WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)

z dnia 14 grudnia 2006 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Artykuł 85 traktatu EWG (po zmianach art. 85 traktatu WE, obecnie art. 81 ust. 1 WE) – Artykuły 10–13 rozporządzenia (EWG) nr 1984/83 – Umowy w sprawie wyłącznego zakupu paliw między prowadzącymi stacje paliw i przedsiębiorstwami paliwowymi zwane „umowami opartymi na prowizji za sprzedaż wraz z gwarancją” i „umowami agencyjnymi”

W sprawie C‑217/05

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Tribunal Supremo (Hiszpania) postanowieniem z dnia 3 marca 2005 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 17 maja 2005 r., w postępowaniu:

Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio

przeciwko

Compañía Española de Petróleos SA,

TRYBUNAŁ (trzecia izba),

w składzie: A. Rosas, prezes izby, A. Borg Barthet, J. Malenovský, U. Lõhmus (sprawozdawca) i A. Ó Caoimh, sędziowie,

rzecznik generalny: J. Kokott,

sekretarz: M. Ferreira, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 6 lipca 2006 r.,

rozważywszy uwagi przedstawione:

– w imieniu Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio przez A. Hernándeza Parda, abogado, C. Flores Hernández i L. Ruiz Ezquerra, abogadas,

– w imieniu Compañía Española de Petróleos SA przez J. Folguera Crespę i A. Martíneza Sáncheza, abogados,

– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez E. Gippiniego Fourniera i K. Mojzesowicz, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 13 lipca 2006 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 10–13 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1984/83 z dnia 22 czerwca 1983 r. w sprawie zastosowania art. 85 ust. 3 traktatu do kategorii umów w sprawie wyłącznego zakupu (Dz.U. L 173, str. 5 oraz sprostowanie Dz.U. L 79, str. 38).

2 Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio (zwaną dalej „konfederacją”), będącą stroną skarżącą w postępowaniu przed sądem krajowym, a Compañía Española de Petróleos SA (zwaną dalej „CEPSA”), będącą pozwaną w postępowaniu przed sądem krajowym, dotyczącego praktyk ograniczających konkurencję zarzucanych pozwanej, które wynikały z umów zawartych między nią a niektórymi przedsiębiorstwami prowadzącymi stacje paliw.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe

3 Rozporządzenie nr 1984/83 wyłącza z zakresu stosowania art. 85 ust. 1 traktatu EWG (po zmianach art. 85 traktatu WE, obecnie art. 81 ust. 1 WE) niektóre kategorie umów w sprawie wyłącznego zakupu oraz uzgodnione praktyki, które normalnie spełniają przesłanki przewidziane w ust. 3 tego artykułu, ponieważ są one na ogół związane z polepszeniem dystrybucji produktów. Rozporządzenie to zawiera w art. 10–13 przepisy szczególne dla umów dotyczących stacji paliw.

4 Zgodnie z art. 10 tego rozporządzenia:

„Zgodnie z art. 85 ust. 3 traktatu i warunkami wymienionymi w art. 11–13 tego rozporządzenia art. 85 ust. 1 tego traktatu nie stosuje się do porozumień, w których uczestniczą jedynie dwa przedsiębiorstwa i w których jedno z nich, będące odsprzedawcą, zobowiązuje się względem drugiego, będącego dostawcą, do nabywania wyłącznie od tego dostawcy, od przedsiębiorstwa powiązanego z nim lub od innego przedsiębiorstwa, któremu dostawca powierzył dystrybucję swoich produktów, pewnych paliw dla pojazdów silnikowych na bazie ropy naftowej lub pewnych paliw dla pojazdów silnikowych i innych paliw na bazie ropy naftowej, które zostały wyszczególnione w porozumieniu, w celu ich odsprzedaży w stacji paliw określonej w porozumieniu” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tego rozporządzenia poniżej].

5 Artykuł 11 tego rozporządzenia stanowi:

„Poza zobowiązaniem wymienionym w art. 10, nie można nakładać na odsprzedawcę żadnego innego ograniczenia konkurencji niż:

a) zobowiązanie do niedokonywania na stacji paliw określonej w porozumieniu odsprzedaży paliw dla pojazdów silnikowych lub innych paliw dostarczonych przez przedsiębiorstwa trzecie;

b) zobowiązanie do niestosowania w określonej w porozumieniu stacji paliw smarów lub produktów ropopochodnych, dostarczanych przez przedsiębiorstwa trzecie, w przypadku gdy dostawca lub powiązane z nim przedsiębiorstwo udostępniło odsprzedawcy lub sfinansowało urządzenia do spuszczania olejów lub inne urządzenia do smarowania pojazdów silnikowych;

c) zobowiązanie do reklamowania na terenie stacji paliw lub poza nim produktów dostarczanych przez przedsiębiorstwa trzecie tylko w stosunku proporcjonalnym do udziału tych towarów w całkowitym obrocie zrealizowanym przez stację paliw;

d) zobowiązanie do umożliwienia nadzoru nad urządzeniami do magazynowania lub dystrybucji produktów naftowych jedynie dostawcy lub przedsiębiorstwu przez niego wyznaczonemu, które są własnością lub które zostały sfinansowane przez tego dostawcę lub powiązane z nim przedsiębiorstwo”.

