Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

GIOVANNIEGO PITRUZZELLI

przedstawiona w dniu 8 września 2022 r.( )

Sprawa C‑25/21

ZA,

AZ,

BX,

CV,

DU,

ET

przeciwko

Repsol Comercial de Productos Petrolíferos SA

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Juzgado de lo Mercantil de Madrid (sąd gospodarczy w Madrycie, Hiszpania)]

Odesłanie prejudycjalne – Konkurencja – Prywatnoprawne egzekwowanie – Artykuł 101 ust. 1 i 2 TFUE – Rozporządzenie (WE) nr 1/2003 – Artykuł 2 – Powództwo o stwierdzenie nieważności – Powództwo o odszkodowanie – Dyrektywa 2014/104/WE – Zastosowanie czasowe – Wartość dowodowa decyzji krajowego organu ochrony konkurencji w postępowaniu o stwierdzenie nieważności oraz w postępowaniu odszkodowawczym – Autonomia proceduralna państw członkowskich – Zasady skuteczności i pewności prawa





1. W kontekście prywatnoprawnego egzekwowania („private enforcement”) reguł konkurencji Unii zasadniczą rolę odgrywają wymagania dowodowe. Powództwa cywilne dotyczące naruszenia prawa konkurencji wymagają zazwyczaj złożonej analizy stanu faktycznego i sytuacji ekonomicznej i charakteryzują się asymetrią w zakresie istotnych informacji. Czynniki te mogą stanowić zagrożenie dla zdolności podmiotów wnoszących takie powództwa cywilne do skutecznego dochodzenia ich praw.

2. Dlatego też kwestia wartości dowodowej decyzji krajowych organów ochrony konkurencji przed krajowymi sądami cywilnymi powołanymi do rozstrzygania powództw o odszkodowanie za naruszenie reguł konkurencji została uregulowana w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104/UE w sprawie dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji( ). Pomimo to nadal brak jest odpowiedzi na wiele pytań.

3. Poza pytaniami związanymi z wykładnią tego przepisu, co z wartością dowodową takich decyzji w ramach powództw o stwierdzenie nieważności opartych na art. 101 ust. 2 TFUE? Ponadto, jaki jest charakter art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104, który decyduje o jego zastosowaniu ratione temporis? Jeśli ten przepis nie znajduje zastosowania, to jaka jest wartość dowodowa przedmiotowych decyzji w ramach powództw o odszkodowanie za naruszenie reguł konkurencji Unii?

4. W niniejszej sprawie dotyczącej odesłania prejudycjalnego dokonanego przez Juzgado de lo Mercantil de Madrid (sąd gospodarczy w Madrycie, Hiszpania) jako sąd odsyłający Trybunał będzie miał możliwość wyjaśnienia tych wszystkich kwestii.

I. Ramy prawne

A. Prawo Unii

5. Artykuł 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [101 i 102 TFUE]( ), zatytułowany „Ciężar dowodu”, stanowi:

„W każdym krajowym lub wspólnotowym postępowaniu w sprawie stosowania art. [101 i 102 TFUE] ciężar udowodnienia naruszenia art. [101] ust. 1 lub art. [102 TFUE] spoczywa na stronie lub organie zarzucającym naruszenie. […]”.

6. Motyw 34 dyrektywy 2014/104 przewiduje:

„Zapewnienie skuteczności i spójności stosowania art. 101 i 102 TFUE przez Komisję i krajowe organy ochrony konkurencji wymaga wspólnego w całej Unii podejścia do wpływu ostatecznych decyzji krajowych organów ochrony konkurencji stwierdzających naruszenie na późniejsze powództwa o odszkodowanie. […] Aby zwiększyć pewność prawa, uniknąć niekonsekwencji w stosowaniu art. 101 i 102 TFUE, zwiększyć efektywność i skuteczność proceduralną postępowań o odszkodowanie oraz wspierać funkcjonowanie rynku wewnętrznego na rzecz przedsiębiorstw i konsumentów, stwierdzenie naruszenia art. 101 lub 102 TFUE w ostatecznym rozstrzygnięciu krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego nie powinno podlegać zaskarżeniu w późniejszych postępowaniach o odszkodowanie. A zatem takie stwierdzenie powinno być uznawane za dowiedzione w sposób niezbity na potrzeby powództw o odszkodowanie mających związek z tym naruszeniem, wytaczanych w państwie członkowskim tego krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego. Skutek takiego stwierdzenia powinien jednak obejmować wyłącznie charakter naruszenia oraz jego zakres przedmiotowy, osobowy, czasowy i terytorialny, tak jak to ustalił organ ochrony konkurencji lub sąd odwoławczy w ramach wykonywania swojej jurysdykcji”.

7. Artykuł 9 dyrektywy 2014/104, zatytułowany „Skutek rozstrzygnięć krajowych”, stanowi w ust. 1 i 2:

„1. Państwa członkowskie zapewniają, by naruszenie prawa konkurencji stwierdzone w ostatecznym rozstrzygnięciu krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego było uznawane za dowiedzione w sposób niezbity do celów powództwa o odszkodowanie wytaczanego przed ich sąd krajowy na mocy art. 101 lub 102 TFUE lub na mocy krajowego prawa konkurencji.

2. Państwa członkowskie zapewniają, by ostateczne rozstrzygnięcie, o którym mowa w ust. 1, wydane w innym państwie członkowskim mogło – zgodnie z prawem krajowym – być przedstawiane przed ich sądami krajowymi co najmniej jako domniemanie faktyczne [dowód prima facie], że nastąpiło naruszenie prawa konkurencji, oraz w odpowiednim przypadku mogło być oceniane wraz z innymi dowodami powoływanymi przez strony”.

8. Artykuł 22 dyrektywy 2014/104, zatytułowany „Zastosowanie czasowe”, stanowi:

„1. Państwa członkowskie zapewniają, aby środki krajowe przyjęte na mocy art. 21 w celu zapewnienia zgodności z istotnymi [materialnymi] przepisami niniejszej dyrektywy nie były stosowane z mocą wsteczną.

2. Państwa członkowskie zapewniają, aby wszelkie środki krajowe przyjęte na mocy art. 21, inne niż te, o których mowa w ust. 1, nie miały zastosowania w sprawach o odszkodowanie, rozpoznawanych przez sądy krajowe przed dniem 26 grudnia 2014 r.”.

B. Prawo hiszpańskie

9. Dyrektywa 2014/104 została transponowana do prawa hiszpańskiego na mocy Real Decreto-ley 9/2017, por el que se transponen directivas de la Unión Europea en los ámbitos financiero, mercantil y sanitario, y sobre el desplazamiento de trabajadores (dekretu królewskiego z mocą ustawy 9/2017 w sprawie transpozycji dyrektyw Unii Europejskiej w dziedzinie finansów, handlu i zdrowia oraz z zakresu przemieszczania się pracowników)( ), którym zmieniono Ley 15/2007 de Defensa de la Competencia (ustawę 15/2007 o ochronie konkurencji) z dnia 3 lipca 2007 r.( ).

II. Okoliczności faktyczne postępowania głównego i pytania prejudycjalne

10. Spadkobiercy KN są właścicielami stacji benzynowej zbudowanej przez KN i położonej w Hiszpanii. Repsol SA jest spółką prawa hiszpańskiego prowadzącą działalność w zakresie wytwarzania produktów energetycznych w procesie rafinacji ropy naftowej. Między rokiem 1987 i 2009 KN lub jego spadkobiercy oraz Repsol zawarli pięć umów dotyczących dostawy paliw związanych z prowadzeniem stacji benzynowej.

11. Pierwsze dwie umowy zostały zawarte odpowiednio w 1987 i 1996 r. Z postanowienia odsyłającego wynika, że umowy te, choć zostały oznaczone jako umowy o wyłączną dostawę, w rzeczywistości mogły być uznane za umowy odsprzedaży( ). Obie te umowy przewidywały, że wynagrodzenie podmiotu prowadzącego stację paliw stanowi marża, którą ten ostatni może dodać do ceny detalicznej paliwa, przy czym cena ta była zalecana przez Repsol.

12. Decyzją z dnia 11 lipca 2001 r. (zwaną dalej „decyzją z 2001 r.”) Tribunal de Defensa de la Competencia (sąd ochrony konkurencji, Hiszpania) stwierdził naruszenie przez Repsol krajowych zasad konkurencji i wydał rozstrzygnięcie, zgodnie z którym:

„1. Stwierdza się, że [spółka Repsol] dopuściła się praktyki zabronionej zgodnie z art. 1 ust. 1 Ley de Defensa de la Competencia [ustawy o ochronie konkurencji], ustalając cenę detaliczną paliwa w celu poddania współpracujących z nią dystrybutorów domniemanemu systemowi prowizyjnemu lub agencyjnemu na podstawie umów przytoczonych […] w aktach sprawy.

