OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 25 lipca 2018 r. ( 1 )

Sprawa C‑452/17

Zako SPRL

przeciwko

Sanidel SA

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez tribunal de commerce de Liège (sąd gospodarczy w Liège, Belgia)]

Odesłanie prejudycjalne – Swoboda przepływu osób – Swoboda przedsiębiorczości – Dyrektywa 86/653/EWG – Artykuł 1 – Przedstawiciele handlowi działający na własny rachunek – Pojęcie „przedstawiciela handlowego” – Pośrednik działający na własny rachunek niepozyskujący i nieodwiedzający klientów lub dostawców poza przedsiębiorstwem zleceniodawcy i wykonujący inne zadania niż te związane z negocjowaniem sprzedaży lub kupna towarów na rachunek zleceniodawcy

I. Wprowadzenie

1. Etymologia pojęcia „komiwojażer” unaocznia szczególny charakter tego zawodu, polegający na tym, że tradycyjnie osoby go wykonujące podróżowały w celu pozyskania klientów oraz zaprezentowania osobiście zalet towarów w celu ich sprzedaży. Obecnie to raczej pojęcie „przedstawiciela handlowego” jest używane dla określenia osób zaangażowanych w sprzedaż towarów w imieniu i na rachunek innej osoby. Do jakiego stopnia tradycyjne pojmowanie pojęcia „komiwojażera” ma obecnie nadal znaczenie w odniesieniu do pojęcia „przedstawiciela handlowego”?

2. To w ten kontekst wpisuje się pierwsze pytanie prejudycjalne przedstawione przez tribunal de commerce de Liège (sąd gospodarczy w Liège, Belgia), które pozwoli Trybunałowi rozwinąć jego orzecznictwo dotyczące art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653/EWG ( 2 ).

3. Podobnie w drodze pytań drugiego i trzeciego sąd odsyłający zapytuje Trybunał o kwestię wykonywania przez przedstawiciela handlowego (agenta) zadań innych niż te, które są wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653.

II. Ramy prawne

A. Prawo Unii

4. Rozdział I dyrektywy 86/653, zatytułowany „Zakres zastosowania”, obejmuje art. 1 i 2. Zgodnie z art. 1 tej dyrektywy: „1. Środki harmonizujące określone niniejszą dyrektywą dotyczą przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich regulujących stosunki prawne między przedstawicielami handlowymi a ich zleceniodawcami. 2. Do celów niniejszej dyrektywy »przedstawiciel handlowy« oznacza pośrednika pracującego na własny rachunek, któremu powierzono stałe pośredniczenie przy sprzedaży lub kupnie towarów na rzecz innej osoby, zwanej dalej »zleceniodawcą«, lub zawarcie transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy. 3. W rozumieniu niniejszej dyrektywy przedstawicielem handlowym nie jest w szczególności: – osoba, która jako organ upoważniona jest do zaciągania zobowiązań wiążących spółkę lub zrzeszenie, – wspólnik, który na podstawie przepisów prawnych uprawniony jest do zaciągania zobowiązań wiążących innych wspólników, – zarządca przymusowy, sądowy zarządca majątku, likwidator lub syndyk masy upadłości”.

5. Ponadto art. 2 dyrektywy 86/653 stanowi: „1. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do: – przedstawicieli handlowych, którzy nie otrzymują wynagrodzenia za swoją działalność, – przedstawicieli handlowych, działających na giełdach towarowych lub na rynku towarowym, lub – organu pod nazwą »Crown Agents for Overseas Governments and Administrations«, ustanowionego w Zjednoczonym Królestwie na podstawie ustawy o »Crown Agents« z 1979 r. lub jego filii. 2. Każde państwo członkowskie ma prawo zastrzec, że dyrektywa ta nie ma zastosowania do tych osób, których działalność jako przedstawicieli handlowych uznaje się za działalność uboczną, zgodnie z ustawodawstwem danego państwa członkowskiego”.

B. Prawo belgijskie

6. Transpozycji dyrektywy 86/653 do prawa belgijskiego dokonano na mocy loi relative aux contrats d’agence commerciale du 13 avril 1995 (ustawy z dnia 13 kwietnia 1995 r. dotyczącej umowy agencyjnej, Moniteur belge z dnia 2 czerwca 1995 r., s. 15621, zwanej dalej „ustawą z 1995 r.”). Artykuł 1 wspomnianej ustawy, inkorporowany do art. I.11.1 code de droit économique (kodeksu handlowego), definiuje umowę agencyjną w następujący sposób: „Umowa, zgodnie z którą jedna ze stron – agent – zobowiązuje się do stałego pośredniczenia, za wynagrodzeniem, względem drugiej strony – dającego zlecenie – pozostając od niego niezależnym, do negocjowania i ewentualnego zawierania transakcji na jego rachunek i w jego imieniu. Agent organizuje swoją działalność według własnego uznania i swobodnie dysponuje swoim czasem”.

III. Okoliczności faktyczne w postępowaniu głównym

7. Sanidel SA, spółka prawa belgijskiego (zwana dalej „spółką Sanidel”), powierzyła ZAKO SPRL, spółce prawa belgijskiego (zwanej dalej „spółką ZAKO”), której jednym ze wspólników jest w szczególności André Ghaye, działania reklamowe i sprzedaż kuchni do zabudowy w swoim przedsiębiorstwie położonym w Belgii.

8. André Ghaye świadczył pracę od końca 2007 r. jako osoba odpowiedzialna za dział kuchni do zabudowy w spółce Sanidel bez żadnej pisemnej umowy pomiędzy stronami. Jak wyjaśnia sąd odsyłający, A. Ghaye wykonywał swoją działalność stacjonarnie w placówce spółki Sanidel.

