OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JÁNA MAZÁKA

przedstawiona w dniu 8 maja 2008 r. ( 1 )

Sprawa C-203/07 P

Republika Grecka

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

„Odwołanie — Projekt utworzenia wspólnego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Abudży (Nigeria) — Windykacja kwot dłużnych od Republiki Greckiej — Potrącenie z kwoty podlegającej przekazaniu przez Komisję w ramach regionalnego programu operacyjnego Grecja kontynentalna”

1. W niniejszym odwołaniu Republika Grecka zwraca się do Trybunału o uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji (pierwsza izba) z dnia 17 stycznia 2007 r. w sprawie T-231/04 Republika Grecka przeciwko Komisji ( 2 ). (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) w zakresie zawierającym błędne stwierdzenie, iż po stronie Republiki Greckiej powstały zobowiązania o charakterze pieniężnym w wyniku podpisania i ratyfikowania przez nią wstępnego uzgodnienia w sprawie porozumienia pomiędzy Komisją a państwami członkowskimi, podpisania przez nią uzgodnienia dodatkowego, a także jej zachowania.

2. W zaskarżonym wyroku Sąd oddalił jako bezpodstawną skargę o stwierdzenie nieważności aktu, którym Komisja dokonała windykacji poprzez potrącenie kwot dłużnych od Republiki Greckiej w wyniku jej udziału w projektach Abudża I i II w celu ustanowienia przedstawicielstwa dyplomatycznego Komisji i określonych państw członkowskich Unii Europejskiej w Abudży (Nigeria).

I — Ramy prawne

A — Prawodawstwo wspólnotowe

3. Artykuł 58 Statutu Trybunału Sprawiedliwości stanowi, co następuje: „Odwołanie do Trybunału Sprawiedliwości jest ograniczone do kwestii prawnych. Podstawę odwołania stanowi brak właściwości Sądu Pierwszej Instancji, naruszenie procedury w postępowaniu przed Sądem wpływające niekorzystnie na interesy wnoszącego odwołanie oraz naruszenie prawa wspólnotowego przez Sąd […]”.

4. Artykuł 71 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 1605/2002 z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie rozporządzenia finansowego mającego zastosowanie do budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich ( 3 ) („rozporządzenie finansowe”) stanowi, co następuje: „1. Ustalenie wierzytelności jest czynnością, [poprzez którą] delegowany lub subdelegowany intendent: a) weryfikuje istnienie należności; b) określa lub weryfikuje stan faktyczny i wysokość należności; c) weryfikuje warunki wymagalności wierzytelności. 2. Zasoby własne postawione do dyspozycji Komisji oraz wszelkie należności określone jako pewne, wyrażone w kwocie pieniężnej i wymagalne, muszą zostać ustalone przy pomocy zlecenia windykacji przekazanego księgowemu oraz noty debetowej przesłanej dłużnikowi, które są sporządzane przez właściwego intendenta […]”.

5. Artykuł 72 rozporządzenia finansowego stanowi: „1. Zezwolenie na windykację należności jest czynnością, [poprzez którą] intendent delegowany lub subdelegowany zleca księgowemu, poprzez wystawienie zlecenia windykacji, windykację [wierzytelności], które ustalił […]”.

6. Artykuł 73 rozporządzenia finansowego stanowi: „1. Księgowy działa na podstawie zleceń windykacji dla kwot należycie ustalonych przez właściwego intendenta. Z należytą starannością zapewnia Wspólnotom otrzymanie ich dochodów i dopilnowuje przestrzeganie ich praw. Księgowy dokonuje windykacji należności poprzez kompensację roszczeń [potrącenie wierzytelności], które Wspólnoty posiadają względem dłużnika, z roszczeniem [wierzytelnością], które[ą] ten z kolei posiada względem Wspólnot, i które[a] jest pewne[a], wyrażone[a] w kwocie pieniężnej i wymagalne[a] […]”.

7. Artykuł 78 rozporządzenia Komisji (WE, Euratom) nr 2342/2002 z dnia 23 grudnia 2002 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 1605/2002 w sprawie rozporządzenia finansowego mającego zastosowanie do budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich ( 4 ) (zwanego dalej „rozporządzeniem wykonawczym”) stanowi, co następuje: „Procedura 1. Ustalanie należności [wierzytelności] przez właściwego intendenta stanowi uznanie prawa Wspólnot w odniesieniu do dłużnika oraz ustalenie tytułu do żądania, aby dłużnik spłacił dług. 2. Zlecenie windykacji jest operacją, przez którą właściwy intendent wydaje księgowemu polecenie windykacji ustalonej kwoty. 3. Nota debetowa ma na celu powiadomienie dłużnika, że: a) Wspólnoty ustaliły należność [wierzytelność]; b) spłata długu wobec Wspólnot jest należna w określonym terminie (zwanym dalej „terminem płatności”); c) w przypadku niedokonania spłaty w terminie płatności dług obciążony jest odsetkami w wysokości określonej w art. 86, bez uszczerbku dla wszelkich mających zastosowanie regulacji szczególnych; d) zawsze gdy to możliwe, instytucja dokonuje windykacji przez potrącenie po uprzednim powiadomieniu dłużnika; e) w przypadku niedokonania płatności w terminie płatności instytucja dokonuje windykacji przez wyegzekwowanie wszelkich uprzednio złożonych gwarancji; f) jeżeli, po podjęciu tych kroków, kwota nie została w pełni uzyskana, instytucja dokonuje windykacji przez wykonanie decyzji zabezpieczonej zgodnie z art. 72 ust. 2 rozporządzenia finansowego lub przez podjęcie działań prawnych [egzekucję tytułu uzyskanego bądź w trybie art. 72 ust. 2 rozporządzenia finansowego, bądź w drodze sądowej]. Intendent przesyła dłużnikowi notę debetową wraz z kopią do księgowego”.

8. Artykuł 79 rozporządzenia nr 2342/2002 stanowi: „W celu ustalenia należności [wierzytelności] właściwy intendent zapewnia, aby: a) należność [wierzytelność] była pewna i nie podlegała żadnym warunkom; b) należność [wierzytelność] była ustalona, dokładnie wyrażona w gotówce [pieniądzu]; c) należność [wierzytelność] była należna [wymagalna] i nie podlegała żadnemu terminowi spłaty; d) dane dłużnika były poprawne; e) kwota, która ma być pobrana [zostać odzyskana], była zapisana we właściwej pozycji budżetu; f) dokumenty towarzyszące [potwierdzające] były prawidłowe; g) zasada należytego zarządzania finansami była przestrzegana […]”.

9. Artykuł 83 rozporządzenia wykonawczego stanowi, co następuje: „Windykacja przez potrącenie Na każdym etapie procedury księgowy, po powiadomieniu właściwego intendenta i dłużnika, dokonuje windykacji ustalonych należności [wierzytelności] poprzez potrącenie w przypadkach, gdy dłużnik ma również roszczenie [wierzytelność] wobec Wspólnot, które[a] jest pewne[a], w ustalonej wysokości i wymagalne[a] oraz dotyczy kwoty pieniężnej ustalonej w zleceniu płatniczym”.

B — Prawo międzynarodowe

10. Artykuł 31 konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów ( 5 ) stanowi: „Ogólna reguła interpretacji 1. Traktat należy interpretować w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle jego przedmiotu i celu. 2. Dla celów interpretacji traktatu kontekst obejmuje, oprócz tekstu, łącznie z jego wstępem i załącznikami: a) każde porozumienie dotyczące traktatu, osiągnięte między wszystkimi stronami w związku z zawarciem traktatu; b) każdy dokument sporządzony przez jedną lub więcej stron w związku z zawarciem traktatu, przyjęty przez inne strony jako dokument odnoszący się do traktatu. 3. Łącznie z kontekstem należy brać pod uwagę: a) każde późniejsze porozumienie między stronami, dotyczące interpretacji traktatu lub stosowania jego postanowień; b) każdą późniejszą praktykę stosowania traktatu, ustanawiającą porozumienie stron co do jego interpretacji; c) wszelkie odpowiednie normy prawa międzynarodowego, mające zastosowanie w stosunkach między stronami. 4. Specjalne znaczenie należy przypisywać wyrazowi wówczas, gdy ustalono, że taki był zamiar stron”.

