OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

YVES’A BOTA

przedstawiona w dniu 2 kwietnia 2009 r. ( 1 )

Sprawy połączone C-322/07 P, C-327/07 P i C-338/07 P

Papierfabrik August Koehler AG i in.

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

„Odwołania — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Rynek papieru samokopiującego — Brak spójności między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów i sporną decyzją — Naruszenie prawa do obrony — Konsekwencje — Przeinaczenie dowodów — Udział w naruszeniu — Czas trwania naruszenia — Rozporządzenie nr 17 — Artykuł 15 ust. 2 — Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien — Zasada równego traktowania — Zasada proporcjonalności — Obowiązek uzasadnienia — Rozsądny czas trwania postępowania przed Sądem”

1. Przedmiotem niniejszej sprawy są odwołania wniesione przez trzech producentów papieru samokopiującego: Papierfabrik August Koehler AG (C-322/07 P, zwaną dalej „Koehler”), Bolloré SA (C-327/07 P, zwaną dalej „Bolloré”) oraz Distribuidora Vizcaína de Papeles SL (C-338/07 P, zwaną dalej „Divipą”) od wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawie Bolloré i in. przeciwko Komisji ( 2 ).

2. W drodze zaskarżonego wyroku Sąd oddalił skargi o stwierdzenie nieważności wniesione przez wnoszące odwołanie na decyzję Komisji 2004/337/WE ( 3 ), w której stwierdziła ona ich udział w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk na rynku papieru samokopiującego, niezgodnych z art. 81 WE.

3. W niniejszych odwołaniach wnoszące odwołania podważają przede wszystkim zgodność z prawem postępowania przed Sądem. W szczególności Bolloré zarzuca Sądowi, że nie wyciągnął wszystkich koniecznych konsekwencji co do zgodności z prawem spornej decyzji, mając na uwadze naruszenie jej prawa do obrony w trakcie postępowania administracyjnego przez Komisję Wspólnot Europejskich.

4. Następnie wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi naruszenie art. 81 ust. 1 WE poprzez przeinaczenie pewnych dowodów dotyczących ich udziału w naruszeniu oraz jego czasu trwania. Wnoszące odwołanie podważają również dokonaną przez Sąd ocenę w odniesieniu do ustalenia wysokości grzywien nałożonych przez Komisję na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 ( 4 ), powołując się w szczególności na naruszenie zasad równego traktowania i proporcjonalności. Wreszcie jedna z wnoszących odwołanie krytykuje zaskarżony wyrok jako dotknięty brakiem uzasadnienia w odniesieniu do oceny okoliczności łagodzących.

5. W niniejszej opinii proponuję Trybunałowi, aby uchylił zaskarżony wyrok, ponieważ Sąd naruszył prawo, nie wyciągając wszystkich koniecznych konsekwencji z naruszenia przez Komisję prawa Bolloré do obrony. Przedstawię bowiem, iż z uwagi na to, że Bolloré nie mogła bronić się przed zarzutem opartym na jej osobistym i bezpośrednim udziale w działaniach kartelu, Sąd powinien był stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim była oparta na tym zarzucie.

6. Natomiast zaproponuję, aby Trybunał oddalił odwołania wniesione przez Koehler i Divipę.

7. Ponieważ moim zdaniem stan postępowania na to pozwala, proponuję, aby Trybunał sam rozstrzygnął ostatecznie kwestię podniesionego przez Bolloré zarzutu naruszenia prawa do obrony. W końcu zaproponuję, aby Trybunał stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim opiera się ona na elementach, na podstawie których uznano osobisty i bezpośredni udział Bolloré w popełnieniu naruszenia.

I — Ramy prawne

8. Artykuł 81 WE zakazuje „wszelki[ch] porozumie[ń] między przedsiębiorstwami, wszelki[ch] decyzj[i] związków przedsiębiorstw i wszelki[ch] praktyk[…] uzgodnion[ych], które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku”.

9. W przypadku naruszenia tego postanowienia Komisja może, zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, „nałożyć […] na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne [grzywny] w wysokości 1000 [EUR]–1000000 [EUR] albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym [obrotowym] obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu”.

10. Aby zapewnić przejrzystość i obiektywny charakter swych decyzji zarówno w oczach przedsiębiorstw, jak i sądu wspólnotowego, w 1998 r. Komisja opublikowała wytyczne, w których podała do wiadomości metodę obliczania grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 ( 5 ).

11. Z pkt 1 tych wytycznych wynika, że przy obliczaniu kwoty grzywien kwota podstawowa jest określana na podstawie kryteriów, o których mowa w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, a mianowicie wagi i czasu trwania naruszenia.

12. Po pierwsze, przy dokonywaniu oceny wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek, tam gdzie może to być zmierzone, oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego (pkt 1 A akapit pierwszy wytycznych). W tych ramach naruszenia dzielą się na trzy kategorie, a mianowicie: „naruszenia o małym znaczeniu”, w przypadku których może zostać nałożona grzywna w wysokości od 1000 EUR do 1 mln EUR; „poważne naruszenia”, w przypadku których kwota ta może wynosić od 1 mln EUR do 20 mln EUR, oraz „bardzo poważne naruszenia”, w przypadku których ta kwota przekracza 20 mln EUR (pkt 1 A akapit drugi tiret od pierwszego do trzeciego wytycznych).

13. Po drugie, waga naruszenia jest badana z uwzględnieniem charakterystycznych cech każdego zainteresowanego przedsiębiorstwa. W ramach każdej z tych kategorii skala sankcji, które mogą zostać wymierzone, umożliwia zróżnicowane traktowanie przedsiębiorstw zależnie od rodzaju popełnionych naruszeń. Komisja bierze zatem pod uwagę rzeczywistą zdolność gospodarczą konkretnych przedsiębiorstw do wyrządzenia szkody i ustala wysokość grzywny na poziomie zapewniającym jej odstraszający skutek (pkt 1 A akapit czwarty wytycznych). Na tym etapie Komisja może zaklasyfikować przedsiębiorstwa do różnych kategorii i ustalić kwotę wyjściową grzywny dla każdego przedsiębiorstwa.

14. Po trzecie, Komisja bierze pod uwagę czas trwania naruszenia.

15. Na mocy pkt 2 i 3 wytycznych Komisja może następnie wziąć pod uwagę pewne okoliczności obciążające albo łagodzące, aby podwyższyć bądź obniżyć kwotę podstawową.

16. Ponadto zgodnie z pkt 4 wspomnianych wytycznych Komisja może zastosować swój komunikat z dnia 18 lipca 1996 r. w sprawie nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli ( 6 ).

17. Tytułem uwagi ogólnej przepisy pkt 5 lit. a) akapit pierwszy wytycznych precyzują, że ostateczna kwota grzywny nie może w żadnym przypadku przewyższać 10% całkowitego obrotu przedsiębiorstw, zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.

II — Stan faktyczny

18. Okoliczności faktyczne ustalone w zaskarżonym wyroku można streścić w sposób następujący.

19. Okoliczności faktyczne leżące u podstaw niniejszego sporu, przedstawione w pkt 1–21 zaskarżonego wyroku, można podsumować następująco.

20. Komisja, otrzymawszy informacje o możliwości istnienia tajnego porozumienia między przedsiębiorstwami w sektorze papieru samokopiującego, przeprowadziła u szeregu producentów kontrole na podstawie art. 14 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 17. W 1999 r. na mocy art. 11 rozporządzenia nr 17 Komisja skierowała również żądania udzielenia informacji do szeregu spółek, z których część przyznała się do uczestnictwa w wielostronnych spotkaniach kartelu.

21. Mougeot SA (zwana dalej „Mougeot”), która wyraziła gotowość do współpracy w trakcie dochodzenia zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy, potwierdziła, że istniał kartel obejmujący ustalanie cen papieru samokopiującego, i dostarczyła Komisji informacji dotyczących struktury kartelu, a w szczególności informacji dotyczących różnych spotkań, w których uczestniczyli jej przedstawiciele.

22. W dniu 26 lipca 2000 r. Komisja wszczęła postępowanie w niniejszych sprawach i sporządziła pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które skierowała do 17 przedsiębiorstw, w tym do Bolloré i jej spółki zależnej Copigraph SA (zwanej dalej „Copigraph”), a także Divipy i Koehler. Większość przedsiębiorstw przedstawiła swoje uwagi na piśmie w odpowiedzi na zarzuty podnoszone przez Komisję. Przesłuchanie miało miejsce w dniach 8 i 9 marca 2001 r. i w dniu 20 grudnia 2001 r. Komisja wydała sporną decyzję.

23. W art. 1 akapit pierwszy tej decyzji Komisja stwierdza, że jedenaście przedsiębiorstw naruszyło art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym podpisanego w dniu 2 maja 1992 r. ( 7 ), uczestnicząc w serii porozumień i uzgodnionych praktyk w sektorze papieru samokopiującego.

24. W art. 1 akapit drugi tej samej decyzji Komisja stwierdza w szczególności, że Arjo Wiggins Appelton plc (zwana dalej „AWA”), Bolloré, Koehler, Sappi Ltd (zwana dalej „Sappi”) oraz trzy inne przedsiębiorstwa uczestniczyły w naruszeniu od stycznia 1992 r. do września 1995 r., Divipa od marca 1992 r. do stycznia 1995 r. i Mougeot od maja 1992 r. do września 1995 r.

25. Zgodnie z art. 3 akapit pierwszy spornej decyzji Komisja nałożyła grzywnę w wysokości 33,07 mln EUR na Koehler, 22,68 mln EUR na Bolloré i 1,75 mln EUR na Divipę.

III — Skarga wniesiona do Sądu i zaskarżony wyrok

26. Odrębnymi pismami złożonymi w sekretariacie Sądu w kwietniu 2002 r. Bolloré, Koehler i Divipa, a także sześć innych przedsiębiorstw będących adresatami spornej decyzji, wniosły skargi o stwierdzenie nieważności tej decyzji.

27. Zaskarżonym wyrokiem Sąd oddalił skargi wniesione przez Bolloré, Koehler i Divipę.

IV — Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron

28. Na podstawie art. 56 statutu Trybunału Sprawiedliwości Koehler, Bolloré i Divipa pismami złożonymi w sekretariacie Trybunału w dniach 12, 13 i 20 lipca 2007 r. wniosły odwołania od zaskarżonego wyroku.

29. W sprawie C-322/07 P Koehler wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i stwierdzenie nieważności spornej decyzji; tytułem żądania ewentualnego, o obniżenie grzywny nałożonej na nią; tytułem dalszego żądania ewentualnego, o skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd w celu wydania orzeczenia zgodnie z oceną prawną wyrażoną w wyroku Trybunału; w każdym razie o obciążenie Komisji kosztami postępowania przed Sądem i Trybunałem.

30. W sprawie C-327/07 P Bolloré wnosi do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku, wydanie ostatecznego orzeczenia i stwierdzenie nieważności spornej decyzji lub w każdym razie o obniżenie grzywny nałożonej na nią. Na wypadek gdyby Trybunał nie orzekł w niniejszej sprawie, Bolloré wnosi o postanowienie, iż rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie oraz o skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd zgodnie z wyrokiem Trybunału, jak też o obciążenie Komisji kosztami postępowania poniesionymi w obu instancjach.

31. W sprawie C-338/07 P Divipa wnosi do Trybunału o uznanie odwołania za dopuszczalne i zasadne; uchylenie zaskarżonego wyroku w całości lub w części oraz o rozstrzygnięcie sprawy co do istoty lub skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd; uchylenie lub obniżenie grzywny nałożonej na podstawie spornej decyzji oraz o obciążenie Komisji kosztami postępowania przed Sądem i przed Trybunałem.

32. W sprawach C-322/07 P i C-338/07 P Komisja wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania i o obciążenie wnoszących odwołania kosztami postępowania.

33. W sprawie C-327/07 P Komisja wnosi do Trybunału, tytułem żądania głównego, o odrzucenie odwołania jako częściowo niedopuszczalnego i jego oddalenie jako częściowo bezzasadnego; tytułem żądania ewentualnego, o oddalenie odwołania jako bezzasadnego; a w każdym razie o obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

V — Zarzuty podniesione w odwołaniach

A — Zarzuty podniesione przez Koehler (C-322/07 P)

34. Koehler podnosi dwa zarzuty na poparcie swego odwołania.

35. W ramach zarzutu pierwszego podważa ona ocenę Sądu w odniesieniu do czasu trwania popełnionego przez nią naruszenia. W tym względzie zarzuca Sądowi, że przeinaczył dowody, które zostały mu przedstawione, że uchybił również obowiązkowi uzasadnienia i wreszcie że naruszył jej prawo do obrony.

36. Na poparcie zarzutu drugiego Koehler twierdzi, że Sąd naruszył zasady równego traktowania i proporcjonalności w ramach dokonanej przez niego oceny wysokości grzywny nałożonej przez Komisję na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.

B — Zarzuty podniesione przez Bolloré (C-327/07 P)

37. Bolloré podnosi dwa zarzuty na poparcie swego odwołania.

38. Na poparcie zarzutu pierwszego Bolloré zarzuca Sądowi, że nie określił prawidłowo konsekwencji, jakie należało wyciągnąć z naruszenia przez Komisję prawa Bolloré do obrony w trakcie postępowania administracyjnego.

39. Na poparcie zarzutu drugiego Bolloré twierdzi, że Sąd naruszył art. 81 ust. 1 WE, przeinaczając dowody, na których oparł się przy dokonywaniu oceny czasu trwania naruszenia oraz uchybiając obowiązkowi uzasadnienia.

C — Zarzuty podniesione przez Divipę (C-338/07 P)

40. Divipa opiera z kolei swoje odwołanie na czterech zarzutach.

41. Na poparcie zarzutu pierwszego zarzuca ona Sądowi nadmierną długość postępowania, przez co naruszył on zasadę rozsądnego czasu trwania postępowania.