2. Nakazuje się [spółce Repsol] zaprzestanie ustalania cen w ramach stosunków ze stacjami paliw, z którymi jest związana umową o podobnej charakterystyce”.

13. Decyzja ta została utrzymana przez Audiencia Nacional (sąd centralny, Hiszpania)( ), a następnie przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy, Hiszpania)( ) i stała się ostateczna.

14. W dniach 22 lutego 2001 r., 22 lutego 2006 r. oraz 17 lipca 2009 r. KN lub jego spadkobiercy i Repsol zawarli kolejne trzy umowy, nazwane „wyłącznymi umowami prowizyjnymi”. Umowy te przewidywały obowiązek wyłącznego zaopatrywania się w spółce Repsol odpowiednio przez pięć, trzy oraz pięć lat. Z postanowienia odsyłającego wynika, że system współpracy gospodarczej był tym samym systemem „rzekomej” prowizji, pod którym w rzeczywistości ukryta była umowa odsprzedaży, jako że to agent ponosił ryzyko związane z produktem i był zobowiązany do płacenia za jego zamówienie (cena detaliczna ustalona przez Repsol minus prowizja) z wyprzedzeniem pozwalającym spółce Repsol otrzymać zapłatę przed jego dostarczeniem.

15. Postanowienie odsyłające wskazuje na to, że na podstawie tych trzech umów agent miał uprawnienie do obniżania prowizji o rabaty dla klientów. Jednak uprawnienie to było w praktyce czysto teoretyczne.

16. W następstwie dochodzenia, które potwierdziło, że Repsol kontynuował naruszanie zasad konkurencji, jako że dana podmiotom prowadzącym stacje paliw tej sieci możliwość stosowania rabatów poprzez obniżanie ich prowizji okazała się nie być realna, Comisión Nacional de la Competencia (krajowa komisja ds. konkurencji, zwana dalej „CNC”)( ) decyzją z dnia 30 lipca 2009 r. (zwaną dalej „decyzją z 2009 r.”) postanowiła ukarać w szczególności Repsol za owe naruszenia zasad konkurencji. Sentencja zaskarżonej decyzji brzmiała:

„PO PIERWSZE, uznać, że Repsol […] naruszył art. 1 [ustawy o ochronie konkurencji] oraz art. [101 ust. 1 TFUE], ustalając w sposób pośredni cenę detaliczną stosowaną przez niezależnych przedsiębiorców działających pod jego marką, ograniczając konkurencję pomiędzy stacjami paliw swojej sieci oraz innymi stacjami paliw.

PO DRUGIE, uznać, że wszystkie umowy zawierające postanowienia, na mocy których zleceniodawca przerzuca na drugą stronę umowy istotne ryzyka gospodarcze lub finansowe, będą traktowane dla celów stosowania prawa konkurencji jako umowy odsprzedaży.

PO TRZECIE, uznać, że wszelkie inne postanowienia umowne zawarte w umowach o dostawę paliwa spółki Repsol, zgodnie z którymi cena zakupu paliwa jest ustalana poprzez odniesienie do ceny maksymalnej lub zalecanej, stosowanej bądź przez samą stację paliw, bądź przez jej konkurentów z regionu, są sprzeczne z art. 1 [ustawy o ochronie konkurencji] oraz art. [101 ust. 1 TFUE] […].

PO CZWARTE, uznać, że wszelkie inne postanowienia umowne zawarte w umowach dostawy paliwa przez Repsol […], zgodnie z którymi pobierane prowizje/marże są ustalane na poziomie podobnym do tych stosowanych w regionie, w którym znajduje się stacja paliw będąca przedmiotem umowy, są sprzeczne z art. 1 [ustawy o ochronie konkurencji] oraz art. [101 ust. 1 TFUE] […].

PO PIĄTE, nakazać spółce Repsol […], by po ogłoszeniu niniejszej decyzji, podjęła kroki niezbędne do zaprzestania wszelkich praktyk zmierzających do pośredniego ustalania ceny paliw sprzedawanych na stacjach sieci będących przedmiotem umowy dystrybucyjnej zawartej ze spółką Repsol […], których zarządcy są niezależnymi przedsiębiorcami w rozumieniu zasad konkurencji […]”.

17. Decyzja z 2009 r. została utrzymana w mocy przez hiszpańskie sądy( ) i tym samym stała się ostateczna.

18. W ramach procedury monitorowania CNMC wydało trzy decyzje( ), w których ustaliło, że Repsol kontynuował swoją nielegalną praktykę do roku 2019.

19. W tych okolicznościach spadkobiercy KN wnieśli do sądu odsyłającego powództwo o stwierdzenie nieważności istniejących między stronami umów na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE ze względu na ustalanie przez Repsol ceny detalicznej paliw i oleju napędowego naruszające art. 101 ust. 1 TFUE oraz o odszkodowanie za naruszenie tego przepisu. Jako dowód nielegalnej praktyki spadkobiercy KN przedstawili dwie decyzje hiszpańskich organów ochrony konkurencji (decyzję z 2001 r. oraz decyzję z 2009 r.), które mają charakter ostateczny.

20. Sąd odsyłający zauważa, że zgodnie z art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 ciężar dowodu naruszenia art. 101 TFUE spoczywa na stronie, która to naruszenie zarzuca. Odnosi się również do zasady skuteczności i kwalifikuje powództwo wszczęte przez spadkobierców KN jako powództwo o stwierdzenie nieważności umów zawartych przez strony z żądaniem naprawienia szkody (powództwo „stand-alone”).

21. Podnosi ponadto, że orzecznictwo krajowe( ) nie przyznaje jakiejkolwiek mocy dowodowej decyzjom organu ochrony konkurencji w ramach powództwa o stwierdzenie nieważności takiego jak wytoczone przez spadkobierców KN. Z orzecznictwa tego wynika, że środki podjęte przez hiszpańskie organy ochrony konkurencji, w tym te utrzymane w mocy przez właściwe sądy, nie powinny skutkować nieważnością wszystkich umów dystrybucyjnych zawartych przez koncerny paliwowe. Decyzje te nie stanowią także dla sądu cywilnego przesłanki istnienia nielegalnej praktyki. W związku z powyższym w celu uzyskania stwierdzenia nieważności przedmiotowych umów powód powinien ponownie przedstawić przed tym sądem dowody znajdujące się w aktach postępowania administracyjnego.

22. Sąd odsyłający podnosi poza tym, że w ramach powództwa zwanego „follow-on” strona powodowa może obecnie zgodnie z art. 9 dyrektywy 2014/104 sprostać ciężarowi dowodowemu związanemu z nielegalną praktyką, argumentując jedynie, że ostateczne decyzje organu ochrony konkurencji dotyczą danego stosunku umownego. W niniejszym przypadku jednakże spadkobiercy KN nie wnieśli jedynie powództwa o naprawienie szkody, lecz zarzucili także nieważność przedmiotowych umów na mocy art. 101 ust. 2 TFUE. Natomiast zdaniem sądu odsyłającego odmówienie wszelkiej wartości dowodowej z 2001 r. oraz decyzji z 2009 r. skutkowałoby utrzymaniem w mocy umów zakazanych przez art. 101 TFUE oraz pozbawieniem osób zainteresowanych odszkodowania za stosowanie zabronionej praktyki. Taki skutek nie byłby możliwy, gdyby umowy pomiędzy spółką Repsol i spadkobiercami KN były tożsame z inkryminowanymi praktykami i umowami zbadanymi przez organy ochrony konkurencji w owych decyzjach, a w szczególności gdyby były realizowane w tym samym co te umowy czasie i na tym samym co one rynku geograficznym.

23. W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i skierował do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:

„1) Czy jeżeli powód udowodni, że jego stosunek umowny ze spółką [Repsol] dotyczący dostaw na zasadzie wyłączności i dystrybucji (w ramach systemu prowizji lub sprzedaży bezzwrotnej po cenie referencyjnej – odsprzedaży z upustem) jest objęty terytorialnym i czasowym zakresem analizowanym przez krajowy organ ochrony konkurencji, to należy uznać, że decyzja [z 2001 r.] (sprawa 490/00 REPSOL) lub decyzja [z 2009 r.] (sprawa 652/07 REPSOL/CEPSA/BP) miała wpływ na ten stosunek umowny, w związku z czym na mocy wspomnianych decyzji uznaje się, że określone w art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 wymogi dotyczące ciężaru dowodu naruszenia zostały spełnione?

