STANOWISKO RZECZNIKA GENERALNEGO

NIILA JÄÄSKINENA

przedstawione w dniu 16 grudnia 2014 r. ( 1 ) ( 2 )

Sprawa C‑498/14 PPU

RG

przeciwko

SF

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez cour d’appel de Bruxelles (Belgia)]

Pilny tryb prejudycjalny – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 – Artykuł 11 ust. 7 i 8 – Dziecko mające zwykły pobyt w państwie członkowskim bezprawnie uprowadzone do innego państwa członkowskiego – Orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka, wydane w tym ostatnim państwie członkowskim na podstawie art. 13 konwencji haskiej z dnia 25 października 1980 r. – Ustawodawstwo państwa członkowskiego pochodzenia zastrzegające na rzecz wyspecjalizowanego sądu wyłączną jurysdykcję w zakresie rozstrzygania w przedmiocie takiego orzeczenia – Wpływ na postępowanie co do istoty sprawy toczące się przed innym sądem krajowym orzekającym w sprawie dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka

I – Wprowadzenie

1. Wniosek o dokonanie wykładni, złożony przez cour d’appel de Bruxelles (Belgia) w pilnym trybie prejudycjalnym, dotyczy art. 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 ( 3 ) (zwanego dalej „rozporządzeniem Bruksela II bis”).

2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu toczącego się pomiędzy obywatelem brytyjskim, zamieszkałym w Belgii, a obywatelką polską, zamieszkałą w Polsce, w przedmiocie odpowiedzialności rodzicielskiej w odniesieniu do ich dziecka, którego miejsce zwykłego pobytu w momencie wytoczenia pierwotnego powództwa przed sądem belgijskim znajdowało się w Belgii, a które następnie zostało bezprawnie uprowadzone przez matkę do Polski. Sądy belgijskie, które kolejno orzekały w tej sprawie, stwierdziły swoją jurysdykcję międzynarodową do rozstrzygnięcia tego sporu, która nie została podważona przez sądy polskie, przed które powództwo wytoczyła później matka.

3. Równolegle do wszczętych w ten sposób postępowań w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej ojciec złożył wniosek o zarządzenie powrotu dziecka na podstawie sporządzonej w Hadze Konwencji z dnia 25 października 1980 r. dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę ( 4 ) (zwanej dalej „konwencją haską z 1980 r.”). Wniosek ten został oddalony przez sąd polski, na co zezwala wyjątkowo art. 13 tej konwencji w związku z art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis.

4. Ojciec wszczął w związku z tym postępowanie przed sądem belgijskim, który zgodnie z krajowymi normami proceduralnymi posiada szczególną właściwość rzeczową do zbadania kwestii pieczy nad dzieckiem w następstwie takiego orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka. Na podstawie tych przepisów wszczęcie tego postępowania spowodowało zawieszenie postępowań toczących się przed innymi sądami belgijskimi dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej względem tego dziecka, czyli w niniejszym wypadku – postępowania toczącego się przed sądem odsyłającym.

5. Sąd ten zwraca się do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy art. 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia Bruksela II bis zabrania państwu członkowskiemu ( 5 ) przyjęcia takich przepisów dotyczących podziału właściwości w ramach państwa, które, po pierwsze, przyznają wyłączną właściwość sądowi wyspecjalizowanemu w zakresie rozstrzygnięcia w przedmiocie wydanego w innym państwie członkowskim orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka, a po drugie, przewidują tymczasowe zawieszenie każdego postępowania toczącego się już przed innym sądem krajowym, który jest co do zasady właściwy do orzekania co do istoty.

II – Ramy prawne

A – Konwencja haska z 1980 r.

6. Wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej są stronami konwencji haskiej z 1980 r., która weszła w życie w dniu 1 grudnia 1983 r.

7. Artykuł 1 tej konwencji stanowi, że ma ona na celu „zapewnienie niezwłocznego powrotu dzieci bezprawnie uprowadzonych lub zatrzymanych w jednym z Umawiających się Państw” oraz „zapewnienie poszanowania praw do pieczy [pieczy] i odwiedzin [osobistej styczności] określonych przez ustawodawstwo jednego Umawiającego się Państwa w innych Umawiających się Państwach”. Artykuł 3 określa warunki, w których uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka będzie uznane za bezprawne na mocy tej konwencji.

8. Znajdujący się w rozdziale III tej konwencji art. 12, zatytułowany „Powrót dziecka”, stanowi w ust. 1, że „[j]eżeli dziecko zostało bezprawnie uprowadzone lub zatrzymane w rozumieniu art. 3, a w chwili wpłynięcia wniosku do władzy sądowej lub administracyjnej umawiającego się państwa, w którym znajduje się dziecko, upłynął okres krótszy niż jeden rok od dnia uprowadzenia lub zatrzymania, zainteresowana władza zarządza niezwłoczne wydanie dziecka”.

9. Artykuł 13 ust. 1 lit. b) stanowi, że „[b]ez względu na postanowienia artykułu poprzedzającego [poprzedniego] władza sądowa lub administracyjna państwa wezwanego nie jest obowiązana zarządzić wydania dziecka, jeżeli osoba, instytucja lub organizacja sprzeciwiająca się wydaniu dziecka wykaże, że […] istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka naraziłby je na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w jakikolwiek inny sposób postawiłby je w sytuacji nie do zniesienia”.

B – Rozporządzenie Bruksela II bis

10. Motywy 12, 17, 18 i 33 rozporządzenia Bruksela II bis brzmią następująco: „(12) Podstawy jurysdykcji w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej ustanowione w niniejszym rozporządzeniu ukształtowane są zgodnie z zasadą dobra dziecka, w szczególności według kryterium bliskości. Oznacza to, że jurysdykcja powinna należeć w pierwszej kolejności do sądów państw członkowskich zwykłego pobytu dziecka, z wyjątkiem niektórych przypadków zmiany miejsca pobytu dziecka lub w następstwie porozumienia zawartego między podmiotami odpowiedzialności rodzicielskiej. […] (17) W przypadku bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka powinno się niezwłocznie zarządzić jego powrót; w tym celu nadal powinna mieć zastosowanie konwencja haska [z 1980 r.], którą uzupełniają przepisy niniejszego rozporządzenia, w szczególności jej art. 11. Sądy państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone lub w którym zostało bezprawnie zatrzymane, powinny mieć w szczególnych, należycie uzasadnionych przypadkach możliwość sprzeciwienia się jego powrotowi. Powinno być jednak możliwe zastąpienie takiego orzeczenia przez późniejsze orzeczenie sądu państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykły pobyt przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem. Jeżeli takie orzeczenie wymaga powrotu dziecka, powrót powinien nastąpić bez potrzeby przeprowadzenia szczególnego postępowania w sprawie uznania i wykonania tego orzeczenia w państwie członkowskim, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone. (18) Jeżeli sąd odmówił zarządzenia powrotu dziecka na podstawie art. 13 konwencji haskiej z 1980 r., powinien o tym poinformować sąd mający jurysdykcję lub organ centralny państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykły pobyt przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem. O ile nie wszczęto jeszcze postępowania przed tym sądem, sąd ten albo organ centralny powinny powiadomić strony. Obowiązek ten nie powinien być przeszkodą dla organu centralnego w powiadomieniu także właściwych organów zgodnie z prawem krajowym. […] (33) Niniejsze rozporządzenie uznaje prawa podstawowe i jest zgodne z zasadami przyjętymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. W szczególności zmierza do zapewnienia przestrzegania podstawowych praw dziecka określonych w art. 24 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej”.

11. Jak wynika z art. 1 ust. 1 lit. b) i art. 1 ust. 2 lit. a) rozporządzenia, ma ono zastosowanie „bez względu na rodzaj sądu, w sprawach cywilnych dotyczących […] przyznawania, wykonywania […] odpowiedzialności rodzicielskiej”, a w szczególności „pieczy nad dzieckiem i prawa do osobistej styczności z dzieckiem”. Artykuł 2 pkt 7 oraz pkt 9–11 rozporządzenia Bruksela II bis określa, co należy rozumieć, do celów stosowania tego rozporządzenia, przez pojęcia odpowiednio „odpowiedzialności rodzicielskiej”, „pieczy nad dzieckiem”, „prawa do osobistej styczności z dzieckiem” i „bezprawnego uprowadzenia albo zatrzymania dziecka”.

12. W rozdziale II tego rozporządzenia, zatytułowanym „Jurysdykcja”, sekcja 2 zawiera art. 8–15, których przedmiotem jest „Odpowiedzialność rodzicielska”. Artykuł 8 ustanawia zasadę „jurysdykcji ogólnej” na rzecz sądów państwa członkowskiego, w którym w chwili wniesienia pozwu w tej dziedzinie dziecko ma zwykły pobyt. Artykuł 10, który reguluje „[j]urysdykcj[ę] w przypadkach uprowadzenia dziecka”, stanowi, że jurysdykcja sądów państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, zostaje utrzymana do chwili uzyskania przez dziecko zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim na ściśle określonych warunkach, ustanowionych w tym przepisie.

13. Artykuł 11 rozporządzenia, zatytułowany „Powrót dziecka”, ma następujące brzmienie: „1. Jeżeli osoba, instytucja lub inna jednostka sprawująca pieczę nad dzieckiem wnosi pozew lub wniosek do właściwych organów państwa członkowskiego o wydanie orzeczenia na podstawie [k]onwencji haskiej z [1980 r.] w celu doprowadzenia do powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymywanego w państwie członkowskim innym niż państwo, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, stosuje się ust. 2–8. […] 3. Sąd, do którego wniesiono pozew lub wniosek o powrót dziecka zgodnie z ust. 1, w ramach postępowania dotyczącego takiego pozwu lub wniosku działa szybko, stosując najszybsze procedury przewidziane w prawie krajowym. […] 4. Sąd nie może odmówić powrotu dziecka na podstawie art. 13 lit. b) konwencji haskiej z 1980 r., jeżeli ustalono, że zostały podjęte stosowne działania w celu zapewnienia ochrony dziecka po jego powrocie. […] 6. Jeżeli sąd wydał orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka na podstawie art. 13 konwencji haskiej z 1980 r., sąd ten musi natychmiast, bezpośrednio lub za pośrednictwem swojego organu centralnego, przekazać odpis orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka oraz odpowiednich dokumentów […] sądowi właściwemu lub organowi centralnemu w państwie członkowskim, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, zgodnie z prawem krajowym […]. 7. O ile jedna ze stron postępowania nie wszczęła postępowania przed sądami państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt, sąd albo organ centralny, który otrzymuje informacje wymienione w ust. 6, musi powiadomić o tym strony i wezwać je do przedstawienia obserwacji sądowi, zgodnie z prawem krajowym, w terminie trzech miesięcy od daty powiadomienia, aby sąd mógł zbadać kwestię pieczy nad dzieckiem. Bez uszczerbku dla przepisów jurysdykcyjnych zawartych w niniejszym rozporządzeniu sąd zamyka sprawę, jeżeli w przewidzianym terminie nie wpłyną do sądu żadne obserwacje [uwagi]. 8. Niezależnie od orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka na podstawie art. 13 konwencji haskiej z 1980 r. każde późniejsze orzeczenie zarządzające powrót dziecka wydane przez sąd mający jurysdykcję zgodnie z niniejszym rozporządzeniem jest wykonalne zgodnie z przepisami rozdziału III sekcja 4, w celu zapewnienia powrotu dziecka”.

