Sprawa T‑299/08

Elf Aquitaine SA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek chloranu sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Prawo do obrony – Obowiązek uzasadnienia – Zasada indywidualizacji kar i sankcji – Zasada legalności kar – Domniemanie niewinności – Zasada dobrej administracji – Zasada pewności prawa – Nadużycie władzy – Grzywny – Okoliczność obciążająca – Czynnik odstraszający – Okoliczność łagodząca – Współpraca w toku postępowania administracyjnego – Istotna wartość dodana

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść – Poszanowanie prawa do obrony – Zakres

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23, 27 ust. 1)

3. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

5. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny

(art. 81 ust. 1 WE)

6. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzja w przedmiocie zastosowania reguł konkurencji – Decyzja dotycząca wielu adresatów – Konieczność wystarczającego uzasadnienia w szczególności w odniesieniu do jednostki, która ponosi odpowiedzialność za naruszenie

(art. 81 ust. 1 WE, art. 253 WE)

7. Akty instytucji – Domniemanie ważności – Decyzja Komisji przypisująca spółce dominującej odpowiedzialność za naruszenie prawa konkurencji popełnione przez spółkę zależną

(art. 249 WE)

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2006/C 210/02, pkt 25, 30)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Konieczność zaistnienia zachowania, które ułatwiło Komisji stwierdzenie wystąpienia naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 18, 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 20, 21, 23, lit. b))

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania sądu Unii

(art. 229 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31)

1. Zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób niezależny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów ekonomicznych, organizacyjnych i prawnych łączących oba te podmioty prawa. Jest tak bowiem dlatego, że w tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo, co pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie.

W szczególnym przypadku gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie wspólnotowych zasad konkurencji, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną.

W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny.

Komisja nie ma bowiem obowiązku potwierdzenia tego domniemania wywierania decydującego wpływu za pomocą dodatkowych poszlak. Nawet, jeśli wcześniejsza praktyka administracyjna Komisji miała polegać na potwierdzaniu tego domniemania za pomocą dodatkowych poszlak tego rodzaju stwierdzenie pozostaje bez wpływu na wniosek zgodnie z którym Komisja jest w pełni uprawniona do tego, by opierać się wyłącznie na stwierdzeniu posiadania przez spółkę dominującą niemalże całego kapitału zakładowego jej spółki zależnej w celu przyjęcia domniemania, że wywierała ona na tę spółkę decydujący wpływ.

(por. pkt 49–52, 59)

2. Poszanowanie prawa do obrony wymaga, aby przedsiębiorstwu pozwanemu za naruszenie reguł konkurencji stworzono, w toku wszczętego przed Komisją postępowania administracyjnego, możliwość przedstawienia stanowiska na temat prawdziwości i znaczenia dla sprawy faktów i okoliczności podnoszonych przez Komisję, a także dokumentów, którymi Komisja posługuje się na poparcie zarzutu istnienia naruszenia postanowień traktatu.

Rozporządzenie nr 1/2003 przewiduje, w swoim art. 27 ust. 1, że stronom wysyła się pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które winno przedstawiać w jasny sposób wszystkie istotne okoliczności, na których Komisja opiera się na tym etapie postępowania, w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z zachowaniami zarzucanymi im i podjęcia skutecznej obrony przed wydaniem przez Komisję ostatecznej decyzji.

Takie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stanowi gwarancję proceduralną stosowania podstawowej zasady prawa wspólnotowego, która wymaga poszanowania prawa do obrony w ramach każdego postępowania. Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć sankcję za naruszenie reguł konkurencji, zawierało istotne okoliczności uwzględnione przeciw temu przedsiębiorstwu, takie jak zarzucane mu czyny, ich kwalifikacja oraz dowody, na których opiera się Komisja, tak by owo przedsiębiorstwo mogło skutecznie przedstawić swe argumenty w ramach wszczętego przeciwko niemu postępowania administracyjnego..

W szczególności pismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno jednoznacznie określać osobę prawną, na którą mogą zostać nałożone grzywny, powinno być skierowane do tej osoby oraz powinno wskazywać, w jakim charakterze występuje ta osoba, której przypisuje się zarzucane czyny. To właśnie poprzez pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zainteresowane przedsiębiorstwo zostaje poinformowane o wszystkich istotnych okolicznościach, na których opiera się Komisja na tym etapie postępowania. W konsekwencji, jedynie po przesłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zainteresowane przedsiębiorstwa mogą w pełni skorzystać z prawa do obrony.

Tak więc kiedy Komisja informuje w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów spółkę dominującą, iż w oparciu o domniemanie wywierania decydującego wpływu zamierza przypisać jej odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną, okoliczność, że Komisja nie wszczęła względem tej spółki żadnych czynności dochodzeniowych przed skierowaniem do niej wspomnianego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie narusza prawa do obrony tego przedsiębiorstwa. W tym zakresie spółce tej stwarza się w toku postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia jej stanowiska w przedmiocie prawdziwości i znaczenia dla sprawy faktów i okoliczności podnoszonych przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, zarówno w uwagach w odpowiedzi na to pismo, jak i podczas przesłuchania przed funkcjonariuszem ds. przesłuchań.

(por. pkt 134–140)

3. Zgodnie z zasadą indywidualizacji kar i sankcji osoba fizyczna lub prawna ponosi odpowiedzialność wyłącznie za czyny, które jej się indywidualnie zarzuca. Wspomniana zasada znajduje zastosowanie we wszystkich postępowaniach administracyjnych, które mogą prowadzić do nałożenia sankcji na podstawie reguł konkurencji.

Zasadę tę należy jednak pogodzić z pojęciem przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE. W sytuacji zatem gdy podmiot gospodarczy narusza zasady konkurencji, to musi on odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej.

W istocie okolicznością uprawniającą Komisję do wydania decyzji nakładającej grzywny na spółkę dominującą w grupie przedsiębiorstw nie jest nakłanianie przez nią spółek zależnych do popełnienia naruszenia ani tym bardziej jej uczestnictwo we wspomnianym naruszeniu, lecz fakt, że spółki te stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

W konsekwencji Komisja nie narusza zasady indywidualizacji kar i sankcji wymierzając spółce dominującej karę za naruszenie, co do którego uznaje się, że zostało popełnione przez nią samą z uwagi na więzy ekonomiczne i prawne łączące ją z jej spółką zależną, które pozwalały jej wpływać na zachowanie rynkowe tej spółki.

(por. pkt 178–181)

4. Zasada legalności kar wymaga, aby prawo jasno określało naruszenia i związane z nimi kary. Warunek ten jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej.

Zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 Komisja może w drodze decyzji nakładać grzywny na przedsiębiorstwa, które dopuściły się w szczególności naruszenia przepisów art. 81 WE. Ze względu na to, że spółka dominująca i jej spółka zależna zostały uznane za tworzące jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu tego ostatniego artykułu, Komisja, nie naruszając zasady legalności kar, może nałożyć grzywnę na osoby prawne wchodzące w skład tego przedsiębiorstwa.

(por. pkt 187–189)

5. Poszanowanie zasady równego traktowania wymaga, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w sposób odmienny, a sytuacje odmienne nie były traktowane w sposób identyczny, chyba że jest to obiektywnie uzasadnione.

W kontekście decyzji Komisji nakładającej grzywnę na spółkę dominującą za naruszenie reguł konkurencji popełnione przez jej spółkę zależną na podstawie domniemania wywierania decydującego wpływu przez spółkę dominującą posiadającą niemalże cały kapitał zakładowy jej spółki zależnej, Komisji przysługuje zakres swobodnego uznania, jeśli chodzi o możliwość przypisania spółce dominującej odpowiedzialności za to naruszenie.

W konsekwencji ze względu na to, że Komisja może, lecz nie musi, przypisywać naruszenia spółce dominującej, w sytuacji gdy warunki tego przypisania zostały spełnione, fakt, że Komisja nie dokonała takiego przypisania w innym przypadku, sam w sobie nie może zobowiązywać Komisji do stosowania tej samej oceny w zaskarżonej decyzji. Niemniej jednak tego typu przypisanie podlega kontroli sądów Unii, które mają obowiązek zbadać, czy warunki takiego przypisania zostały spełnione.

(por. pkt 196–198)

6. Uzasadnienie wymagane w art. 253 WE musi odpowiadać charakterowi przedmiotowego aktu prawnego oraz musi przedstawiać jasno i jednoznacznie sposób rozumowania instytucji, która wydała akt, umożliwiając zainteresowanym zapoznanie się z podstawami przyjętego aktu, a właściwemu sądowi dokonanie kontroli. Nie ma wymogu, aby uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne aspekty faktyczne i prawne, gdyż kwestię, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi wspomnianego art. 253 WE, należy oceniać nie tylko ze względu na jego brzmienie, ale również ze względu na jego kontekst, jak i całość zasad prawnych regulujących przedmiotową dziedzinę.

Jeżeli decyzja wydana na podstawie art. 81 WE dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych z nich, którzy zgodnie z tą decyzją ponoszą odpowiedzialność za owo naruszenie. Aby jednak uznać, że decyzja Komisji jest wystarczająco uzasadniona względem spółek dominujących w stosunku do spółek zależnych, które dopuściły się naruszenia, powinna ona szczegółowo przedstawiać względy mogące uzasadniać możliwość przypisania tym spółkom tego naruszenia.

(por. pkt 216, 217)

7. Decyzje Komisji korzystają z domniemania zgodności z prawem i wywierają skutki prawne do czasu stwierdzenia ich nieważności lub cofnięcia. Ponadto Komisja nie ma obowiązku zawieszenia postępowania wszczętego przeciwko spółce za naruszenie reguł konkurencji do czasu wydania orzeczenia przez sąd Unii w postępowaniu w sprawie skargi wniesionej przez tą samą spółkę na inną decyzję nakładającą na nią kary za inne naruszenia reguł konkurencji Żaden bowiem przepis nie nakazuje Komisji, aby ta wstrzymała się z wydaniem decyzji w sprawach, które dotyczyły innych okoliczności faktycznych.

(por. pkt 241)

8. W ramach uprawnień Komisji do nałożenia grzywny na przedsiębiorstwa, które naruszają art. 81 WE, co do zasady to osoba fizyczna lub prawna zarządzająca danym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia powinna za nie odpowiadać, nawet gdy w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba. W celu stosowania i wykonania decyzji Komisji wydanych na podstawie art. 81 WE jako adresata należy określić jednostkę posiadającą osobowość prawną. A zatem w przypadku gdy Komisja wydaje decyzję na podstawie art. 81 ust. 1 WE, musi ona zidentyfikować osobę lub osoby fizyczne lub prawne, które mogą zostać uznane za odpowiedzialne za zachowanie danego przedsiębiorstwa i które mogą zostać ukarane z tego tytułu; decyzja zostaje skierowana do tych właśnie osób.

Przyjęte przez Komisję wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien gwarantują przedsiębiorstwom pewność prawa, albowiem określają one metodologię, jaką narzuciła sobie ta instytucja przy ustalaniu wysokości grzywien. Administracja nie może od niej odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania.

Jeżeli chodzi o dwa przedsiębiorstwa, a mianowicie spółkę dominującą i spółkę zależną, które w czasie popełnienia naruszenia tworzyły jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, lecz nieistniejące już w takiej formie w dniu wydania decyzji nakładającej na nie grzywnę, Komisja ma z jednej strony zgodnie z art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 prawo nałożyć solidarnie grzywnę na te dwa przedsiębiorstwa, które powinny być pociągnięte do odpowiedzialności za popełnienie tego naruszenia, a z drugiej strony zastosować wobec samej spółki dominującej na podstawie pkt 30 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 podwyższenie kwoty podstawowej grzywny, mając na względzie fakt, że jej obroty znacznie przewyższają obroty pozostałych podmiotów ukaranych w dniu wydania decyzji, co pozwala jej z większą łatwością zebrać środki konieczne do zapłaty grzywny.

