OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 24 listopada 2016 r. ( 1 )

Sprawa C‑541/15

Mircea Florian Freitag

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Amtsgericht Wuppertal (sąd rejonowy w Wuppertalu, Niemcy)]

„Odesłanie prejudycjalne — Obywatelstwo Unii Europejskiej — Prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich — Artykuły 18 i 21 TFUE — Osoba posiadająca obywatelstwo dwóch państw członkowskich (Rumunia i Republika Federalna Niemiec), mająca miejsce zwykłego pobytu w Niemczech — Zmiana nazwiska nabytego w Rumunii na wniosek zainteresowanej osoby i w braku zmiany statusu na gruncie prawa rodzinnego — Odmowa uznania zmiany nazwiska przez niemiecki urząd stanu cywilnego — Zgodność z prawem Unii”

Wprowadzenie

1. Po raz kolejny do Trybunału zwrócono się o rozstrzygnięcie w kwestii dotyczącej obywatelstwa Unii w związku z nazwiskiem. Ramy prawne niniejszego odesłania prejudycjalnego stanowią art.18 i 21 TFUE. Dokładniej rzecz ujmując, pytanie przedłożone przez Amtsgericht Wuppertal (sąd rejonowy w Wuppertalu, Niemcy) da Trybunałowi sposobność do rozważenia kwestii, czy można odmówić obywatelowi niemieckiemu posiadającemu również obywatelstwo rumuńskie uznania zmiany nazwiska dokonanej zgodnie z prawem przez właściwe organy rumuńskie.

2. Przepis prawny będący przedmiotem postępowania głównego, a mianowicie art. 48 Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (ustawy wprowadzającej kodeks cywilny) z dnia 21 września 1994 r. ( 2 ), w brzmieniu obowiązującym w czasie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym (zwanej dalej „EGBGB”), dotyczący wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, został niedawno przyjęty przez ustawodawcę niemieckiego. Artykuł ten został wprowadzony w następstwie ogłoszenia wyroku Grunkin i Paul ( 3 ). W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 21 TFUE „stoi na przeszkodzie temu, aby […] organy państwa członkowskiego, stosując prawo krajowe, mogły odmówić uznania nazwiska rodowego dziecka, ustalonego i zarejestrowanego w innym państwie członkowskim, w którym dziecko się urodziło i od urodzenia ma miejsce zamieszkania, przy czym – podobnie jak jego rodzice – ma ono obywatelstwo tylko pierwszego z tych państw członkowskich” ( 4 ).

3. Tymczasem wydaje się, że art. 48 EGBGB nie spełnia całkowicie wymogów określonych przez Trybunał. Jego zakres zastosowania jest bowiem ograniczony z uwagi na to, że po pierwsze, możliwość wyboru i zarejestrowania nazwiska w Niemczech istnieje jedynie wówczas, gdy nazwisko podlega prawu niemieckiemu, oraz po drugie, nazwisko musi zostać nabyte podczas zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim. Wiele sytuacji nie znajduje w konsekwencji rozwiązania w ramach tego nowego przepisu.

4. Rząd niemiecki powołuje się jednak na istnienie w prawie publicznym innych przepisów, które umożliwiają wnioskodawcy w postępowaniu głównym złożenie wniosku o zmianę nazwiska do innego organu. Pytanie podniesione w niniejszym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma zatem na celu ustalenie, czy uregulowanie niemieckie, postrzegane w całości, to znaczy z uwzględnieniem dwóch procedur prawa niemieckiego mających na celu umożliwienie obywatelowi niemieckiemu uzyskanie zmiany nazwiska na nazwisko nabyte zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim, jest zgodne z art. 18 i 21 TFUE.

Ramy prawne

5. W Niemczech art. 5 EGBGB, zatytułowany „Status osoby”, stanowi w zdaniach pierwszym i drugim: „Jeżeli czyni się odesłanie do prawa państwa, którego obywatelstwo posiada dana osoba, a posiada ona obywatelstwo kilku państw, to stosuje się prawo tego państwa, z którym osoba ta jest najmocniej związana, w szczególności poprzez swój zwyczajowy pobyt lub przebieg swojego życia. Jeżeli osoba ta jest również obywatelem Niemiec, to prawo to ma pierwszeństwo”.

6. Artykuł 10 ust. 1 EGBGB, zatytułowany „Nazwisko”, stanowi: „Nazwisko osoby podlega przepisom prawa państwa, którego obywatelstwo posiada ta osoba”.

7. Artykuł 48 EGBGB, zatytułowany „Wybór nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej”, stanowi: „Jeżeli nazwisko danej osoby podlega prawu niemieckiemu, to może ona w drodze oświadczenia złożonego w urzędzie stanu cywilnego wybrać nazwisko, które zostało nabyte podczas zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej i które zostało tam wpisane do akt stanu cywilnego, o ile nie stoi to w jawnej sprzeczności z istotnymi zasadami prawa niemieckiego. Wybór nazwiska ma skutek wsteczny od momentu dokonania wpisu w aktach stanu cywilnego innego państwa członkowskiego, chyba że osoba wyraźnie oświadczy, iż wybór nazwiska ma odnosić skutki tylko na przyszłość. Oświadczenie musi być urzędowo poświadczone lub sporządzone w formie dokumentu […]” ( 5 ).

8. Jak zauważył rząd niemiecki w swoich uwagach na piśmie, w zakresie, w jakim w Niemczech prawo do nazwiska nie podlega prawu cywilnemu, zmiana nazwiska podlega prawu publicznemu, a mianowicie szczególnego rodzaju postępowaniu w sprawie zmiany nazwiska na podstawie Gesetz über die Änderung von Familiennamen und Vornamen (NamÄndG) (ustawy o zmianie nazwisk i imion) z dnia 5 stycznia 1938 r. (RGBl. 1938 I, s. 9), ostatnio zmienionej art. 54 ustawy z dnia 17 grudnia 2008 r. (BGBl. 2008 I, p. 2586) (zwanej dalej „ustawą o zmianie nazwisk”).

9. Zgodnie z art. 1 ustawy o zmianie nazwisk nazwisko obywatela niemieckiego, który ma stałe miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w Niemczech, może zostać zmienione na jego wniosek. Wniosek o zmianę nazwiska powinien zostać złożony, zgodnie z art. 5 ust. 1 tej ustawy, do organu administracyjnego niższego rzędu w okręgu, w którym wnioskodawca ma miejsce zamieszkania lub pobytu (zwanego dalej „właściwym organem administracyjnym”).

10. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o zmianie nazwisk nazwisko może zostać zmienione wyłącznie wtedy, gdy istotny powód („ein wichtiger Grund”) uzasadnia taką zmianę. Istotne dla wydania decyzji okoliczności sprawy powinny być oceniane z urzędu na podstawie art. 3 ust. 2 tej ustawy; w tej kwestii, oprócz wysłuchania osób bezpośrednio zainteresowanych, należy zapoznać się ze stanowiskiem właściwych lokalnych organów policji, a także osób, na których prawa ma wpływ wnioskowana zmiana nazwiska.