2) W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na poprzednie pytanie i wykazania w konkretnym przypadku, że decyzja [z 2001 r.] (sprawa 490/00 REPSOL) lub decyzja [z 2009 r.] (sprawa 652/07 REPSOL/CEPSA/BP) mają wpływ na stosunek umowny, czy konieczną konsekwencją tego powinno być stwierdzenie nieważności umowy z mocy prawa zgodnie z art. 101 ust. 2 TFUE?”.

III. Analiza

24. Oba pytania prejudycjalne zadane przez sąd odsyłający w niniejszej sprawie zmierzają do ustalenia, w świetle prawa Unii, wartości dowodowej, jaką w sprawie cywilnej wszczętej przed tym sądem należy przypisać dwóm ostatecznym decyzjom hiszpańskich organów ochrony konkurencji, w których stwierdzono naruszenie prawa konkurencji, zarówno krajowego, jak i unijnego.

25. Przed przejściem do szczegółowej analizy pytań prejudycjalnych należy w mojej opinii poczynić uwagi natury wstępnej.

26. Z jednej strony wydaje się właściwe wyjaśnienie niektórych aspektów sprawy wszczętej przez spadkobierców KN przed sądem odsyłającym w postępowaniu głównym.

27. Z drugiej strony kwestia skutku ostatecznej decyzji krajowego organu ochrony konkurencji w sprawach o odszkodowanie prowadzonych przed sądami krajowymi jest obecnie uregulowana w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104, która została transponowana do prawa hiszpańskiego poprzez art. 75 ustawy 15/2007 o ochronie konkurencji, zmienionej dekretem królewskim z mocą ustawy 9/2017. Należy zatem na wstępie ustalić, czy przepis ten ma zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym.

A. Uwagi wstępne

1. W przedmiocie powództwa wniesionego do sądu odsyłającego

28. W decyzjach z 2001 r. i 2009 r. hiszpańskie organy ochrony konkurencji stwierdziły, że Repsol naruszał przez wiele lat zakaz zawierania porozumień ograniczających konkurencję przewidziany w krajowym i unijnym prawie ochrony konkurencji, ustalając w sposób pośredni ceny detaliczne paliw w ramach stosunków ze stacjami, z którymi był powiązany. Organy te stwierdziły istnienie wertykalnych ograniczeń konkurencji w ramach stosunków umownych między producentem-dostawcą paliwa, spółką Repsol, a jego dystrybutorami, stacjami paliw.

29. W czasie objętym dwoma wyżej wspomnianymi decyzjami KN oraz jego spadkobiercy, będący powodami przed sądem odsyłającym, zawarli ze spółką Repsol szereg umów o wyłączną dostawę paliwa celem jego odsprzedaży na stacjach. Spadkobiecy KN uznają, że zostali pokrzywdzeni antykonkurencyjnymi działaniami spółki Repsol, i dlatego wnieśli powództwo cywilne przed sądem odsyłającym.

30. W ramach tego powództwa spadkobiercy KN domagają się od sądu, z jednej strony stwierdzenia nieważności zawartych umów bezpośrednio na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE, a z drugiej strony zasądzenia od spółki Repsol odszkodowania za naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, jako odrębnych konsekwencji tego naruszenia( ).

31. W postanowieniu odsyłającym sąd wyraźnie zakwalifikował to powództwo jako powództwo „stand-alone”. Wydaje się, że sąd odsyłający wyprowadził tę kwalifikację z tego, że powództwu o odszkodowanie wniesionemu przez spadkobierców KN towarzyszy powództwo o stwierdzenie nieważności zawartych umów na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE. Taka kwalifikacja, która była przedmiotem sporu zarówno w uwagach przedstawionych Trybunałowi, jak i podczas rozprawy, wymaga kilku wyjaśnień.

32. Otóż w prawie konkurencji, a bardziej konkretnie w ramach „private enforcement”, powództwa cywilne o naprawienie szkody za naruszenia przepisów prawa konkurencji dzieli się na dwa rodzaje, to jest „powództwa samodzielne” (lub „actions stand-alone”) oraz „powództwa następcze” (lub „actions follow-on”).

33. Mimo że w ramach „private enforcement” w zakresie prawa konkurencji to rozróżnienie często występuje w praktyce( ), w prawie Unii nie istnieją prawne definicje tych dwóch rodzajów powództw. Również dyrektywa 2014/104 nie odnosi się bezpośrednio do takiego rozróżnienia ani do tych dwóch rodzajów powództw. Jedyne odniesienia do podziału na powództwa „stand-alone” i „follow-on” znajdują się w dokumentach przygotowawczych Komisji dotyczących tej dyrektywy( ).

34. Zarówno z tych dokumentów, jak i z posługiwania się tymi pojęciami w praktyce wynika, że „powództwa samodzielne” (lub „actions stand-alone”) są powództwami cywilnymi, w szczególności o naprawienie szkody( ), wniesionymi do sądu bez wcześniejszej decyzji wydanej przez organ ochrony konkurencji. „Powództwa następcze” (lub „actions folow-on”) są z kolei powództwami cywilnymi, które następują po ustaleniu naruszenia prawa konkurencji przez organ ochrony konkurencji.

35. Z powyższego wynika, że podział na powództwa „follow-on” i „stand-alone” opiera się na rozróżnieniu między pozwami w sprawach cywilnych składanymi celem uzyskania w sądzie cywilnym stwierdzenia skutków prawnych wynikających z naruszenia zasad konkurencji w stosunkach między podmiotami prywatnymi – w szczególności uzyskania naprawienia szkody wywołanej takim naruszeniem – w zależności od tego, czy istnieje (lub nie) wcześniejsze ustalenie naruszenia w drodze decyzji organu ochrony konkurencji. A zatem nie chodzi tu, jak zdaje się sugerować sąd odsyłający i przynajmniej część orzecznictwa hiszpańskiego( ), o rozróżnienie pomiędzy powództwami o stwierdzenie nieważności i powództwami odszkodowawczymi.

36. W niniejszej sprawie, niezależnie od tego, jaki konkretnie skutek mają dwie decyzje hiszpańskich organów ochrony konkurencji w ramach powództwa cywilnego wniesionego do sądu odsyłającego, z akt sprawy jasno wynika, że powództwo cywilne wszczęte przez spadkobierców KN jest następstwem stwierdzeń dokonanych przez hiszpańskie organy ochrony konkurencji w dwóch decyzjach z 2001 r. i 2009 r., zgodnie z którymi Repsol naruszył zakaz porozumień ograniczających konkurencję.

37. Spadkobiercy KN chcą zaś oprzeć się na tychże stwierdzeniach celem poparcia swojego powództwa. Ponadto pytania prejudycjalne zadane przez sąd odsyłający dotyczące wartości dowodowej tych dwóch decyzji w ramach owego powództwa cywilnego potwierdzają, że powództwo to jest następstwem tychże decyzji. W tych okolicznościach mam wątpliwości co do przyjętej przez sąd odsyłający kwalifikacji powództwa odszkodowawczego wniesionego w niniejszej sprawie jako powództwa „stand-alone”.

38. Fakt, że powództwu odszkodowawczemu towarzyszy powództwo o stwierdzenie nieważności umów zawartych przez strony w oparciu o art. 101 ust. 2 TFUE, niczego w tym względzie nie zmienia.

39. Pomimo że te dwa powództwa są ze sobą niewątpliwie powiązane – jako że odnoszą się do tego samego naruszenia zasad konkurencji – mamy do czynienia z odrębnymi powództwami, ponieważ zmierzają do różnych skutków prawnych wynikających z tego naruszenia i są oparte na różnych podstawach prawnych. Powództwo o stwierdzenie nieważności zmierza do uzyskania ustalenia z mocy prawa nieważności umów zawartych z pogwałceniem zasad konkurencji na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE. Z kolei powództwo odszkodowawcze zmierza do uzyskania naprawienia szkody będącej skutkiem tego naruszenia i jest oparte na uznanym przez prawo Unii( ) uprawnieniu, wprowadzonym przepisami krajowymi o odpowiedzialności cywilnej, które może mieć źródło umowne lub pozaumowne.

40. W tym względzie z postanowienia odsyłającego nie wynika jasno, czy spadkobiercy KN oparli powództwo odszkodowawcze na odpowiedzialności umownej, czy pozaumownej spółki Repsol( ). Jednakże kwalifikacja powództwa odszkodowawczego zgodnie z prawem krajowym jako opartego na podstawie umownej lub pozaumownej nie ma żadnego znaczenia dla uprawnienia uzyskania naprawienia szkody wynikłej z naruszenia prawa konkurencji. Ani orzecznictwo uznające prawo do żądania naprawienia szkody za naruszenie reguł konkurencji( ), ani dyrektywa 2014/104( ) nie podporządkowuje realizacji tego uprawnienia od istnienia szczególnej formy takiej odpowiedzialności, ani jej od niego nie uzależnia.