6 Artykuł 12 rozporządzenia nr 1984/83 wymienia klauzule i zobowiązania umowne stanowiące przeszkodę w stosowaniu art. 10 tego rozporządzenia. Artykuł 13 tego rozporządzenia przewiduje, że art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 3 lit. a) i b), art. 4 i 5 stosuje się odpowiednio do porozumień dotyczących stacji paliw.

Uregulowania krajowe

7 Ustawa nr 16/1989 w sprawie ochrony konkurencji (Ley nr 16/1989 de Defensa de la Competencia) z dnia 17 lipca 1989 r. (BOE nr 170 z dnia 18 lipca 1989 r., str. 22747, zwana dalej „ustawą nr 16/1989”) określa w art. 1 ust. 1 rodzaje zachowań sprzecznych z konkurencją, bezpośrednio wzorujące się na art. 85 ust. 1 traktatu, jako zachowania zabronione.

8 Artykuł 1 dekretu królewskiego nr 157/1992 ustanawiającego przepisy wykonawcze do ustawy nr 16/1989 w zakresie wyłączeń grupowych, zezwoleń indywidualnych oraz rejestru ochrony konkurencji (Real Decreto 157/1992, por el que se desarrolla la Ley 16/1989, de 17 de julio, en materia de exenciones por categorías, autorización singular y registro de defensa de la competencia) z dnia 21 lutego 1992 r. (BOE nr 52 z dnia 29 lutego 1992 r., str. 7106, zwanego dalej „dekretem królewskim nr 157/1992”) stanowi:

„Wyłączenia grupowe

1. Zgodnie z postanowieniami art. 5 ust. 1 lit. a) ustawy [ustawa nr 16/1989] dozwolone są porozumienia, jeżeli uczestniczą w nich jedynie dwa przedsiębiorstwa i jeżeli należą one do jednej z wymienionych kategorii, jeżeli wpływają one wyłącznie na rynek krajowy oraz spełniają następujące warunki w ramach każdej z tych kategorii:

[…]

b) porozumienia w sprawie wyłącznego zakupu, na mocy których jedna strona zobowiązuje się względem drugiej strony do nabycia pewnych produktów wyłącznie od niej, od przedsiębiorstwa powiązanego z nią lub od przedsiębiorstwa trzeciego, któremu powierzyła ona dystrybucję swoich produktów, celem ich odsprzedania, o ile w umowa jest zgodna z przepisami wymienionymi w rozporządzeniu (EWG) nr 1984/83 […]

[…]”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

9 W dniu 4 maja 1995 r. konfederacja złożyła doniesienie do Servicio de Defensa de la Competencia (referatu ochrony konkurencji), podlegającego ministerstwu gospodarki i finansów na niektóre przedsiębiorstwa należące do sektora paliw, w tym CEPSA. Zdaniem konfederacji umowy zawarte pod koniec roku 1992 między CEPSA a przedsiębiorstwami prowadzącymi stacje paliw, początkowo nazwane „stałymi umowami zakupu”, a po późniejszych zmianach „umowami opartymi na prowizji za sprzedaż i wraz z gwarancją” lub „umowami agencyjnymi” (zwane dalej „przedmiotowymi umowami”), ograniczały konkurencję. Z dokumentów przekazanych Trybunałowi wynika, że 95% stacji paliw, które należą do sieci CEPSA, jest związanych tego typu umowami.

10 Decyzją z dnia 7 listopada 1997 r. postępowanie w sprawie doniesienia konfederacji zostało umorzone ze względu na brak sprzeczności przedmiotowych umów z art. 1 ust. 1 ustawy nr 16/1989, ponieważ przepis ten nie ma zastosowania do umów zawartych przez komisantów, przedstawicieli handlowych lub pośredników z innymi przedsiębiorstwami. Orzeczeniem z dnia 1 kwietnia 1998 r. Tribunal de Defensa de la Competencia oddalił skargę konfederacji na tę decyzję z zasadniczo identycznych przyczyn.

11 Ponieważ jej późniejsze odwołanie wniesione do Audiencia Nacional zostało również oddalone orzeczeniem z dnia 22 stycznia 2002 r. konfederacja wniosła kasację do Tribunal Supremo. Jeden z zarzutów przywołanych na poparcie kasacji opiera się na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu i rozporządzenia nr 1984/83, do którego odsyła dekret królewski nr 157/1992.

