Zbiór Orzeczeń  
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO 
GIOVANNIEGO PITRUZZELLI 
przedstawiona w dniu 11 czerwca 2019 r. 1 
Sprawy połąc zone od C-3 4 9 / 1 8 do C-3 5 1 / 1 8  
Nationale Maatsc happij der Belgisc he Spoorwegen (NMBS)  
pr zeciwko  
Mbutuku Kanyebie (C-3 4 9 / 1 8 )  
Larissie Nijs (C-3 5 0 / 1 8 )  
Jeanowi-Louisowi Anicie Ded roogowi (C-3 5 1 / 1 8 )  
[wniosek o w ydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Vredegerecht te Antwerpen (sąd 
pokoju w Antwerpii, Belgia)] 
Odesłanie prejudycjalne – Transport kolejow y – Prawa i obowiązki pasażerów – Rozporządzenie (WE) 
nr 1371 /2007 – Artykuł 9 ust. 4 – Podróżny nieposiadający biletu na przejazd – Brak uregulowania – 
Charakter stosunku prawnego – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrekty wa 
93/13/EWG – Artykuły 2, 3 i art. 6 ust. 1 – Zakres zastosowania – Ogólne warunki przewozu – 
Opłata dodatkowa mająca zastosowanie do podróżnych nieposiadających biletu 
1. Czy stosunek prawny wiążący osobę, która decyduje się na przejazd pociągiem bez zakupu biletu 
oraz na nieuregulowanie swojej sytuacji po przeprowadzeniu kontroli, jest umową według prawa Unii? 
Niezależnie od pow yższego – czy przepisy dotyczące nieuczciw ych warunków mogą mieć zastosowanie 
do tego stosunku prawnego, w związku z czym warunki dotyczące pobierania opłaty dodatkowej przez 
przedsiębiorstwo przewozowe za brak zakupu biletu mogą zostać uznane przez sędziego za niewiążące 
dla konsumenta-podróżnego? 
2. Tak zasadniczo brzmią pytania zadane w kontekście niniejszej spraw y, zapoczątkowanej odesłaniem 
prejudycjalnym Vredegerecht te Antwerpen (sądu pokoju w Antwerpii, Belgia) w postępowaniu 
głównym, w którym belgijskie przedsiębiorstwo transportu kolejowego w ymaga, aby pasażerowie, 
którzy podróżowali bez biletu, wnieśli opłatę zgodnie z ogólnymi warunkami przewozu 
przewidzianymi na w ypadek, gdyby pasażer nieposiadający biletu odmówił pokrycia kosztów biletu 
wraz z opłatami dodatkow ymi przewidzianymi w przypadku braku późniejszego uiszczenia opłaty. 
I. Ramy prawne 
A. Prawo Unii 
3. Moty w dwunasty dyrekty w y 93/13/EWG 2 brzmi następująco: 
„[…] 
1Język oryginału: włoski.  
2 Dyrektywa Rady z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993 , L 95, s. 29).  
PL 
ECLI:EU:C:2019 :478 1 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
jednakże obowiązujące prawo krajowe pozwala jedynie na częściową harmonizację przepisów; niniejsza 
dyrekty wa dotyczy w szczególności warunków umownych, które nie zostały indy widualnie 
w ynegocjowane; państwa członkowskie w poszanowaniu postanowień Traktatu powinny mieć 
możliwość zapewnienia konsumentom w yższego poziomu bezpieczeństwa poprzez wprowadzenie 
przepisów prawa krajowego bardziej rygorystycznych niż przewidziane w niniejszej dyrekty wie”. 
4. Artykuł 1 dyrekty w y 93/13 stanowi: 
„1. Celem niniejszej dyrekty w y jest zbliżenie przepisów ustawow ych, w ykonawczych 
i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciw ych warunków umownych 
w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem. 
2. Warunki umow y odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub w ykonawcze oraz 
postanowienia lub zasady konwencji międzynarodow ych, których stroną są państwa członkowskie lub 
Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrekty w y”. 
5. Artykuł 3 tej dyrekty w y stanowi: 
„1. Warunki umow y, które nie były indy widualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli 
stoją w sprzeczności z w ymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę w ynikających 
z umow y praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. 
2. Warunki umow y zawsze zostaną uznane za niew ynegocjowane indy widualnie, jeżeli zostały 
sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpły wu na ich treść, zwłaszcza jeśli 
zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umow y standard owej. 
Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indy widualnie, nie 
w yłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umow y, jeżeli ogólna ocena umow y 
wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umow y standard owej. 
Jeśli sprzedawca lub dostawca twierdzi, że standard owe warunki umowne zostały w ynegocjowane 
indy widualnie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczy wa na nim. 
3. Załącznik zawiera przykładow y i niew yczerpujący w ykaz warunków, które mogą być uznane za 
nieuczciwe”. 
6. Artykuł 6 ust. 1 stanowi: 
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach 
zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, 
a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązy wała strony, jeżeli jest to możliwe po w yłączeniu 
z niej nieuczciw ych warunków”. 
7. Artykuł 8 dyrekty w y 93/13 przewiduje: 
„W celu zapewnienia w yższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub 
utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej niniejszą 
dyrekty wą”. 
ECLI:EU:C:2019 :478 2 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
8. Artykuł 4 rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 3 stanowi: 
„Z zastrzeżeniem przepisów niniejszego rozdziału, zawieranie i sposób realizacji umow y transportu 
oraz dostarczanie informacji i w ystawianie biletów podlegają przepisom tytułu II oraz tytułu III 
załącznika I”. 
9. Artykuł 9 ust. 4 rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 stanowi: 
„Przedsiębiorstwa kolejowe zapewniają możliwość nabycia w pociągu biletów na dane połączenie, chyba 
że m ożliwość taka jest ograniczona albo w yłączona ze względów bezpieczeństwa lub zwalczania 
nadużyć, z powodu obowiązku wcześniejszej rezerwacji lub z uzasadnionych względów handlow ych”. 
