OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 27 marca 2019 r. ( 1 )

Sprawa C‑716/17

A

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania)]

Odesłanie prejudycjalne – Pracownicy – Ograniczenie swobodnego przemieszczania się – Wszczęcie postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań – Wymóg zamieszkania – Dopuszczalność

I. Wprowadzenie

1. W wyroku Radziejewski ( 2 ) Trybunał orzekł, że przepisy krajowe uzależniające uzyskanie decyzji o umorzeniu zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkania w danym państwie członkowskim stanowią ograniczenie swobodnego przemieszczania się pracowników co do zasady zakazanego na mocy art. 45 TFUE.

2. Niniejsza sprawa dotyczy kwestii, czy duńskie przepisy jurysdykcyjne są – w kontekście postępowań w sprawie umorzenia zobowiązań – sprzeczne z art. 45 TFUE. W przeciwieństwie do zdania sądu odsyłającego w sprawie, w której zapadł wyrok Radziejewski ( 3 ), w ocenie sądu zwracającego się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie rozpatrywane przepisy stanowią ograniczenie swobodnego przemieszczania się pracowników. W pierwszym pytaniu prejudycjalnym Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania) zmierza wobec tego do ustalenia, czy takie ograniczenie może jednak być uzasadnione. W pytaniu drugim, przedstawionym posiłkowo, sąd ów zwraca się do Trybunału o orzeczenie, czy w okolicznościach niniejszego wypadku art. 45 TFUE wywiera bezpośredni skutek w stosunku do prywatnoprawnych wierzycieli dłużnika, który złożył wniosek o umorzenie zobowiązań.

II. Ramy prawne

A. Prawo Unii

1. Rozporządzenie (WE) nr 44/2001

3. Artykuł 1 rozporządzenia (WE) nr 44/2001 ( 4 ) stanowi: „1. Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, niezależnie od rodzaju sądu. Nie obejmuje ono w szczególności spraw podatkowych, celnych i administracyjnych. 2. Niniejszego rozporządzenia nie stosuje się do: […] b) upadłości, układów i innych podobnych postępowań; […]”.

2. Rozporządzenie (UE) nr 1215/2012

4. Zgodnie z art. 1 rozporządzenia (UE) nr 1215/2012 ( 5 ): „1. Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, niezależnie od rodzaju sądu. Nie obejmuje ono w szczególności spraw podatkowych, celnych, administracyjnych ani spraw dotyczących odpowiedzialności państwa za działania lub zaniechania w wykonywaniu władzy publicznej (acta iure imperii). 2. Niniejsze rozporządzenie nie ma zastosowania do: […] b) upadłości, układów i innych podobnych postępowań; […]”.

3. Rozporządzenie (UE) 2015/848

5. Artykuł 1 rozporządzenia (UE) 2015/848 ( 6 ), zatytułowany „Zakres zastosowania”, stanowi: „1. Niniejsze rozporządzenie ma zastosowanie do publicznych postępowań zbiorowych – w tym do postępowań przejściowych – określonych w prawie dotyczącym niewypłacalności i w których do celów naprawczych, celów restrukturyzacji długu, reorganizacji lub likwidacji: […] b) majątek i sprawy dłużnika poddano kontroli sądowej lub nadzorowi sądowemu; lub […]”.

6. W motywie 88 rozporządzenia 2015/848 przypomniano natomiast, że Królestwo Danii nie jest związane tym rozporządzeniem i go nie stosuje. Królestwo Danii nie było także związane poprzednim rozporządzeniem, czyli rozporządzeniem (WE) nr 1346/2000 ( 7 ).

B. Prawo duńskie

7. Stosownie do § 3 konkursloven (ustawy o upadłości): „1. Wnioski o restrukturyzację zadłużenia, ogłoszenie upadłości lub umorzenie zobowiązań należy składać w sądzie upadłościowym właściwym dla miejsca prowadzenia działalności gospodarczej przez dłużnika. 2. Jeżeli dłużnik nie prowadzi działalności gospodarczej w Danii, wniosek ten należy złożyć do sądu upadłościowego właściwego dla okręgu, w którym dłużnik ma miejsce zamieszkania. […]”.

8. Wykładni pojęcia „miejsca zamieszkania” („hjemting”) należy dokonywać w zgodzie w szczególności z art. 235 retsplejeloven (ustawy o wymiarze sprawiedliwości), który ma następujące brzmienie: „1. Sądem właściwym dla wszczęcia postępowania w sprawie jest sąd właściwy miejscowo dla strony pozwanej, chyba że z przepisu ustawy wynika co innego. 2. Sądem właściwym miejscowo jest sąd, w którego okręgu strona pozwana ma miejsce zamieszkania. Jeżeli strona pozwana ma miejsce zamieszkania w kilku okręgach, należy przyjąć, że w jej przypadku sądem właściwym miejscowo jest sąd każdego z tych okręgów. 3. Jeżeli strona pozwana nie ma miejsca zamieszkania, sądem właściwym miejscowo jest sąd, w którego okręgu przebywa. 4. Jeżeli strona pozwana nie ma ani miejsca zamieszkania ani znanego miejsca pobytu, sądem właściwym miejscowo jest sąd, w którego okręgu miała ostatnie miejsce zamieszkania lub pobytu”.

III. Okoliczności faktyczne w sporze w postępowaniu głównym

9. Wnioskodawca w postępowaniu głównym, A, jest obywatelem duńskim wykonującym działalność zawodową jako pracownik najemny w Danii, gdzie podlega również nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu. Mieszka w Szwecji.

10. W dniu 8 lutego 2017 r. A złożył do Sø- og Handelsretten (sądu ds. morskich i gospodarczych) w Kopenhadze (Dania) wniosek o umorzenie zobowiązań. Wniosek dotyczył długów powstałych w stosunkach z duńskimi wierzycielami w okresie od 1999 r.

11. Postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2017 r. Sø- og Handelsretten (sąd ds. morskich i gospodarczych) odrzucił wniosek ze względu na brak jurysdykcji. Zdaniem tego sądu sądy duńskie nie mają jurysdykcji do prowadzenia postępowania wszczętego przez A, ponieważ nie prowadzi on w tym kraju działalności na własny rachunek i nie ma w nim miejsca zamieszkania.

12. Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego), orzekający jako sąd drugiej instancji, musi wobec tego rozstrzygnąć, czy sąd duński ma jurysdykcję do rozpoznania wniosku A o umorzenie zobowiązań. W ocenie tego sądu sąd duński mógłby mieć jurysdykcję jedynie wówczas, gdyby duńskie przepisy jurysdykcyjne w dziedzinie umorzenia zobowiązań były sprzeczne z prawem Unii.

IV. Pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

13. W tych okolicznościach Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami: „1) Czy sprzeczne z art. 45 TFUE w wykładni przyjętej w wyroku [Radziejewski ( 8 )] są takie przepisy dotyczące jurysdykcji jak przepisy duńskie, których celem jest zapewnienie, że sąd rozpoznający sprawę dotyczącą umorzenia zobowiązań dysponuje wiedzą, którą może uwzględnić dokonując oceny konkretnych warunków społecznych i ekonomicznych, w jakich żyją oraz, w jego ocenie, będą żyć w przyszłości dłużnik i jego rodzina, oraz że ocena ta zostanie dokonana według uprzednio ustalonych kryteriów, pozwalających na określenie, co należy uznać za możliwy do zaakceptowania skromny poziom życia w ramach rozwiązania obejmującego umorzenie zobowiązań? Jeżeli w udzielonej na pytanie pierwsze odpowiedzi przedmiotowe ograniczenie zostanie uznane za nieuzasadnione, sąd odsyłający wnosi, by Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej udzielił odpowiedzi także na następujące pytanie: 2) Czy art. 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, że wywiera on skutek bezpośredni także pomiędzy podmiotami prywatnymi w sytuacji takiej, jak ta rozpatrywana w niniejszej sprawie, czego skutkiem prywatni wierzyciele musieliby zaakceptować obniżenie wysokości lub całkowitą utratę kwot należnych im od dłużnika, który przeniósł się do innego kraju?”.

