakże zgodnie z wyrokiem Rönfeldt (C‑227/89, EU:C:1991:52) zasadę zastępowalności należy odrzucić na korzyść stosowania umowy międzynarodowej, jeżeli zapewnia ona korzystniejsze traktowanie potencjalnym beneficjentom, i to niezależnie od tego, czy figuruje w załączniku III do rozporządzenia nr 1408/71. Należy zatem przeanalizować możliwość zastosowania tego wyroku na gruncie niniejszej sprawy.

B – Zastępowalność rozporządzenia nr 1408/71 w świetle orzecznictwa Rönfeldt i ewolucja tej zasady

36. Kwestia związku rozporządzenia nr 1408/71 z wcześniej obowiązującą umową międzynarodową jest uregulowana wprost w art. 6 i 7 tego rozporządzenia.

37. Co do zasady rozporządzenie nr 1408/71 kieruje się zasadą zastępowalności. Zasada ta została wyrażona w art. 6 rozporządzenia, zgodnie z którym „zastępuje ono, z zastrzeżeniem przepisów art. 7, 8 oraz art. 46 ust. 4, postanowienia każdej konwencji [umowy] o zabezpieczeniu społecznym wiążącej […] wyłącznie dwa lub więcej państw członkowskich”.

38. Wyjątek od tej zasady wynika z treści art. 7 ust. 2 lit. c), który stanowi, że pozostają w mocy „określone postanowienia konwencji [umowy] o zabezpieczeniu społecznym, do których państwa członkowskie przystąpiły przed datą wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, pod warunkiem, że są one korzystniejsze dla beneficjentów lub jeśli wynikają ze szczególnych okoliczności o charakterze historycznym, a ich skutek jest ograniczony w czasie, o ile postanowienia te są wymienione w załączniku III”.

39. Do czasu wydania wyroku Rönfeldt (EU:C:1991:52) wspomniana zasada i wyjątek od niej stosowane były ściśle – rozporządzenie zastępuje umowy o zabezpieczeniu społecznym, do których przystąpiły państwa członkowskie, które nie zostały wymienione w załączniku III do rozporządzenia i to „nawet, gdy z punktu widzenia osób mających prawa do świadczeń zastosowanie tych umów jest korzystniejsze niż zastosowanie rozporządzenia” ( 9 ).

40. Powyższy rygoryzm znajduje zdaniem Trybunału wytłumaczenie w bezwzględnie wiążącym charakterze zasady zastępowalności przez rozporządzenie nr 1408/71, która „nie przewiduje wyjątków poza przypadkami wymienionymi wprost w treści rozporządzenia” ( 10 ).

41. W wyroku Rönfeldt (EU:C:1991:52), przypominając o bezwzględnie wiążącym charakterze zasady zastępowalności oraz braku możliwości stosowania wyjątków nieprzewidzianych w treści samego rozporządzenia ( 11 ), Trybunał orzekł jednocześnie, że art. 45 TFUE i 48 TFUE „stoją na przeszkodzie utracie korzyści z zakresu zabezpieczenia społecznego wskutek wejścia w życie rozporządzenia nr 1408/71, które wynikałyby […] z braku stosowania umów obowiązujących pomiędzy dwoma lub więcej państwami członkowskimi, stanowiących część ich prawa krajowego” ( 12 ).

42. Jednakże w wyroku Thévenon ( 13 ) Trybunał, powołując się na „specyficzne okoliczności, które w sprawie Rönfeldt, skłoniły [go] do ustanowienia wyjątku od reguły wyrażonej w art. 6 rozporządzenia nr 1408/71” ( 14 ), wyjaśnił, że orzecznictwo Rönfeldt nie znajduje zastosowania do pracowników, którzy skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się dopiero po wejściu w życie tego rozporządzenia.

43. Podsumowując, jak wyjaśnił Trybunał w pkt 27 wyroku Kaske (C‑277/99, EU:C:2002:74), „wyżej wymienione zasady ustalone w wyroku w sprawie Rönfeldt mają na celu wyłącznie utrzymanie praw nabytych w dziedzinie społecznej, które nie przysługiwały na mocy prawa wspólnotowego w dacie, w której obywatel państwa członkowskiego powołujący się na nie mógłby z nich skorzystać. W związku z powyższym okoliczność, że rozporządzenie nr 1408/71 weszło w życie w państwie członkowskim, z którego pochodzi obywatel, z chwilą przystąpienia tego państwa członkowskiego do Wspólnoty Europejskiej pozostaje bez wpływu na prawa nabyte przez tego obywatela w oparciu o umowę dwustronną, która miała do niego wyłączne zastosowanie w momencie skorzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się. Powyższe rozwiązanie opiera się na zasadzie ochrony uzasadnionych oczekiwań zainteresowanego co do możliwości skorzystania z postanowień umowy dwustronnej” (podkreślenie moje).