II — Okoliczności faktyczne i kontekst zaskarżonego wyroku

11. W zaskarżonym wyroku Sąd streścił okoliczności faktyczne skargi, którą do niego wniesiono, w następujący sposób: „7. W następstwie przeniesienia stolicy Nigerii z Lagos do Abudży Komisja wynajmowała od 1993 r. budynek w Abudży przeznaczony na jej przedstawicielstwo, a także, tymczasowo, przedstawicielstwa niektórych państw członkowskich, w tym Republiki Greckiej. W ramach porozumienia z tymi państwami członkowskimi (zwanego dalej „projektem Abudża I”) Komisja podnajmowała niektóre biura i świadczyła określone usługi na rzecz tych przedstawicielstw. Państwa członkowskie zawarły porozumienie w sprawie podziału kosztów związanych z ich reprezentacją. Udział Republiki Greckiej wynosił 5,5% wszystkich kosztów. Ustaliwszy, że Republika Grecka nie zapłaciła wynikających stąd należności, Komisja w 2004 r. przystąpiła do windykacji poprzez potrącenie odpowiednich kwot (zobacz pkt 44 poniżej). 8. W dniu 18 kwietnia 1994 r. Królestwo Belgii, Królestwo Danii, Republika Federalna Niemiec, Królestwo Hiszpanii, Republika Francuska, Irlandia, Republika Włoska, Królestwo Niderlandów, Republika Portugalska i Komisja (zwane dalej „partnerami”) na podstawie art. J.6 traktatu o Unii Europejskiej (obecnie, po zmianie art. 20 WE), zawarły uzgodnienie w sprawie porozumienia (zwane dalej „uzgodnieniem wstępnym”) dotyczące wybudowania dla ich misji dyplomatycznych w Abudży wspólnego kompleksu ambasad korzystającego ze wspólnych służb pomocniczych (zwanego dalej „projektem Abudża II”). Uzgodnienie wstępne zostało uzupełnione w następstwie przystąpienia Republiki Austrii, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji w drodze protokołu przystąpienia. 9. Artykuł 1 uzgodnienia wstępnego przewidywał, że ambasady państw członkowskich i delegacja Komisji są odrębnymi misjami dyplomatycznymi, podlegającymi konwencji wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych z dnia 18 kwietnia 1961 r., a w zakresie dotyczącym państw członkowskich również konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych z dnia 10. Artykuł 10 uzgodnienia wstępnego postanawiał, że Komisja działa jako koordynatorka projektu Abudża II „ze strony” innych partnerów. 11. Zgodnie z art. 11 uzgodnienia wstępnego Komisja jest odpowiedzialna za wykonanie studium architektonicznego dotyczącego wykonalności projektu Abudża II, wstępnej wyceny kosztów oraz fazy projektowania podstawowego. Artykuł ten przewiduje równocześnie zawarcie uzgodnienia w sprawie dodatkowego porozumienia dotyczącego „szczegółowego projektu budynku, podziału kosztów oraz praw do lokalów przypadających w udziale każdemu uczestniczącemu partnerowi po zakończeniu projektu [Abudża II]” (zwanego dalej „uzgodnieniem dodatkowym”). Wreszcie art. 11 ustanawia w celu koordynacji i kontroli projektu Abudża II stały komitet kierujący, w którego skład wchodzą przedstawiciele wszystkich partnerów i któremu przewodniczy Komisja. Stały komitet kierujący przedstawia okresowe raporty grupie roboczej „ds. administracyjnych” ustanowionej przy Radzie w ramach wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) (zwanej dalej „grupą roboczą WPZiB ds. administracyjnych”). 12. Artykuł 12 uzgodnienia brzmi następująco: „Projekt [Abudża II] będzie bezpośrednio finansowany po zatwierdzeniu [uzgodnienia dodatkowego], o którym mowa w art. 11, w drodze wkładów partnerów odpowiadających części projektu wynajętego każdemu partnerowi. Wkład Komisji będzie płacony z odpowiedniej linii budżetowej. Koszt prac przygotowawczych (»faza 1«) zostanie pokryty z kredytu na działalność z budżetu Komisji. Jego wysokość szacuje się na 140000 ECU. Po wykonaniu projektu [Abudża II] koszt ten zostanie zwrócony z udziałów partnerów w zależności od ich udziału w projekcie”. 13. Artykuł 13 uzgodnienia wstępnego postanawia: „Wszyscy partnerzy zapewniają po zatwierdzeniu [uzgodnienia dodatkowego] całkowite pokrycie ciążących na nich kosztów. Kwota należna od każdego partnera obejmuje: a) całkowity koszt przypadającej mu powierzchni oraz b) przypadającą na niego część kosztów obszarów wspólnych i publicznych, obliczoną proporcjonalnie do stosunku pomiędzy przypadającą na niego powierzchnią a całością wspólnego obszaru”. 14. Artykuł 14 uzgodnienia wstępnego przewiduje, że Komisja za zgodą państw uczestniczących i przy ich udziale płaci kwoty należne osobom trzecim (kontrahentom). 15. Artykuł 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego stanowi: „Jeżeli jeden z partnerów postanowi wycofać się z projektu Abudża II, nie podpisując [uzgodnienia dodatkowego] przewidzianego w art. 11, postanowienia niniejszego uzgodnienia w sprawie porozumienia, włączywszy w to zobowiązania finansowe przewidziane w art. 12 i 13, przestają być stosowane wobec wycofującego się wspólnika”. 16. W dniu 29 marca 1995 r. Wspólnota reprezentowana przez Komisję zawarła pierwszy kontrakt ze wspólnym przedsiębiorstwem składającym się z jednej strony z Dissing & Weitling arkitektfirma A/S, laureata konkursu architektonicznego zorganizowanego przez Komisję na projekt Abudża II, oraz z drugiej strony z COWIconsult Consulting Engineers and Planners A/S (zwanymi dalej „konsultantami”). Zgodnie z art. 1 kontraktu Komisja potwierdzi zamiar partnerów zawarcia „kontraktu końcowego” z konsultantami. Zgodnie z art. 2 konsultanci zobowiązują się do przygotowania przedmiotowego projektu. Koszt jego przygotowania wyniósł 212547,59 EUR. 17. Podczas spotkań przedstawicieli właściwych służb ministerstw spraw zagranicznych odnośnych państw członkowskich z architektami Dissing & Weitling arkitektfirma zostały określone rzeczywiste potrzeby reprezentacji każdego z państw członkowskich oraz część kosztów przypadająca na każde z tych państw. 18. W dniu 26 października 1995 r. zebrała się podgrupa robocza „ds. nieruchomości” ustanowiona w ramach WPZiB. Z protokołu posiedzenia wynika, że podgrupa wezwała Komisję: „[…] — do zakończenia fazy [projektowania podstawowego]; — zawarcia niezbędnych uzgodnień z biurem architektów w celu sporządzenia [planów projektowania fazy pośredniej] w terminach przewidzianych przez [stały komitet kierujący]; — zawarcia kontraktów [dotyczących badania gruntu i eksploracji miejsca położenia], przy czym ten ostatni [kontrakt] jest nieodzowny dla przygotowania uzgodnienia końcowego; — a także do przedstawienia kosztów związanych z tymi etapami”. 19. Podgrupa stwierdziła, że „kwoty zapłacone przez Komisję [będą] uważane jako zaliczka z jej strony na niezależny fundusz doraźny, który wcześniej został wybrany jako odpowiedni sposób finansowania projektu [Abudża II]”, oraz że „w przypadku niezrealizowania projektu pozostali partnerzy [dokonają zwrotu poniesionych kosztów] Komisji, zgodnie ze sposobami uzgodnionymi dla wcześniejszych faz”. 20. W dniu 24 listopada 1995 r. zebrał się stały komitet kierujący (zob. pkt 11 powyżej). Protokół z tego posiedzenia wspomina, że kontrakt „dotyczący pomocy technicznej” z konsultantami na kwotę 2676369 EUR (zwany dalej „kontraktem głównym”) został przekazany do zatwierdzenia komitetowi doradczemu Komisji ds. zakupów i zamówień (KKZZ). W protokole jest mowa również o tym, że „w przypadku niezrealizowana projektu pozostali partnerzy dokonają zwrotu kosztów poniesionych przez Komisję”. 21. W dniu 27 grudnia 1995 r. Komisja zawarła kontrakt główny. Dotyczył on projektowania podstawowego oraz projektowania fazy pośredniej projektu Abudża II (art. 4.4 i 4.5), a także ewentualnych planów szczegółowych (art. 4.6). 22. W dniu 19 września 1996 r. grupa robocza WPZiB ds. administracyjnych zatwierdziła projekt fazy pośredniej. 23. W dniu 21 listopada 1996 r. grupa robocza WPZiB ds. administracyjnych wezwała Komisję do podjęcia środków doraźnych, aby architekci rozpoczęli przygotowywanie szczegółowych planów. Grupa wskazała, że formalny kontrakt dotyczący tej fazy zostanie zawarty po zakończeniu uzgodnienia dodatkowego. Podczas tego posiedzenia Komisja wskazała rzeczonej grupie kwotę poniesionych przez nią zaliczkowo wydatków do dnia na przygotowanie projektu Abudża II, to znaczy ok. 2,8 mln EUR. 24. W dniu 24 lutego 1997 r. zebrała się ta sama grupa i zdecydowała się nie czekać na zakończenie uzgodnienia dodatkowego w celu przygotowania szczegółowych planów i dokumentów umownych. Protokół z tego posiedzenia zawiera następujące uchwały: „Wzywa się Komisję do zawarcia umów z architektami koniecznych do przygotowania dokumentacji oraz do zaliczkowego pokrycia kosztów niezbędnych do wykonania tych prac w sposób przyjęty w projekcie. Tak jak to miało miejsce wcześniej, zapłacone w ten sposób zaliczki przez Komisję zostaną następnie zwrócone przez pozostałych uczestników projektu, zgodnie z procedurą przewidzianą w tym celu w [uzgodnieniu wstępnym]”. 