41. Nawet gdyby uznać, jak podnieśli podczas rozprawy pełnomocnicy spółki Repsol, że w niniejszej sprawie uwzględnienie powództwa odszkodowawczego jest uzależnione od stwierdzenia nieważności – co moim zdaniem w rzeczywistości nie wynika z treści pozwu wniesionego do sądu odsyłającego przez spadkobierców KN( ) – nie zmienia to faktu, że szkoda, której naprawienia owi spadkobiercy się domagają, wynika bezpośrednio z naruszenia prawa konkurencji (Unii) oraz że roszczenie odszkodowawcze stanowi realizację samodzielnego uprawnienia uznanego przez prawo Unii, które nie jest zależne od ewentualnego stwierdzenia nieważności rozpatrywanych umów.

2. W przedmiocie zastosowania art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104

42. Jak już podniosłem, kwestia skutku ostatecznej decyzji krajowego organu ochrony konkurencji państwa członkowskiego w sprawach o odszkodowanie za naruszenie przepisów prawa konkurencji wniesionego do sądu państwa członkowskiego jest aktualnie uregulowana w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104.

43. W związku z tym, że powództwo wniesione do sądu odsyłającego przez spadkobierców KN z jednej strony zostało wszczęte dnia 12 lutego 2018 r., a zatem po transpozycji do prawa hiszpańskiego art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104( ), a z drugiej strony zawiera roszczenie odszkodowawcze, na wstępie należy ustalić, czy przepis ten znajduje zastosowanie ratione materiae i ratione temporis w niniejszej sprawie.

a) W przedmiocie stosowania ratione materiae

44. W zakresie możliwości zastosowania ratione materiae dyrektywy 2014/104, a w szczególności jej art. 9 ust. 1, w niniejszej sprawie część stron, które przestawiły swoje uwagi przez Trybunałem, podniosła, że owa dyrektywa nie ma zastosowania do niniejszego przypadku, ponieważ stosuje się ją wyłącznie do powództw o odszkodowanie typu „follow-on”. Odsyłając do wniosków przyjętych w pkt 32–41 niniejszej opinii dotyczących zarówno rozróżnienia pomiędzy powództwami „stand-alone” i „follow-on”, jak i powództwa wszczętego w niniejszej sprawie, wskazuję, że art. 1 dyrektywy 2014/104, zatytułowany „Przedmiot i zakres”, stanowi w swoim ust. 2, iż dyrektywa reguluje w szczególności egzekwowanie reguł konkurencji „podczas dochodzenia roszczeń odszkodowawczych przed sądami krajowymi”( ), bez jakiegokolwiek odniesienia do podziału na powództwa „stand-alone” i „follow-on”. Jak już podniosłem, przedmiotowa dyrektywa nawet nie wspomina o takim podziale. Wynika z tego, że dyrektywa 2014/104 ma zastosowanie do każdego rodzaju powództw o naprawienie szkody z tytułu naruszenia reguł przepisów prawa konkurencji, niezależnie od ich kwalifikacji jako powództw „follow-on” lub „stand-alone”.

45. Jest oczywiste, że skoro art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 reguluje skutek decyzji krajowych organów ochrony konkurencji, przepis ten nie może mieć zastosowania, jeśli taka decyzja nie istnieje. Z jednej strony nie oznacza to jednak, że dyrektywa ta nie ma zastosowania ratione materiae do powództw typu „stand-alone”. Z drugiej strony w niniejszej sprawie mamy do czynienia z dwiema decyzjami krajowych organów ochrony konkurencji oraz pytaniami prejudycjalnymi zmierzającymi do ustalenia skutków i wartości dowodowej tych decyzji w postępowaniu cywilnym toczącym się przed sądem odsyłającym, w którym rozpatrywane jest także powództwo o odszkodowanie.

46. Należy ponadto podkreślić, że jak wynika z art. 1 dyrektywy 2014/104, ma ona zastosowanie jedynie do powództw odszkodowawczych, natomiast nie ma zastosowania do powództw cywilnych mających na celu stwierdzenie nieważności umów sprzecznych z art. 101 ust. 2 TFUE. Tego rodzaju powództwa o stwierdzenie nieważności nie są zatem uregulowane na poziomie prawa wtórnego Unii.

b) W przedmiocie stosowania ratione temporis

47. W zakresie zastosowania ratione temporis art. 9 ust 1 dyrektywy 2014/104 wskazuję, że w niedawnym wyroku z dnia 22 czerwca 2022 r., Volvo i DAF Trucks (C‑267/20, zwanym dalej „wyrokiem Volvo”, EU:C:2022:494,) Trybunał zawarł wyjaśnienia dotyczące kryteriów zastosowania ratione temporis różnych przepisów owej dyrektywy. Było to zresztą efektem odesłania prejudycjalnego pochodzącego od hiszpańskiego sądu( ).

48. W tym kontekście Trybunał przypomniał przede wszystkim, że dyrektywa 2014/104 zawiera przepis szczególny, tj. art. 22, który wyraźnie określa warunki stosowania w czasie jej przepisów materialnych oraz przepisów innych niż materialne( ).

49. W szczególności, z jednej strony na podstawie art. 22 ust. 1 dyrektywy 2014/104 państwa członkowskie mają obowiązek dopilnowania, aby środki krajowe przyjęte na mocy art. 21 tej dyrektywy w celu zapewnienia zgodności z jej materialnymi przepisami nie były stosowane z mocą wsteczną( ).

50. Z drugiej strony, zgodnie z art. 22 ust. 2 dyrektywy 2014/104 państwa członkowskie zapewniają, aby środki krajowe przyjęte w celu spełnienia przepisów innych niż materialne rzeczonej dyrektywy nie miały zastosowania do powództw o odszkodowanie, które zostały wytoczone przed sądem krajowym przed dniem 26 grudnia 2014 r.( ).

51. W związku z tym w celu określenia czasowego zastosowania art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 w pierwszej kolejności należy ustalić, czy ten przepis stanowi przepis materialny, czy też nie( ).

52. Trybunał orzekł ponadto, że po ustaleniu, czy dany przepis ma charakter materialny, czy też go nie ma, w drugiej kolejności należy zbadać, czy w okolicznościach takich jak okoliczności będące przedmiotem postępowania głównego, w których transponowano dyrektywę 2014/104 z opóźnieniem, rozpatrywana sytuacja – w zakresie, w jakim nie może być określona jako nowa – zaistniała przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy, czy też wywoływała ona nadal skutki po upływie tego terminu( ).

53. Co się tyczy w szczególności dyrektyw, z orzecznictwa wynika bowiem, że zasadniczo jedynie z jednej strony sytuacje prawne zaistniałe po upływie terminu transpozycji dyrektywy, a z drugiej strony sytuacje prawne powstałe pod rządami dawnego przepisu, wywołujące nadal skutki po wejściu w życie aktów krajowych przyjętych w celu transpozycji dyrektywy po upływie terminu jej transpozycji mogą zostać objęte zakresem stosowania tej dyrektywy ratione temporis ( ).

1) W przedmiocie charakteru materialnego lub proceduralnego art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104

54. Pomimo że dyrektywa 2014/104 w swoim art. 22 określa różne warunki zastosowania jej przepisów ratione temporis w zależności od tego, czy chodzi o przepisy proceduralne, czy materialne, sama nie definiuje, które z nich należy uznawać za materialne, a które za proceduralne.

55. Zasadniczo można stwierdzić, że przepisy materialne określają istnienie i zakres odpowiedzialności osób uczestniczących w naruszeniu prawa konkurencji, podczas gdy przepisy proceduralne określają przebieg postępowania( ).

56. Jednakże wobec braku wskazówek w dyrektywie 2014/104 Trybunał w swoim orzecznictwie przeprowadził dokładną analizę treści i celu każdego z przepisów tej dyrektywy, którego zastosowanie ratione temporis było kwestionowane, celem określenia ich charakteru materialnego lub proceduralnego.

57. W zakresie art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy przypomnieć, że z jego brzmienia wynika, iż państwa członkowskie zapewniają, by naruszenie prawa konkurencji stwierdzone w ostatecznym rozstrzygnięciu krajowego organu ochrony konkurencji lub sądu odwoławczego było uznawane za dowiedzione w sposób niezbity do celów powództwa o odszkodowanie wytaczanego przed ich sąd krajowy w oparciu o art. 101 lub 102 TFUE na mocy krajowego prawa konkurencji.