C – Prawo belgijskie

14. Artykuł 1322i code judiciaire (belgijskiego kodeksu sądowego), wprowadzony na mocy ustawy z dnia 10 maja 2007 r. ( 6 ). i zmieniony ustawą z dnia 30 lipca 2013 r. ( 7 ), ma następujące brzmienie: „§ 1. Orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka wydane za granicą, jak również towarzyszące mu dokumenty, przekazane belgijskiemu organowi centralnemu na podstawie art. 11 [ust.] 6 [rozporządzenia Bruksela II bis], przesyła się listem poleconym do sekretariatu sądu pierwszej instancji mającego siedzibę przy sądzie okręgowym, w którego okręgu dziecko miało zwykły pobyt bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem. § 2. Wraz z otrzymaniem dokumentów i nie później niż w ciągu trzech dni roboczych od ich otrzymania sekretarz przesyła stronom i prokuratorowi publicznemu w drodze doręczenia sądowego informacje określone w art. 11 [ust.] 7 [rozporządzenia Bruksela II bis]. Doręczenie sądowe zawiera: […] skierowane do stron wezwanie do złożenia w sekretariacie wniosków w terminie trzech miesięcy od dnia doręczenia. Złożenie wniosków jest równoważne z wszczęciem postępowania przed sądem rodzinnym pierwszej instancji. […] § 4. Wszczęcie postępowania przed sądem rodzinnym powoduje zawieszenie postępowania wszczętego przed sądami rozstrzygającymi spór w przedmiocie odpowiedzialności rodzicielskiej lub spór w sprawie powiązanej. […] § 6. Orzeczenie wydane w przedmiocie pieczy nad dzieckiem na podstawie art. 11 [ust.] 8 [rozporządzenia Bruksela II bis] może również dotyczyć, na wniosek jednej ze stron, prawa do osobistej styczności, w sytuacji gdy orzeczono o powrocie dziecka do Belgii. […]”.

15. Ponadto art. 633f tego kodeksu, zmieniony wspomnianą ustawą z dnia 30 lipca 2013 r., stanowi, że „sąd rodzinny mający siedzibę przy sądzie okręgowym, w którego okręgu dziecko miało zwykły pobyt bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, jest wyłącznie właściwy do rozpoznania wniosków określonych w art. 1322i”.

III – Spór w postępowaniu głównym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

16. Dziecko, którego dotyczy spór przed sądem w postępowaniu głównym, urodziło się w Polsce w dniu 21 grudnia 2011 r. Jego ojcem jest obywatel brytyjski, zamieszkujący od 1986 r. w Belgii, a matką obywatelka polska, zamieszkała obecnie w Polsce, przy czym rodzice nigdy nie byli razem w związku małżeńskim.

17. W lipcu lub w sierpniu 2012 r., czyli gdy dziecko miało około siedmiu miesięcy, matka przeprowadziła się z nim do Brukseli. Przez cały okres pobytu w Belgii dziecko mieszkało z matką, lecz ojciec je regularnie odwiedzał.

18. W sierpniu i wrześniu 2013 r. rodzice wzięli udział w miejscowych mediacjach w celu zawarcia porozumienia odnośnie do podziału pieczy nad dzieckiem, ale nie zawarli w ich wyniku porozumienia.

19. W dniu 16 października 2013 r. matka z dzieckiem powróciła do Polski, jak się wydaje z zamiarem pozostania tam, bez uzyskania uprzedniej zgody ojca.

20. W dniu 18 października 2013 r. ojciec wniósł skargę do tribunal de la jeunesse de Bruxelles (sądu ds. młodzieży) ( 8 ) w celu uzyskania rozstrzygnięcia w szczególności w przedmiocie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i miejsca zamieszkania dziecka.

21. Ponadto w dniu 23 października 2013 r. ojciec zwrócił się do sędziego orzekającego w przedmiocie środków tymczasowych sądu pierwszej instancji w Brukseli z wnioskiem o tymczasowe ustalenie w trybie pilnym, by w co drugi weekend dziecko przebywało w jego miejscu zamieszkania. Następnie, po powzięciu wiadomości, że matka z dzieckiem wyjechała na stałe, zmienił swoje żądania.

22. Równolegle do kilku postępowań wszczętych w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej ( 9 ) w dniu 20 listopada 2013 r. ojciec zwrócił się do centralnego organu belgijskiego z wnioskiem o zarządzenie natychmiastowego powrotu dziecka do Belgii na podstawie konwencji haskiej z 1980 r.

23. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. sędzia orzekający w przedmiocie środków tymczasowych sądu pierwszej instancji w Brukseli oddalił zarzut braku jurysdykcji międzynarodowej podniesiony przez matkę, a także, uwzględniając wnioski przedstawione przez ojca, powierzył mu tymczasowo wyłączne wykonywanie władzy rodzicielskiej i ustalił, że dziecko będzie miało swe główne miejsce zamieszkania u ojca.

24. W orzeczeniu z dnia 13 lutego 2014 r. sąd rejonowy w Płońsku (Polska) stwierdził, że dziecko zostało bezprawnie uprowadzone przez matkę i że miejsce jego zwykłego pobytu przed uprowadzeniem znajdowało się w Belgii, ale stosując wyjątek przewidziany w art. 13 ust. 1 lit. b) wspomnianej konwencji, oddalił jednak złożony przez ojca wniosek o zarządzenie powrotu dziecka.

25. Orzeczeniem z dnia 26 marca 2014 r. tribunal de la jeunesse de Bruxelles stwierdził swoją jurysdykcję międzynarodową do wydania orzeczenia co do istoty sprawy w kwestii dotyczącej odpowiedzialności rodzicielskiej, oddalając przeciwne argumenty matki oparte na art. 15 rozporządzenia Bruksela II bis ( 10 ). Orzekł on co do istoty, zarządzając wykonanie tymczasowe, że władza rodzicielska będzie wykonywana przez rodziców wspólnie, że głównym miejscem zamieszkania dziecka będzie miejsce zamieszkania matki i że ojcu będzie przysługiwało prawo do tego, by dziecko przebywało z nim w co drugi weekend w Polsce, przy czym udanie się do Polski miało leżeć w jego zakresie.

26. W dniu 10 kwietnia 2014 r., po otrzymaniu od polskiego organu centralnego odpisu wydanego w dniu 13 lutego 2014 r. orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka i związanych z nim dokumentów, belgijski organ centralny złożył te akta w sekretariacie francuskojęzycznego sądu pierwszej instancji w Brukseli. Strony zostały wezwane do przedstawienia uwag w celu rozpatrzenia przez ten sąd kwestii pieczy nad dzieckiem, zgodnie z art. 11 ust. 7 rozporządzenia Bruksela II bis i art. 1322i belgijskiego kodeksu sądowego. Złożenie uwag przez ojca w dniu 9 lipca 2014 r. spowodowało wszczęcie postępowania przed tym sądem zgodnie z art. 1322i ust. 2, a w konsekwencji na mocy art. 1322i ust. 4 zawieszenie wszystkich postępowań toczących się przed innymi sądami belgijskimi rozpatrującymi spór dotyczący odpowiedzialności rodzicielskiej w odniesieniu do tego samego dziecka.

27. Ponieważ ojciec złożył apelację od wyroku wydanego w dniu 26 marca 2014 r. przez tribunal de la jeunesse, cour d’appel de Bruxelles w wyroku niekończącym postępowania w sprawie z dnia 30 lipca 2014 r., orzeczonym zaocznie względem matki, potwierdził jurysdykcję międzynarodową sądu belgijskiego w zakresie orzekania w kwestiach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej. Jednakże stwierdziwszy, że w międzyczasie do prezesa sądu pierwszej instancji w Brukseli wpłynął wniosek na podstawie art. 11 ust. 6 i 7 rozporządzenia Bruksela II bis, cour d’appel de Bruxelles zawiesił rozpoznawanie sprawy co do istoty. Zwrócił się on do belgijskiego organu centralnego o wydanie mu pełnych akt sprawy, które zostały przekazane temu sądowi na mocy art. 1322i belgijskiego kodeksu sądowego. Tymczasowo, w oczekiwaniu na zakończenie postępowania, o którym mowa w art. 11 ust. 6–8, cour d’appel de Bruxelles nakazał matce poinformowanie ojca o adresie jej nowego miejsca zamieszkania z dzieckiem i przyznał ojcu prawo do osobistej styczności z dzieckiem, które miało być wykonywane w Polsce. Z postanowienia odsyłającego wynika, że środki tymczasowe nie zostały wykonane przez matkę.

28. Z powodu wejścia w życie wyżej wymienionej ustawy z dnia 30 lipca 2013 r., które nastąpiło w dniu 1 września 2014 r., postępowanie wszczęte w następstwie polskiego orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu, toczące się przed prezesem sądu pierwszej instancji w Brukseli, zostało przydzielone nowemu sądowi rodzinnemu w Brukseli ( 11 ). Orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie z dnia 8 października 2014 r. sąd ten, na wniosek ojca, przekazał sprawę do cour d’appel de Bruxelles ze względu na to, że „[ojciec] wytoczył powództwa przed sądami belgijskimi przed bezprawnym uprowadzeniem dziecka w rozumieniu art. 11 [ust.] 7 rozporządzenia [Bruksela II bis] i że postępowanie w sprawie zostało zawieszone przed [tym sądem]”.