W tym względzie nie może być niesprawiedliwy fakt, iż grzywna nałożona w celu zapewnienia skutku odstraszającego jedynie na spółkę dominującą została ustalona na podstawie kwoty podstawowej grzywny, która została nałożona solidarnie na dwie spółki i która już obejmuje szczególne podwyższenie w celu zapewnienia skutku odstraszającego.

Grzywna, która została bowiem nałożona solidarnie na dwie spółki odpowiada kwocie podstawowej grzywny obejmującej dodatkowe podwyższenie obliczone według określonej stopy wartości sprzedaży spółki zależnej zgodnie z pkt 25 omawianych wytycznych w celu odstraszania przedsiębiorstw od samego zawierania porozumień horyzontalnych dotyczących ustalania cen, podziału rynku i ograniczenia produkcji”

Natomiast grzywna nałożona wyłącznie na spółkę dominującą i obejmująca znaczne podwyższenie kwoty podstawowej grzywny ma zgodnie z pkt 30 wspomnianych wytycznych na celu „zapewnienie wystarczającego efektu odstraszającego grzywny”, która może zostać nałożona na przedsiębiorstwa posiadające szczególnie wysoki obrót poza sprzedażą dóbr i usług, do których odnosi się naruszenie

Zatem, z jednej strony, dodatkowa kwota zastosowana zgodnie z pkt 25 wspomnianych wytycznych, a z drugiej strony, szczególne podwyższenie zastosowane wobec spółki dominującej na podstawie pkt 30 tych samych wytycznych realizują dwa odrębne cele skutku odstraszającego, które Komisja ma prawo uwzględnić przy ustalaniu grzywny.

(por. pkt 250–253, 255, 256, 288, 289)

9. Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania co do metody ustalania grzywien i ma prawo w tym względzie brać pod uwagę liczne czynniki, wśród których znajduje się współpraca zainteresowanych przedsiębiorstw w trakcie dochodzenia prowadzonego przez służby tej instytucji. Komisja ma zatem obowiązek przeprowadzenia złożonej oceny okoliczności faktycznych, w tym również współpracy tych przedsiębiorstw. W ramach oceny współpracy ze strony członków kartelu tylko oczywisty błąd w ocenie Komisji może stanowić przedmiot krytyki, ponieważ Komisji przysługuje szeroki zakres uznania przy dokonywaniu oceny jakości i użyteczności współpracy danego przedsiębiorstwa, w szczególności w porównaniu ze współpracą innych przedsiębiorstw.

Komisja jest zobowiązana do uzasadnienia powodów, ze względu na które ocenia, iż dowody dostarczone przez przedsiębiorstwa w ramach komunikatu w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych stanowią wkład uzasadniający obniżenie nałożonej kary lub nie uzasadniają jej przyznania. Do przedsiębiorstw zamierzających kwestionować decyzję Komisji w tym zakresie należy natomiast wykazanie, że Komisja, nie posiadając takich informacji dostarczonych dobrowolnie przez przedsiębiorstwa, nie byłaby w stanie udowodnić istoty naruszenia, a zatem – wydać decyzji o nałożeniu grzywny.

Obniżenie grzywien w przypadku współpracy przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniach prawa konkurencji jest uzasadnione tym, że taka współpraca ułatwia Komisji wykonanie jej zadania polegającego na stwierdzeniu istnienia naruszenia, a w stosownym przypadku na doprowadzeniu do jego zakończenia. Ze względu na rację bytu obniżki Komisja nie może pominąć użyteczności dostarczonych informacji, która bezwzględnie zależy od posiadanych już środków dowodowych.

Jeśli przedsiębiorstwo z tytułu współpracy tylko potwierdziło, i to w sposób mniej precyzyjny i wyraźny, pewne informacje, które zostały dostarczone już z tytułu współpracy przez inne przedsiębiorstwo, zakres współpracy ze strony tego przedsiębiorstwa, chociaż może on nie być pozbawiony pewnej użyteczności dla Komisji, nie może być uważany za porównywalny z zakresem współpracy ze strony przedsiębiorstwa, które jako pierwsze dostarczyło rzeczonych informacji. Jeżeli oświadczenie ogranicza się do potwierdzenia w pewnym stopniu oświadczenia, którym Komisja już dysponowała, nie ułatwia ono Komisji zadania w znacznym stopniu, wystarczającym dla uzasadnienia obniżenia grzywny ze względu na współpracę. W dodatku współpraca ze strony przedsiębiorstwa w trakcie dochodzenia nie uprawnia do jakiegokolwiek obniżenia grzywny, jeśli nie wykracza ona poza obowiązki ciążące na nim na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003.

(por. pkt 340–344)

10. Jeżeli chodzi o sprawowaną przez sąd wspólnotowy kontrolę decyzji Komisji w dziedzinie konkurencji, obok zwykłej kontroli legalności, która pozwala jedynie na oddalenie skargi o stwierdzenie nieważności lub stwierdzenie nieważności zaskarżonego aktu, nieograniczone prawo orzekania przyznane Sądowi na podstawie art. 229 WE w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003, uprawnia go do zmiany zaskarżonego aktu, nawet jeżeli nie stwierdza jego nieważności, z uwzględnieniem wszelkich okoliczności faktycznych, aby zmienić na przykład wysokość grzywny.

(por. pkt 379)

WYROK SĄDU (druga izba)

z dnia 17 maja 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek chloranu sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Prawo do obrony – Obowiązek uzasadnienia – Zasada indywidualizacji kar i sankcji – Zasada legalności kar – Domniemanie niewinności – Zasada dobrej administracji – Zasada pewności prawa – Nadużycie władzy – Grzywny – Okoliczność obciążająca – Czynnik odstraszający – Okoliczność łagodząca – Współpraca w toku postępowania administracyjnego – Istotna wartość dodana

W sprawie T‑299/08

Elf Aquitaine SA, z siedzibą w Courbevoie (Francja), reprezentowana przez É. Morgana de Rivery’ego oraz S. Thibault-Liger, adwokatów,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez X. Lewisa, É. Gippiniego Fourniera oraz R. Sauera, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C(2008) 2626 wersja ostateczna z dnia 11 czerwca 2008 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia w sprawie Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) (sprawa COMP/38695 – Chloran sodu), w zakresie w jakim decyzja ta dotyczy skarżącej oraz, tytułem żądania ewentualnego, żądanie uchylenia grzywien, które zostały na nią nałożone we wspomnianej decyzji lub obniżenia ich kwot,

SĄD (druga izba),

w składzie: I. Pelikánová, prezes, K. Jürimäe (sprawozdawca) i S. Soldevila Fragoso, sędziowie,

sekretarz: C. Kristensen, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 2 czerwca 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Decyzją C(2008) 2626 wersja ostateczna z dnia 11 czerwca 2008 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.695 – Chloran sodu) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”) Komisja Wspólnot Europejskich ukarała między innymi skarżącą, spółkę Elf Aquitaine SA, do 2006 r. spółkę dominującą Arkema France (dawniej Atochem SA, następnie Elf Atochem SA, a następnie Atofina SA i Arkema SA), z powodu ich udziału w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk dotyczących rynku chloranu sodu w EOG w okresie od dnia 11 maja 1995 r. do dnia 9 lutego 2000 r., jeśli chodzi o skarżącą i Arkema France (motywy 12–15, art. 1 zaskarżonej decyzji).

2 Chloran sodu jest silnym utleniaczem otrzymywanym w wyniku elektrolizy roztworu wodnego chlorku sodu w komorze bez diafragmy. Chloran sodu może być wytwarzany w postaci skrystalizowanej lub w postaci roztworu. Wykorzystuje się go głównie do produkcji dwutlenku chloru, który jest stosowany w przemyśle celulozowym i papierniczym do wybielania papieru. W dużo mniejszym zakresie znajduje on zastosowanie w dezynfekcji wody pitnej, wybielaniu tkanin, procesie rafinacji uranu i jako herbicyd (motyw 2 zaskarżonej decyzji).

3 Głównymi konkurentami na rynku chloranu sodu w EOG w 1999 r. były następujące przedsiębiorstwa: EKA Chemicals AB (zwana dalej „EKA”), której kapitał zakładowy należał w całości do grupy Akzo Nobel i która miała udział w tym rynku wynoszący 49%; Finnish Chemicals Oy, której kapitał zakładowy należał pośrednio i w całości do Erikem Luxembourg SA (zwanej dalej „ELSA”) i która miała udział w tym rynku wynoszący 30%; Arkema France, której 97,55% kapitału zakładowego należało do skarżącej od 1992 do 2000 r. i która miała udział w tym rynku wynoszący 9%, oraz Aragonesas Industrias y Energia SAU (zwana dalej „Aragonesas”), której kapitał zakładowy należał w całości lub w większości bezpośrednio lub pośrednio między 1992 a 2000 r. do Uralita SA i która dysponowała – podobnie jak Solvay SA/NV – udziałem w tym rynku wynoszącym 5%, podczas gdy pozostali producenci dysponowali łącznie udziałem w tym rynku wynoszącym 2% (motywy 13, 14, 25–30, 42, 46 zaskarżonej decyzji).

4 W dniu 28 marca 2003 r. EKA złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie komunikatu Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.”) w związku z istnieniem kartelu na rynku chloranu sodu (zwanego dalej „kartelem”). EKA poparła ten wniosek dowodami w postaci dokumentów i oświadczeniem ustnym (motywy 54, 55 zaskarżonej decyzji).

5 W dniu 30 września 2003 r. Komisja wydała decyzję, w której przyznała EKA warunkowe zwolnienie z grzywny zgodnie z pkt 15 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 55 zaskarżonej decyzji)

6 Opierając się na art. 18 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) (motyw 56 zaskarżonej decyzji), w dniu 10 września 2004 r. Komisja skierowała żądania udzielenia informacji do Finnish Chemicals, Arkema France i Aragonesas.

7 W swojej odpowiedzi na wystosowane przez Komisję żądanie udzielenia informacji, wspomniane w pkt 6 powyżej, Arkema France przedłożyła w dniu 18 października 2004 r. wniosek na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 57 zaskarżonej decyzji).

8 W dniu 29 października 2004 r. Finnish Chemicals złożyła do Komisji wniosek na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i udzieliła jej ustnie informacji na temat kartelu. Finnish Chemicals potwierdziła ten wniosek w piśmie z dnia 2 listopada 2004 r. i jednocześnie dostarczyła dowody w postaci dokumentów dotyczące jej udziału w rozpatrywanym naruszeniu (motyw 58 zaskarżonej decyzji).

9 Począwszy od dnia 4 listopada 2004 r., zgodnie z art. 18 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, Komisja wystosowała żądania udzielenia informacji między innymi do Arkema France, Aragonesas, EKA i Finnish Chemicals. Spotkała się ona również z tymi dwiema ostatnimi spółkami. Co się tyczy skarżącej, Komisja wystosowała do niej żądanie udzielenia informacji pierwszy raz w dniu 11 kwietnia 2008 r. (motywy 59–65 zaskarżonej decyzji).

10 Pismem z dnia 11 lipca 2007 r. Komisja poinformowała Arkema France o tym, że zamierza oddalić jej wniosek złożony na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 563 zaskarżonej decyzji).

11 Pismem z tego samego dnia Komisja poinformowała także Finnish Chemicals o tym, że zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r. zamierza przyznać jej obniżkę wynoszącą 30–50% kwoty grożącej jej grzywny (motyw 583 zaskarżonej decyzji).

12 W dniu 27 lipca 2007 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, którego adresatami poza skarżącą były EKA, Akzo Nobel NV, Finnish Chemicals, ELSA, Arkema France, Aragonesas i Uralita. Odpowiedziały one na nie w wyznaczonym terminie (motywy 66, 67 zaskarżonej decyzji).

13 W dniu 20 listopada 2007 r. skarżąca i Elf Aquitaine skorzystały między innymi z prawa do bycia wysłuchanymi podczas przesłuchania przez funkcjonariusza ds. przesłuchań (motyw 68 zaskarżonej decyzji).

14 W dniu 11 czerwca 2008 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, która została doręczona skarżącej w dniu 16 czerwca 2008 r.