11. Co do zasady powód mogący uzasadniać zmianę nazwiska może zostać uznany za istotny, w przypadku gdy interes osobisty wnioskodawcy przeważa nad zasadami, które regulują noszenie nazwiska, do których zalicza się interes publiczny w zachowaniu obecnego nazwiska, ale także zasługujące na ochronę interesy osób trzecich.

12. Allgemeine Verwaltungsvorschrift zum Gesetz über die Änderung von Familiennamen und Vornamen (NamÄndVw) (ogólne rozporządzenie administracyjne w sprawie ustawy o zmianie nazwisk) z dnia 11 sierpnia 1980 r., ostatnio zmienione rozporządzeniem administracyjnym z dnia 11 lutego 2014 r. (BAnz. AT, z dnia 18 lutego 2014 r., B2) (zwane dalej „rozporządzeniem w sprawie ustawy o zmianie nazwisk”) zostało przyjęte w celu wykonania ustawy o zmianie nazwisk.

13. Zgodnie z pkt 27 ust. 1 tego rozporządzenia „[n]azwiska osób szczegółowo regulują i – co do zasady – w sposób wyczerpujący właściwe przepisy prawa cywilnego. Zmiana nazwiska, która podlega publicznemu prawu administracyjnemu, ma na celu usunięcie niekorzystnych skutków w indywidualnym przypadku. Powinna mieć ona wyjątkowy charakter. […]”.

14. W pkt 33 i nast. tego rozporządzenia wymienione zostały, jako kryteria oceny istotnego powodu dla zmiany nazwiska, kategorie przypadków, które najczęściej pojawiają się w praktyce.

15. Punkt 49 tego rozporządzenia, w odniesieniu do przypadku „usunięcia niejasności w zakresie nazwiska”, stanowi: „Jeżeli obywatel niemiecki, który posiada również obywatelstwo innego państwa, nosi, zgodnie z prawem owego innego państwa, inne nazwisko niż to, które powinien nosić zgodnie z prawem obowiązującym na terytorium, na którym ma zastosowanie ustawa, taka niejasność w zakresie nazwiska może zostać usunięta poprzez zmianę nazwiska noszonego na terytorium, na którym ma zastosowanie ustawa, na nazwisko noszone zgodnie z prawem owego innego państwa. Jeżeli natomiast odstąpiono od stosowania tego innego nazwiska, należy skierować zainteresowanego do organów owego innego państwa członkowskiego, którego posiada również obywatelstwo”.

16. Jeżeli właściwy organ administracyjny uzna wniosek, zgodnie z prawem kraju związkowego, za bezzasadny, odmawia on dokonania zmiany nazwiska. Od powyższej odmownej decyzji przysługuje administracyjna procedura odwoławcza.

17. Jeżeli właściwy organ administracyjny uzna wniosek o zmianę nazwiska, zgodnie z prawem kraju związkowego, za zasadny, dopilnowuje on w szczególności, aby zmiana nazwiska została zaktualizowana lub stwierdzona w rejestrze urodzeń.

Okoliczności faktyczne postępowania głównego, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

18. Mircea Florian Freitag urodził się w dniu 25 kwietnia 1986 r. w Rumunii pod nazwiskiem Pavel, jako dziecko Angeli Freitag i Vicy Pavla, obywateli rumuńskich.

19. Po rozwodzie rodziców wnioskodawcy w postępowaniu głównym jego matka, Angela Freitag, zawarła związek małżeński z obywatelem Niemiec, M. Freitagiem. W dniu 21 maja 1997 r. przysposobił on wnioskodawcę w postępowaniu głównym, który uzyskał w ten sposób niemieckie obywatelstwo i następnie nosił nazwisko Freitag.

20. Postanowieniem rady powiatowej w Braszowie (Rumunia) z dnia 9 lipca 2013 r. nazwisko wnioskodawcy w postępowaniu głównym zostało na jego wniosek ponownie zmienione na Pavel. W trakcie postępowania w sprawie zmiany nazwiska w Rumunii wnioskodawca w postępowaniu głównym miał zwykłe miejsce pobytu w Niemczech.

21. Wnioskodawca w postępowaniu głównym zwrócił się następnie do urzędu stanu cywilnego w Wuppertalu, przedkładając swój nowy rumuński paszport wystawiony na nazwisko Pavel, o uznanie zmiany nazwiska również na gruncie prawa niemieckiego i o odpowiednie uzupełnienie rejestru urodzeń.

22. Urząd stanu cywilnego w Wuppertalu i niższy organ kontroli stanu cywilnego przedłożyły sprawę do oceny Amtsgericht Wuppertal (sądowi rejonowemu w Wuppertalu) w związku z wątpliwościami dotyczącymi dokonania wpisu zmieniającego w rejestrze urodzeń.

23. Zdaniem sądu odsyłającego zastosowanie właściwych przepisów prawa niemieckiego, a mianowicie art. 48 EGBGB nie jest możliwe, aby rozpoznać sprawę, ponieważ przepis ten uzależnia prawo wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim Unii od warunku, aby przedmiotowe nazwisko zostało nabyte podczas zwykłego pobytu w owym innym państwie członkowskim, który to warunek nie został spełniony w niniejszym przypadku. M. Freitag miał bowiem w trakcie postępowania w sprawie zmiany nazwiska w Rumunii miejsce zwykłego pobytu w Niemczech.

24. Sąd odsyłający wskazuje, że zastosowanie w drodze analogii art. 48 EGBGB nie jest również możliwe. Z dokumentów dotyczących procedury legislacyjnej wynika bowiem, że ustawodawca zamierzał w szczególności wdrożyć wymogi określone w wyroku Grunkin i Paul ( 6 ) oraz że miał on świadomość, iż przepis ten nie obejmuje wszystkich możliwych sytuacji dotyczących tak zwanego „nazwiska niejednolitego”.

25. W konsekwencji sąd odsyłający zastanawia się, czy art. 18 i 21 TFUE zawierają obowiązek uznania zmiany nazwiska dokonanej w innym państwie członkowskim, gdy zainteresowany nie miał miejsca zwykłego pobytu w owym innym państwie członkowskim, jednak ze względu na swe podwójne obywatelstwo posiada innego rodzaju powiązanie z tym państwem.

26. W tych okolicznościach postanowieniem z dnia 24 września 2015 r., które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 16 października 2015 r., Amtsgericht Wuppertal (sąd rejonowy w Wuppertalu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 18 i 21 TFUE należy interpretować w ten sposób, że organy państwa członkowskiego są zobowiązane do uznania zmiany nazwiska obywatela tego państwa, jeżeli jest on jednocześnie obywatelem innego państwa członkowskiego i w tym państwie członkowskim na skutek zmiany nazwiska, która nie jest związana ze zmianą statusu na gruncie prawa rodzinnego, (ponownie) nabył swe pierwotne nazwisko nabyte w związku z urodzeniem, jakkolwiek nabycie nazwiska nie nastąpiło w trakcie zwykłego pobytu tego obywatela w owym innym państwie członkowskim i zostało dokonane na jego wniosek?”.

27. Republika Federalna Niemiec, Republika Portugalska oraz Komisja Europejska przedłożyły uwagi na piśmie.

28. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 15 września 2016 r., uwagi ustne przedstawiły Republika Federalna Niemiec, Rumunia oraz Komisja.