C – Brak zastosowania orzecznictwa Rönfeldt w niniejszej sprawie

44. O ile z orzeczenia w sprawie Rönfeldt wynika, że zasada zastępowalności, na której opiera się rozporządzenie nr 1408/71, ustępuje pierwszeństwa na rzecz stosowania umowy międzynarodowej zapewniającej korzystniejsze traktowanie jej potencjalnym beneficjentom, trzeba jeszcze, by orzeczenie to znajdowało zastosowanie w takim przypadku jak ten, którego dotyczy sprawa małżonków Balazs.

45. Nie sądzę, aby tak było.

1. Kryterium rozstrzygającym jest data, w której skorzystano z prawa do swobodnego przemieszczania się

46. Uważam, że rozszerzenie warunków wyłączenia stosowania zasady zastępowalności, na której opiera się rozporządzenie nr 1408/71, wynikające z orzeczenia w sprawie Rönfeldt, powinno być interpretowane ściśle.

47. Takie rozumienie wydaje mi się zgodne z samym wyrokiem Rönfeldt (EU:C:1991:52) i następującym po nim orzecznictwem. W wyrokach tych Trybunał przypomina o bezwzględnie wiążącym charakterze zasady zastępowalności przez rozporządzenie postanowień umów o zabezpieczeniu społecznym zawartych przez państwa członkowskie ( 15 ).

48. W tym samym zawężającym kontekście Trybunał odmówił rozszerzenia wyłączenia o pracowników, którzy skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się dopiero po wejściu w życie rozporządzenia nr 1408/71 ( 16 ).

49. Wykładnia zawężająca pozwala również częściowo uwzględnić krytyczne uwagi formułowane przez doktrynę w stosunku do wyroku Rönfeldt (EU:C:1991:52), która widziała w nim naruszenie spójności w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz odstępstwo od zasady pierwszeństwa prawa Unii przed prawem krajowym, mającym swoje źródło w umowach międzynarodowych ( 17 ).

50. W tym względzie sytuacja małżonków Balazs zasadniczo różni się pod względem faktycznym od przypadków, w których zastosowanie znajdowało orzecznictwo Rönfeldt. W przypadkach tych beneficjenci umowy międzynarodowej skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się nie tylko przed datą wejścia w życie rozporządzenia nr 1408/71 (warunek sformułowany w wyroku Thévenon ( 18 )) ale też po dacie podpisania rzeczonej umowy międzynarodowej ( 19 ).

51. W przypadku małżonków Balazs było odwrotnie – umowa dwustronna została podpisana w dniu 23 lutego 1996 r., to jest po skorzystaniu przez nich z prawa do swobodnego przemieszczania się. Małżonkowie Balazs, obywatele greccy, osiedlili się w Rumunii w 1948 r. i powrócili do Grecji jako repatrianci w dniu 18 sierpnia 1990 r., to jest przeszło sześć lat przed podpisaniem umowy dwustronnej.

52. W związku z powyższym niepodważalne jest, parafrazując pkt 27 wyroku Kaske (EU:C:2002:74), przytoczonego w pkt 43 niniejszej opinii, że małżonkowie Balazs nie nabyli żadnych praw w oparciu o umowę dwustronną, gdyż nie znajdowała ona zastosowania w momencie skorzystania przez nich z prawa do swobodnego przemieszczania się. Innymi słowy, w przypadku małżonków Balazs nie mogły istnieć uzasadnione oczekiwania co do możliwości skorzystania przez nich z postanowień umowy dwustronnej, która nie istniała w momencie skorzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się.

53. W tej sytuacji uważam, że rozszerzenie odstępstwa od zasady zastępowalności, na której opiera się rozporządzenie nr 1408/71, wynikające z wyroku Rönfeldt (EU:C:1991:52) nie może znaleźć zastosowania w postępowaniu przed sądem krajowym.

54. Proponuję zatem, aby na pytanie zadane przez sąd odsyłający Trybunał udzielił odpowiedzi, że nie można odstąpić od obowiązku stosowania rozporządzenia nr 1408/71 określonego w art. 6 rozporządzenia nr 1408/71, w przypadku gdy pracownicy objęci zakresem stosowania umowy międzynarodowej o zabezpieczeniu społecznym skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się przed wejściem w życie tej umowy.

2. Skutki zastosowania rozporządzenia nr 1408/71

55. W ramach postępowań głównych zastąpienie umowy dwustronnej rozporządzeniem nr 1408/71 oznacza konkretnie, że od dnia 1 stycznia 2007 r. (daty przystąpienia Rumunii do Unii Europejskiej) władze greckie i rumuńskie powinny stosować w stosunku do małżonków Balazs zasady zaliczania okresów ubezpieczenia oraz wypłaty świadczeń określone w rozporządzeniu nr 1408/71.