15 W zaskarżonej decyzji Komisja podnosi w istocie, że Arkema France, EKA, Finnish Chemicals i Aragonesas prowadziły strategię stabilizacji rynku chloranu sodu, która miała ostatecznie na celu przydział limitów sprzedaży wspomnianego produktu, koordynację polityki ustalania cen w stosunku do ich klientów i w ten sposób maksymalizację ich marż. Funkcjonowanie kartelu opierało się na częstych kontaktach między konkurentami w formie spotkań dwustronnych lub wielostronnych i rozmów telefonicznych, przy czym nie istniał żaden szczególny schemat tych kontaktów. Zdaniem Komisji te praktyki kartelowe miały miejsce od dnia 21 września 1994 r. w przypadku EKA i Finnish Chemicals, od dnia 17 maja 1995 r. w przypadku Arkema France, od dnia 16 grudnia 1996 r. w przypadku Aragonesas i od dnia 13 lutego 1997 r. w przypadku ELSA. Wspomniane praktyki były kontynuowane do dnia 9 lutego 2000 r., przynajmniej jeśli chodzi o Arkema France, EKA, Finnish Chemicals i Aragonesas (motywy 69–71 zaskarżonej decyzji).

16 W szczególności w odniesieniu do noszącego znamiona naruszenia zachowania Arkema France Komisja podnosi, że okoliczności faktyczne przedstawione w zaskarżonej decyzji wskazują na to, iż uczestniczyła ona bezpośrednio w rozpatrywanych praktykach antykonkurencyjnych. Komisja utrzymuje również, że w całym czasie trwania naruszenia skarżąca posiadała ponad 97% kapitału zakładowego Arkema France. Z tego powodu Komisja uważa, iż można racjonalnie sądzić, że Arkema France musiała stosować się do polityki określanej przez swoją spółkę dominującą i że nie mogła zatem działać w autonomiczny sposób. Komisja dochodzi w związku z tym do wniosku, iż można domniemywać, że skarżąca wywierała decydujący wpływ na Arkema France, co mają potwierdzać wyliczone przez nią dodatkowe poszlaki (motywy 384, 386 zaskarżonej decyzji).

17 Jeśli chodzi o obliczenie kwoty grzywny nałożonej w szczególności na Arkema France i skarżącą, Komisja oparła się na wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 (Dz.U. 2006, C 210, s. 2, zwanych dalej „wytycznymi”) (motyw 498 zaskarżonej decyzji).

18 Przede wszystkim Komisja wskazuje, że aby ustalić podstawową kwotę grzywny nałożonej na Arkema France, należy wziąć pod uwagę kwotę odpowiadającą 19% wartości sprzedaży produktów, których dotyczył rozpatrywany kartel. Z jednej strony, z uwagi na to, że Arkema France uczestniczyła w naruszeniu przez co najmniej cztery lata i osiem miesięcy, Komisja uważa, że ta kwota powinna zostać pomnożona przez pięć, aby uwzględnić czas trwania naruszenia. Z drugiej strony, aby odstraszyć przedsiębiorstwa, o których mowa, a zwłaszcza Arkema France, do udziału w porozumieniach horyzontalnych w sprawie ustalania cen, Komisja uważa za konieczne nałożenie dodatkowej kwoty grzywny odpowiadającej 19% wartości wspomnianej sprzedaży. Wobec powyższego wyciąga ona z tego wniosek, że należy nałożyć na Arkema France i skarżącą grzywnę w wysokości 22 700 000 EUR, za której zapłatę są one odpowiedzialne solidarnie (motywy 510, 521–523 zaskarżonej decyzji).

19 Ponadto w odniesieniu do dostosowań podstawowej kwoty grzywny Komisja podnosi tytułem okoliczności obciążających, że w dniu wydania zaskarżonej decyzji istniały już trzy wcześniejsze decyzje, w których ukarała ona Arkema France, uznając ją za odpowiedzialną za działalność antykonkurencyjną. Z jednej strony Komisja uważa w istocie, że zachowanie Arkema France polegające na powrocie do naruszenia uzasadnia zastosowanie w jej przypadku podwyżki o 90% podstawowej kwoty grzywny. Z drugiej strony nie znajduje ona żadnej okoliczności łagodzącej uzasadniającej przyznanie na rzecz Arkema France lub skarżącej obniżki grzywny. W szczególności Komisja uważa, że mając na uwadze wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, „żadna wyjątkowa okoliczność” nie jest w stanie uzasadnić przyznania Arkema France obniżki grzywny poza zakresem stosowania komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motywy 525, 526, 538, 544 zaskarżonej decyzji).

20 Następnie Komisja wskazuje w istocie, że, aby upewnić się, iż grzywny mają wystarczająco odstraszający skutek, oraz uwzględniając okoliczność, że skarżąca uzyskuje szczególnie wysokie obroty poza sprzedażą produktów, których dotyczy naruszenie, oraz wreszcie że przekroczyła ona znacznie, w wartościach bezwzględnych, obroty innych przedsiębiorstw, których dotyczy zaskarżona decyzja, w przypadku skarżącej należy zastosować podwyżkę w wysokości 70% podstawowej kwoty grzywny (motywy 545, 548, 559 zaskarżonej decyzji).

21 Co więcej, Komisja stwierdza, że grzywny, którymi mają zostać obciążone w szczególności Arkema France i skarżąca, są niższe od 10% całkowitych obrotów osiągniętych przez każdą z nich w 2007 r., a także że grzywny, które mogą zostać na nie nałożone przed zastosowaniem komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., wynoszą 43 130 000 EUR w przypadku Arkema France oraz 38 590 000 EUR w przypadku skarżącej (motywy 551, 552 zaskarżonej decyzji).

22 Wreszcie Komisja stoi na stanowisku, że Arkema France nie powinna skorzystać z żadnej obniżki grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., ponieważ informacje, których jej ona dostarczyła, nie miały żadnej istotnej wartości dodanej w rozumieniu pkt 21 tego komunikatu. Komisja uważa natomiast, że Finnish Chemicals dostarczyła jej dowodów mających istotną wartość dodaną w rozumieniu pkt 21 wspomnianego komunikatu. W związku z tym przyznaje jej ona obniżkę w wysokości 50% kwoty grzywny, która zostałaby na nią nałożona w przeciwnym wypadku (motywy 580, 588, 591 zaskarżonej decyzji).

23 Artykuły 1 i 2 sentencji zaskarżonej decyzji brzmią następująco:

„Artykuł 1

Wymienione poniżej przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc we wskazanych okresach w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w celu przydzielania limitów sprzedaży, ustalania cen, wymiany poufnych informacji handlowych na temat cen i wielkości sprzedaży oraz w celu nadzorowania wykonania antykonkurencyjnych ustaleń dotyczących rynku chloranu sodu w EOG:

a) [EKA], od dnia 21 września 1994 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

b) Akzo Nobel […], od dnia 21 września 1994 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

c) Finnish Chemicals […], od dnia 21 września 1994 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

d) [ELSA], od dnia 13 lutego 1997 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

e) Arkema France […], od dnia 17 maja 1995 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

f) [skarżąca], od dnia 17 maja 1995 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

g) Aragonesas […], od dnia 16 grudnia 1996 r. do dnia 9 lutego 2000 r.;

h) Uralita […], od dnia 16 grudnia 1996 r. do dnia 9 lutego 2000 r.

Artykuł 2

Z tytułu naruszenia, o którym mowa w art. 1, nakłada się następujące grzywny na:

a) EKA […] i Akzo Nobel […] – solidarnie: 0 EUR;

b) Finnish Chemicals […]: 10 150 000 EUR, z czego solidarnie z [ELSA] (w likwidacji): 50 900 EUR;

c) Arkema France […] i [skarżącą] – solidarnie: 22 700 000 EUR;

d) Arkema France […]: 20 430 000 EUR;

e) [skarżącą]: 15 890 000 EUR;

f) Aragonesas […] i Uralita […] – solidarnie: 9 900 000 EUR.

[…]” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak pozostałe cytaty z tej decyzji poniżej – w Dz.U. C 137 z dnia 17 czerwca 2009 r., s. 6, opublikowane zostało jedynie jej streszczenie].

24 W art. 3 sentencji zaskarżonej decyzji Komisja nakazuje przedsiębiorstwom wskazanym w art. 1 tej decyzji, po pierwsze, zaprzestanie spornego naruszenia, o ile nie uczyniły tego do tej pory, a po drugie, powstrzymanie się od wszelkich działań lub zachowań opisanych w art. 1 wspomnianej decyzji, jak również wszelkich działań lub zachowań mających taki sam lub podobny cel lub skutek.

25 W art. 4 sentencji zaskarżonej decyzji zostali wyliczeni adresaci zaskarżonej decyzji, którymi są przedsiębiorstwa wskazane w art. 1 tej decyzji.

Przebieg postępowania i żądania stron

26 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 1 sierpnia 2008 r. skarżąca wniosła skargę w niniejszej sprawie.

27 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (druga izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej. Sąd zadał pewne pytania skarżącej oraz Komisji. Sąd wezwał również Komisję do przedstawienia pewnych dokumentów. Z wyjątkiem zapisu ustnego wniosku EKA o zwolnienie z grzywny, którego przedłożenia Komisja odmówiła, strony spełniły te żądania w wyznaczonym terminie.

28 Na rozprawie w dniu 2 czerwca 2010 r. wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd.

29 Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2010 r. w sprawie T‑299/08 Elf Aquitaine przeciwko Komisji, niepublikowanym w Zbiorze, Sąd z jednej strony nakazał Komisji przedłożenie zapisu ustnego wniosku EKA o zwolnienie z grzywny oraz z drugiej strony zezwolił na to, by adwokaci skarżącej zapoznali się z tym dokumentem w sekretariacie Sądu, Komisja przedłożyła ten dokument w wyznaczonym terminie, zaś adwokaci skarżącej zapoznali się z nim w sekretariacie Sądu. W odpowiedzi na pisemne pytanie Sądu skarżąca stwierdziła, że chociaż nie może potwierdzić, iż dokument ten jest tym samym dokumentem, z którym zapoznała się w ramach toczącego się przed Komisją postępowania administracyjnego, to nie ma powodu, by wątpić, że chodzi o ten sam dokument.

30 Procedura ustna została zamknięta w dniu 16 lipca 2010 r.

31 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– tytułem żądania głównego, stwierdzenie na podstawie art. 230 WE nieważności zaskarżonej decyzji w dotyczącej jej części;

– tytułem żądania ewentualnego, uchylenie na podstawie art. 229 WE grzywien, które zostały na nią nałożone w art. 2 lit. c) i e) zaskarżonej decyzji, lub obniżenie ich kwot na podstawie tego samego artykułu;

– w każdym wypadku, obciążenie Komisji kosztami postępowania.

32 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

1. W przedmiocie żądań głównych mających na celu stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji

33 Na poparcie żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie jej dotyczącym skarżąca podnosi dziesięć zarzutów. Zarzut pierwszy oparty jest na naruszeniu zasad przypisywania odpowiedzialności za naruszenie w ramach grup przedsiębiorstw. Zarzut drugi oparty jest na naruszeniu sześciu podstawowych zasad wynikającym z przypisania jej odpowiedzialności za noszące znamiona naruszenia sporne zachowanie. Zarzut trzeci oparty jest na wypaczeniu przedstawionego przez skarżącą zbioru poszlak. Zarzut czwarty oparty jest na wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Zarzut piąty oparty jest na naruszeniu zasady dobrej administracji. Zarzut szósty oparty jest na naruszeniu zasady pewności prawa. Zarzut siódmy oparty jest na nadużyciu władzy. Zarzut ósmy oparty jest na bezzasadności grzywny nałożonej na skarżącą z tytułu odpowiedzialności osobistej. Zarzut dziewiąty oparty jest na naruszeniu zasad dotyczących ustalania grzywny nałożonej solidarnie na Arkema France i skarżącą. Zarzut dziesiąty oparty jest na naruszeniu przepisów komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniu zasad przypisywania odpowiedzialności za naruszenie w ramach grup spółek

34 Pierwszy zarzut skarżącej, zgodnie z którym Komisja naruszyła w zaskarżonej decyzji zasady przypisywania odpowiedzialności za naruszenie w ramach grup spółek, składa się z pięciu części.