Analiza

29. W pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy postanowienia art. 18 i 21 TFUE stoją na przeszkodzie temu, aby właściwe organy mogły odmówić uznania zmiany nazwiska, która miała miejsce w innym państwie członkowskim, jeżeli zainteresowana osoba, pomimo że nie miała miejsca zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim w trakcie postępowania dotyczącego zmiany nazwiska, jest z nim jednak związana z uwagi na podwójne obywatelstwo.

30. Należy na wstępie przypomnieć, że w ramach procedury współpracy między sądami krajowymi i Trybunałem zadaniem Trybunału jest udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał musi w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania ( 7 ).

31. W niniejszym przypadku, jeżeli Trybunał zgodzi się z moim wnioskiem, zgodnie z którym sytuacja M. Freitaga wchodzi w zakres stosowania przepisów prawa Unii, z uwagi na to, że prawo niemieckie przewiduje, w zależności od sytuacji zainteresowanej osoby, dwa różne postępowania w celu dokonania zmiany nazwiska, należałoby przeformułować pytanie przedłożone przez sąd odsyłający.

32. W tej sytuacji uważam, że pytanie prejudycjalne należy rozumieć jako zmierzające w istocie do ustalenia, czy art. 18 i 21 TFUE stoją na przeszkodzie temu, aby właściwe organy mogły odmówić uznania zmiany nazwiska na podstawie przepisu prawa krajowego przewidującego prawo wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim, pod warunkiem że zostało ono nabyte podczas zwykłego pobytu w owym innym państwie, podczas gdy inne przepisy prawa krajowego zezwalają wnioskodawcy na wystąpienie o zmianę nazwiska do innego organu.

33. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie przedstawię najpierw kontekst, w jaki wpisuje się sprawa w postępowaniu głównym, oraz podzielę się kilkoma uwagami na temat dwóch postępowań przewidzianych w prawie niemieckim mających na celu umożliwienie obywatelowi niemieckiemu zmianę nazwiska na nazwisko nabyte zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim. Następnie zajmę się kwestią, czy sytuacja M. Freitaga wchodzi w przedmiotowy zakres stosowania prawa Unii. Wreszcie, po przypomnieniu właściwego orzecznictwa, zaproponuję Trybunałowi, aby dostarczył sądowi odsyłającemu użytecznych wskazówek w celu ustalenia, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie niemieckiemu uregulowaniu będącemu przedmiotem postępowania głównego, czego ocena należy do tego ostatniego.

W przedmiocie postępowań prawa niemieckiego mających na celu umożliwienie obywatelowi niemieckiemu uzyskanie zmiany nazwiska na nazwisko nabyte zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim

34. Należy przede wszystkim zauważyć, że zdaniem sądu odsyłającego przepisem prawa niemieckiego o zasadniczym znaczeniu dla sprawy w postępowaniu głównym jest art. 48 EGBGB.

35. W tej kwestii, o ile rząd niemiecki przyznaje, że w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym oświadczenie złożone przez M. Freitaga w urzędzie stanu cywilnego zgodnie z art. 48 EGBGB nie umożliwia mu uzyskania zmiany nazwiska, o którą wnioskował, o tyle podnosi on jednak, iż prawo niemieckie przewiduje dwie odrębne procedury w celu dokonania zmiany nazwiska, a mianowicie procedurę prawa prywatnego, której dotyczy postępowanie główne w sprawie wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim na podstawie art. 48 EGBGB, oraz procedurę prawa publicznego przewidzianą przez ustawę o zmianie nazwisk.

Postępowanie dotyczące zmiany nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim na podstawie art. 48 EGBGB

36. Z uzasadnienia projektu ustawy rządu federalnego dotyczącego ustawy dostosowującej przepisy prawa prywatnego międzynarodowego do rozporządzenia (UE) nr 1259/2010 i zmieniającej inne przepisy prawa prywatnego międzynarodowego (zwanego dalej „uzasadnieniem art. 48 EGBGB”) wynika, że przyjęcie tego przepisu wynikało z woli rządu niemieckiego zastosowania się do wyroku Grunkin i Paul ( 8 ), z jednoczesnym naciskiem na troskę o zachowanie spójności niemieckiego systemu prawnego opartego na związku nazwiska z obywatelstwem osoby do niego uprawnionej ( 9 ).

37. Zgodnie bowiem z doktryną niemiecką, dla potrzeb spełnienia obowiązku wynikającego z wyroku Grunkin i Paul ( 10 ), „debata w Niemczech dotyczyła zasadniczo trzech rozwiązań na gruncie, odpowiednio, prawa i praktyki administracyjnej, prawa cywilnego materialnego ( 11 ) oraz prawa prywatnego międzynarodowego” ( 12 ). Ustawodawca niemiecki przyjął ostatecznie art. 48 EGBGB, który stanowi przepis prawa cywilnego materialnego, lecz który obejmuje czynnik zewnętrzny, a mianowicie miejsce zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim Unii ( 13 ).

38. Z uwag na piśmie rządu niemieckiego wynika, że zgodnie z uzasadnieniem do art. 48 EGBGB wolą ustawodawcy niemieckiego było stworzenie w prawie niemieckim regulującym nazwiska podstawy prawnej umożliwiającej zarejestrowanie nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim Unii i wpisanego do akt stanu cywilnego w tym państwie. Artykuł ten umożliwia zatem zainteresowanej osobie zdecydowanie, poprzez oświadczenie złożone przed urzędnikiem stanu cywilnego, o noszeniu nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim, a nie nazwiska ustalonego zgodnie z prawem niemieckim regulującym nazwiska. Rzeczony artykuł ma zastosowanie tylko w sytuacji, gdy zmiana nazwiska miała miejsce podczas zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim.

39. W konsekwencji jego celem nie jest szczegółowe uregulowanie kwestii zmiany nazwiska ( 14 ). Poza przypadkiem rozpatrywanym obecnie, a więc obywatela niemieckiego posiadającego również obywatelstwo innego państwa członkowskiego, ale który nigdy w tym państwie nie przebywał, sytuacje, które nie podlegają prawu niemieckiemu, lecz prawu innego państwa członkowskiego, nie wchodzą w zakres zastosowania wspomnianego przepisu ( 15 ). Taka sytuacja występuje na przykład w przypadku obywatela francuskiego, który po tym jak zmienił nazwisko podczas zwykłego pobytu w Hiszpanii, osiedlił się w Niemczech i starał się o uznanie zmiany nazwiska w tym państwie.

Procedura prawa publicznego dotycząca wniosku o zmianę nazwiska

40. Rząd niemiecki wyjaśnia w swoich uwagach, że ustawa o zmianie nazwisk, będąc uregulowaniem prawa publicznego, ma zastosowanie do obywateli niemieckich, o ile prawo do nazwiska nie jest regulowane przez prawo cywilne, co dotyczy przypadku M. Freitaga, biorąc pod uwagę fakt, że nawet jeśli art. 48 EGBGB ma do jego przypadku zastosowanie, to nie spełnia on ustanowionego w tym przepisie warunku zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim. W konsekwencji rząd ten podnosi, że postępowanie dotyczące zmiany nazwiska, w sprawie której wniosek należy złożyć do właściwego organu administracyjnego na podstawie prawa kraju związkowego, mogłoby ewentualnie umożliwić M. Freitagowi uzyskanie prawa do noszenia nazwiska na podstawie prawa rumuńskiego.