25. W miesiąc po tym wiele państw członkowskich wycofało się z projektu Abudża II. W dniu 28 kwietnia 1997 r. grupa robocza WPZiB ds. administracyjnych zobowiązała Komisję do zawarcia „porozumień dwustronnych z Królestwem Danii dotyczących zwrotu przypadającej na nie części kosztów projektu poniesionych przez Komisję na rzecz wspólników”. Podobna decyzja została podjęta po wycofaniu się Irlandii we wrześniu 1997 r., a także Republiki Portugalskiej, Republiki Finlandii i Królestwa Szwecji. 26. W dniu 12 listopada 1997 r. Komisja zawarła z architektami aneks do kontraktu głównego. Przedmiotem aneksu była realizacja planów szczegółowych i uwzględnienie kosztów przeniesienia na kwotę 1895696 EUR. 27. W dniu 18 czerwca 1998 r. grupa robocza WPZiB ds. administracyjnych wspomniała o możliwości wycofania się Królestwa Belgii z projektu Abudża II. Z protokołu tego posiedzenia wynika, że stały komitet kierujący zwrócił uwagę na to, że Królestwo Belgii miało zapłacić swoją część kosztów ustaloną po zatwierdzeniu projektu dotyczącego fazy pośredniej. 28. W dniu 10 czerwca 1998 r. Komisja skierowała do Republiki Greckiej nakaz zapłaty na kwotę 153367,70 EUR, odpowiadającą udziałowi Republiki Greckiej we wstępnej fazie projektu, to znaczy 5,06% całkowitych kosztów. Termin na dokonanie zapłaty został wyznaczony na 29. W dniu 9 grudnia 1998 r. podpisane zostało uzgodnienie dodatkowe przez Republikę Federalną Niemiec, Republikę Grecką, Republikę Francuską, Republikę Włoską, Królestwo Niderlandów, Republikę Austrii i Komisję. Artykuł 11 uzgodnienia dodatkowego przewidywał utworzenie funduszu na finansowanie projektu. 30. Zgodnie z art. 14 uzgodnienie dodatkowe jest stosowane tymczasowo, począwszy od pierwszego dnia drugiego miesiąca następującego po jego podpisaniu, i wchodzi w życie pierwszego dnia drugiego miesiąca następującego po dacie, w której państwa członkowskie i Komisja oświadczą, iż je ratyfikowały. 31. W dniu 28 kwietnia 1999 r. Komisja wezwała do składania ofert przetargowych na budowę ambasad zainteresowanych państw członkowskich, a także delegacji Wspólnoty (Dz.U. 1999, S 82). Wspomniano o tym, że ambasada Republiki Greckiej będzie miała powierzchnię 677 m2. 32. W dniu 3 września 1999 r. Komisja „ponowiła” swoje wezwanie z 1998 r. przed grupą roboczą WPZiB ds. administracyjnych do tego, aby państwa członkowskie zwróciły jej kwoty, które zapłaciła konsultantom za etap dotyczący pośredniej fazy projektowania. Wskazała, że niektóre państwa członkowskie zapłaciły już dłużne kwoty, ale pozostałe, w tym Republika Grecka, nie dokonały zwrotu przed upływem terminu płatności w dniu Komisja dodała, że skieruje kolejny nakaz zapłaty do odnośnych partnerów, dotyczący, po pierwsze, kosztów planów szczegółowych oraz, po drugie, kosztów zmian spowodowanych wycofaniem się Królestwa Belgii, Królestwa Hiszpanii oraz Republiki Portugalskiej. 33. W dniu 20 września 1999 r. zebrał się stały komitet kierujący w celu dokonania wstępnego wyboru spółek budowlanych. Przedstawiciel Republiki Greckiej podpisał protokół posiedzenia. W Dzienniku Urzędowym S 54 z dnia opublikowane zostało zaproszenie do składania ofert przetargowych w celu kontynuacji budowy. 34. Nakazem zapłaty z dnia 17 lutego 2000 r. Komisja zażądała od Republiki Greckiej zapłaty kwoty 168716,94 EUR w celu sporządzenia dokumentacji przetargowej zamówienia dotyczącego szczegółowych planów. 35. W dniu 22 czerwca 2000 r. stały komitet dyrektorów podjął decyzję o przyjęciu nowej wersji projektu (zwanego dalej „zredukowanym projektem Abudża II”), który stał się konieczny w związku z wycofaniem się Republiki Francuskiej. Zredukowany projekt Abudża II przewidywał w szczególności odstąpienie od [budowy] budynków i wspólnej służby pomocniczej, a także zmniejszenie powierzchni. Osoba reprezentująca na tym posiedzeniu Republikę Grecką wyraziła swoją zgodę na projekt, jednakże z zastrzeżeniem uzyskania zgody zwierzchników. W dniu 29 czerwca Komisja skierowała protokół z posiedzenia z dnia do Republiki Greckiej i wezwała ją do udzielenia formalnej odpowiedzi w zakresie zredukowanego projektu Abudża II. 36. W dniu 5 września 2000 r. Komisja ponowiła swoje żądanie wobec przedstawicieli Republiki Greckiej. Po kolejnym wezwaniu z dnia Komisja, w dniu , skierowała do Republiki Greckiej faksem pismo opatrzone ustalonym terminem odpowiedzi na nie do dnia , zaznaczając, że milczenie będzie rozumiane jako wycofanie się z projektu. W dniu władze greckie poinformowały Komisję, że nie były w stanie udzielić odpowiedzi odnośnie do zredukowanego projektu Abudża II. W związku z tym Komisja w tym samym dniu odpowiedziała, że zleciła architektom przystąpienie do zmiany projektu Abudża II z wyłączeniem Republiki Greckiej. 37. Pismem z dnia 28 stycznia 2002 r. Komisja skierowała do Republiki Greckiej notę debetową na 1276484,50 EUR dotyczącą kosztów budowy związanych z projektem Abudża II. Komisja następnie anulowała tę notę debetową. 38. Po ustanowieniu swojej własnej ambasady w Abudży Republika Grecka opuściła lokale tymczasowe, zajmowane przez nią w ramach projektu Abudża I, w dniu 13 lipca 2002 r. 39. Pismem z dnia 11 października 2002 r. Komisja formalnie doręczyła Republice Greckiej niezapłacone noty dłużne dotyczące projektów Abudża I i Abudża II oraz wezwała ją do zapłaty łącznej kwoty 861813,87 EUR oraz 11000 dolarów amerykańskich (USD). 40. W następstwie negocjacji pomiędzy stronami pismem z dnia 31 stycznia 2003 r. Komisja przypomniała Republice Greckiej, że nie spłaciła ona swego zadłużenia związanego z projektami Abudża I i Abudża II, oraz wezwała ją do zapłaty łącznej kwoty 516374,96 EUR i 12684,89 USD przed końcem lutego 2003 r. Komisja dodała, że w przypadku braku zapłaty w terminie płatności przystąpi do windykacji odnośnych kwot, wykorzystując wszystkie dostępne środki prawne. 41. W kolejnych miesiącach Republika Grecka i Komisja prowadziły rozmowy dotyczące dłużnych kwot. 42. W dniu 29 grudnia 2003 r. Republika Grecka wysłała do swojego stałego przedstawiciela przy Unii Europejskiej pismo następującej treści: „Ponieważ Komisja Europejska podtrzymuje swoje stanowisko odnośnie do zadłużenia naszego kraju w związku z projektem Abudża II, przystępując do stosowania procedury potrącenia, zwracamy się z prośbą o kontynuowanie tej procedury oraz o poinformowanie nas o tym, w jakim stopniu została ona wykonana, tak aby Republika Grecka mogła rozeznać się, w jakim zakresie zamierza wystąpić ze skargą przeciwko Komisji Europejskiej. Jeżeli chodzi o projekt Abudża I, to przypominamy, że uznaliśmy nasz dług [za okres] do maja 2002 r., podczas gdy dochodzona przez Komisję kwota obejmuje okres do lipca 2002 r., a także wykraczający poza tę datę. Ponieważ chcielibyśmy spłacić powołane wyżej nasze zadłużenie, zwracamy się z prośbą o skontaktowanie się z właściwymi służbami Komisji w celu zweryfikowania elementów prawidłowej całkowitej kwoty naszego zadłużenia w euro do maja 2002 r.”. 43. W dniu 16 lutego 2004 r. Komisja skierowała do Republiki Greckiej pismo określające jej dotychczas nieuregulowane zadłużenie w zakresie dotyczącym projektu Abudża I i Abudża II. Z tabeli załączonej do tego pisma, które wymienia między innymi jedenaście niezapłaconych not dłużnych dotyczących projektów Abudża I i Abudża II, wynika, że Komisja zażądała od Republiki Greckiej zapłaty kwoty 565656,80 EUR. W piśmie tym Komisja zaznaczyła, że: „[Republika Grecka] przedstawiła Komisji następującą wierzytelność: 2000GR161PO005OBJ 1 GRECJA KONTYNENTALNA — Płatność tymczasowa — 4774562,67 EUR. Stosując warunki płatności przewidziane przez [art. 73 ust. 1 paragraf drugi rozporządzenia finansowego], Komisja przystąpiła do potrącenia długu z wierzytelnościami, uwzględniając również w odpowiednim wypadku odsetki za zwłokę. W przypadku gdy przedstawione przez Państwo wierzytelności przekraczać będą potrącane kwoty, nadwyżka netto, do której Państwo mają prawo, zostanie wypłacona w najdogodniejszym terminie […]”. 44. W dniu 10 marca 2004 r. Komisja wypłaciła Republice Greckiej pieniądze w ramach regionalnego programu operacyjnego Grecja kontynentalna. Zamiast wypłacić kwotę 4774562,67 EUR (zob. wyżej pkt 43), Komisja wypłaciła jedynie kwotę 3121243,03 EUR. W ten sposób przystąpiła do windykacji w drodze potrącenia dotychczas nieuregulowanego przez Republikę Grecką zadłużenia, z czego 565656,80 EUR dotyczyło projektów Abudża I i Abudża II (zwanej dalej „zaskarżonym aktem”)”.