14. Postanowienie odsyłające wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 22 grudnia 2017 r.

15. A, rząd duński oraz Komisja Europejska przedstawili uwagi na piśmie. Strony te wzięły udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 15 stycznia 2019 r.

V. Analiza

16. Aby dobrze zrozumieć zagadnienia powstałe w niniejszej sprawie, należy na wstępie spojrzeć na problemy podniesione w pytaniach prejudycjalnych przez pryzmat systemu prawa międzynarodowego prywatnego Unii. W tym celu przedstawię najpierw kilka uwag na temat duńskiego postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań. Następnie zbadam, czy postępowanie to objęte jest zakresem stosowania aktów prawa Unii. Wreszcie, na podstawie tych rozważań, przeanalizuję pytania prejudycjalne.

A. Duńskie postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań

17. Sąd odsyłający wyjaśnia, że duńskie postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań wszczynane jest poprzez złożenie wniosku do sądu upadłościowego przez dłużnika. Sąd ten wysłuchuje dłużnika i ustala, czy zachodzą okoliczności sprzeciwiające się wszczęciu takiego postępowania. Na tym etapie badana jest także jurysdykcja sądów duńskich i to właśnie na tym etapie znajduje się postępowanie, w którym przedstawiono niniejsze pytania prejudycjalne.

18. Jeśli sąd ma jurysdykcję i jeśli nie występują na tym etapie okoliczności sprzeciwiające się wszczęciu postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań, sąd upadłościowy wszczyna omawiane postępowanie. W tym celu sąd ów wyznacza asystenta, którym powinien być adwokat i którego zadaniem jest szczegółowe zbadanie sytuacji ekonomicznej dłużnika i sporządzenie planu restrukturyzacji zadłużenia. Wspomniany plan zawiera szczegółowe przedstawienie aktywów i długów dłużnika oraz sytuacji ekonomicznej jego gospodarstwa domowego, jak również propozycję umorzenia zobowiązań.

19. Propozycja ta przesyłana jest następnie wierzycielom, którzy dopiero na tym etapie włączają się do postępowania. Zostaje im wyznaczony termin do podniesienia zastrzeżeń wobec omawianej propozycji. Sąd upadłościowy zwołuje następnie posiedzenie, na którym wydaje orzeczenie w przedmiocie wniosku o umorzenie zobowiązań.

20. Sąd upadłościowy może wydać postanowienie o umorzeniu zobowiązań, jeżeli, po pierwsze, dłużnik udowodni, że nie ma możliwości spłaty swoich zobowiązań ani nie będzie miał takiej możliwości w ciągu kilku najbliższych lat, oraz, po drugie, uzasadnione jest założenie, iż umorzenie zobowiązań doprowadzi do trwałej poprawy jego sytuacji ekonomicznej. Postanowienia o umorzeniu zobowiązań nie wydaje się w szczególności wówczas, gdy sytuacja ekonomiczna dłużnika nie została wyjaśniona. Sąd upadłościowy może także odmówić umorzenia zobowiązań, jeżeli zachodzą przemawiające przeciwko temu inne okoliczności.

21. Z przedstawionej przez sąd odsyłający wykładni tych duńskich przepisów wynika, że sąd upadłościowy powinien móc dokonać oceny przeszłej, obecnej i przyszłej sytuacji społecznej i finansowej dłużnika w celu ustalenia, czy spełnia on przesłanki umorzenia zobowiązań, a także sytuacji jego współmałżonka lub partnera i jego dzieci. Dla dokonania tej oceny, a w szczególności dla zweryfikowania informacji przedstawionych przez dłużnika, często niezbędna jest znajomość lokalnego kontekstu. Dlatego też, zdaniem sądu odsyłającego, kluczowe jest to, aby wnioski o umorzenie zobowiązań były rozpoznawane przez sąd miejsca zamieszkania lub miejsca pobytu dłużnika.

B. Uwagi wstępne w przedmiocie stosowania instrumentów prawnych prawa międzynarodowego prywatnego Unii

22. W pierwszej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że Królestwo Danii nie stosuje rozporządzenia nr 1346/2000, i podnosi, że w świetle wyroku Radziejewski ( 9 ), nawet gdyby rozporządzenie to miało zastosowanie, duńskie postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań nie podlegałoby wspomnianemu rozporządzeniu. Co więcej, sąd ów wskazuje, że podobnie jak w przypadku szwedzkiego postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań, którego dotyczył tamten wyrok, duńskie postępowanie nie prowadzi do zajęcia majątku dłużnika.

23. Pragnę zauważyć, że w wyroku Radziejewski ( 10 ) Trybunał wskazał, iż szwedzkie postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań nie jest wymienione w załączniku A do rozporządzenia nr 1346/2000 oraz że to rozporządzenie znajduje zastosowanie wyłącznie do postępowań wymienionych w tym załączniku ( 11 ). Idąc tym samym tokiem myślenia, Trybunał orzekł w sprawie Bank Handlowy i Adamiak ( 12 ), że francuskie postępowanie ochronne jest objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 1346/2000 ze względu na to, iż znajduje się w wykazie postępowań zawartym w załączniku A do tego rozporządzenia. Niektórzy komentatorzy wyrażali jednak wątpliwości co do spełnienia przez to postępowanie przesłanek przewidzianych w art. 1 ust. 1 omawianego rozporządzenia ( 13 ). Wnioskowali oni wobec tego, że poprzez wskazanie danego postępowania w załączniku A do rozporządzenia nr 1346/2000 państwa członkowskie mogą spowodować, że owo rozporządzenie będzie miało zastosowanie do postępowań niespełniających przesłanek określających jego zakres stosowania ( 14 ).

24. Tak czy inaczej, w niniejszej sprawie nie ma moim zdaniem potrzeby roztrząsania kwestii, czy postępowanie niespełniające przesłanek określonych w art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 mogłoby zostać wskazane w załączniku A do tego rozporządzenia. Duńskie postępowanie nie figuruje w tym załączniku po prostu dlatego, że Królestwo Danii nie stosuje rozporządzenia nr 1346/2000.

25. Prawdą jest też, jak wskazują rząd duński i Komisja, że rozporządzenie 2015/848, które zastąpiło rozporządzenie nr 1346/2000, wydaje się obejmować postępowania w sprawie umarzania zobowiązań. Z art. 1 ust. 1 lit. b) rozporządzenia 2015/848 wynika, że rozporządzenie to ma zastosowanie do publicznych postępowań zbiorowych określonych w prawie dotyczącym niewypłacalności i w których do celów naprawczych, celów restrukturyzacji długu, reorganizacji lub likwidacji majątek i sprawy dłużnika poddano kontroli sądowej lub nadzorowi sądowemu, o ile, jak wynika z art. 1 ust. 1 akapit trzeci omawianego rozporządzenia, postępowania te są wymienione w załączniku A do tego samego rozporządzenia ( 15 ). Należy jednak zauważyć, że podobnie jak rozporządzenie nr 1346/2000, rozporządzenie 2015/848 nie wiąże Królestwa Danii. Co więcej, rozporządzenie 2015/848 ma zastosowanie do postępowań wszczętych po dniu 26 czerwca 2017 r. ( 16 ), podczas gdy wniosek wszczynający postępowanie główne został złożony w dniu 7 lutego 2017 r.