12 W ramach tego sporu Tribunal Supremo postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:

„Czy art. 10–13 rozporządzenia Komisji (EWG) [nr 1984/83] należy interpretować w ten sposób, że obejmują one swoim zakresem umowy w sprawie wyłącznej dystrybucji paliw, które zostały nazwane umowami komisu lub umowami agencyjnymi, lecz zawierają następujące elementy:

a) prowadzący stację paliw zobowiązuje się do wyłącznej sprzedaży paliw dostawcy po cenach detalicznych oraz z zachowaniem warunków i techniki sprzedaży i eksploatacji ustalonych przez tego dostawcę;

b) prowadzący stację paliw ponosi ryzyko związane z towarem od chwili złożenia go przez dostawcę w zbiornikach do składowania na stacji paliw;

c) z chwilą odebrania towaru na prowadzącym stację paliw ciąży obowiązek przechowywania go w warunkach pozwalających na uniknięcie jakiegokolwiek jego utraty lub pogorszenia oraz odpowiada on wobec dostawcy i osób trzecich za jakikolwiek ubytek, zanieczyszczenie lub zmieszanie, któremu może podlegać ten towar, oraz za szkody, które mogą z tego wyniknąć;

d) prowadzący stację paliw jest zobowiązany do zapłaty dostawcy równowartości dostarczonych paliw w terminie 9 dni od daty ich dostarczenia do stacji paliw?”.

W przedmiocie pytania prejudycjalnego

W przedmiocie właściwości Trybunału do udzielenia odpowiedzi na to pytanie oraz w przedmiocie dopuszczalności tego pytania

13 CEPSA oraz Komisja Wspólnot Europejskich utrzymują zgodnie, że nie należy udzielać odpowiedzi na zadane pytanie prejudycjalne, lecz podają różne powody.

14 Jeśli chodzi na wstępie o stanowisko jakie przyjęła CEPSA, to podnosi ona, że Trybunał nie jest właściwy dla udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie, w pierwszej kolejności, ze względu na to, że spór przed sądem krajowym podlega wyłącznie prawu krajowemu. Rzeczywiście przez odesłanie do „przepis[ów] wymieniony[ch] w rozporządzeniu [nr 1984/83]” art. 1 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 157/1992 nie odsyła faktycznie do prawa wspólnotowego, lecz jedynie włącza treść art. 10–13 tego rozporządzenia do prawa wewnętrznego. A zatem w ramach postępowania przed sądem krajowym wspomniane przepisy prawa wspólnotowego mają znaczenie wyłącznie jako część hiszpańskiego prawa krajowego.

15 W drugiej kolejności, CEPSA uważa, że art. 85 ust. 1 traktatu nie ma zastosowania w sporze przed sądem krajowym ze względu na brak wpływu na wymianę między państwami członkowskimi.

16 Tytułem wstępu należy podnieść, że w ramach współpracy pomiędzy Trybunałem a sądami krajowymi, ustanowionej na mocy art. 234 WE, do sądu krajowego, przed którym sprawa zawisła i którego odpowiedzialnością jest w sprawie przed nim zawisłej orzec, należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności tej sprawy, czy wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niezbędne do wydania wyroku w postępowaniu przed sądem krajowym, jak i ocena zasadności pytań, z którymi zwraca się on do Trybunału (zob. podobnie, w szczególności wyroki z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. str. I‑4921, pkt 59; z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑28/95 Leur-Bloem, Rec. str. I‑4161, pkt 24, oraz z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie C‑306/99 BIAO, Rec. str. I‑1, pkt 88).

17 Jeżeli zadawane przez sądy krajowe pytania dotyczą wykładni przepisu prawa wspólnotowego, Trybunał jest co do zasady zobowiązany do wydania orzeczenia, chyba iż jest oczywiste, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w rzeczywistości ma na celu skłonienie Trybunału do wydania orzeczenia na tle fikcyjnego sporu lub do sformułowania opinii w przedmiocie zagadnień ogólnych lub hipotetycznych, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą się zwrócono we wniosku, nie ma żadnego związku z rzeczywistością lub przedmiotem sporu lub że Trybunał nie dysponuje informacjami o stanie faktycznym i prawnym, które są niezbędne do udzielenia przydatnej odpowiedzi na przedłożone mu pytania (zob. ww. wyrok w sprawie BIAO, pkt 89 i cytowane tam orzecznictwo).

18 Sytuacja ta nie wystąpiła w sporze przed sądem krajowym.

19 W rzeczywistości Trybunał orzekł już wcześniej, że nie wynika ani z treści art. 234 WE, ani z przedmiotu postępowania ustanowionego przez ten przepis, że autorzy traktatu zamierzali wyłączyć z zakresu właściwości Trybunału odesłania prejudycjalne dotyczące przepisu wspólnotowego w szczególnym przypadku, w którym prawo krajowe państwa członkowskiego odsyła do treści tego przepisu celem określenia przepisów mających zastosowanie do czysto wewnętrznej sytuacji tego państwa (ww. wyrok w sprawie Leur-Bloem, pkt 25).