9. Ponadto zadania powierzone A. Ghayemu obejmowały wybór produktów i dostawców oraz wybór polityki handlowej, w szczególności przyjmowanie klientów, realizację planów związanych z kuchniami, sporządzanie kosztorysów, negocjowanie cen, podpisywanie zamówień, przeprowadzanie pomiarów na miejscu, rozwiązywanie sporów, zarządzanie pracownikami działu ds. kuchni do zabudowy, tworzenie portalu sprzedaży przez Internet i zarządzanie nim, rozwój sprzedaży, jak również negocjowanie i zawieranie umów o podwykonawstwo na rachunek spółki Sanidel.

10. W październiku 2012 r. spółka Sanidel powiadomiła spółkę ZAKO o rozwiązaniu stosunku umownego bez zapłaty odszkodowania oraz bez zachowania okresu wypowiedzenia umowy.

11. Powództwo wniesione przez A. Ghayego przeciwko spółce Sanidel przed tribunal du travail de Marche-en-Famenne (sąd pracy w Marche-en-Famenne, Belgia) o zapłatę z tytułu różnych świadczeń zostało uznane za bezzasadne. Sąd ten orzekł, że A. Ghaye nie wykazał, iż wykonywał swoje obowiązki w ramach umowy o pracę. Orzeczenie tego sądu, od którego została wniesiona apelacja, zostało utrzymane w mocy przez cour du travail de Liège (sąd pracy drugiej instancji w Liège, Belgia). Ani do tribunal du travail de Marche-en-Famenne ani do cour du travail de Liège nie wniesiono z kolei o wydanie orzeczenia w kwestii, czy przedmiotowa umowa była umową o dzieło czy umową agencyjną.

12. W dniu 6 czerwca 2016 r. spółka ZAKO wystąpiła z powództwem do sądu odsyłającego, powołując się na istnienie umowy o dzieło.

13. Tymczasem zdaniem spółki Sanidel sporną umowę należy zakwalifikować jako umowę agencyjną. W związku z tym zdaniem pozwanej przedmiotowe powództwo jest niedopuszczalne ze względu na okoliczność, że zostało wniesione po upływie terminu jednego roku wynikającego z właściwych przepisów belgijskich.

14. Sąd odsyłający wskazuje, że nie jest związany przyjmowaną przez strony kwalifikacją umowy. Jednakże sąd ten ma wątpliwości co do zakwalifikowania umowy zawartej przez strony w sporze w postępowaniu głównym. Kwalifikacja ta jest bowiem decydująca dla zastosowania przepisów regulujących terminy, w których wierzyciele są uprawnieni do występowania do sądów z roszczeniami.

IV. Pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

15. W tych okolicznościach tribunal de commerce de Liège (sąd gospodarczy w Liège, Belgia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 1 ust. 2 [dyrektywy 86/653] powinien być interpretowany w ten sposób, że wymaga on, aby przedstawiciel handlowy (agent) pozyskiwał oraz odwiedzał klientów lub dostawców poza przedsiębiorstwem zleceniodawcy? 2) Czy art. 1 ust. 2 [dyrektywy 86/653] powinien być tak interpretowany, że przedstawiciel handlowy (agent) nie może wypełniać innych zadań niż te, które są związane z negocjowaniem sprzedaży lub kupna towarów dla zleceniodawcy oraz z negocjowaniem i zawieraniem tych transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy? 3) W przypadku udzielenia na pytanie drugie odpowiedzi przeczącej: czy art. 1 ust. 2 [dyrektywy 86/653] powinien być interpretowany w ten sposób, że przedstawiciel handlowy (agent) może wypełniać inne zadania niż te, które są związane z negocjowaniem sprzedaży i kupna towarów dla zleceniodawcy oraz z negocjowaniem i zawieraniem tych transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy, ale działalność ta może mieć jedynie charakter akcesoryjny?”.

16. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do sekretariatu Trybunału w dniu 27 lipca 2017 r.

17. Spółka Sanidel, rządy niemiecki i włoski, a także Komisja Europejska złożyły uwagi na piśmie. Wyżej wymienieni uczestnicy postępowania – z wyjątkiem rządu włoskiego – wzięli również udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 17 maja 2018 r.

V. Analiza

A. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

18. Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 powinien być interpretowany w ten sposób, że wymaga on, aby przedstawiciel handlowy (agent) wykonywał swoje czynności w sposób w sposób objazdowy, poza przedsiębiorstwem zleceniodawcy.

19. Wszyscy uczestnicy postępowania, którzy przedstawili uwagi, są zgodni co do tego, że na powyższe pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Co do zasady podnoszą oni, że dyrektywa 86/653 nie wymaga, aby przedstawiciel handlowy (agent) wykonywał swoje czynności w sposób wymagający przemieszczania się.

1. W przedmiocie przesłanek pozwalających na zakwalifikowanie jako przedstawiciela handlowego (kryteria pozytywne)

20. Jak zostało wspomniane we wprowadzeniu do niniejszej opinii, osoby, których działalność polega na sprzedaży towarów klientom, są tradycyjnie nazywane „komiwojażerami”. Pojęcie to skłania do uznania, że działalność prowadzona przez wspomniane osoby wymaga przemieszczania się.

21. Ponadto, podczas gdy sąd odsyłający w swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wskazuje, że zdaniem części doktryny przytoczonej przez spółkę Sanidel poszukiwanie klientów w sposób wymagający podróżowania nie ma zasadniczego znaczenia dla uznania umowy za umowę agencyjną, należy zwrócić uwagę, iż inna część doktryny przedstawia pogląd, w myśl którego poszukiwanie klientów w sposób wymagający przemieszczania się stanowi nieodłączny element roli pełnionej przez przedstawiciela handlowego, w tym sensie, że danej osoby, której zadaniem jest przyjmowanie klientów bez prowadzenia działalności polegającej na ich pozyskiwaniu, nie można uznać za przedstawiciela ( 3 ).