56. Innymi słowy, emerytury należne małżonkom Balazs od Grecji oraz Rumunii powinny być od dnia 1 stycznia 2007 r. naliczane stosownie do przepisów art. 45, 46 i art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71.

57. Dla potrzeb ustalenia prawa do świadczeń zarówno Rumunia, jak i Grecja powinny zatem uwzględniać wszystkie okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub zamieszkania ukończone zgodnie z prawem odpowiedniego państwa członkowskiego przed datą wejścia w życie rozporządzenia na terytorium Rumunii.

58. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału z art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 wynika, że państwo członkowskie „nie może odmówić uwzględnienia okresów ubezpieczenia ukończonych na terytorium innego państwa członkowskiego dla celów ustalenia świadczeń emerytalnych wyłącznie z tego powodu, że zostały one ukończone przed datą wejścia w życie rozporządzenia w stosunku do tego państwa członkowskiego” ( 20 ).

59. W konsekwencji artykuł ten powinien być interpretowany w związku z art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia w ten sposób, że „gwarantuje on uwzględnienie wszystkich okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub zamieszkania ukończonych zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego przed datą wejścia w życie tego rozporządzenia dla celów ustalenia praw nabytych na podstawie jego przepisów, pod warunkiem że w momencie ich ukończenia migrujący pracownik był obywatelem jednego z państw członkowskich” ( 21 ) (co ma miejsce w przypadku małżonków Balazs).

60. Zgodnie z art. 46 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71 rzeczywista kwota świadczenia należnego od każdego z zainteresowanych państw członkowskich będzie proporcjonalna do długości okresów ubezpieczenia lub zamieszkania ukończonych przez małżonków Balazs odpowiednio na terytorium każdego z państw członkowskich przed wystąpieniem ryzyka i to przy zastosowaniu ich ustawodawstwa krajowego.

61. Zgodnie bowiem z art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 574/72 „w przypadku świadczeń z tytułu […] starości lub śmierci, […] które mają być wypłacane przez instytucje dwóch lub więcej państw członkowskich, zgodnie z przepisami art. 46 ust. 2 rozporządzenia, każda z tych instytucji dokonuje tego sumowania we własnym zakresie, uwzględniając wszystkie okresy ubezpieczenia lub zamieszkania, ukończone przez pracownika najemnego lub osobę prowadzącą działalność na własny rachunek w czasie podlegania ustawodawstwu tych wszystkich państw członkowskich, którym podlegał […]”.

62. Wreszcie, stosownie do art. 46 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71 małżonkowie Balazs „[będą mieli] prawo otrzymać od właściwej instytucji każdego państwa członkowskiego najwyższą kwotę” pomiędzy rzeczywistą kwotą opisaną wyżej a kwotą obliczoną w oparciu o ustawodawstwo krajowe z zastosowaniem art. 46 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71.

3. Uwagi uzupełniające w zakresie skutków stosowania rozporządzenia nr 1408/71

63. Chciałbym uzupełnić moją analizę o dwie dodatkowe uwagi dotyczące konkretnych konsekwencji stosowania rozporządzenia nr 1408/71 dla Grecji i Rumunii z jednej strony oraz małżonków Balazs z drugiej.

64. Po pierwsze, mam świadomość, że pominięcie omawianej umowy dwustronnej w postępowaniach głównych może mieć wpływ na zakres praw i obowiązków państw członkowskich będących stronami tej umowy, gdyż świadczenie emerytalne wypłacane przez Grecję małżonkom Balazs za okres po dniu 1 stycznia 2007 r. będzie proporcjonalne jedynie w stosunku do okresów ubezpieczenia ukończonych w Grecji.

65. Jednak ocena skutków kwestionowania umowy dwustronnej przez jedno lub drugie państwo członkowskie będące jej stroną nie należy do kompetencji Trybunału.

66. Po drugie, chciałbym powrócić do stanowiska Komisji, zgodnie z którym decyzje Casa Județeană de Pensii wydane w dniach 20 i 27 lutego 2013 r. w wykonaniu orzeczeń Tribunalul Cluj z dnia 26 września 2012 r., respektowały prawo Unii wskutek zastosowania w nich przepisów rozporządzenia nr 1408/71.