10. Zgodnie z art. 6 tytułuIIzałącznika I „Wyciąg z przepisów ujednoliconych o umowie 
międzynarodowego przewozu osób i bagażu kolejami (CIV)” do rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 : 
„1. Przez zawarcie umow y przewozu przewoźnik zobowiązuje się do przewiezienia podróżnego oraz, 
odpowiednio, jego bagażu i pojazdów do miejsca przeznaczenia i do w ydania bagażu i pojazdów 
w miejscu przeznaczenia. 
2. Umowę przewozu potwierdza się jednym lub kilkoma biletami na przewóz w ydawanymi 
podróżnemu. Jednak brak biletu, nieprawidłowości lub utrata biletu nie powodują nieważności umow y 
przewozu, która nie naruszając postanowień art. 9, podlega postanowieniom przepisów ujednoliconych. 
3. Z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, bilet jest miarodajnym dowodem zawarcia oraz treści umow y 
przewozu”. 
11. Zgodnie z art. 9 tytułuIIzałącznika I do rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 : 
„1. Podróżny musi być zaopatrzony z chwilą rozpoczęcia podróży w w ażny bilet na przejazd i okazać 
go podczas kontroli biletów. Ogólne warunki przewozu mogą stanowić, że: 
a) podróżny, który nie może okazać ważnego biletu, jest obowiązany oprócz opłaty za przejazd uiścić 
dopłatę; 
b) podróżnego, który odmawia natychmiastowego uiszczenia opłaty za przejazd lub dopłaty, można 
usunąć z pociągu; oraz 
c) określać, czy i na jakich zasadach dokonuje się zwrotu opłaty”. 
B. Prawo belgijskie 
12. Artykuł I.8.39 Wetboek van Economisch Recht (kodeksu prawa gospodarczego) 4 definiuje termin 
„przedsiębiorstwo” w sposób następujący: 
„Przedsiębiorstwo: każda osoba fizyczna lub prawna realizująca w sposób ciągły cel gospodarczy, jak 
również stowarzyszenia”. 
3 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. dotyczące praw i obowiązków pasażerów w ruchu kolejowym 
(Dz.U. 2007 , L 315, s. 14). 
4 Wet van 28 februari 2013 tot invoering van het Wetboek van Economisch Recht (ustawa z dnia 28 lutego 2013 r. ustanawiająca kodeks prawa 
gospodarczego), Moniteur Belge z dnia 29 marca 2013 r., s. 19975 . 
ECLI:EU:C:2019 :478 3 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
13. Artykuł VI.83 pkt 24 kodeksu prawa gospodarczego stanowi: 
„W umowach pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem w każdym w ypadku niedozwolone są klauzule 
i warunki lub połączenia klauzul i warunków, które mają na celu: 
[…] 
24. ustalenie kwoty odszkodowania i odsetek w przypadku niew ykonania lub opóźnienia w w ykonaniu 
obowiązków konsumenta, które w sposób oczy wisty przew yższają rzeczy wistą szkodę, jaką może 
ponieść przedsiębiorstwo”. 
14. Artykuł VI.84 ust. 1 kodeksu prawa gospodarczego stanowi: 
„Wszystkie nieuczciwe warunki są zabronione i nieważne. Umowa nadal wiąże strony, jeżeli może 
obowiązy wać bez klauzul niedozwolonych. Konsument nie może zrzec się praw przyznanych mu 
w niniejszym rozdziale”. 
15. Artykuł 2 ogólnych i szczególnych warunków przewozu Nationale Maastschappij van de Belgische 
Spoorwegen (narodowego towarzystwa kolei belgijskich, zwanego dalej „NMBS”) (Algemene en 
bijzondere vervoersvoorwaard en van de Nationale Maatschappij van de Belgische Spoorwegen) 
zatytułowany „Akceptacja ogólnych i szczególnych warunków przewozu osób obowiązujących 
podróżnych”, stanowi: 
„Korzystajączusług transportow ych NMBS, potwierdzają Państwo, że zapoznali się Państwo 
z niniejszym dokumentem i warunkami szczególnymi (dostępnymi na naszej stronie internetowej 
snbc.be) i zgadzają się na ich przestrzeganie bez zastrzeżeń. Dokument ten może zostać zmieniony 
w dowolnym momencie przez NMBS z uzasadnionych powodów, takich jak, dokładniej rzecz ujmując, 
obowiązki związane z misją służby publicznej, zgodność z decyzjami podejmowanymi przez organa 
publiczne, ograniczenia operacyjne związane z infrastrukturą, siecią lub zasobami. NMBS będzie 
Państwa informować o wszelkich zmianach niniejszych Ogólnych Warunków Przewozu za 
pośrednictwem kanałów NMBS (a dokładniej na stronie internetowej snbc.be), jak również za 
pośrednictwem Moniteur Belge. Zmiany te będą w ykonalne natychmiast po ich opublikowaniu”. 
16. Artykuł 4 ust. 3 ogólnych i szczególnych warunków przewozu przewiduje: 
„Stwierdzenie nieprawidłowości w przypadku niew y w iązania się ze zobowiązań dotyczących posiadania 
biletu stanowi podstawę do zastosowania środków przewidzianych w załączniku I – Nieprawidłowości 
i naruszenia – iw żadnym w ypadku nie stanowi umow y przewozu. W związku z pow yższym nie 
będzie Państwu przysługiwać prawo do żądania odszkodowania lub zadośćuczynienia w jakiejkolwiek 
formie”. 
17. Artykuł 5.4 ogólnych i szczególnych warunków przewozu, zatytułowany „Zakup biletu według 
taryfy obowiązującej przy zakupie na pokładzie”, stanowi: 
„1. Zw yjątkiem przypadków, o których mowa w pkt 1 załącznika I – Nieprawidłowości i naruszenia – 
gdy stwierdzenie nieprawidłowości nastąpi natychmiast, kontroler proponuje zakup biletu 
z asortymentu produktów sprzedawanych w pociągu według taryfy pokładowej w następujących 
przypadkach: 
a) z jakiegokolwiek powodu nie są w stanie Państwo przedstawić kontrolerowi biletu; 
[…] 
ECLI:EU:C:2019 :478 4 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
3. Na »taryfę pokładową«składa się cena biletu za przejazd podw yższona o opłatę dodatkową, której 
w ysokość określają szczególne warunku przewozu. Stanowi ona część ceny biletu za przejazd”. 