22. Jednakże, po pierwsze, prawodawca Unii w dyrektywie 86/653 nie użył pojęcia „komiwojażera”. Użycie pojęcia „przedstawiciela handlowego” we wspomnianej dyrektywie może zatem wskazywać na to, że prawodawca Unii zamierzał, definiując zakres stosowania tejże dyrektywy, oddalić się od tradycyjnego znaczenia działalności dotyczącej sprzedaży towarów klientom.

23. Po drugie, jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, ochrona na podstawie dyrektywy 86/653 przysługuje osobom, które spełniają przesłanki wymienione w szczególności w art. 1 ust. 2 ( 4 ). Wprowadzenie dodatkowych przesłanek ograniczałoby zakres ochrony w kształcie wprowadzonym przez prawodawcę Unii i jest to przyczyną, dla której Trybunał orzekł, że ochrona na podstawie dyrektywy 86/653 nie wymaga spełnienia przesłanek niewymienionych w tej dyrektywie, ze szkodą dla osób wykonujących zadania, o których mowa w art. 1 ust. 2 ( 5 ).

24. Jeśli chodzi o problematykę poruszoną w pytaniu pierwszym, ani w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, ani w innych przepisach tej dyrektywy nie znajduję wskazówek, które pozwoliłyby dokonać takiej wykładni wspomnianej dyrektywy, zgodnie z którą osoby wykonujące czynności, o których mowa w tym pierwszym przepisie, w sposób niewymagający przemieszczania się byłyby wyłączone z zakresu stosowania wspomnianej dyrektywy ( 6 ).

25. Po trzecie, uważam – podobnie jak rząd niemiecki – że wykładnia sprzeczna z art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 wyłączałaby z ochrony na podstawie tej dyrektywy osoby wykonujące za pośrednictwem nowoczesnych technologii zadania podobne do zadań wykonywanych przez mobilnych przedstawicieli w sposób wymagający podróżowania. Należy podkreślić, że takie nowoczesne środki techniczne sprzyjają w szczególności zatrudnieniu osób cierpiących na problemy motoryczne.

26. Tytułem wniosku wstępnego należy stwierdzić, po pierwsze, że objazdowy charakter wykonywanej działalności nie wynika w żaden sposób z pojęcia „przedstawiciela handlowego”. Po drugie, w dyrektywie 86/653 nic nie wskazuje na to, iż prawodawca Unii zamierzał wprowadzić przesłankę dotyczącą mobilności do definicji przedstawiciela handlowego zamieszczonej w art. 1 ust. 2 wspomnianej dyrektywy. Wreszcie, po trzecie, brak istotnych różnic pomiędzy osobami wykonującymi zadania, o których mowa w art. 1 ust. 2 rzeczonej dyrektywy, w sposób wymagający przemieszczania się oraz osobami wykonującymi je stacjonarnie nie pozwala na uzasadnienie wprowadzenia takiej przesłanki.

2. W przedmiocie przesłanek uniemożliwiających zakwalifikowanie jako przedstawiciela handlowego (kryteria negatywne)

27. Podzielam ponadto stanowisko Komisji, zgodnie z którym przedstawiciel handlowy (agent) może wykonywać swoje czynności w sposób niewymagający przemieszczania się, tym bardziej że tego rodzaju stacjonarność nie ma wpływu na jego niezależność względem zleceniodawcy.

28. Z art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 wynika, że przedstawiciel handlowy powinien prowadzić działalność na własny rachunek. A zatem sposoby wykonywania zadań przez pośrednika, które mogą prowadzić do utraty niezależności przez tego przedstawiciela, uniemożliwiają zakwalifikowanie go jako przedstawiciela handlowego w rozumieniu tego przepisu.

29. Uważam, że na rzecz powyższej wykładni przemawia analiza prac przygotowawczych, które doprowadziły do przyjęcia dyrektywy 86/653.

30. Jak wynika z art. 5 ust. 2 lit. e) projektu dyrektywy 86/653 ( 7 ), Komisja początkowo zaproponowała doprecyzowanie zakresu obowiązku zapewnienia zgodności ze wskazówkami zleceniodawcy w tym sensie, że obowiązek ten miałby spoczywać na przedstawicielu handlowym „w zakresie, w jakim [jego wskazówki] nie wpływają w istotny sposób na niezależność przedstawiciela handlowego”.

31. Wydaje mi się, że wspomniane doprecyzowanie obrazuje fakt, że Komisja brała pod uwagę, iż w pewnych okolicznościach sposób, w jaki działania związane z negocjacjami czy też transakcjami sprzedaży lub kupna są realizowane, może prowadzić do powstania stosunku podporządkowania, co – jak wynikało z art. 2 pierwotnej propozycji dyrektywy 86/653 – nie pozwalałoby na uznawanie go za przedstawiciela handlowego.

32. Co prawda art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy 86/653 nie uściśla w podobny sposób zakresu obowiązku dostosowania się do wskazówek zleceniodawcy. W świetle tego przepisu w szczególności przedstawiciel handlowy powinien stosować się do rozsądnych wskazówek udzielanych przez zleceniodawcę.

33. Jednakże uważam, że brak w art. 3 ust. 2 lit. c) dyrektywy 86/653 takiego doprecyzowania dotyczącego związku pomiędzy podporządkowaniem wskazówkom zleceniodawcy a niezależnością przedstawiciela handlowego nie może zostać uznany za odejście od założeń pierwotnego projektu Komisji. Uważam bowiem, że takie doprecyzowanie nie było konieczne w zakresie, w jakim niezależność stanowi konstytutywny element definicji przedstawiciela handlowego, określonej w art. 1 ust. 2 tejże dyrektywy.