42. W zarzucie drugim Divipa podnosi, że Sąd naruszył art. 81 ust. 1 WE poprzez przeinaczenie pewnych dowodów w ramach dokonanej przez niego oceny udziału w naruszeniu.

43. Na poparcie zarzutu trzeciego Divipa twierdzi ponadto, że Sąd naruszył zasadę proporcjonalności w ramach dokonanej przez niego oceny wysokości grzywny nałożonej przez Komisję na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.

44. Wreszcie w ramach zarzutu czwartego Divipa utrzymuje, że zaskarżony wyrok dotknięty jest brakiem uzasadnienia w odniesieniu do oceny okoliczności łagodzących.

VI — Połączenie odwołań i sposób ich analizy w niniejszej opinii

45. Niniejsze sprawy, ze względu na ich powiązanie, zostały połączone do celów wydania wyroku zgodnie z art. 43 regulaminu. Ponieważ niektóre z zarzutów podnoszonych przez wnoszące odwołanie pokrywają się, postanowiłem traktować je łącznie z uwagi na wymogi jasności.

46. Na potrzeby mojej analizy zbadam najpierw zarzuty dotyczące podnoszonych uchybień proceduralnych, którymi może być dotknięty zaskarżony wyrok. W tym celu zbadam zarzut podnoszony przez Bolloré oparty na naruszeniu jej prawa do obrony, a następnie zarzut podnoszony przez Divipę oparty na nadmiernej długości postępowania.

47. W drugiej kolejności zbadam zarzuty oparte na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE poprzez przeinaczenie przez Sąd dowodów, na których oparł się przy dokonywaniu oceny uczestnictwa wnoszących odwołanie w naruszeniu i czasu jego trwania.

48. Po trzecie, zbadam zarzuty oparte na naruszeniu przez Sąd zasad równego traktowania i proporcjonalności w ramach dokonanej przez niego oceny wysokości grzywien nałożonych przez Komisję.

49. Po czwarte, zbadam, czy zaskarżony wyrok jest dotknięty brakiem uzasadnienia w odniesieniu do oceny okoliczności łagodzących.

50. Zanim rozpocznę analizę, chciałbym na wstępie przedstawić kilka uwag na temat zakresu kontroli sądowej sprawowanej przez Trybunał w ramach postępowania odwoławczego.

VII — Uwagi wstępne na temat zakresu kontroli sprawowanej przez Trybunał w niniejszym postępowaniu odwoławczym

51. W ramach postępowania odwoławczego zadanie Trybunału ogranicza się do zbadania, czy Sąd przy okazji wykonywania kontroli sądowej naruszył prawo.

52. Zgodnie z art. 225 ust. 1 akapit drugi WE i art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości odwołanie jest ograniczone do kwestii prawnych, a podstawę odwołania stanowić może brak właściwości Sądu, naruszenie procedury w postępowaniu przed Sądem lub naruszenie przezeń prawa wspólnotowego. Co więcej, zgodnie z art. 112 § 1 akapit pierwszy lit. c) regulaminu Trybunału, odwołanie powinno zawierać zarzuty i argumenty na ich poparcie.

53. Na podstawie tych przepisów Trybunał sprecyzował przesłanki dopuszczalności odwołań wnoszonych od wyroków Sądu.

54. Po pierwsze, Trybunał orzekł, że odwołanie powinno w sposób precyzyjny wskazywać podważane elementy wyroku, którego uchylenia się żąda, a także argumenty prawne, które w sposób konkretny przemawiają za takim żądaniem ( 8 ).

55. Po drugie, Trybunał uznał, że wnoszący odwołanie nie może podnosić przed Trybunałem po raz pierwszy zarzutów i argumentów, których nie podniósł przez Sądem. Prowadziłoby to bowiem do umożliwienia stronie zwrócenia się do Trybunału ze sprawą o szerszym zakresie niż rozpoznana przez Sąd, podczas gdy kompetencje Trybunału w ramach postępowania odwoławczego są ograniczone ( 9 ).

56. Po trzecie, Trybunał orzekł, że odwołanie nie jest dopuszczalne, jeśli wnoszący odwołanie ogranicza się do powtórzenia lub dosłownego odtworzenia zarzutów i argumentów, które zostały już przedstawione przed Sądem, oraz jeśli nie wyjaśnia i nie wskazuje błędu co do prawa, jakim ma być dotknięty wyrok. W takim przypadku — zdaniem Trybunału — odwołanie stanowi bowiem w rzeczywistości wniosek umożliwiający wnoszącemu odwołanie ponowne rozpoznanie skargi wniesionej do Sądu, co nie należy do kompetencji Trybunału ( 10 ). Natomiast w sytuacji gdy wnoszący odwołanie kwestionuje wykładnię lub zastosowanie przez Sąd prawa wspólnotowego, kwestie prawne rozpatrywane w pierwszej instancji mogą być ponownie rozważane w postępowaniu odwoławczym. W opinii Trybunału, gdyby bowiem wnoszący odwołanie nie mógł oprzeć odwołania na zarzutach i argumentach podniesionych już przed Sądem, postępowanie to pozbawione byłoby częściowo sensu ( 11 ).

57. Z przytoczonych wyżej przepisów wynika również, że odwołanie może opierać się jedynie na zarzutach dotyczących naruszenia norm prawnych. Zarzuty dotyczące oceny okoliczności faktycznych zostały co do zasady uznane za niedopuszczalne, z wyjątkiem dwóch sytuacji, o których wyraźnie mowa w orzecznictwie.

58. Co do zasady Sąd jest wyłącznie właściwy do dokonywania ustaleń faktycznych i ich oceny. Również jedynie on jest właściwy do oceny wartości, jaką należy przypisać przedstawionym mu dowodom, przy założeniu, że dowody, które przyjął na poparcie okoliczności faktycznych, zostały uzyskane zgodnie z prawem, że ogólne zasady prawa oraz przepisy obowiązujące w zakresie ciężaru dowodu i sposobu jego przeprowadzenia zostały zachowane ( 12 ).

59. W takim przypadku Trybunał jest uprawniony na podstawie art. 225 WE wyłącznie do kontroli kwalifikacji prawnej tych okoliczności faktycznych i skutków prawnych, które wywiódł z nich Sąd ( 13 ).

60. Zatem wykonywana przez Trybunał kontrola, w szczególności w kontekście stosowania art. 81 WE i art. 15 rozporządzenia nr 17, ma podwójny cel. Z jednej strony Trybunał powinien zbadać, w jakim stopniu Sąd uwzględnił w sposób prawnie właściwy wszystkie czynniki istotne dla dokonania oceny wagi zachowania przedsiębiorstwa w świetle art. 81 WE i art. 15 rozporządzenia nr 17. Z drugiej strony powinien on sprawdzić, czy Sąd odniósł się w sposób wymagany prawem do wszystkich argumentów powołanych przez wnoszącego odwołanie w celu uchylenia lub obniżenia grzywny ( 14 ). Natomiast do obowiązków Trybunału nie należy zastąpienie ze względów słuszności własną oceną oceny Sądu, który w ramach nieograniczonego prawa orzekania rozstrzyga o kwotach grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa ( 15 ).

61. Jak już wspomniałem, istnieją dwa przypadki, kiedy można przed Trybunałem podnieść zarzuty dotyczące ustaleń faktycznych i ich oceny ( 16 ).

62. Pierwszy przypadek zachodzi wtedy, gdy wnoszący odwołanie podnosi, że Sąd dokonał ustaleń, których niezgodność z faktami wynika z akt sprawy.

63. Drugi przypadek ma zaś miejsce wtedy, gdy wnoszący odwołanie twierdzi, że Sąd przeinaczył dowody, które zostały mu przedstawione. W takim razie Trybunał, który co do zasady nie jest właściwy do badania dowodów, które Sąd przyjął na poparcie okoliczności faktycznych, może przeprowadzić kontrolę sądową. Wnoszący odwołanie powinien zatem precyzyjnie wskazać dowody, które zostały przeinaczone przez Sąd, i wykazać błędy w rozumowaniu, które w jego ocenie doprowadziły Sąd do rzeczonego przeinaczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, takie przeinaczenie musi w oczywisty sposób wynikać z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy bez konieczności dokonywania nowej oceny faktów i dowodów ani sięgania po nowe środki dowodowe ( 17 ).

64. Na podstawie tych rozważań zbadam dopuszczalność zarzutów i argumentów podnoszonych przez wnoszące niniejsze odwołania.

VIII — W przedmiocie zarzutów dotyczących podnoszonych uchybień proceduralnych

65. Zgodnie z art. 225 ust. 1 WE i art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Trybunał jest właściwy do kontroli, czy w postępowaniu przed Sądem doszło do naruszenia procedury wpływającego niekorzystnie na interesy wnoszących odwołanie. Trybunał powinien sprawdzić w tym względzie, czy ogólne zasady prawa wspólnotowego oraz przepisy obowiązujące w zakresie ciężaru dowodu i sposobu jego przeprowadzenia zostały zachowane ( 18 ).

66. Trybunał stoi na stanowisku, że prawo do rzetelnego procesu, a w szczególności zasady poszanowania prawa do obrony oraz zakończenia postępowania w rozsądnym terminie, mają zastosowanie w przypadku środka zaskarżenia skierowanego przeciw decyzji Komisji nakładającej na przedsiębiorstwo grzywny z powodu naruszenia prawa konkurencji ( 19 ).

67. Obecnie należy zatem zbadać zarzuty podniesione przez Bolloré i Divipę, oparte na niezgodności z prawem postępowania przed Sądem.

A — W przedmiocie zarzutu pierwszego opartego na błędnej ocenie konsekwencji związanych z popełnionym przez Komisję naruszeniem prawa Bolloré do obrony

68. Bolloré zarzuca, że Sąd naruszył jej prawo do obrony, gdyż nie wyciągnął wszystkich konsekwencji płynących z faktu naruszenia przez Komisję prawa rzeczonej spółki do bycia wysłuchaną i do obrony w trakcie postępowania administracyjnego odnośnie do jej bezpośredniego udziału w naruszeniu.

1. Zaskarżony wyrok

69. W pierwszej instancji Bolloré utrzymywała, że na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja uwzględniła jej uczestnictwo w naruszeniu wyłącznie z powodu jej odpowiedzialności jako spółki dominującej za samodzielne działania jej spółki zależnej Copigraph. Natomiast, jej zdaniem, sporna decyzja zawiera pod jej adresem nowy zarzut oparty na jej osobistym i niezależnym udziale w kartelu. Bolloré twierdziła, iż pozbawiając ją możliwości ustosunkowania się do tego zarzutu w toku postępowania administracyjnego, Komisja naruszyła zasadę poszanowania prawa do obrony.

70. Sąd, wskazawszy w pkt 66–68 zaskarżonego wyroku właściwe orzecznictwo dotyczące tej zasady, stwierdził w pkt 79 rzeczonego wyroku, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie umożliwiło Bolloré zapoznania się z zarzutem opartym na jej bezpośrednim udziale w naruszeniu ani nawet z okolicznościami faktycznymi, które Komisja przyjęła w spornej decyzji na poparcie tego zarzutu, w związku z czym Bolloré nie mogła się skutecznie bronić w trakcie postępowania administracyjnego przed rzeczonym zarzutem i w odniesieniu do tych okoliczności faktycznych.

71. Niemniej jednak w dalszym ciągu swej analizy Sąd uznał, że naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony przez Komisję nie wystarcza do uzasadnienia stwierdzenia nieważności spornej decyzji. Jego zdaniem to uchybienie proceduralne nie miało żadnego znaczącego wpływu na sentencję tej decyzji, ponieważ Komisja mogła słusznie uznać, iż Bolloré jest odpowiedzialna za uczestnictwo jej spółki zależnej Copigraph w kartelu.

72. Rozumowanie Sądu zostało przedstawione w następujący sposób: „80 Należy jednakże podkreślić, że nawet jeżeli [sporna] decyzja zawiera nowe okoliczności faktyczne lub prawne, w przedmiocie których zainteresowane przedsiębiorstwa nie zostały wysłuchane, stwierdzone uchybienie skutkuje stwierdzeniem nieważności [tej] decyzji w tym zakresie wyłącznie wówczas, kiedy zarzuty te nie mogą być ustalone w sposób wystarczający pod względem prawnym na podstawie innych okoliczności przyjętych w [rzeczonej] decyzji i w przedmiocie których zainteresowane przedsiębiorstwa miały okazję przedstawić swoje stanowisko[ ( 20 )]. Ponadto naruszenie prawa do obrony spółki Bolloré mogłoby mieć wpływ na ważność decyzji w zakresie dotyczącym Bolloré jedynie wówczas, gdyby [ta] decyzja opierała się wyłącznie na bezpośrednim uczestnictwie Bolloré w naruszeniu[ ( 21 )]. W tym przypadku nowy zarzut w [rzeczonej] decyzji, oparty na bezpośrednim uczestnictwie Bolloré w działaniach kartelu, nie może bowiem zostać przyjęty, a więc przedsiębiorstwo to nie może być obciążone odpowiedzialnością za naruszenie. 81 Natomiast gdyby w trakcie badania istoty sprawy okazało się (patrz pkt 123–150 […] [zaskarżonego wyroku]), że Komisja słusznie pociągnęła Bolloré do odpowiedzialności za uczestnictwo jej spółki zależnej Copigraph w kartelu, bezprawność działania ze strony Komisji nie wystarczałaby do uzasadnienia stwierdzenia nieważności [spornej] decyzji, ponieważ nie mogłaby ona w decydujący sposób wpłynąć na rozstrzygnięcie instytucji[ ( 22 )]. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem, jeśli pewne motywy decyzji same w sobie uzasadniają ją w sposób wystarczający pod względem prawnym, uchybienia, jakie mogły być popełnione w innych motywach tego aktu, nie mają w żadnym razie wpływu na jego sentencję[ ( 23 )]”.