W przedmiocie części pierwszej, opartej na naruszeniu prawa polegającym na przypisaniu skarżącej odpowiedzialności za rozpatrywane zachowanie noszące znamiona naruszenia

– Argumenty stron

35 Skarżąca podnosi w istocie, iż Komisja naruszyła prawo, twierdząc – w motywie 369 zaskarżonej decyzji – że nie miała obowiązku wskazać konkretnych dowodów potwierdzających przyjęte domniemanie, zgodnie z którym w istocie spółka dominująca, która jest właścicielem całości kapitału swojej spółki zależnej, wywiera na nią decydujący wpływ (zwanego dalej „domniemaniem wywierania decydującego wpływu”).

36 Po pierwsze, zarówno z obfitego orzecznictwa, jak i z wcześniejszej praktyki administracyjnej Komisji wynika, że Komisja ma obowiązek potwierdzić domniemanie wywierania decydującego wpływu, przedstawiając konkretne poszlaki świadczące o tym wywieraniu. Poszlaki te powinny wskazywać albo na to, że spółka dominująca brała udział w popełnionym naruszeniu, albo na to, że wiedziała o nim, albo też że wewnętrzna organizacja grupy pozwalała jej na wywieranie konkretnego wpływu na politykę handlową swojej spółki zależnej. Skarżąca podnosi w szczególności, że Komisja przez prawie czterdzieści lat, które poprzedziły wydanie decyzji w sprawie C(2004) 4876 wersja ostateczna z dnia 19 stycznia 2005 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E-1/37.773 – AMCA) (Dz.U. 2006, L 353, s. 12, zwanej dalej „decyzją w sprawie AMCA”), powoływała się na konkretne poszlaki potwierdzające przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu. Skarżąca twierdzi również, że w motywie 574 decyzji z dnia 1 października 2008 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/C.39181 – Woski do świec) (Dz.U. C 295, s. 17, zwanej dalej „decyzją w sprawie wosków do świec”), Komisja przyznała, że przed 2005 r. nie przypisywała odpowiedzialności za naruszenie spółce dominującej bez powołania się na konkretne poszlaki potwierdzające przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu.

37 Po drugie, skarżąca zwraca uwagę, że w decyzji z dnia 10 grudnia 2003 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E-2/37.857 – Nadtlenki organiczne) (Dz.U. 2005, L 110, s. 44, zwanej dalej „decyzją w sprawie nadtlenków organicznych”) Komisja nie przypisała skarżącej odpowiedzialności za naruszenie ukarane tą decyzją, uznając, że działalność rynkowa prowadzona przez Arkema France była w pełni autonomiczna.

38 Po trzecie, skarżąca podnosi w istocie, że spoczywający na Komisji obowiązek przedstawienia dodatkowych poszlak potwierdzających przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu w ramach postępowania przewidzianego w art. 81 WE został potwierdzony w orzecznictwie z zakresu pomocy państwa odnoszącym się do możliwości przypisania środka przyjętego przez przedsiębiorstwo publiczne państwu. Skarżąca odsyła w tym zakresie do wyroku Trybunału z dnia 16 maja 2002 r. w sprawie C‑482/99 Francja przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4397 oraz do wyroku Sądu z dnia 26 czerwca 2008 r. w sprawie T‑442/03 SIC przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1161. Skarżąca twierdzi, że zgodnie z art. 295 WE akcjonariusz prywatny grupy przedsiębiorstw nie powinien, ze względu na zasadę równego traktowania, być traktowany gorzej niż akcjonariusz publiczny.

39 Po czwarte, skarżąca podnosi, że przedstawiona w motywie 369 zaskarżonej decyzji ocena Komisji, zgodnie z którą instytucja ta nie ma obowiązku potwierdzać za pomocą dodatkowych poszlak przyjętego domniemania wywierania decydującego wpływu na sprawowanie przez spółkę dominującą kontroli nad swoją spółką zależną, sprzeciwia się rozwiązaniom przyjętym w większości państw członkowskich, takich jak Belgia, Francja, Włochy i Zjednoczone Królestwo oraz w Stanach Zjednoczonych, których wpływ na wspólnotowe prawo konkurencji jest bezsporny. Po pierwsze, we wszystkich tych państwach krajowe organy ochrony konkurencji posiłkują się licznymi poszlakami w celu potwierdzenia, że zachowanie spółki zależnej jest niezależne od zachowania jej spółki dominującej. Po drugie, choć Komisja nie jest związana rozwiązaniami stosowanymi przez krajowe organy ochrony konkurencji państw członkowskich Unii Europejskiej, powinna jednak brać je pod uwagę, mając na uwadze mechanizmy zacieśnionej współpracy, na których opierają się jej stosunki z tymi organami w ramach europejskiej sieci konkurencji.

40 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

– Ocena Sądu

41 Przede wszystkim należy zauważyć, że po przypomnieniu – w motywach 369–372 zaskarżonej decyzji – orzecznictwa dotyczącego możliwości przypisania naruszenia dokonanego przez spółkę zależną spółce dominującej w motywach 386 i 387 tej decyzji Komisja stwierdza, co następuje:

„(386) W ciągu całego czasu trwania naruszenia [skarżąca] posiadała ponad 97% akcji [Arkema France]. Mając na uwadze, że w takich okolicznościach można rozsądnie sądzić, iż spółka zależna musiała stosować się do polityki określanej przez swoją spółkę dominującą (nie mogąc zatem działać w niezależny sposób), oraz że spółka dominująca bez przeszkód mogła określać politykę spółki zależnej, można domniemywać [że skarżąca] wywierała decydujący wpływ na [Arkema France]. Istnieją ponadto inne dowody potwierdzające domniemanie, że wpływ wywierany przez [skarżącą] był właśnie decydujący. Przede wszystkim wszyscy członkowie zarządu [Arkema France] zostali powołani przez [skarżącą]. Co więcej, w latach 1994–1999 [P.] był równocześnie członkiem dyrekcji generalnej zarówno [Arkema France], jak i [skarżącej], a także członkiem zarządu [Arkema France]. Podobnie było w przypadku [I.], który w latach 1994–1998 pełnił funkcję członka zarządu [Arkema France], zaś w latach 1994–1997 członka dyrekcji generalnej [skarżącej]. Również [W.] w latach 1994–1999 zasiadał w zarządzie [Arkema France], zaś w 1999 r. został powołany na członka dyrekcji generalnej [skarżącej]. Ponadto kilka innych osób, takich jak [D.] (1994–2000) i [R.] (1994-1997), było równocześnie członkami zarządu [Arkema France] i [skarżącej]. Mając na uwadze, że poszczególne stanowiska w organach zarządzających i kontrolujących [Arkema France] były zajmowane przez te same osoby, które (w przypadku organów zarządzających) były powoływane przez [skarżącą] i – jak należy domniemywać – mogły być przez nią odwoływane, jasne jest, że skarżąca była informowana o wszystkich decyzjach podejmowanych przez [Arkema France] i w każdym momencie mogła na nie wpływać. Co więcej, nie istniał żaden liczący się akcjonariusz spółki zależnej, który miałby możliwości wywierania wpływu na jej politykę handlową.

(387) Mając na uwadze domniemanie wynikające z liczby udziałów posiadanych przez [skarżącą] w [Arkema France] w czasie trwania naruszenia (które przewyższały 97%) oraz związki organizacyjne, Komisja stoi na stanowisku, że [skarżąca] wywierała decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej [Arkema France]”.

42 Co więcej, w motywach 396–415 zaskarżonej decyzji Komisja oddala argumenty, które Arkema France i skarżąca podniosły w swoich uwagach w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, w których spółki te sprzeciwiły się przypisaniu odpowiedzialności skarżącej za omawiane naruszenie.

43 Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które zostało przedstawione w pkt 41 i 42 powyżej, wynika, że Komisja przypisała skarżącej odpowiedzialność za omawiane naruszenie na podstawie przyjętego domniemania, zgodnie z którym spółka dominująca, która posiada ponad 97% kapitału zakładowego w spółce zależnej, wywiera na nią decydujący wpływ. Komisja uznała również, po pierwsze, że przyjęcie tego domniemania potwierdzały dodatkowe poszlaki, które zostały wymienione w zaskarżonej decyzji, oraz po drugie, że argumenty wysuwane przez Arkema France i skarżącą w ich uwagach w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie pozwalają na obalenie tego domniemania.

44 Należy w związku z tym zbadać, czy – jak podnosi skarżąca – Komisja naruszyła prawo, stwierdzając, że posiadanie przez skarżącą ponad 97% kapitału zakładowego Arkema France samo w sobie wystarczy, aby przypisać jej odpowiedzialność za omawiane naruszenie.

45 W wyroku z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I–8237, pkt 54, Trybunał przypomniał, że prawo konkurencji dotyczy działalności przedsiębiorstw (wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 59) oraz że pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje każdy podmiot wykonujący działalność gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego i sposobu jego finansowania (wyroki Trybunału: z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 112; z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C‑222/04 Cassa di Risparmio di Firenze i in., Zb.Orz. s. I‑289, pkt 107; z dnia 11 lipca 2006 r. w sprawie C‑205/03 P FENIN przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑6295, pkt 25).

46 Trybunał wyjaśnił też, że pojęcie przedsiębiorstwa w tym kontekście należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).

47 Jeżeli tego rodzaju podmiot gospodarczy narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).

48 Naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji musi być przypisane bez wątpienia podmiotowi prawa, na który zostanie nałożona grzywna; również do tego podmiotu winno być skierowane pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Ważne jest również, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów wskazywało, w jakim charakterze danemu podmiotowi prawa zarzucane są określone okoliczności (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).

49 Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób niezależny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów ekonomicznych, organizacyjnych i prawnych łączących oba te podmioty prawa (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).

50 Jest tak bowiem dlatego, że w tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 45 i 46 powyżej. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).

51 W szczególnym przypadku gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie wspólnotowych zasad konkurencji, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo).

52 W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).

53 Wprawdzie Trybunał w swoim wyroku z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑286/96 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 28, 29, wskazał także inne okoliczności poza faktem posiadania 100% kapitału spółki zależnej, takie jak brak zakwestionowania wpływu wywieranego przez spółkę dominującą na politykę handlową jej spółki zależnej i wspólną reprezentację dwóch spółek w trakcie postępowania administracyjnego, jednak wymienione okoliczności zostały przytoczone przez Trybunał jedynie w celu przedstawienia całego szeregu elementów, na których Sąd oparł swoje rozumowanie, a nie w celu uzależnienia zastosowania wspomnianego domniemania od przedstawienia dodatkowych poszlak dotyczących rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą rzeczywistego wpływu (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

54 Z całości tych rozważań wynika, że w przypadku gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału spółki zależnej, istnieje wzruszalne domniemanie, iż spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej (zob. ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

55 Z orzecznictwa Sądu wynika również, że jeśli niemal cały kapitał zakładowy spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, rozsądnie można wyciągnąć na tej podstawie wniosek, iż spółka zależna nie określa w sposób niezależny swojego zachowania rynkowego i tym samym wraz ze swoją spółką dominującą tworzy jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawie T‑203/01 Michelin przeciwko Komisji, Rec. s. II‑4071, pkt 290 i przytoczone tam orzecznictwo).