34. Ponadto uważam, że z braku takiego doprecyzowania należy wywieść wniosek, iż prawodawca Unii uznał, że niezależność przedstawiciela handlowego (agenta) może być kwestionowana nie tylko ze względu na podporządkowanie wskazówkom zleceniodawcy, lecz także ze względu na inny sposób wykonywania zadań przez przedstawiciela.

35. W tym kontekście uważam, że stała osobista obecność w przedsiębiorstwie zleceniodawcy prowadząca do pełnej zależności od jego wyposażenia i personelu może w niektórych przypadkach prowadzić do znacznej utraty niezależności przez przedstawiciela handlowego. Jednakże z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że w niniejszej sprawie A. Ghaye korzystał z pełnej niezależności i posiadał całkowitą autonomię w relacjach z klientami, dostawcami i przedsiębiorcami.

36. W świetle powyższych rozważań, proponuję Trybunałowi, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedział, że interpretacji art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 należy dokonać w ten sposób, iż przepis ten nie wymaga, aby przedstawiciel handlowy wykonywał swoje obowiązki w sposób wymagający przemieszczania się, poza przedsiębiorstwem zleceniodawcy.

B. W przedmiocie pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego

37. W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy pojęcie „przedstawiciela handlowego” w rozumieniu dyrektywy 86/653 stoi na przeszkodzie temu, aby wspomniany przedstawiciel wykonywał inne zadania niż zadania związane z negocjowaniem sprzedaży lub kupnem towarów dla zleceniodawcy oraz z negocjowaniem i zawieraniem tych transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy. W pytaniu trzecim sąd odsyłający zmierza do wyjaśnienia, czy wspomniane zadania mogą być wykonywane przez przedstawiciela handlowego (agenta), jeśli ich znaczenie nie pozwala na ich zakwalifikowanie ich jako ubocznych w stosunku do zasadniczej funkcji przedstawiciela handlowego, tak jak wynika ona z rzeczonej dyrektywy. Pytanie trzecie zostało skierowane na wypadek udzielenia przez Trybunał odpowiedzi na pytanie drugie w ten sposób, że wspomniane dwie kategorie zadań mogą się ze sobą łączyć.

38. Komisja wyraża wątpliwość co do dopuszczalności pytania trzeciego. Zdaniem tej instytucji pytanie trzecie jest hipotetyczne ze względu na fakt, że postanowienie odsyłające uściśla, iż zadania wykonywane przez spółkę ZAKO w charakterze przedstawiciela handlowego, jak również inne zadania, które zostały jej powierzone spółkę przez Sanidel, miały jednakowe znaczenie.

39. W każdym razie – jak zauważa Komisja – sąd odsyłający wskazuje, że w niniejszej sprawie wspomniane dwie kategorie zadań miały jednakowe znaczenie. A zatem, w celu udzielenia przydatnej odpowiedzi sądowi odsyłającemu, należy także dokonać analizy, czy zadania inne niż te, które zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, mogą być realizowane, jeżeli ze względu na ich znaczenie nie mogą one zostać uznane za uboczne w stosunku do zasadniczej funkcji przedstawiciela handlowego. Z tych względów uważam, że pytanie trzecie jest dopuszczalne.

40. Zresztą ze względu na charakter pytania drugiego należy, w celu udzielenia na nie odpowiedzi, rozważyć problem prawny podniesiony w pytaniu trzecim. A zatem uważam, że z uwagi na związek między tymi pytaniami na pytania drugie i trzecie należy odpowiedzieć łącznie.

1. Stanowiska stron

41. Rządy niemiecki i włoski proponują udzielić łącznej odpowiedzi na pytania drugie i trzecie, podczas gdy spółka Sanidel i Komisja proponują, aby na te pytania odpowiedzieć oddzielnie. Niemniej jednak wszystkie zainteresowane strony są zgodne co do tego, że przedstawiciel handlowy (agent) może wypełniać zadania inne niż te, które zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653.

42. Jednakże należy zauważyć, że dwa odrębne stanowiska zostały przedstawione przez zainteresowane strony odnośnie do charakteru wspomnianych innych zadań, które mogą być wykonywane przez przedstawiciela handlowego (agenta).

43. Z jednej strony zdaniem rządu niemieckiego art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 powinien być interpretowany w ten sposób, że przedstawiciel handlowy może co do zasady wypełniać zadania inne niż te, które są związane z negocjowaniem sprzedaży lub kupna towarów dla zleceniodawcy oraz z negocjowaniem i zawieraniem tych transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy.

44. W tym kontekście, jeśli chodzi o drugie pytanie prejudycjalne, Komisja uważa, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 powinien być interpretowany w ten sposób, iż wspomniany przepis nie stoi na przeszkodzie temu, aby przedstawiciel handlowy (agent) wykonywał zadania inne niż te, które są związane z negocjowaniem sprzedaży lub kupnem towarów dla zleceniodawcy. Jeśli chodzi o pytanie trzecie, Komisja podnosi, że takie zadania nie mogą być wykonywane w sposób uboczny. Ponadto ze względu na fakt, że działalności przedstawiciela handlowego oraz pracownika mają jednakowe znaczenie, możliwe byłoby uznanie, że w niniejszej sprawie występują dwa nakładające się na siebie stosunki umowne, a mianowicie umowa agencyjna obejmująca wynikające z niej obowiązki oraz umowa o dzieło lub umowa o pracę. Każda z tych umów powinna być regulowana odpowiednimi dla niej przepisami.

45. Z drugiej strony rząd włoski proponuje, aby na pytania drugie i trzecie udzielić łącznej odpowiedzi w ten sposób, że umowa agencyjna może obejmować obowiązki uboczne dla przedstawiciela handlowego (agenta), o ile nie zniekształcają one charakteru umowy w taki sposób, że mają one wyłącznie instrumentalne znaczenie w stosunku do podstawowego obowiązku tego przedstawiciela.