29. Jednakże cour d’appel de Bruxelles stwierdził, że ze względu na treść art. 1322i belgijskiego kodeksu sądowego nie może on uznać, iż na skutek orzeczenia sądu rodzinnego zostało przed nim skutecznie wszczęte postępowanie ( 12 ). Ponieważ sąd ten powziął wątpliwości co do zgodności tych przepisów krajowych z przepisami rozporządzenia Bruksela II bis, a następnie co do swojej właściwości do wydania orzeczenia w sporze w postępowaniu głównym, postanowił orzeczeniem z dnia 7 listopada 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 10 listopada 2014 r., zawiesić postępowanie ( 13 ) i przedłożyć Trybunałowi następujące pytanie prejudycjalne: „Czy wykładni art. 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia [Bruksela II bis] można dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie: – uprzywilejowywało specjalizację sądów w sytuacjach bezprawnego uprowadzenia dziecka przez rodzica w odniesieniu do postępowania przewidzianego przez te [przepisy], nawet gdy przed zwykłym sądem toczy się już postępowanie co do istoty sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka? – odebrało sądowi, przed którym toczy się postępowanie co do istoty sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka, kompetencję do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie pieczy nad dzieckiem, mimo że zarówno w kontekście międzynarodowym, jak i na płaszczyźnie wewnętrznej jest on właściwy do orzekania w kwestiach odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka?”.

30. Sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału przede wszystkim o zastosowanie pilnego trybu prejudycjalnego przewidzianego w art. 107 regulaminu postępowania przed Trybunałem, a pomocniczo o zastosowanie postępowania przyspieszonego, określonego w art. 105 tego regulaminu. W dniu 18 listopada 2014 r. właściwa izba postanowiła rozpoznać sprawę w ramach pilnego trybu prejudycjalnego.

31. Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi przez rząd belgijski i Komisję Europejską, reprezentowane podczas rozprawy w dniu 11 grudnia 2014 r.

IV – Analiza

A – Uwagi wstępne

32. Uważam, że na wstępie warto zakreślić granic niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w celu rozróżnienia okoliczności, które są w niniejszej sprawie bezsporne, i tych, które sprawiają sądowi odsyłającemu trudność.

33. Niniejszą sprawę odróżnia od poprzednich, które Trybunał rozpatrywał, to, że dotyczy ona konfliktu dotyczącego właściwości między sądami, które nie znajdują się w różnych państwach członkowskich, lecz na terytorium tego samego państwa członkowskiego ( 14 ). Z akt sprawy wynika bowiem, że sądy polskie nie zakwestionowały dokonanej przez sądy belgijskie oceny, zgodnie z którą to sądy belgijskie miały międzynarodową jurysdykcję w dziedzinie odpowiedzialności rodzicielskiej ( 15 ) na mocy art. 8 i 10 rozporządzenia Bruksela II bis, na podstawie miejsca zwykłego pobytu dziecka w chwili wytoczenia przed nimi powództwa przed uznawanym za bezprawne uprowadzeniem.

34. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii pragnę zauważyć, że w niniejszym przypadku doszło również do naruszenia przysługującego ojcu prawa do pieczy nad dzieckiem, wynikającego z mocy prawa, w rozumieniu art. 2 pkt 9 i 11 ( 16 ) tego rozporządzenia, zważywszy, że w chwili gdy dziecko zostało zabrane przez matkę do Polski, nie zostało wydane w tym względzie żadne orzeczenie sądu ( 17 ).

35. Dodam, że choć pomimo tego bezprawnego uprowadzenia sądy belgijskie, które dotychczas orzekały co do istoty sprawy, zasadniczo nie sprzeciwiały się ustaleniu głównego miejsca zamieszkania dziecka z matką ( 18 ), to należy jednak zauważyć, że od czasu wydania tych orzeczeń pojawiły się, zdaniem ojca, nowe okoliczności faktyczne, to znaczy obecny sprzeciw matki wobec jakichkolwiek bezpośrednich kontaktów między nim a dzieckiem. Natomiast sąd polski odmówił uwzględnienia wniosku ojca w sprawie powrotu dziecka do Belgii na podstawie konwencji haskiej z 1980 r., uzupełnionej przez przepisy rozporządzenia Bruksela II bis ( 19 ).

36. Właśnie tego orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dotyczy niniejszy wniosek o wykładnię art. 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia. W tym względzie sąd odsyłający przedkłada Trybunałowi podwójne pytanie, dotyczące zasadniczo wskazania przez normę prawa krajowego sądu – pośród sądów sprawujących jurysdykcję w państwie członkowskim, w którym dziecko miało zwykłe miejsce pobytu przed bezprawnym uprowadzeniem – który należy uznać za mający jurysdykcję do wydania rozstrzygnięcia co do dalszego postępowania w sprawie takiego orzeczenia.

37. Pierwsza część pytania dotyczy kwestii tego, czy wspomniane przepisy zezwalają państwu członkowskiemu na wskazanie w tym względzie właściwości sądów wyspecjalizowanych, w tym nawet gdy postępowanie dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej wobec dziecka bezprawnie uprowadzonego toczy się już przed innym sądem tego państwa. W przypadku odpowiedzi twierdzącej – druga część odnosi się do kwestii zakresu właściwości takiego wyspecjalizowanego sądu w celu określenia, w szczególności, czy przepisy państwa członkowskiego mogą stanowić, że zwrócenie się do tego sądu powoduje zawieszenie innego postępowania, mającego ten sam przedmiot, toczącego się w tym państwie.

38. Podczas gdy sąd odsyłający skłania się w stronę wykładni wskazanych we wniosku przepisów przemawiającej przeciwko istnieniu tych dwóch możliwości, to zarówno rząd belgijski, jak i Komisja bronią tezy przeciwnej. Moim zdaniem w świetle wykładni celowościowej tych przepisów rozporządzenia Bruksela II bis prawidłowe jest to ostatnie stanowisko.

B – W przedmiocie problematyki przedłożonej Trybunałowi

1. Właściwe przepisy prawa Unii

39. W celu lepszego zrozumienia, o co chodzi niniejszej sprawie, należy przede wszystkim zidentyfikować kluczowe elementy szczególnego systemu, który został ustanowiony w art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis, sprzyjającego niezwłocznemu powrotowi uprowadzonego dziecka do państwa, w którym zamieszkiwało ono przed bezprawnym uprowadzeniem. Zasady przyjęte w tym celu zmierzają do wzmocnienia, w odniesieniu do stosunków pomiędzy państwami członkowskimi, skuteczności mechanizmu ustanowionego przez konwencję haską z 1980 r., nawet jeżeli ta ostatnia, sama z siebie, nadal ma zastosowanie wewnątrz Unii ( 20 ).

40. Zgodnie z art. 11 ust. 1 jeżeli dziecko zostało bezprawnie uprowadzone do innego państwa członkowskiego lub w nim zatrzymane, jeden z podmiotów prawa do pieczy nad dzieckiem może wystąpić o jego powrót do właściwych władz tego państwa na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. Motyw 17 rozporządzenia Bruksela II bis wskazuje, że sądy państwa członkowskiego, do którego dziecko zostało uprowadzone, „powinny mieć w szczególnych, należycie uzasadnionych przypadkach możliwość sprzeciwienia się jego powrotowi”. Jest tak w szczególności, jeśli „istnieje poważne ryzyko, że powrót dziecka naraziłby je na szkodę fizyczną lub psychiczną”, jak przewiduje art. 13 lit. b) konwencji. Niemniej jednak, jak wynika z art. 11 ust. 3–5, bezzwłoczny powrót dziecka stanowi zasadę, a odmowa powinna pozostać wyjątkiem. W konsekwencji w ramach systemu ustanowionego rozporządzeniem Bruksela II bis, w przeciwieństwie do systemu wynikającego z tej konwencji, sprzeciw ze strony wspomnianych sądów nie oznacza z założenia końca sporu dotyczącego powrotu dziecka.

41. Jeżeli pomimo ograniczeń ustanowionych rozporządzeniem Bruksela II bis zostanie wydane orzeczenie oddalające wniosek w sprawie powrotu dziecka, rozporządzenie przewiduje w takiej sytuacji ograniczenie, przedstawione w jej motywie 17, zgodnie z którym „powinno być jednak możliwe zastąpienie takiego orzeczenia przez późniejsze orzeczenie sądu państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykły pobyt przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem”. Orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka jest w pewnym sensie jedynie środkiem ochronnym o charakterze zapobiegawczym ( 21 ), opartym na założeniu, że w przypadku powrotu dziecka do państwa, z którego zostało bezprawnie uprowadzone, znalazłoby się tam ono w niebezpieczeństwie. Co do zasady to jednak sądy tego państwa członkowskiego mają na podstawie art. 8 tego rozporządzenia jurysdykcję w zakresie wydania orzeczenia co do istoty sprawy w kwestiach odpowiedzialności rodzicielskiej w odniesieniu do tego dziecka, w związku z czym przewidziano, że „ostatnie słowo” ( 22 ) należy w takim przypadku do nich, w szczególności w odniesieniu do pieczy nad dzieckiem, w odróżnieniu od mechanizmu przewidzianego w konwencji haskiej z 1980 r.

42. Dodam, że Europejski Trybunał Praw Człowieka (zwany dalej „ETPC”) podkreślił, że z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynika, iż w ramach rozporządzenia Bruksela II bis na sądach państwa członkowskiego miejsca zwykłego pobytu spoczywa obowiązek ochrony praw podstawowych zainteresowanych stron ( 23 ). Oznacza to w szczególności, że sądy te powinny chronić dobro dziecka, które niekoniecznie pokrywa się z interesem rodziców, zgodnie z art. 8 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., przy czym obowiązki, które przepis ten nakłada na państwa, są interpretowane w odniesieniu do uprowadzenia dziecka za granicę w świetle wymogów konwencji haskiej z 1980 r. ( 24 ).

43. W celu umożliwienia ponownego zbadania sytuacji dziecka w świetle wszystkich istotnych okoliczności art. 11 ust. 6 rozporządzenia Bruksela II bis nakłada na sąd państwa członkowskiego, w którym dziecko się znajduje, który to sąd wydał orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka w oparciu o art. 13 tej konwencji, obowiązek, aby z jednej strony poinformował on o tym „sąd mający jurysdykcję lub organ centralny państwa członkowskiego, w którym dziecko miało zwykły pobyt” ( 25 ), a z drugiej strony przekazał mu niezwłocznie odpis tego orzeczenia oraz odpowiednich dokumentów „zgodnie z prawem krajowym”.

44. Mając na uwadze brzmienie art. 11 ust. 6, który nie ma na celu określenia i nie pozwala na określenie, który sąd spośród mających siedzibę na terytorium tego ostatniego państwa powinien otrzymać informacje określone w tym przepisie, jestem zdania, iż każde państwo członkowskie ma bez wątpienia prawo wyznaczenia, w drodze ustanowienia wewnętrznej zasady dotyczącej jurysdykcji, sądu krajowego będącego adresatem tych informacji.