56 W niniejszej sprawie należy stwierdzić z jednej strony, że skarżąca nie kwestionuje faktu, iż – jak stwierdziła Komisja w motywie 386 zaskarżonej decyzji – w momencie zaistnienia zdarzeń będących przedmiotem niniejszej sprawy posiadała ponad 97% kapitału zakładowego Arkema France oraz że wcześniej – jak stwierdzono w motywie 13 zaskarżonej decyzji – posiadała 97,55% tego kapitału. Z drugiej strony, choć skarżąca utrzymuje, że okoliczność, iż była ona jedynym akcjonariuszem kapitału zakładowego Arkema France, nie może służyć do tego, aby potwierdzić przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu, to nie wysuwa ona żadnego argumentu, który mógłby podważyć sformułowaną w motywie 396 zaskarżonej decyzji ocenę Komisji, zgodnie z którą posiadanie przez spółkę dominującą niemal całego kapitału zakładowego jej spółki zależnej jest porównywalne do posiadania całości tego kapitału, gdyż zasadniczo „akcjonariusze mniejszościowi nie mają w takim przypadku żadnych specjalnych praw wykraczających poza zwykły udział w zyskach spółki zależnej”.

57 W konsekwencji – zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 45–55 powyżej – Komisja słusznie przyjęła w zaskarżonej decyzji domniemanie, że skarżąca wywierała decydujący wpływ na Arkema France, opierając się na stwierdzeniu, iż posiadała ona niemalże cały kapitał zakładowy tej spółki.

58 Żaden z argumentów skarżącej nie podważa tego wniosku.

59 Po pierwsze, jeśli chodzi o argumenty, zgodnie z którymi, po pierwsze, zarówno z orzecznictwa, jak i wcześniejszej praktyki administracyjnej Komisji poprzedzającej wydanie decyzji w sprawie AMCA ma wynikać, iż Komisja ma obowiązek potwierdzić przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu przedstawiając konkretne jego poszlaki, należy je oddalić jako bezzasadne. Jak bowiem wynika z pkt 45–55 powyżej, Trybunał w swoim wyroku w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji (pkt 45 powyżej) zgodnie z utrwalonym orzecznictwem przypomniał, że Komisja nie ma obowiązku potwierdzenia tego domniemania za pomocą dodatkowych poszlak. Co więcej, nawet jeśli, jak zauważyła Komisja w swojej decyzji w sprawie wosków do świec, jej wcześniejsza praktyka administracyjna poprzedzająca wydanie decyzji w sprawie AMCA miała polegać na potwierdzaniu przyjętego domniemania wywierania decydującego wpływu za pomocą dodatkowych poszlak, tego rodzaju stwierdzenie może tylko pozostać bez wpływu na wniosek przedstawiony w pkt 57 powyżej, zgodnie z którym Komisja była w pełni uprawniona do tego, by w zaskarżonej decyzji opierać się wyłącznie na posiadaniu przez skarżącą niemalże całego kapitału zakładowego Arkema France w celu przyjęcia domniemania, że skarżąca wywierała na tę spółkę decydujący wpływ.

60 Po drugie, argument, iż Komisja naruszyła prawo, przypisując odpowiedzialność za omawiane naruszenie skarżącej, pomimo że takiego przypisania nie dokonała w decyzji w sprawie nadtlenków organicznych, należy oddalić jako bezzasadny. Z jednej strony ponieważ – jak wynika z pkt 45–55 powyżej – w zaskarżonej decyzji Komisja przypisała odpowiedzialność za omawiane naruszenie skarżącej w oparciu o ścisłą wykładnię pojęcia przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, fakt, że Komisja nie dokonała takiego przypisania we wcześniejszej decyzji, w której nałożyła karę na Arkema France, sam w sobie nie może podważyć legalności zaskarżonej decyzji w tym względzie. Z drugiej strony ze względu na to, że Komisja może przypisać odpowiedzialność za naruszenie spółce dominującej, lecz nie ma takiego obowiązku (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑125/07 P, C‑133/07 P i C‑135/07 P Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8681, pkt 82; wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 331), fakt, że Komisja nie dokonała takiego przypisania w decyzji w sprawie nadtlenków organicznych, nie może sam w sobie zobowiązywać Komisji do stosowania tej samej oceny w późniejszej decyzji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie PVC II”, Rec. s. II‑931, pkt 990).

61 Po trzecie, w zakresie w jakim skarżąca podnosi w istocie, że ww. w pkt 38 wyrok w sprawie Francja przeciwko Komisji (pkt 50–52, 55, 56) oraz ww. w pkt 38 wyrok w sprawie SIC przeciwko Komisji, (pkt 94, 95, 98, 99, 101–105, 107), zdają się potwierdzać to, że Komisja jest zobowiązana przedstawić dodatkowe poszlaki potwierdzające przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu, na którym instytucja ta opiera się w ramach postępowania przewidzianego w art. 81 WE, argument ten należy oddalić jako nieistotny dla sprawy. Problematyka dotycząca kwestii, czy środek przyjęty przez przedsiębiorstwo publiczne można przypisać państwu i tym samym, czy środek taki można uznać za pomoc państwa w rozumieniu art. 87 WE jest, po pierwsze, pozbawiona związku z warunkami przypisywania odpowiedzialności za naruszenie art. 81 WE spółce dominującej, oraz po drugie, nie stoi na przeszkodzie istnieniu domniemania wywierania decydującego wpływu w zakresie naruszenia art. 81 WE, które – jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 45–55 powyżej – sądy Unii wyraźnie uznały za zgodne z prawem.

62 Po czwarte, argument, zgodnie z którym orzecznictwo wielu państw członkowskich Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych ustanawiało w istocie wymóg, by fakt wywierania przez spółkę dominującą decydującego wpływu na jej spółkę zależną został potwierdzony konkretnymi poszlakami, należy oddalić jako nieistotny dla sprawy. Abstrahując bowiem od faktu, że orzecznictwo wspomnianych państw nie wiąże Komisji i nie stanowi mających znaczenie dla sprawy ram prawnych, w świetle których należałoby oceniać legalność zaskarżonej decyzji, brak przyjęcia tego domniemania w orzecznictwie tych państw, nawet jeśli teza ta okazałaby się zasadna, w żadnym wypadku nie mogłoby skutkować uznaniem tego domniemania za nielegalne w prawie wspólnotowym.

63 W świetle powyższych rozważań część pierwszą omawianego zarzutu należy oddalić jako częściowo bezzasadną i częściowo nieistotną dla sprawy.

W przedmiocie części drugiej, opartej na naruszeniu zasad niezależności prawnej i ekonomicznej spółek

– Argumenty stron

64 Skarżąca podnosi, że w sytuacji gdy domniemanie wywierania decydującego wpływu nie zostało – jak w przypadku wcześniejszej praktyki administracyjnej Komisji stosowanej do chwili wydania decyzji w sprawie AMCA – potwierdzone dodatkowymi poszlakami wskazującymi na ingerencję spółki dominującej w działalność swojej spółki zależnej na rynku, którego dotyczy naruszenie, tego rodzaju domniemanie jest niezgodne z zasadą niezależności osoby prawnej, gdyż jego przyjęcie automatycznie prowadzi do uznania odpowiedzialności spółki dominującej za naruszenia popełnione przez jej spółkę zależną.

65 Po pierwsze, skarżąca podnosi, że tylko w drodze należycie uzasadnionego wyjątku od zasady niezależności ekonomicznej osoby prawnej można uznać, że spółka dominująca wchodzi w zakres działalności przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE. W takim wyjątkowym przypadku spółce dominującej można zatem przypisać odpowiedzialność za naruszenie, którego dopuściła się jej spółka zależna, i obciążyć ją odpowiedzialnością solidarną za zapłatę grzywny, która została nałożona na tę spółkę zależną, lecz nie można na nią nałożyć grzywny z tytułu odpowiedzialności osobistej.

66 Skarżąca podnosi, że w prawo spółek państw członkowskich wpisana została zasada niezależności prawnej osób prawnych, czyli również spółek zależnych, których kapitał zakładowy w całości stanowi własność spółki dominującej. Zasada ta wynika z cech charakterystycznych osobowości prawnej i w szczególności przypisuje ona pełną zdolność prawną oraz własny majątek każdej spółce, która jest w pełni odpowiedzialna za swoje działania, w tym również za skutki prowadzonej na rynku działalności gospodarczej. Skarżąca wyjaśnia w tym względzie, że zasada niezależności ekonomicznej spółki zależnej, która wynika z jej niezależności prawnej, została potwierdzona w orzecznictwie. Zasada ta stanowi jej zdaniem również jeden z podstawowych elementów dobrego funkcjonowania nowoczesnych gospodarek. W konsekwencji skarżąca i Arkema France, jako dwie oddzielne osoby prawne, są niezależne pod względem prawnym i ekonomicznym.

67 Po drugie, skarżąca podnosi, że zasada niezależności ekonomicznej spółki zależnej stanowi konkretny wyraz możliwości korzystania przez nią ze wszystkich zdolności prawnych wynikających z faktu posiadania osobowości prawnej. Przede wszystkim, z analizy uregulowań prawnych większości państw członkowskich Unii Europejskiej wynika, że zasada niezależności osoby prawnej należy do fundamentalnych podstaw prawnych, na których opierają się obowiązujące w nich formy organizacji spółek i od których można uczynić odstępstwo wyłącznie w uznanych w krajowym orzecznictwie nadzwyczajnych okolicznościach. Następnie, stosując przepisy prawa konkurencji, Komisja nie może ignorować orzecznictwa sądów państw członkowskich Unii, nie ryzykując tym samym zakwestionowania spójności poszczególnych systemów prawa konkurencji niezbędnej w ramach europejskiej i międzynarodowej sieci konkurencji.

68 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

– Ocena Sądu

69 Skarżąca podnosi w istocie, że przypisując jej odpowiedzialność za omawiane naruszenie, Komisja naruszyła zasady niezależności prawnej i ekonomicznej przedsiębiorstw.

70 Nie wydając zaś rozstrzygnięcia w zakresie zasad niezależności prawnej i ekonomicznej przedsiębiorstw ani nawet w kwestii samego istnienia drugiej z tych zasad, wystarczy stwierdzić, że z zasad tych w żadnym wypadku nie może wynikać, że spółka, której cały lub niemal cały kapitał posiadany jest przez inną spółkę, rzeczywiście działa na rynku w sposób niezależny tylko dlatego, że posiada ona własną osobowością prawną i własne środki gospodarcze. Przyjęcie takiego założenia całkowicie pomijałoby bowiem istnienie licznych sposobów rzeczywistego wywierania przez spółkę dominującą, będącą właścicielem całego lub niemal całego kapitału swej spółki zależnej, formalnego lub nieformalnego wpływu na jej zachowanie.

71 Z tego względu Komisja nie naruszyła rzekomych zasad niezależności prawnej i ekonomicznej, na które powołuje się skarżąca w niniejszym przypadku.

72 Argumenty, na które w tym zakresie powołuje się skarżąca, nie mogą być skuteczne. Po pierwsze, argumenty, jakoby domniemanie wywierania decydującego wpływu było sprzeczne z prawem obowiązującym w niektórych państwach Unii, należy oddalić jako bezzasadne z tych samych powodów, które zostały przedstawione w pkt 62 powyżej, czyli w szczególności ze względu na to, że obowiązujące w tych państwach przepisy nie stanowią mających znaczenie dla niniejszej sprawy ram prawnych, w świetle których należałoby oceniać legalność zaskarżonej decyzji. Po drugie, w zakresie w jakim skarżąca utrzymuje, że przypisując jej odpowiedzialność za omawiane naruszenie, Komisja naruszyła obowiązujące w państwach członkowskich Unii prawo spółek i tym samym – zasadę pomocniczości, należy stwierdzić, że to zgodnie z art. 81 ust. 1 WE, w przypadku gdy podmiot gospodarczy narusza reguły konkurencji i musi odpowiedzieć za to naruszenie, Komisja jest uprawniona do nakładania kar na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

73 W świetle powyższych rozważań część drugą omawianego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną.

W przedmiocie części trzeciej, opartej na błędzie związanym z okolicznością, że poszlaki, na które Komisja powołała się w zaskarżonej decyzji, nie potwierdzają przyjętego domniemania wywierania decydującego wpływu

– Argumenty stron

74 Skarżąca podnosi w istocie, że Komisja naruszyła prawo oraz popełniła oczywiste błędy w ocenie, uznając, że trzy dodatkowe dowody wymienione w motywie 386 zaskarżonej decyzji (zob. pkt 41 powyżej) potwierdzają przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu. W tym względzie skarżąca podnosi w istocie, że po pierwsze, fakt, iż powołuje ona członków zarządu swojej spółki zależnej, oraz po drugie, fakt, że pięciu członków dyrekcji generalnej lub zarządu Arkema France zasiadało w jej dyrekcji generalnej lub w zarządzie, nie są wystarczające do potwierdzenia domniemania decydującego wpływu.