41. Zdaniem rządu niemieckiego wprowadzenie dodatkowych przepisów w stosunku do art. 48 EGBGB, w celu wyjaśnienia niejasności związanych z noszeniem nazwiska przez osoby posiadające zarówno obywatelstwo niemieckie, jak i obywatelstwo innego państwa członkowskiego, nie było w związku z tym konieczne. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 1 ustawy o zmianie nazwisk nazwisko może zostać zmienione wyłącznie wtedy, gdy istotny powód uzasadnia taką zmianę. Usunięcie niejasności w noszeniu nazwiska stanowi zdaniem rządu niemieckiego „istotny powód” w rozumieniu art. 3 ustawy o zmianie nazwisk w związku z pkt 49 rozporządzenia dotyczącego tej ustawy.

42. Uważam jednak za konieczne podkreślić, że z przepisów mających zastosowanie na podstawie ustawy o zmianie nazwisk, w szczególności z pkt 27 ust. 1 rozporządzenia w sprawie ustawy o zmianie nazwisk, wynika, że rzeczona procedura prawa publicznego ma ściśle wyjątkowy charakter. Przepis ten przewiduje w istocie, że ustawodawstwo niemieckie w zakresie nazwisk i imion jest co do zasady całkowicie regulowane przepisami niemieckiego prawa prywatnego w tej dziedzinie oraz że postępowanie administracyjne w sprawie zmiany nazwiska stanowi „wyjątek” ( 16 ). Do kwestii tej powrócę później ( 17 ).

43. Należy obecnie zbadać sytuację M. Freitaga w świetle prawa Unii.

W przedmiocie zakresu zastosowania prawa Unii

44. Na wstępie należy ustalić, czy sytuacja M. Freitaga mieści się w przedmiotowym zakresie zastosowania prawa Unii, a w szczególności zasad dotyczących korzystania przez obywatela Unii z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się oraz prawa do tego, aby nie być dyskryminowanym.

45. W tym względzie wszyscy interwenienci, którzy przedstawili uwagi na piśmie i ustne, są zgodni, że sytuacja wnioskodawcy w postępowaniu głównym mieści się w zakresie zastosowania prawa Unii.

46. Pragnę przede wszystkim zauważyć, że art. 20 TFUE przyznaje każdej osobie mającej obywatelstwo państwa członkowskiego obywatelstwo Unii ( 18 ). W niniejszym przypadku M. Freitag posiada obywatelstwo dwóch państw członkowskich, a zatem korzysta ze statusu obywatela Unii.

47. Jak Trybunał wielokrotnie orzekał, dla obywateli państw członkowskich status obywatela Unii jest statusem o charakterze podstawowym, z którego wynika – w ramach przedmiotowego zakresu traktatu FUE i z zastrzeżeniem wyraźnie przewidzianych w tym względzie wyjątków – nakaz jednakowego traktowania pod względem prawnym obywateli znajdujących się w tej samej sytuacji, bez względu na ich przynależność państwową ( 19 ).

48. Trybunał przypomniał również, że korzystanie z podstawowych swobód zagwarantowanych przez traktat, w szczególności w zakresie przyznanej w art. 21 TFUE swobody przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, mieści się w sytuacjach należących do zakresu zastosowania ratione materiae prawa Unii ( 20 ).

49. W tym względzie, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, chociaż w obecnym stanie prawa Unii przepisy regulujące zapis nazwiska i imienia w aktach stanu cywilnego należą do kompetencji państw członkowskich, państwa te są jednak zobowiązane do wykonywania omawianej kompetencji z poszanowaniem prawa Unii, a w szczególności postanowień traktatu dotyczących przyznanej każdemu obywatelowi Unii swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich ( 21 ).

50. Pragnę zauważyć, że w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym M. Freitag ma obywatelstwo rumuńskie i przebywa na terytorium Republiki Federalnej Niemiec. W konsekwencji nie ulega moim zdaniem wątpliwości, że sytuacja M. Freitaga jest związana z prawem Unii. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem taki związek z prawem istnieje „w przypadku osób […], które są obywatelami państwa członkowskiego, przebywającymi zgodnie z prawem na terytorium innego państwa członkowskiego” ( 22 ).

51. Ponadto, jak stwierdził Trybunał w swoim orzecznictwie, okoliczność, że M. Freitag posiada również obywatelstwo niemieckie, nie stoi na przeszkodzie temu związkowi z prawem Unii. Trybunał orzekł bowiem, że „to nie do państwa członkowskiego należy ograniczenie skutków przyznania obywatelstwa państwa członkowskiego poprzez stawianie dodatkowych wymogów celem uznania takiego obywatelstwa w zamiarze skorzystania z podstawowych swobód przewidzianych w traktacie” ( 23 ).

52. Z powyższego wynika moim zdaniem, że sytuacja M. Freitaga wchodzi w zakres zastosowania prawa Unii.

53. Należy jednak ustalić, czy odmowa ze strony organów niemieckich uwzględnienia wniosku M. Freitaga mającego na celu, aby zmiana jego nazwiska została uznana przez prawo niemieckie oraz wpisana w rejestrze urodzeń, ogranicza jego prawo do swobodnego przemieszczania się, przyznane w art. 21 TFUE.

54. Przystąpię teraz do analizy tej kwestii, przypominając najpierw istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy orzecznictwo Trybunału.

W przedmiocie obowiązku uznania w państwie członkowskim nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim

Dotychczasowe orzecznictwo Trybunału

55. Kilka spraw dotyczących obywatelstwa europejskiego w związku z nazwiskiem zasługuje na uwagę.

56. Jeżeli chodzi o sprawę zakończoną wyrokiem Garcia Avello ( 24 ), pragnę przypomnieć, że Trybunał wypowiadał się w przedmiocie oddalenia przez belgijskie organy administracyjne wniosku o zmianę nazwiska złożonego przez dzieci przebywające w Belgii i posiadające podwójne obywatelstwo belgijskie i hiszpańskie, które chciały zastąpić swoje nazwisko innym, „zgodnie ze zwyczajem przyjętym w prawie hiszpańskim” ( 25 ). Trybunał uznał, podobnie jak rzecznik generalny F.G. Jacobs ( 26 ), iż „bezsporne jest, że taka sytuacja rozbieżności w nazwiskach może spowodować poważne niedogodności dla zainteresowanych zarówno w stosunkach zawodowych, jak i prywatnych, wynikające między innymi z trudności w korzystaniu w państwie członkowskim, którego są obywatelami, ze skutków prawnych aktów lub dokumentów wystawionych na nazwisko uznane w innym państwie członkowskim, którego również są obywatelami” ( 27 ).