45. Artykuł 11 ust. 7 stanowi ponadto, że sąd albo organ centralny, który otrzymuje informacje dotyczące orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu, musi następnie powiadomić o tym strony i wezwać je do przedstawienia uwag temu sądowi „zgodnie z prawem krajowym”, „aby sąd mógł zbadać kwestię pieczy nad dzieckiem” ( 26 ). Jak wynika z art. 11 ust. 8 w związku z motywem 17 rozporządzenia, niezależnie od pierwotnego orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu każde późniejsze orzeczenie zarządzające powrót dziecka wydane na podstawie rozporządzenia przez mający jurysdykcję sąd państwa członkowskiego miejsca zwykłego pobytu ( 27 ) korzysta z własnej wykonalności, tzn. nie jest konieczne przeprowadzanie czynności w celu uznania i wykonania tego orzeczenia w państwie członkowskim, do którego dziecko zostało bezprawnie uprowadzone ( 28 ).

46. Jednakże ust. 7 rozpoczyna się zastrzeżeniem, zgodnie z którym procedura powiadomienia i wydania orzeczenia, o którym w nim mowa, jest konieczna „[o] ile jedna ze stron postępowania nie wszczęła postępowania przed sądami państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt” ( 29 ). Analogiczne, choć nie identyczne sformułowanie znajduje się w motywie 18 rozporządzenia Bruksela II bis, zgodnie z którym„[o] ile nie wszczęto jeszcze postępowania przed tym sądem, sąd ten albo organ centralny powinien powiadomić strony” ( 30 ). Owo zastrzeżenie, dotyczące przypadków postępowań toczących się równolegle na poziomie danego państwa członkowskiego, stanowi moim zdaniem zasadniczy element złożonego do Trybunału wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

2. Wątpliwości powstałe na podstawie odnośnych przepisów prawa Unii

47. Sąd odsyłający podkreśla, że niezależnie od przytoczonego powyżej zastrzeżenia znajdującego się w art. 11 ust. 7 rozporządzenia Bruksela II bis belgijska ustawa mająca na celu wprowadzenie w życie w prawie wewnętrznym, poza innymi aktami prawnymi, tego rozporządzenia ( 31 ) powierzyła postępowanie szczególne przewidziane w art. 11 ust. 6–8 wyłącznej właściwości wyspecjalizowanych sądów krajowych ( 32 ), zwrócenie się do których powoduje zawieszenie toczącego się już postępowania przed sądem belgijskim w sprawach odnoszących się do odpowiedzialności rodzicielskiej względem danego dziecka ( 33 ).

48. W konsekwencji powstaje pytanie o to, czy postępowanie takie jak toczące się w sporze w postępowaniu głównym przed tribunal de la jeunesse, a następnie przed cour d’appel de Bruxelles, może być utożsamiane z postępowaniem zawisłym w państwie członkowskim miejsca zwykłego pobytu, do którego odnosi się wspomniane zastrzeżenie, a co za tym idzie, czy wewnętrzne reguły dotyczące jurysdykcji w prawie belgijskim są zgodne z tym przepisem.

49. Na pierwszy rzut oka brzmienie zastrzeżenia, o którym mowa w tym ust. 7, może dawać do zrozumienia, jak sugeruje sąd odsyłający, że prawodawca Unii pragnął utrzymać jurysdykcję sądu tego państwa członkowskiego, przed którym zawisł już spór dotyczący bezprawnie uprowadzonego dziecka, nawet w przypadku gdy w państwie członkowskim, w którym się ono znajduje, zostało wydane orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu, zgodnie z zasadą utrwalenia jurysdykcji (tzw. forum perpetuum) ( 34 ).

50. Taka analiza jest możliwa także w świetle przebiegu prac przygotowawczych poprzedzających przyjęcie rozporządzenia Bruksela II bis. Wynika z tego z jednej strony, że Komisja miała pierwotnie przewidzieć, że w każdym przypadku gdy zostanie wydane takie orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu dziecka, fakt ten systematycznie pociągałby za sobą wszczęcie nowego postępowania dotyczącego pieczy w państwie członkowskim, w którym dziecko przebywało zwykle przed bezprawnym uprowadzeniem ( 35 ), natomiast z drugiej strony podejście to nie zostało ostatecznie uwzględnione w przyjętym akcie, a wyżej wymienione zastrzeżenie zostało wprowadzone przez Radę Unii Europejskiej ( 36 ).

51. Ponadto część doktryny uważa, że w przypadku gdy sąd właściwy rozpatruje już spór w państwie członkowskim, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka, organ centralny powinien przekazać mu bezpośrednio informacje dotyczące orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu oraz że przekazanie ich innemu sądowi byłoby konieczne wyłącznie w sytuacji przeciwnej, w celu umożliwienia wszczęcia nowego postępowania w wyniku przekazania tych samych informacji osobom zainteresowanym ( 37 ). Za takim podejściem opowiada się również „Praktyczny przewodnik dotyczący stosowania nowego II rozporządzenia brukselskiego”, który został opracowany na potrzeby sądów państw członkowskich przez służby Komisji w konsultacji z Europejską Siecią Sądową w sprawach cywilnych i handlowych, nawet jeżeli jego treść w tym zakresie nie jest pozbawiona pewnych niejasności ( 38 ).

52. Niezależnie od tych elementów, które mogą zasiać pewne wątpliwości, wydaje mi się, że inne względy, w szczególności o charakterze celowościowym, ale nie tylko, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału ( 39 ) prowadzą do tego, aby art. 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia Bruksela II bis interpretować w sposób bardziej stonowany niż proponuje to sąd odsyłający.

C – Dopuszczalność przepisów krajowych takich jak rozpatrywane

1. Koncentracja właściwości na rzecz sądów wyspecjalizowanych

53. Pierwszy aspekt problemu, który pojawia się w niniejszej sprawie, to pytanie, w jakim zakresie przepisy rozporządzenia Bruksela II bis, o których mowa w pytaniu prejudycjalnym, mogą normować podział właściwości w ramach państwa między sądami państwa członkowskiego, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka bezprawnie uprowadzonego, w przypadku gdy w państwie członkowskim, w którym znajduje się ono obecnie, wydano orzeczenie odmawiające zarządzenia jego powrotu.

54. W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że nawet jeśli rozporządzenie Bruksela II bis nie ma na celu ujednolicenia przepisów prawa materialnego i formalnego różnych państw członkowskich, stosowanie tego rodzaju przepisów krajowych nie powinno jednak zagrażać skuteczności przepisów rozporządzenia ( 40 ).

55. Jeśli chodzi o przepisy jurysdykcyjne w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, które zostały tam wymienione, a wśród których znajduje się art. 11 tego rozporządzenia, z motywu 12 rozporządzenia wynika, że mają one na względzie zasadę dobra dziecka. Konieczność uwzględnianie „przede wszystkim” tego celu przy interpretacji wspomnianych przepisów była wielokrotnie podkreślana przez Trybunał w orzecznictwie dotyczącym wykładni przepisów tego aktu prawnego ( 41 ).

56. Co więcej, zgodnie ze swym motywem 33 rozporządzenie Bruksela II bis uznaje prawa podstawowe i jest zgodne z zasadami przyjętymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), gdyż zmierza ono w szczególności do zapewnienia przestrzegania podstawowych praw dziecka określonych w jej art. 24. Jak wynika z art. 24 ust. 2 i 3 karty, po pierwsze, we wszystkich działaniach dotyczących dzieci, zarówno podejmowanych przez władze publiczne, jak i instytucje prywatne, należy przede wszystkim uwzględnić najlepszy interes dziecka, a po drugie, każde dziecko ma prawo do utrzymywania stałego, osobistego związku i bezpośredniego kontaktu z obojgiem rodziców ( 42 ).

57. W szczególności celem przepisów tego rozporządzenia dotyczących bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka jest zniechęcenie rodziców do popełnienia takich czynów poprzez zapewnienie tego, że jakakolwiek próba rozwiązania siłowego nie odniesie pozytywnych skutków w odniesieniu do podziału jurysdykcji, oraz zachęcenie do niezwłocznego powrotu dziecka do państwa członkowskiego, w którym zamieszkiwało przed bezprawnym uprowadzeniem ( 43 ). Wspomniany cel szybkości postępowania podkreślają w szczególności ścisłe terminy procesowe, które są wyraźnie wymienione w art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis ( 44 ).

58. W świetle brzmienia art. 11 ust. 6–8 jest moim zdaniem dopuszczalne, aby państwa członkowskie przyznawały sądowi wyspecjalizowanemu właściwość do przeprowadzenia kontroli, jeżeli strona wystąpi z takim wnioskiem, kwestii powrotu lub pieczy nad dzieckiem w ramach postepowania szczególnego przewidzianego w art. 11 ust. 7 i 8, i to nawet wtedy, gdy oprócz tego przed zwykłym sądem toczy się już postępowanie co do istoty sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka.

59. Przepisy te bowiem zawierają z jednej strony wyraźne odesłanie do prawa państw członkowskich ( 45 ), a z drugiej strony sformułowania jednocześnie ogólne i konkretne ( 46 ), ale nie precyzyjne ( 47 ), które pozostawiają państwom członkowskim wybór w zakresie określenia sądu mającego siedzibę na ich terytorium, który jest właściwy rzeczowo do orzekania w przedmiocie pieczy nad dzieckiem na skutek orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu.

60. Z uwagi na szczególny cel tych przepisów wydaje mi się, że art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis stanowi raczej normę o charakterze technicznym, niźli normę zmierzającą do określenia sądu właściwego ( 48 ), nawet jeśli przepis ten znajduje się w rozdziale II tego rozporządzenia, zatytułowanym „Jurysdykcja”. Moim zdaniem ustęp 7 tego artykułu ma za zadanie głównie określenie sposobów przekazywania informacji dotyczących orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu w celu umożliwienia stronom zapoznania się z nim i zajęcia stanowiska przed sądem, który jest właściwy zgodnie z prawem państwa członkowskiego, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka, a to w celu uniknięcia ryzyka pojawienia się luki prawnej w następstwie wydania takiego orzeczenia, którego treść musi zostać poddana kontroli ( 49 ).

61. Analizy tej nie podważa moim zdaniem zastrzeżenie znajdujące się na początku ust. 7. Należy również podkreślić szczególny charakter, w porównaniu do zastrzeżenia, o którym mowa w tym przepisie, zastrzeżenia przedstawionego w motywie 18 tego rozporządzenia. Wyjaśnia on bowiem, że „[o] ile nie wszczęto jeszcze postępowania przed tym sądem, sąd ten albo organ centralny powinien powiadomić strony” ( 50 ). Można zauważyć, że – w przeciwieństwie do bardziej ogólnego brzmienia art. 11 ust. 7 – wspomniany motyw 18 zastrzega sposób postępowania w przypadku wcześniejszego wszczęcia postępowania nie przed dowolnym z sądów państwa członkowskiego, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka, lecz konkretnym sądem, a mianowicie właściwym w tym państwie członkowskim do otrzymania dokumentów dotyczących orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu.