III — Postępowanie przed Sądem oraz zaskarżony wyrok

12. Republika Grecka wniosła skargę do Trybunału Sprawiedliwości na decyzję w sprawie potrącenia. Skarga ta została następnie przekazana Sądowi i zarejestrowana pod sygnaturą T-231/04. W postępowaniu przed Sądem Republika Grecka podniosła jedyny zarzut naruszenia uzgodnienia wstępnego i dodatkowego, a także przepisów rozporządzenia finansowego i rozporządzenia nr 2342/2002.

13. W pierwszej części zarzutu Republika Grecka podniosła naruszenie uzgodnień wstępnych oraz dodatkowych.

14. W pierwszej kolejności Sąd zajął się kwestią swej właściwości do rozpoznania skargi, biorąc pod uwagę, że jedna z kwot, która uległa potrąceniu, należy do zakresu tytułu V traktatu UE, odnośnie którego Trybunał nie jest właściwy, gdyż kompetencja taka nie została określona w art. 46 TUE. Jednakże skoro Komisja dokonała windykacji spornych kwot w drodze aktu wydanego na podstawie rozporządzenia finansowego i rozporządzenia 2342/2002, Sąd przyjął, że akt dotyczący potrącenia należy do dziedziny prawa wspólnotowego i w konsekwencji taki akt może stanowić przedmiot wniosku o stwierdzenie nieważności wniesionego na podstawie art. 230 WE. Sąd uznał zatem, że jest właściwy do rozpoznania wniesionej skargi.

15. Następnie Sąd przystąpił do badania istnienia odpowiedzialności finansowej Republiki Greckiej z tytułu projektów Abudża I i Abudża II.

16. Jeżeli chodzi o projekt Abudża I, Republika Grecka przyznała, że jest ona zobowiązana do zwrotu dłużnych kwot z tytułu czynszu i kosztów działalności, jednakże zaprzeczała swojej odpowiedzialności za całkowitą kwotę 72714,47 EUR, którą została obciążona przez Komisję. Sąd orzekł, że Republika Grecka nie udowodniła, że Komisja popełniła błąd dotyczący należnej kwoty. Co więcej, Republika Grecka nie zakwestionowała licznych nakazów zapłaty, które otrzymała, oraz nie wyjaśniła, dlaczego w jej przekonaniu nie była zobowiązana do zapłaty różnicy pomiędzy kwotą, którą uznała, a kwotą dochodzoną przez Komisję. W konsekwencji argument Republiki Greckiej odnoszący się do braku jej odpowiedzialności za zadłużenie dotyczące projektu Abudża I nie został uwzględniony

17. Jeśli chodzi o projekty Abudża II, Sąd wskazał, że przez ponad sześć lat — od 18 kwietnia 1994 r. do — Republika Grecka poprzez swoje zachowanie dawała do zrozumienia pozostałym partnerom, że podtrzymywała swoje uczestnictwo w projekcie Abudża II. Po podpisaniu uzgodnienia dodatkowego w grudniu 1998 r. uczestniczyła w tym projekcie przez blisko dwa kolejne lata.

18. W związku z powyższym Sąd wywnioskował, że ocena zobowiązań Republiki Greckiej nie może zostać ograniczona do uzgodnień wstępnego i dodatkowego, lecz powinna jednocześnie uwzględniać oczekiwania, które powstały po stronie państw członkowskich w związku z jej zachowaniem się wobec partnerów.

19. Odnośnie do tej kwestii Sąd stwierdził, że zasada dobrej wiary jest zasadą zwyczajowego prawa międzynarodowego, która jest wiążąca wobec Wspólnoty oraz pozostałych partnerów uczestniczących, oraz że jest ona „w międzynarodowym prawie publicznym konsekwencją zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań”.

20. Sąd wskazał następnie, że skoro Republika Grecka podpisała uzgodnienie wstępne, które również ratyfikowała, była ona jednym z partnerów projektu Abudża II, co łączy się z określonymi zobowiązaniami związanymi ze współpracą i solidarnością pomiędzy partnerami.

21. Sąd zauważył, że uzgodnienie wstępne dotyczy wstępnych faz projektu Abudża II oraz że po wstępnej fazie planowania projektu partnerzy zdecydowali się kontynuować projekt i ponosić koszty związane z projektowaniem szczegółowym budynku jeszcze przed ustanowieniem uzgodnienia wstępnego. Istotnie podczas spotkania w dniu 24 lutego 1997 r., w którym brali udział dwaj przedstawiciele Republiki Greckiej, partnerzy upoważnili Komisję do zawarcia porozumień z architektami koniecznych do przygotowania szczegółowych planów bez czekania na uzgodnienie dodatkowe. Sąd uznał, że w ten sposób partnerzy wyszli poza fazy wstępne, zawierając w ten sposób dorozumiane porozumienie o realizacji projektu. Tymczasem ponieważ partnerzy zadecydowali podczas posiedzenia w dniu o przystąpieniu do realizacji projektu, nie mieli oni już możliwości wycofania się z projektu bez zwrotu ich części kosztów wstępnych i kosztów późniejszych.

22. Sąd zauważył następnie, że choć niektóre państwa członkowskie wycofały się później z projektu, to zachowanie Republiki Greckiej nie wywoływało wątpliwości co do jej uczestnictwa, a w dniu 9 grudnia 1998 r. Republika Grecka i pozostali partnerzy, którzy nie wycofali się z projektu, podpisali uzgodnienie dodatkowe. Sąd odnotował okoliczność, że dopiero latem 2000 r. Republika Grecka po raz pierwszy okazała swoje niezdecydowanie odnośnie do kontynuacji swojego uczestnictwa.

23. Według Sądu jest oczywiste, że Republika Grecka miała prawo do wycofania się z projektu. Niemniej jednak, w szczególności z uwagi na ewolucję zobowiązań po fazie wstępnej oraz mimo braku ratyfikacji uzgodnienia dodatkowego, Republika Grecka nie mogła się wycofać bez przyjęcia odpowiedzialności za wydatki związane z jej uczestnictwem w projekcie Abudża II.

24. Ponadto Sąd orzekł, że zobowiązania finansowe Republiki Greckiej wynikają również z postanowień uzgodnienia wstępnego, a w szczególności z art. 15 ust. 1 uzgodnienia. Zgodnie z tym przepisem państwo, które nie podpisze uzgodnienia dodatkowego, może uchylić się od zobowiązań finansowych związanych z projektem. Jednakże Sąd zasugerował, że w przypadku podpisania przez dane państwo uzgodnienia dodatkowego (jak w przypadku Republiki Greckiej) ma miejsce sytuacja odwrotna.

25. Jeśli chodzi o argument, że ratyfikacja uzgodnienia dodatkowego stanowi warunek konieczny dla jego wejścia w życie, Sąd orzekł, że zgodnie z art. 14 uzgodnienia dodatkowego stosowało się ono tymczasowo do Republiki Greckiej od dnia 1 lutego 1999 r. do października 2000 r. Dla Sądu oznaczało to, że Republika Grecka nie powinna zapominać o tym tymczasowym stosowaniu, powołując się na okoliczność, że nie ratyfikowała tego uzgodnienia.

26. Wreszcie jeśli chodzi o argument Republiki Greckiej, że zwiększenie kosztu projektu może zostać uznane za „zasadniczą zmianę okoliczności”, która zwolniłaby ją ze zobowiązań finansowych, Sąd orzekł, że w odniesieniu do projektu budowy budynku zwiększenie kosztu projektu nie może zostać uznane za „zasadniczą zmianę okoliczności”. Ponadto Republika Grecka zaakceptowała wzrost kosztu projektu, wiadomy od początku projektu Abudża II, i nie zgłosiła żadnego sprzeciwu wówczas, gdy jej udział w projekcie został zwiększony w następstwie wycofania się licznych państw członkowskich pomiędzy 1997 a 1999 r.

27. Sąd orzekł, że z powyższego wynika, że należy uznać, iż Republika Grecka jest odpowiedzialna za wszystkie wydatki związane z jej udziałem w projekcie Abudża II.

28. W związku z powyższym Sąd oddalił pierwszą część zarzutu jako bezpodstawną.

29. Poprzez drugą część jedynego zarzutu Republika Grecka zarzuciła naruszenie rozporządzenia finansowego oraz rozporządzenia nr 2342/2002.

30. Jeśli chodzi o twierdzenie Republiki Greckiej, że zarówno w odniesieniu do projektu Abudża I, jak i projektu Abudża II w sposób oczywisty niejasne są dochodzone kwoty i ich uzasadnienie, Sąd podkreślił, że potrącenie na podstawie art. 73 ust. 1 rozporządzenia finansowego nie jest wykluczone wówczas, gdy zadłużenie to jest kwestionowane lub gdy doszło do negocjacji pomiędzy Komisją a dłużnikiem dotyczących tego zadłużenia. W przeciwnym wypadku dłużnik mógłby w nieskończoność odraczać windykację zadłużenia.

31. Sąd uznał, że pomimo iż w 2002 r. mogła istnieć wątpliwość w zakresie wierzytelności, w następstwie rozmów pomiędzy stronami oraz w wyniku nowej oceny akt Komisja dokonała pewnych ustaleń odnośnie do należnych kwot w 2004 r., kiedy to przystąpiła do windykacji.