18. Punkt 2.1.2 załącznika I do szczególnych warunków przewozu zatytułowany „Stwierdzenie 
nieprawidłowości średniej” stanowi: 
„»Stwierdzenie nieprawidłowości średniej« ma miejsce, jeśli podróżny znajdzie się w jednej 
z hipotetycznych sytuacji, o których mowa w art. 5.4 ogólnych warunków przewozu, i odmówi zakupu 
biletu na przejazd według taryfy pokładowej”. 
19. Punkt 4 załącznika I do szczególnych warunków przewozu następująco określa w ysokość opłaty 
dodatkowej w przypadku niew y w iązania się z obowiązku posiadania biletu na przejazd: 
„Kwota ryczałtowa (zawiera 6% podatku VAT) 
– Stwierdzenie nieprawidłowości dotyczącej biletu na przejazd. 
Płatność dokonana w ciągu 14 dni kalendarzow ych (łącznie z dniem, w którym miało miejsce 
zdarzenie): 75,00 EUR. 
W przypadku braku płatności w ciągu 14 dni kalendarzow ych (łącznie z dniem, w którym miało 
miejsce zdarzenie): 225,00 EUR”. 
II. Okolic zności faktyc zne sprawy, postępowanie główne i pytania prejudycjalne 
20. Niniejsze postępowanie ma swój początek w trzech sprawach zawisłych przed Vredegerecht te 
Antwerpen (sądem pokoju w Antwerpii, Belgia), w odniesieniu do których Trybunałowi zostały 
przedłożone identyczne pytania prejudycjalne. 
21. W 2015 r. Nationale Maatschappij van de Belgische Spoorwegen (narodowe towarzystwo kolei 
belgijskich) czterokrotnie stwierdziło, że M. Kanyeba naruszył warunki transportu, podróżując 
pociągiem bez opłacenia ceny biletu. W żadnym z tych czterech przypadków M. Kanyeba nie skorzystał 
zmożliwości zaoferowanej mu przez NMBS, aby „uregulować ten stan” poprzez zakup biletu w pociągu 
z dopłatą w w ysokości 7,50 EUR lub, alternaty wnie, poprzez uiszczenie dopłaty w w ysokości 75 EUR 
wciągu 14 dni po stwierdzeniu naruszenia lub zapłatę kwoty 225 EUR po upły wie czternastu dniu od 
stwierdzenia naruszenia. 
22. W latach 2013 i 2015 to samo naruszenie stwierdzono pięciokrotnie w odniesieniu do L. Nijs, 
a w latach 2014 i 2015 jedenastokrotnie w odniesieniu do J.L.A. Dedrooga. 
23. Każdorazowo NMBS proponowało osobie zainteresowanej możliwość uregulowania stanu rzeczy 
w sposób, o którym mowa w punkcie 21. Niemniej jednak żadna z pow yższych osób nie skorzystała 
z tej możliwości. 
24. W związku z tym NMBS wniosło skargę o zasądzenie od M. Kanyeby zapłaty kwoty 880,20 EUR, 
od L. Nijs zapłaty kwoty 1103 ,90 EUR i od J.L.A. Dedrooga 2394 ,00 EUR. Strona skarżąca podnosi 
w postępowaniu głównym, że charakter stosunków między nią a trzema stronami ma charakter 
administracyjny, a nie umowny, ponieważ nie nabyły one biletu na przejazd. 
ECLI:EU:C:2019 :478 5 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
25. Sąd odsyłający uważa, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału jest on zobowiązany do zbadania 
z urzędu zasadności zastosowania przepisów dotyczących nieuczciw ych warunków w każdym 
przypadku, gdy usługa jest świadczona na rzecz konsumenta, tak jak w niniejszej sprawie. W tym 
względzie pojawiają się pytania: po pierwsze, co do charakteru stosunku prawnego między NMBS 
a konsumentami, a po drugie, czy umowę można uznać za zawartą pomimo faktu, że konsumenci 
podróżowali, nie zakupiwszy biletu. 
26. Dokładniej rzecz ujmując, sąd odsyłający zauważa, że podstawa prawna ogólnych warunków 
przewozu NMBS jest niejasna. Pierwsza hipoteza zakłada, że ogólne warunki określające prawa 
i obowiązki stron są klauzulami czysto umownymi. Według drugiej hipotezy stanowią one przepisy 
prawa administracyjnego. 
27. Ponadto sąd odsyłający informuje o doktrynalnej debacie w Belgii na temat charakteru stosunków 
prawnych między NMBS i podróżnymi. Niektórzy uważają, że stosunek ten ma charakter umowny – 
nawet jeśli pasażer nie zakupi biletu – ponieważ samo wejście do strefy, w której w ymagany jest ważny 
bilet, miałoby oznaczać zawarcie umow y przewozu ze względu na przystąpienie. Z drugiej strony są 
tacy, którzy twierdzą, że stosunek ten miałby charakter umowny tylko wtedy, gdyby podróżny zakupił 
bilet, w przeciwnym razie musiałby on zostać uznany za stosunek oparty na uregulowaniach 
prawnych. 
28. Wreszcie, sąd odsyłający przypomniał, że Grondwettelijk (trybunał konstytucyjny, Belgia) i Hof van 
cassatie (sąd kasacyjny, Belgia) stwierdziły, że „teoria nieuczciw ych warunków” w prawie belgijskim ma 
zastosowanie również do stosunków prawnych opartych na uregulowaniach prawnych. 