67. Trybunał zwrócił się wprost do Komisji o wyjaśnienie, czy stojąc na powyższym stanowisku nie broni ona trzeciego rozwiązania polegającego na łącznym stosowaniu rozporządzenia nr 1408/71 (przez władze rumuńskie poprzez wydanie decyzji z dnia 20 i 27 lutego 2013 r.) oraz umowy dwustronnej (przez władze greckie). Na rozprawie w dniu 4 czerwca 2014 r. Komisja odpowiedziała, że dokonana przez nią analiza pozwala jedynie na pogodzenie zasad ustalonych w wyrokach Walder (EU:C:1973:62) i Rönfeldt (EU:C:1991:52), to jest z jednej strony zasady zastępowalności umowy dwustronnej przez rozporządzenie nr 1408/71 oraz z drugiej strony zasady ochrony najkorzystniejszych elementów tej umowy.

68. Uważam jednak, że rozwiązanie to, niezależnie od jego aspektów praktycznych dla małżonków Balazs, nie jest z prawnego punktu widzenia zgodne z rozporządzeniem nr 1408/71.

69. Przeciwnie, jak na tej samej rozprawie stwierdził przedstawiciel rządu rumuńskiego, art. 7 rozporządzenia nr 1408/71 nie zezwala na łączne stosowanie tego rozporządzenia i umowy międzynarodowej, a do tego, niezależnie od twierdzeń Komisji w tym zakresie, prowadzi przedstawione przez nią rozwiązanie.

D – Tytułem uzupełniającym, w przedmiocie właściwości Trybunału do wskazania najkorzystniejszej normy

70. W przypadku gdyby Trybunał nie przychylił się do mojej interpretacji i postanowił zastosować orzecznictwo Rönfeldt do sprawy małżonków Balazs, do wyjaśnienia pozostanie jedynie kwestia kryterium najkorzystniejszej normy.

1. Argumentacja stron

71. Grecja, Komisja i małżonkowie Balazs w swoich uwagach na piśmie oceniają, iż zastosowanie rozporządzenia nr 1408/71 byłoby korzystniejsze dla beneficjentów, ponieważ pozwalałoby im uzyskać świadczenia emerytalne z tytułu całego okresu pracy i składowego ukończonego w Rumunii.

72. Jedynie rząd rumuński broni przeciwnego stanowiska, powołując się głównie na dwa argumenty: — po pierwsze, w jego ocenie z art. 1 lit. e), art. 2 ust. 2 oraz art. 5 umowy dwustronnej, jak również z jej celu zmierzającego do ostatecznego uregulowania wyrównania składek na ubezpieczenie społeczne greckich uchodźców politycznych będących repatriantami wynika, że Grecja zobowiązała się do uznania całości okresu ubezpieczenia ukończonego w Rumunii i wypłaty świadczeń z tytułu całego tego okresu. Innymi słowy, ograniczając powyższy okres do piętnastu lat, Grecja jednostronnie zmodyfikowała zobowiązania nałożone na nią przez umowę dwustronną, oraz — po drugie, w kwestii, czy prawa wynikające z umowy dwustronnej są dla beneficjentów korzystniejsze od praw wynikających z rozporządzenia nr 1408/71, rząd rumuński zauważa, że umowa dwustronna ogranicza się do określenia ustawodawstwa krajowego właściwego dla przyznania świadczeń emerytalnych. Należałoby zatem, z uwzględnieniem okoliczności każdego konkretnego przypadku, konkretnie ustalić, który reżim prawny jest w tym przypadku korzystniejszy dla beneficjenta. W przedmiotowej sprawie, zważywszy, że wysokość emerytury wypłacanej małżonkom Balazs przez władze greckie jest wyższa od wypłacanej przez władze rumuńskie, korzystniejsze dla nich będzie zastosowanie umowy dwustronnej, również w przypadku, gdyby Trybunał ustalił, że władze greckie mogły jednostronnie określić uwzględniany okres ubezpieczenia.

2. Ocena

73. Uważam, że ustalenie, czy dla małżonków Balazs korzystniejsze jest rozporządzenie nr 1408/71, czy umowa dwustronna, wymaga nieuchronnie wcześniejszej interpretacji powyższej umowy oraz ewentualnie, prawa krajowego znajdującego zastosowanie stosownie do jej postanowień.

a) Interpretacja umowy międzynarodowej

74. Pomimo iż doceniam prezentowaną przez rząd rumuński interpretację umowy dwustronnej, nie uważam, aby to do Trybunału należało wypowiadanie się w przedmiocie zakresu obowiązków Grecji wynikających z umowy dwustronnej ( 22 ).

75. W tym względzie należy jednak sprecyzować, że Trybunał w pkt 37 wyroku Wencel (EU:C:2013:303) stwierdził, że „zastosowanie przepisu prawa Unii, który, jak art. 7 ust. 2 […] rozporządzenia [nr 1408/71] przyznaje pierwszeństwo dwustronnej [umowie], nie może pozostawać w sprzeczności z zasadami leżącymi u podstaw prawodawstwa, którego część stanowi”.