62. Dodam, że taka norma wewnętrznego rozdziału właściwości rzeczowej i specjalizacji sądów sama w sobie nie ma wpływu ani na skuteczność tych przepisów rozporządzenia, ani na zasady i cele, które legły u ich podstaw, a w szczególności nie musi być sprzeczna ze wspomnianym celem szybkości postępowania, nawet jeśli norma taka może mieć jednak zgubne skutki w tym względzie, jeśli jest stosowana w określony sposób, jak wyjaśniam poniżej ( 51 ).

63. W tym zakresie należy podkreślić, że przepisy prawa belgijskiego, których dotyczy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, są oparte na celach zgodnych z celami rozporządzenia Bruksela II bis. Jak wskazuje sąd odsyłający, powody, którymi kierował się ustawodawca belgijski, dotyczyły specjalizacji sądów i koncentracji jurysdykcji uzasadnionych technicznością postępowań sądowych dotyczących uprowadzeń dzieci za granicę, troską o poprawę skuteczności i szybkości działań sądów belgijskich w tej dziedzinie, a także zamiarem wzmocnienia bezpośredniej współpracy pomiędzy sądami różnych państw członkowskich ( 52 ). Chciałbym wyjaśnić, że pierwsze kroki w tym kierunki zostały podjęte w prawie belgijskim w 1998 r., przy okazji wprowadzenia w życie konwencji haskiej z 1980 r., a dalsze w 2007 r., przy wdrażaniu rozporządzenia Bruksela II bis ( 53 ), w związku z czym liczba sądów właściwych w tej dziedzinie została obniżona z 27 do sześciu, z możliwością apelacji ( 54 ).

64. Jak wskazują wyraźnie prace przygotowawcze do wspomnianej ustawy z dnia 10 maja 2007 r. ( 55 ), ustawodawca belgijski postanowił „dostosować się” do przepisów tego samego rodzaju uprzednio przyjętych w innych państwach członkowskich, szczególnie we Francji ( 56 ) i w Niemczech ( 57 ). Studium prawa porównawczego prowadzone pod egidą Konferencji Haskiej Prawa Prywatnego Międzynarodowego potwierdza, że takie podejście zostało przyjęte w wielu innych państwach członkowskich ( 58 ).

65. Jak podkreślają rząd belgijski i Komisja, tego rodzaju krok jest zgodny z zaleceniami zmierzającymi do skupienia spraw dotyczących uprowadzeń dzieci za granicę w ograniczonej liczbie sądów, które są wskazane w przewodnikach publikowanych w ramach Unii ( 59 ) i przez Konferencję Haską Prawa Prywatnego Międzynarodowego ( 60 ). Wydaje mi się istotne, aby zachować mechanizmy specjalizacji sądów, które zostały uznane za „dobre praktyki” w ramach przewodnika, ponieważ konwencja haska z 1980 r. jako taka ma nadal zastosowanie między państwami członkowskimi, nawet jeśli uzupełnia ją rozporządzenie Bruksela II bis ( 61 ).

66. Jestem zatem zdania, że same w sobie przepisy rozporządzenia Bruksela II bis nie sprzeciwiają się wprowadzeniu przez państwo członkowskie specjalizacji sądów właściwych do orzekania co do istoty sprawy w sytuacjach bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania dziecka. Taka specjalizacja w sposób oczywisty nie stanowi żadnego problemu w sytuacji, gdy w przedmiocie pieczy nad dzieckiem zostaje wszczęte na wniosek stron tylko jedno postępowanie.

67. Natomiast należy jeszcze zastanowić się nad ewentualną zgodnością z tymi przepisami mechanizmów przewidzianych w przepisach prawnych państw członkowskich w celu rozstrzygnięcia kwestii postępowań równoległych w tej dziedzinie. Pytanie to pojawia się w szczególności w świetle zasady zawieszenia każdego postępowania dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka już toczącego się przed innym, niewyspecjalizowanym sądem, która to zasada jest przewidziana w prawie belgijskim, a w szczególności wziąć pod uwagę rzeczywisty wpływ, jaki zasada ta może mieć na przebieg postępowań, które powinny co do zasady prowadzić do natychmiastowego powrotu dziecka do państwa członkowskiego, w którym ma ono zwykły pobyt ( 62 ).

2. Zawieszenie wszelkich postępowań przed sądami niewyspecjalizowanymi

68. Na mocy art. 1322i § 4 belgijskiego kodeksu sądowego wszczęcie postępowania przed wyspecjalizowanym sądem, który jest właściwy do orzekania w następstwie wydania orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu bezprawnie uprowadzonego dziecka, a mianowicie sądem rodzinnym miejsca dotychczasowego zwykłego pobytu dziecka, powoduje od tego momentu zawieszenie każdego postępowania wszczętego już przed sądami krajowymi, rozpatrującymi spór w przedmiocie odpowiedzialności rodzicielskiej lub spór powiązany.

69. Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy, przy uwzględnieniu szczególnych wymogów szybkości i skuteczności ( 63 ), odgrywających nadrzędną rolę w mechanizmie ustanowionym w art. 11 ust. 6–8 rozporządzenia Bruksela II bis, aby sprzyjać powrotowi bezprawnie uprowadzonego dziecka, przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by ustawodawstwo państwa członkowskiego zawierało takie przepisy formalne.

70. Chociaż państwom członkowskim przysługuje pewna autonomia w obszarze formalnym ( 64 ), powinny jednak bezwzględnie działać „z poszanowaniem zasad i celów rozporządzenia [Bruksela II bis]”, jak przypomina Komisja w odpowiedzi, jakiej proponuje udzielić na zadane pytanie.

71. Tymczasem zgodnie z orzecznictwem Trybunału mechanizmy wprowadzone za pomocą art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis, a w szczególności przekazywanie informacji przewidziane w ust. 6, mają na celu nie tylko zapewnienie niezwłocznego powrotu dziecka do państwa członkowskiego, w którym miało ono zwykły pobyt bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, ale także umożliwienie dokonania przez sąd państwa członkowskiego, który jest właściwy w tym państwie, oceny przyczyn i dowodów, na których podstawie wydano orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu, przy czym ocena ta należy, w ramach końcowej analizy, do rzeczonego sądu ( 65 ).

72. Cour d’appel de Bruxelles podnosi różne aspekty praktyczne i prawne, w szczególności w odniesieniu do sporu w postępowaniu głównym, na poparcie twierdzenia, iż w celu zapewnienia skuteczności i szybkości postępowania byłoby właściwe, aby to nie sąd wyspecjalizowany, wskazany w art. 633f i art. 1322i belgijskiego kodeksu sądowego, ale sąd, przed którym toczy się już postępowanie co do istoty sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej, rozstrzygał w przedmiocie pieczy nad dzieckiem ( 66 ).

73. W tym względzie prawdą jest, że sąd orzekający wcześniej co do istoty może mieć lepsze i bardziej szczegółowe rozeznanie w sytuacji danego dziecka, ponieważ badał już sprawę, wysłuchał stron i posiada w aktach wyniki dochodzenia ( 67 ), w przeciwieństwie do sądu, przed którym postępowanie wszczęto później. Ponadto możliwe jest, że postępowanie toczące się przed sądem niewyspecjalizowanym zostanie przeprowadzone w równie krótkim czasie co postępowanie wszczęte przed sądem wyspecjalizowanym, jeśli prawo krajowe stanowi – jak ma to miejsce w prawie belgijskim ( 68 ) – że wszystkie postępowania dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej uważane są za pilne i toczą się zgodnie z wymaganiami w przedmiocie zastosowania środka tymczasowego, a nawet okazują się w praktyce jeszcze krótsze, jeśli wspomniany organ jest już w dużym stopniu w nie zaangażowany.

74. W takim kontekście wydaje się zgodne z dobrem dziecka, aby sąd, przed który wcześniej wytoczono powództwo lub wniosek, mógł kontynuować rozpoznawanie już rozpoczętej sprawy i orzec zarówno co do głównego miejsca zamieszkania dziecka, jak i co do związanych z tym zagadnień, a w szczególności prawa rodzica, u którego dziecko nie będzie miało miejsca zamieszkania, do osobistej styczności z dzieckiem.

75. Ponadto z uwag przedstawionych Trybunałowi przez rząd belgijski wynika, że nie sprzeciwia się on takiemu rozwiązaniu. Podkreśla on fakt, że art. 1322i §4 belgijskiego kodeksu sądowego przewiduje tylko zawieszenie postępowania toczącego się przed sądem niewyspecjalizowanym w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej, a nie pozbawienie tego sądu właściwości, jak, należy zauważyć, zostało to przewidziane w przepisach innych państw członkowskich ( 69 ).

76. Rząd ten twierdzi, słusznie moim zdaniem, że art. 11 ust. 7 rozporządzenia Bruksela II bis nie stoi na przeszkodzie temu, żeby ustawodawstwo państwa członkowskiego przyznawało sądowi wyspecjalizowanemu właściwość do szybkiego rozstrzygnięcia kwestii powrotu, bez obowiązku jednoczesnego zbadania kwestii pieczy nad dzieckiem, nawet jeśli zagadnienia te są na ogół ściśle ze sobą powiązane w świetle orzecznictwa Trybunału ( 70 ).

77. Wyjaśnia on, że w prawie belgijskim, gdy już zostanie wydane orzeczenie w sprawie powrotu dziecka, należy wznowić postępowanie co do istoty sprawy w przedmiocie pieczy nad dzieckiem toczące się przed sądem, przed którym wcześniej wytoczono powództwo – w pierwszej instancji lub w postępowaniu odwoławczym – które to postępowanie zostało zawieszone.

78. Rząd belgijski dodaje, że w niniejszym przypadku sąd wyspecjalizowany, który otrzymał orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu, rozstrzygnął już ten spór co do istoty orzeczeniem, które zostało zaskarżone, i że uznał on z uwagi na skutek dewolutywny apelacji przewidziany w prawie belgijskim ( 71 ), że ma obowiązek przekazania sprawy do cour d’appel ( 72 ), w sytuacji gdy jedna ze stron wyraziła przed nim życzenie, aby sąd ten w pierwszej instancji wydał rozstrzygnięcie co do całości sporu, a nie wyłącznie kwestii powrotu.

79. Zwracam uwagę, że w niniejszym przypadku rzeczony sąd wyspecjalizowany wydał postanowienie w przedmiocie przekazania sprawy w trzy miesiące od chwili wszczęcia przed nim postępowania, w którym to okresie postępowanie toczące się przed cour d’appel de Bruxelles było zawieszone.