20 Dlatego, kiedy przepisy prawa krajowego dotyczące sytuacji o charakterze wyłącznie wewnętrznym są tożsame z przepisami prawa wspólnotowego w zakresie rozwiązań przyjętych w szczególności dla uniknięcia ewentualnego zakłócenia konkurencji, niewątpliwie w interesie Wspólnoty jest, by celem uniknięcia ryzyka rozbieżności interpretacyjnych, mogących powstać w przyszłości, przepisy lub pojęcia przejęte z prawa wspólnotowego były interpretowane w sposób jednolity, niezależnie od warunków, w jakich mają zostać zastosowane (zob. w szczególności, ww. wyrok w sprawie Leur‑Bloem, pkt 32, oraz wyrok z dnia 16 marca 2006 r. w sprawie C‑3/04 Poseidon Chartering, Rec. str. I‑2505, pkt 16).

21 Zresztą wbrew temu, co utrzymuje CEPSA, okoliczności sprawy przed sądem krajowym różnią się od okoliczności, jakie wystąpiły w wyroku z dnia 28 marca 1995 r. w sprawie C‑346/93 Kleinwort Benson (Rec. str. I‑615). Trybunał stwierdził w tym wyroku, że jest niewłaściwy do dokonania wykładni prawa krajowego, które nie zawierało bezpośredniego i bezwarunkowego odesłania do prawa wspólnotowego, lecz które jedynie wzorowało się na Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, str. 32) oraz przejęło tylko częściowo treść tej konwencji. Z pkt 18 tego wyroku wynika bowiem, że prawo krajowe przewidywało wyraźnie możliwość wprowadzania przez władze krajowe zmian „służących stworzeniu rozbieżności” między przepisami prawa krajowego a odpowiednimi przepisami z tej umowy. Ponadto to samo ustawodawstwo wprowadzało wyraźne rozróżnienie między przepisami mającymi zastosowanie do sytuacji o charakterze wspólnotowym, a przepisami stosowanymi do sytuacji o charakterze wewnętrznym.

22 Odnosząc się do niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wprawdzie art. 1 ust. 1 lit. b) dekretu królewskiego nr 157/1992 ogranicza się tylko do wyraźnego odesłania do rozporządzenia nr 1984/83 w celu określenia przepisów mających zastosowanie do sytuacji o charakterze wewnętrznym, to jednak poprzez takie odesłanie do przepisów rozporządzenia nr 1984/83, ustawodawca krajowy postanowił identycznie traktować sytuacje o charakterze wewnętrznym i sytuacje o charakterze wspólnotowym. Z powyższego wynika, że w przypadku gdy prawo krajowe odsyła do aktu prawa wspólnotowego, tak jak w sprawie przed sądem krajowym, Trybunał jest właściwy do dokonania wykładni tego aktu.

23 Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, nie podlega badaniu argumentacja CEPSA odnosząca się do braku wpływu na wymianę między państwami członkowskimi.

24 Należy zatem odrzucić twierdzenia CEPSA oparte na braku właściwości Trybunału.

25 Komisja, która formalnie nie wnosi o stwierdzenie niedopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, z jednej strony podkreśla okoliczność, iż postanowienie odsyłające nie opisuje w sposób wystarczający kontekstu faktycznego sporu przed sądem krajowym oraz z drugiej strony wyraża wątpliwości dotyczące użyteczności odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, zważywszy na okoliczności faktyczne sporu przed sądem krajowym oraz w szczególności na okoliczność, iż w przypadku ponownego otwarcia postępowania przez hiszpański organ ochrony konkurencji mógłby on stwierdzić, że od tej pory ma zastosowanie rozporządzenie Komisji (WE) nr 2790/1999 z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 traktatu do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. L 336, str. 21), które zostało zastąpione rozporządzeniem nr 1984/83.

26 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem konieczność dokonania pomocnej dla sądu krajowego wykładni prawa wspólnotowego wymaga, aby dokładnie określił on ramy faktyczne i prawne stawianych pytań lub przynajmniej, aby wyjaśnił stan faktyczny, którego dotyczą te pytania (wyroki z dnia 9 września 2004 r. w sprawie C‑72/03 Carbonati Apuani, Zb.Orz. str. I‑8027, pkt 10, oraz z dnia 17 lutego 2005 r. w sprawie C‑134/03 Viacom Outdoor, Zb.Orz. str. I‑1167, pkt 22).

27 Informacje zawarte w postanowieniach odsyłających powinny więc nie tylko pozwolić Trybunałowi na udzielenie użytecznych odpowiedzi, lecz również umożliwić rządom państw członkowskich oraz innym zainteresowanym stronom przedstawienie uwag zgodnie z art. 23 Statutu Trybunału Sprawiedliwości (zob. podobnie w szczególności postanowienia z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawach połączonych C‑128/97 i C‑137/97 Testa i Modesti, Rec. str. I‑2181, pkt 6, a także z dnia 11 maja 1999 r. w sprawie C‑325/98 Anssens, Rec. str. I‑2969, pkt 8).