58. Z kolei z motywu 34 dyrektywy 2014/104 wynika, że przepis ten zmierza do zwiększenia pewności prawa, uniknięcia niekonsekwencji w stosowaniu art. 101 i 102 TFUE, zwiększenia efektywności i skuteczności proceduralnej postępowań o odszkodowanie oraz wspierania funkcjonowania rynku wewnętrznego na rzecz przedsiębiorstw i konsumentów.

59. Aby osiągnąć ten cel, przedmiotowy przepis zasadniczo przyznaje ostatecznym decyzjom krajowych organów ochrony konkurencji lub wyrokom sądów odwoławczych stwierdzającym naruszenie prawa konkurencji niepodważalną wartość dowodową takiego stwierdzenia w ramach powództwa o odszkodowanie. W związku z tym można stwierdzić, że przepis ten reguluje wartość dowodową konkretnego środka dowodowego, a mianowicie decyzji krajowego organu ochrony konkurencji. W przypadku istnienia zbieżności( ) pomiędzy naruszeniem ustalonym w decyzji organu ochrony konkurencji a tym, które potencjalnie spowodowało szkodę, której naprawienia żąda się w postępowaniu cywilnym, decyzja ta będzie niezbitym dowodem zaistnienia tego naruszenia na potrzeby owego postępowania.

60. Jednakże pomimo że z poprzedniego punktu niniejszej opinii wynika, iż art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 dotyczy oceny środka dowodowego (kwalifikowanego), a mianowicie decyzji krajowego organu ochrony konkurencji, przepisu tego nie należy moim zdaniem uznawać za służący jedynie kwestiom dowodowym( ).

61. Otóż istnienie naruszenia zasad konkurencji będącego, jak się podnosi, powodem szkody, której naprawienie jest przedmiotem żądania w powództwie odszkodowawczym, jest jednym z niezbędnych elementów, którym osoba poszkodowana musi dysponować, aby wnieść to powództwo odszkodowawcze( ).

62. Ponieważ art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 przewiduje, że jeśli naruszenie prawa konkurencji zostanie stwierdzone ostateczną decyzją organu ochrony konkurencji, należy je uznać za udowodnione w sposób niepodważalny, tak iż osoba pokrzywdzona, która wszczyna powództwo, nie musi udowadniać istnienia takiego naruszenia, należy moim zdaniem stwierdzić, że przepis ten dotyczy jednego z elementów konstytutywnych odpowiedzialności cywilnej za naruszenie przepisów prawa konkurencji( ).

63. Przepis ten ustanawia niepodważalne domniemanie( ) istnienia jednego z tych elementów, a mianowicie naruszenia, do celów wniesienia powództwa odszkodowawczego, jeżeli to samo naruszenie zostało stwierdzone ostateczną decyzją krajowego organu ochrony konkurencji państwa członkowskiego sądu, do którego wniesiono powództwo, lub przez sąd odwoławczy tego samego państwa. Skoro chodzi o niepodważalne domniemanie istnienia elementu konstytutywnego odpowiedzialności cywilnej, domniemanie to ma bezpośredni wpływ na sytuację prawną przedsiębiorstwa, przeciwko któremu zostało wniesione powództwo odszkodowawcze( ).

64. W tych warunkach uważam, że art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 stanowi przepis ściśle związany z powstaniem, przypisaniem i zakresem odpowiedzialności cywilnej przedsiębiorstw, które naruszyły reguły konkurencji, a tym samym można go uznać za przepis materialny( ). Oznacza to, że ma on charakter przepisu materialnego w rozumieniu art. 22 ust. 1 tej dyrektywy.

2) W przedmiocie kwestii, czy sytuacja w postępowaniu głównym zaistniała przed okresem transpozycji dyrektywy 2014/104

65. Jak wynika z pkt 52 niniejszej opinii, w celu określenia czasowego zastosowania art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy zbadać również, czy w niniejszym przypadku sytuacja rozpatrywana w postępowaniu głównym zaistniała przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy, czy też nadal wywołuje ona skutki po upływie tego terminu( ).

66. W niniejszej sprawie sytuację prawną w postępowaniu głównym, co do której należy zbadać, czy zaistniała przed tą datą, należy moim zdaniem rozpatrywać poprzez odniesienie do konkretyzacji elementów konstytutywnych uprawnienia spadkobierców KN do naprawienia szkody wywołanej naruszeniem reguł konkurencji popełnionym przez Repsol( ).

67. W niniejszym przypadku spadkobiercy KN żądają naprawienia szkody, którą ponieśli w wyniku ograniczenia konkurencji dokonanego w pięciu umowach wskazanych w pkt 11 i 14 niniejszej opinii, które zawarli ze spółką Repsol.

68. W tym względzie, z jednej strony z postanowienia odsyłającego wynika, że ostatnia z umów zawarta przez spadkobierców KN, na której opierają odpowiedzialność spółki Repsol, została podpisana w dniu 17 lipca 2009 r., na okres pięciu lat. A zatem umowa ta wygasła najpóźniej w 2014 r., to znaczy przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 2014/104, czyli przed dniem 27 grudnia 2016 r.( ). Wynika tego, że w tej dacie postanowienia umowy zawierające ograniczenia wertykalne, które były źródłem inkryminowanego działania, nie wywoływały już skutków i że wobec tego, przynajmniej co się tyczy konkretnie spadkobierców KN( ), naruszenie to przestało mieć miejsce przed upływem owego terminu transpozycji( ).

69. Z drugiej strony z pozwu wniesionego przez spadkobierców KN do sądu odsyłającego wynika wyraźnie, że domagają się oni naprawienia szkody, którą ponieśli w okresie między dniem 14 stycznia 1993 r. i dniem 17 kwietnia 2013 r., to jest datą ostatniej dostawy dokonanej przez Repsol na rzecz spadkobierców KN( ). Należy zatem stwierdzić, że żądają oni naprawienia szkody, którą ponieśli przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 2014/104.

70. Według mnie w tych okolicznościach należy stwierdzić, że w momencie upływu terminu transpozycji dyrektywy 2014/104 sytuację prawną rozpatrywaną w postępowaniu głównym należało uznać za zaistniałą.

71. W tych okolicznościach w świetle art. 22 ust. 1 dyrektywy 2014/104 należy stwierdzić, że art. 9 ust. 1 tej dyrektywy nie powinien znaleźć zastosowania ratione temporis do powództwa odszkodowawczego, które mimo że zostało wszczęte po wejściu w życie przepisów krajowych transponujących tę dyrektywę z opóźnieniem do prawa krajowego, z jednej strony dotyczy naruszenia wynikającego z ograniczeń konkurencji zawartych w umowach, których skutki ustały przed upływem terminu transpozycji tejże dyrektywy, a z drugiej strony obejmuje żądanie naprawienia szkody spowodowanej w okresie, który zakończył się przed tym terminem.

72. Z powyższego wynika w mojej ocenie, że art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104 nie znajduje zastosowania do sprawy w postępowaniu głównym.

B. W przedmiocie pytań prejudycjalnych

73. Oba pytania prejudycjalne zadane przez sąd odsyłający w niniejszej sprawie należy przeanalizować w świetle powyższych uwag.

74. Pierwsze pytanie prejudycjalne sądu odsyłającego dotyczy zasadniczo wartości dowodowej, jaką należy w toczącym się przed nim postępowaniu cywilnym przyznać decyzjom hiszpańskich organów ochrony konkurencji z 2001 r. i 2009 r. Ściślej rzecz ujmując, sąd ten chce dowiedzieć się, czy warunki przewidziane w art. 2 rozporządzenia nr 1/2003, odnoszące się do ciężaru dowodu, należy uważać za spełnione, jeśli na mocy tych dwóch decyzji strona powodowa wykazała, że jej stosunek umowny dotyczący dostaw na zasadzie wyłączności i dystrybucji mieści się w terytorialnym i czasowym zakresie stosowania zbadanym przez krajowy organ ochrony konkurencji.

75. W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy w przypadku, gdy warunki przewidziane w art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 dotyczące ciężaru dowodu należy uznać za spełnione na mocy rzeczonych decyzji, musi to w konsekwencji powodować stwierdzenie nieważności z mocy prawa przedmiotowych umów na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE.

76. Jako że oba pytania prejudycjalne są ze sobą powiązane, należy moim zdaniem odpowiedzieć na nie łącznie.

77. W tym względzie należy na wstępie przypomnieć, że zgodnie z art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 ciężar dowodu naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE spoczywa na stronie, która to naruszenie zarzuca.