29. W takich okolicznościach Vredegerecht te Antwerpen (sąd pokoju w Antwerpii, Belgia) zawiesił 
postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: 
„1) Czy art. 9 pkt 4 [rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 ] Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 
23 października 2007 r. dotyczącego praw i obowiązków pasażerów w ruchu kolejow ym w związku 
z art. 2 lit. a) i art. 3 dyrekty w y 93/13 należy interpretować w ten sposób, że między pasażerem 
a przewoźnikiem kolejow ym w każdym w ypadku powstaje stosunek prawny o charakterze 
umownym, nawet jeśli pasażer korzysta z usług świadczonych przez przewoźnika bez zakupu 
biletu? 
2) W razie udzielenia na pow yższe pytanie odpowiedzi przeczącej, czy ochrona przed nieuczciw ymi 
warunkami umownymi rozciąga się również na podróżnego, który korzysta z transportu 
publicznego bez zakupienia biletu i w związku z tym zachowaniem jest on zobowiązany do 
uiszczenia dopłaty przew yższającej cenę biletu na podstawie ogólnych warunków przewoźnika, 
które są uważane za powszechnie obowiązujące na podstawie swojego regulacyjnego [opartego na 
uregulowaniach] charakteru lub też z uwagi na ich opublikowanie w dzienniku urzędow ym 
państwa? 
3) Czy art. 6 dyrekty w y 93/13 w sprawie nieuczciw ych warunków w umowach konsumenckich, który 
przewiduje, iż »państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki 
w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla 
konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązy wała strony, jeżeli jest to możliwe 
po w yłączeniu z niej nieuczciw ych warunków«, sprzeciwia się wkażdym przypadku ograniczeniu 
warunku uznanego za nieuczciw y, jak również zastosowaniu w jego miejsce przepisów ogólnych? 
4) W razie udzielenia na pow yższe pytanie odpowiedzi przeczącej, w jakich okolicznościach sąd 
odsyłający może ograniczyć warunek umowny uznany za nieuczciw y oraz zastosować w jego 
miejsce przepisy ogólne? 
ECLI:EU:C:2019 :478 6 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
5) W razie niemożliwości udzielenia na pow yższe pytania odpowiedzi in abstracto, nasuwa się pytanie: 
Czy w przypadku gdy państwow y przewoźnik kolejow y sankcjonuje cy wilnie osobę podróżującą bez 
ważnego biletu przez zobowiązanie jej do uiszczenia dopłaty równej albo przew yższającej cenę za 
przejazd, a sąd uzna poddaną kontroli dopłatę za nieuczciwą w rozumieniu art. 2 lit. a) w związku 
z art. 3 dyrekty w y 93/13, to czy art. 6 dyrekty w y 93/13 sprzeciwia się stwierdzeniu przez sąd tego 
warunku za nieważny i zastosowaniu ogólnych przepisów regulujących zasady odpowiedzialności 
w celu naprawienia szkody poniesionej przez państwowego przewoźnika kolejowego?”. 
III. Ocena prawna 
30. Zgodnie z wnioskiem Trybunału niniejsza opinia skupi się na analizie drugiego pytania 
prejudycjalnego, które jednak rozpatrujęłącznie z pierwszym pytaniem, wziąwszy pod uwagęścisły 
związek między nimi. Pytania prejudycjalne od trzeciego do piątego będą rozpatry wane wspólnie 
i w odniesieniu do nich ograniczę się do krótkich uwag na temat utrwalonego orzecznictwa 
Trybunału. 
1. W przedmiocie pytania pierwszego i drugiego 
a) Uwagi wstępne 
31. W pierwszym i drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału zasadniczo 
z pytaniem, czy z rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 dotyczącego praw i obowiązków pasażerów 
w ruchu kolejow ym oraz z dyrekty w y 93/13 w sprawie nieuczciw ych warunków można w y w nioskować, 
że zawsze istnieje stosunek umowny między przedsiębiorstwem przewozow ym a podróżnym, nawet 
w sytuacji, gdy ten ostatni korzysta z usług przewoźnika bez zakupu biletu. W przypadku odpowiedzi 
przeczącej, czy przepisy dotyczące nieuczciw ych warunków zawarte w dyrekty wie 93/13 mogą znaleźć 
jednak zastosowanie w takim przypadku, tak aby jakikolwiek ewentualny warunek w ymagający 
uiszczenia opłaty dodatkowej przez podróżnego nieposiadającego ważnego biletu mógł zostać uznany 
przez sąd za nieuczciw y i w związku z tym niewiążący dla konsumenta? 
32. Aby rozpocząć rozważania, należy tytułem wstępu zaznaczyć dwie kwestie. 
33. Po pierwsze, rozporządzenie (WE) nr 1371 /2007 i dyrekty wa 93/13 nie wskazują w żaden sposób 
na charakter prawny stosunku między konsumentem wsiadającym do pociągu a przedsiębiorstwem 
przewozow ym. 
34. Artykuł 4 rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 stanowi: „Z zastrzeżeniem przepisów niniejszego 
rozdziału, zawieranie i sposób realizacji umow y transportu oraz dostarczanie informacji i w ystawianie 
biletów podlegają przepisom tytułu II oraz tytułu III załącznika I”. 
35. Artykuł 6 tytułuII załącznika I do rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 stanowi jedynie w ust. 2: 
„Umowę przewozu potwierdza się jednym lub kilkoma biletami na przewóz w ydawanymi podróżnemu. 
Jednak brak biletu, nieprawidłowości lub utrata biletu nie powodują nieważności umow y przewozu, 
która nie narusza[…] postanowień art. 9 […]”. 
36. Artykuł 9 tytułuIIzałącznika I do rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 stanowi: „1. Podróżny musi 
być zaopatrzony z chwilą rozpoczęcia podróży w w ażny bilet na przejazd i okazać go podczas kontroli 
biletów. Ogólne warunki przewozu mogą stanowić, że: a) podróżny, który nie może okazać ważnego 
biletu, jest obowiązany oprócz opłaty za przejazd uiścić dopłatę; b) podróżnego, który odmawia 
natychmiastowego uiszczenia opłaty za przejazd lub dopłaty, można usunąć z pociągu […]”. 