26. W drugiej kolejności sąd odsyłający wskazuje, że w przeciwieństwie do rozporządzeń dotyczących niewypłacalności, rozporządzenie nr 44/2001 ma zastosowanie do Królestwa Danii na podstawie „równoległej umowy” ( 17 ).

27. Tymczasem zgodnie z uwagami sądu odsyłającego duńskie postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań nie jest objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 44/2001 ani rozporządzenia nr 1215/2012, które je zastąpiło. W myśl art. 1 ust. 2 lit. b) obu tych rozporządzeń nie stosuje się ich do upadłości, układów i innych podobnych postępowań.

28. Podzielam w tym względzie pogląd sądu odsyłającego.

29. Skoro postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań spełnia przesłanki określone w art. 1 ust. 1 rozporządzenia 2015/848 i z tego względu może być objęte zakresem stosowania tego rozporządzenia, postępowanie to nie może moim zdaniem być objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 1215/2012. Rozporządzenie nr 1215/2012 i rozporządzenie 2015/848 uzupełniają się, a ich odpowiednie zakresy stosowania nie powinny się pokrywać ( 18 ).

30. Okoliczność, że rozporządzenie 2015/848 nie znajduje zastosowania w Danii, nie ma znaczenia ( 19 ). Zakres stosowania rozporządzenia nr 1215/2012 nie może być określany w zależności od tego, czy rozporządzenie 2015/848 znajduje czy też nie znajduje zastosowania w danym państwie członkowskim.

31. Ponadto, jak wynika z pkt 23 i 24 niniejszej opinii, stosowanie rozporządzenia 2015/848 uzależnione jest od wskazania postępowania w załączniku A do tego rozporządzenia ( 20 ). Niemniej jednak oczywiste jest, że postępowanie, które spełnia przesłanki określone w art. 1 ust. 1 rozporządzenia 2015/848, nie może być objęte zakresem stosowania rozporządzenia nr 1215/2012 z tego tylko powodu, że nie zostało wskazane w załączniku A do rozporządzenia 2015/848 ( 21 ).

32. Reasumując, duńskie postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań, którego dotyczy postanowienie odsyłające, nie jest objęte zakresami zastosowania rozporządzeń nr 1346/2000, 44/2001 i 1215/2012. W konsekwencji przepisy tych rozporządzeń nie będą brane pod uwagę przy dokonywaniu analizy pytań prejudycjalnych przedstawionych w niniejszej sprawie. Niemniej jednak w ramach analizy pierwszego pytania prejudycjalnego rozważę problematykę dotyczącą stosowania rozporządzenia 2015/848 w okolicznościach takich jak rozpatrywane w niniejszej sprawie, gdyż rząd duński wydaje się wyprowadzać z tego rozporządzenia argument przemawiający za tezą, zgodnie z którą art. 45 TFUE nie sprzeciwia się wymogowi zamieszkania przewidzianemu w przepisach duńskich.

C. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

33. W swoim pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy przewidziany w duńskich przepisach wymóg zamieszkania może być uzasadniony okolicznością, że pozwala on na zagwarantowanie, iż sąd, do którego złożono wniosek o umorzenie zobowiązań, może orzekać na podstawie informacji dotyczących przeszłej, obecnej i przyszłej sytuacji społecznej i finansowej dłużnika i jego rodziny.

34. Sąd odsyłający nie zwraca się natomiast do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy przewidziany w duńskich przepisach wymóg zamieszkania stanowi ograniczenie swobodnego przemieszczania się pracowników, co do zasady zakazanego przez art. 45 TFUE. Odnosząc się do wyroku Radziejewski ( 22 ), sąd odsyłający oraz wszystkie strony uważają, że rozpatrywane przepisy duńskie ograniczają swobodę przemieszczania się pracowników. Niemniej jednak ich poglądy różnią się co do uzasadnienia tego ograniczenia.

35. Przed przeprowadzeniem analizy co do istoty pragnę sformułować kilka uwag dotyczących ewentualnych ograniczeń będących wynikiem działania przepisów jurysdykcyjnych w świetle wyroku Radziejewski ( 23 ). Następnie, biorąc pod uwagę argumenty przedstawione przez sąd odsyłający i rząd duński, zbadam, czy w okolicznościach niniejszej sprawy wymóg zamieszkania można uważać za uzasadniony.

1. W przedmiocie istnienia ograniczenia zasady swobodnego przemieszczania się

36. Trybunał podkreślił w swoim orzecznictwie, że przepis krajowy wprowadzający rozróżnienie oparte na kryterium miejsca zamieszkania może oddziaływać przede wszystkim na niekorzyść obywateli innych państw członkowskich, a zatem może stanowić przejaw dyskryminacji pośredniej opartej na obywatelstwie, sprzecznej ze swobodą przemieszczania się pracowników ( 24 ).

37. Niniejsza sprawa dotyczy jednak przepisów krajowych regulujących właściwość międzynarodową. Przepisy te, ze swej natury, opierają się na łącznikach, na podstawie których organy danego państwa są wskazywane jako właściwe do rozpoznania danej kategorii spraw. Ponadto, w szczególności w interesie dobrego administrowania wymiarem sprawiedliwości, przepisy te oparte są w większości na założeniu, zgodnie z którym musi istnieć związek między rozpoznawaną sprawą a państwem, którego sądy mają jurysdykcję do jej rozpoznania ( 25 ). Nie dziwi więc, że częstym łącznikiem jest miejsce zamieszkania.

38. Gdyby przyjąć, że użycie w przepisie jurysdykcyjnym łącznika związanego z miejscem zamieszkania stanowi przejaw dyskryminacji pośredniej opartej na obywatelstwie, to wszystkie przepisy jurysdykcyjne oparte na istnieniu związku między miejscem zamieszkania lub pobytu a danym państwem byłyby ze swojej natury dyskryminacyjne, a co za tym idzie, co do zasady byłyby sprzeczne z zagwarantowanymi w prawie Unii swobodami.

39. Wydaje mi się jednak, że taki rezultat byłby paradoksalny, ponieważ rozdziału kompetencji dokonuje się obecnie za pomocą przepisów jurysdykcyjnych, które posługują się łącznikami.

40. Nie należy pomijać tego, że niniejsza sprawa dotyczy szczególnego przepisu jurysdykcyjnego, odnoszącego się do postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań. Postępowania te nie są, przynajmniej w kontekście czasowym niniejszej sprawy, przedmiotem zharmonizowanych przepisów jurysdykcyjnych. Co więcej, państwa członkowskie nie mają obowiązku wprowadzić do swoich porządków prawnych postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań.

41. Co do zasady przepisy jurysdykcyjne nie przyznają, przynajmniej bezpośrednio, uprawnień o charakterze materialnoprawnym. Ich rola ogranicza się do wskazania organów, które mają jurysdykcję do orzekania o przyznaniu prawa lub nie.

42. Niemniej jednak w przypadku szczególnego postępowania, jakim jest postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań, państwa członkowskie zachowują swobodę co do ich ewentualnego wprowadzenia do prawa krajowego. W konsekwencji rola przepisu jurysdykcyjnego nie jest ograniczona wyłącznie do rozdziału kompetencji między organy wszystkich państw członkowskich. W przypadku takiego postępowania jurysdykcja sądów danego państwa członkowskiego może tworzyć możliwość skorzystania z instytucji umorzenia zobowiązań, a co za tym idzie, uzyskania orzeczenia w przedmiocie umorzenia zobowiązań, na które będzie można powołać się na terytorium danego państwa członkowskiego wobec wierzycieli dłużnika.