80. Tymczasem należy zagwarantować, aby sposób, w jaki państwa członkowskie stosują rozporządzenie Bruksela II bis, nie pozbawiał go skuteczności, w szczególności w sytuacji gdy cel w postaci niezwłocznego powrotu dziecka zostaje zgodnie z przepisami prawa państwa członkowskiego, w którym dziecko przebywało zwykle przed bezprawnym uprowadzeniem, uzależniony od nowego postępowania wszczętego przed sądem wyspecjalizowanym, niezależnie od tego, na jakim etapie znajduje się postępowanie wszczęte już przed sądem właściwym do orzekania co do istoty sprawy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej ( 73 ).

81. Jak już Trybunał podkreślił, „[t]akie ryzyko tym bardziej należy rozważyć, że w przypadku małych dzieci [takich jak dziecko, którego sytuacja jest przedmiotem postępowania głównego] czas biologiczny nie może być mierzony według ogólnych kryteriów z uwagi na ich strukturę psychiczną i intelektualną oraz szybkość jej rozwoju” ( 74 ). Pożądana jest zatem szczególna pilność w celu zapewnienia możliwości ewentualnego powrotu dziecka i odtworzenia więzów z tym rodzicem, od którego zostało ono odseparowane, w dobrych warunkach ( 75 ).

82. Co więcej, w sposób oczywisty w interesie dziecka leży, aby sądem wskazanym jako właściwy do wydania orzeczenia w przedmiocie prawa pieczy nad dzieckiem był sąd, który z jednej strony jest w posiadaniu „wszystkich informacji i istotnych dowodów w tym względzie”, w szczególności dotyczących tego, jakie są „stosunki dziecka z obojgiem rodziców, jak również ich zdolności rodzicielskie i personalne”, a z drugiej strony „czasu niezbędnego do ich obiektywnej i spokojnej oceny” ( 76 ).

83. Podejście to jest zgodne z duchem rozporządzenia Bruksela II bis i potwierdzone przez wymogi wynikające z motywu 33, który dotyczy przestrzegania podstawowych praw dziecka określonych w art. 24 karty. W konsekwencji jestem zdania, że art. 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia Bruksela II bis należy interpretować w ten sposób, że przepisy te nie zakazują przyjęcia krajowych uregulowań proceduralnych takich jak te, o których mowa w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, pod warunkiem jednak, że ich skutki nie są niekorzystne dla zasad i celów tego rozporządzenia, w szczególności dotyczących praw podstawowych dziecka, spośród których rozsądna długość trwania postępowania i zasadnicza skuteczność procedur stanowią wymogi podstawowe.

V – Wnioski

84. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne postawione przez cour d’appel de Bruxelles: Artykuł 11 ust. 7 i 8 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, należy interpretować w ten sposób, że pod warunkiem że zasady i cele tego rozporządzenia są faktycznie przestrzegane, nie sprzeciwia się on co do zasady ustanowieniu przez państwo członkowskie przepisów krajowych, z których wynika: – po pierwsze, że postępowanie wszczęte po wydaniu przez sąd innego państwa członkowskiego orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego, które jest przewidziane przez te przepisy, należy do wyłącznej właściwości sądów wyspecjalizowanych; oraz – po drugie, że wszczęcie postępowania przed jednym z sądów wyspecjalizowanych prowadzi do zawieszenia postępowania dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka, które toczy się przed innym sądem tego państwa członkowskiego, i to nawet jeżeli ów inny sąd, w chwili gdy wcześniej wytoczono przed nim powództwo, posiadał jurysdykcję krajową, jak i był właściwy na płaszczyźnie wewnętrznej do wydania orzeczenia co do istoty sprawy.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Imiona i nazwiska stron na pierwszej stronie niniejszego stanowiska zostały zastąpione literami w następstwie wniosku o anonimizację.

( 3 ) Dz.U. L 338, s. 1.

( 4 ) Dostępna na stronie: http://www.hcch.net/upload/conventions/txt28fr.pdf.

( 5 ) Zgodnie z motywem 11 i art. 2 ust. 3 rozporządzenia Bruksela II bis do celów tego rozporządzenia „państwo członkowskie” oznacza każde państwo członkowskie, z wyjątkiem Królestwa Danii.

( 6 ) Zobacz art. 11 ustawy z dnia 10 maja 2007 r. w sprawie wdrożenia rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, konwencji europejskiej z Luksemburga z dnia 20 maja 1980 r. o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń dotyczących pieczy nad dzieckiem oraz o przywracaniu pieczy nad dzieckiem, jak również Konwencji haskiej z dnia 25 października 1980 r. dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę (Moniteur belge z dnia 21 czerwca 2007 r., s. 34264), która weszła w życie w dniu 1 lipca 2007 r.

( 7 ) Ustawa w sprawie utworzenia sądu rodzinnego i ds. młodzieży (Moniteur belge z dnia 27 września 2013 r., s. 68429), która weszła w życie w dniu 1 września 2014 r.

( 8 ) Taka nazwa obowiązywała przed reformą wprowadzoną przez ustawę z dnia 30 lipca 2013 r. (zob. wyżej pkt 6 niniejszego stanowiska).

( 9 ) Z postanowienia odsyłającego wynika, że oprócz postępowań wszczętych przed sądami belgijskimi przez ojca w celu uzyskania rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności rodzicielskiej względem dziecka, także matka wystąpiła do sądów polskich w tym samym celu. Ponieważ opis tych ostatnich postępowań nie jest konieczny do udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne, nie przedstawię go w niniejszym stanowisku. Należy jednak podkreślić, że stwierdziwszy, iż powództwo wytoczono w pierwszej kolejności przed sądem belgijskim i że stwierdził on swoją jurysdykcję międzynarodową, sądy polskie stwierdziły brak swojej jurysdykcji w tym zakresie.

( 10 ) Na mocy tego przepisu, w drodze wyjątku i na ustanowionych w nim warunkach, sądy państwa członkowskiego, do których jurysdykcji należy rozpoznanie sprawy co do istoty, mogą odesłać sprawę do sądu innego państwa członkowskiego, który mógłby lepiej osądzić sprawę, jeśli jest to zgodne z dobrem dziecka.

( 11 ) Zobacz przypis 6 do niniejszego stanowiska i art. 232 tej ustawy.

( 12 ) Sąd odsyłający uważa, że zgodnie z prawem belgijskim postępowanie określone w art. 11 ust. 6–7 rozporządzenia Bruksela II bis może zostać wszczęte przed nim jedynie w drodze odwołania złożonego przez stronę sporu od wspomnianego orzeczenia.

( 13 ) W postanowieniu odsyłającym cour d’appel de Bruxelles wskazuje, że w tej sytuacji nie ma podstaw do zmiany środków tymczasowych dotyczących prawa ojca do osobistej styczności z dzieckiem, ustalonych przez niego w orzeczeniu niekończącym postępowania w sprawie z dnia 30 lipca 2014 r., które są bezpośrednio wykonalne w Polsce na mocy zaświadczenia wystawionego w tym względzie zgodnie z art. 41 rozporządzenia Bruksela II bis.

( 14 ) Nie chodzi tu jednak o problem czysto krajowy, ponieważ sprawa ta dotyczy wykładni przepisów rozporządzenia Bruksela II bis, która rozstrzygnie, czy jeden bądź drugi z sądów belgijskich, których sprawa dotyczy, będzie właściwy do orzekania w przedmiocie sporu o charakterze ponadgranicznym, a nie o charakterze wewnętrznym [zob. analogicznie okoliczności spraw zakończonych wyrokami C (C‑435/06, EU:C:2007:714) i A (C‑523/07, EU:C:2009:225)].

( 15 ) Zobacz przypis 8 niniejszego stanowiska.

( 16 ) W przedmiocie treści tych postanowień zob. wyrok McB (C‑400/10 PPU, EU:C:2010:582).

( 17 ) W przedmiocie pojęcia naruszenia prawa do pieczy nad dzieckiem zob. wyrok C (C‑376/14 PPU, EU:C:2014:2268, pkt 60 i nast.).

( 18 ) O ile bowiem postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. sędzia orzekający w przedmiocie środków tymczasowych sądu pierwszej instancji w Brukseli ustalił tymczasowo miejsce zamieszkania dziecka u ojca, o tyle tribunal de la jeunesse de Bruxelles orzeczeniem co do istoty sprawy z dnia 26 marca 2014 r., następnie zaskarżonym, ustalił je u matki, a ustalenia tego cour d’appel de Bruxelles nie zmienił w ramach środków tymczasowych przyjętych przez niego w orzeczeniu niekończącym postępowania w sprawie z dnia 30 lipca 2014 r.

( 19 ) Przypomnę, że postanowieniem z dnia 13 lutego 2014 r. sąd rejonowy w Płońsku skorzystał z możliwości, przewidzianej na zasadzie wyjątku w art. 13 konwencji haskiej z 1980 r., odstąpienia od zasady natychmiastowego powrotu dziecka ustanowionej w art. 12 tej konwencji.

( 20 ) Zobacz motyw 17 zdanie pierwsze rozporządzenia Bruksela II bis, a także wyrok Rinau (C‑195/08 PPU, EU:C:2008:406, pkt 66); moje stanowisko w sprawie opinii 1/13 (EU:C:2014:2292, pkt 84 i nast.); opinia 1/13 (EU:C:2014:2303, pkt 77 i nast.).

( 21 ) Podobnie „uzasadnienie” dotyczące wniosku, który doprowadził do przyjęcia rozporządzenia Bruksela II bis, przedstawione w dniu 3 maja 2002 r. przez Komisję [COM(2002) 222 wersja ostateczna (Dz.U. C 203 E, s. 161), tłumaczenie nieoficjalne], wskazuje w części zatytułowanej „Cel”, że „państwo członkowskie, w którym znajduje się dziecko, które zostało bezprawnie uprowadzone, może ustanowić tymczasowy środek zabezpieczający w postaci zakazu powrotu dziecka, który zostanie zastąpiony orzeczeniem w sprawie pieczy nad dzieckiem wydanym przez sądy państwa członkowskiego będącego miejscem zwykłego pobytu dziecka” (wyróżnienie moje).