ECLI:EU:C:2019 :478 7 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
37. Przepisy te, jak już w yraźnie stwierdził Trybunał, zakładają zatem jedynie istnienie umow y 
o przewóz zawartej z w yprzedzeniem 5. 
38. Dyrekty wa 93/13 nie zawiera żadnego odniesienia do pojęcia umow y ani do czasu jej zawarcia, 
a jedynie zakłada istnienie porozumienia umownego na potrzeby zastosowania przepisów regulujących 
nieuczciwe warunki umów 6. 
39. W związku z pow yższym żaden z przepisów prawa Unii przy wołanych przez sąd odsyłający nie 
określa, kiedy stosunek prawny można uznać za umowę przewozu, ani nie określa momentu, 
w którym umowę przewozu można uznać za zawartą. 
40. W związku z tym interpretacja charakteru stosunków prawnych powstałych w opisanych pow yżej 
sytuacjach leży w gestii państw członkowskich 7. 
41. W związku z pow yższym prawo Unii nie stoi na przeszkodzie istnieniu przepisów krajow ych 
przewidujących, że osoba podróżująca pociągiem bez ważnego biletu na przejazd, która nie ureguluje 
swojej sytuacji po przeprowadzeniu kontroli, nie jest związana umową z przedsiębiorstwem 
kolejow ym 8. 
42. W związku z tym uważam, że art. 9 ust. 4 rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 , art. 2 lit. a) i art. 3 
dyrekty w y 93/13 nie można interpretować w ten sposób, że zawsze istnieje stosunek umowny między 
przedsiębiorstwem przewozow ym a podróżnym. 
43. Dosądu odsyłającego będzie zatem należała ocena, czy w świetle prawa krajowego istnieje stosunek 
umowny. 
44. Drugą kwestią jest to, że opisane zachowanie ma negaty wną kono tację społeczną iwróżnych 
systemach prawnych możebyć prawnie zakwalifikowane jako zw ykłe naruszenie umow y, jako 
przestępstwo administracyjne lub nawet przestępstwo karne 9 ze względu na interesy różnych 
podmiotów, w tym interes publiczny, dotyczące przewozu pasażerów. 
45. Z akt spraw y w ynika, że w rzeczy wistości mamy do czynienia z sytuacją, w której pasażer wsiada do 
pociągu, świadomie nie zakupiwszy biletu i bez zamiaru w y w iązania się z obowiązku zapłaty ceny 
usługi, z której korzysta, pomimo różnych możliwości, jakie oferuje mu usługodawca w trakcie lub po 
zakończeniu korzystania z samej usługi. 
5 Wyrok z dnia 21 września 2016 r., Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen, C-261/15, EU:C:2016 :709, pkt 26. 
6 Artykuł 1 stanowi: „Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich 
odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem”. 
7 W przytaczanym już wyroku w sprawie Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen Trybunał stwierdza, że warunki zawarcia umowy 
transportowej regulują właściwe przepisy krajowe (wyrok z dnia 21 września 2016 r., C-261/15, EU:C:2016 :709, pkt 34). 
8 W odniesieniu do art. 6 tytułuIIzałącznika I do rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 zob. wyrok z dnia 21 września 2016 r., Nationale 
Maatschappij der Belgische Spoorwegen, C-261/15, EU:C:2016 :709, pkt 35. 
9 Postanowienie z dnia 30 maja 2018 r., SNCB, C-190/18, niepublikowane, EU:C:2018 :355, pkt 7, oraz wyrok z dnia 21 września 2016 r., Nationale 
Maatschappij der Belgische Spoorwegen, C-261/15, EU:C:2016 :709, pkt 12, 13. 
ECLI:EU:C:2019 :478 8 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
b) Stosowanie zasad dotyczących nieuczciwych warunków w przypadku podróżnego nieposiadającego 
biletu 
46. W świetle pow yższego, co do istoty drugiego pytania prejudycjalnego, sąd odsyłający zwrócił się 
zasadniczo do Trybunału z pytaniem, czy przepisy dotyczące nieuczciw ych warunków zawarte 
w dyrekty wie 93/13 mogą mieć zastosowanie również do przypadków, w których podróżny wsiada do 
pociągu bez biletu i po wielokrotnej odmowie uregulowania swojej sytuacji na podstawie ogólnych 
warunków przewozu przedsiębiorstwa kolejowego zostaje on wezwany przez to przedsiębiorstwo 
kolejowe na drodze sądowej do zapłaty za bilet oprócz opłaty dodatkowej. 
47. Podstawą prawną wezwania do uiszczenia opłaty dodatkowej w przypadku nieposiadania ważnego 
biletu na przejazd (a następnie nieuregulowania sytuacji w odpowiedzi na wielokrotne wezwania 
uwzględniające stopniowe narastanie kwoty dopłaty) są ogólne warunki przewozu przedsiębiorstwa 
kolejowego. 
48. Sąd odsyłający uważa, że te ogólne warunki mają zastosowanie do wszystkich podróżnych ze 
względu na ich charakter oparty na uregulowaniach lub ich ogłoszenie w urzędowej publikacji. 
49. Zasadniczo nie można natomiast w ykluczyć, że jest to stosunek o charakterze umownym 10. 
50. Jak stwierdzono pow yżej, do sądu odsyłającego należy sprawdzenie na podstawie prawa krajowego, 
czy stosunek między przewoźnikiem a konsumentem nieposiadającym biletu ma charakter umowny, 
czy nie. 
51. Zakładając, że przy braku konkretnych odniesień do momentu powstania umow y we 
wspomnianych pow yżej źródłach prawa Unii to do sądu odsyłającego należy zakwalifikowanie opisanej 
sytuacji prawnej na podstawie prawa krajowego, należy również stwierdzić – jak zauważyła również 
Komisja w uwagach pisemnych zawartych w aktach spraw y 11 – że wspólnym elementem systemów 
prawnych państw członkowskich, dla celów zakwalifikowania stosunku prawnego jako umownego, jest 
istnienie wzajemnego oświadczenia woli. 