73. W pkt 123–149 zaskarżonego wyroku Sąd wykazał, że Bolloré powinna odpowiadać za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną Copigraph z racji uczestnictwa tej ostatniej w kartelu. Stąd wyciągnął on wniosek w pkt 150 zaskarżonego wyroku, że „[o]dpowiedzialność Bolloré za naruszenie zostaje tym samym potwierdzona, niezależnie od jej bezpośredniego uczestnictwa, które nie zostało stwierdzone (zob. pkt 66–81 [zaskarżonego wyroku])”.

74. W świetle całości tych rozważań Sąd oddalił zarzut podnoszony przez Bolloré oparty na naruszeniu prawa do obrony i zasady kontradyktoryjności, które jej zdaniem wynikało z braku spójności między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów i sporną decyzją.

2. Argumenty stron

75. Bolloré twierdzi, że Sąd niesłusznie oddalił jej zarzut zmierzający do stwierdzenia nieważności spornej decyzji, oparty na tym, że po przesłaniu Bolloré pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, zgodnie z którym miała ona odpowiadać wyłącznie z tytułu naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną Copigraph, Komisja w spornej decyzji skazała ją również z racji jej osobistego i bezpośredniego udziału w działalności kartelu. Sąd, jej zdaniem, naruszył zasadę poszanowania prawa do obrony przez to, że po pierwsze, odmówił stwierdzenia nieważności spornej decyzji w dotyczącym jej zakresie, a po drugie, uznał, że stwierdzone uchybienie nie miało wpływu na sentencję tej decyzji.

76. Na poparcie swego zarzutu Bolloré, po pierwsze, wskazuje na szereg wyroków Trybunału i Sądu w dziedzinie praktyk antykonkurencyjnych, a także w dziedzinie prawa koncentracji, z których wywodzi, że Sąd naruszył prawo do obrony, gdyż nie stwierdził nieważności spornej decyzji, choć pismo w sprawie przedstawienia zarzutów było niekompletne ( 24 ).

77. Po drugie, Bolloré uważa, że orzecznictwo, na którym oparł się Sąd, jest pozbawione znaczenia dla sprawy. Z jednej strony, pierwsza grupa wyroków przywołanych w pkt 80 zaskarżonego wyroku dotyczyła innej sytuacji niż będąca przedmiotem niniejszej sprawy. W wyrokach tych sąd wspólnotowy ustalił istnienie nieścisłości w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, które nie dotyczyły dokładnego ustalenia i wskazania zakresu odpowiedzialności, lecz jedynie okoliczności faktycznych, tj. zarzucanych czynów. Z drugiej strony, druga grupa wyroków, które również zostały przywołane w pkt 80 zaskarżonego wyroku, jest jeszcze bardziej odległa od sprawy. Wyroki te dotyczyły postępowań w przedmiocie kontroli koncentracji i pomocy państwa.

78. Po trzecie, Bolloré podważa „podejście celowościowe” do prawa do obrony, które przyjął Sąd, zgodnie z którym stwierdzenie nieważności aktu może mieć miejsce jedynie wtedy, kiedy naruszenie danego przepisu wpływa niekorzystnie na interesy zainteresowanej strony. Takie podejście nie jest właściwe w przypadku wszystkich uchybień proceduralnych, a w szczególności w niniejszej sprawie.

79. Po czwarte, Bolloré krytykuje stanowisko Sądu, zgodnie z którym nie istnieje żaden powód do stwierdzenia nieważności sentencji spornej decyzji w zakresie jej dotyczącym, ponieważ nie miałoby to żadnego wpływu na wysokość grzywny, 22,68 mln EUR, która została na nią nałożona. Uważa ona, że rozumowanie to prowadzi do naruszenia prawa, ponieważ nie uwzględnia sposobu wyliczenia wysokości grzywny.

80. Komisja jest zdania, że argumenty te są niedopuszczalne, ponieważ stanowią one powtórzenie argumentów podniesionych już przed Sądem, a poza tym są bezzasadne, gdyż Bolloré przypisano odpowiedzialność za czyny jej spółki zależnej Copigraph, które to przypisanie nie jest podważane. Podnosi ona, że podstawą spornej decyzji, jak potwierdził to Sąd w zaskarżonym wyroku, jest — w odniesieniu do Bolloré — jedynie jej odpowiedzialność za czyny jej spółki zależnej. Według Komisji Sąd jedynie zastosował w sposób tradycyjny orzecznictwo wspólnotowe.

3. Ocena

81. Uważam, że zaskarżony wyrok narusza prawo, ponieważ Sąd nie wyciągnął wszystkich konsekwencji wynikających z naruszenia przez Komisję prawa do obrony, które — jak wszyscy wiedzą — stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego ( 25 ).

82. Rozumowanie Sądu w moim mniemaniu nie jest zadowalające. Chociaż Sąd uznaje fundamentalny charakter tej zasady, a także związane z nią wymogi, stwierdza on jednak, że naruszenie przez Komisję prawa Bolloré do obrony nie wystarcza do uzasadnienia stwierdzenia nieważności spornej decyzji, ponieważ bezprawność działania Komisji nie miała decydującego wpływu na sentencję tej decyzji. Sąd poprzestaje zatem na oddaleniu w jednym z punktów zaskarżonego wyroku zarzutu opartego na osobistym i bezpośrednim udziale Bolloré w naruszeniu.

83. Jeśli, jak twierdzi Sąd, prawo do obrony stanowi „podstawową zasadę prawa wspólnotowego”, to czy właściwą sankcją nie powinna być nieważność spornej decyzji lub w każdym razie tych elementów, przed którymi przedsiębiorstwo nie mogło się bronić?

84. Rozumowanie Sądu, w którym stawia się na pierwszym miejscu skuteczność postępowania administracyjnego, budzi u mnie pewne zastrzeżenia. Podważa ono fundamentalny charakter zasady poszanowania prawa do obrony w postępowaniu, które można uznać za quasi-represyjne i w którym Komisji przysługuje bardzo szeroki zakres uznania, zaś kontrola sądowa jest ograniczona.

85. Zanim zbadam argumenty, na których opieram moją ocenę, pragnąłbym przypomnieć orzecznictwo Trybunału dotyczące poszanowania prawa do obrony w postępowaniu dotyczącym stosowania art. 81 WE.

a) Orzecznictwo wspólnotowe dotyczące poszanowania prawa do obrony w postępowaniu dotyczącym stosowania art. 81 WE

86. Trybunał w sposób wyraźny uznał ogólną zasadę prawa wspólnotowego, zgodnie z którą każdy ma prawo do rzetelnego procesu sądowego ( 26 ). Prawo to czerpie swe źródło z art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”) ( 27 ).

87. Przypomnę, że postanowienia te przewidują, że „[k]ażdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej”.

88. Mówiąc konkretnie o prawie do obrony, zajmuje ono poczesne miejsce w toku postępowania administracyjnego w postaci dochodzenia prowadzonego przez Komisję w sprawie naruszeń art. 81 i 82 WE ( 28 ). Trybunał podkreślał wielokrotnie, że poszanowanie tego prawa stanowi z tego względu podstawową zasadę prawa wspólnotowego ( 29 ).

89. Treść rzeczonego prawa była wraz z upływem czasu nieustannie precyzowana przez orzecznictwo i konkretyzowana przez prawodawcę wspólnotowego ( 30 ).

90. Zdaniem Trybunału poszanowanie prawa do obrony wymaga, aby zainteresowanemu przedsiębiorstwu stworzono w toku postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia stanowiska na temat prawdziwości i znaczenia dla sprawy faktów i okoliczności podnoszonych przez Komisję, a także dokumentów, którymi Komisja posługuje się na poparcie zarzutu istnienia naruszenia postanowień traktatu WE ( 31 ).

91. W tym sensie art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17 przewiduje wysłanie stronom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów ( 32 ).

92. Zdaniem Trybunału dokument ten stanowi istotną gwarancję proceduralną ( 33 ), której wymogi zostały sprecyzowane bardzo wcześnie w szczegółowym orzecznictwie ( 34 ) Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno jasno wskazywać wszystkie istotne elementy, na których Komisja opiera się na tym etapie postępowania. Pośród tych elementów znajdują się między innymi czyny zarzucane przedsiębiorstwu, przypisywana im kwalifikacja, dowody, na których Komisja się opiera, a także elementy brane przez nią pod uwagę przy ustalaniu wysokości grzywny, takie jak czas trwania naruszenia. W ww. wyroku w sprawie ARBED przeciwko Komisji Trybunał wskazał również, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno jednoznacznie identyfikować osobę prawną, która może zostać skazana na zapłacenie grzywny.

93. Niemniej jednak informacje te mogą zostać przedstawione w sposób sumaryczny, a decyzja nie musi koniecznie być kopią pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Zdaniem Trybunału pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stanowi dokument przygotowawczy i zawarte w nim oceny okoliczności faktycznych i prawnych mają charakter całkowicie wstępny ( 35 ). Komisja powinna brać pod uwagę elementy wynikające z postępowania administracyjnego albo w celu cofnięcia zarzutów, które okazały się nieuzasadnione, albo w celu poprawienia i uzupełnienia swych argumentów faktycznych i prawnych na poparcie zarzutów, które przedstawiła, pod warunkiem jednak że opiera się ona jedynie na tych okolicznościach, co do których zainteresowane strony miały okazję się wypowiedzieć, i że przedstawiła ona w toku postępowania administracyjnego elementy niezbędne do obrony.

94. Zgodnie z orzecznictwem Sądu przytoczonym w pkt 68 zaskarżonego wyroku, naruszenie prawa do obrony w toku postępowania administracyjnego należy oceniać w świetle zarzutów postawionych przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów oraz w decyzji.

95. Rzeczone gwarancje proceduralne zostały usankcjonowane w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17, a także w art. 2 i 4 rozporządzenia nr 99/63 ( 36 ), a następnie zostały skodyfikowane w art. 27 rozporządzenia nr 1/2003 oraz w art. 10–12 i 15 rozporządzenia nr 773/2004.

96. W świetle powyższych rozważań należy zbadać zasadność zarzutu podnoszonego przez Bolloré.

b) Analiza zarzutu podnoszonego przez Bolloré

97. Jak już wspomniałem, Sąd stwierdził naruszenie prawa Bolloré do obrony, ponieważ pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie uniemożliwiło jej zapoznania się z zarzutem opartym na jej osobistym i bezpośrednim udziale w naruszeniu ani nawet z okolicznościami faktycznymi, które Komisja przyjęła w spornej decyzji na poparcie tego zarzutu.

98. Jednakże Sąd orzekł, że naruszenie popełnione przez Komisję nie wystarcza do uzasadnienia stwierdzenia nieważności spornej decyzji, ponieważ nie miało ono decydującego wpływu na jej sentencję.

99. Sąd orzekł bowiem w pkt 81 zaskarżonego wyroku, że „[z]godnie […] z utrwalonym orzecznictwem, jeśli pewne motywy decyzji same w sobie uzasadniają ją w sposób wystarczający pod względem prawnym, uchybienia, jakie mogły być popełnione w innych motywach tego aktu, nie mają w żadnym razie wpływu na jego sentencję” ( 37 ).

100. Zatem w pkt 150 zaskarżonego wyroku Sąd „oddalił” ( 38 ) zarzut oparty na osobistej odpowiedzialności Bolloré za popełnienie naruszenia i, zbadawszy całość zarzutów podniesionych przez to przedsiębiorstwo, oddalił jego skargę o stwierdzenie nieważności.

101. Uważam, że Sąd naruszył prawo, stosując to orzecznictwo do niniejszej sprawy.

102. Jest prawdą, że zarzuty, co do których Bolloré została wysłuchana, same w sobie uzasadniają jej skazanie, gdyż powinna ona odpowiadać za zachowanie swej spółki zależnej.

103. Sentencja spornej decyzji pozostaje niezmieniona z dwóch powodów. Po pierwsze, Komisja uznała, że Bolloré, jako spółka dominująca grupy, powinna odpowiadać za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną. Jako taka pozostaje ona zatem odpowiedzialna za naruszenie art. 81 WE, które zostało popełnione w tym przypadku, i brzmienie art. 1 spornej decyzji rzeczywiście pozostaje takie samo. Po drugie, wysokość grzywny, o której mowa w art. 3 decyzji, również pozostaje niezmieniona, choć może się to wydawać zaskakujące ze względu na metodę obliczenia przyjętą przez Komisję. Grzywna nałożona na zainteresowane przedsiębiorstwa została bowiem obliczona na podstawie obrotów uzyskanych ze sprzedaży papieru samokopiującego w EOG. Tymczasem w przypadku Bolloré jedynie spółka zależna generowała obroty z tego tytułu. W konsekwencji, jeśli uznamy, że Bolloré powinna zostać pociągnięta do odpowiedzialności wyłącznie za działania swej spółki zależnej, wysokość grzywny pozostaje taka sama jak określona w sentencji spornej decyzji.

104. Niemniej jednak uważam, że orzecznictwo, które Sąd wskazuje w pkt 81 zaskarżonego wyroku, nie może znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie. Jestem zdania, że w przypadku takim jak w niniejszej sprawie Sąd nie mógł ograniczyć się do oddalenia zarzutu opartego na osobistym i bezpośrednim udziale Bolloré w kartelu, nie wyciągając jednocześnie żadnych innych konsekwencji w odniesieniu do zgodności z prawem spornej decyzji, a to z następujących powodów: — po pierwsze, ponieważ sprowadzałoby się to do braku uznania fundamentalnego charakteru przypisanego zasadzie poszanowania prawa do obrony, — po drugie, ponieważ w tej dziedzinie istnieje utrwalone orzecznictwo Trybunału, — po trzecie, ponieważ przeprowadzona przez Sąd analiza prowadzi do nieuwzględnienia konsekwencji wiążących się z decyzją skazującą Komisji na podstawie art. 81 ust. 1 WE oraz — po czwarte, ponieważ mamy do czynienia z postępowaniem o charakterze quasi-represyjnym, które może podlegać art. 6 ust. 1 EKPC.