46. W tym duchu spółka Sanidel uważa odnośnie do pytania drugiego, że z dyrektywy 86/653 nie wynika, aby przedstawiciel handlowy był zobowiązany poświęcać cały swój czas w wyłączny sposób na wypełnianie zadań, o których mowa w art. 1 ust. 2 tej dyrektywy. Jednakże jeśli chodzi o pytanie trzecie, spółka Sanidel uściśla, że ważne jest, aby inne zadania były związane z działalnością negocjowania oraz sprzedaży, to znaczy aby były one konieczne lub niezbędne do wykonania umowy agencyjnej.

2. Ocena

47. W celu udzielenia odpowiedzi na przedłożone przez sąd odsyłający pytania prejudycjalne drugie i trzecie należy w pierwszej kolejności dokonać analizy dyrektywy 86/653 w celu ustalenia, czy co do zasady stoi ona na przeszkodzie temu, aby przedstawiciel handlowy wykonywał zadania, które nie należą do jego zasadniczej funkcji wynikającej ze wspomnianej dyrektywy. W drugiej kolejności uważam za konieczne zbadanie wszystkich przedstawionych przez sąd odsyłający wątpliwości dotyczących zakwalifikowania umowy zawartej między stronami sporu w postępowaniu głównym w świetle dyrektywy 86/653.

a) W przedmiocie wykonywania zadań innych niż zadania wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653

48. Należy przede wszystkim zauważyć, że zgodnie z brzmieniem art. 2 ust. 2 dyrektywy 86/653 każde państwo członkowskie ma prawo zastrzec, iż wspomniana dyrektywa nie ma zastosowania do tych osób, które wykonują obowiązki przedstawiciela handlowego uznane za uboczne zgodnie z ustawodawstwem danego państwa członkowskiego.

49. Wydaje się, że niewiele państw członkowskich skorzystało z tej możliwości ( 8 ). Tymczasem niezależnie od kwestii odnoszącej się do rzeczywistego korzystania z możliwości, o której mowa w art. 2 ust. 2 dyrektywy 86/653, okoliczność, że możliwość ta została ustanowiona przez prawodawcę Unii, pozwala mi sądzić, iż co do zasady inne zadania mogą być łączone z zadaniami wymienionymi w art. 1 ust. 2 tej dyrektywy ( 9 ).

50. Ponadto ani z powyższego przepisu, ani z innego przepisu tej dyrektywy nie wynika, że aby móc zostać zakwalifikowana jako przedstawiciel handlowy działający na własny rachunek, dana osoba nie może wykonywać zadań, które mieszczą się w ramach tego pierwszego przepisu jedynie jako działalność uboczna. Przeciwnie, nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby dana osoba wykonywała jako działalność uboczną zadania wymienione w art. 1 ust. 2 rzeczonej dyrektywy.

51. Wprawdzie art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 wymaga, aby na przedstawicielu handlowym w sposób stały spoczywały obowiązki, o których mowa w tym przepisie. A zatem co do zasady zleceniodawca powinien był zlecić przedstawicielowi handlowemu stałe pośrednictwo ( 10 ). Jednakże w literaturze wskazuje się, że zadania wykonywane w sposób uboczny mogą spełniać wymaganie stałego charakteru ( 11 ). W istocie takiego wymagania, jak to, które zostało ustanowione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, nie należy mylić z wymaganiem przeważającego charakteru, którego wspomniana dyrektywa nie nakłada ( 12 ).

52. Wreszcie, jak wynika z dokonanej przeze mnie analizy pierwszego pytania prejudycjalnego ( 13 ), sposób wykonywania zadań przez przedstawiciela handlowego nie może powodować utraty niezależności przez tego przedstawiciela. W niektórych przypadkach okoliczność, że przedstawiciel handlowy (agent) wykonuje również zadania inne niż te, które zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, może podawać w wątpliwość niezależność tego agenta. Jednakże, za wyjątkiem tego zastrzeżenia, kumulacja zadań wydaje mi się dopuszczalna w ramach systemu ustanowionego w tej dyrektywie. W tym kontekście należy przypomnieć, że sąd odsyłający wskazuje, iż w niniejszej sprawie A. Ghaye korzystał z pełnej niezależności i autonomii.

53. Podsumowując, powyższe rozważania mogą wskazywać, że dyrektywa 86/653 nie stoi na przeszkodzie temu, aby przedstawiciel handlowy (agent) wykonywał zadania inne niż te, które zostały określone w art. 1 ust. 2 wspomnianej dyrektywy. Nie ma zresztą większego znaczenia, czy wspomniane zadania są wykonywane w sposób uboczny czy też nie.

b) W przedmiocie kwalifikacji omawianej umowy oraz możliwości zastosowania dyrektywy 86/653

1) Określenie problematyki

54. Sąd odsyłający wskazuje, że należy dokonać kwalifikacji umowy zawartej między stronami w postępowaniu głównym w celu ustalenia, czy termin przedawnienia dotyczący umów agencyjnych ma zastosowanie w niniejszej sprawie. To w tym kontekście w pytaniach prejudycjalnych drugim i trzecim sąd odsyłający zmierza do wyjaśnienia, czy wykonywanie zadań innych aniżeli zadania dotyczące negocjowania oraz zawierania umów handlowych na rachunek zleceniodawcy może zniekształcać charakter umowy agencyjnej w sytuacji, gdy te zadania nie mają charakteru ubocznego.

55. Powyższe kwestie znajdują oddźwięk w uwagach na piśmie przedstawionych przez Komisję w zakresie, w jakim uważa ona, że dwa typy umów występują w przypadku takim jak ten w postępowaniu głównym, w którym jednakowe znaczenie mają zarówno działania przedstawiciela handlowego, jak i pracownika. W tym zakresie w odpowiedzi na pytanie Trybunału zadane na rozprawie Komisja wskazała, że skoro zgodnie z przepisami mającymi zastosowanie umowy nie można podzielić, należy zakwalifikować ją w oparciu o jej elementy przeważające.