43. W konsekwencji nie można wykluczyć, że krajowy przepis jurysdykcyjny, w którym ustawodawca określa w praktyce podmioty mogące skorzystać z określonego postępowania, może powstrzymać pracownika będącego obywatelem państwa członkowskiego przed opuszczeniem jego państwa pochodzenia w celu skorzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się, przewidzianego w postanowieniach prawa pierwotnego, lub zniechęcić go do tego.

44. Tym samym rozumowaniem Trybunał kierował się w wyroku Radziejewski ( 26 ), w którym Trybunał orzekł, że przepisy krajowe uzależniające uzyskanie decyzji o umorzeniu zobowiązań od spełnienia wymogu zamieszkania mogą zniechęcać niewypłacalnego pracownika, którego zadłużenie jest tak poważne, że jest praktycznie niemożliwe, aby w przewidywalnej przyszłości mógł on spłacić swoje zobowiązania, do skorzystania z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się.

45. Z tych samych powodów uważam zatem, że wprowadzony w duńskich przepisach wymóg zamieszkania stanowi ograniczenie swobody przemieszczania się pracowników. W dalszej kolejności należy ustalić, czy stwierdzone ograniczenie może być uzasadnione.

2. W przedmiocie uzasadnienia

46. Sąd odsyłający uważa, że wymóg zamieszkania, przewidziany w duńskich przepisach jurysdykcyjnych, należy uważać za uzasadniony. W tej kwestii strony zajmują rozbieżne stanowiska. Rząd duński podziela stanowisko sądu odsyłającego, podczas gdy A i Komisja są zdania, że w świetle art. 45 TFUE wskazany wymóg nie może być uzasadniony.

47. Dla ustalenia, czy środek, który, jak stwierdzono, ogranicza swobodę przemieszczania się pracowników, może być uzasadniony, należy zbadać, czy środek ten, po pierwsze, zmierza do osiągnięcia celu zgodnego z traktatem i jest uzasadniony nadrzędnymi względami interesu ogólnego, po drugie, czy gwarantuje realizację rozpatrywanego celu, i po trzecie, czy nie wykracza poza to, co jest niezbędne do jego osiągnięcia ( 27 ). Najpierw zbadam pierwszą przesłankę dotyczącą prawnie uzasadnionego celu, a następnie przesłankę drugą i trzecią, które dotyczą odpowiednio właściwego i niezbędnego charakteru rozpatrywanego uregulowania.

a) Powołane uzasadnienie

48. Ze sposobu sformułowania pierwszego pytania prejudycjalnego oraz z treści postanowienia odsyłającego wynika, że wymóg, zgodnie z którym miejsce zamieszkania dłużnika musi znajdować się w Danii, służy temu, by wniosek o umorzenie zobowiązań został rozpoznany na podstawie wystarczających informacji pozwalających, po pierwsze, na przeprowadzenie oceny warunków życia dłużnika pod względem uwarunkowań społecznych i finansowych w celu ustalenia, czy jego zadłużenie wynika z braku możliwości czy też z braku woli do jego spłaty, po drugie, na zapewnienie trwałej poprawy sytuacji dłużnika i po trzecie, na zapewnienie, że w okresie spłacania długu w sposób rozłożony w czasie dłużnik będzie mógł żyć na odpowiednim poziomie – skromnym, ale możliwym do zaakceptowania.

49. Celem wymogu zamieszkania jest, jak wyjaśnił sąd odsyłający, zapewnienie, aby w trakcie rozpatrywania wniosku o umorzenie zobowiązań zostały uwzględnione okoliczności dotyczące sytuacji społecznej i finansowej dłużnika i jego bliskich, a także warunków życia w miejscu, w którym zaspokajają oni swoje potrzeby.

50. W wyroku Radziejewski Trybunał uznał w szczególności, w odpowiedzi na argument rządu szwedzkiego, zgodnie z którym wymóg zamieszkania był konieczny dla ustalenia w satysfakcjonujący sposób finansowej i osobistej sytuacji dłużnika, że państwo członkowskie ma prawo kontrolowania sytuacji finansowej i osobistej dłużnika przed wydaniem na jego korzyść decyzji prowadzącej do umorzenia wszystkich lub części jego zobowiązań ( 28 ).

51. Wydaje mi się, że cel wymogu zamieszkania przewidzianej w duńskich przepisach nie różni się od celu wymogu zamieszkania, którego dotyczył wyrok Radziejewski ( 29 ).

52. Zdaniem sądu odsyłającego i rządu duńskiego we wspomnianym wyroku Trybunał przeanalizował wymóg zamieszkania pod kątem konieczności skontrolowania sytuacji osobistej i finansowej dłużnika. Niemniej jednak Trybunał nie wypowiedział się, czy ograniczenie kręgu osób mogących skorzystać z postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań do osób mieszkających w państwie, w którym złożono wniosek, lub przynajmniej mających tam ostatnie miejsce pobytu, może być uzasadnione chęcią zapewnienia, że sąd, do którego wpłynął taki wniosek, będzie znał konkretną sytuację społeczną i finansową dłużnika i będzie mógł ją wziąć pod uwagę w swojej ocenie.

53. Rząd duński uważa też, że szwedzkie uregulowanie, którego dotyczył wyrok Radziejewski ( 30 ), wymagało również przeprowadzania następczej kontroli dłużnika, co pozwalało szwedzkim organom na kontrolę wysiłków podejmowanych przez dłużnika w celu wypełnienia jego zobowiązań. Rząd ten podnosi, że w konsekwencji wymóg miejsca zamieszkania nie mógł zagwarantować osiągnięcia zamierzonego przez niego celu, ponieważ po złożeniu wniosku o umorzenie zobowiązań dłużnik mógł po prostu przenieść swoje miejsce zamieszkania do innego państwa członkowskiego. Natomiast w ramach duńskiego postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań sądy nie dokonują następczej kontroli dłużnika.

54. Sąd odsyłający i rząd duński wydają się zatem podnosić, że duńskie przepisy zmierzają do zapewnienia wyższego poziomu znajomości sytuacji dłużnika niż wymagany na podstawie szwedzkiego uregulowania, którego dotyczył wyrok Radziejewski ( 31 ).

55. Niemniej jednak w obu tych przypadkach cel wymogu zamieszkania pozostaje niezmieniony. Różnice w poziomie znajomości sytuacji dłużnika mogą zostać moim zdaniem odzwierciedlone w kontekście oceny niezbędności rozpatrywanych przepisów.

56. Co więcej, wydaje mi się, że argument przedstawiony przez rząd duński, zgodnie z którym duńskie przepisy nie przewidują kontroli następczej, nie jest spójny z niektórymi innymi jego argumentami. Rząd ów podnosi bowiem w swoich uwagach, że postanowienie o umorzeniu zobowiązań wydane na korzyść dłużnika, który przeniósł się za granicę, może w pewnych okolicznościach zostać uchylone.

57. Konkretniej rzecz ujmując, sąd odsyłający precyzuje, że postanowienie o umorzeniu zobowiązań może zostać uchylone, jeśli w toku postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań dłużnik działał w sposób oszukańczy lub nie wypełnił obowiązków nałożonych na niego w postanowieniu o umorzeniu zobowiązań. W każdym razie, jak wynika z postanowienia odsyłającego i uwag rządu duńskiego, uchylenie postanowienia o umorzeniu zobowiązań nie następuje w sposób automatyczny.