75 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

– Ocena Sądu

76 Zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 52–55 powyżej Komisja nie ma obowiązku potwierdzać dodatkowymi dowodami przyjętego domniemania wywierania decydującego wpływu, które ma ona prawo zastosować w sytuacji, gdy spółka dominująca posiada cały lub niemal cały kapitał zakładowy swojej spółki zależnej; to natomiast na skarżącej, która chce obalić to domniemanie, spoczywa ciężar przedstawienia wystarczających dowodów na to, że zachowanie jej spółki zależnej na rynku było autonomiczne.

77 Z tego względu, nawet gdyby należało uznać, że – jak twierdzi skarżąca – Komisja niesłusznie oparła się w motywie 386 zaskarżonej decyzji – na poszlakach, które nie były w stanie potwierdzić przyjętego domniemania wywierania decydującego wpływu, tego rodzaju błąd w żadnym wypadku nie mógłby podważyć okoliczności, iż Komisja słusznie mogła oprzeć się na samym tylko stwierdzeniu, że posiadanie przez skarżącą całego lub niemal całego kapitału zakładowego swojej spółki zależnej pozwala domniemywać, iż skarżąca wywierała na tę ostatnią decydujący wpływ.

78 Z powyższych względów część trzecią omawianego zarzutu należy oddalić jako nieistotną dla sprawy, bez potrzeby ustosunkowywania się do argumentów skarżącej, których celem jest w istocie podważenie znaczenia poszlak uwzględnionych przez Komisję w zaskarżonej decyzji w celu potwierdzenia przyjętego domniemania wywierania decydującego wpływu.

W przedmiocie części czwartej, opartej na okoliczności, że Komisja niesłusznie uznała, iż skarżąca nie przedstawiła zbioru poszlak obalających przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu

– Argumenty stron

79 Skarżąca podnosi w istocie, że Komisja popełniła błąd, twierdząc, że skarżąca nie przedstawiła zbioru zbieżnych poszlak obalających przyjęte domniemanie wywierania decydującego wpływu i potwierdzających, po pierwsze, niezależność Arkema France na rynku, oraz po drugie, brak ingerencji skarżącej w politykę handlową swojej spółki zależnej. Skarżąca wyjaśnia, że wbrew temu, co twierdzi Komisja, zbiór przedstawionych przez nią poszlak nie ogranicza się jedynie do wykazania faktu, że nie uczestniczyła ona w kartelu lub nic o nim nie wiedziała.

80 W pierwszej kolejności skarżąca podnosi, że przedstawiła zbiór zbieżnych poszlak świadczących o niezależności prowadzonej przez Arkema France na rynku działalności.

81 Po pierwsze, skarżąca przypomina najpierw, że – jak zauważyła w części pierwszej zarzutu pierwszego (zob. pkt 37 powyżej) – Komisja uznała niezależność działalności prowadzonej na rynku przez Arkema France w decyzji w sprawie nadtlenków organicznych. Skarżąca podnosi ponadto, że skoro w decyzji z dnia 3 maja 2006 r. w sprawie nadtlenku wodoru i nadboran sodu (sprawa COMP/F/38.620, Dz.U. L 353, s. 54, zwanej dalej „decyzją w sprawie nadtlenku wodoru”) Komisja, w żadnym jej fragmencie nie próbowała potwierdzić za pomocą żadnego konkretnego elementu domniemania decydującego wpływu, to najwyraźniej uznała, że żadna taka poszlaka nie istniała. Wreszcie ponieważ chloran sodu przynależy do tej samej rodziny produktów co te, które były przedmiotem decyzji w sprawie nadtlenków organicznych i decyzji w sprawie nadtlenku wodoru, oraz że produktem tym zarządzano w ramach grupy Elf Aquitaine w dokładnie ten sam sposób co produktami będącymi przedmiotem tych decyzji, Komisja nie może mieć racji, twierdząc w niniejszej sprawie, że skarżąca ingerowała w strategię handlową Arkema France.

82 Po drugie, skarżąca podnosi, że Arkema France należy do grupy, która charakteryzuje się zdecentralizowanym zarządzaniem spółkami zależnymi, co w konsekwencji oznacza, że skarżąca stała na czele grupy wyłącznie w charakterze nieprowadzącej działalności operacyjnej spółki holdingowej, która w żaden sposób nie ingeruje w zarządzanie działalnością operacyjną swoich spółek zależnych. Z tego powodu Komisja nie powinna była przypisywać jej odpowiedzialności za omawiane naruszenie, podobnie jak z tego samego powodu nie przypisała takiej odpowiedzialności jednej ze spółek dominujących, które zostały ukarane w decyzji z dnia 20 października 2004 r. w sprawie postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] (sprawa COMP/C.38.238, Surowiec tytoniowy – Hiszpania) (Dz.U. 2007, L 102, s. 14, zwanej dalej „decyzją w sprawie surowca tytoniowego Hiszpania”).

83 Po trzecie, skarżąca podnosi, że Arkema France zawsze sama, niezależnie, określała swoją strategię handlową.

84 Z jednej strony – wbrew temu, co twierdzi Komisja w pkt 324 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz jak przyznała to podczas przesłuchania przed funkcjonariuszem ds. przesłuchań – skarżąca nigdy ani nie podejmowała, ani nie zatwierdzała decyzji w sprawie planu działalności ani budżetu operacyjnego Arkema France, w szczególności tego przeznaczonego na działalność związaną z chloranem sodu. Wprost przeciwnie, Arkema France w czasie trwania naruszenia dysponowała wszelkimi środkami oraz zasobami organizacyjnymi, prawnymi i finansowymi niezbędnymi do określania strategii handlowej dotyczącej działalności związanej z chloranem sodu, a także – do zarządzania tą działalnością.

85 Z drugiej strony skarżąca wysuwa liczne argumenty, dzięki którym pragnie wykazać, że Arkema France prowadziła niezależną działalność rynkową. Przede wszystkim wskazuje ona, że Arkema France miała pełną swobodę zawierania umów, bez konieczności uzyskania wcześniejszego zezwolenia spółki dominującej, dzięki czemu mogła kształtować swoją politykę handlową w sposób całkowicie niezależny. Następnie ze względu na to, że skarżąca nigdy nie wydawała swojej spółce zależnej żadnych instrukcji ani wytycznych dotyczących jej produkcji, stosowanych cen oraz rynków zbytu, Arkema France całkowicie swobodnie ustalała gamę produktów lub usług, które oferowała na rynku chloranu sodu. Arkema France miała też pełną swobodę określania, bez udziału spółki dominującej, docelowej sprzedaży i marży brutto, ponieważ żaden pracownik skarżącej nie mógł ingerować w tego rodzaju decyzje. Co więcej, skarżąca nigdy nie prowadziła działalności na rynkach wyższego lub niższego szczebla niż rynki, na których działała jej spółka zależna. Wreszcie Arkema France działała na rynku chloranu sodu we własnym imieniu i na własny rachunek, nie zaś jako przedstawiciel lub przedstawiciel handlowy skarżącej.

86 Po czwarte, zdaniem skarżącej Arkema France była całkowicie niezależna finansowo. Takie stwierdzenie ma wynikać z jej uwag przedstawionych w pkt 81–85 powyżej, jak również z marginalnego charakteru jej działalności dotyczącej chloranu sodu w ramach grupy w czasie zaistnienia spornych okoliczności. Skarżąca dodaje, że kontrola finansowa, którą sprawowała nad Arkema France, miała charakter bardzo ogólny i nie mogła tym samym dotyczyć jej działalności dotyczącej chloranu sodu.

87 Po piąte, skarżąca podnosi, że Arkema France nie informowała jej o swojej działalności rynkowej, a wszelkie sprawozdania finansowe, które Arkema France przekazywała skarżącej, nie wykraczały poza zakres wymogów obowiązujących w holdingu i wynikających z mających zastosowanie przepisów księgowych i uregulowań finansowych. W związku z tym sprawozdania finansowe Arkema France były sporządzane na bardzo ogólnym poziomie i nie dotyczyły jej polityki handlowej.

88 Po szóste, skarżąca zwraca uwagę, że w świetle wszystkich rozważań przedstawionych w pkt 81–87 powyżej, po pierwsze, Komisja powinna była stwierdzić, iż Arkema France nie prowadziła swej działalności zgodnie z instrukcjami spółki dominującej. Po drugie, zarówno z orzecznictwa, jak i praktyki administracyjnej Komisji wynika, że wszystkie dowody przedstawione przez skarżącą w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu są istotne z punktu widzenia celu wykazania niezależności jej spółki zależnej. Oddalając dostarczone przez skarżącą poszlaki, Komisja de facto odmówiła jej możliwości skorzystania z tego sposobu przeprowadzania dowodu, którego celem było obalenie domniemania wywierania decydującego wpływu.

89 W drugiej kolejności skarżąca podnosi, że Komisja – w motywie 370 zaskarżonej decyzji – niesłusznie nie uwzględniła mocy dowodowej faktu, że nie brała ona udziału w naruszeniu, którego dopuściła się jej spółka zależna, a także braku wiedzy o tym naruszeniu, które to okoliczności mogły wykluczyć jej odpowiedzialność, chociaż Komisja wyraźnie przyznała w zaskarżonej decyzji, że skarżąca nigdy nie brała udziału, pośrednio ani bezpośrednio, w omawianym naruszeniu. Tymczasem zarówno Komisja, jak i sądy Unii, w ramach przypisywania odpowiedzialności za to naruszenie spółce dominującej uznały uczestnictwo w naruszeniu lub wiedzę o nim za istotną poszlakę.

90 W trzeciej kolejności skarżąca podnosi, że Komisja – w motywie 403 zaskarżonej decyzji – niesłusznie uznała, iż okoliczność, że skarżąca nie prowadziła działalności ani na rynku chloranu sodu w EOG, ani na rynkach niższego i wyższego szczebla tego produktu, nie stanowiła dowodu jej niezależności. Takie stanowisko jest sprzeczne z orzecznictwem wynikającym z wyroku Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑30/05 Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, niepublikowanego w Zbiorze.

91 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

– Ocena Sądu

92 Skarżąca podnosi w istocie, że przedstawiła zbiór poszlak wskazujących na niezależność Arkema France na rynku chloranu sodu oraz na brak ingerencji z jej strony w politykę handlową swojej spółki zależnej.

93 Należy przypomnieć z jednej strony, że – jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 52–55 powyżej – w sytuacji gdy Komisja opiera się na domniemaniu wywierania decydującego wpływu w celu przypisania spółce dominującej odpowiedzialności za naruszenie, to do tej ostatniej należy obalenie tego domniemania poprzez przestawienie wystarczających dowodów na to, że zachowanie jej spółki zależnej na rynku było autonomiczne. Z drugiej strony w celu wykazania niezależności swojej spółki zależnej na rynku i obalenia w ten sposób wspomnianego domniemania na spółce dominującej spoczywa ciężar przedstawienia wszystkich dowodów dotyczących związków organizacyjnych, gospodarczych i prawnych łączących ją z jej spółką zależną, w celu wykazania, że spółki te razem nie stanowią jednego podmiotu gospodarczego.

94 W niniejszej sprawie należy zatem zbadać, czy Komisja słusznie uznała, że przedstawiony przez skarżącą zbiór poszlak nie pozwalał na wykazanie niezależności Arkema France na rynku oraz na obalenie domniemania wywierania decydującego wpływu.