( 22 ) To charakterystyczne wyrażenie znajdowało się w motywie 9 pierwszego projektu rozporządzenia w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach z zakresu odpowiedzialności rodzicielskiej, przedstawionego przez Komisję w dniu 6 września 2001 r. [COM(2001) 505 wersja ostateczna (Dz.U. C 332 E, s. 269), tłumaczenie nieoficjalne], który wyjaśniał, że „zasady dotyczące jurysdykcji nie powinny wykluczać możliwości podjęcia działań w państwie członkowskim, w którym znajduje się dziecko, w celu jego ochrony w nagłych przypadkach lub określenia sposobu wykonywania odpowiedzialności rodzicielskiej; sądy państwa członkowskiego sprawującego jurysdykcję co do istoty sprawy powinny jednak mieć ostatnie słowo, włączywszy w to możliwość stwierdzenia nieważności tych działań” (wyróżnienie moje).

( 23 ) Zobacz wyrok ETPC Povse przeciwko Austrii, skarga nr 3890/11, §§ 85 i 86 (dostępny pod adresem internetowym: http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001–122449); w wyroku tym odniesiono się do wyroku Povse (C‑211/10 PPU, EU:C:2010:400) wydanego wcześniej przez Trybunał Sprawiedliwości. ETPC podkreślił, że strony skarżące mogły wymagać od sądów mających siedzibę we Włoszech, czyli w miejscu, w którym dziecko miało zwykły pobyt, ochrony ich prawa podstawowego do poszanowania życia rodzinnego w następstwie orzeczenia, które zarządzało powrót dziecka do Włoszech.

( 24 ) Zobacz w szczególności wyrok ETPC X. przeciwko Łotwie, skarga nr 27853/09, §§ 93–96 i 100 (dostępny pod adresem internetowym: http://hudoc.echr.coe.int/sites/fra/pages/search.aspx?i=001–138939).

( 25 ) Zobacz także motyw 18 zdanie pierwsze rozporządzenia Bruksela II bis.

( 26 ) Z art. 11 ust. 7 akapit drugi wynika, że sąd właściwy zamyka sprawę, jeżeli nie otrzyma w wyznaczonym terminie żadnych uwag w tym zakresie.

( 27 ) Pomimo ogólnego charakteru wyrażenia użytego w tym ust. 8, to znaczy „sąd mający jurysdykcję zgodnie z [rozporządzeniem Bruksela II bis]”, uważam w świetle wspomnianego motywu 17, że nie dotyczy ono jakiegokolwiek sądu, który ma jurysdykcję na podstawie któregokolwiek z przepisów tego rozporządzenia, ale raczej o tego, który będzie rozstrzygał w sprawie pieczy nad dzieckiem w ramach postępowania przewidzianego w art. 11 ust. 6–8.

( 28 ) Zgodnie z zasadami ustanowionymi w art. 40 i nast. rozporządzenia Bruksela II bis.

( 29 ) Wyróżnienie moje. Tekst ten jest sformułowany w liczbie mnogiej, ponieważ możliwe jest, że spór dotyczący pieczy nad dzieckiem został wszczęty przed więcej niż jednym sądem tego państwa członkowskiego, w tym ewentualnie różnych instancji, jak miało to miejsce w postępowaniu głównym.

( 30 ) Wyróżnienie moje. Powrócę do tego zagadnienia w pkt 61 niniejszego stanowiska.

( 31 ) Zobacz projekt ustawy, który leżał u źródła ustawy z dnia 10 maja 2007 r., złożony w dniu 16 marca 2007 r. przez rząd belgijski w izbie reprezentantów Królestwa Belgii, dokument 51–3002/001, 2006–2007, s. 3 (dostępny pod adresem internetowym: http://www.lachambre.be/FLWB/pdf/51/3002/51K3002001.pdf).

( 32 ) Zgodnie z art. 633f i 1322i belgijskiego kodeksu sądowego, przytoczonymi w pkt 14 i 15 niniejszego stanowiska, wspomniane postępowanie jest zastrzeżone dla tribunal de première instance, obecnie tribunal de la famille (sądu rodzinnego), mającego siedzibę przy sądzie okręgowym, w którego okręgu dziecko miało zwykły pobyt bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem.

( 33 ) Zobacz art. 1322i § 4 belgijskiego kodeksu sądowego.

( 34 ) Podobnie jak Komisja uważam, że sytuacja, w której sprawę rozpoznają jednocześnie sądy tego samego państwa członkowskiego, różni się od sytuacji ujętej przez art. 19 rozporządzenia Bruksela II bis, który reguluje przypadki zawisłości sporów, „[j]eżeli pozwy lub wnioski dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej w odniesieniu do tego samego dziecka oraz na tej samej podstawie roszczenia zostały wniesione do sądów różnych państw członkowskich” (wyróżnienie moje). Natomiast uważam, wbrew temu, co instytucja ta stwierdziła podczas rozprawy, że przedmiot przewidzianych tu postępowań równoległych może być tożsamy, o ile orzeczenie dotyczące pieczy rozstrzyga o miejscu zamieszkania dziecka i z tego względu może mieć wpływ na jego ewentualny powrót.

( 35 ) Zobacz art. 22–24 projektu Komisji [COM(2002) 222 wersja ostateczna], obecnie art. 11 rozporządzenia Bruksela II bis, jak również „uzasadnienie” tego wniosku, które wyjaśnia w odniesieniu do art. 24 ust. 2, że „organ centralny państwa członkowskiego, w którym dziecko zwykle przebywało bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem, ma obowiązek wytoczenia powództwa w tym zakresie, podczas gdy taką możliwość ma każdy podmiot odpowiedzialności rodzicielskiej” (wyróżnienie moje).

( 36 ) Zobacz notę prezydencji Rady Unii Europejskiej z dnia 26 listopada 2002 r. (nr 14733/02, s. 5 i 6 oraz s. 14 i nast.), która nie wskazuje wyraźnie, jakie były w tym względzie intencje członków Rady. Punkt 17 tej noty wspomina jedynie, że takie orzeczenie odmawiające zarządzenia powrotu „jest zwykłym środkiem zabezpieczającym, a nie orzeczeniem co do istoty. Zatem w większości przypadków konieczne jest później wytoczenie powództwa przed sądy państwa członkowskiego, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka bezpośrednio przed uprowadzeniem, które zachowują swoją jurysdykcję w zakresie orzekania co do istoty” (wyróżnienie moje).

( 37 ) Zobacz w szczególności P. McEleavy, „The New Child Abduction Regime in the European Union: Symbiotic Relationship or Forced Partnership?”, Journal of Private International Law, 2005, nr 1, s. 30 i przypis 132; H. Fulchiron, „La lutte contre les enlèvements d’enfants”, w: H. Fulchiron i C. Nourissat (red.), Le nouveau droit communautaire du divorce et de la responsabilité parentale, Dalloz, Paris, 2005, s. 249; E. Pataut, „Commentaire de l’article 11”, w: U. Magnusi, P. Mankowski (red.), Brussels II bis Regulation, Sellier European Law Publishers, München, 2012, s. 142 i nast., pkt 63.

( 38 ) Zgodnie z owym przewodnikiem praktycznym, w brzmieniu po aktualizacji w dniu 1 czerwca 2005 r. (dostępny na stronie: http://ec.europa.eu/civiljustice/parental_resp/parental_resp_ec_vdm_fr.pdf), „[j]eżeli sąd w państwie członkowskim wydał wcześniej orzeczenie dotyczące przedmiotowego dziecka, dokumenty z zasady przekazuje się do tego sądu. W braku orzeczenia informacje będą przesłane do sądu posiadającego właściwość zgodnie z prawem danego państwa członkowskiego”(zob. s. 36, wyróżnienie moje). Komisja twierdzi, że wyrażenie „z zasady” pozwala uznać, że możliwy jest inny sposób postępowania, taki jak przesłanie do sądu wyspecjalizowanego. Jednakże alternatywna hipoteza postawiona na początku następnego zdania, której Komisja nie przytacza, może uczynić wyłom w tej analizie.

( 39 ) Trybunał bowiem regularnie przypomina, że przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi [zob. w szczególności wyrok L (C‑656/13, EU:C:2014:2364, pkt 38)].

( 40 ) Zobacz w szczególności wyroki: Rinau (EU:C:2008:406, pkt 82); Povse (EU:C:2010:400, pkt 78).

( 41 ) Zobacz w szczególności wyroki: E. (C‑436/13, EU:C:2014:2246, pkt 44, 45); C (EU:C:2014:2268, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo); a także L (EU:C:2014:2364, pkt 48).

( 42 ) W tym względzie zobacz wyroki: Detiček (C‑403/09 PPU, EU:C:2009:810, pkt 53, 54); Aguirre Zarraga (C‑491/10 PPU, EU:C:2010:828, pkt 59 i nast.); Povse (EU:C:2010:400, pkt 64); a także McB. (EU:C:2010:582, pkt 60 i nast.).

( 43 ) Zobacz w szczególności wyroki: Rinau (EU:C:2008:406, pkt 52); Povse (EU:C:2010:400, pkt 43); C (EU:C:2014:2268, pkt 67); a także pkt 15 i 16 noty prezydencji Rady z dnia 26 listopada 2002 r., op.cit.

( 44 ) Artykuł 11 ust. 3 przewiduje, że sąd, do którego złożono wniosek o powrót, orzeka co do zasady „nie później niż sześć tygodni od wniesienia pozwu lub wniosku”. Zgodnie z ust. 6 przewidywane w nim przekazanie informacji ma nastąpić „w ciągu miesiąca od daty orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu”. Artykuł 11 ust. 7 stanowi, że strony powinny przedstawić uwagi „w terminie trzech miesięcy od daty [ich powiadomienia]”. W praktyce, według sprawozdania Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 z dnia 15 kwietnia 2014 r. [COM(2014) 225 final] sądy państw członkowskich nie zawsze są w stanie dochować pierwszego z tych terminów.

( 45 ) Odesłanie do przepisów „prawa krajowego” znajduje się bowiem zarówno we wspomnianym ust. 6 (w odniesieniu do przekazania informacji dotyczących orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu właściwym organom państwa członkowskiego, w którym znajdowało się miejsce zwykłego pobytu dziecka), jak i w ust. 7 (w odniesieniu do zasady, według której informacja ta musi być doręczona stronom, a one same powinny zostać wezwane do przedstawienia uwag właściwemu sądowi).

( 46 ) Treść tego ust. 7 jest sformułowana w sposób ogólny, w zakresie, w jakim przepis ten mówi o ogóle „sąd[ów] państwa członkowskiego, w którym dziecko bezpośrednio przed bezprawnym uprowadzeniem lub zatrzymaniem miało zwykły pobyt”, i konkretny, gdyż trzykrotnie wspomniano w nim „sąd” otrzymujący informacje, o których mowa w ust. 6, który powinien w związku z nimi albo wydać orzeczenie, albo zamknąć sprawę (wyróżnienie moje).