52. W przypadku takim jak opisany pow yżej można by wątpić, czy istnieje wzajemne oświadczenie 
woli. W rzeczy samej podróżny nie tylko decyduje się nie kupować biletu z oferty skierowanej do ogółu 
społeczeństwa, ale również nie w yraża woli zakupu biletu przy kolejnej propozycji zawarcia umow y na 
pokładzie pociągu. 
53. Mogą zatem narodzić się wątpliwości, czy w przypadku zachowania niezgodnego z prawem, takiego 
jak opisane pow yżej, mogła mieć miejsce właściwa w ymiana wzajemnych oświadczeń woli, która 
mogłaby stanowić umowę. Podróżny w rzeczy wistości nie w yraża zgody na zasadniczy element 
umow y, a mianowicie na cenę usługi i na uiszczenie tej opłaty. 
54. Jeżeli stosunek między przedsiębiorstwem przewozow ym a konsumentem, który odmówił 
uiszczenia opłaty za bilet, uznaje się za mający charakter umowny, zastosowanie powinny mieć,codo 
zasady, przepisy dotyczące nieuczciw ych warunków. Niemniej jednak, zgodnie z treścią art. 1 ust. 2 
dyrekty w y 93/13 warunki umow y odzwierciedlające obowiązujące przepisy w ykonawcze nie podlegają 
przepisom tej dyrekty w y. 
10 W przytaczanym wyżej wyroku z dnia 21 września 2016 r., Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen, C-261/15, EU:C:2016 :709, 
w pkt 27 odnoszącym się do art. 6 tytułuIIzałącznika I do rozporządzenia (WE) nr 1371 /2007 Trybunał stwierdził, że „brak dokumentu 
przewozowego […]możebyć interpretowany wyłącznie w ten sposób, że umowa przewozu została zawarta wcześniej i że pasażer nie może 
przedstawić dowodu nabycia biletu na przejazd”. 
11 Uwagi na piśmie, pkt 19. 
ECLI:EU:C:2019 :478 9 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
55. Jeżeli ogólne warunki przewozu w przepisach krajow ych poszczególnych krajów są kwalifikowane 
jako oparte na uregulowaniach, wówczas zastosowanie powinien mieć w yżej w ymieniony art. 1 ust. 2, 
z w ynikającym z niego w yłączeniem przepisów dotyczących nieuczciw ych warunków. 
56. Z drugiej strony, gdyby ogólne warunki przewozu zawierające klauzulę zobowiązującą do uiszczenia 
opłaty dodatkowej w przypadku niedokonania zakupu biletu miały zostać uznane za warunki umowne, 
to ponieważ art. 1 ust. 2 dyrekty w y 93/13 nie miałby zastosowania, sam warunek umow y mógłby 
podlegać ocenie w świetle przepisów dotyczących nieuczciw ych warunków. 
57. Jednakże w tym konkretnym przypadku prawa belgijskiego Komisja w swoich uwagach na piśmie 
zauważa, że Królestwo Belgii nie dokonało transpozycji art. 1 ust. 2 dyrekty w y 93/13 do swojego 
wewnętrznego porządku prawnego, korzystajączmożliwości przewidzianej w art. 8 tej dyrekty w y 12. 
58. Jeśli taka sytuacja ma faktycznie miejsce w obowiązujących przepisach belgijskich i gdyby przepis 
art. 1 ust. 2 dyrekty w y 93/13 nie został uznany za mający zastosowanie bezpośrednio w systemach 
prawnych państw członkowskich, sąd musiałby w poszczególnych przypadkach ocenić, czy warunek jest 
nieuczciw y, czy też nie. 
59. W przeciwnym przypadku, jeśli zgodnie z prawem krajow ym danego kraju stosunek między 
przedsiębiorstwem przewozow ym a konsumentem, który odmówił zapłaty za bilet, nie ma charakteru 
umownego, sytuacja ta w ykracza poza zakres stosowania prawa Unii. 
60. Faktycznie art. 1 ust. 1 dyrekty w y 93/13 w yraźnie ogranicza jej zakres stosowania do umów 
zawartych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem. 
61. Jednakżesąd odsyłający w postanowieniu o skierowaniu spraw y do Trybunału, w tej kwestii 
nieszczególnie jasnym, zauważa, że w prawie belgijskim orzecznictwo trybunału konstytucyjnego 
isądu kasacyjnego rozszerzyło „teorię nieuczciw ych warunków” również na „stosunek prawny oparty 
na uregulowaniach” 13. 
62. O ile zgodnie z prawem belgijskim ochrona przed nieuczciw ymi warunkami jest rozszerzona na 
wszystkie stosunki między konsumentem a przedsiębiorcą, nawet jeśli mają one charakter oparty na 
uregulowaniach – czego weryfikacja leży po stronie sądu odsyłającego – to klauzulę nakładającą 
obowiązek uiszczenia opłaty dodatkowej na konsumenta, który odmawia zapłacenia za bilet, należy 
oceniać w świetle przepisów regulujących nieuczciwe warunki. 
63. Niezależnie od wspomnianej w yżej subiekty wnej oceny sytuacji odnoszącej się do negaty wnej 
kono tacji społecznej zachowań konsumenta należy pamiętać, że mamy tu do czynienia z dość 
szczególną sytuacją, w której interesy pry watne przecinają się z interesami publicznymi, co ma miejsce 
w przypadku świadczenia usług przewozu osób. Należy wspomnieć o uciążliw ym charakterze opłaty 
dodatkowej w przypadku powtarzającej się odmow y zapłacenia za bilet, która jednocześnie pełni 
funkcję zniechęcającą do tego bezprawnego zachowania i chroniącą przedsiębiorcę przed ponoszeniem 
kosztów administracyjnych związanych z próbą odzyskania należnych kwot, jak również o zachowaniu 
osoby, która świadomie odmawia zapłaty za usługę, z której korzysta, z naruszeniem obowiązku 
uprzedniego uzyskania odpowiedniego biletu, a następnie odmawia uregulowania tej sytuacji poprzez 
uiszczenie opłaty na pokładzie pociągu. 