105. Teraz rozwinę każdy z tych argumentów.

106. Po pierwsze, w zaskarżonym wyroku Sąd zdaje się błędnie postrzegać charakter omawianego prawa, dając pierwszeństwo skuteczności działania Komisji i porządkowi publicznemu w dziedzinie konkurencji.

107. Przypominam, że Komisja naruszyła nie tylko prosty przepis formalny, lecz prawo przedsiębiorstwa do obrony przed zarzutem popełnienia naruszenia. Przypominam, że zasada poszanowania prawa do obrony, ponieważ stanowi ona podstawową zasadę wspólnotowego porządku prawnego, jest istotnym wymogiem formalnym. W rezultacie naruszenie tej zasady powinno, moim zdaniem, spotkać się jako takie z sankcją ze strony sądu wspólnotowego na podstawie art. 230 WE i prowadzić do stwierdzenia nieważności danego aktu lub jego części.

108. Po drugie, w przypadku gdy Trybunał stwierdza naruszenie prawa przedsiębiorstw do obrony, w szczególności z powodu braku spójności między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów i decyzją, zajmuje stanowisko chroniące prawa przedsiębiorstw, bardzo stanowcze wobec Komisji, stwierdzając nieważność decyzji lub części decyzji, która dotyczy okoliczności faktycznych lub zarzutów, co do których strony nie miały możliwości przedstawienia swych uwag.

109. Trybunał stosuje w tym względzie w sposób tradycyjny art. 230 WE, na mocy którego może on stwierdzić nieważność wszelkich aktów Komisji wydanych z naruszeniem istotnych wymogów proceduralnych. Trybunał stosuje również art. 4 rozporządzenia nr 99/63 oraz art. 11 ust. 2 rozporządzenia nr 773/2004, zgodnie z którymi, przypomnę, w swych decyzjach Komisja uwzględnia wobec przedsiębiorstw i związków przedsiębiorstw będących adresatami decyzji tylko te zarzuty, co do których miały one okazję się wypowiedzieć.

110. Trybunał stwierdza nieważność decyzji w części, jeśli elementy sporne, niezależnie od wagi ich przedmiotu, mogą zostać oddzielone od pozostałych postanowień ( 39 ).

111. Mogą to być elementy o charakterze wyłącznie akcesoryjnym wobec naruszenia zarzucanego w ostatecznej decyzji, przykładowo, w przypadku stwierdzenia, że Komisja nie przedstawiła przedsiębiorstwom pewnych dokumentów, na podstawie których mogła ocenić ich zachowanie pod kątem art. 81 WE. W takim przypadku Trybunał orzekł, że naruszenie tego rodzaju nie może wpływać na ważność decyzji jako całości, należy natomiast pominąć treść tych dokumentów podczas badania zasadności decyzji ( 40 ).

112. Mogą to być również istotne elementy dotyczące zarzucanego naruszenia, takie jak czas jego trwania lub ustalenie odpowiedzialnych za nie przedsiębiorstw.

113. I tak w sprawie zakończonej ww. wyrokiem Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji Komisja nie poinformowała skarżących, że na podstawie art. 1 danej decyzji zamierza skazać je za popełnienie naruszenia trwającego dłużej niż określono w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Trybunał stwierdził nieważność tej decyzji, „w zakresie w jakim ustalono w niej, że uzgodnione praktyki trwały po przełomie stycznia i lutego 1976 r.”, czyli w okresie, co do którego przedsiębiorstwa nie miały możliwości złożenia wyjaśnień ( 41 ).

114. W dwóch innych sprawach zakończonych ww. wyrokami Compagnie maritime belge transports i in. przeciwko Komisji i ARBED przeciwko Komisji pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierało niejasności co do osób prawnych, na które mają zostać nałożone grzywny z powodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE.

115. W pierwszej sprawie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów ograniczało się do wskazania jako sprawcy naruszenia podmiotu zbiorowego, a konkretnie konferencji morskiej. Natomiast w swojej decyzji Komisja nałożyła indywidualne grzywny na niektórych członków tej konferencji. Sąd, do którego zwrócono się ze skargą o stwierdzenie nieważności tej decyzji, oddalił podniesiony przez nich zarzut oparty na naruszeniu ich praw procesowych, motywując to w szczególności tym, że zapoznali się oni z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów i sami odpowiedzieli na zarzuty stawiane przez Komisję ( 42 ).

116. Trybunał orzekł, że Sąd naruszył prawo, które to naruszenie wymagało uchylenia wyroku. Uznał, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane do konferencji morskiej nie informowało jego członków w sposób wystarczający, że mogą zostać skazani indywidualnie na zapłacenie grzywny, jeśli naruszenie zostanie dowiedzione. W ramach orzeczenia co do istoty sprawy Trybunał stwierdził zatem nieważność postanowień decyzji nakładających indywidualne grzywny na członków tej konferencji ( 43 ).

117. W drugiej sprawie, w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, nie wspomniano o tym, że Komisja ma zamiar przypisać spółce dominującej ARBED SA odpowiedzialność za zachowanie jej spółki zależnej i skazać ją z tego powodu na zapłacenie grzywny obliczonej na podstawie wysokości jej własnych obrotów ( 44 ). Sąd uznał wprawdzie, że doszło do naruszenia prawa tej spółki do obrony, ale nie zastosował żadnej sankcji z tytułu tego uchybienia procesowego, uzasadniając to tym, że w toku całego postępowania administracyjnego istniała niepewność co do roli i odpowiedzialności spółki dominującej i spółki zależnej.

118. Na skutek odwołania wniesionego przez ARBED SA Trybunał uchylił wyrok Sądu. Pomimo że spółka ta zapoznała się z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów skierowanym do jej spółki zależnej oraz wiedziała o postępowaniu prowadzonym przeciwko niej, Trybunał orzekł, że z tych okoliczności nie można wywodzić, że nie doszło do naruszenia prawa rzeczonej spółki do obrony. Uznał on, że „niejasność, którą mogło usunąć jedynie nowe pismo w sprawie przedstawienia zarzutów należycie skierowane do wnoszącej odwołanie, istniała aż do końca postępowania administracyjnego odnośnie do tego, na którą osobę prawną nałożone zostaną grzywny” ( 45 ). W konsekwencji w ramach orzeczenia co do istoty sprawy Trybunał stwierdził nieważność danej decyzji „w zakresie dotyczącym ARBED SA”.

119. Prawdą jest, że w tych sprawach motywy uzasadnienia dotknięte uchybieniami miały bezpośredni wpływ na sentencję danej decyzji. W ww. wyroku w sprawach połączonych Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji art. 1 decyzji był wadliwy, ponieważ dotyczył okresu, na temat którego przedsiębiorstwa nie miały możliwości złożenia wyjaśnień. W ww. wyroku Trybunału w sprawach połączonych Compagnie maritime belge transports i in. przeciwko Komisji art. 6 decyzji był wadliwy, ponieważ skazywał on na zapłacenie indywidualnych grzywien pewne przedsiębiorstwa, które nie zostały należycie poinformowane. Wreszcie w ww. wyroku Trybunału w sprawie ARBED przeciwko Komisji art. 4 danej decyzji był wadliwy, ponieważ skazywał spółkę dominującą ARBED SA na zapłacenie grzywny.

120. Jednakże uważam, że poza wpływem, jaki dotknięty uchybieniem motyw uzasadnienia mógł mieć na sentencję danej decyzji, Trybunał brał w większym stopniu pod uwagę to, czy sporne uzasadnienie miało istotny czy akcesoryjny charakter. W tych sprawach każdy z motywów uzasadnienia dotkniętych uchybieniem odnosił się do istotnego elementu zarzucanego naruszenia.

121. Taka sama sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie w odniesieniu do identyfikacji ponoszących odpowiedzialność przedsiębiorstw. Sporny zarzut oparty jest na osobistym i bezpośrednim udziale Bolloré w popełnieniu naruszenia. Wskazuje on na to przedsiębiorstwo jako sprawcę zarzucanego naruszenia. Jeśli zarzut taki podlega oddaleniu, ponieważ rzeczone przedsiębiorstwo nie mogło się bronić, należy wyciągnąć z tego stanu rzeczy wszystkie konsekwencje co do zgodności z prawem spornej decyzji, w zakresie w jakim opiera się ona na tych elementach.

122. Po trzecie, uznając, że naruszenie prawa Bolloré do obrony nie może mieć wpływu na ważność spornej decyzji w zakresie, w jakim ta jej dotyczy, Sąd nie bierze — moim zdaniem — pod uwagę konsekwencji, jakie wiążą się z decyzją skazującą Komisji zgodnie z art. 81 ust. 1 WE.

123. Uważam z jednej strony, że Bolloré ma interes moralny w stwierdzeniu nieważności spornej decyzji w zakresie, w jakim mówi się w niej o jej bezpośrednim i osobistym udziale w popełnieniu naruszenia.

124. Z drugiej zaś strony jestem zdania, że stwierdzenie nieważności spornej decyzji, która opiera się na dotkniętym uchybieniem uzasadnieniu, powinno nastąpić ze względów jasności i pewności prawa, w szczególności w świetle konsekwencji cywilnoprawnych naruszenia art. 81 WE.

125. W przypadku bowiem gdy Komisja stwierdzi naruszenie art. 81 WE, ofiary tego naruszenia mogą wnieść do sądu krajowego pozew z tytułu odpowiedzialności cywilnej przeciwko sprawcom danej praktyki antykonkurencyjnej i żądać naprawienia szkody, jaką poniosły ( 46 ). Do kręgu podmiotów prawa, które mogą korzystać z tej ochrony, należą nie tylko osoby trzecie, tj. konsumenci i konkurenci poszkodowani przez porozumienie antykonkurencyjne, ale również, w wyjątkowych okolicznościach, strona tego porozumienia ( 47 ).

126. W tym względzie decyzja Komisji, potwierdzona lub uznana za nieważną przez sąd wspólnotowy, stanowi podstawę skargi. Zatem ważne jest — szczególnie w przypadku naruszenia złożonego, zbiorowego i nieprzerwanego — aby decyzja określała w sposób bardzo jasny zakres odpowiedzialności przedsiębiorstw za popełnienie naruszenia. Jeśli dana decyzja ma prowadzić do odpowiedzialności cywilnej określonych przedsiębiorstw, to może to nastąpić wyłącznie z tytułu ich ustalonego uczestnictwa w zachowaniach zbiorowych, za które została orzeczona kara i które zostały prawidłowo określone. Stanowi to konieczny warunek wstępny niezakłóconego dochodzenia roszczeń o naprawienie szkody, za którym Komisja opowiada się z naciskiem w swej białej księdze w sprawie roszczeń o naprawienie szkody wynikłej z naruszenia wspólnotowego prawa ochrony konkurencji ( 48 ).

127. W niniejszej sprawie, biorąc pod uwagę te elementy, sądzę, że Sąd nie powinien zatem ograniczyć się do oddalenia przedmiotowego zarzutu bez „wyczyszczenia” spornej decyzji z elementów, na których Komisja oparła samodzielną odpowiedzialność Bolloré. Fakt oddalenia zarzutu nie jest w żadnym wypadku równoznaczny ze stwierdzeniem jego nieważności przez sąd wspólnotowy i w ten sposób Sąd nie usuwa go z porządku prawnego, podczas gdy w przypadku stwierdzenia jego nieważności uznawany jest on za nigdy nieistniejący. Takie rozumowanie nie zapewnia postępowaniu w sprawie stwierdzenia naruszenia niezbędnej jasności w odniesieniu do roli i odpowiedzialności przypisywanej Bolloré, która na końcu tego postępowania ryzykuje ponoszenie ciężaru naruszenia.

128. Po czwarte, uważam, że kontrola sądowa powinna być tym bardziej ścisła, że naruszenie prawa do obrony zostało popełnione przez Komisję w ramach postępowania o charakterze quasi-represyjnym, które może podlegać art. 6 ust. 1 EKPC.

129. Przypomnę, że zgodnie z tym postanowieniem „[k]ażdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej” ( 49 ).

130. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Europejski Trybunał Praw Człowieka nie wymaga, aby wszystkie instancje, które współdziałają przy tych obu rodzajach postępowania, czyniły zadość wszystkim przesłankom art. 6 EKPC. I tak w przypadku wydania decyzji przez organ administracji, który nie zapewnia wszystkich gwarancji istniejących w postępowaniu sądowym, decyzja ta powinna zatem podlegać późniejszej kontroli organu sądowego o nieograniczonym prawie orzekania, w ramach której przestrzegany jest art. 6 ust. 1 EKPC ( 50 ).

131. Zastosowanie art. 6 EKPC do postępowania w sprawie stosowania art. 81 WE było źródłem wielu pytań, związanych zwłaszcza z tym, że Komisji nie można zakwalifikować jako „sądu” ( 51 ) w rozumieniu tego postanowienia, oraz że postępowanie to nie należy do dziedziny prawa karnego sensu stricto.

132. Niemniej jednak wydaje się, że grzywny, o których mowa w art. 15 rozporządzenia nr 17, można ze względu na ich naturę i znaczenie zrównać z sankcją karną (chociaż mają charakter sankcji administracyjnej w ścisłym tego słowa znaczeniu) oraz że biorąc pod uwagę funkcje śledcze, dochodzeniowe i decyzyjne pełnione przez Komisję, postępowanie w sprawie stosowania art. 81 WE ma charakter quasi-represyjny. Zresztą Trybunał wyraźnie wskazał na specyfikę tego postępowania w wyroku z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie Hüls przeciwko Komisji ( 52 ) nie wahał się przy tej okazji odnieść do zasady domniemania niewinności ustanowionej w art. 6 ust. 2 EKPC. W sprawie tej Trybunał stwierdził, że „biorąc pod uwagę rodzaj rozpatrywanych naruszeń, a także rodzaj i stopień dolegliwości sankcji, które się z nimi wiążą, zasada domniemania niewinności obowiązuje w postępowaniach dotyczących naruszenia reguł konkurencji wiążących przedsiębiorstwa, które mogą zakończyć się wymierzeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych” ( 53 ).