28 Tak więc pytanie prejudycjalne zadane przez sąd krajowy jest niedopuszczalne, w przypadku gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu postawione (zob. podobnie, w szczególności wyroki z dnia 13 marca 2001 r. w sprawie C‑379/98 PreussenElektra, Rec. str. I‑2099, pkt 39, oraz z dnia 22 stycznia 2002 r. w sprawie C‑390/99 Canal Satélite Digital, Rec. str. I‑607, pkt 19).

29 W celu upewnienia się, czy okoliczności przedstawione przez Sąd Supremo odpowiadają tym wymogom, należy wziąć pod uwagę charakter i zasięg zadanego pytania. Z tego względu, że wymóg dokładności co do kontekstu faktycznego ma szczególne znaczenie w dziedzinie konkurencji, która charakteryzuje się skomplikowanymi sytuacjami faktycznymi i prawnymi, należy zbadać, czy postanowienie odsyłające zawiera wystarczające wskazówki, aby Trybunał mógł udzielić użytecznej odpowiedzi na to pytanie (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Viacom Outdoor, pkt 23 i przywołane tam orzecznictwo)

30 W tym względzie należy stwierdzić, że postanowienie odsyłające nie zawiera pewnych wskazówek, które byłyby istotne dla udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie. O ile bowiem prawdą jest, że zgodnie z treścią tego pytania prowadzący stację paliw ponosi ryzyko związane z towarem od chwili otrzymania go od dostawcy, to postanowienie odsyłające nie umożliwia jednak ustalenia tego, czy na mocy umów o dystrybucji paliw ów prowadzący stację paliw ponosi jakieś konkretne ryzyko, czy nie, ani tego, kto jest właścicielem paliw po jego dostarczeniu prowadzącemu stację paliw, czy też tego, kto ponosi koszty transportu.

31 Jednakże mimo tych braków postanowienie odsyłające umożliwia określenie zasięgu postawionego pytania, o czym świadczy treść uwag, jakie zostały przedstawione przez strony postępowania przed sądem krajowym oraz Komisję. Dlatego też Trybunał dysponuje wystarczającymi informacjami o okolicznościach faktycznych, aby dokonać wykładni przepisów wspólnotowych i udzielić użytecznej odpowiedzi na to pytanie.

32 Ponadto, jak podkreśla rzecznik generalna w pkt 30 swojej opinii, nie jest oczywiste, że legalność decyzji o umorzeniu postępowania, która została wydana w 1997 r. przez Servicio de Defensa de la Competencia, nie musi być oceniana w świetle obowiązującego w tamtym czasie prawa, to jest w szczególności rozporządzenia nr 1984/83. W każdym bądź razie decyzja w zakresie możliwości zastosowania tego rozporządzenia do stanu faktycznego będącego przedmiotem sporu przed sądem krajowym należy do sądu krajowego. W konsekwencji wątpliwości Komisji w zakresie zasadności postawionego pytania nie są również w stanie podważyć jego dopuszczalności.

33 W świetle powyższego na zadane pytanie prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi.

Co do istoty sprawy

34 Swoim pytaniem sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 85 traktatu i rozporządzenie nr 1984/83 obejmuje swoim zakresem umowy w sprawie wyłącznej dystrybucji paliw, które zawierają cechy opisane przez ten sąd.

35 Tytułem wstępu należy stwierdzić, że omawiane rozporządzenie przewiduje jedynie wyłączenie grupowe, zgodnie z którym przewidziany w art. 85 ust. 1 traktatu zakaz porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk (zwanych dalej „kartelem”) nie obejmuje pewnych kategorii umów, jakie zostały zawarte między przedsiębiorstwami. A zatem zakres stosowania rozporządzenia nr 1984/83 może obejmować jedynie porozumienia między przedsiębiorstwami w rozumieniu tego przepisu.

36 Należy zatem zbadać, czy sporne umowy w postępowaniu przed sądem krajowym można uznać za takie porozumienia między przedsiębiorstwami oraz następnie, czy w ich przypadku ma zastosowanie wyłączenie grupowe ustanowione mocą rozporządzenie nr 1984/83.

37 W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem porozumienia między podmiotami gospodarczymi działającymi w różnych stadiach procesu gospodarczego, a mianowicie porozumienia wertykalne, mogą stanowić porozumienia w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu i podlegać zakazowi ustanowionemu w tym przepisie (zob. podobnie wyroki z dnia 13 lipca 1966 r. w sprawach połączonych 56/64 i 58/64 Consten i Grundig przeciwko Komisji, Rec. str. 429, 491, oraz z dnia 24 października 1995 r. w sprawie C‑266/93 Volkswagen i VAG Leasing, Rec. str. I‑3477, pkt 17).