12 Uwagi na piśmie, pkt 12. 
13 Postanowienie o skierowaniu sprawy do Trybunału, s. 12. W tej kwestii Komisja przypomina, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku nr 159 
z dnia 26 października 2005 r. uznał za sprzeczne z zasadą równości i niedyskryminacji zapisaną w art. 10 i 11 konstytucji belgijskiej wyłączenie 
z ochrony przed nieuczciwymi warunkami organów publicznych lub przedsiębiorstw, w których władze publiczne posiadają udziały kontrolne, 
które prowadzą działalność handlową, finansową lub przemysłową i oferują lub sprzedają produkty lub usługi (uwagi na piśmie złożone 
w aktach sprawy, pkt 12). 
ECLI:EU:C:2019 :478 10 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
64. W odniesieniu do sposobu, w jaki sąd odsyłający mógłby w praktyce ocenić nieuczciwość warunku, 
sąd powinien należycie uwzględnić pow yższy kontekst w celu sprawdzenia, czy dany warunek nie 
powoduje istotnego braku równowagi w prawach i obowiązkach stron, zgodnie z w ymogami art. 3 
ust. 1 dyrekty w y 93/13. 
65. W tym zakresie uzasadnione w ydają się wątpliwości dotyczące istnienia znaczącego braku 
równowagi praw i obowiązków, w ymaganego dla celów ustalenia nieuczciwości warunków, jeśli 
poszczególne warunki, mimo że zapewniają pewne korzyści przedsiębiorcy, są podyktowane 
uzasadnionymi potrzebami związanymi z organizacją i zarządzaniem przedsiębiorstwem, a bez nich 
przedsiębiorstwo nie mogłoby prowadzić swojej działalności w sposób skuteczny i opłacalny. 
2. W przedmiocie pytań trzeciego, czwartego i piątego 
66. W ramach trzeciego, czwartego i piątego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zwraca się 
zasadniczo o ustalenie, w jakim zakresie sąd odsyłający jest zobowiązany do stwierdzenia nieważności 
warunku, który uważa za nieuczciw y, oraz czy art. 6 ust. 1 dyrekty w y 93/13 należy interpretować 
w ten sposób, że zakazuje on sądowi odsyłającemu złagodzenia warunku, który przewiduje opłaty 
dodatkowe dla podróżnych nieposiadających biletu za przejazd, uznanego za nieuczciw y oraz zakazuje 
sądowi zastąpienia tego warunku zw ykłymi przepisami dotyczącymi obowiązku naprawienia szkody 
wobec przedsiębiorstwa. 
67. Jak stwierdziłem na wstępie, uważam, że należy zająć się tymi sprawami łącznie, i ograniczę się do 
odniesienia do odpowiedniego orzecznictwa Trybunału w tej sprawie. 
68. Uważam, że na wstępie należy zająć się kwestią dopuszczalności tych pytań. 
69. W postanowieniu odsyłającym nie wskazano bowiem ani powodów, które skłoniłyby sąd odsyłający 
do zakwestionowania tych aspektów, ani krajow ych ram prawnych, których dotyczą te pytania. 
70. Wymogi dotyczące treści wniosku o w ydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zawarte są 
w art. 94 regulaminu postępowania przed Trybunałem, którego znajomość i ścisłe przestrzeganie są 
obowiązkiem sądu odsyłającego w ramach współpracy między sądami, o której mowa 
w art. 267 TFUE 14. 
71. O ile nie ma wątpliwości, że pytania trzecie, czwarte i piąte dotyczą interpretacji art. 6 dyrekty w y 
93/13, to z postanowienia odsyłającego nie w ynika jasno, które przepisy dotyczą oceny nieuczciwości 
warunków; nie określono też, które przepisy prawa powszechnego sąd odsyłający zamierza zastosować 
zamiast warunku uznanego za nieuczciw y. 
72. Niemniej jednak w ystarczy odwołać się do orzecznictwa Trybunału w przedmiocie interpretacji 
art. 6 ust. 1 dyrekty w y 93/13, zgodnie z którym treść tego artykułu stoi na przeszkodzie przepisom 
krajow ym zezwalającym sądowi odsyłającemu po ustaleniu, że warunek zawarty w umowie między 
konsumentem a przedsiębiorcą jest nieuczciw y, na uzupełnienie tej umow y poprzez przeformułowanie 
treści danej klauzuli 15. 
14 Zobacz m.in. postanowienia: z dnia 7 września 2017 r., Alandžak, C-187/17, niepublikowane, EU:C:2017 :662, pkt 13 i przytoczone tam 
orzecznictwo; a także z dnia 30 maja 2018 r., SNCB, C-190/18, niepublikowane, EU:C:2018 :355, pkt 19 i przytoczone tam orzecznictwo. 
15 Wyroki: z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria, C-70/17, EU:C:2019 :250, pkt 53; z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de 
Crédito, C-618/10, EU:C:2012 :349, pkt 73; z dnia 30 maja 2013 r., Asbeek Brusse e de Man Garabito, C-488/11, EU:C:2013 :341, pkt 60; z dnia 
30 kwietnia 2014 r., Kásler i Kaslerné Rábai, C-26/13, EU:C:2014 :282, pkt 77; a także opinia rzecznika generalnego G. Pitruzzelli z dnia 14 maja 
2019 r., Dziubak, C-260/18, pkt 31. 
ECLI:EU:C:2019 :478 11 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
73. Jak w yjaśniono w pow yższym orzecznictwie, taka interwencja sądu mogłaby zagrozić 
długoterminowemu celowi dyrekty w y, jakim jest zniechęcenie przedsiębiorców do stosowania 
nieuczciw ych postanowień umownych 16. 