57. Badając następnie powody przytoczone przez rządy belgijski, duński oraz niderlandzki w celu uzasadnienia praktyki belgijskich organów administracyjnych, Trybunał uznał, że odmowa ze strony tych organów belgijskich jest nieproporcjonalna i orzekł, iż „art. [18 i 21 TFUE] należy interpretować w ten sposób, iż, […] stoją one na przeszkodzie temu, aby organ administracyjny państwa członkowskiego odmówił pozytywnego rozstrzygnięcia wniosku o zmianę nazwiska małoletnich dzieci zamieszkujących w tym państwie i posiadających podwójne obywatelstwo tego państwa oraz innego państwa członkowskiego, podczas gdy celem tego wniosku jest umożliwienie dzieciom noszenia nazwiska, do którego miałyby prawo zgodnie z prawem i tradycją drugiego państwa członkowskiego” ( 28 ).

58. Takie stanowisko zostało następnie potwierdzone w wyroku Grunkin i Paul ( 29 ), w którym Trybunał wypowiadał się w przedmiocie odmowy ze strony organów niemieckich uznania nazwiska dziecka, ustalonego i zarejestrowanego w Danii ( 30 ), w którym to państwie dziecko to, posiadające obywatelstwo niemieckie, urodziło się i od urodzenia przebywało. Powodem tej odmowy było to, że zgodnie z art. 10 EGBGB nazwisko osoby podlega prawu państwa, którego ta osoba jest obywatelem, oraz że prawo niemieckie nie zezwala na to, by dziecko nosiło podwójne nazwisko, złożone z nazwiska jego ojca i nazwiska jego matki ( 31 ).

59. Także w tym wyroku Trybunał uznał, że rozbieżności w nazwiskach osób zainteresowanych wiążą się z „poważnymi niedogodnościami” oraz że art. 21 TFUE „stoi na przeszkodzie temu, aby […] organy państwa członkowskiego, stosując prawo krajowe, mogły odmówić uznania nazwiska rodowego dziecka, ustalonego i zarejestrowanego w innym państwie członkowskim, w którym dziecko się urodziło i od urodzenia ma miejsce zamieszkania, przy czym – podobnie jak jego rodzice – ma ono obywatelstwo tylko pierwszego z tych państw członkowskich” ( 32 ).

60. Co interesujące, Trybunał zastosował podobne rozumowanie w odniesieniu do istnienia ograniczenia swobodnego przemieszczania i pobytu obywateli Unii w sprawach zakończonych wyrokami Sayn-Wittgenstein ( 33 ) oraz Bogendorff von Wolffersdorff ( 34 ), uznając jednak, że ograniczenie takie może być uzasadnione względami porządku publicznego państw członkowskich ( 35 ).

61. W świetle tego orzecznictwa zajmę się teraz kwestią dotyczącą istnienia ograniczenia swobodnego przemieszczania się na podstawie art. 21 TFUE ( 36 ).

W przedmiocie istnienia ograniczenia swobodnego przemieszczania się: art. 21 TFUE

62. Pragnę na wstępie wskazać, że nazwisko osoby jest jednym z elementów składowych jej tożsamości i życia prywatnego, które podlegają ochronie na podstawie art. 7 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i art. 8 europejskiej Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. ( 37 ).

63. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że przepis krajowy, który stawia w mniej korzystnej sytuacji obywateli danego kraju z tego tylko powodu, że korzystają oni ze swobody przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim, stanowi ograniczenie swobód gwarantowanych w art. 20 ust. 1 TFUE każdemu obywatelowi Unii ( 38 ). Trybunał orzekł również, że okoliczność, iż osoba wykonująca swoje prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium innego państwa członkowskiego zostaje zobowiązana do posługiwania się w państwie członkowskim, którego jest obywatelem, innym nazwiskiem niż nazwisko, które zostało jej nadane i wpisane do akt stanu cywilnego w państwie członkowskim miejsca jej urodzenia i zamieszkania, może stanowić przeszkodę w wykonywaniu [tego] prawa ( 39 ).

64. Jak wynika bowiem z orzecznictwa przytoczonego w pkt 56 niniejszej opinii, rozbieżność nazwisk „może powodować poważne niedogodności dla zainteresowanych”. W niniejszym przypadku okoliczność noszenia dwóch różnych nazwisk, a mianowicie Pavel i Freitag, może prowadzić do powstania trudności dla wnioskodawcy w postępowaniu głównym, w szczególności „na płaszczyźnie administracyjnej, zawodowej i prywatnej” ( 40 ). Po stronie obywatela posiadającego obywatelstwo dwóch państw członkowskich, jak ma to miejsce w przypadku M. Freitaga, istnieje bez wątpienia konkretne ryzyko konieczności odpierania podejrzeń dotyczących jego tożsamości oraz autentyczności przedstawianych przez niego dokumentów lub prawdziwości zawartych w nich danych”, co – jak stwierdził Trybunał – „jest okolicznością mogącą stanowić przeszkodę w wykonywaniu prawa ustanowionego w art. 21 TFUE” ( 41 ).

65. W konsekwencji odmowa ze strony właściwych organów niemieckich uwzględnienia wniosku o zmianę nazwiska M. Freitaga mającego na celu uznanie ustalonego i zarejestrowanego w Rumunii – państwie członkowskim, którego jest również obywatelem – nazwiska Pavel, wyłącznie na podstawie art. 48 EGBGB, który przewiduje prawo wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim, pod warunkiem że przedmiotowe nazwisko zostało nabyte podczas zwykłego pobytu w owym innym państwie członkowskim, może stanowić ograniczenie swobód przyznanych w art. 21 TFUE.

66. Rząd niemiecki twierdzi w tej mierze, że celem rzeczonego przepisu nie jest szczegółowe uregulowanie kwestii zmiany nazwiska ( 42 ). Podkreśla on jednak, że skoro prawo niemieckie przewiduje inne podstawy prawne w celu dokonania zmiany nazwiska na wniosek zainteresowanego, a mianowicie właściwe przepisy ustawy o zmianie nazwisk ( 43 ), uregulowanie to nie skutkuje ograniczeniem swobody przemieszczania się osób, jakie mogłoby powstać w wyniku niejasności związanej z noszeniem nazwiska.

67. Poniżej zbadam kwestię znaczenia tej możliwości dla sprawy.

W przedmiocie znaczenia dla sprawy możliwości zmiany nazwiska na podstawie ustawy o zmianie nazwisk

68. Rząd niemiecki podnosi, że decydującym elementem w zakresie obowiązku „uznania” w rozumieniu orzecznictwa Trybunału ( 44 ) jest zgodność z prawem Unii decyzji wydanej w ramach odpowiednich procedur krajowych. W konsekwencji, w sytuacji takiej jak będąca przedmiotem sprawy w postępowaniu głównym, z art. 21 TFUE nie wynika w żaden sposób obowiązek formalnego i automatycznego uznania w prawie niemieckim nazwiska noszonego przez M. Freitaga na podstawie prawa rumuńskiego, bez przeprowadzenia postępowania przewidzianego w prawie niemieckim, a więc postępowania przewidzianego w ustawie o zmianie nazwisk ( 45 ). Rząd ten zauważa ponadto, że to w prawie krajowym należy określić postępowanie pozwalające na dokonanie zmiany nazwiska oraz wyznaczenie właściwego organu w tym celu ( 46 ).