32. Ponadto Sąd stwierdził, że Republika Grecka nie przedstawiła żadnego dowodu, który mógłby potwierdzić, iż Komisja nie przestrzegała procedury przewidzianej przez sporne rozporządzenia, oraz że nie miała ona prawa przyjąć, że wierzytelność była „pewna, wyrażona w pieniądzu i wymagalna”. Z powyższego wynika, że przesłanki windykacji w drodze potrącenia były spełnione w dacie zaskarżonej decyzji.

33. Wreszcie Sąd odrzucił twierdzenie Republiki Greckiej, że Komisja nie była uprawniona do dokonania windykacji w drodze potrącenia z tego powodu, że sporne wierzytelności miały przysługiwać partnerom, a nie Wspólnocie, a zatem windykacja nie zmierzała do ochrony interesów finansowych Wspólnot, co stanowi przedmiot wspominanych rozporządzeń. Sąd uznał przeciwnie, że sporne wierzytelności były wierzytelnościami przysługującymi Wspólnocie, gdyż w odniesieniu do projektów Abudża I i II Komisja była pełnomocnikiem uczestniczących stron.

34. W związku z powyższym Sąd oddalił jako bezpodstawną drugą część jedynego zarzutu.

IV — Żądania stron wniesione do Trybunału Sprawiedliwości

35. Republika Grecka wniosła do Trybunału o: — uznanie niniejszego odwołania za dopuszczalne; — uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich w zaskarżonej części; — uwzględnienie żądań zawartych w skardze; — obciążenie Komisji kosztami postępowania.

36. Komisja wniosła do Trybunału o: — uznanie odwołania za niedopuszczalne; — ewentualnie uznanie odwołania za oczywiście bezpodstawne i oddalenie odwołania w całości; — w każdym przypadku obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

V — W przedmiocie odwołania

A — Zarzuty odwołania

1. Pierwszy zarzut odwołania

37. Republika Grecka twierdzi, że Sąd niewłaściwe zinterpretował art. 12, 13 i 15 wstępnego uzgodnienia w sprawie porozumienia i art. 14 uzgodnienia w sprawie dodatkowego porozumienia, a także zasady dobrej wiary i ochrony uzasadnionych oczekiwań.

38. Republika Grecka twierdzi, że Sąd popełnił błąd, orzekając, iż obowiązki państw członkowskich związane z projektami Abudża I i Abudża II określane są poprzez zachowanie się każdego z państw członkowskich, zamiast przyjąć, że mają one czysto umowny charakter i ustalane są na podstawie postanowień dwóch wymienionych wyżej uzgodnień. Tymczasem właściwa wykładnia art. 12, 13 i 15 wstępnego uzgodnienia w sprawie porozumienia i art. 14 uzgodnienia w sprawie dodatkowego porozumienia prowadzi do wniosku, że w odniesieniu do Republiki Greckiej nie powstały żadne obowiązki o charakterze pieniężnym, jako że uzgodnienie w sprawie dodatkowego porozumienia zostało przez nią podpisane, lecz nie było ratyfikowane. W związku z tym nie doszło do zatwierdzenia przez Republikę Grecką tego dokumentu i w konsekwencji w przypadku tego państwa członkowskiego nie wystąpiły wszystkie przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest powstanie obowiązków o charakterze pieniężnym.

39. Republika Grecka twierdzi, że zasada dobrej wiary jest istotna wyłącznie dla celów ustalenia, czy państwo członkowskie brało udział w projekcie Abudża II, a nie w celu ustalenia obowiązków wynikających z takiego uczestnictwa. Obowiązki te muszą być ustalane wyłącznie na podstawie postanowień umownych, a zachowanie się każdego z państw członkowskich nie ma znaczenia w tym względzie.

40. W tym zakresie Republika Grecka podnosi, że Sąd niewłaściwe zinterpretował art. 13 uzgodnienia wstępnego, który „po zatwierdzeniu [uzgodnienia dodatkowego]” wymaga „całkowitego pokrycia ciążących na nich kosztów” przez dane państwa członkowskie. Samo tymczasowe stosowanie uzgodnienia dodatkowego nie wystarczy do powstania obowiązków o charakterze pieniężnym ustanowionych w art. 12 i 13 uzgodnienia wstępnego, które wymagają zatwierdzenia uzgodnienia dodatkowego.

41. Sąd niewłaściwe zinterpretował również art. 14 uzgodnienia dodatkowego, zgodnie z którym ratyfikacja stanowi warunek konieczny do wejścia w życie tego uzgodnienia, a zatem również do powstania obowiązków o charakterze pieniężnym po stronie uczestniczących państw członkowskich.

2. Drugi zarzut odwołania

42. Republika Grecka podnosi, że Sąd niewłaściwie zinterpretował postanowienie art. 15 wstępnego uzgodnienia w sprawie porozumienia, stwierdzając, iż przed podpisaniem uzgodnienia w sprawie dodatkowego porozumienia partnerzy zawarli w dniu 24 lutego 1997 r. w sposób dorozumiany porozumienie o realizacji projektu i że w związku z tym wymieniony wyżej art. 15 ust. 1 został uchylony lub przynajmniej zmieniony.

B — W przedmiocie dopuszczalności

1. Pierwszy zarzut niedopuszczalności

43. Komisja twierdzi, że odwołanie jest niedopuszczalne z tego powodu, że opiera się na wykładni uzgodnień w sprawie porozumienia, które nie stanowią części prawa wspólnotowego. W związku z tym odwołanie nie opiera się na żadnej z podstaw wymienionych w art. 58 Statutu Trybunału Sprawiedliwości jako możliwych podstawach odwołania.

44. Artykuł 58 Statutu stanowi, że odwołanie do Trybunału Sprawiedliwości jest ograniczone do kwestii prawnych. Postanowienie to jest rozumiane jako ograniczenie kompetencji Trybunału Sprawiedliwości w postępowaniu odwoławczym do kontrolowania zgodności z prawem rozstrzygnięć Sądu.

45. W niniejszej sprawie pojawia się trudność wynikająca z faktu, jak ujął to Sąd, że „stosunki pomiędzy Komisją a państwami członkowskimi wynikające z ich współpracy w ramach projektowania, planowania i wykonania projektów Abudża I i Abudża II należą do zakresu tytułu V traktatu WE” ( 6 ). Jednakże Sąd prawidłowo zauważył, że „w ramach traktatu WE, w brzmieniu wynikającym z traktatu z Amsterdamu, kompetencje Trybunału Sprawiedliwości zostały wymienione w sposób wyczerpujący w art. 46 WE. Artykuł ten nie przewiduje żadnej kompetencji Trybunału w ramach tytułu V traktatu WE” ( 7 ). Zatem uzgodnienia w sprawie porozumienia jako takie nie należą do właściwości Trybunału.

46. Niemniej jednak odnośnie do zawisłego przed nim sporu orzekł, iż „wiadomo, że Komisja dokonała windykacji spornych kwot w drodze aktu wydanego na podstawie rozporządzenia finansowego i rozporządzenia 2342/2002, a zatem akt dotyczący potrącenia należy do dziedziny prawa wspólnotowego” ( 8 ).

47. Sąd orzekł ponadto, że „z zakresu zastosowania rozporządzenia finansowego, a zwłaszcza z jego art. 1 wynika, iż przewidziana w jego art. 73 ust. 1 procedura windykacji poprzez potrącenie nie ma zastosowania do kwot wchodzących do budżetu wspólnotowego. Tymczasem nie kwestionowano, że Komisja była uprawniona na podstawie art. 268 WE — który przewiduje wpisanie do budżetu zarówno wydatków Wspólnoty, jak i określonych wydatków poniesionych przez instytucje w związku z postanowieniami traktatu o Unii Europejskiej dotyczącymi wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa — do obciążenia budżetu wspólnotowego wydatkami poniesionymi na projekty Abudża I i Abudża II” ( 9 ).

48. Moim zdaniem Sąd wyciągnął prawidłowe wnioski logiczne z art. 268 WE, który stanowi, że nie tylko wydatki Wspólnoty, ale również niektóre wydatki wynikłe dla instytucji w związku z postanowieniami traktatu o Unii Europejskiej dotyczącymi wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa obciążają budżet. Postanowienie to znajduje odbicie w art. 28 ust. 2 TUE. Postanowienia te skutkowały zrównaniem, w szerokim zakresie, budżetowego traktowania takich wydatków z traktowaniem wydatków poniesionych zgodnie z traktatem WE ( 10 ). Wynika z tego, że art. 73 ust. 1 rozporządzenia finansowego, który przewiduje, że windykacja przez potrącenie wierzytelności, które Wspólnota posiada względem dłużnika, z wierzytelnością, którą ten z kolei posiada względem Wspólnoty, ma równe zastosowanie do wydatków, które wynikły dla instytucji w związku z postanowieniami traktatu o Unii Europejskiej dotyczącymi wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa i które obciążają budżet Wspólnoty, tak jak wydatki Wspólnoty.

49. Jako akt prawa wspólnotowego akt potrącenia podlega kontroli sądownictwa wspólnotowego na podstawie art. 230 WE. Kontrola taka, dla swej skuteczności i kompleksowości, często wymaga weryfikacji istnienia potrącanego zadłużenia ( 11 ). W niniejszej sprawie Sąd musiał dokonać wykładni zarówno uzgodnienia wstępnego, jak i dodatkowego w zakresie, w jakim ich wykładnia była niezbędna w celu zapewnienia kompleksowej kontroli sądowej zgodności z prawem aktu potrącenia.