( 47 ) Inaczej jest w przypadku przepisu mającego na celu określenie właściwości miejscowej sądu w sposób, który umożliwia wskazanie konkretnego sądu państwa członkowskiego, takiego jak przepis, którego dotyczyła moja opinia w sprawach połączonych Sanders i Huber (C‑400/13 i C‑408/13, EU:C:2014:2171, pkt 36), obecnie w toku, a którego przedmiotem był „sąd zwykłego miejsca pobytu wierzyciela” (wyróżnienie moje).

( 48 ) Na poparcie formalnego charakteru zasad ustanowionych we wspomnianym art. 11 zob. A. Devers „Les enlèvements d’enfants et le règlement »Bruxelles IIbis«”, w: H. Fulchiron (red.), Les enlèvements d’enfants à travers les frontières, Bruylant, Bruxelles, 2004, s. 40.

( 49 ) W tym względzie rząd belgijski poinformował podczas rozprawy, moim zdaniem słusznie, że „art. 11 ust. 7 rozporządzenia ma zasadniczo za zadanie określenie trybu postępowania, w przypadku gdyby przed żadnym sądem w państwie [miejsca zwykłego pobytu dziecka] nie wytoczono jeszcze powództwa dotyczącego odpowiedzialności rodzicielskiej […], aby sprawa ta mogła toczyć się bez zagrożenia celu w postaci szybkości postępowania. Natomiast na wypadek gdy przed sąd wytoczono już powództwo co do istoty dotyczące całości lub części sprawy […], rozporządzenie pozostawia państwom członkowskim zadanie ustalenia, jakie postępowanie powinno się w związku z tym toczyć na poziomie krajowym”. Komisja przyłączyła się do tego stanowiska i wyjaśniła, że w tym ostatnim przypadku „obowiązek powiadomienia stron nie jest uregulowany rozporządzeniem, zagadnienie to normuje bowiem krajowe prawo formalne”.

( 50 ) Wyróżnienie moje.

( 51 ) Zobacz pkt 68 i nast. niniejszego stanowiska.

( 52 ) Zobacz uzasadnienie dotyczące art. 3 projektu ustawy wymienionego w przypisie 30 niniejszego stanowiska (s. 44 rzeczonego projektu).

( 53 ) Szereg państw członkowskich dostosowało swoje ustawodawstwo krajowe w celu uwzględnienia wymogów tego rozporządzenia. Zobacz K. Boele‑Woelki, C. González Beilfuss (red.), Brussels II bis – Its Impact and Application in the Members States, Intersentia, Anvers, 2007.

( 54 ) W tym względzie zobacz artykuł na temat prawa belgijskiego w „Dossier spécial – Concentration des compétences en relation avec la Convention de La Haye [de 1980] et d’autres instruments internationaux en matière de protection de l’enfance”, La Lettre des Juges sur la protection internationale de l’enfant, opublikowany przez Konferencję Haską Prawa Prywatnego Międzynarodowego, tom XX, lato-jesień 2013 r., s. 5 i 6 (dostępny na stronie internetowej: http://www.hcch.net/upload/newsletter/nl2013tome20fr.pdf).

( 55 ) Zobacz uzasadnienie dotyczące art. 3 projektu ustawy, op.cit. (s. 44 tego projektu).

( 56 ) Zobacz w tym względzie art. 1210‑4 code de procédure civile (kodeksu postępowania cywilnego) i L. 211‑12 code de l’organisation judiciaire (francuskiego kodeksu organizacji wymiaru sprawiedliwości) oraz C. Nourissat i A. Devers, „Étude 245 – Règles de compétence en matière matrimoniale et responsabilité parentale”, w: G. Canivet i in. (red.), Lamy Procédures communautaires, Paris, 2008, pkt 245–205 i nast.

( 57 ) Zobacz artykuły dotyczące prawa francuskiego i prawa niemieckiego w „Dossier spécial – Concentration des compétences en relation avec la Convention de La Haye [de 1980] et d’autres instruments internationaux en matière de protection de l’enfance”, op.cit., odpowiednio s. 16 oraz s. 17 i nast.

( 58 ) Zobacz całe „Dossier spécial – Concentration des compétences en relation avec la Convention de La Haye [de 1980] et d’autres instruments internationaux en matière de protection de l’enfance”, op.cit., a w szczególności synteza opracowana przez P. Lortie, s. 2 i nast., która wyjaśnia, że koncentracja właściwości została wprowadzona w związku z rozporządzeniem Bruksela II bis w niektórych państwach członkowskich objętych tym studium, a mianowicie, według niego, w Niemczech, w Belgii, w Bułgarii, na Cyprze, w Finlandii, we Francji, na Węgrzech, w Niderlandach i w Zjednoczonym Królestwie, a niekiedy wyłączna właściwość została zastrzeżona dla jednego sądu, między innymi w Niderlandach i w Szwecji.

( 59 ) Zobacz „Praktyczny przewodnik dotyczący stosowania nowego II rozporządzenia brukselskiego”, op.cit., s. 28; sprawozdanie „Article 11 working group – Information on national procedures”, 2013 r. (dostępne na stronie https://e-justice.europa.eu/content_parental_child_abduction-309-fr.do?clang=fr), s. 12 i nast., w którym stwierdzono: „[t]he following Member States appear not to have implemented concentration: Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Slovenia and Spain”.

( 60 ) Przewodnik dobrych praktyk w ramach konwencji haskiej [z 1980 r.] – Część druga – Wykonanie, 2003, s. xii i nast., a także s. 29 i nast. (dostępny na stronie http://www.hcch.net/index_fr.php?act=publications.details&pid=2781), który wylicza korzyści płynące z takiej praktyki. Na temat znaczenia tego przewodnika, pomimo braku jego skutku wiążącego, zob. ETPC, ww. wyrok X. przeciwko Łotwie, § 36.

( 61 ) Zobacz pkt 39 niniejszego stanowiska.

( 62 ) Chyba że taki powrót byłby niezgodny z dobrem dziecka.

( 63 ) Zobacz w tym zakresie w szczególności pkt 57 niniejszego stanowiska.

( 64 ) Zobacz pkt 54 i nast. niniejszego stanowiska.

( 65 ) Wyrok Rinau (EU:C:2008:406, pkt 78–80).

( 66 ) Wydaje się zresztą, że w postępowaniu głównym właściwy sąd wyspecjalizowany popiera ten pogląd, ponieważ sąd rodzinny w Brukseli, do którego zwrócono się w następstwie wydania orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu, przekazał sprawę do rozpoznania cour d’appel de Bruxelles, przed którym uprzednio toczyło się postępowanie co do istoty sprawy.

( 67 ) W tym przypadku cour d’appel de Bruxelles zarządził w postanowieniu odsyłającym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego dotyczącego ojca w celu poznania, między innymi, warunków mieszkaniowych, które ojciec może ewentualnie zaproponować dziecku, a także jego umiejętności rodzicielskich.

( 68 ) Zobacz art. 198 ust. 2 ustawy z dnia 30 lipca 2013 r., o której mowa w przypisie 6 niniejszego stanowiska.

( 69 ) Tak więc w prawie niemieckim w takim przypadku „sekcja 13 ustawy [federalnej z dnia 5 kwietnia 1990 r., w brzmieniu zmienionym] nakłada na sąd właściwy miejscowo obowiązek przekazania sprawy do sądu wyspecjalizowanego” (zob. „Dossier spécial – Concentration des compétences en relation avec la Convention de La Haye [de 1980] et d’autres instruments internationaux en matière de protection de l’enfance”, op.cit., s. 18). Podobnie w prawie francuskim inne sądy rozpatrujące ten sam spór lub spory z nim powiązane mają obowiązek stwierdzić brak swojej właściwości i przekazać sprawę sądowi, który posiada właściwość szczególną w następstwie wydania orzeczenia odmawiającego zarządzenia powrotu dziecka (zob. art. 1210‑9 kodeksu postępowania cywilnego).

( 70 ) Odnosząc się do wyroków Rinau (EU:C:2008:406, pkt 63, 64) oraz Povse (EU:C:2010:400, pkt 53), rząd ten przypomina, że Trybunał orzekł, po pierwsze, iż „[m]imo iż wykonalność orzeczenia nakazującego powrót dziecka, które zapadło później niż orzeczenie o odmowie powrotu, nierozerwalnie wiąże się z pozostałą problematyką uregulowaną w rozporządzeniu, w szczególności z prawem do pieczy, to jednak korzysta z autonomii proceduralnej, która ma zapobiec opóźnianiu powrotu dziecka bezprawnie uprowadzonego lub bezprawnie zatrzymanego”, a po drugie, że„[n]ie można jednak z [rzeczonego art. 11 ust. 7] wywieść, że orzeczenie w przedmiocie pieczy nad dzieckiem stanowi warunek wstępny do wydania orzeczenia zarządzającego powrót dziecka”, ponieważ „przepis ten wyznacza jedynie cel końcowy postępowania […] sądowego, czyli uregulowanie sytuacji dziecka” (wyróżnienie moje).

( 71 ) Ów skutek dewolutywny wymaga, by sąd rozpoznający apelację był w stanie orzekać w przedmiocie wszystkich elementów sporu, a w szczególności nowych okoliczności faktycznych, które nastąpiły po dniu ogłoszenia zaskarżonego wyroku, takich jak późniejsze działania jednego z rodziców.

( 72 ) Na rozprawie rząd belgijski w pewnym stopniu doprecyzował to stanowisko, wskazując, że sąd wyspecjalizowany posiada w rzeczywistości swobodę oceny pod kątem celowości, a w szczególności w świetle zasady dobra dziecka, zasadności wniosku strony o przekazanie do sądu apelacyjnego łącznie kwestii powrotu dziecka i kwestii pieczy nad nim, w zastosowaniu zasady, zgodnie z którą postępowanie akcesoryjne podążą za postępowaniem głównym.

( 73 ) Zobacz analogicznie wyrok Rinau (EU:C:2008:406, pkt 81).

( 74 ) Ibidem.

( 75 ) EKPC podkreśla również spoczywający na organach sądowych państwa członkowskiego obowiązek „zastosowania wszelkich środków niezbędnych do prowadzenia z należytą pilnością” postępowań dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej za dziecko, które zostało bezprawnie zatrzymane, i powrotu dziecka, które są objęte zakresem rozporządzenia Bruksela II bis, podkreślając, że „upływ czasu może mieć nieodwracalne konsekwencje dla stosunków między dziećmi i rodzicami, którzy z nimi nie mieszkają” (zob. w szczególności EKPC, wyrok Karoussiotis przeciwko Portugalii, nr 23205/08, §85 i nast., dostępny na stronie http://hudoc.echr.coe.int/sites/fra/pages/search.aspx?i=001–103165).

( 76 ) Zobacz wyrok Povse (EU:C:2010:400, pkt 62, 66).