69. Podzielam stanowisko rządu niemieckiego, zgodnie z którym należy zbadać obydwa postępowania przewidziane w prawie niemieckim w świetle art. 21 TFUE. Sprawa w postępowaniu głównym charakteryzuje się tym, że po pierwsze, art. 48 EGBGB ma ograniczony zakres zastosowania oraz po drugie, że w prawie niemieckim istnieją inne przepisy umożliwiające osobie takiej jak wnioskodawca w postępowaniu głównym złożenie do innego organu krajowego wniosku o zmianę nazwiska.

70. W tej sytuacji – jak słusznie zauważa Komisja – nie ma co do zasady znaczenia, z punktu widzenia prawa Unii, na podstawie jakiego przepisu lub wewnętrznej procedury administracyjnej wnioskodawca może dochodzić swoich praw związanych z jego nazwiskiem. Jestem jednak zdania – podobnie jak Komisja – że aby uregulowanie niemieckie, rozpatrywane w całości, mogło być zgodne z prawem Unii, postępowanie w sprawie zmiany nazwiska przewidziane w ustawie o zmianie nazwisk nie może uniemożliwiać lub nadmiernie utrudniać wykonywania uprawnień przyznanych w art. 21 TFUE.

71. Tak więc wobec braku uregulowania Unii w dziedzinie zmiany nazwiska to do wewnętrznego porządku prawnego każdego z państw członkowskich należy określenie szczegółowych zasad przewidzianych prawem krajowym i służących zapewnieniu ochrony praw jednostek wywodzonych z prawa Unii, przy czym, po pierwsze, zasady te nie mogą być mniej korzystne aniżeli te służące realizacji praw wywodzonych z krajowego porządku prawnego (zasada równoważności) oraz, po drugie, nie mogą one uczynić wykonywania w praktyce praw przyznanych przez porządek prawny Unii niemożliwym ani nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) ( 47 ).

72. Powstaje zatem następujące pytanie: czy możliwość złożenia wniosku o zmianę nazwiska na podstawie art. 1 ustawy o zmianie nazwisk należy uznać za zgodną z zasadą skuteczności?

73. Mam co do tego wątpliwości.

74. Jak wskazałem w pkt 42 niniejszej opinii, z brzmienia pkt 27 ust. 1 rozporządzenia w sprawie ustawy o zmianie nazwisk wynika, że postępowanie w sprawie zmiany nazwiska, które podlega publicznemu prawu administracyjnemu, ma charakter wyjątkowy. Artykuł 3 ust. 1 ustawy o zmianie nazwisk stanowi, że zmiana nazwiska jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy zmianę taką uzasadnia istotny powód. Nawet jeśli zatem rząd niemiecki podkreśla, że usunięcie niejasności w noszeniu nazwiska stanowi istotny powód w rozumieniu wspomnianego przepisu, z pkt 31 rozporządzenia w sprawie ustawy o zmianie nazwisk wynika, że rzeczony istotny powód, o ile zostanie przyjęty, nie uprawnia do zmiany nazwiska, ponieważ właściwy organ może zawsze skorzystać z przysługujących mu uprawnień dyskrecjonalnych i go nie uwzględnić.

75. Rząd niemiecki podniósł jednak na rozprawie, że okoliczność, iż właściwe organy niemieckie dysponują, na podstawie rzeczonych przepisów, uprawnieniami dyskrecjonalnymi w zakresie nieuwzględnienia wniosku o zmianę nazwiska, nie może podważać korzystania z praw wnioskodawcy na podstawie art. 18 i 21 TFUE. Zgodnie bowiem z niemieckim prawem administracyjnym organ publiczny powinien zawsze wywiązywać się ze swojego obowiązku staranności w ramach wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych i nie powinien przekraczać wyznaczonych mu, w szczególności przez prawo Unii, ograniczeń prawnych. Każdy organ krajowy, korzystając z przysługujących mu uprawnień dyskrecjonalnych, powinien zawsze uwzględniać prawo Unii. W konsekwencji, jeżeli organ odmawia zmiany nazwiska wbrew wymaganiom zawartym w art. 18 i 21 TFUE, może on zostać objęty w Niemczech kontrolą sprawowaną w ramach nieograniczonego prawa orzekania. Pojęcia „istotnego powodu” w ramach ustawy o zmianie nazwisk powinny być zatem interpretowane z poszanowaniem art. 18 i 21 TFUE.

76. W świetle powyższego, jeżeli – jak podnosi rząd niemiecki – ze względu na art. 18 i 21 TFUE właściwe organy niemieckie nie dysponują uprawnieniami dyskrecjonalnymi i w związku z tym postępowanie administracyjne przewidziane w ustawie o zmiany nazwisk nie czyni wykonywania uprawnień przyznanych w tych artykułach niemożliwym ani nadmiernie utrudnionym, zasada skuteczności byłaby w ten sposób spełniona, co powinien ustalić sąd odsyłający.

77. Proponuję zatem udzielić sądowi odsyłającemu następującej odpowiedzi: art. 21 TFUE nie stoi na przeszkodzie temu, aby organy państwa członkowskiego mogły odmówić uznania zmiany nazwiska na podstawie przepisu prawa krajowego przewidującego prawo wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim, pod warunkiem że zostało ono nabyte podczas zwykłego pobytu w owym innym państwie, o ile, po pierwsze, inne przepisy prawa krajowego zezwalają wnioskodawcy na wystąpienie o zmianę nazwiska do innego organu oraz, po drugie, przepisy te nie czynią wykonywania uprawnień przyznanych w art. 21 TFUE niemożliwym ani nadmiernie utrudnionym.

Wnioski

78. Uwzględniając powyższe rozważania, proponuję, aby na pytanie prejudycjalne przedłożone przez Amtsgericht Wuppertal (sąd rejonowy w Wuppertalu, Niemcy) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi: Artykuł 21 TFUE nie stoi na przeszkodzie temu, aby organy państwa członkowskiego mogły odmówić uznania zmiany nazwiska na podstawie przepisu prawa krajowego przewidującego prawo wyboru nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim, pod warunkiem, że zostało ono nabyte podczas zwykłego pobytu w owym innym państwie, o ile, po pierwsze, inne przepisy prawa krajowego zezwalają wnioskodawcy na wystąpienie o zmianę nazwiska do innego organu oraz po drugie, przepisy te nie czynią wykonywania uprawnień przyznanych w art. 21 TFUE niemożliwym ani nadmiernie utrudnionym.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) BGBl. 1994 I, s. 2494; sprostowanie BGBl. 1997 I, s. 1061.

( 3 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r. (C‑353/06, EU:C:2008:559).

( 4 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 39).

( 5 ) Artykuł 48 EGBGB wynika z przyjęcia Gesetz zur Anpassung der Vorschriften des Internationalen Privatrechts an die Verordnung (EU) nr. 1259/2010 und zur Änderung anderer Vorschriften des Internationalen Privatrechts [ustawy dostosowującej niektóre przepisy prawa prywatnego międzynarodowego do rozporządzenia (UE) nr 1259/2010 i zmieniającej inne przepisy prawa prywatnego międzynarodowego] z dnia 23 stycznia 2013 r. (BGBl. 2013 I, s. 101), która weszła w życie w dniu 29 stycznia 2013 r.