133. Uważam, że orzecznictwo to doskonale nadaje się do przeniesienia na grunt niniejszej sprawy, a zatem postępowanie w sprawie stosowania art. 81 WE powinno tak samo spełniać wymogi ustanowione w art. 6 ust. 1 EKPC. Ponadto nie wiadomo, w jaki sposób można by pogodzić poszanowanie zasady domniemania niewinności z naruszeniem prawa do obrony.

134. Oznacza to, że w postępowaniu o charakterze quasi-represyjnym, jak niniejsze, w ramach którego Komisja wykonuje wobec przedsiębiorstw funkcje śledcze, dochodzeniowe i decyzyjne, sąd wspólnotowy powinien wykonywać kontrolę sądową ze szczególnym uwzględnieniem poszanowania przez Komisję praw procesowych stron. Innymi słowy, uważam, że powinien on wyciągnąć wszystkie konsekwencje, które wypływają z faktu, że Komisja, wykonując swe uprawnienia, nie przestrzega praw podstawowych przyznanych przedsiębiorstwom w ramach postępowania w sprawie stosowania art. 81 WE.

135. Natomiast w niniejszej sprawie podejście Sądu prowadzi do ograniczenia kontroli, jaką — moim zdaniem — powinien wykonywać sędzia w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC w odniesieniu do decyzji Komisji. Podejście takie może, według mnie, okazać się niebezpieczne. W przypadku takim jak w niniejszej sprawie uznanie, że naruszenie przez Komisję prawa przedsiębiorstwa do bycia wysłuchanym nie ma wpływu na ważność decyzji, ponieważ przedsiębiorstwo to, tak czy inaczej, odpowiada za naruszenie popełnione przez inną osobę, sprowadza się do stwierdzenia, że Komisja może bezkarnie lekceważyć istotne wymogi proceduralne.

136. W świetle całości tych rozważań dochodzę do wniosku, że Sąd naruszył prawo w ramach dokonanej przez siebie oceny naruszenia prawa Bolloré do obrony, nie stwierdzając nieważności tych elementów spornej decyzji, które przypisują temu przedsiębiorstwu bezpośrednie i osobiste popełnienie naruszenia. Moim zdaniem, Sąd powinien był wyciągnąć odpowiednie konsekwencje w postaci stwierdzenia nieważności spornej decyzji w zakresie, w jakim opierała się ona na zarzucie osobistego i bezpośredniego udziału Bolloré w naruszeniu.

137. Proponuję zatem, aby Trybunał uznał zarzut pierwszy podniesiony przez Bolloré za zasadny.

138. Tytułem uwagi końcowej chciałbym jedynie wskazać, iż oczywiste jest, że w przypadku istnienia tak poważnego braku w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja może mu zaradzić jedynie poprzez sporządzenie uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, które umożliwiłoby stronom zapoznanie się z nim i zareagowanie nań w toku wstępnego postępowania administracyjnego.

B — W przedmiocie zarzutu drugiego podniesionego przez Divipę opartego na nadmiernej długości postępowania przed Sądem

1. Argumenty stron

139. Divipa przypomina, że prawo do zakończenia postępowania w rozsądnym terminie obowiązuje wobec postępowania administracyjnego i sądowego w dziedzinie konkurencji i odnosi się w tym względzie do ww. wyroku w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji. Prawo to miałoby zostać naruszone, ponieważ długość trwania postępowania przed Sądem wyniosła pięć lat od wniesienia skargi do wydania zaskarżonego wyroku.

140. Komisja twierdzi, że biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, długość postępowania nie była nadmierna. W każdym razie uważa ona, że zarzucana w tym przypadku nieprawidłowość w postępowaniu, o ile zostałaby ustalona, nie może prowadzić do uchylenia całości wyroku.

2. Ocena

141. Jak już wspomniałem, ogólna zasada prawa wspólnotowego, że każdy ma prawo do rzetelnego procesu sądowego, a w szczególności prawo do zakończenia procesu w rozsądnym terminie, ma zastosowanie w przypadku środka zaskarżenia skierowanego przeciwko decyzji Komisji skazującej przedsiębiorstwo z powodu naruszenia art. 81 WE.

142. Przy ocenie rozsądnej długości postępowania Trybunał posługuje się kryteriami ustalonymi przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w ramach stosowania art. 6 ust 1 EKPC. Orzekł on zatem w ww. wyroku w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji, że rozsądną długość postępowania należy oceniać w świetle konkretnych okoliczności każdej sprawy, a w szczególności stawki w sporze dla zainteresowanej osoby, złożoności sprawy, a także zachowania skarżącego i właściwych władz ( 54 ).

143. Trybunał sprecyzował w tym kontekście, że wykaz tych kryteriów nie jest wyczerpujący i że ocena kwestii rozsądnego charakteru terminu nie wymaga systematycznej analizy okoliczności sprawy pod kątem każdego z nich, jeżeli długość postępowania wydaje się uzasadniona w świetle jednego z tych kryteriów. Trybunał uznał zatem, że można powołać się na złożoność sprawy, aby uzasadnić zbyt długi na pierwszy rzut oka czas trwania postępowania ( 55 ).

144. W niniejszej sprawie postępowanie przed Sądem rozpoczęło się złożeniem w dniu 18 kwietnia 2002 r. pisma, w którym Divipa wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji, a zakończyło się w dniu 26 kwietnia 2007 r., kiedy to ogłoszono zaskarżony wyrok. Postępowanie przed Sądem trwało zatem w przybliżeniu pięć lat.

145. Chociaż taka długość może wydawać się znaczna, uważam jednak, że można ją uzasadnić wyjątkową złożonością sprawy.

146. Niemal wszystkie okoliczności faktyczne, na których opierała się sporna decyzja, zostały podważone w pierwszej instancji i musiały zatem zostać zweryfikowane. Należało ocenić wartość dowodową dostępnych oświadczeń i dokumentów dotyczących zwłaszcza różnych spotkań, które miały miejsce na rynkach krajowych i europejskich. Co więcej, jak wynika z pkt 40–63 i 109–117 zaskarżonego wyroku, Sąd musiał rozpatrzyć rozmaite zastrzeżenia dotyczące dostępu do dokumentów postępowania administracyjnego oraz ich użyteczności. Ponadto środki dowodowe zarządzone przez Sąd w ramach przygotowania tego postępowania, a w szczególności rozmaite pytania pisemne skierowane do stron wymagały wcześniejszego zbadania akt sprawy lub przynajmniej niektórych ich części.

147. Przypomnę również, że skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji wniosło dziewięć przedsiębiorstw w czterech językach postępowania. Zaskarżony wyrok został wydany tego samego dnia co osiem innych wyroków, w których orzeczono w przedmiocie skarg wniesionych na tę decyzję.

148. W świetle tych ustaleń uważam, że długość postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonego wyroku wyjaśnia w szczególności liczba przedsiębiorstw, które uczestniczyły w zarzucanym kartelu i które wniosły skargę na wskazaną powyżej decyzję, co wymagało równoczesnego badania poszczególnych skarg, jak również dogłębne postępowanie dowodowe prowadzone przez Sąd oraz wymogi językowe wynikające z uregulowań proceduralnych Sądu.

149. W świetle tych okoliczności jestem zdania, że długość postępowania przed Sądem jest uzasadniona wyjątkową złożonością sprawy.

150. W rezultacie proponuję, aby Trybunał oddalił zarzut podniesiony przez Divipę, oparty na naruszeniu wymogu zakończenia postępowania w rozsądnym terminie, jako bezzasadny.

IX — W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE w wyniku przeinaczenia przez Sąd dowodów dotyczących udziału wnoszących odwołanie w naruszeniu i czasu jego trwania

151. Co do zasady wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi, że przeinaczył dowody, na których oparł się przy ocenie ich uczestnictwa w naruszeniu i czasu jego trwania w świetle art. 81 WE.

152. Zanim zbadam dopuszczalność i zasadność tych zarzutów, pragnąłbym pokrótce przypomnieć orzecznictwo Trybunału w dziedzinie przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 WE.

153. Zdaniem sądu wspólnotowego obowiązkiem Komisji jest udowodnienie stwierdzonego przez nią naruszenia i przedstawienie takich środków dowodowych, które wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie ( 56 ). Komisja jest zatem zobowiązana do przedstawienia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione. Niemniej jednak sąd wspólnotowy nie wymaga, aby każdy dowód przedstawiony przez Komisję spełniał te kryteria w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Według niego wystarczy, żeby oceniany globalnie zbiór poszlak przywołanych przez instytucję odpowiadał temu wymogowi ( 57 ). Ponadto, jak Sąd przypomniał w pkt 155 zaskarżonego wyroku, dowody uczestnictwa w kartelu muszą być oceniane całościowo, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności stanu faktycznego.

154. Przeprowadzenie dowodu w sprawach z dziedziny konkurencji charakteryzuje się szczególnymi trudnościami, które Trybunał podsumował w ww. wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji. Działania, które obejmują praktyki antykonkurencyjne, przebiegają skrycie, spotkania odbywają się potajemnie, najczęściej w państwie trzecim, a dokumentacja z tym związana jest rozproszona i ograniczona do minimum. Ponadto w większości przypadków istnienie praktyki antykonkurencyjnej musi być wywnioskowane na podstawie pewnej liczby zbieżnych okoliczności oraz poszlak, które razem ujęte mogą stanowić, wobec braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji ( 58 ).

155. Do tego należy dodać ograniczenia, którym podlega Komisja przy wykonywaniu swych kompetencji śledczych. Mam na myśli te, które wypływają z prawa zainteresowanych przedsiębiorstw do nieskładania zeznań przeciwko sobie ( 59 ), oraz te, które wynikają z faktu, że Komisja nie mogła zgodnie z przepisami rozporządzenia nr 17 przesłuchiwać osób w celu uzyskania informacji istotnych dla śledztwa.

156. W rezultacie w postępowaniu w sprawie stosowania art. 81 WE dokumenty pisemne odgrywają główną rolę przy przeprowadzeniu dowodu, mimo że w praktyce ich zebranie jest trudne.

157. W niniejszej sprawie Koehler, Bolloré i Divipa podważają wartość dowodową pewnych okoliczności i dokumentów, na podstawie których Sąd ustalił ich udział w spotkaniach kartelu na temat rynków krajowych i rynku europejskiego oraz czas ich trwania.

158. Zgodnie z zasadami przedstawionymi w pkt 56–58 niniejszej opinii odrzucam jako niedopuszczalne argumenty Divipy, których celem jest po prostu uzyskanie ponownej oceny faktów przez Trybunał. Natomiast zbadam argumenty wnoszących odwołanie dotyczące przeinaczenia dowodów przez Sąd.

159. W tym celu przypomnę, że wnosząca odwołanie powinna precyzyjnie wskazać dowody, które zostały przeinaczone przez Sąd, i wykazać błędy w rozumowaniu, które w jej ocenie doprowadziły Sąd do rzeczonego przeinaczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem takie przeinaczenie musi w oczywisty sposób wynikać z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, bez konieczności dokonywania przez Trybunał nowej oceny okoliczności faktycznych i dowodów ani sięgania po nowe środki dowodowe.

160. W mojej analizie muszę zatem uwzględnić powyższe elementy, a zwłaszcza szczególne trudności związane z przeprowadzeniem dowodu w ramach postępowania w sprawie stosowania art. 81 WE.

A — W przedmiocie zarzutu pierwszego opartego na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE poprzez przeinaczenie przez Sąd dowodów dotyczących udziału Divipy w naruszeniu

161. W swoim odwołaniu Divipa zarzuca Sądowi przeinaczenie dowodów, które zostały mu przedstawione, przy ustaleniu jej uczestnictwa, po pierwsze, w spotkaniu w dniu 5 marca 1992 r., po drugie, w spotkaniu w dniu 19 października 1994 r. i, po trzecie, w kartelu na rynku europejskim. Odnosi się w tym względzie zwłaszcza do pkt 156–171, 192–197, 205–207 i 216 zaskarżonego wyroku.

1. W przedmiocie pierwszej części zarzutu opartej na przeinaczeniu dowodów dotyczących udziału Divipy w spotkaniu w dniu 5 marca 1992 r.

a) Argumenty stron

162. Divipa twierdzi przede wszystkim, że Sąd przeinaczył notatkę pracownika Sappi z dnia 9 marca 1992 r. w tym sensie, że nie uwzględnił ani nie zacytował w zaskarżonym wyroku fragmentu tej notatki, w którym jest mowa o tym, że Sappi dowiedziała się o cenach stosowanych przez Divipę za pośrednictwem klientów, a nie bezpośrednio od niej. Jej zdaniem nielogiczne jest, aby przedsiębiorstwo, które podobno uczestniczyło w spotkaniu kartelu, na którym omawiano kwestię cen, nie podało samo swych cen do wiadomości w trakcie spotkania.

163. Komisja odrzuca ten argument, twierdząc przede wszystkim, że każdy dokument powinien zostać zbadany łącznie z innymi dowodami w sprawie. Ponadto podnosi, że Divipa nie podważa wartości dowodowej oświadczeń AWA i Sappi ani ich wykładni dokonanej przez Sąd.

b) Ocena

164. Uważam, że krytyka, z jaką wystąpiła Divipa w odniesieniu do analizy Sądu, jest bezpodstawna.

165. Nie wykazuje ona bowiem, dlaczego Sąd miałby przeinaczyć notatkę pracownika Sappi, nie wspominając, że dostarczone przezeń informacje na temat cen opierały się na danych przekazanych przez klientów. Nie widzę, w jaki sposób to pominięcie miałoby przełożyć się na błąd w analizie Sądu odnośnie do uczestnictwa Divipy w spotkaniu w dniu 5 marca 1992 r. Divipa nie podważa zresztą wartości dowodowej tej notatki.