78. To do spadkobierców KN w postępowaniu głównym należy zatem udowodnienie, zarówno w ramach żądania stwierdzenia nieważności, jak i żądania odszkodowawczego, które wnieśli, że Repsol dopuścił się naruszenia zakazu porozumień ograniczających konkurencję. W tym celu przedstawili oni przed sądem odsyłającym decyzje z 2001 r. i 2009 r.

79. Jak zauważono powyżej( ), oba powództwa (o stwierdzenie nieważności i o odszkodowanie) wniesione przez spadkobierców KN są powiązane, ale prawnie odrębne. Jako że harmonizacja dokonana przez dyrektywę 2014/104 w przedmiocie powództw odszkodowawczych nie miała jeszcze zastosowania ratione temporis do sprawy w postępowaniu głównym( ), dla żadnego z tych dwóch powództw nie istnieje szczególne uregulowanie prawa wtórnego w kwestii wartości dowodowej decyzji krajowych organów ochrony konkurencji. W związku z powyższym należy dokonać analizy obu powództw, biorąc pod uwagę prawo pierwotne oraz zasady ogólne prawa Unii, zinterpretowane przez orzecznictwo Trybunału.

1. Właściwe zasady wynikające z orzecznictwa

80. Na wstępie należy przypomnieć, że art. 101 ust. 1 TFUE wywołuje bezpośrednie skutki w stosunkach między jednostkami i przyznaje jednostkom prawa, które sądy krajowe powinny chronić( ).

81. Każda osoba jest bowiem uprawniona do powoływania się przed sądem na naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE i tym samym do powoływania się na nieważność porozumienia lub praktyki zakazanych przez ten artykuł zgodnie z art. 101 ust. 2 TFUE, a także do żądania naprawienia wyrządzonej szkody, jeśli między tą szkodą a porozumieniem lub praktyką istnieje związek przyczynowy( ).

82. W tym względzie Trybunał orzekł, że pełna skuteczność art. 101 TFUE i w szczególności skuteczność zakazu ustanowionego w jego ust. 1 zostałyby zakwestionowane, gdyby każda osoba nie mogła żądać naprawienia szkody, która została jej wyrządzona przez umowę lub zachowanie mogące ograniczyć lub zakłócić konkurencję( ). Tak samo rzecz się ma w przypadku, gdyby każda ze stron umowy zakazanej przez ten przepis nie mogła powołać się na jego nieważność w zakresie, w jakim bez sądowego stwierdzenia nieważności istniałaby niepewność prawna co do skutków takiej umowy, która może takie skutki wywoływać, mimo że jest nieważna z mocy prawa jako sprzeczna z art. 101 ust. 1 TFUE.

83. Sądy krajowe są zatem właściwe do stosowania art. 101 TFUE w szczególności w sporach z zakresu prawa prywatnego, przy czym właściwość ta wynika z bezpośredniej skuteczności tego artykułu( ).

84. Jak wynika bowiem z utrwalonego orzecznictwa, sądy krajowe, które w ramach swojej właściwości muszą stosować przepisy prawa Unii, zobowiązane są do zagwarantowania nie tylko pełnej skuteczności tych norm, lecz także do ochrony praw, które przyznają one jednostkom. To tym sądom powierzono zadanie zapewnienia ochrony prawnej jednostek wynikającej z bezpośredniej skuteczności przepisów prawa Unii( ).

85. W braku regulacji unijnej w przypadku powództw o stwierdzenie nieważności oraz przy zastosowaniu ratione temporis w przypadku powództw o odszkodowanie to do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy uregulowanie możliwości egzekwowania prawa w zakresie dochodzenia stwierdzenia nieważności lub żądania naprawienia szkody wynikającej z porozumienia lub praktyki zakazanej przez art. 101 TFUE, w tym kwestii dotyczących wartości dowodowej decyzji organu ochrony konkurencji przed sądem cywilnym, pod warunkiem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności( ).

86. Zasady mające zastosowanie w sprawach mających na celu zapewnienie ochrony uprawnień podmiotów prawa wynikających bezpośrednio z prawa Unii nie mogą być mniej korzystne niż w przypadku podobnych postępowań o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą powodować w praktyce, że korzystanie z uprawnień wynikających z prawa Unii stanie się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (zasada skuteczności)( ).

87. W tym względzie zwłaszcza w dziedzinie prawa konkurencji przepisy te nie mogą naruszać skutecznego stosowania zasad Unii w zakresie ochrony konkurencji, a w szczególności art. 101 TFUE( ).

88. Niemniej jednak należy uściślić, że z orzecznictwa wynika, iż korzystanie przez sądy krajowe z uprawnienia przyznanego im w celu stosowania art. 101 TFUE w sporach z zakresu prawa prywatnego, o których mowa w pkt 83 niniejszej opinii, może ograniczać między innymi zasada pewności prawa, w szczególności zaś konieczność uniknięcia sytuacji, w której owe sądy i podmioty odpowiedzialne za wprowadzenie w życie reguł konkurencji Unii na drodze administracyjnej będą wydawały sprzeczne decyzje( ).

2. Zastosowanie w niniejszej sprawie: autonomii proceduralnej oraz ograniczeń wynikających z zasady skuteczności i pewności prawa

89. Z zasad wypracowanych przez orzecznictwo przytoczonych w poprzednich punktach niniejszej opinii wynika przede wszystkim, że w braku przepisów unijnych regulujących daną materię to do państw członkowskich w ramach ich autonomii proceduralnej należy uregulowanie wartości dowodowej decyzji organu ochrony konkurencji w sporach z zakresu prawa prywatnego, w których podmiot powołuje się przed sądem na naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE celem uzyskania stwierdzenia nieważności porozumienia lub praktyki zakazanej przez ten przepis na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE oraz celem domagania się odszkodowania, jeśli istnieje związek przyczynowy pomiędzy poniesioną szkodą i tym porozumieniem lub praktyką.

90. Jednakże ze wspomnianych zasad wynika, że autonomia proceduralna państw członkowskich jest w tym zakresie ograniczona z jednej strony przez zasady równoważności i skuteczności, a z drugiej strony przez zasadę pewności prawa.

91. Co się tyczy w pierwszej kolejności zasady skuteczności, do której odnosi się sąd odsyłający w postanowieniu odsyłającym( ), podzielam pogląd, zgodnie z którym egzekwowanie prawa do odszkodowania za naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE stałoby się nadmiernie utrudnione, gdyby pracom przygotowawczym organu ochrony konkurencji nie przyznać żadnych skutków w cywilnym postępowaniu odszkodowawczym( ). Wynika z tego, że biorąc pod uwagę szczególną złożoność wielu naruszeń prawa konkurencji i praktyczne trudności napotykane przez poszkodowanych w udowodnieniu owych naruszeń, zasada skuteczności wymaga, aby prawomocnemu stwierdzeniu przez krajowy organ ochrony konkurencji naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE przyznać co najmniej walor przesłanki lub zaczątku dowodu w postępowaniu o naprawienie szkody spowodowanej istnieniem tego naruszenia( ).

92. Tak samo rzecz się ma w mojej ocenie w odniesieniu do powództw zmierzających do stwierdzenia nieważności porozumienia lub praktyki zakazanej przez ten przepis, o których mowa w art. 101 ust. 2 TFUE. W zakresie, w jakim ostateczne ustalenie przez krajowy organ ochrony konkurencji istnienia naruszenia ma znaczenie dla stwierdzenia nieważności, zasada skuteczności wymaga, aby takiemu stwierdzeniu przyznać co najmniej walor przesłanki lub zaczątku dowodu w postępowaniu o stwierdzenie nieważności celem zagwarantowania pełnej skuteczności art. 101 TFUE, w szczególności skuteczności (effet utile) zakazu, o którym mowa w jego ust. 1.

93. Pogląd, zgodnie z którym sąd cywilny nie może pominąć ustaleń krajowych organów ochrony konkurencji w odniesieniu do naruszeń prawa konkurencji Unii, jest zgodny z koniecznością komplementarności funkcjonalnej pomiędzy „public enforcement” i „private enforcement” przedmiotowego prawa. Jak już wspomniałem( ), zgodnie z tym, co zostało potwierdzone przez Trybunał, egzekwowanie prawa konkurencji, zarówno na drodze publicznoprawnej, jak i prywatnoprawnej, jest niezbędnym instrumentem służącym wzmocnieniu skuteczności polityki zwalczania praktyk antykonkurencyjnych. Z tego punktu widzenia egzekwowanie prawa konkurencji pełni nie tylko funkcję kompensacyjną, mającą na celu zaspokojenie interesów prywatnych, lecz również funkcję odstraszającą, która przyczynia się do osiągnięcia celów interesu publicznego leżących u podstaw ochrony konkurencji. Im bardziej usuwa się lub ogranicza praktyczne przeszkody – takie jak wymaganie wykazania naruszenia, chociaż to samo lub zbieżne co najmniej w części naruszenie zostało już stwierdzone przez organ ochrony konkurencji – przy dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych przez osoby poszkodowane pogwałceniem zasad prawa konkurencji, tym bardziej wzmacnia się tę funkcję odstraszającą.