56. Podobne stanowisko zostało również przedstawione w uwagach na piśmie spółki Sanidel oraz rządu włoskiego w zakresie, w jakim podnoszą oni, że przedstawiciel handlowy może wykonywać zadania inne niż te, które zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, w sytuacji gdy zadania te nie zniekształcają charakteru umowy agencyjnej.

57. Wydaje mi się, że wszystkie przedstawione rozważania odzwierciedlają klasyczne podejście, charakterystyczne dla prawa prywatnego, które polega na zakwalifikowaniu umowy w celu stosowania do danej umowy właściwych dla niej przepisów. Pewni prawodawcy krajowi definują typy umów ( 14 ). Taka definicja wyznacza zakres stosowania przepisów dotyczących praw i obowiązków wynikających z umowy danego typu.

58. Jednakże w niektórych sytuacjach umowa zawarta między stronami zawiera elementy charakterystyczne dla kilku typów umów. Takie umowy, zwane mieszanymi, stwarzają często problemy co do ich kwalifikacji.

59. Aby temu zaradzić, prawodawca krajowy ma wybór pomiędzy kilkoma rozwiązaniami. Jedno z nich, zaproponowane przez Komisję, polegałoby na podzieleniu umowy zawartej przez strony na dwie umowy. Inne rozwiązanie polegałoby na uznaniu umowy za jedną umowę mieszaną obejmującą dwie części, a każda z tych części podlegałaby właściwym jej przepisom. Taka mieszana umowa mogłaby również zostać uznana za regulowaną wyłącznie przez ogólne przepisy prawa zobowiązań umownych. Wybór rozwiązania dotyczącego kwalifikacji umów mieszanych należy do prawodawcy krajowego.

2) W przedmiocie określenia zakresu stosowania dyrektywy 86/653

60. W celu udzielenia odpowiedzi na problem prawny podniesiony w ramach pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego, a dotyczący kwalifikacji danej umowy, swoją uwagę należy skierować ku zakresowi stosowania dyrektywy 86/653. W tym względzie należy zwrócić uwagę na fakt, że prawodawca Unii nie zdefiniował umowy agencyjnej w ramach tej dyrektywy. Przeciwnie, w art. 1 ust. 2 rzeczonej dyrektywy w związku z jej art. 1 ust. 3 i art. 2 ust. 1 zdefiniowane jest wyłącznie pojęcie „przedstawiciela handlowego”.

61. Należy odnotować, że za pomocą definicji pojęcia „przedstawiciela handlowego” prawodawca Unii wyznaczył zakres stosowania dyrektywy 86/653. Ponadto art. 1 i 2 wspomnianej dyrektywy zostały umieszczone w rozdziale zatytułowanym „Zakres zastosowania”. Logika ta wynika z samego tytułu dyrektywy 86/653: wspomniany akt koordynuje nie tylko prawa dotyczące umowy agencyjnej, ale też ustawodawstwa państw członkowskich odnoszące się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek. Podejście dotyczące wyznaczania zakresu stosowania rzeczonej dyrektywy znajduje również odzwierciedlenie w orzecznictwie, w świetle którego przedmiotem owej dyrektywy jest ochrona osób będących przedstawicielami handlowymi ( 15 ).

62. Należy zauważyć, że przedstawione podejście, jeśli chodzi o określenie zakresu stosowania dyrektywy 86/653, jest różne od podejścia przyjętego w innych dyrektywach harmonizujących wybrane aspekty prawa prywatnego. Tytułem przykładu, dyrektywa 2008/48/WE ( 16 ), jak wynika to z jej art. 1 ust. 1, ma zastosowanie do umów o kredyt. Poza dziedziną ochrony konsumentów, uznawanych za słabszą stronę stosunków umownych, można by przywołać dyrektywę 2002/47/WE ( 17 ), która w świetle jej art. 1 ust. 1 ma zastosowanie do uzgodnień dotyczących zabezpieczeń finansowych w formie gotówki lub instrumentów finansowych oraz która ustanawia szczególny system mający zastosowanie do uzgodnień dotyczących zabezpieczeń finansowych ( 18 ).

3) Skutki wynikające z określenia zakresu stosowania dyrektywy 86/653

63. Podczas gdy prawodawca Unii ustanowił definicję przedstawiciela handlowego w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653, wydaje mi się, że niektórzy ustawodawcy krajowi preferowali wprowadzenie definicji umowy agencyjnej ( 19 ). Przypuszczam, że dla tych ustawodawców uregulowanie umowy agencyjnej w prawie krajowym było uzasadnione z praktycznego punktu widzenia. Ponadto dyrektywa 86/653 zawiera najistotniejsze przepisy regulujące umowę agencyjną ( 20 ), a z utrwalonego orzecznictwa wynika, że celem tej dyrektywy jest harmonizacja ustawodawstw państw członkowskich w zakresie stosunków prawnych pomiędzy stronami umowy agencyjnej ( 21 ).

64. Jednakże okoliczność, że zakres stosowania dyrektywy 86/653 został określony nie w oparciu o pojęcie „umowy agencyjnej”, ale o pojęcie „przedstawiciela handlowego”, pozwala sądzić, że prawodawca Unii zamierzał zapewnić, żeby przepisy wspomnianej dyrektywy miały zastosowanie niezależnie od kwalifikacji mieszanej umowy wiążącej stronę wykonującą zadania, o których mowa w art. 1 ust. 2 tejże dyrektywy, z jej kontrahentem. Ponadto takie określenie zakresu stosowania wpisuje się w logikę tej dyrektywy ze względu na fakt, że system ustanowiony przez wspomnianą dyrektywę, przynajmniej w odniesieniu do niektórych jej aspektów, ma charakter bezwzględnie obowiązujący ( 22 ).