166. W każdym razie Divipa otrzymała możliwość zapoznania się z treścią rzeczonej notatki i zajęcia stanowiska w tej sprawie, ponieważ — jak wynika z pkt 162 zaskarżonego wyroku — oświadczenia Sappi były załączone do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i zostały przekazane Sądowi, a zatem Divipa miała do nich dostęp.

167. W rezultacie proponuję, aby Trybunał oddalił tę pierwszą część zarzutu jako bezzasadną.

2. W przedmiocie drugiej części zarzutu opartej na przeinaczeniu dowodów dotyczących udziału Divipy w spotkaniu w dniu 19 października 1994 r.

a) Argumenty stron

168. Divipa twierdzi, że oświadczenia Mougeot, na których Sąd oparł się, potwierdzając jej domniemany udział w spotkaniu w dniu 19 października 1994 r., zostały złożone po zaistnieniu zdarzeń, aby móc się powołać na komunikat w sprawie współpracy.

169. Sąd miałby przeinaczyć te dowody poprzez zarzucenie Divipie uczestnictwa w tym spotkaniu w oparciu głównie o swoje orzecznictwo, co stanowi oczywiste naruszenie zasady rzetelnego procesu i rażący błąd w kwalifikacji okoliczności faktycznych.

170. Komisja odrzuca ten argument.

b) Ocena

171. Sądzę, że argumenty wysunięte przez Divipę dotyczące oświadczeń Mougeot powinny również zostać odrzucone.

172. Fakt, że oświadczenia te zostały złożone po zaistnieniu zdarzeń i to w celu zastosowania komunikatu w sprawie współpracy, został stwierdzony przez Sąd w pkt 166 zaskarżonego wyroku. Nie można więc zarzucać Sądowi, że go nie uwzględnił. Jak zaznacza Sąd, rzeczone oświadczenia nie powinny być tym bardziej uważane za pozbawione mocy dowodowej, ponieważ jako sprzeczne z interesem oświadczającego należy je z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne.

173. Ponadto w pkt 168 zaskarżonego wyroku Sąd ustalił, że oświadczenia Mougeot zgadzały się w wielu miejscach z oświadczeniami złożonymi przez Sappi i AWA. Tymczasem ta ostatnia w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów przekazała listę spotkań na temat rynku hiszpańskiego, pośród których widniało również spotkanie z dnia 19 października 1994 r.

174. W każdym razie — jak podnosi Komisja — nie można zarzucać Sądowi dokonania nieprawidłowej wykładni oświadczeń złożonych przez Mougeot.

175. Jestem zatem zdania, że drugą część zarzutu należy również oddalić jako bezzasadną.

3. W przedmiocie trzeciej części zarzutu opartej na przeinaczeniu dowodów dotyczących udziału Divipy w kartelu na rynku europejskim

a) Argumenty stron

176. Divipa utrzymuje, że Sąd przeinaczył i pominął pewne dowody. Podkreśla ona, że nie jest producentem, a jedynie prowadzi sprzedaż na rynku krajowym, że jest jedyną spółką niewytwórczą, której zarzucono udział w pewnych spotkaniach na temat rynku krajowego, i że nie należy w Hiszpanii do żadnej sieci dystrybucyjnej wielkich europejskich producentów papieru samokopiującego. Żaden dokument nie wskazuje na to, że w trakcie spotkań, w których miałaby uczestniczyć, mówiono o istnieniu zmowy o szerszym zasięgu.

177. Komisja odrzuca również ten argument. Twierdzi w szczególności, że Divipa nie wskazuje konkretnych punktów argumentacji Sądu zawierających przeinaczenia okoliczności faktycznych.

b) Ocena

178. Moim zdaniem Trybunał powinien orzec, że argumenty te są niedopuszczalne.

179. Po pierwsze, odnośnie do argumentu opartego na przeinaczeniu „pewnych dowodów”, stwierdzam w wyniku lektury odwołania, że Divipa nie wskazuje dowodów, które miałyby zostać przez Sąd przeinaczone.

180. Po drugie, odnośnie do argumentu opartego na tym, że Sąd nie wziął pod uwagę pewnych dowodów dotyczących jej statusu producenta, przypomnę, że wyłącznie do Sądu należy ocena, jaką wartość należy przypisać przedstawionym mu dowodom. Zatem — moim zdaniem — argument ten nie jest dopuszczalny. W każdym razie uważam, że rzeczony argument jest bezzasadny, ponieważ — wbrew temu, co twierdzi Divipa — Sąd wielokrotnie badał w zaskarżonym wyroku, w szczególności w pkt 203, 605 i 628, wartość, jaką należy przypisać posiadanemu przez Divipa statusowi dystrybutora.

181. W tych okolicznościach uważam, że trzecia część zarzutu jest niedopuszczalna.

182. W świetle całości tych rozważań dochodzę do wniosku, że Sąd nie dokonał przeinaczenia dowodów, na których oparł się, stwierdzając udział Divipy w porozumieniu, o którym mowa, i w działaniach zmierzających do jego wprowadzenia w życie.

183. Proponuję zatem Trybunałowi odrzucenie zarzutu pierwszego jako częściowo niedopuszczalnego i oddalenie go jako częściowo bezzasadnego.

B — W przedmiocie zarzutu drugiego opartego na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE z powodu przeinaczenia dowodów przez Sąd, naruszenia przezeń obowiązku uzasadnienia oraz prawa Koehler do obrony w odniesieniu do czasu trwania popełnionego przez nią naruszenia

184. Koehler kwestionuje zasadniczo analizę Sądu, zgodnie z którą miała ona uczestniczyć w kartelu już w okresie przed wrześniem lub październikiem 1993 r. Twierdzi ona, że Sąd zbadał w niewystarczający sposób dowody i wyciągnął z nich błędne wnioski co do systemu spotkań kartelowych w ramach AEMCP (Association of European Manufacturers of Carbonless Paper — stowarzyszenia europejskich producentów papieru samokopiującego) przed wrześniem lub październikiem 1993 r. (pierwsza część), jak również na szczeblu krajowym lub regionalnym przed tym okresem (druga część).

1. W przedmiocie pierwszej części zarzutu, opartej na przeinaczeniu dowodów dotyczących udziału Koehler w spotkaniach na szczeblu europejskim, które odbywały się w ramach AEMCP przed wrześniem lub październikiem 1993 r.

a) Argumenty stron

185. Zdaniem Koehler, Komisja oparła się na trzech kategoriach dowodów, czyli oświadczeniach Mougeot, zeznaniach pracownika Sappi oraz dowodach potwierdzających organizowanie krajowych i regionalnych spotkań kartelu.

186. Koehler podnosi przede wszystkim, że pismo Mougeot z dnia 14 kwietnia 1999 r. nie zawiera żadnego oświadczenia na temat spotkań kartelu w okresie poprzedzającym październik 1993 r. Ponadto Sąd w pkt 279 zaskarżonego wyroku stwierdził, że nie zostało ustalone, iż porozumienia kartelu w sprawie cen zostały zawarte po styczniu 1992 r., a zatem przed październikiem 1993 r. Wywody Sądu dotyczące domniemanych porozumień cenowych w ramach oficjalnych spotkań AEMCP przed październikiem 1993 r. są niewystarczające i zawierają sprzeczności w uzasadnieniu, co prowadzi do naruszenia prawa. Co więcej, Sąd naruszył zasadę domniemania niewinności poprzez traktowanie oświadczeń Mouegota jako przyznania istnienia naruszenia w okresie przed październikiem 1993 r.

187. Koehler twierdzi następnie w odniesieniu do pracownika Sappi, że w jego zeznaniu nie ma mowy o tym, w jakim okresie odbywały się spotkania kartelu. Sąd nie może zasadnie utrzymywać, że z uwagi na brak „przeciwnego twierdzenia” pracownik ten chciał potwierdzić w sposób dorozumiany, że naruszenie rozpoczęło się przed wrześniem 1993 r. Sąd przeinaczył zatem treść tego zeznania. Stanowi to naruszenie prawa do rzetelnego procesu ustanowionego w art. 6 ust. 1 EKPC, a także w art. 47 akapit drugi Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, s. 1).

188. Wreszcie Koehler twierdzi, że nie można uznawać za wiarygodne zeznań skruszonego świadka oskarżenia, o ile nie są one poparte innymi dowodami. Natomiast w niniejszej sprawie nie ma żadnych potwierdzających dowodów.

189. Zdaniem Komisji ta część zarzutu jest niedopuszczalna, ponieważ Koehler stara się w rzeczywistości uzyskać ponowną ocenę okoliczności faktycznych.

b) Ocena

190. Wysunięte przez Koehler zastrzeżenia co do znaczenia dla sprawy oświadczeń Mougeot i pracownika Sappi są, moim zdaniem, bezpodstawne.

191. Koehler zdaje się nie zauważać faktu, że Sąd w pkt 261–310 zaskarżonego wyroku oparł się na zbiorze poszlak dotyczących istnienia spotkań kartelu przed wrześniem lub październikiem 1993 r. Jeśli pismo Mougeot z dnia 14 kwietnia 1999 r. rzeczywiście stanowi — jak przyznaje to Sąd w pkt 262 zaskarżonego wyroku — główny element dowodowy Komisji w tym zakresie, nie zmienia to faktu, że znajdujące się w tym piśmie oświadczenia należy rozpatrywać w świetle innych dowodów zbadanych przez Sąd, w szczególności zeznań pracownika Sappi i AWA. Co więcej — jak Sąd wskazuje w pkt 264 tegoż wyroku — znaczenie tego pisma jest w rzeczywistości bardzo jasne, a jego treści nie podważa żaden dowód, który mógłby rzucić cień wątpliwości na wartość dowodową tego dokumentu.

192. Odnośnie do zeznania pracownika Sappi jestem zdania, że nawet jeśli nie określa ono okresu, w którym miały miejsce omawiane spotkania kartelu, pozwoliło ono Sądowi, biorąc pod uwagę całość dowodów, uznać, że spotkania te mogły się rozpocząć w lutym 1993 r., kiedy to pracownik ten został zatrudniony.

193. Wreszcie pragnąłbym zauważyć, że — wbrew temu, co utrzymuje Koehler — fakt, iż nie zostało ustalone, że porozumienia kartelu w sprawie cen były zawierane od stycznia 1992 r., nie pozwala w żaden sposób dojść do wniosku, że porozumienia te nie były negocjowane przed październikiem 1993 r.

194. W świetle tych okoliczności jestem zdania, że zastrzeżenia wysunięte przez Koehler nie pozwalają uznać, że Sąd przeinaczył w oczywisty sposób te dowody. Uważam zatem, że badanie pozostałych zarzutów, opartych na naruszeniu prawa do rzetelnego procesu, nie jest konieczne.

195. W tych okolicznościach proponuję, aby Trybunał oddalił pierwszą część badanego zarzutu jako bezzasadną.

2. W przedmiocie drugiej części zarzutu, opartej na przeinaczeniu dowodów dotyczących udziału Koehler w spotkaniach kartelu na temat rynku hiszpańskiego przed październikiem 1993 r.

a) Argumenty stron

196. Jak twierdzi Koehler, Sąd przeinaczył dowody, które miały świadczyć o jej uczestnictwie w spotkaniach kartelu na temat rynku hiszpańskiego przed październikiem 1993 r.

197. Odnośnie do spotkania w dniu 17 lutego 1992 r., dotyczącego rynku hiszpańskiego, Sąd nie powinien był przyjąć uczestnictwa Koehler w tym spotkaniu, ponieważ pracownik Sappi w swej notatce z dnia 17 lutego 1992 r. wspomina jedynie o spotkaniu „zainteresowanych stron”, bez podawania nazw tych stron. Sąd nie wyjaśnia w sposób szczegółowy, dlaczego uznał, że Koehler brała udział w porozumieniu.

198. Jeśli chodzi o spotkanie w dniu 16 lipca 1992 r. dotyczące rynku hiszpańskiego, udział Koehler w tym spotkaniu nie został wykazany — wbrew temu, co orzekł Sąd — w szczególności dlatego, że AWA nie potwierdziła tego w wyraźny sposób.

199. Komisja uważa, że Koehler nie podnosi zarzutu przeinaczenia dowodów, lecz próbuje podważyć dokonaną przez Sąd ocenę okoliczności faktycznych. Zarzut ten jest zatem niedopuszczalny.

b) Ocena

200. W odniesieniu do pierwszego argumentu Koehler dotyczącego jej udziału w spotkaniu w dniu 17 lutego 1992 r. uważam, że jest on niedopuszczalny.

201. Jestem bowiem zdania, że przeprowadzona przez Sąd analiza, którą można znaleźć w pkt 321 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którą Komisja miała prawo stwierdzić, że Koehler znajdowała się wśród „zainteresowanych stron”, o których mowa w notatce pracownika Sappi, stanowi ocenę okoliczności faktycznych, która — jak już wspomniałem — nie może podlegać kontroli przez Trybunał w ramach postępowania odwoławczego.

202. W każdym razie, gdyby Trybunał orzekł, że zarzut ten jest dopuszczalny, uważam, że jest on bezzasadny. Jak wynika jasno z pkt 169 i 321 zaskarżonego wyroku, Sąd zinterpretował tę wskazówkę w świetle innych wskazówek zamieszczonych przez pracownika w notatce. W rzeczonej notatce wyjaśnia on swemu przełożonemu sytuację, w jakiej przedsiębiorstwo znalazło się z powodu niepewności powstałej wskutek zachowania Koehler i Sarriopapel y Celulosa SA (zwanej dalej „Sarrió”). W tym kontekście wspomina on, że „spotkanie zainteresowanych stron” odbyło się tego samego dnia. W konsekwencji, mając na uwadze sformułowania użyte w notatce, uważam, że Sąd mógł faktycznie wywnioskować, że Koehler uczestniczyła w tym spotkaniu, nie przeinaczając przy tym w oczywisty sposób tego dokumentu. Poza tym uważam, że Sąd nie miał obowiązku dokładniejszego wyjaśnienia powodów, dla których uznał, że Koehler uczestniczyła w tym porozumieniu.