94. Oczywiście zasady skuteczności i wymogu zagwarantowania pełnej skuteczności art. 101 TFUE nie można interpretować w taki sposób, by narzucać państwom członkowskim przyjęcie niepodważalnego domniemania takiego jak aktualnie przewidziane w zakresie powództw odszkodowawczych w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/10( ). Jednakże w mojej ocenie w ramach zakresu uznania, którym dysponuje sąd cywilny na podstawie właściwych krajowych norm procesowych – w ramach autonomii proceduralnej państw członkowskich – dotyczących oceny środków dowodowych, wartość, jaką ów sąd na podstawie zasady skuteczności winien przypisać stwierdzeniu naruszenia zawartemu w ostatecznej decyzji krajowego organu ochrony konkurencji, powinna zależeć od poziomu zbieżności pomiędzy naruszeniem stwierdzonym w takiej decyzji oraz zarzucanym naruszeniem, które jest podstawą rozpoznawanego przezeń powództwa cywilnego.

95. Zatem jeśli istnieje zbieżność między naruszeniem stwierdzonym przez krajowy organ ochrony konkurencji, o którym mowa w art. 101 ust. 1 TFUE, i naruszeniem zarzucanym w ramach powództwa cywilnego wniesionego do sądu krajowego, co do charakteru naruszenia oraz jego zakresu przedmiotowego, osobowego, czasowego i terytorialnego( ), uważam, że zasada skuteczności oraz wymóg zagwarantowania pełnej skuteczności art. 101 TFUE nakazują sądowi cywilnemu przyznanie temu stwierdzeniu nie tylko waloru przesłanki lub zaczątku dowodu, lecz co najmniej waloru dowodu prima facie istnienia takiego naruszenia( ). Zatem jeśli w podobnym przypadku istniałaby całkowita zbieżność pomiędzy naruszeniem stwierdzonym i naruszeniem zarzucanym w ramach powództwa cywilnego, w świetle wskazanych wyżej zasad nie uzasadniałoby to w mojej ocenie przyznania ustaleniu krajowego organu ochrony konkurencji jedynie waloru przesłanki lub zaczątku dowodu.

96. W tym zakresie odniesienie do „charakteru naruszenia” implikuje, że musi chodzić o to samo naruszenie, oparte na tej samej kwalifikacji stanu faktycznego, będącego przedmiotem decyzji organu ochrony konkurencji. Odniesienie do „zakresu przedmiotowego” naruszenia zakłada, że zbieżność musi dotyczyć elementów wyraźnie wskazanych w decyzji organu ochrony konkurencji( ). Z kolei z odniesienia do „zakresu osobowego” naruszenia wynika, że stwierdzenie naruszenia zasad konkurencji w ostatecznej decyzji może być dowodem prima facie naruszenia jedynie wobec przedsiębiorstw, co do których to naruszenie stwierdzono( ). Odniesienie do „zakresu czasowego” naruszenia implikuje zaś, że ustalenia poczynione w ostatecznej decyzji stanowią dla sądu cywilnego dowód prima facie jedynie dla okresu, w którym miało miejsce naruszenie stwierdzone w takiej ostatecznej decyzji. Natomiast odniesienie do „zakresu terytorialnego” naruszenia zakłada, że rzeczona decyzja ma dla sądu cywilnego charakter dowodu prima facie jedynie w obrębie obszaru, co do którego naruszenie stwierdzono w tej decyzji.

97. Natomiast jeśli zbieżność między naruszeniem stwierdzonym w ostatecznej decyzji krajowego organu ochrony konkurencji na mocy art. 101 ust. 1 TFUE i naruszeniem, na którym oparte jest powództwo cywilne przed sądem krajowym, nie jest całkowita, a jedynie częściowa, przykładowo z tego względu, że ustalenie krajowego organu ochrony konkurencji dotyczy praktyk antykonkurencyjnych, które chociaż są analogiczne i dokonane przez to samo przedsiębiorstwo, nie są w pełni zbieżne z tymi stwierdzonymi w decyzji organu ochrony konkurencji, sąd krajowy nie może całkowicie pominąć takiej decyzji, ale na podstawie zasady skuteczności i wymogu zagwarantowania pełnej skuteczności art. 101 TFUE ma obowiązek przyznać jej walor przesłanki lub zaczątku dowodu.

98. Przykładem podobnej sytuacji może być przypadek inspirowany niniejszą sprawą, w którym dystrybutor wnosi powództwo cywilne związane z naruszeniem art. 101 ust. 1 TFUE, podnosząc, że w pewnych postanowieniach umownych zostały zawarte ograniczenia wertykalne analogiczne do tych, które konkretnie zostały uznane za naruszające w decyzji krajowego organu ochrony konkurencji. W takim podobnym przypadku zakres przedmiotowy naruszenia stwierdzonego w decyzji i naruszenia zarzucanego w ramach powództwa cywilnego nie są zbieżne, jednak inne elementy (a mianowicie, charakter naruszenia, zakres osobowy, czasowy i terytorialny) już tak. W takim przypadku sąd cywilny nie mógłby pominąć decyzji krajowego organu ochrony konkurencji stwierdzającego naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE, ale będzie jej musiał przyznać walor przesłanki lub zaczątku dowodu istnienia naruszenia, tak jak wskazano w pkt 106 niniejszej opinii.

99. Co się tyczy w drugiej kolejności zasady pewności prawa, należy przede wszystkim przypomnieć, że na podstawie art. 5 rozporządzenia nr 1/2003 organy ochrony konkurencji państw członkowskich są uprawnione do stosowania art. 101 i 102 TFUE w sprawach indywidualnych. Rozporządzenie to przewiduje, w szczególności w art. 16, że wyłącznie decyzje Komisji są wiążące w postępowaniach przed sądami krajowymi, i skutek ten nie może być rozszerzony na decyzje krajowych organów ochrony konkurencji, o ile prawodawca Unii wprost tego nie stwierdzi( ).

100. Nie zmienia to jednak faktu, że z orzecznictwa wspomnianego w pkt 88 niniejszej opinii wynika, iż zasada pewności prawa wymaga, aby sądy krajowe unikały wydawania, o ile jest to możliwe, rozstrzygnięć sprzecznych z decyzjami podmiotów odpowiedzialnych za wprowadzenie w życie reguł konkurencji Unii, czyli – oprócz Komisji – krajowych organów ochrony konkurencji.

101. Wynika z tego, że również zasada pewności prawa nakłada na sądy krajowe obowiązek przyznania ostatecznemu stwierdzeniu przez krajowy organ ochrony konkurencji naruszenia art. 101 TFUE co najmniej waloru przesłanki lub zaczątku dowodu w toczących się przed nim postępowaniach cywilnych dotyczących naruszenia prawa konkurencji Unii oraz waloru dowodu prima facie, jeśli istnieje zbieżność pomiędzy naruszeniem stwierdzonym przez krajowy organ ochrony konkurencji i naruszeniem, na którym oparte jest powództwo cywilne wniesione do sądu krajowego, co się tyczy charakteru naruszenia oraz jego zakresu przedmiotowego, osobowego, czasowego i terytorialnego.

102. Stwierdziwszy powyższe, uważam za zasadne przedstawić jeszcze cztery dodatkowe uwagi.

103. Po pierwsze, z powyższego wynika, że pomimo autonomii proceduralnej państw członkowskich sądy cywilne nie mogą pominąć decyzji krajowego organu ochrony konkurencji stwierdzającego naruszenie prawa konkurencji Unii. A zatem regulacja krajowa( ) lub orzecznictwo, takie jak wspomniane przez sąd odsyłający, które odmawiają jakiejkolwiek wartości, choćby przesłankowej, takiej decyzji krajowego organu ochrony konkurencji, są sprzeczne z prawem Unii, a w szczególności z wymogiem zagwarantowania pełnej efektywności art. 101 TFUE, jak również z wymogami wynikającymi z zasad skuteczności i pewności prawa.