76. Trybunał orzekł już bowiem, że postanowienia umowy ujętej w załączniku III do rozporządzenia nr 1408/71 – znajdujące w konsekwencji zastosowanie w miejsce tego rozporządzenia – powinny zostać uznane za niezgodne z art. 45 TFUE i 51 TFUE ( 23 ).

77. Skoro zasady te zostały sformułowane przez Trybunał w odniesieniu do stosowania wyjątku, o którym mowa w art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1408/71, to a fortiori znajdują one zastosowanie od wyjątku ustalonego w wyroku Rönfeldt (EU:C:1991:52).

78. W tej sytuacji rozsądnie należy przyjąć, że w celu zapewnienia zgodności z zasadami leżącymi u podstaw rozporządzenia nr 1408/71 i art. 45 TFUE i 51 TFUE, umowa międzynarodowa, taka jak rozpatrywana w postępowaniach głównych, powinna być interpretowana w ten sposób, że zobowiązuje Republikę Grecką, która na podstawie art. 2 ust. 3 umowy dwustronnej zobowiązała się „do zapłaty emerytur dla emerytowanych repatriantów oraz do uznania okresów ubezpieczenia ukończonych w Rumunii przez repatriantów podlegających ubezpieczeniu”, do przyznania świadczeń emerytalnych za cały powyższy okres.

79. Inaczej mówiąc, odesłanie do ustawodawstwa greckiego zawarte w art. 2 ust. 3 umowy dwustronnej nie zwalnia władz greckich z obowiązku interpretowania tej umowy w sposób zgodny z traktatem.

b) Ustalenie najkorzystniejszej normy

80. W odniesieniu do konkretnego ustalenia najkorzystniejszej normy, zgodnie z orzecznictwem Trybunału uważam, że „do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny, czy stosowanie umowy międzynarodowej okaże się w rzeczywistości bardziej czy mniej korzystne dla zainteresowanych pracowników od stosowania rozporządzenia. W pierwszym przypadku należało będzie zastosować, w drodze wyjątku i zgodnie z zasadą wyrażoną we wspomnianym orzecznictwie Rönfeldt (EU:C:1991:52), zasady przewidziane przez [umowę dwustronną]. W przeciwnym wypadku zastosowanie znajdą zasady rozporządzenia zgodnie z wykładnią Trybunału” ( 24 ).

81. Innymi słowy, to do sądu krajowego należała będzie „ocena, czy na podstawie umowy o zabezpieczeniu społecznym [interpretowanej zgodnie z zasadami, na których opiera się rozporządzenie nr 1408/71] zainteresowany rzeczywiście uzyskuje nabyte prawo do najkorzystniejszego świadczenia ( 25 )”.

82. W tym celu sąd odsyłający będzie musiał dokonać porównania sytuacji małżonków Balazs w zależności od tego, czy ich świadczenia emerytalne zostaną obliczone i przyznane w oparciu o umowę dwustronną, interpretowaną w zgodzie z prawem Unii, czy w oparciu o rozporządzenie nr 1408/71.

83. W celu określenia praw, których małżonkowie Balazs mogą domagać się na podstawie rozporządzenia nr 1408/71, sąd krajowy będzie musiał wziąć pod uwagę art. 45, 46 i art. 94 ust. 2 tego rozporządzenia ( 26 ).

84. Również w takim ewentualnym wypadku w stosunku do małżonków Balazs zastosowanie znajdzie tylko jeden z dwóch aktów prawnych: rozporządzenie nr 1408/71 albo umowa dwustronna.

E – W przedmiocie ograniczenia w czasie skutków wyroku w niniejszej sprawie

85. W swoich uwagach na piśmie rząd rumuński zwraca się do Trybunału o ograniczenie w czasie skutków wyroku, w przypadku gdyby Trybunał orzekł, iż na władzach rumuńskich ciąży obowiązek przyznania małżonkom Balazs prawa do świadczeń emerytalnych na podstawie rozporządzenia nr 1408/71.

86. Wniosek ten miałby sens jedynie wówczas, gdyby Trybunał podzielił opinię, którą przedstawiłem w pierwszej kolejności, albo, w przeciwnym wypadku, gdyby sąd odsyłający doszedł do wniosku, że rozporządzenie nr 1408/71 jest korzystniejsze dla zainteresowanych od umowy dwustronnej.

87. Powyższe ograniczenie w czasie, jak przyznaje sam rząd rumuński, można orzec jedynie pod warunkiem spełnienia dwóch kryteriów, to jest dobrej wiary stron i ryzyka wystąpienia poważnych trudności [ekonomicznych].

1. Argumentacja rządu rumuńskiego

88. Jeśli chodzi o dobrą wiarę stron, rząd rumuński zwraca uwagę, że jego podejście opiera się na utrwalonym orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym utrata przywilejów socjalnych przez pracowników wskutek zastąpienia umowy międzynarodowej rozporządzeniem nr 1408/71 stoi w sprzeczności z prawem Unii.