58. Badanie zachowania dłużnika po wydaniu takiego postanowienia, poprzez które duńskie organy zmierzają do ustalenia, czy dłużnik wypełnia warunki zawarte w tym postanowieniu, stanowi moim zdaniem formę kontroli następczej. Z tego względu nie przekonuje mnie argument rządu duńskiego, zgodnie z którym niniejsza sprawa różni się od sprawy, w której zapadł wyrok Radziejewski ( 32 ), ponieważ duńskie organy nie dokonują kontroli następczej.

59. W świetle powyższych rozważań, biorąc pod uwagę analogię między celem szwedzkiego uregulowania, którego dotyczył wyrok Radziejewski ( 33 ), a przepisami rozpatrywanymi w niniejszej sprawie, uważam, że przewidziany w duńskich przepisach wymóg zamieszkania zmierza do realizacji prawnie uzasadnionego celu, mianowicie, by wniosek o umorzenie zobowiązań został rozpoznany na podstawie wystarczających informacji pozwalających na ustalenie przeszłej, obecnej i przyszłej sytuacji społecznej i finansowej dłużnika i jego najbliższych, a także warunków życia w miejscu, w którym zaspokajają oni swoje potrzeby.

b) Właściwy charakter i niezbędność rozpatrywanego uregulowania

60. Rozważania sądu odsyłającego oraz rządu duńskiego, mające na celu uzasadnienie rozpatrywanego ograniczenia, opierają się na założeniu, zgodnie z którym bliskość geograficzna między miejscem zamieszkania dłużnika a miejscem siedziby sądu, do którego złożono wniosek o umorzenie zobowiązań, pozwala na zapewnienie, że w ramach rozpatrywania tego wniosku zostaną wzięte pod uwagę okoliczności dotyczące sytuacji społecznej i finansowej dłużnika i jego bliskich, a także warunków życia w miejscu, w którym zaspokajają oni swoje potrzeby.

61. Sąd odsyłający i rząd duński utrzymują w tym względzie, że sąd rozpoznający wnioski o umorzenie zobowiązań nie ma i nie może mieć wiedzy na temat okoliczności, w jakich żyje wnioskodawca w innym państwie członkowskim. Nie istnieją przepisy pozwalające na skuteczne zwrócenie się do innych państw członkowskich o dostarczenie informacji dotyczących lokalnych okoliczności w zakresie środków i wydatków lub innych czynników istotnych dla rozpatrzenia wniosku o umorzenie zobowiązań. Co więcej, taki sąd nie jest w stanie zweryfikować informacji przekazanych przez samego dłużnika.

62. Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że w braku zharmonizowanych przepisów nie istnieją mniej restrykcyjne sposoby osiągnięcia tego rezultatu niż ograniczenie kręgu osób mogących skorzystać z postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań do dłużników mieszkających w Danii. Z kolei zdaniem rządu duńskiego wykładnia art. 45 TFUE, zgodnie z którą to postanowienie stoi na przeszkodzie przepisowi jurysdykcyjnemu takiemu jak przepis duński, stanowi przeszkodę dla skutecznego wykonania rozporządzenia 2015/848.

63. Podobnie jak A i Komisja, jestem zdania, że stosowanie wymogu zamieszkania w odniesieniu do pracowników nie jest w pełni logiczne i wykazuje niespójności, przynajmniej w dwóch aspektach. Argumenty rządu duńskiego i sądu odsyłającego dotyczące, odpowiednio, istnienia zharmonizowanych przepisów i ich braku, nie rozwiązują tych problemów.

64. Pierwszy problem dotyczy okoliczności, że wymóg zamieszkania wydaje się mieć zastosowanie wyłącznie w stosunku do pracowników wykonujących działalność zawodową w Danii, a nie do osób wykonujących w Danii działalność na własny rachunek. Tymczasem w przypadku tych ostatnich okoliczność nieposiadania miejsca zamieszkania na duńskim terytorium nie stanowi przeszkody dla złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań do sądów tego państwa członkowskiego.

65. Drugi problem dotyczy okoliczności, że jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i uwag na piśmie wnioskodawcy, zgodnie z duńskimi przepisami spełnienie wymogu zamieszkania podlega ocenie jedynie na dzień złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań.

1) Spójność stosowania wymogu zamieszkania i jej konsekwencje dla odpowiedzi na pytanie prejudycjalne

66. Wymóg zamieszkania opiera się na założeniu, że dzięki bliskości geograficznej między miejscem zamieszkania dłużnika a miejscem siedziby sądu, do którego złożono wniosek, sąd ten może rozpoznać wniosek o umorzenie zobowiązań na podstawie informacji dotyczących sytuacji społecznej i ekonomicznej tego dłużnika. W ramach dokonywania oceny sytuacji społeczno-ekonomicznej wnioskodawcy przez sąd upadłościowy należy co do zasady przyznać temu wymogowi tę samą wagę bez względu na to, czy chodzi o pracownika prowadzącego działalność na własny rachunek czy o pracownika najemnego. W obu tych przypadkach środki pozwalające na uzyskanie informacji pochodzących z innych państw członkowskich oraz informacje pozwalające na zweryfikowanie danych pochodzących od dłużnika są prawie identyczne.

67. Wydaje mi się jednak, że zgodnie z przepisami duńskimi wymóg zamieszkania nie jest stosowany w sposób spójny. Otóż osoba wykonująca działalność na własny rachunek na terytorium duńskim może złożyć wniosek o umorzenie zobowiązań do duńskiego sądu miejsca wykonywania tej działalności, mimo że nie mieszka w Danii, podczas gdy pracownik najemny, który nie ma miejsca zamieszkania na terytorium duńskim, nie może złożyć takiego wniosku do sądów tego państwa członkowskiego.

68. W niniejszym przypadku jest bezsporne, że wnioskodawca w sprawie w postępowaniu głównym pracuje w Danii, gdzie podlega nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu. Z tego względu, jak przyznaje rząd duński, jego sytuacja społeczna i ekonomiczna może zostać ustalona przynajmniej częściowo bez konieczności uwzględniania informacji pochodzących z innego państwa członkowskiego ( 34 ).

69. Niemniej jednak zgodnie z duńskimi przepisami wnioskodawca nie ma żadnej możliwości powołania się na okoliczności wskazane w poprzednim punkcie w celu złożenia wniosku do duńskiego sądu, nawet jeśli wykazują one istnienie związku z Danią. Jeśli zatem taki związek jest dla duńskich sądów wystarczający do rozpatrzenia wniosku o umorzenie zobowiązań złożonego przez osobę wykonującą działalność na własny rachunek na terytorium tego państwa członkowskiego, związek ten powinien wystarczyć również do rozpatrzenia takiego wniosku złożonego przez pracownika najemnego.

70. Jest tak tym bardziej, że jak pokazują przykłady przedstawione przez A w uwagach na piśmie ( 35 ), duńskie przepisy nie stoją na przeszkodzie możliwości rozpoznania przez sądy krajowe wniosków o umorzenie zobowiązań, nawet jeśli muszą one uwzględnić informacje pochodzące z innego państwa członkowskiego.

71. W konsekwencji owo niespójne stosowanie wymogu zamieszkania na mocy duńskich przepisów świadczy o tym, że zamieszkiwanie na terytorium Danii nie jest niezbędne do tego, aby sądy tego państwa członkowskiego mogły orzekać w przedmiocie wniosków o umorzenie zobowiązań. Wymóg zamieszkania, przewidziany w duńskich przepisach, wykracza wobec tego poza to, co jest niezbędne dla osiągnięcia celu wymienionego powyżej w pkt 59 niniejszej opinii.