203. W odniesieniu do drugiego argumentu Koehler dotyczącego jej udziału w spotkaniu w dniu 16 lipca 1992 r. uważam, że powinien on zostać oddalony jako pozbawiony znaczenia dla sprawy.

204. Jak wynika bowiem jasno z pkt 332 zaskarżonego wyroku, Sąd oparł swoje rozumowanie na temat udziału Koehler w tym spotkaniu w szczególności na oświadczeniach B.G. ( 60 ) i jedynie w celu potwierdzenia tych oświadczeń Sąd odwołał się do ogólnych stwierdzeń AWA. Natomiast Koehler nie podważa wartości dowodowej oświadczeń B.G.

205. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi odrzucenie drugiej części badanego zarzutu jako częściowo niedopuszczalnej i oddalenie jej jako częściowo pozbawionej znaczenia dla sprawy.

3. W przedmiocie trzeciej części zarzutu opartej na braku dowodu i braku uzasadnienia odnośnie do uczestnictwa Koehler w wiosennych spotkaniach w latach 1992 i 1993 w Paryżu

a) Argumenty stron

206. Na poparcie tej części Koehler występuje z krytyką rozumowania Sądu, przedstawionego w pkt 325 i nast. zaskarżonego wyroku, dotyczącego jej udziału w dwóch spotkaniach w sprawie rynku francuskiego, które odbyły się wiosną w 1992 r. i 1993 r. Koehler twierdzi, że nie istnieje żaden dowód na to, iż jeden z jej pracowników udał się do Paryża w celu udziału w spotkaniu kartelu wiosną 1993 r. Wywody Sądu na ten temat są na tyle niedokładne, że nie mogą czynić zadość obowiązkowi uzasadnienia. W każdym razie Sąd nigdzie nie stwierdza, że Koehler uczestniczyła wiosną 1992 r. w spotkaniu dotyczącym rynku francuskiego.

b) Ocena

207. Uważam, że ta część badanego zarzutu powinna zostać oddalona jako pozbawiona znaczenia dla sprawy. Zarzuty Koehler dotyczą bowiem wywodów, które jedynie uzupełniają uzasadnienie zaskarżonego wyroku, jak jasno wynika z pkt 320 tegoż wyroku.

4. W przedmiocie czwartej części zarzutu opartej na naruszeniu prawa Koehler do obrony, gdyż nie przekazano jej pewnego dokumentu

a) Argumenty stron

208. Koehler zarzuca Sądowi, że w swojej ocenie posłużył się pewnym dokumentem, a konkretnie odpowiedzią AWA z dnia 30 kwietnia 1999 r. na wystosowane przez Komisję żądanie udzielenia informacji, choć dokument ten nie został jej przekazany. Zdaniem Koehler, na podstawie właśnie tego dokumentu Sąd udowodnił jej udział w spotkaniu kartelu, które miało miejsce w dniu 5 marca 1992 r. i dotyczyło rynku hiszpańskiego.

b) Ocena

209. Uważam, że ta część zarzutu powinna zostać odrzucona jako niedopuszczalna zgodnie z zasadami, o których mowa w pkt 56 niniejszej opinii.

210. Rzeczona część stanowi bowiem jedynie literalne powtórzenie zarzutu, który Koehler wysunęła już przez Sądem ( 61 ) i nie wskazuje na żadne naruszenie prawa.

211. Przypomnę, że w pkt 59 zaskarżonego wyroku ( 62 ) Sąd stwierdził, że Koehler nie wykazała, iż zażądała w sposób wyraźny od Komisji przekazania wszystkich dowodów, które nie znajdowały się w aktach dochodzenia. Wskazał on co więcej, że Koehler w trakcie rozprawy przyznała, iż nie złożyła wniosku o udostępnienie tych dokumentów. Sąd uznał zatem ten zarzut za niedopuszczalny.

212. W świetle powyższych rozważań jestem zdania, że zarzut podniesiony przez Koehler powinien zostać odrzucony jako częściowo niedopuszczalny oraz oddalony jako częściowo niemający znaczenia dla sprawy i częściowo bezzasadny.

C — W przedmiocie zarzutu trzeciego opartego na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE, jako że Sąd przeinaczył dowody i nie uzasadnił zaskarżonego wyroku w zakresie dotyczącym czasu trwania naruszenia popełnionego przez Bolloré

213. W ramach zarzutu trzeciego Bolloré podnosi, że Sąd przeinaczył dowody dotyczące, po pierwsze, istnienia kartelu na szczeblu europejskim począwszy od stycznia 1992 r. i, po drugie, przedmiotu oficjalnych spotkań AEMCP.

1. W przedmiocie pierwszej części zarzutu opartej na przeinaczeniu oświadczeń AWA i na istnieniu sprzeczności w uzasadnieniu

a) Argumenty stron

214. Na poparcie pierwszej części omawianego zarzutu Bolloré wysuwa cztery argumenty.

215. Po pierwsze, Bolloré twierdzi, że AWA w swych oświadczeniach złożonych w odpowiedzi na wystosowane przez Komisję żądanie udzielenia informacji pominęła wszelkie oficjalne spotkania AEMCP. Nie było zatem powodu do użycia trybu warunkowego w zaskarżonym wyroku. Przeinaczenie oświadczeń AWA przez Sąd jest zatem oczywiste.

216. Po drugie, Bolloré utrzymuje, że biorąc pod uwagę fakt, iż nawet zgodnie ze stanowiskiem Sądu istnienie uzasadnionych wątpliwości powinno działać na korzyść wnoszących odwołanie, zaskakujące jest to, że oświadczenia AWA mogły mimo tego stanowić „istotną” poszlakę istnienia kartelu na szczeblu europejskim od początku 1992 r.

217. Po trzecie, Bolloré twierdzi że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest wewnętrznie sprzeczne. Otóż mimo że Sąd uznał w pkt 275 zaskarżonego wyroku, że oświadczenia AWA nie pozwalały na stwierdzenie, iż przedmiotowe spotkanie AEMCP posłużyło jako tło dla zmowy cenowej, orzekł jednak, że oświadczenia te stanowiły istotną poszlakę istnienia porozumienia na poziomie europejskim od początku 1992 r.

218. Po czwarte, Bolloré zarzuca Sądowi, że w pkt 274 zaskarżonego wyroku starał się zatrzeć różnice między spotkaniami krajowymi i regionalnymi oraz spotkaniami europejskimi AEMCP organizowanymi między 1992 r. a 1995 r., ograniczając się jedynie do wskazania, że Zurych znajdował się na liście miast wymienionych przez AWA w jej oświadczeniach.

b) Ocena

219. Jeśli chodzi o pierwszy argument, to należy go ewidentnie oddalić jako bezzasadny, ponieważ użycie trybu warunkowego przez Sąd nie oznacza, że dokonał on oczywiście błędnej oceny oświadczeń AWA.

220. Drugi argument należy zaś — moim zdaniem — odrzucić jako niedopuszczalny. Zgodnie z zasadami przywołanymi w pkt 57 niniejszej opinii wyłącznie do Sądu należy ocena, jaką wartość należy przypisać przedstawionym mu dowodom, chyba że wnoszący odwołanie zarzuca Sądowi, iż przeinaczył dany dowód. W niniejszym przypadku Sąd, kwalifikując to oświadczenie jako „istotną poszlakę”, ocenił jedynie wartość, jaką należy, jego zdaniem, przypisać oświadczeniom AWA, a Bolloré nie wykazała, dlaczego ocena ta miałaby być oczywiście błędna.

221. Odnośnie do trzeciego argumentu, opartego na wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia, uważam, że jest on bezzasadny. Nawet jeśli oświadczenia AWA nie pozwalają same w sobie dowieść, jaki był cel spotkania AEMCP w dniu 23 stycznia 1992 r., mogą one jednak stanowić poszlakę. Zatem — jak wspomniałem — fakt, że poszlaka ta została zakwalifikowana przez Sąd jako „istotna”, nie może stanowić przedmiotu kontroli Trybunału w ramach postępowania odwoławczego.

222. Jeśli chodzi o czwarty argument, to powinien on ewidentnie zostać oddalony jako bezzasadny. Z pkt 274 zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd nie „zatarł różnic” między spotkaniami krajowymi i spotkaniami europejskimi poprzez stwierdzenie, iż Zurych znajdował się na liście miast ujętych w tabeli A załącznika I do spornej decyzji. Sąd jedynie stwierdził ten fakt, którego zresztą Bolloré nie podważa w swym odwołaniu.

223. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi odrzucenie pierwszej części zarzutu trzeciego jako częściowo niedopuszczalnej i oddalenie jej jako częściowo bezzasadnej.

2. W przedmiocie drugiej części zarzutu, opartej na przeinaczeniu dowodów dotyczących podobno antykonkurencyjnego przedmiotu oficjalnego spotkania AEMCP w dniu 23 stycznia 1992 r.

a) Argumenty stron

224. Na poparcie drugiej części omawianego zarzutu Bolloré wysuwa trzy argumenty.

225. Po pierwsze, Bolloré zarzuca Sądowi, że w pkt 295 i 304 zaskarżonego wyroku nie wskazał dowodów, które pozwoliły mu ustalić, że porozumienia dotyczące podwyżek cen zostały zawarte na szczeblu europejskim od stycznia 1992 r.

226. Po drugie, Bolloré twierdzi, że Sąd nigdzie nie wskazał, które przedsiębiorstwa przyznały się do udziału w kartelu europejskim począwszy od stycznia 1992 r. Żadne z oświadczeń Mougeot, Sappi i AWA nie umożliwia wykazania, że spotkania kartelu miały miejsce na szczeblu europejskim począwszy od stycznia 1992 r.

227. Po trzecie, żaden z dowodów nie wskazuje na to, że Copigraph brała udział w spotkaniach kartelu, które odbywały się w Hiszpanii począwszy od lutego 1992 r. Bez przeprowadzenia dowodu i wskutek przeinaczenia dowodów Sądowi udało się zatrzeć różnice między spotkaniami europejskimi AEMCP i spotkaniami krajowymi lub regionalnymi.

228. Komisja podnosi niedopuszczalność dwóch pierwszych części tego zarzutu, ponieważ zmierzają one do podważenia oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez Sąd.

b) Ocena

229. Jeśli chodzi o dwa pierwsze argumenty, jestem zdania, że są one bezzasadne. Rzekome braki, jakimi miałoby być dotknięte uzasadnienie Sądu w pkt 295, 304 i 308 zaskarżonego wyroku, wyjaśnia fakt, że odnosi się on do dowodów, które zostały już przedstawione i opisane w ramach dokonanej przezeń analizy oficjalnych spotkań AEMCP odbytych przed wrześniem lub październikiem 1993 r.

230. Zatem „dowody”, na których Sąd oparł się w pkt 295 i 304 zaskarżonego wyroku, odsyłają do dowodów przedstawionych w pkt 261–280 tego wyroku. Ponadto „przedsiębiorstwa”, które przyznały się i do których Sąd odnosi się w pkt 308 rzeczonego wyroku, to moim zdaniem te, które są wymienione w pkt 272–279 zaskarżonego wyroku, w szczególności AWA i Sappi.

231. W odniesieniu do trzeciego argumentu proponuję, aby Trybunał orzekł, że jest on pozbawiony znaczenia dla sprawy, ponieważ dotyczy on wywodów, które jedynie uzupełniają uzasadnienie zaskarżonego wyroku.

232. W tych okolicznościach jestem zdania, że druga część zarzutu trzeciego powinna zostać oddalona jako częściowo pozbawiona znaczenia dla sprawy oraz jako częściowo bezzasadna.

233. W świetle powyższych rozważań uważam, że zarzut trzeci podniesiony przez Bolloré jest częściowo pozbawiony znaczenia dla sprawy, częściowo niedopuszczalny i częściowo bezzasadny.

X — W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 poprzez błędną ocenę przez Sąd wysokości grzywny

234. Z zastrzeżeniem pewnych szczególnych okoliczności związanych z sytuacją każdego z tych przedsiębiorstw Koehler i Divipa zarzucają Sądowi w istocie, że ocenił w sposób błędny wysokość grzywny, która została na nie nałożona przez Komisję, gdyż w ogóle nie uwzględnił zasad równego traktowania i proporcjonalności.

235. W spornej decyzji Komisja uznała naruszenie popełnione przez wnoszące odwołanie za bardzo poważne. Biorąc pod uwagę różnice w wielkości przedmiotowych przedsiębiorstw, Komisja potraktowała w zróżnicowany sposób te przedsiębiorstwa i podzieliła je na pięć kategorii. W tym celu Komisja oparła się na wysokości obrotów osiąganych ze sprzedaży produktu w EOG, a także na udziałach rynkowych w sektorze papieru samokopiującego. W odniesieniu do Koehler uznała, że jako podmiot średniego rozmiaru na tym rynku należy go umieścić w drugiej kategorii, razem z Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld GmbH (zwaną dalej „MHTP”) i Zanders Feinpapiere AG, działającą później pod nazwą M-real Zanders GmbH (zwaną dalej „Zanders”). W odniesieniu do Divipy Komisja uznała, że należy umieścić ją w piątej kategorii, ponieważ prowadziła ona sprzedaż zasadniczo w jednym lub w kilku krajach EOG.

236. W pkt 486–497 i 500–522 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że Komisja ustaliła wysokość grzywny nałożonej na Koehler i Divipę zgodnie z zasadami proporcjonalności i równego traktowania.

237. W ramach postępowania w sprawie niniejszych odwołań kontrola Trybunału ogranicza się do tego, czy Sąd, potwierdzając kryteria użyte przez Komisję w celu obliczenia wysokości grzywien nałożonych na Koehler i Divipę na mocy art. 3 spornej decyzji i kontrolując ich zastosowanie, popełnił oczywisty błąd lub naruszył zasady równego traktowania i proporcjonalności, które obowiązują przy nakładaniu grzywien.