89. Ponadto sytuacja Rumunii miałaby różnić się od sytuacji innych państw członkowskich, które podpisały porozumienia z Grecją i postanowiły zastosować rozporządzenie nr 1408/71.

90. Jeśli chodzi o ryzyko wystąpienia poważnych trudności [ekonomicznych], rząd rumuński podnosi, że składki osób objętych umową dwustronną zostały przeznaczone na sfinansowanie kompensaty w kwocie 15 mln USD na rzecz rządu greckiego i w konsekwencji, w przypadku zastosowania rozporządzenia nr 1408/71 konieczne będzie znalezienie innych źródeł finansowania.

91. Według szacunków Casa Națională de Pensii Publice (krajowego zakładu emerytur publicznych w Rumunii) dodatkowa kwota, jaką trzeba będzie wypłacić, wynosi 38560683 RON (około 8680537 EUR). Rząd rumuński dodaje, że odnotowano wpływ blisko 800 skarg tożsamych ze skargami małżonków Balazs.

2. Ocena

92. Jak już wcześniej wspomniałem, doceniam prezentowaną przez rząd rumuński interpretację umowy dwustronnej oraz zakresu obowiązków każdej ze stron tej umowy.

93. Jednakże w ramach oceny ograniczenia w czasie skutków wyroku Trybunału, warunek dobrej wiary nie odnosi się do zaufania państwa do interpretacji prawa krajowego (w tym umów międzynarodowych, których jest stroną) a do interpretacji prawa Unii ( 27 ).

94. Tymczasem w niniejszej sprawie, jakkolwiek można dyskutować nad zakresem orzecznictwa Rönfeldt oraz poddawać je różnorodnej interpretacji, stwierdzić należy, że Rumunia powinna była spodziewać się, iż rozporządzenie nr 1408/71 znajdzie w stosunku do niej zastosowanie od dnia 1 stycznia 2007 r.

95. Chociaż w rzeczywistości Rumunia chciała, by umowa dwustronna znalazła się w załączniku III do rozporządzenia, Grecja sprzeciwiła się temu. W tej sytuacji powinno przeważyć dorozumiane zastosowanie zasady podstawowej, to jest zastąpienia umowy dwustronnej przez rozporządzenie nr 1408/71 na podstawie art. 6 tego rozporządzenia.

96. W tej sytuacji uważam, że nie ma podstaw do ograniczania skutków wyroku w niniejszej sprawie, gdyż wobec niespełnienia kryterium dobrej wiary „nie ma konieczności badania czy spełnione zostało drugie kryterium […] odnoszące się do ryzyka wystąpienia poważnych trudności” ( 28 ).

97. W każdym razie uważam, że ryzyko wystąpienia poważnych trudności [ekonomicznych] również nie zostało wykazane.

98. Według szacunków krajowego zakładu emerytur publicznych w Rumunii dodatkowa kwota, jaka będzie musiała zostać wypłacona w wypadku zastosowania rozporządzenia nr 1408/71, ponad kwotę 15 mln USD już wypłaconą na podstawie umowy dwustronnej, wyniesie 38560683 RON (około 8680537 EUR).

99. Przede wszystkim w braku bardziej precyzyjnych danych liczbowych nie można wykluczyć, że podana przez rząd rumuński kwota obejmuje również 800 odnotowanych już skarg tożsamych ze skargą małżonków Balazs. Ewentualne ograniczenie w czasie skutków wyroku w niniejszej sprawie nie odniesie zatem skutku w stosunku do tych skarg ( 29 ).

100. Ponadto należy przypomnieć, że istnienie konsekwencji finansowych, jakie mogłyby wyniknąć dla państwa członkowskiego z wyroku wydanego w trybie prejudycjalnym, nie stanowi samo w sobie uzasadnienia dla ograniczenia skutków tego wyroku w czasie ( 30 ). Również ryzyko wystąpienia poważnych trudności ekonomicznych powinno być oceniane przez pryzmat liczby stosunków prawnych powstałych w dobrej wierze w oparciu o przepisy uznawane za obowiązujące ( 31 ).

101. Niezależnie od ograniczonego charakteru podanej kwoty, należy zauważyć, że rząd rumuński nie określił liczby potencjalnie zaistniałych sytuacji.

102. W takiej sytuacji warunek odnoszący się do ryzyka wystąpienia poważnych trudności ekonomicznych nie może zostać uznany za spełniony.

V – Wnioski

103. W sytuacji takiej jak rozpatrywana w postępowaniach głównych beneficjenci świadczeń skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się przed datą podpisania omawianej umowy międzynarodowej o zabezpieczeniu społecznym. Na tej podstawie uważam, że wyjątek od zasady, sformułowany w wyroku Rönfeldt (EU:C:1991:52), nie znajduje zastosowania.