2) Konsekwencje zasady perpetuatio fori dla uzasadnienia wymogu zamieszkania

72. W swoich uwagach na piśmie A wskazuje, że zgodnie z duńską doktryną i orzecznictwem wniosek wszczynający postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań należy złożyć do sądu właściwego miejscowo ze względu na miejsce zamieszkania w dniu złożenia tego wniosku. Natomiast ustalenia dokonane w ramach postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań dotyczą sytuacji wnioskodawcy na dzień orzekania w przedmiocie tego wniosku.

73. Wydaje mi się, że sąd odsyłający przyjmuje w tym względzie tę samą interpretację duńskich przepisów. Wskazuje on bowiem w postanowieniu odsyłającym, że duński sąd ocenia istnienie własnej jurysdykcji na dzień złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań.

74. Zgodnie bowiem z zasadą zwaną zasadą perpetuatio fori po wniesieniu sprawy do właściwego sądu sąd ten pozostaje co do zasady właściwy aż do ukończenia postępowania, choćby podstawy jego właściwości zmieniły się toku postępowania ( 36 ).

75. Tak więc znajomość informacji dotyczących sytuacji dłużnika i warunków życia w miejscu jego zamieszkania nie może zostać zagwarantowania dzięki spełnieniu wymogu zamieszkania, ponieważ zgodnie z zasadą perpetuatio fori zmiana łącznika po złożeniu wniosku o umorzenie zobowiązań, mianowicie przeniesienie miejsca zamieszkania do państwa członkowskiego, nie sprzeciwia się temu, aby duński sąd orzekał w przedmiocie tego wniosku.

76. W konsekwencji, biorąc pod uwagę, że związek z duńskim terytorium podlega ocenie jedynie na dzień złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań, podczas gdy sąd upadłościowy powinien uwzględnić przy rozpoznawaniu tego wniosku okoliczności poprzedzające ten moment i następujące po nim, przewidziany w duńskich przepisach wymóg zamieszkania wykracza poza to, co jest niezbędne do osiągnięcia celu tego wymogu. Takie rozumowanie przyjął Trybunał w wyroku Radziejewski ( 37 ), zgodnie z którym ustanowienie wymogu zamieszkania odnoszącego się wyłącznie do dnia złożenia wniosku wykracza poza to, co jest niezbędne do kontrolowania sytuacji wnioskodawcy i znajomości sytuacji w miejscu jego zamieszkania.

77. Wniosków tych nie mogą podważyć ani argumenty rządu duńskiego dotyczące istnienia zharmonizowanych przepisów jurysdykcyjnych, ani argumenty sądu odsyłającego dotyczące ich braku.

3) Harmonizacja przepisów jurysdykcyjnych dotyczących postępowań w sprawie umorzenia zobowiązań

78. Zdaniem sądu odsyłającego z powodu braku harmonizacji przepisów w dziedzinie umorzenia zobowiązań nie istnieją mniej restrykcyjne środki osiągnięcia tego rezultatu niż środek polegający na ograniczeniu kręgu osób mogących skorzystać z postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań do dłużników mieszkających w Danii.

79. Rząd duński podkreśla z kolei, że istnieją zharmonizowane przepisy dotyczące jurysdykcji krajowej w sprawach dotyczących restrukturyzacji zadłużenia. Zdaniem tego rządu wykładnia art. 45 TFUE, zgodnie z którą postanowienie to stoi na przeszkodzie przepisowi jurysdykcyjnemu takiemu jak przepis duński, utrudniałaby skuteczne wykonanie rozporządzenia 2015/848. Zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia 2015/848 w okolicznościach niniejszego przypadku sądy szwedzkie mają jurysdykcję do rozpoznania sytuacji dłużnika mieszkającego i żyjącego w Szwecji. Duński przepis jurysdykcyjny nie różni się bowiem co do istoty od przepisu o jurysdykcji krajowej zawartego w tym rozporządzeniu.

80. Nie można zgodzić się z tymi argumentami.

81. Jak wskazałem w pkt 25 niniejszej opinii, rozporządzenie 2015/848 nie może być stosowane ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym. Niemniej jednak należy uwzględnić okoliczność, że duńskie przepisy przewidujące wymóg zamieszkania nadal znajdują zastosowanie w tym państwie członkowskim, podczas gdy inne państwa członkowskie stosują od dnia 26 czerwca 2017 r. przepisy rozporządzenia 2015/848.

82. Zgodnie z art. 3 ust. 1 akapit czwarty rozporządzenia 2015/848 za główny ośrodek podstawowej działalności osoby fizycznej niewykonującej wolnego zawodu ani innej działalności na własny rachunek uważa się, wobec braku dowodu przeciwnego, zwykłe miejsce pobytu tej osoby. Niezależnie zatem od okoliczności, że pojęcie „miejsca zwykłego pobytu” w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit czwarty rozporządzenia 2015/848 niekoniecznie musi odpowiadać pojęciu „zamieszkania” w rozumieniu duńskich przepisów, ten przepis rozporządzenia 2015/848 nie odsyła dłużnika w sposób automatyczny do sądów miejsca jego zamieszkania. Mamy tu bowiem do czynienia jedynie z domniemaniem, które można obalić.

83. Wobec tego, z jednej strony rozwiązanie przewidziane w rozporządzeniu 2015/848 stanowi, posługując się zwrotem użytym przez sąd odsyłający, przykład „mniej restrykcyjnego środka” pozwalającego osiągnąć cel wymogu zamieszkania, jak podnoszą ten sąd oraz rząd duński.

84. Z drugiej strony, uregulowanie przewidujące wymóg zamieszkania, takie jak rozpatrywane przepisy duńskie, mogłoby wpłynąć na funkcjonowanie rozporządzenia 2015/848 w państwach członkowskich nim związanych, gdyby okazało się, że w danym przypadku domniemanie przewidziane w art. 3 ust. 1 akapit czwarty tego rozporządzenia zostało obalone na przykład na korzyść miejsca świadczenia pracy. W podobnym przypadku przepisy duńskie ignorowałyby fakt obalenia omawianego domniemania ( 38 ).

85. Reasumując tę część mojej analizy dotyczącej harmonizacji przepisów jurysdykcyjnych, w pierwszej kolejności nie podzielam stanowiska sądu odsyłającego, zgodnie z którym nie istnieją mniej restrykcyjne środki osiągnięcia celu zamierzonego przez wymóg zamieszkania. W drugiej kolejności, przeciwnie do tego, co utrzymuje rząd duński, istnienie przepisów jurysdykcyjnych przewidzianych w rozporządzeniu 2015/848 nie pozwala na stwierdzenie, że duńskie przepisy są zgodne z prawem Unii.

4) Wnioski końcowe

86. Podsumowując powyższe rozważania, pragnę zauważyć, że jak się wydaje, przewidziany w duńskich przepisach wymóg zamieszkania nie jest stosowany w sposób spójny, co może wskazywać na okoliczność, że wymóg ten wykracza poza to, co jest niezbędne do kontrolowania sytuacji wnioskodawcy i poznania sytuacji w miejscu jego zamieszkania. Wniosek ten potwierdza fakt, że wymóg zamieszkania odnosi się wyłącznie do dnia złożenia wniosku. Wreszcie, powyższych uwag nie podważają argumenty dotyczące rozporządzenia 2015/848.

87. W świetle wszystkich powyższych rozważań proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: art. 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on przepisom krajowym, takim jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, zgodnie z którymi pracownik najemny niemający miejsca zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego nie może złożyć wniosku o umorzenie zobowiązań do sądów tego państwa członkowskiego, nawet jeśli ma on wystarczający związek z omawianym państwem członkowskim, porównywalny ze związkiem wynikającym z faktu zamieszkiwania na jego terytorium.

D. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

88. W swoim drugim pytaniu prejudycjalnym, przedstawionym na wypadek udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej, sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy pracownik najemny niespełniający wymogu zamieszkania powinien mimo to mieć możliwość dokonania restrukturyzacji zadłużenia w przypadku spełnienia pozostałych przesłanek materialnych, co zobowiązywałoby prywatnych wierzycieli do sprzeciwienia się zmniejszeniu lub wygaśnięciu długu, jaki ma wobec nich dłużnik, który przeprowadził się za granicę.

89. Należy przyznać, że lektura drugiego pytania prejudycjalnego wywołuje pewną wątpliwość co do prawdziwego przedmiotu pytania sądu odsyłającego. Ze sposobu sformułowania tego pytania wynika, że sąd odsyłający żywi wątpliwości co do skuteczności (effet utile) art. 45 TFUE w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie.

90. W tym względzie Komisja utrzymuje, że spór w postępowaniu głównym nie dotyczy bezpośrednio relacji między jednostkami oraz że z tego względu to, czy art. 45 TFUE wywiera bezpośredni skutek w omawianych relacjach, jest pozbawione znaczenia. Rząd duński uważa, że w okolicznościach niniejszej sprawy stosowanie art. 45 TFUE prowadziłoby w sposób niezamierzony do sytuacji o skutku horyzontalnym.

91. Pragnę zauważyć, że w niniejszej sprawie przedmiotem oceny w świetle art. 45 TFUE są przepisy krajowe, a nie zachowania jednostek, poprzez które nakładają one zobowiązania na inne jednostki ( 39 ). Co więcej, oczywiste jest, że przepisy krajowe takie jak w rozpatrywane w niniejszej sprawie wchodzą w zakres stosowania art. 45 TFUE. Jeśli takie przepisy krajowe nie są zgodne z traktatem, należy odstąpić od ich stosowania, niezależnie od tego, czy chodzi o spór między jednostkami czy między jednostką a emanacją państwa.

92. Posiłkowo, nawet gdyby uznać, że pytanie drugie należy analizować pod kątem obowiązków nałożonych na wierzycieli dłużnika, który skorzystał z postępowania w sprawie umorzenia zobowiązań, należałoby uwzględnić okoliczność, że wymóg zamieszkania taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym stanowi łącznik przewidziany w przepisie jurysdykcyjnym. Jak wynika z moich powyższych rozważań, przepisy jurysdykcyjne nie przyznają jednostkom uprawnień o charakterze materialnoprawnym – przynajmniej bezpośrednio. W niniejszej sprawie krajowy przepis jurysdykcyjny pozwala jedynie na złożenie wniosku o umorzenie zobowiązań do duńskiego sądu. Dopiero orzeczenie tego sądu przyznaje jednostkom uprawnienia lub nakłada na nie obowiązki.

93. Nie mogę wreszcie wykluczyć, że w swoim drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia konsekwencji, który winien on wyciągnąć z wyroku, jaki Trybunał wyda w niniejszej sprawie w sytuacji, gdyby na pytanie pierwsze należało udzielić odpowiedzi twierdzącej.

94. Prawdą jest, że w ramach postępowania prejudycjalnego do Trybunału nie należy ani interpretacja prawa wewnętrznego państwa członkowskiego, ani ustalenie, w jaki sposób to państwo członkowskie powinno zastosować się do dokonanej przez niego wykładni prawa Unii. Niemniej jednak dla udzielenia użytecznej odpowiedzi sądowi odsyłającemu pragnę przedstawić kilka uwag w tej kwestii.

95. W tym względzie pragnę zauważyć, że niezgodność wymogu zamieszkania z art. 45 TFUE nie pociąga za sobą jego bezwzględnej nieważności. Ta niezgodność jest jedynie konsekwencją okoliczności, że na podstawie przepisów krajowych w konkretnym przypadku dłużnik nie może uzyskać orzeczenia o umorzeniu jego zobowiązań, nawet jeśli ma on wystarczający związek z terytorium tego państwa członkowskiego.

96. W tym przypadku i w innych podobnych przypadkach sąd krajowy nie jest po prostu zobowiązany do odstąpienia od stosowania wymogu zamieszkania i do zastosowania rozpatrywanego przepisu krajowego bez jakiegokolwiek wymogu dotyczącego istnienia związku między dłużnikiem a duńskim terytorium.

97. Natomiast mógłby on rozważyć bardziej zniuansowane rozwiązanie, polegające na tym, że w konkretnym przypadku wymóg zamieszkania zostałby złagodzony w ten sposób, iż duńskie sądy mogłyby orzekać w przedmiocie wniosków o umorzenie zobowiązań, jeśli istniałby wystarczający związek między dłużnikiem a duńskim terytorium. Jak bowiem wskazałem w pkt 37 niniejszej opinii, w szczególności w interesie dobrego administrowania wymiarem sprawiedliwości przeważająca większość przepisów jurysdykcyjnych oparta jest na koncepcji, zgodnie z którą powinien istnieć związek między sądem mającym jurysdykcję a rozpatrywaną sytuacją. Tak więc należałoby po prostu osłabić rygor wymogu zamieszkania przewidzianego w duńskich przepisach, aby pozostawić więcej miejsca dla zdefiniowanej w ten sposób zasady bliskości.

98. W świetle tej argumentacji proponuję, aby na drugie pytanie prejudycjalne Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: art. 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wyklucza on stosowanie rozpatrywanych przepisów krajowych, niezależnie od tego, czy postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań prowadzi ewentualnie do nałożenia obowiązków na jednostki.

99. Pragnę zauważyć w tym względzie, że okoliczność, iż te jednostki muszą zaakceptować obniżenie lub wygaśnięcie wierzytelności przysługujących im wobec dłużnika mającego miejsce zamieszkania za granicą, wynika z orzeczenia duńskiego sądu orzekającego w przedmiocie wniosku o umorzenie zobowiązań.

VI. Wnioski

100. W świetle całości powyższych rozważań proponuję Trybunałowi udzielenie na pytania prejudycjalne przedstawione przez Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania) następującej odpowiedzi: 1) Artykuł 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom krajowym, takim jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, zgodnie z którymi pracownik najemny niemający miejsca zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego nie może złożyć wniosku o umorzenie zobowiązań do sądów tego państwa członkowskiego, nawet jeśli ma on wystarczający związek z omawianym państwem członkowskim, porównywalny ze związkiem wynikającym z faktu zamieszkiwania na jego terytorium. 2) Artykuł 45 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w okolicznościach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym wyklucza on stosowanie rozpatrywanych przepisów krajowych, niezależnie od tego, czy postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań prowadzi ewentualnie do nałożenia obowiązków na jednostki.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 32.

( 3 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 4 ) Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2007, L 174, s. 28; Dz.U. 2009, L 311, s. 35).

( 5 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).

( 6 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. 2015, L 141, s. 19; sprostowanie Dz.U. 2016, L 349, s. 9).

( 7 ) Rozporządzenie Rady z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. 2000, L 160, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2007, L 49, s. 36). Zobacz motyw 33 tego rozporządzenia.

( 8 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 32.

( 9 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 23.

( 10 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 11 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 24.

( 12 ) Wyrok z dnia 22 listopada 2012 r., C‑116/11, EU:C:2012:739.