( 6 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r. (C‑353/06, EU:C:2008:559).

( 7 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 września 2013 r., Betriu Montull (C‑5/12, EU:C:2013:571, pkt 40).

( 8 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r. (C‑353/06, EU:C:2008:559).

( 9 ) Rząd niemiecki podkreśla w swoich uwagach na piśmie, że art. 48 EGBGB stosuje się zgodnie z art. 10 ust. 1 EGBGB w związku z art. 5 ust. 1 EGBGB, jeżeli po pierwsze, osoba zainteresowana posiada również obywatelstwo niemieckie oraz po drugie, jest ona najsilniej związana z Republiką Federalną Niemiec ze względu na to, że ma w tym państwie członkowskim miejsce zwykłego pobytu. Zobacz pkt 5 niniejszej opinii. Ponadto z akt przedłożonych Trybunałowi wynika, że art. 10 ust. 2 i 3 EGBGB umożliwia do celów ustalenia nazwiska wybór prawa niemieckiego, w szczególności w przypadku, gdy zainteresowany ma miejsce zwykłego pobytu na terytorium Republiki Federalnej Niemiec.

( 10 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r. (C‑353/06, EU:C:2008:559).

( 11 ) Pierwsze rozwiązanie, „najmniej inwazyjne w świetle prawa wewnętrznego”, polegało na umożliwieniu zmiany nazwiska w ramach procedury administracyjnej przewidzianej w [ustawie o zmianie nazwisk], podczas gdy drugie rozwiązanie „miało na celu wprowadzenie przepisu prawa materialnego, który umożliwiłby osiągnięcie wymaganego rezultatu”. Zobacz C. Kohler, Towards the Recognition of Civil Status in the European Union, Yearbook of Private International Law, vol. 15, 2013/2014, Sellier European Law Publishers, s. 13–30, w szczególności s. 21.

( 12 ) Trzecie rozwiązanie „polegało na zmianie normy kolizyjnej dotyczącej nazwiska, a mianowicie art. 10 EGBGB, tak aby umożliwić rodzicowi dziecka wskazanie, jako prawa mającego zastosowanie przy określeniu nazwiska dziecka, prawa państwa zwykłego pobytu jednego z rodziców. Aby to osiągnąć, wystarczyłoby »zbilateralizować« możliwość przewidzianą w przepisie ust. 3 pkt 2 tego artykułu, który w obecnym brzmieniu umożliwia wybór prawa niemieckiego, jeżeli jeden z rodziców ma miejsce zwykłego pobytu w Niemczech” (zobacz C. Kohler, loc.cit., s. 22). Jak wynika z uzasadnienia do art. 48 EGBGB, ustawodawca niemiecki nie przewidział jednak rozszerzenia możliwości wyboru prawa regulującego nazwiska, która już została ustalona, ponieważ możliwość „bilateralizacji” wyboru prawa niemieckiego w przypadku zwykłego pobytu uprawnionego w Niemczech została formalnie odrzucona.

( 13 ) Przepis ten „nie został dodany w rozdziale »Prawo prywatne międzynarodowe« [EGBGB], lecz w następnym rozdziale, zatytułowanym »Dostosowanie«, po art. 47 EGBGB dotyczącym zmiany nazwiska osoby, które zostało nabyte na mocy prawa zagranicznego, ale które podlega obecnie prawu niemieckiemu”. Celem art. 47 EGBGB jest „umożliwienie dostosowania treści lub formy gramatycznej nazwiska sformułowanego w języku obcym lub zgodnie z prawem lub tradycją zagraniczną do języka lub tradycji niemieckiej, jeżeli wnosi o to zainteresowany”. Zobacz C. Kohler, loc.cit., s. 22.

( 14 ) Zobacz pkt 66 niniejszej opinii.

( 15 ) Doktryna podkreśla, iż „prawdą jest, że przysługująca na mocy art. 10 ust. 3 EGBGB możliwość wyboru prawa mającego zastosowanie do nazwiska dziecka pozwala na zapobieganie takim sytuacjom. Nie istnieje jednak żadne rozwiązanie wówczas, gdy dziecko nie posiada obywatelstwa niemieckiego, a nazwisko nabyte w państwie członkowskim zwykłego pobytu różni się od nazwiska przewidzianego w prawie krajowym. W konsekwencji, zatrzymując się w połowie drogi, ustawodawca niemiecki nie jest w stanie respektować orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości w niemałej liczbie przypadków […]”. Zobacz C. Kohler, loc.cit., s. 22.

( 16 ) Zobacz też w tym względzie notę informacyjną niemieckich misji dyplomatycznych i konsularnych we Francji dotyczącą postępowania administracyjnego w sprawie zmiany nazwiska.

( 17 ) Zobacz w tym względzie pkt 8 i 13 niniejszej opinii.

( 18 ) Wyroki: z dnia 11 lipca 2002 r., D’Hoop (C‑224/98, EU:C:2002:432, pkt 27); z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 59); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 28).

( 19 ) Wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Grzelczyk (C‑184/99, EU:C:2001:458, pkt 31); z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 60, 61); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 29, 30).

( 20 ) Wyroki: z dnia 20 września 2001 r., Grzelczyk (C‑184/99, EU:C:2001:458, pkt 33); z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 62); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 31).

( 21 ) Wyroki: z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 25); z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 16); z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 38, 39); z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 63); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 32).

( 22 ) Wyrok z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 27).

( 23 ) Wyroki: z dnia 7 lipca 1992 r., Micheletti i in. (C‑369/90, EU:C:1992:295, pkt 10); a także z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 28).

( 24 ) Wyrok z dnia 2 października 2003 r. (C‑148/02, EU:C:2003:539).

( 25 ) Wyrok z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 15). W momencie zaistnienia spornych faktów „nazwisko dzieci pochodzących ze związku małżeńskiego składa[ło] się z pierwszego nazwiska ojca, po którym [następowało] nazwisko matki”.

( 26 ) Zobacz pkt 56 opinii rzecznika generalnego F.G. Jacobsa w sprawie Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:311).

( 27 ) Wyrok z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 36).

( 28 ) Wyrok z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello (C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 45).

( 29 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r. (C‑353/06, EU:C:2008:559).

( 30 ) Dziecko to otrzymało na mocy prawa duńskiego nazwisko „Grunkin-Paul”, złożone z nazwisk ojca i matki, które zostało także wpisane do jego duńskiego aktu urodzenia.

( 31 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 7).

( 32 ) Wyrok z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 39). Natomiast w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291), Trybunał ustalił granice pojęcia „poważnych niedogodności” i orzekł, że „w sytuacji takiej jak ta, której dotyczy postępowanie [główne], nie stanowi ograniczenia swobód przyznanych w art. 21 TFUE każdemu obywatelowi Unii odmowa dokonania przez właściwe władze państwa członkowskiego, na podstawie mającego zastosowanie uregulowania krajowego, zmiany aktu małżeństwa obywatela Unii pochodzącego z innego państwa członkowskiego w taki sposób, by imiona tego obywatela zostały zapisane w tym akcie ze znakami diakrytycznymi, tak jak zostały one zapisane w aktach stanu cywilnego wydanych przez państwo członkowskie jego pochodzenia, i w formie zachowującej reguły pisowni języka urzędowego tego ostatniego państwa” (pkt 82).