65. I tak, po pierwsze, w sytuacji, w której ustalono, że dana osoba wykonuje zadania wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 przy spełnieniu przesłanek wymienionych w tym przepisie, w szczególności jeśli chodzi o prowadzenie działalności na własny rachunek oraz stały charakter pośrednictwa, i nie znajdują zastosowania wyłączenia, o których mowa w art. 1 ust. 3 i art. 2 ust. 1 tej dyrektywy, rzeczona dyrektywa ma zastosowanie w zakresie, w jakim dana osoba wykonuje zadania przedstawiciela handlowego. W rezultacie okoliczność, że dana osoba wykonuje również zadania inne niż wymienione w art. 1 ust. 2 tejże dyrektywy, nie może sama w sobie pozbawiać cechy przedstawiciela handlowego w rozumieniu wspomnianej dyrektywy.

66. Po drugie, jeśli chodzi o problem prawny dotyczący kwalifikacji umowy zawartej pomiędzy stronami sporu w postępowaniu głównym, co skłoniło sąd odsyłający do przedstawienia pytań prejudycjalnych drugiego i trzeciego, należy podnieść, że dyrektywa 86/653 nie harmonizuje terminów, w których przedstawiciele handlowi (agenci) są uprawnieni do występowania z roszczeniami dotyczącymi wykonywania przez nich zadań wymienionych w art. 1 ust. 2 tejże dyrektywy. Podobnie jest z terminami dotyczącymi wykonywania zadań innych niż wymienione w przywołanym przepisie. Zresztą dyrektywa ta nie wymaga, aby przepisy prawa krajowego regulujące zadania przedstawiciela handlowego miały zastosowanie do zadań wykraczających poza zasadniczą funkcję tego przedstawiciela, tak jak została ona określona we wspomnianej dyrektywie.

67. Jednakże – jak wynika z pkt 64 i 65 niniejszej opinii – niezależny pośrednik nie traci cechy przedstawiciela handlowego ze względu na wykonywanie zadań innych niż te, które zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653.

68. Jestem zatem zdania, że niezależnie od rozwiązania przyjętego w prawie krajowym co do kwalifikacji umów mieszanych ( 23 ), wykonywanie zadań innych niż te, które dotyczą negocjowania i zawierania umów handlowych na rachunek zleceniodawcy, nie powinno w pełni wyłączać możliwości zakwalifikowania umowy zawartej między stronami jako umowy agencyjnej, nawet jeśli inne zadania nie są uboczne w stosunku do zasadniczej funkcji przedstawiciela handlowego (agenta), przewidzianej przez dyrektywę 86/653. Ponadto, jeżeli prawo krajowe nie przewidywałoby czytelnego rozwiązania dotyczącego rozdzielenia tych dwóch kategorii zadań, należało by utrzymać kwalifikację umowy agencyjnej w miarę możliwości przewidzianych przez prawo znajdujące zastosowanie, przynajmniej w zakresie zadań mieszczących się w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653.

69. W świetle tej argumentacji proponuję Trybunałowi, aby na pytania prejudycjalne drugie i trzecie odpowiedział, iż interpretacji art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 należy dokonać w ten sposób, że przepis ten nie stoi na przeszkodzie temu, aby przedstawiciel handlowy (agent) wypełniał zadania inne niż te, które zostały wymienione we wspomnianym przepisie. Nie ma znaczenia to, że niektóre inne zadania mogą zostać uznane za uboczne w stosunku do zasadniczej funkcji przedstawiciela handlowego. Ponadto w zakresie, w jakim przedstawiciel handlowy wykonuje zadania mieszczące się w art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, przepisy krajowe implementujące rzeczoną dyrektywę znajdują zastosowanie niezależnie od rozwiązania przyjmowanego w prawie krajowym w odniesieniu do kwalifikacji umów mieszanych.

VI. Wnioski

70. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedłożone przez tribunal de commerce de Liège (sąd gospodarczy w Liège, Belgia) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: 1) Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek powinien być interpretowany w ten sposób, że nie wymaga on, aby przedstawiciel handlowy (agent) pozyskiwał oraz odwiedzał klientów lub dostawców poza przedsiębiorstwem zleceniodawcy. 2) Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 powinien być interpretowany w ten sposób, że przedstawiciel handlowy (agent) może wypełniać zadania inne niż te, o których mowa w powyższym przepisie. Nie ma znaczenia to, że niektóre inne zadania mogą zostać uznane za uboczne w stosunku do zasadniczej funkcji przedstawiciela handlowego. Ponadto w zakresie, w jakim przedstawiciel handlowy wykonuje zadania mieszczące się w art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, przepisy krajowe implementujące rzeczoną dyrektywę znajdują zastosowanie niezależnie od rozwiązania przyjmowanego w prawie krajowym w odniesieniu do kwalifikacji umów mieszanych.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Dyrektywa Rady z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (Dz.U. 1986, L 382, s. 17).

( 3 ) Zobacz podobnie C. Verbraeken, A. de Schoutheete, La loi 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale, Journal des tribunaux, nr 5764, 1995, s. 463, 464. Zobacz także podobnie G. Bogaert, Ch. De Keersmaeker, N. Van Ranst, w: G. Bogaert, U. Lohmann (red.), Commercial Agency and Distribution Agreements. Law and Practice in the Member States of the European Union, Kluwer Law International, Haga – Londyn – Boston, 2000, s. 109.

( 4 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 30 kwietnia 1998 r., Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, pkt 13); z dnia 9 listopada 2000 r., Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 20).

( 5 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 30 kwietnia 1998 r., Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, pkt 13); z dnia 6 marca 2003 r., Caprini (C‑485/01, EU:C:2003:135, pkt 19).