104. Po drugie, pragnę wyjaśnić, że rozważania przeprowadzone w pkt 89–101 niniejszej opinii mają zastosowanie jedynie do powództw cywilnych, które oparte są na stwierdzeniu przez krajowy organ ochrony konkurencji naruszenia unijnych reguł konkurencji. Zasady te nie mają zatem zastosowania do powództw cywilnych dotyczących jedynie naruszenia krajowego prawa konkurencji. Nakazy związane z zasadami skuteczności i wymogiem zagwarantowania pełnej efektywności dotyczą wyłącznie prawa Unii, a w szczególności, w niniejszym przypadku, art. 101 TFUE. Niekoniecznie rozciągają się na prawo krajowe. Oczywiście sytuacja jest inna w przypadku powództwa odszkodowawczego, do którego zastosowanie ma art. 9 ust. 1 dyrektywy 2014/104( ).

105. Po trzecie, celem udzielenia wskazówek sądowi odsyłającemu uważam za stosowne przedstawienie kilku dodatkowych wyjaśnień dotyczących tego, jak należy rozumieć walor „przesłanki lub zaczątku dowodu” oraz walor „dowodu prima facie”. Przede wszystkim jest jasne, że sąd krajowy powinien interpretować te pojęcia muszą zgodnie z proceduralnymi zasadami oceny dowodu, które jak już wspomniano, leżą w zakresie autonomii proceduralnej państw członkowskich.

106. Jednakże „przesłanka” lub „zaczątek dowodu” stanowią moim zdaniem element, który działa na korzyść stwierdzenia przez sąd cywilny istnienia naruszenia, ale musi być rozważony i potwierdzony w świetle innych środków dowodowych, żeby można było stwierdzić istnienie naruszenia.

107. Z kolei dowód prima facie( ) stanowi co do zasady środek dowodowy, którym można wykazać prawdopodobieństwo zarzucanej okoliczności faktycznej na podstawie doświadczenia życiowego, które uprawdopodabnia jej wystąpienie. W świetle powyższego krajowa decyzja stwierdzająca naruszenie prowadzi sąd w ramach zakresu swobody środków dowodowych przysługującego mu zgodnie z prawem krajowym do domniemania istnienia tego naruszenia w oparciu o zasady doświadczenia życiowego, zgodnie z którymi naruszenia stwierdzone przez krajowe organy ochrony konkurencji miały na ogół miejsce. Jednakowoż istnieje możliwość, że strona, przeciwko której wniesiono powództwo, przedstawi dowody, które doprowadzą sąd do przeciwnego wniosku( ).

108. Po czwarte, co się tyczy sporów w postępowaniu głównym, to do sądu odsyłającego należy ocena, na podstawie powyższych rozważań oraz prawa krajowego, wartości dowodowej decyzji z 2001 r. i 2009 r. w ramach toczącego się przed nim postępowania cywilnego. Celem wsparcia go przy dokonywaniu tej oceny Trybunał może jednakże dostarczyć mu wszelkich wskazówek interpretacyjnych opartych na prawie Unii, które będą dla niego użyteczne( ).

109. W tym względzie, co się tyczy decyzji z 2001 r., wydaje się, że dotyczy ona wyłącznie stwierdzenia naruszenia krajowego prawa ochrony konkurencji bez równoległego zastosowania art. 101 ust. 1 TFUE. Jeśli tak jest rzeczywiście, czego potwierdzenie należy do sądu odsyłającego, wartość dowodowa tej decyzji w postępowaniu cywilnym zawisłym przed tym sądem jest uregulowana wyłącznie przez prawo krajowe, co wynika również z pkt 104 niniejszej opinii.

110. Z kolei w decyzji z 2009 r. zastosowano równolegle krajowe prawo ochrony konkurencji oraz art. 101 ust. 1 TFUE.

111. W tych okolicznościach to do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy istnieje zbieżność między naruszeniem stwierdzonym i tym, na którym opiera się powództwo cywilne (o stwierdzenie nieważności i o odszkodowanie), które zostało do niego wniesione, co się tyczy charakteru naruszenia oraz jego zakresu przedmiotowego, osobowego, czasowego i terytorialnego, rozumianych w sposób przedstawiony w rozważaniach zawartych w pkt 96 niniejszej opinii.

112. W takim przypadku stwierdzeniu zawartemu w decyzji z 2009 r. należy przyznać walor dowodu prima facie do celów powództwa cywilnego. Natomiast w przypadku, gdy istnieje jedynie częściowa zbieżność, decyzja ta będzie miała walor wstępnego dowodu istnienia naruszenia do celów obydwu powództw: o stwierdzenie nieważności i o odszkodowanie.

113. Dokładniej rzecz ujmując, co do zakresu czasowego i terytorialnego z pytań prejudycjalnych zdaje się wynikać, że zostały one wykazane przez spadkobierców KN. Z akt sprawy wynika, że umowy zawarte przez spadkobierców KN ze spółką Repsol mieszczą się pod względem czasowym i terytorialnym w zakresie zastosowania stwierdzenia naruszenia zawartego w decyzji z 2009 r.

114. Wydaje się również, że zakres osobowy tych dwóch naruszeń jest zbieżny, jako że zarówno naruszenie stwierdzone, jak i naruszenie zarzucane w powództwie cywilnym zostały popełnione przez Repsol.

115. Pozostaje zatem do ustalenia, czy między naruszeniem stwierdzonym i naruszeniem zarzucanym w postępowaniu cywilnym istnieje zbieżność co do charakteru oraz zakresu przedmiotowego naruszenia.

116. W tym względzie wskazuję, że z sentencji decyzji z 2009 r., przytoczonej w pkt 15 niniejszej opinii, wynika, iż stwierdzenie naruszenia zawarte w tej decyzji ma bardzo szeroki zakres przedmiotowy. Obejmuje bowiem wszystkich niezależnych przedsiębiorców działających pod marką Repsol, wszystkie umowy zawierające klauzule będące źródłem naruszenia oraz wszystkie postanowienia w nich zawarte. Ostatecznie to do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy postanowienia umów zawartych przez KN lub jego spadkobierców ze spółką Repsol mieszczące się w czasowym zakresie zastosowania decyzji z 2009 r. można uznać za mieszczące się w przedmiotowym zakresie zastosowania stwierdzenia zawartego w tej decyzji, tak iż może on stwierdzić istnienie całkowitej zbieżności między stwierdzonym naruszeniem a naruszeniem zarzucanym na potrzeby powództwa cywilnego.

IV. Wnioski

117. Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Juzgado de lo Mercantil de Madrid (sąd gospodarczy w Madrycie, Hiszpania) odpowiedział następująco:

1) Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/104/UE z dnia 26 listopada 2014 r. w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego

nie znajduje zastosowania ratione temporis

do powództwa odszkodowawczego, które chociaż zostało wszczęte po wejściu w życie przepisów krajowych transponujących z opóźnieniem tę dyrektywę do prawa krajowego, z jednej strony dotyczy naruszenia wynikającego z ograniczeń konkurencji zawartych w umowach, których skutki ustały przed upływem terminu transpozycji dyrektywy 2014/104, a z drugiej strony obejmuje żądanie naprawienia szkody zaistniałej w okresie, który zakończył się przed tym terminem.

2) W braku przepisów Unii regulujących tę materię lub mających zastosowanie ratione temporis to do państw członkowskich w ramach ich autonomii proceduralnej należy uregulowanie wartości dowodowej decyzji krajowego organu ochrony konkurencji w sporach z zakresu prawa prywatnego, w których podmiot powołuje się przed sądem na naruszenie art. 101 ust. 1 TFUE celem uzyskania stwierdzenia nieważności porozumienia lub praktyki zakazanej przez ten przepis na podstawie art. 101 ust. 2 TFUE oraz celem domagania się odszkodowania, jeśli istnieje związek przyczynowy pomiędzy poniesioną szkodą i tym porozumieniem lub praktyką, przy czym przestrzegane muszą być zasady równoważności i skuteczności.

Zasada skuteczności i wymóg zagwarantowania pełnej efektywności art. 101 TFUE, jak również zasada pewności prawa nakazują, aby ostatecznemu stwierdzeniu przez krajowy organ ochrony konkurencji naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE przyznać co najmniej walor przesłanki lub zaczątku dowodu do celów powództwa cywilnego.

Jeśli między naruszeniem art. 101 ust. 1 TFUE stwierdzonym w sposób ostateczny przez krajowy organ ochrony konkurencji i naruszeniem zarzucanym, na którym opiera się powództwo cywilne wytoczone przed sądem krajowym, istnieje zbieżność co do charakteru naruszenia oraz co do jego zakresu przedmiotowego, osobowego, czasowego i terytorialnego, czego ustalenie należy do sądu krajowego, zasada skuteczności i wymóg zagwarantowania pełnej skuteczności art. 101 TFUE, jak również zasada pewności prawa nakazują przyznać temu ostatecznemu stwierdzeniu przez krajowy organ ochrony konkurencji co najmniej walor dowodu prima facie istnienia naruszenia do celów postępowania cywilnego.