( 33 ) Wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r. (C‑208/09, EU:C:2010:806). Sprawa ta dotyczyła odmowy uznania nazwiska obywatelki austriackiej, które zostało określone w Niemczech – jej państwie członkowskim zamieszkania – przy jej przysposobieniu przez obywatela niemieckiego, w sytuacji gdy wspomniane nazwisko obejmuje tytuł szlachecki, którego używanie zostało zakazane w austriackim prawie konstytucyjnym.

( 34 ) Wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r. (C‑438/14, EU:C:2016:401). Sprawa ta dotyczyła odmowy ze strony władz niemieckich uznania nazwiska obywatela posiadającego podwójne obywatelstwo niemieckie i brytyjskie, który nabył w Zjednoczonym Królestwie swobodnie wybrane nazwisko zawierające kilka elementów tytułów szlacheckich, które są niedopuszczalne na gruncie prawa niemieckiego.

( 35 ) Należy zauważyć, że uregulowanie niemieckie, którego dotyczyło postępowanie główne w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401) różni się od uregulowania austriackiego rozpatrywanego w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C‑208/09, EU:C:2010:806) tym, że to ostatnie nie przewiduje ścisłego zakazu używania i przekazywania tytułów szlacheckich, przy czym można je nosić jako integralną część nazwiska. Trybunał uznał jednak w pierwszej sprawie, że należy także przyznać, że uregulowanie niemieckie – rozpatrywane w kontekście niemieckiego wyboru konstytucyjnego – jako element tożsamości narodowej państwa członkowskiego, o której mowa w art. 4 ust. 2 TUE, może być uwzględniony jako element uzasadniający ograniczenie uznanego w prawie Unii prawa do swobodnego przemieszczania się osób (wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 64).

( 36 ) Pragnę przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że ponieważ art. 21 TFUE obejmuje nie tylko prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, ale także zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, należy zbadać w świetle tylko tego postanowienia sytuację wnioskodawcy w postępowaniu głównym. Zobacz na zasadzie analogii wyroki: z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 65); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 34).

( 37 ) Zobacz wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo); z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 66); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 35).

( 38 ) Wyroki: z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 21); z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 53); z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 68); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 36).

( 39 ) Wyroki: z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 22); a także z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 54).

( 40 ) Zobacz podobnie wyroki: z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn (C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 76); a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 38).

( 41 ) Zobacz wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein (C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 70). Zob. również wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff (C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 40).

( 42 ) Zobacz także pkt 39 niniejszej opinii. W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z doktryną niemiecką art. 48 EGBGB stanowi „minimalistyczną odpowiedź” ustawodawcy niemieckiego na wymogi wynikające z orzecznictwa Trybunału. Z prac przygotowawczych dotyczących tego przepisu wynika, że w swoim stanowisku Bundesrat (rada federalna, Niemcy) wyraziła dezaprobatę wobec propozycji rządu federalnego, podkreślając, że orzecznictwo Trybunału wymagało reakcji na poziomie międzynarodowego prawa prywatnego, a nie na poziomie prawa materialnego. Potrzeba uniknięcia „niejednolitych” sytuacji oraz przyjęcia regulacji, która mogłaby zostać skutecznie wprowadzona w życie przez organy stanu cywilnego, powinna była bowiem skutkować szukaniem rozwiązania w kontekście art. 10 EGBGB. Ponadto rada federalna określiła katalog otwartych pytań w odniesieniu do propozycji rządu federalnego. Zobacz w tym względzie C. Kohler, La reconnaissance de situations juridiques dans l’Union européenne: le cas du nom patronymique, La reconnaissance des situations en droit international privé, pod kierownictwem Paula Lagarde’a, Actes du colloque international de la Haye du 18 janvier 2013, Éditions Pedone, 2013, s. 75.

( 43 ) W tym względzie M. Freitag został poproszony o wskazanie Trybunałowi, czy złożył on wniosek o zmianę nazwiska na podstawie ustawy o zmianie nazwisk i ewentualnie, jakie zostały podjęte czynności w związku z tym wnioskiem. M. Freitag udzielił na to pytanie odpowiedzi przeczącej i wyjaśnił, że w trakcie rozmowy w urzędzie stanu cywilnego w Wuppertalu, poinformowano go, iż wszczęcie postępowania w sprawie zmiany nazwiska nie jest możliwe w jego przypadku z uwagi na fakt, że uzyskał on nazwisko Freitag na podstawie rumuńskiego orzeczenia sądowego [zob. wyrok cywilny nr 458/s z dnia 21 maja 1997 r., sądu rejonowego w Braszowie, Rumunia). Decyzja administracyjna nie może zatem unieważnić orzeczenia sądowego. W trakcie rozprawy rząd niemiecki wyraził swoje wątpliwości co do znaczenia dla sprawy informacji uzyskanych od M. Freitaga. Zdaniem tego rządu okoliczność, że nazwisko noszone w innym państwie członkowskim ma swoje źródło w oświadczeniu na podstawie prawa rodzinnego, w postępowaniu administracyjnym, w orzeczeniu sądowym lub w akcie państwowym, nie ma znaczenia dla celów uwzględnienia wniosku na podstawie ustawy o zmianie nazwisk.

( 44 ) Doktryna przypomina, że terminu „uznanie”, wynikającego z orzecznictwa Trybunału, nie należy rozumieć jako określającego na przykład uznawanie orzeczeń sądowych. Termin ten obejmuje natomiast „proces, w którym przyjmujące państwo członkowskie akceptuje nazwisko rodowe istniejące w innym państwie członkowskim [pochodzenia] i odstępuje od wypowiedzenia się co do jego zgodności z prawem. Przedmiotem uznania jest zatem sytuacja prawna, która dotyczy nazwiska osoby w innym państwie członkowskim”. Zobacz C. Kohler, loc.cit., s. 71. Zobacz też w tym względzie P. Mayer, La reconnaissance: notions et méthodes, La reconnaissance des situations en droit international privé, op.cit., s. 27–33.

( 45 ) Zobacz w tym względzie pkt 41 niniejszej opinii.

( 46 ) Pragnę w tym miejscu przypomnieć, że art. 48 EGBGB stanowi, że „[…][w]ybór nazwiska ma skutek wsteczny do momentu dokonania wpisu w rejestrze aktów stanu cywilnego innego państwa członkowskiego, chyba że osoba wyraźnie oświadczy, iż wybór nazwiska ma odnosić skutki tylko na przyszłość. Oświadczenie musi być urzędowo poświadczone lub sporządzone w formie dokumentu. […]”. Natomiast, jak potwierdził w trakcie rozprawy rząd niemiecki, postępowanie w sprawie zmiany nazwiska nie ma charakteru retroaktywnego, co – jak przypomniała również w trakcie rozprawy Komisja – nie jest sprzeczne z prawem Unii, ponieważ z prawa tego nie wynika obowiązek działania wstecz.

( 47 ) Zobacz w szczególności na zasadzie analogii wyrok z dnia 12 września 2006 r., Eman i Sevinger (C‑300/04, EU:C:2006:545, pkt 67).