( 6 ) W tym względzie zwracam uwagę, że w opinii przedstawionej w sprawie Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:36, pkt 31), rzecznik generalny Cosmas określił trzy przesłanki konieczne i wystarczające, aby dana osoba mogła zostać uznana za przedstawiciela handlowego, a mianowicie, po pierwsze, aby osoba ta była pośrednikiem działającym na własny rachunek; po drugie, aby pozostawała ona w sposób stały w stosunku umownym oraz po trzecie, aby wykonywała działalność polegającą jedynie na negocjowaniu sprzedaży lub kupna towarów lub łącznie na negocjowaniu i zawieraniu tych transakcji w imieniu i na rachunek zleceniodawcy. Należy zwrócić uwagę, że wspomniane trzy przesłanki zostały wymienione w art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653. W każdym razie, objazdowy charakter nie jest wymieniony wśród wskazanych przesłanek.

( 7 ) Zobacz projekt dyrektywy Rady w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych (działających na własny rachunek) przedstawiony przez Komisję Radzie w dniu 17 grudnia 1976 r. (Dz.U. 1977, C 13, s. 2).

( 8 ) Zobacz w szczególności art. 92b Handelsgesetzbuch (niemieckiego kodeksu handlowego). Jeśli chodzi o literaturę, zob. V. Wagner, Le Nouveau Statut de l’agent commercial: étude en droit français, en droit communautaire et en droit comparé, Presses universitaires du Septentrion, Paris 2003, s. 44. Zobacz także C. Gardiner, The Meaning of „Negotiate” under the Commercial Agents Directive. Just Who Is a Commercial Agent, Commercial Law Practitioner, 2006, vol. 13, nr 4, s. 109.

( 9 ) Zobacz A. De Theux, Le Statut européen de l’agent commercial. Approche critique de droit comparé, Publication des Facultés universitaires Saint-Louis, Bruksela 1992, s. 39.

( 10 ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 marca 2006 r., Poseidon Chartering (C‑3/04, EU:C:2006:176, pkt 24, 25).

( 11 ) Zobacz P. Kileste, La loi belge du 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale transposant en droit interne la directive européenne 86/653, Revue de droit des affaires internationales, nr 7, 1995, s. 805; C. Verbraeken, A. de Schoutheete, La loi 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale, Journal des tribunaux, 1995, s. 462.

( 12 ) Należy przypomnieć w tym zakresie, że art. 2 ust. 2 dyrektywy 86/653 stanowi, iż każde państwo członkowskie ma prawo zastrzec, że dyrektywa ta nie ma zastosowania do tych osób, których działalność jako przedstawicieli handlowych uznaje się za działalność uboczną.

( 13 ) Zobacz pkt 28–35 niniejszej opinii.

( 14 ) Zobacz, jeśli chodzi w szczególności o prawo polskie, M. Sośniak, Zagadnienia typologii i systematyki umów obligacyjnych, Wydawnictwo UŚ, Katowice, 1990, s. 73. Odnośnie do podejścia prawników zagranicznych do kwestii stanowiska prawodawczego reprezentowanego w prawie polskim zob. T. Raff, Vertragstypenbildung im polnischen Recht unter besonderer Berücksichtigung der Generalklausel von Art. 750 KC, w: F.J. Andrés Santos, Ch. Baldus, H. Dedek (red.), Vertragstypen in Europa: Historische Entwicklung und europäische Perspektiven, Sellier European Law Publishers, Monachium 2011, s. 235. Na temat specyfiki systemu common law zob. G. Samuel., Classification of contracts: A view from a common lawyer, w: F.J. Andrés Santos, Ch. Baldus, H. Dedek (red.), Vertragstypen in Europa: Historische Entwicklung und europäische Perspektiven, Sellier European Law Publishers, Monachium 2011, s. 117.

( 15 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 30 kwietnia 1998 r., Bellone (C‑215/97, EU:C:1998:189, pkt 13); z dnia 9 listopada 2000 r., Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 20).

( 16 ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66).

( 17 ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie uzgodnień dotyczących zabezpieczeń finansowych (Dz.U. 2002, L 168, s. 43).

( 18 ) Zobacz moja opinia w sprawie Aviabaltika (C‑107/17, EU:C:2018:239, pkt 85).

( 19 ) Jeśli chodzi o transpozycję dyrektywy 86/653 do prawa belgijskiego, zob. P. Kileste, La loi belge du 13 avril 1995 relative au contrat d’agence commerciale transposant en droit interne la directive européenne 86/653, Revue de droit des affaires internationales, 1995, nr 7, s. 804. Ponadto taka definicja została wprowadzona w szczególności do prawa włoskiego [art. 1742 codice civile (włoskiego kodeksu cywilnego)], do prawa holenderskiego [art. 7:428 Burgerlijk Wetboek (niderlandzkiego kodeksu cywilnego)] oraz do prawa polskiego [art. 758 ust. 1 kodeksu cywilnego].

( 20 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 17 października 2013 r., Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 3 grudnia 2015 r., Quenon K. (C‑338/14, EU:C:2015:795, pkt 23 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także moja opinia w sprawie Agro Foreign Trade & Agency (C‑507/15, EU:C:2016:809, pkt 34).

( 21 ) Zobacz wyrok z dnia 17 października 2013 r., Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 22 ) Zobacz wyroki: z dnia 9 listopada 2000 r., Ingmar (C‑381/98, EU:C:2000:605, pkt 21); z dnia 17 października 2013 r., Unamar (C‑184/12, EU:C:2013:663, pkt 40); z dnia 16 lutego 2017 r., Agro Foreign Trade & Agency (C‑507/15, EU:C:2017:129, pkt 30).

( 23 ) Zobacz pkt 59 niniejszej opinii.