38 Jednakże takie umowy wertykalne, jak umowy między CEPSA i prowadzącymi stacje paliw, są objęte zakresem art. 85 traktatu jedynie wtedy, gdy prowadzący stację paliw zostanie uznany za niezależny podmiot gospodarczy oraz gdy oba przedsiębiorstwa są związane umową.

39 Otóż z utrwalonego orzecznictwa wynika, że pojęcie przedsiębiorstwa we wspólnotowym prawie konkurencji obejmuje każdą jednostkę wykonującą działalność gospodarczą niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania (wyroki z dnia 23 kwietnia 1991 r. w sprawie C‑41/90 Höfner i Elser, Rec. str. I‑1979, pkt 21, oraz z dnia 11 lipca 2006 r. w sprawie C‑205/03 P FENIN przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑6295, pkt 25).

40 Trybunał uściślił również, że pojęcie przedsiębiorstwa rozpatrywane w tym samym kontekście winno być rozumiane jako odnoszące się do jednostki gospodarczej jako przedmiotu danego porozumienia, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia owa jednostka gospodarcza składa się z wielu osób fizycznych lub prawnych (wyrok z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 170/83 Hydrotherm, Rec. str. 2999, pkt 11).

41 Ponadto Trybunał podkreślił, że w celu stosowania reguł konkurencji formalne rozdzielenie dwóch spółek, wynikające z ich odrębnej osobowości prawnej, nie jest rozstrzygające, lecz że decydującym kryterium jest ustalenie, czy na rynku zachowują się one w jednolity sposób, czy też nie (zob. podobnie wyrok z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 48/69 ICI przeciwko Komisji, Rec. str. 619, pkt 140).

42 W pewnych okolicznościach, stosunki między zleceniodawcą a jego pośrednikiem mogą mieć charakter właściwy takiej jednostce gospodarczej (zob. podobnie wyrok z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1663, pkt 480).

43 Z orzecznictwa wynika jednakże, że pośrednicy mogą utracić charakter niezależnych podmiotów gospodarczych tylko wtedy, gdy nie ponoszą żadnego ryzyka wynikającego z wynegocjowanych lub z zawartych przez nich umów na rachunek zleceniodawcy i działają jako organy pomocnicze włączone do przedsiębiorstwa tego zleceniodawcy (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Volkswagen i VAG Leasing, pkt 19).

44 Dlatego też w przypadku gdy pośrednik, taki jak prowadzący stację paliw, pomimo odrębnej osobowości prawnej nie określa w niezależny sposób swojego zachowania na rynku, ponieważ jest on całkowicie uzależniony od swojego zleceniodawcy, takiego jak dostawca paliw, gdyż to właśnie on ponosi ryzyko finansowe i gospodarcze związane z przedmiotową działalnością gospodarczą, zakaz ustanowiony w art. 85 ust. 1 traktatu nie ma zastosowania do stosunków między tym pośrednikiem a zleceniodawcą.

45 Natomiast, jeśli porozumienia zawarte pomiędzy zleceniodawcą a jego pośrednikami powierzają lub pozostawiają tym ostatnim zadania zbliżone pod względem gospodarczym do zadań działającego na własny rachunek podmiotu gospodarczego ze względu na fakt, iż przewidują odpowiedzialność rzeczonych pośredników z tytułu ryzyka finansowego i handlowego towarzyszącego sprzedaży lub wykonaniu umów zawartych z osobami trzecimi, wspomniani pośrednicy nie mogą zostać uznani za organy pomocnicze zintegrowane z przedsiębiorstwem zleceniodawcy, a klauzula ograniczająca konkurencję określona przez te strony może stanowić porozumienie pomiędzy przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 85 traktatu (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, pkt 541 i 542).

46 Z powyższego wynika, że decydującym kryterium oceny, czy prowadzący stację paliw jest niezależnym podmiotem gospodarczym, jest umowa zawarta ze zleceniodawcą, a w szczególności milczące lub wyraźne klauzule tej umowy, które dotyczą przejęcia ryzyka finansowego i handlowego towarzyszącego sprzedaży towarów osobom trzecim. Jak słusznie zauważa Komisja w swoich uwagach, zagadnienie ryzyka należy poddać analizie w każdym poszczególnym przypadku i uwzględniając raczej rzeczywistość gospodarczą aniżeli kwalifikację prawną stosunku umownego w prawie krajowym.

47 W tych okolicznościach należy ocenić, czy w ramach umów, które mają cechy opisane przez sąd krajowy, prowadzący stacje paliw ponoszą pewne ryzyko finansowe i handlowe towarzyszące sprzedaży paliw na rzecz osób trzecich, czy też nie.