74. Treść art. 6 ust. 1 jasno określa również, że warunek uznany za nieuczciw y musi zostać usunięty 
z umow y, aby w żaden sposób nie wiązać konsumenta. Oczy wiste w ydaje się zatem, że interwencja 
sądu mająca na celu złagodzenie lub moderowanie skutków takiego nieuczciwego warunku umownego 
jest w yraźnie sprzeczna z dosłownym brzmieniem przedmiotow ych przepisów, nie wspominając o jego 
aspekcie teleologicznym. 
75. Natomiast jeśli chodzi o możliwość zastąpienia nieuczciwego warunku przez sąd odsyłający, należy 
pamiętać, że jedyny w yjątek w tym zakresie opiera się na orzecznictwie Trybunału w sprawie Kásler 17, 
zgodnie z którym interwencja sądu jest uznana za zgodną z prawem tylko wtedy, gdy spełnione są dwa 
warunki: po pierwsze, okoliczność, że niestosowanie warunku uznanego za nieuczciw y pociąga za sobą, 
zgodnie z prawem krajow ym, unieważnienie całej umow y, a po drugie, okoliczność, że unieważnienie 
takiej umow y naraża konsumenta na szczególnie szkodliwe 18 i niekorzystne konsekwencje. 
76. Ponadto oprócz w yżej w ymienionych warunków w orzecznictwie w yjaśniono również, że umowa 
może zostać uzupełniona jedynie warunkami o charakterze uzupełniającym lub poprzez zastąpienie 
nieuczciwego warunku warunkiem odtwarzającym przepis prawny, bez możliwości interpretacji ani 
użycia kreaty wności sądu. 
77. W niniejszej sprawie, która jest dość specyficzna ze względu na wspomniane wielokrotne 
bezprawne zachowania konsumenta, oczy wiste jest, żesąd odsyłający kieruje do Trybunału pytania 
trzecie, czwarte i piąte z uwagi na ramy prawne, w których, z jednej strony, interpretacja przepisów 
krajow ych na najw yższym szczeblu orzecznictwa w ydaje się rozszerzać zakres stosowania przepisów 
dotyczących nieuczciw ych warunków umownych również na spraw y pozaumowne, a z drugiej strony, 
orzecznictwo Trybunału nie pozwala na dostosowanie tego pojęcia w sposób bardziej korzystny dla 
konsumenta. 
78. Inaczej rzecz ujmując, sąd odsyłający, świadom bezprawności zachowania konsumenta, podejrzewa 
jednak, że nadmiernie w ysoka opłata dodatkowa za brak biletu w ynikająca z warunków ogólnych jest 
zbyt uciążliwa. 
79. Bez uszczerbku dla pow yższych rozważań, według których sąd odsyłający ma obowiązek dokonania 
oceny danej spraw y na podstawie obowiązującego prawa krajowego, w świetle przytoczonej pow yżej 
w ykładni prawa Unii uważam, że Trybunał mógłby rozważyć możliwość ograniczonego i nieznacznego 
rozszerzenia uprawnień sądu w zakresie interweniowania w odniesieniu do takich warunków poprzez 
zmianę kontekstu ustawodawstwa krajowego, w którym przepisy dotyczące nieuczciw ych warunków 
mogą, teoretycznie, mieć zastosowanie również do przypadków takich jak opisane pow yżej. 
16 Wyroki: z dnia 26 marca 2019 r., Abanca Corporación Bancaria, C-70/17, EU:C:2019 :250, pkt 54; z dnia 14 czerwca 2012 r., Banco Español de 
Crédito, C-618/10, EU:C:2012 :349, pkt 69, 70; a także postanowienie z dnia 16 listopada 2010 r., Pohotovosť, C-76/10, EU:C:2010 :685, pkt 41 
i przytoczone tam orzecznictwo. 
17 Wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Kaslerné Rábai, C-26/13, EU:C:2014 :282. 
18 Wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Kaslerné Rábai, C-26/13, EU:C:2014 :282, pkt 83. 
ECLI:EU:C:2019 :478 12 
OPINIA G. PITRUZZELLI – SPRAWY POŁĄCZONE OD C-349/18 DO C-351/18  
KANYEBA  
IV. Wnioski 
80. W świetle pow yższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił odpowiedzi na pytanie 
prejudycjalne złożone do Trybunału przez Vredegerecht te Antwerpen (sąd pokoju, Antwerpia, Belgia) 
w yłącznie w odniesieniu do drugiego pytania w następujący sposób: 
Dyrekty wa 93/13/EWG nie reguluje warunków zawierania umów, a zawarte w niej zapisy dotyczące 
nieuczciw ych warunków mają zasadniczo zastosowanie w yłącznie do stosunków prawnych 
o charakterze umownym, które podlegają weryfikacji przez sąd odsyłający na podstawie prawa 
krajowego. W przypadku podróżnego, który korzysta z usługi przewozu, nie zakupiwszy biletu, i który 
w w yniku tego zachowania jest zobowiązany do uiszczenia opłaty dodatkowej oprócz ceny biletu, sąd 
odsyłający powinien na podstawie prawa krajowego ocenić, czy ten stosunek prawny ma charakter 
umowny, czy pozaumowny, oraz stwierdzić, czy przepisy dotyczące nieuczciw ych warunków mogą 
mieć zastosowanie do wszelkich stosunków między przedsiębiorcą a konsumentem, w tym stosunków 
o charakterze pozaumownym. Ponadto ocena nieuczciwego charakteru warunku nakładającego 
obowiązek uiszczenia opłaty dodatkowej oprócz ceny biletu w przypadku niedokonania uprzedniego 
zakupu i późniejszego zaniechania uregulowania sytuacji, zgodnie z ogólnymi warunkami przewozu, 
powinna opierać się zgodnie z art. 3 dyrekty w y 93/13 na ustaleniu, czy ma miejsce znaczący brak 
równowagi w sytuacji stron, również z uwzględnieniem tego, że w takim przypadku splatają się interesy 
o charakterze pry watnym i publicznym, oraz z uwzględnieniem wszystkich okoliczności spraw y, 
a w szczególności bezprawności zachowania konsumenta. 
ECLI:EU:C:2019 :478 13