A — W przedmiocie zarzutu podniesionego przez Koehler opartego na naruszeniu zasady równego traktowania

1. Argumenty Koehler

238. Na poparcie tego zarzutu Koehler dokonuje porównania wysokości grzywny, która została na nią nałożona, z wysokością grzywny nałożonej na Zanders, MHTP i AWA. Co do istoty zarzuca ona, że Sąd potraktował ją w taki sam sposób, jak inne przedsiębiorstwa i umieścił wraz z Zanders i MHTP w drugiej kategorii, podczas gdy istniały poważne różnice strukturalne i finansowe między nią i tymi przedsiębiorstwami.

239. Po pierwsze, zarzuca Sądowi, że uznał za pozbawiony znaczenia dla oceny wysokości grzywny fakt, iż jest ona przedsiębiorstwem rodzinnym, które w przeciwieństwie do spółek notowanych na giełdzie nie ma dostępu do rynków kapitałowych.

240. Po drugie, uważa ona, że Sąd naruszył prawo, orzekając, iż Komisja nie miała obowiązku wziąć pod uwagę wielkości obrotów grupy, do której należą MHTP i Zanders, podczas gdy instytucja ta uczyniła tak w jej przypadku.

241. Po trzecie, Koehler twierdzi, że została ukarana ciężej niż AWA, podczas gdy ta ostatnia odgrywała rolę przywódcy w kartelu i należy do grupy, w związku z czym może korzystać z zasobów finansowych całej grupy.

2. Ocena

242. Jestem zdania, że krytyka, z jaką wystąpiła Koehler, jest bezzasadna. Uważam bowiem, że Sąd prawidłowo ocenił wykonanie przez Komisję jej uprawnień dyskrecjonalnych w świetle wymogów, jakie wynikają dla niej z poszanowania zasady równego traktowania.

243. Warto przypomnieć, że Komisji przysługuje szeroki zakres uznania w odniesieniu do metody obliczania przyjętej w celu ustalania kwoty grzywien ( 63 ). Wytyczne, które określają sposób postępowania Komisji w tej dziedzinie, zawierają pewną dozę elastyczności pozwalającą jej na uwzględnienie wielu elementów przy ocenie wagi naruszenia, w granicach ustanowionych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 ( 64 ).

244. Wśród tych elementów, o których mowa w pkt 1 A wytycznych, znaleźć można nie tylko elementy związane z rodzajem naruszenia, jego wpływem i jego zasięgiem geograficznym, ale również elementy związane z charakterystycznymi cechami samych przedsiębiorstw i z koniecznością zapewnienia odstraszającego skutku ( 65 ).

245. Jeśli naruszenie zostanie zakwalifikowane jako poważne lub bardzo poważne i jeśli wiąże się z udziałem wielu przedsiębiorstw, zgodnie z wytycznymi Komisja może wyważyć kwotę podstawową grzywny ustalonej na podstawie wagi naruszenia w celu uwzględnienia określonego znaczenia i tym samym rzeczywistego wpływu noszącego znamiona naruszenia zachowania każdego z przedsiębiorstw na konkurencję, w szczególności tam, gdzie istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy wielkością zainteresowanych przedsiębiorstw.

246. Tak więc, jak stanowi pkt 1 A wytycznych, „zasada równej grzywny za takie samo postępowanie może, jeżeli wymagają tego okoliczności, prowadzić do nakładania różnych grzywien na przedsiębiorstwa [przy czym to zróżnicowanie nie musi się opierać na rachunku arytmetycznym]”.

247. Choć wytyczne te nie stanowią normy prawnej, do której przestrzegania instytucja ta jest zobowiązana, Trybunał stoi jednak na stanowisku, że Komisja nie może od nich odejść bez narażania się na sankcję za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań ( 66 ).

248. Jak Sąd przypomniał w pkt 501 zaskarżonego wyroku, zasada równego traktowania zostaje naruszona, gdy porównywalne sytuacje są traktowane w różny sposób lub gdy różne sytuacje są traktowane w identyczny sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione.

249. Zastosowanie tej zasady w postępowaniu w sprawie stosowania art. 81 WE w przypadku naruszenia wiążącego się z wielością przedsiębiorstw stało się źródłem obszernego orzecznictwa.

250. Przypomnę, że w przypadku postępowania tego rodzaju Komisji przysługuje szeroki zakres uznania w odniesieniu do ustalania wysokości grzywny, która zostanie nałożona na dane przedsiębiorstwa. Wytyczne pozwalają Komisji na uwzględnienie przy obliczaniu wysokości grzywny wielu elementów i co za tym idzie, na zindywidualizowanie sankcji ze względu na zachowanie i charakterystyczne cechy poszczególnych przedsiębiorstw, co umożliwia zapewnienie w każdym przypadku pełnej skuteczności wspólnotowym regułom konkurencji ( 67 ).

251. Zatem sąd wspólnotowy wyraźnie uznaje, że „pewne nierówne traktowanie” zainteresowanych przedsiębiorstw jest nierozłącznie związane ze stosowaniem metody przyjętej w wytycznych i z wykonywaniem przez Komisję uprawnień ustanowionych dla niej w rozporządzeniu nr 17 ( 68 ).

252. W swym odwołaniu Koehler twierdzi w istocie, że podział na grupy, który przeprowadziła Komisja, narusza zasadę równego traktowania, ponieważ spółka ta jest traktowana tak samo, jak przedsiębiorstwa znajdujące się w innej sytuacji, czyli Zanders lub MHTP.

253. Podział na grupy może rzeczywiście naruszać zasadę równego traktowania, ponieważ metoda taka łączy się ze zryczałtowaniem kwoty wyjściowej grzywny i prowadzi do pominięcia różnic w rozmiarze przedsiębiorstw należących do tej samej grupy.

254. Sąd wspólnotowy akceptuje jednak tę metodę, jeśli progi każdej kategorii określone są w sposób spójny i obiektywnie uzasadniony. Uważa on, że Komisja nie ma obowiązku zapewnić, by ostateczne kwoty grzywien obliczone przez Komisję dla zainteresowanych przedsiębiorstw odzwierciedlały wszystkie różnice pomiędzy nimi, jeśli chodzi o ich całkowite obroty lub ich obroty na właściwym rynku produktowym ( 69 ).

255. Sąd zbadał w pkt 506–513 zaskarżonego wyroku, czy podział na kategorie przeprowadzony przez Komisję był faktycznie spójny i obiektywnie uzasadniony.

256. Sąd stwierdził najpierw w pkt 506 i 507 zaskarżonego wyroku, że podział na kategorie przeprowadzony przez Komisję opierał się w tej sprawie na dwóch kryteriach, czyli na obrotach pochodzących ze sprzedaży produktu na obszarze EOG oraz na udziałach w rynku posiadanych przez każde z przedsiębiorstw. Sąd orzekł, że zastosowanie tych kryteriów było całkowicie uzasadnione, ponieważ pozwalały one skutecznie ocenić względne znaczenie zainteresowanych przedsiębiorstw na rynku, czego Kohler nie podważyła zresztą w swojej skardze. Ponadto po stwierdzeniu, że dane liczbowe, na których oparła się Komisja, były wiarygodne, Sąd w pkt 513 zaskarżonego wyroku orzekł, że system ten był spójny i nie był dyskryminujący względem Koehler.

257. Analiza ta jest, moim zdaniem, całkowicie jasna i wolna od naruszeń prawa.

258. W przedmiocie pierwszego argumentu Koehler uważam, że jest on bezzasadny. Sąd odrzucił bowiem ten argument oparty na rodzinnym charakterze Koehler, ponieważ kryteria zastosowane przez Komisję przy podziale przedsiębiorstw na kategorie opierają się wyłącznie na obrotach pochodzących ze sprzedaży papieru samokopiującego oraz na udziałach w rynku posiadanych przez zainteresowane przedsiębiorstwa. Jednak kryteria te, których zasadność nie jest podważana w skardze Koehler, uniemożliwiają uwzględnienie różnic strukturalnych istniejących między zainteresowanymi przedsiębiorstwami. W rezultacie, nawet jeśli Koehler jest przedsiębiorstwem rodzinnym, jej klasyfikacja mogła opierać się wyłącznie na wysokości obrotów dotyczących papieru samokopiującego, co — jak Sąd stwierdził w pkt 495 zaskarżonego wyroku — nie pozwalało na umieszczenie jej w kategorii małych przedsiębiorstw działających w sektorze.

259. Odnośnie do drugiego argumentu podniesionego przez Koehler proponuję, aby Trybunał również go odrzucił. Jest, moim zdaniem, oczywiste, że Sąd nie mógł wymagać od Komisji, aby uwzględniła przy zaliczeniu MHTP i Zanders do określonych kategorii wysokość łącznych obrotów grupy, do której one należą, ponieważ — co jasno wynika z pkt 478 zaskarżonego wyroku — Komisja nie dysponowała poszlakami wystarczającymi do przypisania rzeczonym grupom odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez te przedsiębiorstwa.

260. Wreszcie w odniesieniu do trzeciego argumentu twierdzę, że jest on również pozbawiony podstaw. Jak już wspomniałem, podział na kategorie przeprowadzony przez Komisję oparty był wyłącznie na względnym znaczeniu przedsiębiorstw na rynku właściwym i był niezależny od różnic strukturalnych lub różnic w ich zachowaniu. W tych okolicznościach fakt, że AWA była głównym przywódcą kartelu i należała do grupy, nie mógł być w tym stadium uwzględniony. Nie oznacza to, że przyjęcie takiej metody spowodowało, iż Komisja ustaliła wysokość grzywny wyłącznie na podstawie obrotów przedsiębiorstw, bez wzięcia pod uwagę indywidualnych okoliczności związanych z każdym z zainteresowanych przedsiębiorstw. Jak Sąd wskazał w pkt 493 zaskarżonego wyroku, Komisja uwzględniła bowiem różnicę w wielkości oraz w całkowitych zasobach istniejącą między Koehler i AWA na etapie podwyższenia grzywny w celu zapewnienia odstraszającego skutku. Ponadto, jak wynika z pkt 418–424 uzasadnienia spornej decyzji, na etapie oceny okoliczności obciążających Komisja wzięła pod uwagę odgrywaną przez AWA rolę inicjatora.

261. W świetle tych wszystkich okoliczności jestem zdania, że Sąd słusznie uznał, że Komisja nie naruszyła zasady równego traktowania przy ustalaniu wysokości grzywny nałożonej na Koehler.

262. W rezultacie proponuję, aby Trybunał oddalił zarzut podniesiony przez Koehler, oparty na naruszeniu zasady równego traktowania, jako bezzasadny.

B — W przedmiocie zarzutu podniesionego przez Divipę i Koehler opartego na naruszeniu zasady proporcjonalności

1. Argumenty stron

263. Po zapoznaniu się z odwołaniem rozumiem, że Divipa twierdzi, iż nałożona na nią grzywna jest nieproporcjonalna do wagi naruszenia, jej udziału w nim, jej możliwości finansowych i statusu drobnego dystrybutora.

264. Po pierwsze, zdaniem Divipy, Sąd naruszył zasadę proporcjonalności poprzez zakwalifikowanie naruszenia jako bardzo poważnego, podczas gdy Divipa nie uczestniczyła w kartelu o zasięgu europejskim, a jej udział, który nie obejmował wszystkich spotkań w sprawie rynku hiszpańskiego, trwał krócej niż rok.

265. Po drugie, Divipa zarzuca Sądowi, że nie wziął pod uwagę pewnego elementu, który odróżniał ją od innych przedsiębiorstw, czyli jej statusu dystrybutora.

266. Po trzecie, twierdzi ona, że Sąd nie powinien był zaaprobować sposobu działania Komisji, który charakteryzował brak uwzględnienia możliwości ekonomicznych danego przedsiębiorstwa przy ustalaniu wysokości grzywny. W jej przypadku konsekwencje finansowe wiążące się z zapłaceniem grzywny jasno wynikają z danych wskazanych w skardze.

267. Koehler ze swojej strony zarzuca Sądowi, że naruszył zasadę proporcjonalności, pomijając przy dokonywanej przezeń ocenie sposobu obliczenia wysokości grzywny wskazane przez nią różnice w traktowaniu. W tym względzie Koehler podważa rozumowanie Sądu przedstawione w pkt 486–497 zaskarżonego wyroku. Twierdzi ona, że środki, które są może odpowiednie w przypadku spółki giełdowej, zdecydowanie wykraczają poza to, co konieczne do zagwarantowania odstraszającego skutku w przypadku przedsiębiorstwa rodzinnego, które nie ma bezpośredniego dostępu do rynków kapitałowych.

2. Ocena

a) W przedmiocie argumentów wysuniętych przez Divipę

268. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem proporcjonalny charakter grzywny należy oceniać w świetle ogółu okoliczności naruszenia, a zwłaszcza jego wagi i czasu trwania, zasięgu jego antykonkurencyjnych skutków dla rynku, interesów poszkodowanych konsumentów lub konkurentów, a także możliwości finansowych zainteresowanych przedsiębiorstw ( 70 ).

269. Na poparcie swego odwołania Divipa twierdzi, iż nałożona na nią grzywna jest nieproporcjonalna do wagi i czasu trwania naruszenia, jej udziału w tym naruszeniu, jej możliwości finansowych i statusu drobnego dystrybutora.

270. Po pierwsze, mimo braku jasności zaskarżonego wyroku w tej kwestii, uważam, że dwa pierwsze argumenty Divipy powinny zostać oddalone.

271. Stwierdziłem bowiem, że Sąd mógł słusznie orzec, iż Divipa brała udział w kartelu o zasięgu europejskim, a także w spotkaniach kartelu dotyczących rynku hiszpańskiego w okresie między marcem 1992 r. i styczniem 1995 r. Nie można więc zarzuc