( 13 ) Zobacz w szczególności D. Robine, F. Jault-Seseke, Le règlement 2015/848: vin nouveau et vieilles outres, Revue critique de droit international privé, 2016, s. 21, pkt 18; B. Hess, P. Oberhammer, S. Bariatti, Ch. Koller, B. Laukemann, M. Requejo Isidro, F.C. Villata (red.), The Implementation of the New Insolvency Regulation: Improving Cooperation and Mutual Trust, Nomos 2018, s. 65.

( 14 ) Zobacz pozycje przytoczone w przypisie 13. Zobacz także G. Van Calster, COMIng, and Here to Stay: The Review of The European Insolvency Regulation, European business law review, 2016, s. 739.

( 15 ) Zobacz również motyw 10 rozporządzenia 2015/848, zgodnie z którym „[z]akres zastosowania należy też rozszerzyć na postępowania przewidujące umorzenie lub restrukturyzację długu konsumentów i osób samozatrudnionych, na przykład przez zredukowanie kwoty do zapłaty przez dłużnika lub przedłużenie przyznanego dłużnikowi okresu spłaty. Ponieważ takie postępowania nie muszą oznaczać powołania zarządcy, powinny być objęte niniejszym rozporządzeniem, jeżeli podlegają kontroli sądowej lub nadzorowi sądowemu. W tym kontekście termin »kontrola« powinien obejmować sytuacje, w których sąd interweniuje dopiero na skutek odwołania się wierzyciela lub innych zainteresowanych stron”.

( 16 ) Zobacz art. 84 rozporządzenia 2015/848.

( 17 ) Decyzja Rady 2005/790/WE z dnia 20 września 2005 r. w sprawie podpisania w imieniu Wspólnoty Umowy pomiędzy Wspólnotą Europejską a Królestwem Danii w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2005, L 299, s. 61).

( 18 ) Jak wynika z motywu 7 rozporządzenia 2015/848, postępowania wyłączone z zakresu stosowania rozporządzenia nr 1215/2012 na podstawie art. 1 ust. 2 lit. b) tego rozporządzenia powinny być objęte rozporządzeniem 2015/848. Podobnie jest w przypadku relacji między poprzednikiem rozporządzenia 2015/848 (rozporządzeniem nr 1346/2000) a rozporządzeniem nr 44/2001, zob. wyrok z dnia 4 września 2014 r., Nickel & Goeldner Spedition, C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 21. Trybunał doszedł do takich samych wniosków także w innych kontekstach. Zobacz analogicznie wyroki: z dnia 6 października 2015 r., Matoušková, C‑404/14, EU:C:2015:653, pkt 34; z dnia 1 marca 2018 r., Mahnkopf, C‑558/16, EU:C:2018:138, pkt 41.

( 19 ) Zobacz analogicznie moja opinia w sprawie Mahnkopf, C‑558/16, EU:C:2017:965, pkt 73.

( 20 ) Zobacz art. 1 ust. 1 akapit trzeci rozporządzenia 2015/848. Zobacz również motyw 9 tego rozporządzenia.

( 21 ) Zobacz motyw 7 zdanie ostatnie rozporządzenia 2015/848, zgodnie z którym sam fakt, że dane krajowe postępowanie nie figuruje w załączniku A do tego rozporządzenia, nie powinien oznaczać, iż postępowanie to jest objęte rozporządzeniem nr 1215/2012.

( 22 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 52, 53.

( 23 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 24 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 7 maja 1998 r., Clean Car Autoservice, C‑350/96, EU:C:1998:205, pkt 29, 30.

( 25 ) Zobacz przykładowo moja opinia w sprawie KP, C‑83/17, EU:C:2018:46, pkt 56.

( 26 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 30, 31.

( 27 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 33. Zobacz także wyroki: z dnia 16 marca 2010 r., Olympique Lyonnais, C‑325/08, EU:C:2010:143, pkt 38; z dnia 5 grudnia 2013 r., Zentralbetriebsrat der gemeinnützigen Salzburger Landeskliniken, C‑514/12, EU:C:2013:799, pkt 36.

( 28 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 44. W opinii przedstawionej w tamtej sprawie rzecznik generalna E. Sharpston po przedstawieniu stanowiska rządu szwedzkiego stwierdziła: „[j]est oczywiste, że decyzja w przedmiocie umorzenia zobowiązań musi opierać się na właściwej i szczegółowej ocenie rzeczywistej sytuacji osobistej i finansowej dłużnika”. Rzecznik E. Sharpston wskazała również, że w jej ocenie „właściwy organ państwa członkowskiego musi mieć możliwość zbierania, dokonania analizy i weryfikacji koniecznych informacji, aby podjąć świadomą decyzję w kwestii, czy dłużnik może skorzystać z umorzenia zobowiązań. Jest to w pełni zgodne z zasadą dobrej administracji. Działania podjęte w tym celu realizują w ten sposób słuszny cel”. Zobacz opinia w sprawie Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:570, pkt 59.

( 29 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 30 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 31 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 32 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 33 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704.

( 34 ) W tym względzie wspomniane okoliczności częściowo odzwierciedlają okoliczności sprawy, w której zapadł wyrok Radziejewski. W tamtej sprawie pracodawca wnioskodawcy był Szwedem, a wnioskodawca podlegał „nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu” w Szwecji, co Trybunał podkreślił, uznając, że wymóg zamieszkania wykracza poza to, co jest niezbędne do ustalenia w zadowalający sposób sytuacji finansowej i osobistej dłużnika. Zobacz wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., Radziejewski, C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 48.

( 35 ) A podaje przykład wnioskodawcy mieszkającego w Danii, ale pracującego w innym państwie członkowskim; w tym przypadku duński sąd zobowiązany jest do rozpoznania wniosku o umorzenie zobowiązań na podstawie informacji pochodzących z tego innego państwa członkowskiego dotyczących w szczególności stanu wydatków i sytuacji podatkowej wnioskodawcy. Podążając tym samym tokiem myślenia, A odnosi się do sytuacji wnioskodawcy, który pracował za granicą.

( 36 ) Zobacz moje stanowisko w sprawie C, C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2275, przypis 37.

( 37 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2012 r., C‑461/11, EU:C:2012:704, pkt 47.

( 38 ) Taka sytuacja mogłaby bowiem prowadzić do impasu, pod warunkiem że pojęcia „państwa członkowskiego” w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia 2015/848 nie należy rozumieć jako odnoszącego się do wszystkich państw członkowskich, do których to rozporządzenie się stosuje. W takim przypadku omawiany pracownik nie byłby w stanie złożyć wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie umorzenia zobowiązań ani do duńskich sądów, ani do sądów innego państwa członkowskiego. W tym względzie pragnę zauważyć, że przeciwnie w szczególności do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6; sprostowanie Dz.U. 2009, L 309, s. 87), rozporządzenie 2015/848 nie przewiduje przepisu, zgodnie z którym poprzez „państwo członkowskie” rozumie się wszystkie państwa członkowskie, do których stosuje się obecny akt. Niemniej jednak wydaje mi się, że taka wykładnia pojęcia „państwa członkowskiego” została zasugerowana przez niektórych komentatorów w odniesieniu do wykładni art. 39 rozporządzenia nr 1346/2000, a w którym przewidziano, że każdy wierzyciel, którego miejsce zwykłego pobytu, miejsce zamieszkania lub siedziba znajdują się w innym państwie członkowskim niż państwo wszczęcia postępowania, może pisemnie zgłosić swoje wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Zobacz A. Herchen, w: K. Pannen (red.), European Insolvency Regulation, Berlin, De Gruyter 2007, s. 465.

( 39 ) Zobacz, a contrario, wyrok z dnia 6 czerwca 2000 r., Angonese, C‑281/98, EU:C:2000:296.