48 Analizę dotyczącą rozłożenia podziału tego ryzyka należy przeprowadzić w świetle stanu faktycznego sprawy zawisłej przed sądem krajowym. Otóż, jak już wskazano w pkt 30 niniejszego wyroku, przekazane Trybunałowi akta nie zawierają kompletnych informacji na temat sposobu, w jaki ten podział jest dokonywany w ramach umów zawartych między CEPSA a prowadzącymi stacje paliw.

49 W tym kontekście należy przypomnieć, że Trybunał nie jest właściwy do dokonywania oceny okoliczności faktycznych w sprawie zawisłej przed sądem krajowym ani do stosowania do przepisów lub do sytuacji krajowych norm wspólnotowych, których wykładni dokonuje, gdyż należy to do właściwości sądów krajowych (zob. w szczególności wyroki z dnia 23 lutego 2006 r. w sprawie C‑253/03 CLT-UFA, Zb.Orz. str. I‑1831, pkt 36, oraz z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C‑451/03 Servizi Ausiliari Dottori Commercialisti, Zb.Orz. str. I‑2941, pkt 69).

50 Niemniej jednak należy określić kryteria umożliwiające ocenę rzeczywistego podziału ryzyka finansowego i handlowego pomiędzy prowadzącymi stacje paliw a dostawcą paliw, tak jak miało to miejsce w spornych umowach w postępowaniu przed sądem krajowym, w celu udzielenia sądowi krajowemu odpowiedzi użytecznej do ustalenia, czy w ich przypadku art. 85 traktatu ma zastosowanie.

51 W tym względzie sąd krajowy musiałby uwzględnić z jednej strony ryzyko towarzyszące sprzedaży towarów, takie jak finansowanie zapasów paliw, a z drugiej strony ryzyko towarzyszące inwestycjom specyficznym dla rynku, a mianowicie inwestycjom, które są niezbędne do tego, aby prowadzący stację paliw miał możliwość negocjowania lub zawierania umów z osobami trzecimi.

52 Odnosząc się najpierw do ryzyka towarzyszącego sprzedaży towarów, to prawdopodobnie prowadzący stację paliw ponosi to ryzyko, gdy staje się właścicielem towarów od momentu otrzymania ich od dostawcy, to znaczy. przed ich późniejszą sprzedażą osobie trzeciej.

53 Tak samo należy uznać, że prowadzący stację paliw, który ponosi pośrednio bądź bezpośrednio koszty związane z dystrybucją tych towarów, w szczególności koszty transportu, ponosi w ten sposób część ryzyka towarzyszącego sprzedaży tych towarów.

54 Fakt, że prowadzący stację paliw ponosi koszty utrzymania magazynów, mógłby również wskazywać na przeniesienie na niego ryzyka towarzyszącego sprzedaży towarów.

55 Ponadto sąd krajowy powinien określić, kto ponosi odpowiedzialność za ewentualne szkody powstałe w towarach, takie jak utrata czy pogorszenie, jak również za szkodę spowodowaną przez towary sprzedane osobom trzecim. W przypadku gdy prowadzący stację paliw ponosi odpowiedzialność z tytułu tych szkód, niezależnie od tego czy przestrzegał obowiązku do przechowywania tych towarów w warunkach pozwalających na uniknięcie jakiejkolwiek utraty czy pogorszenia, czy też nie, należałoby uznać, że ryzyko jest przeniesione na prowadzącego stację paliw.

56 W zależności od zasad lub praktyk dotyczących systemu płatności za paliwa należy również ocenić podział ryzyka finansowego związanego z towarami, w szczególności jeśli chodzi o zapłatę za paliwa, w przypadku gdy prowadzący stację paliw nie znajdzie nabywcy lub w przypadku późniejszej zapłaty wskutek użycia karty kredytowej.

57 W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, że prowadzący stację paliw jest zobowiązany do zapłaty na rzecz CEPSA kwoty odpowiadającej cenie sprzedaży paliw w terminie dziewięciu dni od daty dostawy oraz że, w tym samym terminie, prowadzący stację paliw otrzymuje od CEPSA prowizję, której kwota zależy od ilości dostarczonego paliwa.

58 W tych okolicznościach do sądu krajowego należy zbadanie, czy zapłata na rzecz dostawcy kwoty odpowiadającej cenie sprzedaży paliwa zależy od ilości paliwa rzeczywiście sprzedanej w tym terminie oraz, odnośnie do szybkości obrotu towarów na stacjach paliw, czy paliwo dostarczone przez dostawcę zostało zbyte w terminie dziewięciu dni. W razie odpowiedzi pozytywnej należałoby wyciągnąć wniosek, że ryzyko handlowe ponosi dostawca.

59 Odnośnie do ryzyka towarzyszącego inwestycjom specyficznym dla rynku, jeśli prowadzący dokonuje specyficznych inwestycji związanych ze sprzedażą towarów, takich jak inwestycje w lokal lub w wyposażenie, jak zbiornik na paliwo, lub jeśli zobowiązuje się do zainwestowania w akcje promocyjne, omawiane ryzyko zostaje przeniesione na prowadzącego stację paliw.