104. W konsekwencji oraz w świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał Sprawiedliwości odpowiedział na pytanie prejudycjalne skierowane przez Curtea de Apel Cluj w następujący sposób: 1) Nie można odstąpić od stosowania rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych i ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 118/97 z dnia 2 grudnia 1996 r., zmienionego rozporządzeniem (WE) nr 1992/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w przypadku, gdy pracownicy objęci zakresem stosowania umowy międzynarodowej w sprawie zabezpieczenia społecznego skorzystali z prawa do swobodnego przemieszczania się przed wejściem w życie tej umowy. 2) Tytułem ewentualnym, w przypadku gdyby Trybunał postanowił zastosować wyrok Rönfeldt (C‑227/89, EU:C:1991:52) do spraw rozpatrywanych w postępowaniach głównych, to do sądu krajowego należała będzie ocena, czy z umowy dwustronnej między rządem Rumunii a rządem Republiki Greckiej dotyczącej ostatecznego uregulowania kompensaty składek na ubezpieczenie społeczne od greckich uchodźców politycznych, powracających z Rumunii do ojczyzny, podpisanej w dniu 23 lutego 1996 r., interpretowanej w świetle rozporządzenia nr 1408/71 w brzmieniu zmienionym i uaktualnionym rozporządzeniem Rady nr 118/97, zmienionego rozporządzeniem nr 1992/2006 wynika dla małżonków Balazs prawo nabyte do świadczenia korzystniejszego niż wynikające z zastosowania art. 45, 46 i art. 94 ust. 2 tego rozporządzenia w obydwu krajach.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Dz.U. L 392, s. 1.

( 3 ) Dz.U. L 74, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 5, t. 1, s. 83.

( 4 ) Dz.U. L 363, s. 1.

( 5 ) Zobacz podobnie wyrok Wencel, C‑589/10, EU:C:2013:303, pkt 30. Zobacz także wyrok Duchon, C‑290/00, EU:C:2002:234, pkt 21, 22.

( 6 ) Zobacz podobnie wyrok Wencel, EU:C:2013:303, pkt 33.

( 7 ) Ibidem, pkt 36.

( 8 ) Rządy grecki i rumuński są zgodne co do tego, że umowa dwustronna nie została ujęta w załączniku III do rozporządzenia nr 1408/71 na skutek pisma władz greckich do Komisji Administracyjnej ds. Zabezpieczenia Społecznego Pracowników Migrujących, która uwzględniła ją na swoim 303. posiedzeniu w Brukseli w dniach 12 i 13 grudnia 2006 r. (pomimo przeciwnych żądań Rumunii).

( 9 ) Wyrok Walder, 82/72, EU:C:1973:62, pkt 8.

( 10 ) Ibidem, pkt 6.

( 11 ) Punkt 22.

( 12 ) Punkt 29.

( 13 ) Wyrok Thévenon, C‑475/93, EU:C:1995:371, pkt 26–28. Zobacz także podobnie wyroki: Thelen, C‑75/99, EU:C:2000:608, pkt 16; a także Habelt i in., C‑396/05, EU:C:2007:810, pkt 119.

( 14 ) EU:C:1995:371, pkt 27.

( 15 ) Punkt 22. Zobacz także podobnie wyroki: Thelen, EU:C:2000:608, pkt 14; Habelt i in., EU:C:2007:810, pkt 118; a także opinia rzecznika generalnego J. Mischa w sprawie Kaske, EU:C:2001:549, pkt 10.

( 16 ) Wyroki: Thévenon, EU:C:1995:371, pkt 26–28; Thelen, EU:C:2000:608, pkt 16; a także Habelt i in., EU:C:2007:810, pkt 119.

( 17 ) Zobacz w szczególności F. Kessler, La prise en compte des droits à pension acquis en vertu d’une convention bilatérale conclue avant l’entrée en vigueur du Règlement CEE 1408/71, Revue de droit sanitaire et social, 1991, s. 368–370; S. Van Raepenbusch, Les rapports entre le règlement (CEE) no 1408/71 et les conventions internationales dans le domaine de la sécurité sociale des travailleurs circulant à l’intérieur de la Communauté, Cahiers de droit européen, 1991, s. 449–466, w szczególności pkt 10. Za wykładnią zawężającą opowiada się wprost E. González-Sancho López, Relaciones entre legislación comunitaria y convenios bilaterales en materia de seguridad social de migrantes: de la sentencia Rönfeldt al caso Peschiutta, Revista de trabajo y Seguridad Social, no 5, enero-marzo 1992, s. 81–92.

( 18 ) Wyrok EU:C:1995:371, pkt 26–28.