95 Po pierwsze, co się tyczy argumentu skarżącej, zgodnie z którym stanowisko, które Komisja przyjęła w decyzji w sprawie nadtlenków organicznych oraz w decyzji w sprawie nadtlenku wodoru, świadczy o tym, że Arkema France zachowywała się na rynku niezależnie, należy oddalić jako bezzasadny. Przede wszystkim należy zauważyć, że z jednej strony skarżąca błędnie interpretuje te decyzje, gdyż Komisja w żadnym ich fragmencie nie stwierdziła, iż Arkema France działała niezależnie czy to w szczególności na rynku chloranu sodu czy też, bardziej ogólnie, na rynku innych produktów, które wprowadzała do obrotu. Jak bowiem w szczególności wynika z art. 1 decyzji w sprawie nadtlenków organicznych Komisja ograniczyła się jedynie do nałożenia kary na Arkema France (poprzednio Atofina), bez wypowiadania się w kwestii, czy odpowiedzialność za to naruszenie należy przypisać skarżącej. Z drugiej strony należy stwierdzić, że w decyzji w sprawie nadtlenku wodoru Komisja zasadniczo uznała – w szczególności w motywie 427 tej decyzji – że odpowiedzialność za naruszenie będące przedmiotem tamtej decyzji należy przypisać skarżącej. Z związku z powyższym ani z jednej, ani z drugiej decyzji nie można wywnioskować, że Komisja uznała – w okolicznościach, które są zbliżone do okoliczności niniejszej prawy – iż działalność rynkowa Arkema Franca była niezależna.

96 Co więcej, ponieważ – jak stwierdzono w pkt 60 powyżej – Komisja może przypisać odpowiedzialność za naruszenie spółce dominującej, lecz nie ma takiego obowiązku, oraz ze względu na to, że w niniejszej sprawie Komisja przypisała tę odpowiedzialność skarżącej w oparciu o ścisłą wykładnię art. 81 WE, ewentualne stwierdzenie, że Komisja w poprzednich sprawach albo uznała, iż nie należało przypisywać takiej odpowiedzialności, albo że domniemanie wywierania decydującego wpływu zostało potwierdzone dodatkowymi poszlakami, w żadnym wypadku nie pozwala na wyciągnięcie wniosku, iż w niniejszej sprawie Komisja naruszyła prawo, przypisując odpowiedzialność za naruszenie skarżącej.

97 Po drugie, jeśli chodzi o argumenty skarżącej, jakoby niezależność Arkema France potwierdzało zdecentralizowanie procesu zarządzania w grupie Elf Aquitaine oraz fakt, że skarżąca występowała wyłącznie w charakterze „nieprowadzącej działalności operacyjnej spółki holdingowej”, która nie bierze udziału w zarządzaniu działalnością operacyjną swoich spółek zależnych, efektem czego Komisja nie powinna była przypisywać skarżącej odpowiedzialności za naruszenie, tak jak uczyniła w przypadku innej spółki dominującej w decyzji w sprawie surowca tytoniowego Hiszpania, również należy je oddalić jako bezzasadne.

98 Na wstępie należy zauważyć, że z jednej strony stwierdzenie, że skarżąca jest „nieprowadzącą działalności operacyjnej spółką holdingową”, nie zostało poparte żadnymi konkretnymi dowodami, z których wynikałoby, iż skarżąca nie wywierała decydującego wpływu na swoją spółkę zależną. Z drugiej strony – jak wynika z orzecznictwa przytoczonego w pkt 60 powyżej – okoliczność, że Komisja w decyzji w sprawie surowca tytoniowego Hiszpania nie przypisała odpowiedzialności za naruszenie spółce dominującej, nie może w żadnym wypadku podważyć ustalenia, że warunki takiego przypisania w zaskarżonej decyzji zostały spełnione.

99 Ponadto w każdym razie w kontekście grupy spółek celem spółki holdingowej jest gromadzenie udziałów w różnych spółkach, a jej rolą jest zapewnienie jednolitego kierowania tymi spółkami. W związku z tym nie można wykluczyć, że skarżąca wywierała decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej, w szczególności poprzez koordynowanie inwestycji finansowych podejmowanych w ramach grupy Elf Aquitaine. Ponadto charakterystyczny dla zarządzania zdecentralizowanego wewnętrzny podział poszczególnych rodzajów działalności skarżącej pomiędzy poszczególne części i wydziały stanowi normalne zjawisko w ramach grup spółek takich jak ta, na czele którego stoi skarżąca. Argument ten w żaden sposób nie obala zatem domniemania, że skarżąca i Arkema France stanowiły jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

100 Po trzecie, w zakresie w jakim skarżąca podnosi, że po pierwsze, Arkema France zawsze niezależnie określała swoją strategię handlową na rynku chloranu sodu ze względu na to, iż skarżąca nigdy ani nie podejmowała, ani nie zatwierdzała decyzji w sprawie planu działalności czy budżetu operacyjnego Arkema France, w szczególności tego przeznaczonego na działalność związaną z tym produktem, oraz że spółka ta miała w istocie zdolność do samodzielnego działania na rynku, a także po drugie, że Arkema France była całkowicie niezależna finansowo, ponieważ kontrola, jaką skarżąca sprawowała nad swoją spółką zależną, miała charakter bardzo ogólny, argumenty te również należy oddalić jako bezzasadne.

101 Abstrahując bowiem od okoliczności, że argumenty skarżącej nie zostały poparte żadnymi konkretnymi dowodami, należy przede wszystkim stwierdzić, że fakt, iż skarżąca nigdy ani nie podejmowała, ani nie zatwierdzała decyzji w sprawie planu działalności czy budżetu operacyjnego Arkema France przeznaczonego na prowadzoną przez nią działalność, nie pozwala wykazać, że skarżąca nie mogła takich decyzji zmieniać, uchylać, czy też kontrolować ich wykonywania.

102 Co więcej, nie można wykluczyć, że skarżąca wywierała decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej poprzez koordynowanie w szczególności inwestycji finansowych podejmowanych w ramach grupy Elf Aquitaine.

103 Wreszcie okoliczność – jak skarżąca podkreśliła między innymi w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. s. 71 tej odpowiedzi) oraz jak wynika z motywu 392 zaskarżonej decyzji – że skarżąca kontrolowała najważniejsze zobowiązania zaciągane przez swoją spółkę zależną, jedynie potwierdza ustalenie Komisji, zgodnie z którym ta spółka nie była niezależna od skarżącej.

104 Po czwarte, argument skarżącej, jakoby Arkema France nie informowała jej o swojej działalności rynkowej, zaś jej sprawozdania finansowe przekazywane skarżącej miały charakter jedynie bardzo ogólny, zgodnie z prawem francuskim i statutami obu spółek, należy oddalić jako bezzasadny. Abstrahując bowiem w tym względzie od faktu, że należy stwierdzić, iż argument ten nie został poparty żadnym konkretnym dowodem, przyznanie przez skarżącą – jak stwierdzono w pkt 103 powyżej – że kontrolowała ona najważniejsze zobowiązania zaciągane przez swoją spółkę, zdaje się podważać ten argument.

105 Po piąte, w zakresie w jakim skarżąca podnosi, że nigdy nie uczestniczyła w naruszeniu, nie wiedziała o nim ani sama nie prowadziła działalności na rynkach niższego i wyższego szczebla wobec rynku chloranu sodu, ani na samym tym rynku, który miał dla niej niewielkie znaczenie, należy stwierdzić, iż tego rodzaju informacje nie umożliwiają wykazania niezależności Arkema France. Przede wszystkim należy przypomnieć, że – jak wynika z orzecznictwa – okolicznością uprawniającą Komisję do wydania decyzji nakładającej grzywny na spółkę dominującą w grupie spółek nie jest nakłanianie przez nią spółek zależnych do popełnienia naruszenia ani tym bardziej jej uczestnictwo we wspomnianym naruszeniu, lecz fakt, że spółki te stanowią jedno przedsiębiorstwo (zob. ww. w pkt 55 wyrok w sprawie Michelin przeciwko Komisji, pkt 290). Następnie o niczym nie może świadczyć sama oderwana okoliczność, że skarżąca i Arkema France prowadziły działalność na odrębnych rynkach ani też to, że rynek chloranu sodu miał dla skarżącej małe znaczenie. Należy bowiem zauważyć, że w ramach grupy takiej jak ta, na której czele stoi skarżąca, podział zadań stanowi normalne zjawisko, które nie pozwala na obalenie domniemania, zgodnie z którym skarżąca i Arkema France stanowiły jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE. W związku z tym argumenty te należy oddalić jako nieistotne dla sprawy.

106 Po szóste, co się tyczy argumentu skarżącej, zgodnie z którym Komisja de facto odmówiła jej prawa do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, uznając, że przedstawione przez nią poszlaki nie pozwalają na wykazanie niezależności Arkema France, należy oddalić jako bezzasadny. Komisja w zaskarżonej decyzji nie tylko bowiem nie podważyła prawa skarżącej do przedstawienia poszlak mogących obalić domniemanie wywierania decydującego wpływu, lecz, co więcej, dopiero po zbadaniu dostarczonego przez skarżącą zbioru poszlak Komisja słusznie uznała – zgodnie ze względami przedstawionymi w pkt 95–105 powyżej – że należące do tego zbioru dowody poszlakowe nie pozwalają na obalenie domniemania wywierania decydującego wpływu.

107 W świetle wszystkich powyższych względów należy stwierdzić, że Komisja słusznie uznała, iż skarżąca nie przedstawiła dowodów pozwalających na obalenie domniemania wywierania decydującego wpływu.

108 W związku z powyższym część czwartą zarzutu pierwszego należy oddalić jako częściowo bezzasadną i częściowo nieistotną dla sprawy.

W przedmiocie części piątej, opartej na przekształceniu domniemania wywierania decydującego wpływu w domniemanie niewzruszalne

– Argumenty stron

109 Skarżąca podnosi, że oddalając dostarczony jej zbiór poszlak, Komisja przekształciła domniemanie wywierania decydującego wpływu, które powinno być domniemaniem wzruszalnym, w domniemanie niewzruszalne.

110 W pierwszej kolejności skarżąca podnosi, że przekształcenie domniemania wzruszanego w domniemanie niewzruszalne narusza zasadę domniemania niewinności. Przede wszystkim wspomniane przekształcenie stanowi probatio diabolica, czyli dowód niemożliwy do podważenia, który tym samym jest niedopuszczalny w świetle orzecznictwa. Następnie na rozprawie skarżąca stwierdziła, że tego rodzaju dowód jest sprzeczny z zasadą domniemania niewinności potwierdzoną z jednej strony w Konwencji ochrony praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), której wykładni dokonał Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z dnia 7 października 1988 r. w sprawie Salabiaku przeciwko Francji, seria A nr 141-A, § 28, oraz z drugiej strony w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej ogłoszonej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, s. 1), która zgodnie z art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE ma taką samą moc prawną jak traktaty. Wreszcie w odpowiedzi na pytania Sądu zadane na rozprawie skarżąca stwierdziła, że jej zdaniem ww. w pkt 45 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji jest niezgodny z ww. postanowieniami.

111 W drugiej kolejności skarżąca podnosi, że wskutek działania Komisji przyjęte przez nią w zaskarżonej decyzji domniemanie wywierania decydującego wpływu stało się niewzruszalne.

112 Po pierwsze, z motywów 396 i 412 zaskarżonej decyzji ma wynikać, że Komisja sama uznała, iż obalenie domniemania wywierania decydującego wpływu jest w praktyce prawie niemożliwe, gdyż Komisja w szczególności stwierdziła, że „domniemanie to prawie w każdym przypadku sprawdza się”.

113 Po drugie, Komisja miała odmówić uwzględnienia poszlak, które skarżąca przedstawiła w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, chociaż Komisja powołuje się na nie w celu potwierdzenia tego domniemania.

114 Po trzecie, z końcowej części motywu 401 zaskarżonej decyzji zdaniem skarżącej wynika, że Komisja błędnie uznaje, iż spółka dominująca powinna ponieść odpowiedzialność za naruszenie, niezależnie od tego, czy ingerowała w działalność swojej spółki zależnej czy nie, od tego, czy pozwalała jej działać swobodnie czy nie i od tego, czy wiedziała o popełnionych przez tę spółkę zależną naruszeniach czy nie.