60 Z powyższego wynika, że w celu ustalenia, czy art. 85 traktatu znajduje zastosowanie, należy dokonać analizy podziału ryzyka finansowego i handlowego pomiędzy prowadzącego stację paliw a dostawcę paliw w zależności od kryteriów takich jak własność towarów, udział w kosztach ich dystrybucji, ich utrzymanie, odpowiedzialność z tytułu ewentualnych szkód w towarach lub szkód spowodowanych przez te towary osobom trzecim oraz realizacja inwestycji specyficznych dla sprzedaży tych towarów.

61 Jednakże, jak słusznie twierdzi Komisja, okoliczność, iż pośrednik ponosi jedynie niewielką część ryzyka nie może prowadzić do zastosowania art. 85 traktatu.

62 Należy jednak stwierdzić, że w takim przypadku jedynie zobowiązania nałożone na pośrednika w ramach sprzedaży towarów osobom trzecim na rachunek zleceniodawcy nie są objęte zakresem tego przepisu. W istocie, jak podnosi Komisja, umowa agencyjna może zawierać postanowienia dotyczące stosunków między agentem a zleceniodawcą, do których ten przepis ma zastosowanie, takie jak klauzule wyłączności i klauzule zakazu konkurencji. W tym względzie należy uznać, że w ramach takich stosunków agenci są w zasadzie niezależnymi podmiotami gospodarczymi oraz że omawiane klauzule mogą naruszyć reguły konkurencji w zakresie, w jakim powodują zamknięcie omawianego rynku.

63 W przypadku gdyby po dokonaniu analizy ryzyka ponoszonego przez prowadzących stację paliw, które stanowi przedmiot postępowania przed sądem krajowym, należało uznać, że zobowiązania nałożone na nich w ramach sprzedaży towarów osobom trzecim nie są objęte porozumieniami między przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 85 traktatu, to nałożone na tych prowadzących zobowiązanie do sprzedaży paliwa po ustalonej cenie nie byłoby objęte zakresem tego przepisu i dlatego stanowiłoby nierozerwalną część uprawnienia CEPSA do określania zakresu działalności jej agentów. Natomiast jeżeli sędzia krajowy stwierdziłby istnienie porozumienia między przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 85 traktatu w odniesieniu do sprzedaży towarów osobom trzecim, powstałoby pytanie, czy sporne zobowiązanie może być objęte wyłączeniem grupowym, o którym mowa w art. 10–13 rozporządzenia nr 1984/83.

64 W tym względzie należy stwierdzić, że art. 11 rozporządzenia nr 1984/83 wymienia zobowiązania, które poza klauzulą wyłączności można nałożyć na odsprzedawcę, do których nie należy narzucanie przy sprzedaży cen detalicznych. W konsekwencji ustalenie tej ceny przez CEPSA stanowiłoby ograniczenie konkurencji nieobjęte wyłączeniem ustanowionym w art.10 tego rozporządzenia.

65 Mając na uwadze powyższe rozważania, na pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w ten sposób, że art. 85 traktatu znajduje zastosowanie do umowy w sprawie wyłącznej dystrybucji paliw, takiej jak sporna umowa w postępowaniu przed sądem krajowym, która została zawarta między dostawcą a prowadzącym stację paliw, jeżeli prowadzący stację paliw ponosi ryzyko finansowe lub handlowe towarzyszące sprzedaży osobom trzecim w zakresie, którego nie można pominąć.

66 Artykuły 10–13 rozporządzenia nr 1984/83 należy interpretować w ten sposób, że rozporządzenie to nie obejmuje takiej umowy w zakresie, w jakim przewiduje ona zobowiązanie prowadzącego stację paliw do przestrzegania przy sprzedaży ceny detalicznej ustalonej przez dostawcę.

W przedmiocie kosztów

67 Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

1) Artykuł 85 traktatu WE (po zmianach art. 85 ust. 1 traktatu WE, obecnie art. 81 ust. 1 WE) znajduje zastosowanie do umowy w sprawie wyłącznej dystrybucji paliw, takiej jak sporna umowa w postępowaniu przed sądem krajowym, która została zawarta między dostawcą a prowadzącym stację paliw, jeżeli prowadzący stację paliw ponosi ryzyko finansowe lub handlowe towarzyszące sprzedaży osobom trzecim w zakresie, którego nie można pominąć.

2) Artykuły 10–13 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 1984/83 z dnia 22 czerwca 1983 r. w sprawie zastosowania art. 85 ust. 3 traktatu do kategorii umów w sprawie wyłącznego zakupu należy interpretować w ten sposób, że rozporządzenie to nie obejmuje takiej umowy w zakresie, w jakim przewiduje ona zobowiązanie prowadzącego stację paliw do przestrzegania przy sprzedaży ceny detalicznej ustalonej przez dostawcę.

Podpisy