( 19 ) W przypadku, którego dotyczy wyrok Rönfeldt (EU:C:1991:52), stronami umowy międzynarodowej były Republika Federalna Niemiec i Królestwo Danii. Umowa została zawarta w dniu 14 sierpnia 1953 r., zaś zainteresowany był obywatelem niemieckim, który skorzystał z prawa do swobodnego przemieszczania się w 1957 r. i powrócił do Niemiec w 1971 r. W przypadku, którego dotyczy wyrok Thelen (EU:C:2000:608), stronami umowy międzynarodowej były Republika Austrii i Republika Federalna Niemiec. Umowa została zawarta w dniu 19 lipca 1978 r., zaś zainteresowany był obywatelem niemieckim, który przebywał na terenie Austrii od 1986 do 1996 r. i wykonywał działalność gospodarczą od 1991 do 1993 r. W przypadku, którego dotyczy wyrok Kaske (EU:C:2002:74), stronami umowy międzynarodowej były Republika Austrii i Republika Federalna Niemiec. Umowa weszła w życie w dniu 1 października 1979 r., zaś zainteresowany posiadał obywatelstwo niemieckie i austriackie. Był zatrudniony w Austrii od 1972 do 1982 r., w Niemczech od 1983 do maja 1996 r. (w sposób nieciągły) i powrócił do Austrii w czerwcu 1996 r. W przypadku, którego dotyczy wyrok Naranjo Arjona i in. (od C‑31/96 do C‑33/96, EU:C:1997:475), sytuacja była nieco odmienna, gdyż umowa międzynarodowa, której stronami były Republika Federalna Niemiec i Królestwo Hiszpanii, weszła w życie w dniu 1 listopada 1977 r., w trakcie pobytu zainteresowanego. Był on obywatelem Hiszpanii, który skorzystał z prawa do swobodnego przemieszczania się w 1966 r. i powrócił do Hiszpanii w 1991 r. Jednakże również w tych okolicznościach zainteresowany miał prawo mieć uzasadnione oczekiwania co do zastosowania tej umowy, gdyż pozostał w państwie przyjmującym jeszcze przez czternaście lat i powrócił do kraju pochodzenia w czasie, gdy umowa ta wciąż jeszcze obowiązywała.

( 20 ) Wyrok Duchon, EU:C:2002:234, pkt 23. Zobacz także podobnie wyroki: Rönfeldt, EU:C:1991:52, pkt 16; Rundgren, C‑389/99, EU:C:2001:264, pkt 29; a także Kauer, C‑28/00, EU:C:2002:82, pkt 22.

( 21 ) Wyrok Belbouab, 10/78, EU:C:1978:181, pkt 8, podkreślenie moje.

( 22 ) Zobacz podobnie wyrok TNT Express Nederland, C‑533/08, EU:C:2010:243, pkt 58–63, a także postanowienie Hartmann, C‑162/98, EU:C:1998:539, w którym Trybunał przypomniał o braku swojej jurysdykcji w zakresie interpretowania umowy międzynarodowej zawartej pomiędzy kilkoma państwami członkowskimi.

( 23 ) Zobacz wyrok Habelt i in., EU:C:2007:810, pkt 124, 125.

( 24 ) Wyrok Naranjo Arjona i in., EU:C:1997:475, pkt 29.

( 25 ) Wyrok Martínez Domínguez i in., C‑471/99, EU:C:2002:523, pkt 31.

( 26 ) Zobacz wcześniejsze uwagi w zakresie skutków zastosowania rozporządzenia nr 1408/71.

( 27 ) „Podstawowym warunkiem ograniczenia w czasie skutków wyroku wydanego w trybie prejudycjalnym jest, że osoby nim dotknięte i władze krajowe były zmuszone do stosowania praktyk niezgodnych z prawem Unii, kierując się znaczną i obiektywną niepewnością co do skutków właściwych przepisów prawa Unii. Nie wystarczy zatem, aby zainteresowani działali w dobrej wierze co do obowiązywania przepisów prawa Unii lub prawa krajowego, które stoją w sprzeczności z prawem Unii” [N. Fenger, M. Broberg, Le renvoi préjudiciel à la Cour de justice de l’Union européenne, Larcier 2013, collection Europe(s), s. 581].

( 28 ) Wyrok Transportes Jordi Besora, C‑82/12, EU:C:2014:108, pkt 47.

( 29 ) Zobacz podobnie wyrok Bosman, C‑415/93, EU:C:1995:463, pkt 144.

( 30 ) Zobacz podobnie wyrok Nisipeanu, C‑263/10, EU:C:2011:466, pkt 34.

( 31 ) Zobacz podobnie wyrok Roders i in., od C‑367/93 do C‑377/93, EU:C:1995:261, pkt 43.