50. Moim zdaniem z faktu, że Sąd był uprawniony do dokonania ustaleń faktycznych dotyczących dwóch uzgodnień w sprawie porozumienia oraz przystąpił do tego, logicznie wynika, że całkiem uzasadnione jest, aby na etapie odwołania do Trybunału Sprawiedliwości zarzut odwołania dotyczył wykładni tych dwóch uzgodnień. Jednakże choć taki zarzut odwołania dotyczy kwestii prawnej, która musi zostać zbadana w niniejszej sprawie w celu zweryfikowania zgodności z prawem aktu prawa wspólnotowego (aktu potrącenia), ten zarzut odwołania nie dotyczy w istocie błędnej wykładni prawa wspólnotowego. Skoro zarzuty odwołania przytoczone przez wnoszącą odwołanie nie należą do wymienionych w art. 58 Statutu Trybunału Sprawiedliwości, trzeba ustalić, czy Trybunał Sprawiedliwości może mimo to wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie zarzutów odwołania dotyczących tych kwestii prawnych.

51. W związku z tym należy po pierwsze zaznaczyć, że w kontekście postępowania innego niż odwoławcze do Trybunału Sprawiedliwości często zwracano się o dokonanie wykładni prawa międzynarodowego publicznego ( 12 ).

52. Po drugie należy przypomnieć, że celem postępowania odwoławczego jest zapewnienie dwuetapowego systemu ochrony prawnej, dzięki któremu orzeczenia sądowe w większym stopniu spełniają wymogi praworządności ( 13 ).

53. Wreszcie nie można wykluczyć, że restryktywne brzmienie art. 58 Statutu Trybunału Sprawiedliwości wywierałoby skutki względem innych typów odwołań, w których występują kwestie prawne, a które, ściśle rzecz ujmując, nie dotyczą wykładni prawa wspólnotowego. Ma to miejsce w przypadku odwołań od wyroków wydanych przez Sąd zgodnie z art. 238 WE. W takich postępowaniach Sąd może orzekać głównie, jeśli nie wyłącznie, w oparciu o prawo krajowe właściwe dla umowy zawierającej klauzulę arbitrażową. Jeśli zarzut Komisji oparty na art. 58 Statutu Trybunału Sprawiedliwości miałby zostać uwzględniony w niniejszej sprawie odnośnie do ustaleń dotyczących tytułu V traktatu UE, moim zdaniem mogłoby to również stać na przeszkodzie temu, by strona wnosząca odwołanie od wyroku Sądu wydanego w trybie art. 238 WE mogła skutecznie powoływać się na naruszenia prawa dotyczące rozstrzygnięć Sądu w zakresie danego prawa krajowego. Moim zdaniem trudno jest pogodzić to z zamiarem zapewnienia dwuetapowego systemu ochrony prawnej.

54. W związku z tym uważam, że należy uznać, iż zarzuty dotyczące wykładni uzgodnień w sprawie porozumienia mieszczą się w granicach kwestii prawnych, które podlegają kontroli Trybunału w kontekście niniejszego odwołania.

55. Pierwszy zarzut niedopuszczalności należy więc oddalić.

2. Drugi zarzut niedopuszczalności

56. Komisja twierdzi, że odwołanie jest niedopuszczalne z uwagi na to, że podniesione zarzuty nie mają znaczenia dla sprawy. Zdaniem Komisji zaskarżony wyrok pozostawałby ważny nawet w mało prawdopodobnej sytuacji, gdyby oba zarzuty odwołania zostały uznane za dopuszczalne i zasadne. Bardziej precyzyjnie rzecz ujmując, Komisja twierdzi, że wnosząca odwołanie nie kwestionuje ustalenia zawartego w pkt 100 zaskarżonego wyroku, w myśl którego tylko partner, który wycofał się z projektu bez podpisywania uzgodnienia dodatkowego, może uchylić się od zobowiązań finansowych, w przeciwieństwie do partnera, który podpisze uzgodnienie dodatkowe bez ratyfikowania go. Według Komisji odwołujący się nie kwestionuje również ustalenia zawartego w pkt 101 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym Republika Grecka również ponosi odpowiedzialność finansową w wyniku tymczasowego stosowania uzgodnienia dodatkowego.

57. Choć Republika Grecka być może nie zakwestionowała w sposób szczególny uzgodnień zawartych w pkt 100 oraz 101, z podniesionego przez nią argumentu dotyczącego pierwszej podstawy odwołania oraz z części zaskarżonego wyroku, do której się odniosła, wynika, że Republika Grecka nie zgadza się zasadniczo z ustaleniami Sądu zawartymi w tych punktach. Po pierwsze, kwestionuje ustalenie prawne, w myśl którego zgodnie z art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego podpisanie uzgodnienia w sprawie dodatkowego porozumienia skutkuje po stronie Republiki Greckiej zobowiązaniami finansowymi odmiennymi od zobowiązań partnerów, którzy nie podpisali uzgodnienia dodatkowego. Po drugie, w zakresie, w jakim Republika Grecka odrzuca możliwość powstania zobowiązań finansowych przed ratyfikacją uzgodnienia dodatkowego oraz w sposób wyraźny twierdzi, że Sąd dokonał błędnej wykładni art. 14 uzgodnienia dodatkowego, który przewiduje tymczasowe stosowanie tego uzgodnienia, w sposób nieunikniony kwestionuje tezę, że tymczasowe stosowanie uzgodnienia dodatkowego wobec sygnatariuszy uzgodnienia tymczasowego mogło skutkować nałożeniem zobowiązań finansowych na tych sygnatariuszy uzgodnienia dodatkowego, którzy go nie ratyfikowali. W związku z tym najwyraźniej pierwszy zarzut odwołania również obejmuje ustalenia Sądu zawarte w pkt 100 i 101 zaskarżonego wyroku. W konsekwencji jeśli Trybunał uznałby pierwszy zarzut za zasadny, to uznałby, że ustalenia dokonane przez Sąd w pkt 100 i 101 zaskarżonego wyroku są nieważne.

58. Omawiany zarzut niedopuszczalności należy więc oddalić.

C — Co do istoty sprawy

1. Pierwszy zarzut odwołania

59. Kluczową kwestią w niniejszej sprawie jest to, czy Sąd popełnił błąd, orzekając, że Republika Grecka posiadała dług o charakterze pieniężnym wobec budżetu Wspólnoty, co wynikało ze zobowiązań finansowych zaciągniętych z tytułu jej planowanego udziału w projekcie Abudża II.

60. W zaskarżonym wyroku Sąd dokonał oceny istnienia zobowiązań finansowych w świetle brzmienia uzgodnień wstępnego i dodatkowego, jak również w świetle zasad dobrej wiary oraz ochrony uzasadnionych oczekiwań. Ponadto w pkt 100 i 101 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że zobowiązanie finansowe powstało na podstawie art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego (biorąc pod uwagę, że Republika Grecka podpisała uzgodnienie dodatkowe) oraz w związku z tym, że na podstawie art. 14 uzgodnienie dodatkowe było stosowane tymczasowo, począwszy od pierwszego dnia drugiego miesiąca następującego po jego podpisaniu.

61. Republika Grecka twierdzi, że ustalenie zobowiązań finansowych powinno opierać się wyłącznie na warunkach postanowień umownych, a zachowanie Republiki Greckiej nie może być brane pod uwagę dla celów ustalenia istnienia jakichkolwiek zobowiązań finansowych. W istocie Republika Grecka przyjmuje pogląd, że znaczenie mają tylko warunki umowne, a żadne zobowiązania finansowe nie mogły powstać przed wyrażeniem przez nią zgody na związanie się uzgodnieniem dodatkowym, czyli przed ratyfikowaniem tego uzgodnienia.

62. W pierwszej kolejności można przypomnieć, że tak jak już wcześniej wspomniałem odnośnie do dopuszczalności niniejszego odwołania, dwa uzgodnienia stanowiące przedmiot sporu zostały przyjęte na podstawie tytułu V traktatu o Unii Europejskiej dotyczącego wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, zwanego powszechnie „drugim filarem” Unii Europejskiej. Postanowienia tego tytułu stanowią podstawę praw i obowiązków, które reguluje prawo międzynarodowe ( 14 ). W języku prawnym oznacza to, że uzgodnienia stanowią umowy międzynarodowe ( 15 ), które jak się okazuje — zgodnie z treścią preambuły — zostały zawarte pomiędzy Komisją Europejską z jednej strony a kilkoma państwami, w tym Republiką Grecką, z drugiej strony ( 16 ). Z charakteru tych instrumentów prawnych wynika, że należy je interpretować zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego publicznego ( 17 ).

63. W tym względzie ze zwyczajowego prawa międzynarodowego w formie skodyfikowanej ( 18 ) w art. 31 konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów wynika, że istnieją trzy główne elementy wykładni traktatu: (i) tekst; (ii) kontekst oraz (iii) przedmiot i cel.

64. W przypadku uzgodnień, które stanowią przedmiot sporu, postanowieniem, które jest najbardziej istotne dla celów ustalenia zobowiązań finansowych wycofującego się partnera, jest z pewnością art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego. Reguluje on skutki wycofania się partnera z projektu Abudża II. Stanowi on zasadniczo, że „jeżeli jeden z partnerów postanowi wycofać się z projektu Abudża II, nie podpisując uzgodnienia dodatkowego, postanowienia uzgodnienia wstępnego — włączywszy w to zobowiązania finansowe przewidziane w art. 12 i 13 — przestają być stosowane wobec wycofującego się wspólnika”.

65. Jasne jest, że Republika Grecka kwestionuje ustalenia Sądu zawarte w pkt 100 zaskarżonego wyroku ( 19 ), twierdząc w odwołaniu, że sytuacja prawna państwa, które podpisało, ale nie ratyfikowało uzgodnienia dodatkowego, a które w związku z tym nie jest stroną uzgodnienia dodatkowego, nie różni się — szczególnie jeśli chodzi o zobowiązania finansowe — od sytuacji prawnej państwa, które nigdy nie podpisało porozumienia dodatkowego.

66. Moim zdaniem nie można zgodzić się z taką argumentacją.

67. Po pierwsze, art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego w sposób wyraźny odnosi się do podpisania uzgodnienia dodatkowego, a nie do jego ratyfikacji. Wskazuje to na to, że strony wyraziły zgodę na nadanie szczególnej wagi, w kontekście wycofania się partnerów z projektu Abudża II, podpisaniu uzgodnienia dodatkowego, a nie jego ratyfikacji. Taki wybór zdarzenia przyszłego jako punktu wyjścia dla wywołania pewnych skutków prawnych jest niezależny od faktu, że jedynie ratyfikacja uzgodnienia dodatkowego pozwala na wejście w życie uzgodnienia dodatkowego.

68. Zatem nic nie wskazuje na to, że uzgodnienie w sprawie porozumienia musiało zostać ratyfikowane oraz musiało wejść w życie po to, aby postanowienia dotyczące wycofania się ustanowione w art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego wywołały skutki prawne.

69. Moim zdaniem Sąd był w związku z tym upoważniony do dokonania ustalenia zawartego w art. 100 wyroku, od którego wniesiono odwołanie, zgodnie z którym zobowiązania finansowe Republiki Greckiej wynikają z warunków uzgodnienia wstępnego. Moim zdaniem wystarczy to, by uznać, że wyrok Sądu powinien zostać utrzymany w mocy.

70. Po drugie oraz na poparcie ostatniej konkluzji ważne jest wskazanie, że poprzez złożenie podpisu Republika Grecka wyraziła zgodę — stosownie do art. 14 uzgodnienia dodatkowego — na tymczasowe stosowanie porozumienia, począwszy od pierwszego dnia drugiego miesiąca następującego po jego podpisaniu do chwili jego wejścia w życie po ratyfikacji przez sygnatariuszy lub oświadczeniu wobec pozostałych sygnatariuszy zamiaru niedokonania ratyfikacji porozumienia.

71. Choć, jak już wykazałem powyżej, podpisanie uzgodnienia dodatkowego wystarczy, aby art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego wywołał skutki prawne, okoliczność, że uzgodnienie dodatkowe było tymczasowo stosowane, ma dodatkowe znaczenie dla celów ustalenia, czy Republika Grecka była już związana zobowiązaniami finansowymi w momencie wycofywania się z projektu Abudża II.

72. Choć umowa międzynarodowa co do zasady nie ma skutku wiążącego wobec państwa — sygnatariusza aż do chwili ratyfikacji ( 20 ), układające się strony mogą zastrzec, że umowa będzie stosowana tymczasowo przed jej wejściem w życie ( 21 ). Celem takiego tymczasowego stosowania jest pozbawienie sygnatariuszy bodźca do odejścia od reżimu traktatowego poprzez opóźnianie ratyfikacji traktatu lub brak jego ratyfikacji, zmuszając ich do ponoszenia kosztów zobowiązań traktatowych już od chwili jego podpisania ( 22 ).

73. Zatem okoliczność, iż sygnatariusze uzgodnienia dodatkowego wyrazili zgodę na jego tymczasowe stosowanie, wyraźnie wskazuje na ich zamiar przyjęcia skutków, czy to finansowych, czy też innych, wypływających z tymczasowego stosowania uzgodnienia, do chwili oświadczenia przez sygnatariusza pozostałym partnerom swego zamiaru niedokonania ratyfikacji uzgodnienia.

74. W konsekwencji sądzę, że Sąd nie popełnił błędu, orzekając w pkt 101 zaskarżonego wyroku, że Republika Grecka nie mogła nie uwzględnić tegoż stosowania tymczasowego, powołując się na to, że nie ratyfikowała uzgodnienia.

75. Wynika z tego, że Sąd prawidłowo ustalił w pkt 100 i 101 zaskarżonego wyroku, że istnienie zobowiązania finansowego wynika z art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego oraz tymczasowego stosowania uzgodnienia dodatkowego.

76. W związku z tym wątpliwe jest, czy dla wyniku niniejszego odwołania w ogóle istotne jest, czy Sąd popełnił błąd przy stosowaniu zasad dobrej wiary i ochrony uzasadnionych oczekiwań w związku z art. 12, 13 i 15 wstępnego uzgodnienia w sprawie porozumienia oraz art. 14 uzgodnienia w sprawie porozumienia dodatkowego.

77. W każdym razie oraz aby opinia była kompletna, można pokrótce stwierdzić, że moim zdaniem Sąd mógł również powołać się na zasadę dobrej wiary na poparcie wniosku, że po stronie Republiki Greckiej istniało zobowiązanie finansowe, zobowiązanie to wynikało z ratyfikowania przez nią uzgodnienia wstępnego oraz podpisania uzgodnienia dodatkowego.

78. Tak jak słusznie przypomniał Sąd, zasada dobrej wiary jest zasadą zwyczajowego prawa międzynarodowego, której istnienie zostało uznane przez Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej utworzony w ramach Ligi Narodów ( 23 ). Jest ona w pewnym stopniu ( 24 ) konsekwencją w prawie międzynarodowym publicznym zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, funkcjonującej we wspólnotowym porządku prawnym ( 25 ).

79. Dodać można, że niedawno Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że „jedną z podstawowych zasad regulujących tworzenie i wykonywanie obowiązków prawnych, bez względu na ich źródło, jest zasada dobrej wiary” ( 26 ).

80. Jednakże precyzyjna definicja ( 27 ) oraz rola zasady dobrej wiary w prawie międzynarodowym nie są łatwe do uchwycenia ( 28 ). Niemniej jednak wiadomo, iż zasada dobrej wiary, gdy stosowana jest do stosunków umownych na podstawie prawa międzynarodowego, implikuje rozsądne i słuszne stosowanie postanowień umownych do okoliczności danej sprawy. Zasada dobrej wiary jest w szczególności zasadą stanowiącą wskazówkę dla interpretacji okoliczności faktycznych ( 29 ).

81. Najbardziej istotne dla sprawy zawisłej przed Trybunałem jest to, że dobra wiara wymaga, aby wyrażony zamiar był zgodny z prawdziwym zamiarem, a bardziej ogólnie rzecz ujmując, aby rzeczywistość prawna była zgodna z wrażeniem prawnym (czyli zgodna z wrażeniem stworzonym przez twierdzenia lub zachowanie ze strony podmiotów prawnych) ( 30 ). Ten skutek zasady dobrej wiary wydaje się zbiegać z zasadą allegans contraria non est audiendus, znaną powszechnie jako zasada zaprzeczania w prawie międzynarodowym ( 31 ).

82. W świetle różnych ustaleń faktycznych Sądu, zgodnie z którymi Republika Grecka wywołała u partnerów, w okresie od kwietnia 1994 r. do września 2000 r., oczekiwanie, że będzie nadal uczestniczyć w projekcie Abudża II, Sąd słusznie powołał się na zasadę dobrej wiary na poparcie swego wniosku, że Republika Grecka nie mogła się wycofać bez przyjęcia odpowiedzialności za wydatki związane z jej uczestnictwem w projekcie Abudża II.

83. Taki wniosek znajduje potwierdzenie — poza ogólnym rozumieniem zasady dobrej wiary — w istnieniu zwiększonego obowiązku w zakresie dobrej wiary ( 32 ), który ciąży na państwach członkowskich Unii Europejskiej, jeśli chodzi o ich stosunki wzajemne, jak i stosunki z instytucjami Unii Europejskiej w wyniku członkowstwa w UE ( 33 ). W niniejszej sprawie obowiązek taki istniał po stronie Republiki Greckiej w stosunkach tego państwa z Komisją oraz państwami partnerskimi w projekcie Abudża II.

84. Uważam, że z przyczyn podanych powyżej pierwszy zarzut odwołania jest niezasadny.

2. Drugi zarzut odwołania

85. Skoro uważam, że zobowiązania finansowe wobec Grecji powstały już w wyniku postanowień uzgodnień wstępnego i dodatkowego, okazuje się, że dla wyniku niniejszego postępowania odwoławczego nie jest istotne, czy Sąd miał rację, ustalając, że takie zobowiązania finansowe powstały również w wyniku dorozumianego porozumienia zawartego na spotkaniu w dniu 24 lutego 2007 r.

86. W związku z tym drugi zarzut odwołania jest nieskuteczny i powinien być oddalony.

87. Z wszystkich przedstawionych powyżej rozważań wynika, że odwołanie musi zostać oddalone w całości.

VI — W przedmiocie kosztów

88. Zgodnie z art. 69 ust. 2 regulaminu Trybunału Sprawiedliwości, który ma zastosowanie do postępowania odwoławczego zgodnie z art.118 tego regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Skoro Komisja wniosła o obciążenie Republiki Greckiej kosztami, a Republika Grecka jest stroną przegrywającą, to kosztami należy obciążyć Republikę Grecką.

VII — Wnioski

89. Z przyczyn podanych powyżej proponuję, aby Trybunał: 1) oddalił odwołanie; 2) obciążył Republikę Grecką kosztami postępowania.

( 1 ) Język oryginału: angielski.

( 2 ) Zb.Orz. s. II-63

( 3 ) Dz.U. L 248, s. 1.

( 4 ) Dz.U. L 357, s. 1.

( 5 ) Seria: Traktaty Narodów Zjednoczonych, tom 1155, s. 331.

( 6 ) Punkt 74 zaskarżonego wyroku.

( 7 ) Punkt 73 zaskarżonego wyroku.

( 8 ) Punkt 74 zaskarżonego wyroku.

( 9 ) Punkt 111 zaskarżonego wyroku. W zakresie istotnym dla niniejszej sprawy art. 268 WE stanowi: „Wydatki administracyjne wynikłe dla instytucji w związku z postanowieniami traktatu o Unii Europejskiej dotyczącymi wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz współpracy w dziedzinach wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych obciążają budżet. Wydatki operacyjne wynikłe w związku z wprowadzaniem w życie tych postanowień mogą, na warunkach w nich określonych, obciążać budżet”.

( 10 ) Zobacz P. Léger, Commentaire article par article des traités UE et CE, 2000, s. 1806.

( 11 ) Nie będzie to miało przykładowo miejsca w przypadku zakwestionowania czynności kompensacji jedynie na podstawach proceduralnych.

( 12 ) Zobacz ostatni przykład postępowania o naruszenie, wyrok z dnia 30 maja 2006 r. w sprawie C-459/03 Komisja przeciwko Irlandii, Zb.Orz. s. I-4635 oraz w postępowaniu prejudycjalnym, wyrok z dnia w sprawie C-431/05 Merck Genéricos — Produtos Farmacêuticos, Zb.Orz. s. I-7001.

( 13 ) Zobacz D. Waelbroeck, Le transfert des recours directs au Tribunal de première instance des Communautés européennes — Vers une meilleure protection des justiciables?, w: La réforme du système juridictionnel communautaire, Éditions de l’Université de Bruxelles, 1994, s. 87–97.

( 14 ) Zobacz w tym aspekcie M.-G. Garbagnati Ketvel, The jurisdiction of the European Court of Justice in respect of Common Foreign and Security Policy, w: International and Comparative Law Quarterly, vol. 55, styczeń 2006, s. 77–120, s. 82; I. Macleod, I. D. Hendry, S. Hyett, The External Relations of the European Communities, Clarendon Oxford Press, 1996, s. 424.

( 15 ) Dla wzmocnienia tego stwierdzenia wypada wskazać interesującą okoliczność, że wejście w życie obu uzgodnień wydaje się być uzależnione od ich uprzedniej ratyfikacji przez strony. Tymczasem tego rodzaju formalność jest z zasady zastrzeżona dla aktów umownych z zakresu prawa międzynarodowego publicznego.

( 16 ) Choć ten rodzaj porozumień z pewnością zawiera szereg interesujących kwestii prawnych, takich jak kompetencja Komisji do zawierania takich umów na podstawie tytułu V traktatu UE, ich dogłębna analiza z pewnością wykracza poza zakres niniejszej sprawy.

( 17 ) Jeśli chodzi o uzgodnienie dodatkowe, ustalenie to moim zdaniem nie wyklucza stosowania „zasad ogólnych wspólnych dla systemów prawnych państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej”, jak stanowi art. 13 ust. 2 uzgodnienia dodatkowego w związku z regułami prawa międzynarodowego, bez względu na to, czy mogą być zidentyfikowane.

( 18 ) Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej istotnie uznał, że zasady zawarte w art. 31 i 32 konwencji wiedeńskiej odzwierciedlają zwyczajowe prawo międzynarodowe (Libia przeciwko Czadowi, Raporty CIJ, 1994, s. 4, pkt 41).

( 19 ) „Zgodnie z tym, co przyznała Republika Grecka (zob. pkt 56 powyżej), z art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego wynika, że uczestniczący partner, który nie podpisze uzgodnienia dodatkowego, może uchylić się od zobowiązań finansowych związanych z projektem (zob. pkt 15 powyżej). Tymczasem wiadomo, że Republika Grecka podpisała uzgodnienie dodatkowe. W okolicznościach niniejszej sprawy art. 15 ust. 1 uzgodnienia wstępnego należy rozumieć w sposób całkowicie sprzeczny z wykładnią dokonaną przez Republikę Grecką”.

( 20 ) Zazwyczaj sygnatariusz będzie związany jedynie prawem międzynarodowym po ratyfikacji porozumienia zgodnie z regułami prawa krajowego.

( 21 ) Artykuł 25 konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów.

( 22 ) A. M. Niebrugge, Provisional application of the Energy Charter Treaty: the Yukos arbitration and the future place of provisional application in international law, Chicago Journal of International Law, lato 2007, vol. 8, s. 355, 359.

( 23 ) Wyrok, od którego wniesiono odwołanie, pkt 85.

( 24 ) Równość pomiędzy tymi dwoma zasadami moim zdaniem nie jest pełna, gdyż zasada dobrej wiary w prawie międzynarodowym publicznym wydaje się posiadać szerszy zakres niż zasada uzasadnionych interesów na podstawie prawa wspólnotowego.

( 25 ) Sądzę, że zastosowanie słowa „odpowiednik” jest w związku z tym właściwsze z uwagi na to, że ma zabarwienie bardziej neutralne niż słowo „konsekwencja”, które Sąd zastosował w pkt 87 zaskarżonego wyroku, powołując się na orzecznictwo tego Sądu w wyroku z dnia 22 stycznia 1997 r. w sprawie T-115/94 Opel Austria przeciwko Radzie, Rec. s. II-39, pkt 93. W istocie, moim zdaniem, wyrażenie „konsekwencja” w sposób nieunikniony implikuje, że zasada prawa wspólnotowego ochrony uzasadnionych oczekiwań ma pierwszeństwo, co do terminu i ważności, przed zasadą dobrej wiary prawa międzynarodowego. W związku z tym można również nawiązać do opinii rzecznika generalnego F.G. Jacobsa w sprawie C-162/96 Racke, Rec. s. I-3655, w której w pkt 76 nie zastosował on terminu „konsekwencja”, ale ujął kwestię w następujący sposób: „w sprawie Opel Austria zasada dobrej wiary prawa międzynarodowego została zasymilowana ze wspólnotową zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań”.

( 26 ) Australia przeciwko Francji (sprawa testów nuklearnych), Raporty CIJ, 1974, s. 253, pkt 268.

( 27 ) Jeśli chodzi o definicję, zobacz J. F. O’Connor, Good Faith in International Law, Dartmouth Publishing Company, 1991, s. 124.

( 28 ) Zobacz między innymi M. Virally, Review essay: good faith in public international law, w: The American Journal of International Law, 1983, vol. 77, s. 130.

( 29 ) S. Sur stwierdza w L’interprétation de droit international public, Librairie générale de droit et de jurisprudence, Paris 1974, że: „l’interprétation des circonstances n’est pas soumise à des règles, encore moins à des méthodes très précises. Leur diversité constitue une base multiple et il ne reste qu’un principe, celui de la bonne foi”. Zobacz również E. Zoller, La bonne foi en droit international public, Pedone, 1977, s. 227.

( 30 ) Zobacz M. Virally, op.cit. w przypisie 28, s. 131 i 133.

( 31 ) B. Cheng, General Principles of Law as applied by International Courts and Tribunals, red. M. Nijhoff, La Haye, 1953, s. 141 i 142; L. McNair, The Laws of Treaties, Oxford Clarendon Press, 1961, s. 485. Jak wyjaśnił L. McNair, zasada ta zapobiega przedstawianiu odmiennego stanu faktycznego przez osobę, która składa oświadczenie lub zgadza się z oświadczeniem, na które powołuje się inna osoba w zakresie wpływającym na jej sytuację.

( 32 ) Zobacz E. Zoller, op.cit. w przypisie 28, pkt 157. Autorka uważa, że wzmożona dobra wiara (autorka stosuje wyrażenie „bonne foi renforcée”) funkcjonuje w organizacjach międzynarodowych i ma zastosowanie zarówno do państw członkowskich, jak i organów organizacji.

( 33 ) Istnienie takiego wzmocnionego obowiązku do działania w dobrej wierze, moim zdaniem, odzwierciedla art. 11 ust. 2 UE, który stanowi, że „państwa członkowskie popierają, aktywnie i bez zastrzeżeń, politykę zewnętrzną i bezpieczeństwa Unii w duchu lojalności i wzajemnej solidarności”. Potwierdza to okoliczność, że o ile chodzi o traktat WE, wydaje się, że wzmocniona dobra wiara, przynajmniej w sposób dorozumiany, odzwierciedlona jest w zobowiązaniu do lojalnej współpracy, zawartym w art. 10 WE (zobacz V. Constantinesco, L’article 5 CEE, de la bonne foi à la loyauté communautaire, Du droit international au droit de l’intégration (Liber amicorum Pierre Pescatore), Nomos, 1989, s. 97–114, pkt 101.