115 Po czwarte, Komisja nie wyciągnęła jej zdaniem odpowiednich wniosków z tego, że dokonała błędnej interpretacji – do czego przyznała się podczas przesłuchania przed funkcjonariuszem ds. przesłuchań – uwag Arkema France przedstawionych w dniu 18 października 2004 r. w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji, które zostało do niej wystosowane w dniu 10 września 2004 r. i w którym Komisja pomyliła Elf Atochem ze skarżącą.

116 Po piąte, w zaskarżonej decyzji Komisja miała powołać się nie na konkretne dowody wskazujące na wywieranie decydującego wpływu skarżącej na politykę handlową Arkema France, lecz na niepodparte dowodami zwykłe twierdzenia, stanowiące kolejne domniemania i przypuszczenia, których Komisja nigdy nie sprawdziła.

117 Po szóste, z faktu oddalenia całego przedstawionego przez skarżącą zbioru poszlak należy jej zdaniem wywnioskować, że Komisja wymaga negatywnych dowodów z dokumentów wskazujących na brak ingerencji spółki dominującej w politykę handlową swojej spółki zależnej.

118 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

– Ocena Sądu

119 Skarżąca podnosi w istocie, że oddalając dostarczone jej poszlaki, Komisja przekształciła domniemanie wywierania decydującego wpływu w domniemanie niewzruszalne. Takie domniemanie jest zaś niezgodnie z prawem zarówno w świetle EKPC i Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, jak i według orzecznictwa sądów Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

120 W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 52 powyżej od skarżącej nie domagano się przedstawienia dowodów potwierdzających brak ingerencji w zarządzanie swojej spółki zależnej, lecz wyłącznie przedstawienia dowodów wystarczających do wykazania, że jej spółka zależna działa na omawianym rynku w sposób autonomiczny.

121 Okoliczność, że jak wynika z analizy części czwartej zarzutu pierwszego (zob. pkt 95–106 powyżej), skarżąca nie przedstawiła w niniejszej sprawie dowodów mogących obalić to domniemanie wywierania decydującego wpływu, nie oznacza zaś, iż domniemania tego w żaden sposób nie można obalić.

122 Z tego względu, po pierwsze, należy oddalić jako nieistotny dla sprawy przedstawiony w pkt 110 powyżej argument skarżącej, zgodnie z którym w istocie przyjęte przez Komisję w zaskarżonej decyzji domniemanie wywierania decydującego wpływu, którego legalność Trybunał potwierdził w ww. w pkt 45 wyroku w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, było sprzeczne z zasadą domniemania niewinności w postaci, w jakiej została z jednej strony potwierdzona w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej i w EKPC oraz z drugiej strony zinterpretowana przez Europejski Trybunał Praw Człowieka i przez sądy Unii. Po drugie, argumenty przedstawione w pkt 111–117 powyżej, zgodnie z którymi w istocie Komisja błędnie uznała, że przedstawione jej przez skarżącą poszlaki świadczyły o tym, iż skarżąca nie wywierała decydującego wpływu na Arkema France, należy oddalić jako bezzasadne, ponieważ – jak stwierdzono w ramach analizy części czwartej zarzutu pierwszego (zob. pkt 95–106 powyżej) – Komisja w zaskarżonej decyzji przypisała skarżącej odpowiedzialność za naruszenie ze względu na to, że żadna z przedstawionych przez skarżącą poszlak nie pozwalała w niniejszej sprawie na wyciągnięcie wniosku, że Arkema France prowadziła działalność na rynku w sposób niezależny.

123 W związku z powyższym należy oddalić jako częściowo bezzasadną i częściowo nieistotną dla sprawy część piątą zarzutu pierwszego oraz zarzut pierwszy w całości.

W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu sześciu zasad podstawowych wynikającym z przypisania skarżącej odpowiedzialności za rozpatrywane zachowanie noszące znamiona naruszenia

124 Skarżąca podnosi w istocie, że Komisja, przypisując jej noszące znamiona naruszenia zachowanie, którego dopuściła się Arkema France, naruszyła sześć zasad podstawowych. Niniejszy zarzut dzieli się zatem na sześć części.

W przedmiocie części pierwszej, opartej na naruszeniu prawa do obrony skarżącej

– Argumenty stron

125 Skarżąca twierdzi w istocie, że jej prawo do obrony zostało naruszone zarówno przed doręczeniem jej pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jak i po jego doręczeniu.

126 W pierwszej kolejności skarżąca podnosi na początku, że sformułowany w motywie 406 zaskarżonej decyzji pogląd Komisji, zgodnie z którym przed doręczeniem skarżącej pisma w sprawie przedstawienia zarzutów instytucja ta nie miała obowiązku działania względem niej ze szczególną starannością, został odrzucony w orzecznictwie wynikającym z wyroków Trybunału: z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑194/99 P Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10921; z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑105/04 P Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8725. Skarżąca uważa bowiem, że przed skierowaniem do niej pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja powinna była skorzystać ze swoich uprawnień dochodzeniowych, aby zebrać bezpośrednio od skarżącej poszlaki potwierdzające przyjęte przez tę instytucję domniemanie wywierania decydującego wpływu zamiast zadowalać się dowodami dostarczonymi przez Arkema France. Skarżąca wyjaśniła na rozprawie, że obowiązek ten wynika również z wyroku Sądu z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑99/04 AC‑Treuhand przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1501, oraz z kodeksu najlepszych praktyk Komisji w zakresie prowadzenia postępowań na podstawie art. 101 TFUE i 102 TFUE (zwanego dalej „kodeksem najlepszych praktyk”), który w dniu rozprawy był dostępny na stronie internetowej Komisji.

127 Następnie ponieważ względem skarżącej nie zostały rozpoczęte żadne szczególne czynności dochodzeniowe, została ona w swym przekonaniu pozbawiona prawa do wyjaśnienia, przed wydaniem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, sposobu, w jaki funkcjonowała grupa Elf Aquitaine, związków łączących ją z Arkema France oraz jej czysto pasywnej roli w zarządzaniu działalnością tej spółki na rynku chloranu sodu. Skarżącej uniemożliwiono również skontrolowanie prawdziwości informacji dostarczonych przez Arkema France, w przedmiocie których spółka ta skierowała wniosek o zachowanie poufności, takich jak np. informacja o wysokości obrotu skarżącej, którą Arkema France podała Komisji w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji.

128 Ponadto ponieważ dochodzenie dotyczyło okresu po odłączeniu się Arkema France od grupy Elf Aquitaine, które nastąpiło w dniu 18 maja 2006 r., Komisja nie mogła od tej spółki uzyskać pełnej odpowiedzi na postawione jej pytania. Skarżąca została w związku z tym pozbawiona możliwości z jednej strony zmiany postawionych jej zarzutów, której mogła dokonać poprzez wykazanie na etapie dochodzenia, że przypisanie jej naruszenia, którego dopuściła się Arkema France, nie powinno było mieć miejsca, a także z drugiej strony uniknięcia nałożenia na nią dwóch odrębnych grzywien. Na rozprawie skarżąca dodała, że ponieważ pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zostało do niej skierowane w dniu, w którym Arkema France nie była już częścią grupy Elf Aquitain, oraz że od momentu wszczęcia dochodzenia upłynęły już cztery lata, w dniu doręczenia jej wspomnianego pisma skarżąca nie dysponowała już dowodami umożliwiającymi jej przeprowadzenie skutecznej obrony.

129 Wreszcie możliwość obrony skarżącej została osłabiona jeszcze bardziej wskutek zajęcia przez Komisję niespójnych i sprzecznych między sobą stanowisk w decyzji w sprawie AMCA, w decyzji z dnia 31 maja 2006 r. nr C(2006) 2098 wersja ostateczna odnoszącej się do postępowania zgodnie z art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa nr COMP/F/38.645 – Metakrylany) (Dz.U. 2006, L 322, s. 20, zwanej dalej „decyzją w sprawie metakrylanów”), w decyzji w sprawie nadtlenku wodoru i w zaskarżonej decyzji.

130 Skarżąca zauważyła ponadto na rozprawie z jednej strony, że Trybunał w swoich wyrokach: z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287; z dnia 22 maja 2008 r. w sprawie C‑266/06 P Evonik Degussa przeciwko Komisji i Radzie, niepublikowanym w Zbiorze; z dnia 23 grudnia 2009 r. w sprawie C‑45/08 Spector Photo Group i Van Raemdonck, Zb.Orz. s. I‑12073, uznał karny charakter grzywien nakładanych w dziedzinie konkurencji, oraz z drugiej strony, że Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, która weszła w życie w dniu 1 grudnia 2009 r., zaczęła obowiązywać ze skutkiem natychmiastowym i w związku z tym miała zastosowanie do spraw zawisłych przed Sądem. Skarżąca podnosi w tym zakresie, że ze względu na to, że Komisja błędnie uznała, iż „prawa podstawowe powinny przysługiwać przedsiębiorstwu, a nie każdej poszczególnej osobie prawnej”, jej prawa podstawowe zostały naruszone.

131 W drugiej kolejności skarżąca podnosi, że z motywów 402–406 zaskarżonej decyzji wynika, iż Komisja, naruszając tym samym wymogi określone w orzecznictwie, nie przeanalizowała z należytą starannością wszystkich składających się na zbiór poszlak elementów, które skarżąca przedstawiła w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, ponieważ ograniczyła się do odrzucenia tych informacji na podstawie niepopartych niczym twierdzeń, przypuszczeń i całkowicie teoretycznych domniemywań, które nie odzwierciedlały sposobu, w jaki rzeczywiście funkcjonowała grupa Elf Aquitaine w czasie trwania naruszenia.

132 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

– Ocena Sądu

133 Skarżąca podnosi, że Komisja naruszyła jej prawo do obrony, z jednej strony nie podejmując względem niej, przed skierowaniem pisma w sprawie postawienia zarzutów, żadnych czynności dochodzeniowych, oraz z drugiej strony po doręczeniu skarżącej wspomnianego pisma nie analizując z należytą starannością wszystkich składających się na zbiór poszlak elementów, które przedstawiła w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu.

134 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem poszanowanie prawa do obrony wymaga, aby zainteresowanemu przedsiębiorstwu stworzono w toku postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia stanowiska na temat prawdziwości i znaczenia dla sprawy faktów i okoliczności podnoszonych przez Komisję, a także dokumentów, którymi Komisja posługuje się na poparcie zarzutu istnienia naruszenia postanowień traktatu (wyroki Trybunału: z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 10; z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie C‑310/93 P BPB Industries i British Gypsum przeciwko Komisji, Rec. s. I‑865, pkt 21).

135 Podobnie jak rozporządzenie Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. pierwsze rozporządzenie wprowadzające w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204), które zostało uchylone i zastąpione przez rozporządzenie nr 1/2003, to ostatnie rozporządzenie przewiduje, w swoim art. 27 ust. 1, że stronom wysyła się pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które winno przedstawiać w jasny sposób wszystkie istotne okoliczności, na których Komisja opiera się na tym etapie postępowania (ww. w pkt 45 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 67), w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję i podjęcia skutecznej obrony przed wydaniem przez Komisję ostatecznej decyzji. Takie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stanowi gwarancję proceduralną stosowania podstawowej zasady prawa wspólnotowego, która wymaga poszanowania prawa do obrony w ramach każdego postępowania (wyrok Trybunału z dnia 3 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P i C‑338/07 P Papierfabrik August Koehler i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7191, pkt 35).

136 Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć sankcję za naruszenie reguł konkurencji, zawierało istotne okoliczności uwzględnione przeciw temu przedsiębiorstwu, takie jak zarzucane mu czyny, ich kwalifikacja oraz dowody, na których opiera się Komisja, tak by owo przedsiębiorstwo mogło skutecznie przedstawić swe argumenty w ramach wszczętego przeciwko niemu postępowania administracyjnego (zob. ww. w pkt 135 wyrok w sprawach połączonych Papierfabrik August Koehler i in. przeciwko Komisji, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo).

137 W szczególności pismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno j