Sprawy połączone T‑415/05, T‑416/05 i T‑423/05

Republika Grecka i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Pomoc państwa – Sektor lotniczy – Pomoc na restrukturyzację i prywatyzację greckiego krajowego przewoźnika lotniczego – Decyzja uznająca pomoc za niezgodną ze wspólnym rynkiem i nakazująca jej odzyskanie – Ciągłość gospodarcza pomiędzy dwoma spółkami – Ustalenie tożsamości rzeczywistego beneficjenta pomocy w celu jej odzyskania – Kryterium podmiotu prywatnego – Zgodność pomocy ze wspólnym rynkiem – Obowiązek uzasadnienia

Streszczenie wyroku

1. Postępowanie – Interwencja – Przesłanki dopuszczalności – Interes prawny w rozstrzygnięciu sprawy – Pojęcie

(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 40 akapit drugi)

2. Pomoc przyznawana przez państwa – Odzyskanie bezprawnie przyznanej pomocy – Ustalenie dłużnika w przypadku zbycia aktywów – Kryterium „ciągłości gospodarczej” przedsiębiorstwa

(art. 88 ust. 2 WE)

3. Pomoc przyznawana przez państwa – Odzyskanie bezprawnie przyznanej pomocy – Obliczanie kwoty podlegającej odzyskaniu i określenie adresatów nakazów zwrotu – Trudności napotykane przez państwo członkowskie – Obowiązek współpracy Komisji i państwa członkowskiego

(art. 10 WE, 88 ust. 2 WE)

4. Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Ocena według kryterium inwestora prywatnego – Ocena w świetle wszystkich istotnych elementów spornej transakcji i jej kontekstu

(art. 87 ust. 1 WE)

5. Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Korzyść przyznana beneficjentom pomocy państwa – Konieczność uwzględnienia skutków danego środka w celu określenia korzyści beneficjenta

(art. 87 ust. 1 WE)

6. Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Zastosowanie kryterium inwestora prywatnego – Pomoc w postaci opłat za podnajem statków powietrznych niższych od opłat uiszczanych z tytułu umów podstawowych

(art. 87 ust. 1 WE)

7. Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Nowa pomoc – Ciężar dowodu – Rozłożenie ciężaru dowodu między Komisję a państwo członkowskie – Przesłanka – Przestrzeganie odnośnych obowiązków proceduralnych

(art. 10 WE, 87 ust. 1 WE, art. 88 ust. 2, 3 WE)

8. Pomoc przyznawana przez państwa – Badanie przez Komisję – Sumienne i bezstronne badanie – Możliwość wydania decyzji na podstawie posiadanych informacji – Przesłanki

(art. 10 WE, 87 ust. 1 WE, art. 88 WE)

9. Pomoc przyznawana przez państwa – Naruszenie konkurencji – Wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi – Liberalizacja sektora gospodarczego na poziomie wspólnotowym

(art. 87 ust. 1 WE)

10. Pomoc przyznawana przez państwa – Odzyskanie bezprawnie przyznanej pomocy – Ewentualne uzasadnione oczekiwania zainteresowanych osób trzecich – Ochrona – Przesłanki i granice

(art. 88 ust. 2, 3 WE)

11. Pomoc przyznawana przez państwa – Decyzja Komisji stwierdzająca niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem i nakazująca jej zwrot – Obowiązek uzasadnienia w odniesieniu do metody obliczania kwoty podlegającej zwrotowi

12. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawo do obrony – Zastosowanie do postępowania administracyjnego wszczętego przez Komisję – Zakres

1. W dziedzinie pomocy państwa, w sytuacji gdy uznano, że interwenient posiada bezpośredni i aktualny interes w rozstrzygnięciu sporu w rozumieniu art. 40 akapit drugi statutu Trybunału, z tego względu, po pierwsze, że znajdował się on w sytuacji konkurencji z beneficjentami pomocy, a po drugie, aktywnie uczestniczył w formalnym postępowaniu wyjaśniającym, które doprowadziło do wydania korzystnej dla niego decyzji stwierdzającej niezgodność tej pomocy ze wspólnym rynkiem, zachowuje on ten bezpośredni i aktualny interes dopóki uznaje się interes prawny beneficjentów pomocy w żądaniu stwierdzenia nieważności tej decyzji. W istocie interwenient zachowuje związany z nim interes w interwencji po stronie Komisji w celu obrony zgodności z prawem tej decyzji, chociażby tylko po to, aby podnosić żądania odszkodowawcze, a następnie – wnosić ewentualne skargi oparte na przyznaniu bezprawnej pomocy, która wyrządziła mu szkodę

(por. pkt 64)

2. W przypadku wypłacenia pomocy spółce przeżywającej trudności, która przekazała określone aktywa nowej spółce, która powstała w wyniku podziału jej działalności, ta nowa spółka może być uznana za rzeczywistego beneficjenta pomocy, jeśli istnieje ciągłość gospodarcza pomiędzy tymi dwoma spółkami. Natomiast w braku więzi gospodarczej między tymi dwoma spółkami sporna pomoc przyznana na rzecz spółki pierwotnej po podziale nie może być odzyskana od nowej spółki tylko z tego powodu, że spółka ta odniosła z niej pośrednią korzyść.

W celu dokonania oceny, czy obowiązek odzyskania pomocy wypłaconej spółce przeżywającej trudności może być rozszerzony na nową spółkę, której dawna spółka przekazała określone aktywa, w przypadku gdy przekazanie to umożliwia stwierdzenie ciągłości gospodarczej pomiędzy obydwoma spółkami, można uwzględnić następujące czynniki: przedmiot przekazania (aktywa i pasywa, utrzymanie siły roboczej, aktywa zgrupowane), cenę przekazania, tożsamość akcjonariuszy lub właścicieli przedsiębiorstwa przejmującego i przedsiębiorstwa przejmowanego, moment dokonania przejęcia (po wszczęciu dochodzenia, postępowania lub po wydaniu ostatecznej decyzji), a także ekonomiczną logikę operacji przejęcia. W każdym razie kryteria ustalania tożsamości rzeczywistego beneficjenta pomocy mają obiektywny charakter.

Celem obowiązku odzyskania pomocy jest przywrócenie niezakłóconej konkurencji w danym sektorze gospodarczym, a nie – umożliwienie organowi publicznemu ściągnięcia jego wierzytelności. W tym sensie logikę ekonomiczną operacji przekazania aktywów należy zatem zbadać pod kątem przywrócenia niezakłóconej konkurencji w rozpatrywanym sektorze.

(por. pkt 104-106, 135, 146, 148)

3. W decyzji stwierdzającej niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem nakładającej obowiązek jej zwrotu Komisja nie musi wyjaśniać, w jakim stopniu przedsiębiorstwo będące beneficjentem pomocy skorzystało z kwoty danej pomocy. To zadaniem państwa członkowskiego jest określenie kwoty, jaka musi być zwrócona przez każde z przedsiębiorstw podczas odzyskiwania pomocy. Wystarczy, by decyzja Komisji zawierała dane umożliwiające jej adresatowi samodzielne określenie, bez nadmiernych trudności, tej kwoty. W przypadku nieprzewidzianych trudności to państwo może poddać swe problemy ocenie Komisji, a Komisja i państwo członkowskie powinny współpracować w dobrej wierze zgodnie z obowiązkiem lojalnej współpracy ustanowionym w art. 10 WE, w celu przezwyciężenia tych trudności w pełnym przestrzeganiu postanowień traktatowych, zwłaszcza tych dotyczących pomocy państwa.

(por. pkt 126, 315-318)

4. W świetle postanowień art. 87 WE Komisja powinna zawsze badać wszystkie istotne elementy spornej transakcji i jej kontekst, zwłaszcza podczas stosowania kryterium inwestora prywatnego. Komisja jest zobowiązana zweryfikować w świetle wszystkich istotnych elementów czy przesłanki zastosowania art. 87 ust. 1 WE zostały spełnione.

O ile Komisja ma prawo uwzględnić kontekst spornych środków, na przykład fakt, że pomoc została przyznana w ramach restrukturyzacji i prywatyzacji, o tyle jest ona także zobowiązana do zbadania, czy, w świetle kryterium inwestora prywatnego, sporne środki odpowiadały zwykłym transakcjom handlowym w gospodarce rynkowej.





Nawet w przypadku, gdy dany środek stanowi kontynuację kwalifikowanych jako pomoc państwa środków o tym samym charakterze, okoliczność ta nie wyklucza a priori, że wspomniany środek spełnia kryterium inwestora prywatnego w gospodarce rynkowej. W każdym razie do sądu Unii należy zbadanie, czy, w świetle mających znaczenie dla sprawy elementów, środek ten można w rozsądny sposób oddzielić od wcześniejszych środków pomocowych i uznać go, do celów zastosowania kryterium inwestora prywatnego, za środek niezależny.

(por. pkt 172-177)

5. Z art. 87 ust. 1 WE wynika, że pojęcie pomocy jest pojęciem obiektywnym, którego ustalenie zależy wyłącznie od kwestii, czy środek państwowy przyznaje korzyść, czy też jej nie przyznaje, jednemu przedsiębiorstwu lub niektórym przedsiębiorstwom. W szczególności w celu określenia, czy sporny środek może stanowić pomoc państwa, należy wziąć pod uwagę przede wszystkim skutki tego środka w odniesieniu do przedsiębiorstw będących beneficjentami, a nie – sytuację podmiotów publicznych lub prywatnych przyznających pomoc.

(por. pkt 211, 212)





6. Do celów zastosowania kryterium inwestora prywatnego należy ustalić, czy przedsiębiorstwo będące beneficjentem uzyskało korzyść ekonomiczną, jakiej by nie osiągnęło w normalnych warunkach rynkowych. Fakt, że przeprowadzenie transakcji jest racjonalne dla przyznających pomoc władz publicznych lub przedsiębiorstwa publicznego nie wystarczy, by zachowanie to było zgodne z kryterium inwestora prywatnego.

Jeżeli chodzi o pomoc przyznaną w postaci opłat za podnajem statków powietrznych niższych od tych uiszczanych z tytułu umów głównych, w celu zastosowania kryterium inwestora prywatnego należy porównać uiszczane sporne opłaty za podnajem z opłatami rynkowymi. Komisja ma obowiązek zbadania, z zastosowaniem kryterium inwestora prywatnego, czy opłaty były rzeczywiście niższe od tych, które przedsiębiorstwo będące podnajemcą uiszczałaby w normalnych warunkach rynkowych.

(por. pkt 213, 214)

7. Zadaniem Komisji jest przedstawienie dowodu dotyczącego przyznania nowej pomocy. Z postanowień art. 88 ust. 2 i 3 WE wynika bowiem, że w przypadku nieprzedstawienia takiego dowodu nowe środki nie mogą być uznane za pomoc państwa w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE.

Jednakże zastosowanie tej zasady dotyczącej rozłożenia ciężaru dowodu uzależnione jest od przestrzegania obowiązków proceduralnych ciążących odpowiednio na Komisji i danym państwie członkowskim w ramach wykonywania przez tę instytucję przysługującego jej uprawnienia do nakazania państwu członkowskiemu, aby dostarczyło ono wszelkich koniecznych informacji.

Natomiast, ciężar dowodu zgodności pomocy ze wspólnym rynkiem, stanowiącej odstępstwo od art. 87 ust. 1 WE, ciąży na danym państwie członkowskim, które musi dowieść spełnienia przesłanek zastosowania tego odstępstwa.

(por. pkt 224, 225, 329)

8. Komisja jest upoważniona do wydania decyzji na podstawie dostępnych informacji, jeśli państwo członkowskie, naruszając swój wynikający z art. 10 WE obowiązek współpracy wobec tej instytucji, nie dostarcza Komisji informacji, jakich zażądała ona albo w celu zbadania kwalifikacji i zgodności ze wspólnym rynkiem nowej lub zmienionej pomocy, albo w celu sprawdzenia prawidłowego stosowania uprzednio dozwolonej pomocy. Jednakże przed wydaniem takiej decyzji Komisja musi nakazać państwu członkowskiemu przedstawienie w wyznaczonym przez nią terminie wszelkich dokumentów i informacji niezbędnych do wykonania przez tę instytucję kontroli. Tylko w sytuacji, gdy państwo członkowskie, pomimo żądania Komisji, nie dostarczy jej informacji, instytucja ta jest uprawniona do zakończenia postępowania i, na podstawie posiadanych informacji, wydania decyzji. Powyższe obowiązki proceduralne nałożone zostają na dane państwo członkowskie oraz na Komisję w celu umożliwienia tej ostatniej sprawowania kontroli na podstawie wystarczająco jasnych i dokładnych informacji, przy jednoczesnym poszanowaniu prawa danego państwa członkowskiego do przedstawienia swojego stanowiska. W istocie poszanowanie prawa do obrony w każdym postępowaniu wszczętym w stosunku do danej osoby, które może zakończyć się wydaniem aktu dla niej niekorzystnego, stanowi podstawową zasadę prawa Unii i winno być przestrzegane nawet wtedy, gdy brak jest szczegółowych uregulowań.

Nie można zarzucać państwu członkowskiemu, że nie dostarczyło Komisji wystarczających informacji, w sytuacji gdy decyzja o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego nie zawiera wstępnej oceny spornych środków, w celu określenia, czy zawierają one element pomocy, i w braku, po pierwsze, jakiegokolwiek wyraźnego podważenia omawianych środków w toku postępowania administracyjnego i, po drugie, jakiegokolwiek zażądania w toku tego postępowania udzielenia informacji dotyczących zgodności tych środków z warunkami rynkowymi.

W takim wypadku do Komisji należy, zgodnie z ciążącym na niej obowiązkiem przeprowadzenia starannego i bezstronnego dochodzenia w interesie prawidłowego stosowania postanowień traktatu o podstawowym znaczeniu, odnoszących się do pomocy państwa, kontynuowanie dochodzenia i poszerzenie jego zakresu, a to w celu ustalenia, między innymi, czy przedmiotowe środki są zgodne z kryterium prywatnego podmiotu gospodarczego. W tym względzie do niej należy bądź zażądanie od państwa członkowskiego udzielenia dodatkowych informacji, przy jednoczesnym wyjaśnieniu charakteru wymaganych informacji, bądź zlecenie przeprowadzenia dodatkowej opinii biegłych.

(por. pkt 226, 229, 240, 246, 248, 249)

9. W celu uzasadnienia kwalifikacji środka jako pomocy państwa, Komisja jest zobowiązana, na podstawie art. 87 ust. 1 WE ustalić zagrożenie zakłóceniem konkurencji, co ma miejsce w przypadku, gdy rozpatrywany środek wzmacnia pozycję przedsiębiorstwa będącego beneficjentem pomocy w stosunku do innych przedsiębiorstw, które są jego konkurentami w sektorze gospodarczym, który został zliberalizowany na poziomie wspólnotowym.

(por. pkt 312)

10. Przyznanie pomocy państwa nawet w postaci poręczenia nie może prowadzić do powstania uzasadnionych oczekiwań osób trzecich co do zgodności z prawem tych poręczeń, jeśli zostały one przyznane z naruszeniem postanowień art. 88 ust. 3 WE. Zadaniem bowiem zainteresowanych osób trzecich jest udowodnienie wymaganej ostrożności i należytej staranności oraz upewnienie się, że nie naruszono przepisów prawa wspólnotowego w zakresie pomocy państwa.

(por. pkt 354)

11. Decyzja stwierdzająca niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem, która nie zawiera dokładnych danych na temat rozpatrywanych środków pomocy, lecz która umożliwia jednak, na podstawie dostatecznie dokładnych informacji znajdujących się w jej motywach, której części normatywnej nie można traktować odrębnie, liczbowe określenie spornej pomocy, nie może być uznana za niewystarczająco uzasadnioną. To liczbowe określenie jest w każdym razie zadaniem władz państwa członkowskiego w ramach wykonania decyzji stwierdzającej niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem, przy lojalnej współpracy z Komisją.

(por. pkt 388)

12. Poszanowanie prawa do obrony w każdym postępowaniu wszczętym w stosunku do danej osoby, które może zakończyć się wydaniem aktu dla niej niekorzystnego, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego i winno być przestrzegane nawet wtedy, gdy brak jest szczegółowych uregulowań. W zakresie pomocy państwa Komisja może, do celów przeprowadzenia oceny środka w świetle postanowień art. 87 WE, powołać się na informacje uzyskane od osób trzecich dopiero po umożliwieniu danemu państwu członkowskiemu przedstawienia jego uwag na temat tych informacji.

Nie może jako takie naruszyć prawa do obrony tego państwa członkowskiego nieprzekazanie temu państwu członkowskiemu sprawozdania, które odwołuje się wyłącznie do danych uzyskanych od beneficjentów pomocy w toku dochodzenia na miejscu przeprowadzonego przez ekspertów Komisji, w związku z czym nie zawiera ono żadnej informacji dotyczącej stanu faktycznego, która nie byłaby znana przedsiębiorstwom będącym beneficjentami spornej pomocy, które znajdują się w pełni w posiadaniu państwa członkowskiego.

(por. pkt 399-401)

WYROK SĄDU (szósta izba)

z dnia 13 września 2010 r.( )

Pomoc państwa – Sektor lotniczy – Pomoc na restrukturyzację i prywatyzację greckiego krajowego przewoźnika lotniczego – Decyzja uznająca pomoc za niezgodną ze wspólnym rynkiem i nakazująca jej odzyskanie – Ciągłość gospodarcza pomiędzy dwoma spółkami – Ustalenie tożsamości rzeczywistego beneficjenta pomocy w celu jej odzyskania – Kryterium podmiotu prywatnego – Zgodność pomocy ze wspólnym rynkiem – Obowiązek uzasadnienia

W sprawach połączonych T‑415/05, T‑416/05 i T‑423/05

Republika Grecka, reprezentowana przez A. Samoni‑Rantou oraz P. Mylonopoulosa, działających w charakterze pełnomocników,

strona skarżąca w sprawie T‑415/05,

Olympiakes Aerogrammes AE, z siedzibą w Kallithei (Grecja), reprezentowana przez adwokata V. Christianosa,

strona skarżąca w sprawie T‑416/05,

Olympiaki Aeroporia Ypiresies AE, z siedzibą w Atenach (Grecja), reprezentowana przez adwokatów P. Anestisa i S. Mavroghenisa, a także S. Jordan, T. Soamesa, solicitors, oraz adwokata D. Geradina,

strona skarżąca w sprawie T‑423/05,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez D. Triantafyllou oraz T. Scharfa, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

popierana przez:

Aeroporia Aigaiou Aeroporiki AE, z siedzibą w Atenach, reprezentowaną przez N. Keramidasa oraz, w sprawie T‑416/05, także przez adwokatów N. Korogiannakisa, I. Dryllerakisa oraz E. Dryllerakisa,

interwenient w sprawach T‑416/05 i T‑423/05,

mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2005) 2706 wersja ostateczna z dnia 14 września 2005 r. dotyczącej pomocy państwa na rzecz Olympiaki Aeroporia Ypiresies AE [C 11/2004 (ex NN 4/2003) – Olympiaki Aeroporia – Restrukturyzacja i prywatyzacja],

SĄD (szósta izba),

w składzie: M. Jaeger, prezes, A.W.H. Meij (sprawozdawca) i L. Truchot, sędziowie,

sekretarz: K. Pocheć, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 14 czerwca 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 W dniu 14 września 2005 r. Komisja wydała decyzję C(2005) 2706 wersja ostateczna w sprawie pomocy państwa na rzecz Olympiaki Aeroporia Ypiresies AE [C 11/2004 (ex NN 4/2003) – Olympiaki Aeroporia – Restrukturyzacja i prywatyzacja (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).

2 W celu ułatwienia prywatyzacji przewoźnika lotniczego Olympiaki Aeroporia AE (Olympic Airways), który w pełni stanowi własność państwa i w grudniu 2003 r. został przekształcony w spółkę Olympiaki Aeroporia Ypiresies (Olympic Airways Services) (zwaną dalej „OA”), w art. 27 greckiej ustawy nr 3185/2003 z dnia 9 września 2003 r. zmieniającej ustawę nr 2668/1998, dotyczącej harmonizacji z dyrektywą 2002/39/WE i rozwiązania kwestii odnoszących się do organizacji greckich urzędów pocztowych i innych przepisów (FEK A’ 229/26.9.2003, zwanej dalej „ustawą nr 3185/2003”), zatytułowanym „Przekształcenie grupy Olympiaki Aeroporia”, przewidziano między innymi, że „spółki należące do grupy Olympiaki Aeroporia [podlegają] przekształceniu: albo poprzez oddzielenie jej oddziałów, działów lub służb wchodzących w zakres transportu lotniczego, albo poprzez fuzję z istniejącą spółką należącą do grupy, albo poprzez wchłonięcie przez jedną z tych spółek”.

3 Na podstawie art. 27 ustawy nr 3185/2003 działania OA i jej oddziału Olympiaki Aeroploïa AE (Olympic Aviation) z zakresu transportu lotniczego zostały oddzielone i zgrupowane „poprzez fuzję” w ramach innego oddziału OA, Makedonikes Aerogrammes AE (Macedonian Airways), któremu nadano nazwę Olympiakes Aerogrammes AE (Olympic Airlines, zwana dalej „NOA”). Z akt sprawy wynika, iż strony potwierdziły podczas rozprawy, że nowy przewoźnik lotniczy NOA został utworzony w dniu 11 grudnia 2003 r. i rozpoczął działalność w dniu 12 grudnia 2003 r. W tym dniu OA zaprzestała wszelkiej działalności z zakresu transportu lotniczego i nadal prowadziła działalność z zakresu obsługi naziemnej, usług konserwacji i szkolenia. Cały kapitał nowego przewoźnika lotniczego NOA został bezpośrednio przeniesiony na Republikę Grecką.

4 Sytuacja gospodarcza OA oraz pomoc finansowa udzielona tej spółce, a także nowemu przewoźnikowi lotniczemu NOA, były przedmiotem szeregu decyzji Komisji.

Decyzja 2003/372/WE

5 W dniu 11 grudnia 2002 r. Komisja wydała decyzję 2003/372/WE w sprawie pomocy przyznanej OA przez Grecję (Dz.U. 2003, L 132, s. 1, zwaną dalej „decyzją z dnia 11 grudnia 2002 r.”), w której uznała za niezgodną ze wspólnym rynkiem pomoc przyznaną na restrukturyzację OA, która została zatwierdzona w latach 1994, 1998 i 2000, a także przyznaną bezprawnie nową pomoc. W odniesieniu do pomocy na restrukturyzację decyzja ta została oparta między innymi na stwierdzeniu, iż nie osiągnięto większości celów określonych w planie restrukturyzacji OA z 1998 r. i dotyczących przywrócenia średnio‑ i długoterminowej rentowności tej spółki i nie w pełni przestrzegano wymogów zawartych w decyzjach zatwierdzających. W art. 3 decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. Komisja nakazała Republice Greckiej odzyskanie części pomocy na restrukturyzację, czyli kwoty 41 mln EUR, a także przyznanej bezprawnie nowej pomocy, która została uznana za niezgodną ze wspólnym rynkiem.

6 Artykuł 1 akapit pierwszy lit. b) decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. stanowił, że pomoc przyznana przez Republikę Grecką na restrukturyzację OA w formie nowych poręczeń pożyczek w wysokości 378 mln dolarów Stanów Zjednoczonych (USD) dotyczących pożyczek na zakup nowego sprzętu i na inwestycje konieczne do przeprowadzki do nowego portu lotniczego w Spata (Grecja), jest uznana za niezgodną ze wspólnym rynkiem.

7 W wyroku z dnia 12 maja 2005 r. w sprawie C‑415/03 Komisja przeciwko Grecji, Zb.Orz. s. I‑3875, zwanym dalej „wyrokiem z dnia 12 maja 2005 r.”) Trybunał stwierdził, że Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., nie podejmując w nakazanym terminie wszystkich niezbędnych kroków w celu uzyskania, zgodnie z art. 3 tej decyzji, zwrotu pomocy uznanej za niezgodną ze wspólnym rynkiem, z wyjątkiem pomocy dotyczącej składek na rzecz krajowej instytucji zabezpieczenia społecznego (IKA).

8 W wyroku tym (pkt 32–34) Trybunał uwzględnił między innymi fakt, że z informacji przekazanych przez Komisję i niepodważonych przez władze greckie wynika, że Republika Grecka przekazała najbardziej rentowne aktywa OA, wolne od wszelkich długów, na rzecz NOA, której właścicielem jest także to państwo członkowskie i która korzysta ze specjalnej ochrony wobec wierzycieli na mocy odstępstwa od przepisów prawa wspólnotowego oraz obowiązków zawartych w prawie handlowym. Trybunał orzekł między innymi, że ta konstrukcja prawna uniemożliwia na mocy prawa krajowego odzyskanie przyznanej pomocy i zakłóca skuteczne wykonanie decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., a także zwrot pomocy.

9 W związku ze skargą o stwierdzenie nieważności złożoną przez OA na decyzję z dnia 11 grudnia 2002 r. Sąd w wyroku z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑68/03 Olympiaki Aeroporia Ypiresies przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2911, stwierdził częściową nieważność tej decyzji w zakresie dotyczącym tolerowania długotrwałego niepłacenia, po pierwsze, opłat lotniskowych należnych ze strony OA na rzecz międzynarodowego portu lotniczego w Atenach (AIA), i, po drugie, należnego od OA podatku od wartości dodanej od paliw i części zamiennych. Skarga została oddalona w zakresie dotyczącym innej przyznanej bezprawnie nowej pomocy, a także pomocy na restrukturyzację.

10 Stwierdziwszy, że Republika Grecka nie podjęła niezbędnych kroków w celu wykonania wyroku z dnia 12 maja 2005 r., Komisja złożyła skargę w sprawie stwierdzenia uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na mocy art. 238 WE. W wyroku z dnia 7 lipca 2009 r. w sprawie C‑369/07 Komisja przeciwko Grecji (Zb.Orz. s. I‑5703, pkt 68, 72, 109, 143 i 145) Trybunał przyznał, że, co do zasady, operacja potrącenia w zakresie, w jakim jest ona przewidziana w krajowym porządku prawnym jako mechanizm wygaśnięcia zobowiązania, może stanowić odpowiedni środek pozwalający na odzyskanie pomocy państwa. Ponadto orzekł on, iż, bez uszczerbku dla stosowania przepisów wspólnotowych w dziedzinie pomocy państwa należy zatem stwierdzić dla potrzeb postępowania w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, że Republika Grecka wykazała istnienie po stronie OA wynoszącej 601 289 003 EUR wymagalnej wierzytelności wynikającej z arbitralnego orzeczenia z dnia 6 grudnia 2006 r., na mocy którego Republice Greckiej nakazano wypłatę na rzecz OA szeregu odszkodowań. Podnosząc, że kwota ta była znacznie wyższa od łącznej kwoty pomocy, którą należy odzyskać na mocy decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., Trybunał orzekł, iż Republika Grecka nie wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, w odniesieniu do części bezprawnie przyznanej nowej pomocy, o której mowa w decyzji, że pomoc ta została zwrócona. W konsekwencji Trybunał nałożył w tym zakresie obowiązek zapłaty zarówno okresowej kary pieniężnej, jak i sumy zryczałtowanej.

Zaskarżona decyzja

11 Pismem z dnia 3 marca 2003 r. władze greckie poinformowały Komisję o etapie, na jakim znajduje się postępowanie w sprawie prywatyzacji OA. W roku 2003 miała miejsce wymiana pomiędzy tymi władzami a Komisją korespondencji odnoszącej się do restrukturyzacji przewoźnika lotniczego OA w celu jego prywatyzacji.

12 Ze względu na brak formalnego zgłoszenia ewentualnej pomocy państwa Komisja w dniu 8 września 2003 r. wydała decyzję nakazującą Republice Greckiej dostarczenie jej wszelkich informacji koniecznych do zbadania w świetle postanowień art. 87 WE środków związanych z restrukturyzacją i prywatyzacją przewoźnika lotniczego OA, które mogłyby zawierać elementy pomocy państwa.

13 W dniu 25 września 2003 r. konkurencyjny przewoźnik lotniczy, Aeroporia Aigaiou Aeroporiki AE (Aegean Airlines, zwana dalej „Aeroporia Aigaiou” lub „interwenientem”) złożyła do Komisji skargę dotyczącą procedury prywatyzacyjnej.

14 Pismem z dnia 29 września 2003 r. władze greckie zgłosiły Komisji ustawę nr 3185/2003, a także odpowiedziały na żądanie udzielenia informacji. Pismem z dnia 31 października 2003 r. Komisja wskazała władzom greckim, że brak jest jeszcze niektórych danych.

15 Pismem z dnia 15 grudnia 2003 r. Komisja powtórnie zażądała udzielenia informacji. Republika Grecka przekazała te informacje w pismach z dnia 18 i 19 grudnia 2003 r. Pismem z dnia 15 stycznia 2004 r. Komisja zażądała od władz greckich udzielenia dodatkowych informacji; władze greckie odpowiedziały na te żądania w pismach z dni 15 i 16 stycznia 2004 r.

16 Na mocy decyzji z dnia 16 marca 2004 r. Komisja wszczęła formalne postępowanie wyjaśniające przewidziane w art. 88 ust. 2 WE w odniesieniu do środków związanych z restrukturyzacją i prywatyzacją grupy Olympic Airways, podjętych przez Republikę Grecką wobec OA i NOA po wydaniu decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. (Dz.U. C 192, s. 2).

17 W decyzji tej Komisja podniosła między innymi, że OA, po oddzieleniu jej działalności z zakresu transportu lotniczego z grupy Olympic Airways i jej zgrupowaniu w nowej spółce NOA, zaprzestała działalności z zakresu transportu lotniczego, a nadal świadczyła usługi z zakresu obsługi naziemnej, usług konserwacji i szkolenia. Wskazała, że władze greckie nie miały zamiaru na tym etapie postawić OA w stan likwidacji, mimo ujemnego bilansu środków własnych w drugim z kolei roku. Zdaniem władz greckich proces restrukturyzacji wszczęty w grudniu 2003 r. powinien bowiem trwać od czterech do pięciu lat i umożliwić wchłonięcie znacznej części długów OA, która zostanie postawiona w stan likwidacji, w przypadku gdy zostaną sprzedane wszystkie jej oddziały, a także inne aktywa, takie jak budynki, maszyny, już nielatające statki powietrzne, jak również wszelki sprzęt.

18 Komisja w decyzji z dnia 16 marca 2004 r. stwierdziła, że, jak się wydaje, szereg korzyści na rzecz OA stanowi niezgodną ze wspólnym rynkiem pomoc państwa. Podkreśliła także, że nowy przewoźnik lotniczy NOA skorzystał z przekazania aktywów należących do sektora działalności z zakresu transportu lotniczego grupy Olympic Airways, pozostawiając OA znaczne pasywa i że żaden wierzyciel OA nie może domagać się spłaty wierzytelności od NOA. Wreszcie Komisja stwierdziła, iż w ramach wszczętego postępowania wyjaśniającego obrała ona za punkt wyjścia „zasadę, że wszyscy przewoźnicy, którzy należeli do grupy – w tym [NOA] – są wyłącznie jednym i tym samym przedsiębiorstwem”.

19 Pismem z dnia 11czerwca 2004 r. Republika Grecka przekazała Komisji uwagi dotyczące decyzji z dnia 16 marca 2004 r.

20 W związku z publikacją ww. decyzji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej Aeroporia Aigaiou przedstawiła w tym zakresie w wyznaczonym terminie uwagi osobom trzecim.

21 Zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. [88 WE] (Dz.U. L 83, s. 1) pismem z dnia 11 października 2004 r. Komisja podała do wiadomości Republiki Greckiej swój zamiar wydania decyzji nakazującej tej ostatniej zawieszenie wszelkich środków pomocowych do czasu, gdy będzie mogła zostać wydana decyzja w przedmiocie ich zgodności z traktatem. Republika Grecka ustosunkowała się do tego w piśmie z dnia 26 października 2004 r.

22 W związku z tą odpowiedzią władze greckie regularnie, w pismach lub podczas spotkań, informowały Komisję o przebiegu procedury prywatyzacyjnej dotyczącej NOA i OA.

23 W dniach od 9 do 26 maja 2005 r. firma doradcza Moore Stephens przeprowadziła na wniosek Komisji kontrolę w pomieszczeniach OA i NOA. Jej sprawozdanie z dnia 19 lipca 2005 r. jest zatytułowane „Dochodzenie w sprawie restrukturyzacji i prywatyzacji grupy Olympic Airways/Olympic Airlines”. Ze sprawozdania tego wynika, że celem tego dochodzenia było między innymi udzielenie odpowiedzi na pytania, czy restrukturyzacja grupy Olympic Airways i utworzenie NOA stanowią jedynie rozwiązanie prawne mające na celu przekazanie aktywów i działalności nowemu podmiotowi prawnemu i pozostawienie długów po stronie dawnego podmiotu prawnego oraz, czy od czasu tej restrukturyzacji OA i NOA otrzymały bezpośrednią lub pośrednią pomoc państwa.

24 W dniu 14 września 2005 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję stwierdzającą przyznanie NOA pomocy państwa w postaci opłat za podnajem statków powietrznych przez tę spółkę od OA lub Republiki Greckiej niższych od opłat uiszczanych przez OA lub Republikę Grecką z tytułu podstawowych umów najmu (art. 1 ust. 1 zaskarżonej decyzji). Poza tym Komisja w tej decyzji stwierdziła przyznanie trzech kategorii pomocy państwa na rzecz OA. Pierwsza odnosi się do przedpłaty na rzecz OA rzekomo zawyżonej kwoty wartości aktywów, odnoszących się do sektora działalności z zakresu transportu lotniczego, przekazanych na rzecz NOA podczas oddzielenia działalności (art. 1 ust. 2 zaskarżonej decyzji). Druga kategoria pomocy polegała na wypłacie na rzecz OA sumy 8,2 mln EUR, a także realizacji określonych poręczeń państwowych, których dotyczyła decyzja z dnia 11 grudnia 2002 r. i które zostały zmodyfikowane (art. 1 ust. 3 zaskarżonej decyzji). Wreszcie trzecia kategoria dotyczyła tolerowania przez władze greckie niespłacania przez OA zobowiązań podatkowych oraz niepłacenia składek na zabezpieczenie społeczne (art. 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji).

25 Sentencja zaskarżonej decyzji posiada następujące brzmienie:

„Artykuł 1

1. Tolerowanie przez [OA] i przez [Republikę Grecką] opłat za podnajem statków powietrznych przez [NOA], które są niższe od kwot uiszczanych za wynajem podstawowy, które spowodowało powstanie po stronie państwa strat w wysokości około 37 mln EUR w 2004 r. w przypadku [OA] i około 2,75 mln EUR do maja 2005 r., stanowi bezprawnie przyznaną pomoc państwa na rzecz [NOA], która jest niezgodna z traktatem.

2. [Republika Grecka] przyznała bezprawnie na rzecz [OA] niezgodną ze wspólnym rynkiem pomoc państwa, której kwota odpowiada zawyżeniu wyceny aktywów [NOA] w momencie tworzenia tej spółki. Kwota tej pomocy została tymczasowo oszacowana przez Komisję na około 91,5 mln EUR.

3. Przyznanie przez [Republikę Grecką] na rzecz [OA] w okresie pomiędzy majem 2004 r. a marcem 2005 r. sum o całkowitej wysokości około 8 mln EUR i dodatkowa spłata przez [Republikę Grecką] niektórych rat kredytów i opłat leasingowych zamiast [OA] w zakresie, w jakim spłata ta nie jest zwykłym wykonaniem poręczeń, o których mowa w art. 1 [akapit pierwszy] lit. b) decyzji [z dnia 11 grudnia 2002 r.] i wymogów w nich zawartych, stanowi bezprawnie przyznaną na rzecz [OA] pomoc państwa, która jest niezgodna z traktatem.

4. Trwałe tolerowanie przez [Republikę Grecką] niespłacania przez [OA] zobowiązań podatkowych oraz niepłacenia przez nią składek na zabezpieczenie społeczne należnych państwu, w wysokości około 354 mln [EUR] w okresie od grudnia 2002 r. do grudnia 2004 r., stanowi bezprawnie przyznaną na rzecz [OA] pomoc państwa, która jest niezgodna z traktatem.

Artykuł 2

1. [Republika Grecka] odzyska od beneficjentów pomoc, o której mowa w art. 1.

2. Odzyskanie pomocy nastąpi bezzwłocznie, zgodnie z procedurami przewidzianymi w przepisach krajowych, o ile pozwalają one na natychmiastowe i skuteczne wykonanie decyzji. Podlegające odzyskaniu kwoty obejmują odsetki należne od dnia przyznania pomocy do dnia jej rzeczywistego zwrotu. Odsetki te będą naliczane według stopy referencyjnej stosowanej do obliczania ekwiwalentu dotacji netto dla pomocy regionalnej.

Artykuł 3

[Republika Grecka] zawiesza w trybie natychmiastowym przyznawanie wszelkiej dodatkowej pomocy na rzecz [OA] i [NOA].

Artykuł 4

W terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia niniejszej decyzji Republika Grecka poinformuje Komisję o krokach podjętych w zastosowaniu art. 2 i 3” [tłumaczenie nieoficjalne].

26 Zaskarżona decyzja została doręczona Republice Greckiej w dniu 15 września 2005 r.

27 W wyroku z dnia 14 lutego 2008 r. w sprawie C‑419/06 Komisja przeciwko Grecji, niepublikowanym w Zbiorze, Trybunał, do którego Komisja zwróciła się na podstawie art. 88 ust. 2 WE, stwierdził, że Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, jakie na niej ciążą na mocy art. 2–4 zaskarżonej decyzji, nie przyjmując w wyznaczonym terminie wszelkich środków koniecznych do cofnięcia i odzyskania od beneficjentów pomocy uznanej w zaskarżonej decyzji za przyznaną bezprawnie i niezgodną ze wspólnym rynkiem.

Przebieg postępowania i żądania stron

28 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu w dniu 25 listopada 2005 r. skarżące: Republika Grecka, a także NOA i OA, wniosły niniejsze skargi.

29 W sprawie T‑416/05 odrębnym pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 4 lutego 2006 r. skarżąca przedstawiła wniosek o zawieszenie wykonania art. 2 zaskarżonej decyzji w odniesieniu do pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 1 tej decyzji. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2006 r. w sprawie T‑416/05 R Olympiakes Aerogrammes przeciwko Komisji, niepublikowanym w Zbiorze, prezes Sądu oddalił ten wniosek.

30 W sprawie T‑423/05 odrębnym pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 19 czerwca 2006 r. skarżąca przedstawiła wniosek o zawieszenie wykonania art. 2 zaskarżonej decyzji w odniesieniu do pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 2–4 tej decyzji. Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2007 r. w sprawie T‑423/05 R Olympiaki Aeroporia Ypiresies przeciwko Komisji, niepublikowanym w Zbiorze, prezes Sądu oddalił ten wniosek.

31 Wskutek zmiany składu izb Sądu sędzia sprawozdawca został przydzielony do szóstej izby, której następnie przekazano niniejszą sprawę.

32 W sprawie T‑416/05, we wniosku złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 16 sierpnia 2006 r. skarżąca podniosła na podstawie art. 48 ust. 2 akapity drugi i trzeci regulaminu Sądu zarzut niedopuszczalności rzekomych nowych zarzutów Komisji powołanych w duplice. Wniosła ona do Sądu, by uznał te zarzuty za niedopuszczalne, a tytułem żądania pomocniczego, by wyznaczył jej dodatkowy termin, by na nie udzielić odpowiedzi. Komisja przedstawiła uwagi pisemne w przedmiocie tego wniosku.

33 W sprawie T‑416/05 pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 2 maja 2006 r. spółka Aeroporia Aigaiou wniosła o dopuszczenie jej do tej sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji.

34 Pismem z dnia 14 lipca 2006 r. NOA wniosła o oddalenie wniosku o dopuszczenie interwenienta do sprawy. Odrębnym pismem złożonym w tym samym dniu złożyła wniosek o objęcie klauzulą poufności wobec Aeroporia Aigaiou całości zaskarżonej decyzji do czasu opublikowania jawnej wersji tej decyzji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej oraz niektórych danych zawartych w skardze, replice i załącznikach do tych pism.

35 Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2008 r. prezes szóstej izby dopuścił Aeroporia Aigaiou do sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji. W postanowieniu tym przewidziano przekazanie interwenientowi na podstawie przepisów art. 116 § 2 regulaminu postępowania przed Sądem jawnej wersji akt sprawy, a także określenie terminu na przedstawienie uwag interwenienta, z zastrzeżeniem możliwości uzupełnienia ich w stosownym przypadku później, w związku z decyzją w przedmiocie zasadności wniosku o zachowanie poufności.

36 W piśmie złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 25 czerwca 2008 r. interwenient podważył przedstawiony przez NOA wniosek o zachowanie poufności. Wnosząc o przekazanie akt sprawy w całości, wskazał on, że ma zamiar przedstawić swe uwagi interwenienta na podstawie jawnych wersji akt sprawy, które zostały mu przekazane. Uwagi interwenienta zostały przedstawione w dniu 22 lipca 2008 r.

37 W sprawie T‑416/05 pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 8 marca 2010 r., ustosunkowując się do pytań zadanych przez Sąd w związku z wnioskiem o zachowanie poufności, skarżąca wycofała ten wniosek w związku z objęciem jej specjalnym postępowaniem likwidacyjnym i zaprzestaniem, po zakończeniu prywatyzacji, wszelkiej działalności komercyjnej. Interwenient został wezwany do przedstawienia dodatkowych uwag.

38 W sprawie T‑423/05 pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 17 maja 2006 r. Aeroporia Aigaiou wniosła o dopuszczenie jej do tej sprawy w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji. Pismem z dnia 28 lipca 2006 r. skarżąca wniosła o oddalenie wniosku o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenienta. Odrębnym pismem złożonym w tym samym dniu złożyła wniosek o zachowanie poufności wobec Aeroporia Aigaiou.

39 Postanowieniem z dnia 6 czerwca 2008 r. prezes szóstej izby dopuścił Aeroporia Aigaiou do sprawy T‑423/05 w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji. W postanowieniu tym przewidziano przekazanie interwenientowi w stosownym czasie na podstawie przepisów art. 116 § 6 regulaminu postępowania przed Sądem sprawozdania na rozprawę w celu przedstawienia podczas rozprawy ewentualnych uwag.

40 W sprawie T‑423/05 pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 10 maja 2010 r., w odpowiedzi na pytania postawione przez Sąd i dotyczące między innymi wniosku o zachowanie poufności, skarżąca wycofała ten wniosek w związku z objęciem jej specjalnym postępowaniem likwidacyjnym i zaprzestaniem, po zakończeniu prywatyzacji, wszelkiej działalności komercyjnej.

41 Postanowieniem z dnia 28 maja 2010 r. prezes szóstej izby po wysłuchaniu wszystkich stron zarządził, dla celów łącznego rozpoznania w procedurze ustnej i wydania wyroku, połączenie spraw T‑415/05, T‑416/05 i T‑423/05.

42 Ponieważ sędzia T. Tchipev nie mógł uczestniczyć w obradach, prezes Sądu postanowił, na podstawie art. 32 § 3 regulaminu postępowania przed Sądem, uczestniczyć w obradach w niniejszych sprawach w celu uzupełnienia składu izby.

43 W sprawie T‑415/05 skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności całości lub części zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

44 W sprawie T‑416/05 skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 ust. 1 i 4 oraz art. 2 zaskarżonej decyzji w zakresie jej dotyczącym;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

45 W sprawie T‑423/05 skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności w całości lub w części zaskarżonej decyzji w zakresie dotyczącym przyznanej jej pomocy;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

46 Komisja, popierana przez Aeroporia Aigaiou w sprawach T‑416/05 i T‑423/05, wnosi do Sądu o:

– oddalenie skarg;

– obciążenie strony skarżącej kosztami postępowania.

47 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (szósta izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej z pominięciem uprzedniego przeprowadzenia postępowania dowodowego. W ramach środków organizacji postępowania strony zostały wezwane do udzielenia odpowiedzi na pytania pisemne Sądu i przedstawienia określonych dokumentów. Strony zadośćuczyniły tym żądaniom.

48 Podczas rozprawy w dniu 14 czerwca 2010 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

49 W sprawie T‑415/05 Republika Grecka, która zażądała przekazania sprawy do rozpatrzenia przez wielką izbę, potwierdziła podczas rozprawy wycofanie tego wniosku.

Co do prawa

A – W przedmiocie braku aktualnego interesu prawnego skarżących

1. Argumenty stron

50 W uwagach pisemnych przedstawionych w odpowiedzi na wniosek Sądu Komisja podważyła istnienie aktualnego interesu prawnego skarżących w sprawach T‑416/05 i T‑423/05 NOA i OA, w związku z postawieniem ich, po zakończeniu prywatyzacji, w stan likwidacji.

51 Komisja także stwierdziła, że w sprawie T‑415/05 Republika Grecka nie posiada już interesu prawnego w związku ze zwrotem pomocy, o której mowa w zaskarżonej decyzji.

52 W tym względzie Komisja podnosi, że interesy Republiki Greckiej, która jest jedynym akcjonariuszem i, o ile nie jedynym, to bezspornie głównym wierzycielem NOA i OA, zostały w pełni zaspokojone poprzez odzyskanie spornej pomocy. Stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji nie przyniesie żadnego dodatkowego efektu. W szczególności nic nie pozwala na stwierdzenie, że, po spłacie przez te spółki uprzywilejowanych wierzytelności Republiki Greckiej, mogłyby zostać spłacone wierzytelności ewentualnych innych wierzycieli.

53 Republika Grecka podczas rozprawy, a także NOA i OA, zarówno w ich odpowiedziach pisemnych na pytania postawione przez Sąd, jak i podczas rozprawy podważyły tę argumentację Komisji. Podczas rozprawy podkreśliły one między innymi, że wierzytelności wobec pracowników oraz wierzytelności hipoteczne mają pierwszeństwo przed wierzytelnościami państwa.

54 Wreszcie w sprawach T‑416/05 i T‑423/05 interwenient stwierdził w odpowiedzi na pytanie pisemne Sądu w sprawie T‑416/05 i podczas rozprawy w dwóch ww. sprawach, że, po postawieniu skarżących spółek w stan likwidacji nadal posiada on interes w interwencji po stronie Komisji.

55 NOA w odpowiedzi na pytanie pisemne Sądu i podczas rozprawy, a OA – podczas rozprawy podważyły istnienie interesu Aeroporia Aigaiou w podtrzymywaniu interwencji.

2. Ocena Sądu

56 Przesłanki dopuszczalności skargi należą do bezwzględnych przeszkód procesowych, które sąd Unii może w każdym momencie zbadać z urzędu (zob. postanowienie Sądu z dnia 10 marca 2005 r. w sprawach połączonych T‑228/00, T‑229/00, T‑242/00, T‑243/00, od T‑245/00 do T‑248/00, T‑250/00, T‑252/00, od T‑256/00 do T‑259/00, T‑265/00, T‑267/00, T‑268/00, T‑271/00, od T‑274/00 do T‑276/00, T‑281/00, T‑287/00 i T‑296/00 Gruppo ormeggiatori del porto di Venezia i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑787, pkt 22 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszym przypadku w świetle argumentacji stron należy zbadać, czy skarżące mogą popierać swe skargi po postawieniu NOA i OA w stan likwidacji oraz po dokonaniu zwrotu rozpatrywanej pomocy, jaki miał mieć miejsce.

57 W pierwszym rzędzie w odniesieniu do podnoszonej niedopuszczalności skargi złożonej przez Republikę Grecką (sprawa T‑415/05) należy podkreślić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w art. 230 WE dokonano wyraźnego rozróżnienia pomiędzy prawem do złożenia skargi o stwierdzenie nieważności, z jednej strony, przez instytucje wspólnotowe i państwa członkowskie, a, z drugiej strony, przez osoby fizyczne i prawne, przy czym art. 230 akapit drugi WE przyznaje między innymi każdemu państwu członkowskiemu prawo do podważenia w drodze skargi o stwierdzenie nieważności zgodności z prawem decyzji Komisji, a skorzystanie z tego prawa nie jest uzależnione od uzasadnienia interesu prawnego. A zatem, aby skarga państwa członkowskiego była dopuszczalna, nie ma ono obowiązku wykazania, że akt Komisji, na który składa skargę, wywiera wobec niego skutki prawne. Jednakże, aby akt Komisji mógł stać się przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności, jego celem musi być wywołanie skutków prawnych (postanowienie Trybunału z dnia 27 listopada 2001 r. w sprawie C‑208/99 Portugalia przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9183, pkt 22–24; zob. także podobnie wyrok Sądu z dnia 21 maja 2010 r. w sprawach połączonych T‑425/04, T‑444/04, T‑450/04 i T‑456/04 Francja i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2099, pkt 118–120).

58 W niniejszym przypadku w zaskarżonej decyzji Komisja kwalifikuje sporne środki na rzecz NOA i OA jako pomoc państwa i uznaje je za niezgodne ze wspólnym rynkiem.

59 Z powyższego wynika, że decyzja ta wywiera wiążące skutki prawne i stanowi w związku z tym akt zaskarżalny.

60 W konsekwencji Republika Grecka, która podważa między innymi kwalifikację spornych środków jako pomocy państwa, z samego już powodu bycia państwem członkowskim ma legitymację do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i może zatem jako państwo członkowskie podtrzymywać skargę.

61 W drugim rzędzie w odniesieniu do rzekomego braku interesu prawnego NOA (sprawa T‑416/05) i OA (sprawa T‑423/05) należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem interes prawny skarżącego musi istnieć aż do wydania przez sąd rozstrzygnięcia. Nie ma już bowiem potrzeby orzekać w przedmiocie skargi, w przypadku gdy skarżący utracił całkowicie osobisty interes w stwierdzeniu nieważności zaskarżonego aktu z powodu zdarzenia zaistniałego po wniesieniu skargi, a w związku z tym stwierdzenie nieważności tego aktu nie może już, samo w sobie, mieć konsekwencji prawnych korzystnych dla skarżącego (wyroki Sądu: z dnia 9 lipca 2008 r. w sprawie T‑301/01 Alitalia przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1753, pkt 37; z dnia 19 marca 2010 r. w sprawie T‑42/06 Gollnisch przeciwko Parlamentowi, Zb.Orz. s. II‑40*, pkt 61).

62 W niniejszym przypadku wystarczy stwierdzić, iż spółki skarżące – które wyjaśniły w odpowiedzi na pytania pisemne postawione przez Sąd, że w całości zwróciły rzekomą pomoc zgodnie z zaskarżoną decyzją – słusznie utrzymują, że nadal posiadają osobisty i aktualny interes w podtrzymywaniu skargi, ponieważ, gdyby stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji, Republika Grecka byłaby zobowiązana do zwrotu odzyskanych kwot, które zostałyby zaliczone do aktywów ich odpowiednich bilansów likwidacji.

63 Wynika z tego, że niniejsze skargi są dopuszczalne.

64 Ponadto w sprawach T‑416/05 i T‑423/05 w odniesieniu do kwestii, czy Aeroporia Aigaiou nadal posiada bezpośredni i aktualny interes w rozstrzygnięciu sporu w rozumieniu art. 40 akapit drugi statutu Trybunału, wystarczy przypomnieć, że w ww. postanowieniu w sprawie Olympiakes Aerogrammes przeciwko Komisji (pkt 28) i w ww. postanowieniu w sprawie Olympiaki Aeroporia Ypiresies przeciwko Komisji (pkt 23), poprzez dopuszczenie Aeroporia Aigaiou do udziału w sprawie w charakterze interwenienta popierającego żądania Komisji, taki osobisty i aktualny interes został uznany za istniejący z tego względu, iż interwenient, po pierwsze, znajduje się w sytuacji konkurencji z OA i NOA, beneficjentami pomocy, o której mowa w zaskarżonej decyzji, a po drugie, aktywnie uczestniczył w formalnym postępowaniu wyjaśniającym, które doprowadziło do wydania korzystnej dla niego zaskarżonej decyzji. A zatem, dopóki NOA i OA przyznany zostaje, nawet po postawieniu ich w stan likwidacji, interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, Aeroporia Aigaiou zachowuje związany z nim interes w interwencji po stronie Komisji w celu obrony zgodności z prawem tej decyzji, chociażby tylko po to, aby podnosić żądania odszkodowawcze, a następnie – wnosić ewentualne skargi oparte na niezgodnym z prawem przyznaniu w ww. okresie konkurencyjnym pomocy, która wyrządziła jej szkodę.

65 Należy zatem uznać, że Aeroporia Aigaiou nadal posiada jako interwenient interes w rozstrzygnięciu niniejszych sporów.

B – Co do istoty

66 Skarżący podważają stwierdzenia Komisji dotyczące, po pierwsze, istnienia dla celów odzyskania pomocy ciągłości gospodarczej pomiędzy OA i NOA (sprawy T‑415/05 i T‑416/05), po drugie, przyznania pomocy państwa na rzecz NOA (sprawy T‑415/05 i T‑416/05), i, po trzecie, przyznania pomocy państwa na rzecz OA (sprawy T‑415/05, T‑416/05 i T‑423/05). Poza tym powołują się, po czwarte, na nieuwzględnienie przysługującego państwu członkowskiemu, którego dotyczy decyzja, prawa do bycia wysłuchanym (sprawy T‑415/05 i T‑423/05), po piąte, na naruszenie zasady proporcjonalności (sprawy T‑415/05 i T‑416/05), i, po szóste, na naruszenie zasady ne bis in idem (sprawy T‑415/05 i T‑423/05).

67 Przed przystąpieniem do analizy tych kolejnych różnego rodzaju zarzutów należy podnieść na wstępie, że w sprawie T‑416/05 skarżąca, NOA, podniosła zarzut niedopuszczalności rzekomych nowych zarzutów Komisji (zob. pkt 34 powyżej). Dopuszczalność tych zarzutów zostanie zbadana podczas analizy zarzutów, do jakich się ona odnosi (zob. pkt 116, 117, 129–131, 208 i 409 poniżej).

1. W przedmiocie istnienia, dla celów odzyskania pomocy, ciągłości gospodarczej pomiędzy OA i NOA (sprawy T‑415/05 i T‑416/05)

a) Argumenty stron

68 W odniesieniu do ustalenia, dla celów odzyskania pomocy, tożsamości beneficjentów rozpatrywanej pomocy Republika Grecka i NOA podważają stwierdzenie przez Komisję istnienia ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA w zakresie, w jakim to stwierdzenie może być interpretowane, w odniesieniu do art. 1 ust. 4 w związku z art. 2 zaskarżonej decyzji, jako nakładające obowiązek odzyskania od NOA pomocy przyznanej na rzecz OA po wydaniu decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. i przed oddzieleniem działalności w zakresie transportu lotniczego.

69 W pierwszym rzędzie skarżące uważają, że, ze względu na brak zawarcia w sentencji zaskarżonej decyzji jasnego i konkretnego nakazu odzyskania pomocy zgodnie z art. 88 WE i art. 14 rozporządzenia nr 659/1999, z decyzji tej nie wynika żaden obowiązek odzyskania takiej pomocy od NOA.

70 Republika Grecka podnosi, że brak precyzji ze strony Komisji, zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w jej pismach, które zawierają sprzeczności, prowadzi do podniesienia kwestii przyczyn i znaczenia włączenia do zaskarżonej decyzji (motywy 178–183) ww. twierdzenia dotyczącego sukcesji OA po NOA dla celów odzyskania pomocy, podczas gdy Komisja przyznała w odpowiedzi na skargę, że twierdzenie to dotyczy wyłącznie decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. i nie ma żadnych konsekwencji prawnych w odniesieniu do zaskarżonej decyzji i powołuje się na brak interesu prawnego w tym zakresie.

71 Zgodnie z zasadą pewności prawa niezbędne jest zatem wyjaśnienie, czy zaskarżona decyzja przewiduje, że NOA może być zobowiązana do zwrotu między innymi pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji, tak by kwestia sukcesji OA po NOA do celów odzyskania pomocy została poddana w stosownym czasie kontroli Sądu w ramach niniejszej skargi.

72 W drugim rzędzie Republika Grecka i NOA utrzymują, że zawarte w zaskarżonej decyzji (motyw 183) twierdzenie Komisji, zgodnie z którym NOA powinna być uznana, co najmniej dla celów odzyskania pomocy przyznanej przed oddzieleniem sektora działalności w zakresie transportu lotniczego, za następcę OA, jest dotknięte oczywistym błędem w ocenie i brakiem uzasadnienia.

73 Skarżące przyznają, że, zgodnie z orzecznictwem, w przypadku gdy istnieje ciągłość gospodarcza pomiędzy obydwoma przedsiębiorstwami, Komisja może być zobowiązana do ustanowienia wymogu, by odzyskanie pomocy nie ograniczało się do pierwotnego beneficjenta pomocy, ale aby obejmowało ono także przedsiębiorstwo, które ewentualnie kontynuuje działalność przedsiębiorstwa pierwotnego dzięki środkom produkcji, które zostały mu przekazane (wyrok Trybunału z dnia 8 maja 2003 r. w sprawach połączonych C‑328/99 i C‑399/00 Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4035, pkt 77). Jednakże z orzecznictwa tego wynika, że, po pierwsze, odzyskanie pomocy od osoby trzeciej jest tylko możliwością, a po drugie, musi istnieć element ciągłości gospodarczej.

74 W szczególności przedsiębiorstwa przeżywającego trudności gospodarcze środków naprawczych nie można a priori, ze względu na wymogi odnoszące się do odzyskania pomocy niezgodnej ze wspólnym rynkiem, pozbawić możliwości podjęcia działań naprawczych (ww. wyrok w sprawie Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji, pkt 76). Wbrew twierdzeniem Komisji należy uwzględnić zamiar obejścia obowiązku zwrotu pomocy podczas badania logiki ekonomicznej transakcji zbycia‑przekształcenia (ww. wyrok w sprawie Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji, pkt 17; wyrok z dnia 19 października 2005 r. w sprawie T‑324/00 CDA Datenträger Albrechts przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4309, pkt 102–104).

75 W tym względzie skarżące przypominają, że przekazanie przez spółkę będącą beneficjentem pomocy części swych aktywów trzeciej osobie prawnej w celu zapewnienia możliwości rozwoju, którego nie zakłóci niepewność natury prawnej i ekonomicznej zagrażająca dalszemu wykonywaniu tej części jej działalności, nie dowodzi jako takie istnienia zamiaru obejścia skutków nakazu odzyskania (ww. wyrok w sprawie CDA Datenträger Albrechts przeciwko Komisji, pkt 98).

76 W niniejszej sprawie zgodnie z ww. orzecznictwem rozstrzygającym kryterium jest zatem fakt, że przekształcenie zostało wymuszone logiką ekonomiczną bardziej skutecznego odzyskania i że jego celem nie było obejście skutków nakazu odzyskania pomocy.

77 Celem oddzielenia działalności w zakresie transportu lotniczego w ramach szerszego programu restrukturyzacji i prywatyzacji grupy Olympic Airways była sprzedaż tego sektora z jak największym zyskiem. W szczególności wartość nowego przewoźnika lotniczego, NOA, znacznie przekracza sumę przekazanych aktywów. Została ona podwyższona ze względu na istnienie w szczególności niezawodnej i elastycznej floty statków powietrznych, bardzo dobrze wyszkolonego personelu, know‑how i doświadczenia na rynku krajowym, reputacji i wiarygodności handlowej, sieci współpracowników, umów o współpracę oraz dysponowanie oknami czasowymi.

78 Skarżące twierdzą zatem, że, zgodnie z kryterium prywatnego inwestora przekształcenie przewidziane w ustawie nr 3185/2003 zostało wymuszone logiką ekonomiczną prywatyzacji grupy Olympic Airways mającą na celu bardziej skuteczne odzyskanie pomocy i nie zostało ono przeprowadzone w celu obejścia skutków nakazu odzyskania pomocy. Po bezowocnych próbach prywatyzacji OA Republika Grecka postanowiła bowiem podzielić poszczególne zakresy działalności grupy w celu przeprowadzenia ich odrębnej prywatyzacji z maksymalnym zyskiem. W tym względzie NOA podważa w szczególności zawarte w zaskarżonej decyzji (motyw 178) twierdzenie Komisji, zgodnie z którym zamiarem Republiki Greckiej podczas przekształcenia grupy było umożliwienie dalszego prowadzenia działalności w zakresie transportu lotniczego.

79 Republika Grecka i NOA twierdzą, że w niniejszym przypadku, tak jak w sprawie, która doprowadziła do wydania ww. wyroku w sprawie CDA Datenträger Albrechts przeciwko Komisji, wartość majątku spółki, która została pozbawiona części swych aktywów, w niniejszym przypadku OA, nie uległa zmniejszeniu, ponieważ została przekazana równoważna część jej pasywów. Komisja skądinąd przyznała, że na rzecz NOA zostały przekazane długi w wysokości 145 mln EUR (motyw 117 zaskarżonej decyzji).

80 Ponadto wbrew zawartym w zaskarżonej decyzji (motyw 179) twierdzeniom Komisji przekazanie aktywów OA na rzecz NOA nie pozbawiło OA przychodów. OA bowiem nadal prowadzi działalność w sektorach obsługi naziemnej, usług konserwacji i napraw, restauracji, usług informatycznych i dostawy paliw. OA przejmuje znaczną cześć przychodów NOA na warunkach komercyjnych.

81 W takich okolicznościach twierdzenie Komisji, zgodnie z którym utworzenie NOA stanowi sztuczną reorganizację w ramach tej samej grupy, jest błędne. Na mocy bowiem ustawy nr 3185/2003 Republika Grecka posiada akcje NOA wyłącznie do celów prywatyzacji. Ponadto, ponieważ NOA nie odniosła żadnej korzyści jako spółka nabywająca część aktywów OA, a OA nadal prowadzi działalność, nie istnieje pomiędzy tymi dwoma spółkami ciągłość gospodarcza, która uzasadniałaby odzyskanie od NOA pomocy, z której skorzystała OA (wyrok Trybunału z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑277/00 Niemcy przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3925, pkt 81).

82 Wbrew twierdzeniom Komisji Republika Grecka nie uznała w piśmie z dnia 2 czerwca 2005 r., że NOA jest następcą OA. Przyznała jedynie, że w przypadku, gdyby nie udało się dokonać całkowitego odzyskania pomocy od OA po wyczerpaniu zysku z likwidacji tej spółki, obowiązek odzyskania mógłby być wykonany w stosunku do spółek będących następcami OA, jeśli zostały spełnione wymogi określone w orzecznictwie wspólnotowym w odniesieniu do sukcesji w zakresie obowiązku odzyskania pomocy państwa. Jednakże zdaniem skarżących tak nie jest. Ponieważ zakończenie procedury prywatyzacji NOA było bliskie, władze greckie wyraźnie odnoszą się w ww. piśmie do wymogu dotyczącego sprzedaży po rozsądnej cenie rynkowej.

83 Podnosząc w odpowiedzi na skargę (pkt 76), że przekształcenie nie jest samo w sobie przedmiotem zaskarżonej decyzji i nie jest zatem konieczne przeprowadzenie szczegółowej analizy w celu dokonania oceny, czy NOA była następcą OA, Komisja zdaniem skarżących przyznaje, iż nie uwzględniła głównego kryterium dotyczącego logiki ekonomicznej tego przekształcenia.

84 W konsekwencji uzasadnienie, na którym oparte jest twierdzenie zawarte w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym NOA jest, do celów odzyskania pomocy, następcą OA, jest niewystarczające, ponieważ Komisja nie zbadała logiki ekonomicznej procedury utworzenia NOA jako elementu restrukturyzacji–prywatyzacji OA, mającej na celu umożliwienie odzyskania jak najwyższej kwoty bezprawnie wypłaconej pomocy.

85 Wreszcie Republika Grecka i NOA podważają przyjętą przez Komisję wykładnię wyroku z dnia 12 maja 2005 r. Podnoszą, że Trybunał orzekł wyłącznie w przedmiocie konsekwencji prawnych i finansowych ustawy nr 3185/2003 w sprawie wykonania decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. Trybunał nie wydał ich zdaniem rozstrzygnięcia ani w przedmiocie zamiarów, które legły u podstaw decyzji o oddzieleniu sektora transportu lotniczego, ani co do zgodności tej restrukturyzacji z postanowieniami art. 87 WE, ani co do kwestii, czy NOA może być uznana, do celów odzyskania pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., za następcę OA. W ramach tej skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego Trybunał nie mógł zresztą zbadać, czy NOA była, do celów odzyskania pomocy, następcą OA, ponieważ w czasie składania tej skargi, w dniu 2 października 2003 r., NOA nie została jeszcze utworzona.

86 W wyroku z dnia 12 maja 2005 r. Trybunał wyłącznie orzekł, że skutkiem przekazania aktywów OA na rzecz NOA było uniemożliwienie na mocy prawa krajowego odzyskania pomocy przyznanej na rzecz OA. Jednakże doszedł on do tego wniosku, stwierdzając, że „wszystkie aktywa” OA zostały przekazane „wolne od wszelkich długów” (pkt 33 wyroku). Tymczasem tak nie jest, ponieważ Komisja już przyznała, że OA zachowała znaczną część aktywów i przekazała dużą kwotę długów na rzecz NOA. Komisja zniekształciła zatem rozumowanie Trybunału przedstawione w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. i wypaczyła jego znaczenie, utrzymując, że Trybunał stwierdził przekazanie najbardziej rentownych aktywów na rzecz NOA.

87 Ze wszystkich przedstawionych powyżej względów żądania Komisji dotyczące stwierdzenia rzekomej ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA są błędne i bezzasadne.

88 Komisja w pierwszym rzędzie przedstawia swą interpretację zaskarżonej decyzji. W odpowiedziach na skargi przedstawionych w sprawach T‑415/05 i T‑416/05 sugeruje ona przede wszystkim, że, w odróżnieniu od wyroku z dnia 12 maja 2005 r. w zaskarżonej decyzji nie rozważono kwestii dotyczącej odzyskania od NOA pomocy przyznanej na rzecz OA. Komisja z powyższego wywodzi, że Republika Grecka i NOA nie uzasadniły aktualnego interesu prawnego w kwestionowaniu uzasadnienia tej decyzji dotyczącego uznania NOA za następcę OA.

89 Jednakże w duplikach Komisja broni stanowiska, zgodnie z którym z art. 2 zaskarżonej decyzji w związku z jej uzasadnieniem wyraźnie wynika, że sporna pomoc przyznana na rzecz OA co najmniej przed oddzieleniem powinna być odzyskana nie tylko od tej spółki, ale także od NOA. Uznaje ona zatem interes, jaki mogą mieć Republika Grecka i NOA w podważaniu obowiązku odzyskania od NOA pomocy przyznanej na rzecz OA.

90 Komisja wyjaśnia tę zmianę stanowiska okolicznością, że została ona poinformowana o dokładnej dacie utworzenia NOA jedynie poprzez wskazanie w replice w sprawie T‑416/05 dnia 13 grudnia 2003 r. jako daty utworzenia tej spółki i rozpoczęcia przez nią działalności.

91 Dowód polegający na podaniu tej dokładnej daty „przemawia za przyjęciem zastrzeżenia” sformułowanego wielokrotnie przez Komisję w odniesieniu do ustalenia tożsamości rzeczywistego beneficjenta pomocy przyznanej przed oddzieleniem działalności.

92 Jeśli chodzi o sporną pomoc wypłaconą na rzecz OA po oddzieleniu, zdaniem skarżących może i powinna ona być odzyskana także od NOA, jeżeli podczas wykonywania zaskarżonej decyzji zostałoby ustalone, że odniesiona dzięki niej korzyść została przeniesiona na NOA. Komisja podnosi w tym względzie, że OA przekazała na rzecz NOA korzyści wynikające z pomocy przyznanej jej przez Republikę Grecką, podnajmując nowemu przewoźnikowi lotniczemu statki powietrzne za opłaty niższe od tych, które sama uiszczała głównym wynajmującym.

93 Komisja wyjaśnia, że podział obowiązku zwrotu pomocy pomiędzy OA i NOA będzie musiał być określony podczas wykonywania zaskarżonej decyzji.

94 W drugim rzędzie w sprawach T‑415/05 i T‑416/05 Komisja podważa argumentację skarżących przedstawioną w celu wykazania, że NOA nie była, do celów odzyskania spornej pomocy, następcą OA. Twierdzi ona, że odzyskanie pomocy od podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, który z niej skorzystał, ma na celu przywrócenie warunków zdrowej konkurencji.

95 Aeroporia Aigaiou, interwenient popierający żądania Komisji w sprawie T‑416/05, podnosi, że kwestia istnienia ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA została rozstrzygnięta w wyroku z dnia 12 maja 2005 r.

b) Ocena Sądu

96 Na wstępie należy podnieść, że w odpowiedzi na pytanie postawione przez Sąd podczas rozprawy Komisja nie potwierdziła twierdzenia OA, przytoczonego w odpowiedzi na pytanie pisemne skierowane przez Sąd i powtórzone podczas rozprawy, zgodnie z którym spółka ta zgodnie z art. 2 zaskarżonej decyzji w całości zwróciła kwotę spornej pomocy, jaka została jej wypłacona, wraz z odsetkami. Komisja wyraziła bowiem zastrzeżenie w odniesieniu do zwrotu w całości tej pomocy, jednocześnie wskazując, że, w świetle postawienia OA i NOA w stan likwidacji, nie wymaga ona od Republiki Greckiej, by ta odzyskała od NOA sporną pomoc przyznaną na rzecz OA.

97 Republika Grecka i NOA podczas rozprawy oświadczyły, że podtrzymują swe zarzuty wobec uznania NOA, do celów odzyskania pomocy wypłaconej na rzecz OA, za następcę OA.

98 W tym kontekście, po określeniu, w pierwszej kolejności, środków przyznanych na rzecz OA, które mogą być przedmiotem obowiązku odzyskania od NOA, należy, w drugiej kolejności, zdefiniować skutki prawne zaskarżonej decyzji w zakresie twierdzenia dotyczącego sukcesji NOA po OA do celów odzyskania pomocy, a następnie, w trzeciej kolejności, ocenić zasadność rozszerzenia obowiązku odzyskania pomocy od NOA.

W przedmiocie określenia środków przyznanych na rzecz OA, które mogą być przedmiotem obowiązku odzyskania od NOA

99 Na wstępie, jak podnosi Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. (pkt 32), należy dokonać rozróżnienia pomiędzy badaniem samych środków restrukturyzacyjnych w świetle warunków zastosowania art. 87 WE, a w pełni niezależną kwestią, czy NOA może być uznana, do celów odzyskania pomocy przyznanej na rzecz OA przed oddzieleniem, za następcę OA w odniesieniu do działalności w zakresie transportu powietrznego. W ramach skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego, w sprawie, w której wydano ten wyrok, rozpatrywana była jedynie ocena konsekwencji prawnych i finansowych, jakie pociągną za sobą te środki restrukturyzacyjne dla wykonania decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r.

100 Z żądania udzielenia informacji, a także z decyzji z dnia 16 marca 2004 r. o wszczęciu postępowania przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE wynika, że dochodzenie Komisji dotyczyło w niniejszym przypadku wszystkich środków związanych z restrukturyzacją i prywatyzacją grupy Olympic Airways, które mogą zawierać elementy pomocy państwa (zob. pkt 12, 16–18 powyżej).

101 Jednakże w zaskarżonej decyzji nie zbadano środków restrukturyzacyjnych jako takich pod kątem ich kwalifikacji w świetle warunków stosowania art. 87 ust. 1 WE. Ich charakter, a w szczególności związek pomiędzy OA a NOA, został zbadany przez Komisję wyłącznie w celu, po pierwsze, udowodnienia istnienia, do celów odzyskania spornej pomocy, ciągłości gospodarczej pomiędzy OA i NOA, i, po drugie, zakwalifikowania badanych środków w jej kontekście (zob. w szczególności pkt 164–178 poniżej).

102 W odniesieniu w szczególności do odzyskania pomocy wyłącznie do Komisji należało zbadanie w zaskarżonej decyzji kwestii sukcesji NOA po OA do celów odzyskania nowej pomocy przyznanej OA, o której mowa w tej decyzji. Określenie rzeczywistych beneficjentów pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., do celów wykonania nakazu odzyskania pomocy zawartego w tej decyzji, zostało bowiem dokonane w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. (zob. pkt 7, 8, 99 powyżej).

103 Poza tym należy podnieść, że kwestia sukcesji NOA po OA do celów odzyskania pomocy może być podniesiona w niniejszym przypadku wyłącznie w odniesieniu do pomocy przyznanej na rzecz OA przed oddzieleniem sektora transportu lotniczego i utworzeniem NOA.

104 Jeśli bowiem istnieje ciągłość gospodarcza pomiędzy tymi dwoma spółkami, NOA może być uznana za rzeczywistego beneficjenta pomocy wspierającej sektor działalności z zakresu transportu lotniczego, która została przyznana byłemu przewoźnikowi lotniczemu OA, zanim prowadzona przezeń działalność została przejęta przez NOA.

105 Natomiast, wbrew twierdzeniom Komisji zawartym w duplikach (zob. pkt 92 powyżej), sporna pomoc przyznana na rzecz OA po oddzieleniu nie może być odzyskana od NOA tylko z tego powodu, że spółka ta odniosła z niej pośrednią korzyść. Zakładając bowiem nawet, że – jak utrzymuje Komisja – pomoc państwa przyznana na rzecz OA po oddzieleniu umożliwiła tej spółce przyznanie z kolei nowej spółce NOA korzyści, których ta nie uzyskałaby w normalnych warunkach rynkowych, co nie zostało ustalone, okoliczność ta nie prowadzi sama w sobie uznania, iż NOA jest rzeczywistym beneficjentem pomocy przyznanej na rzecz OA.

106 Z braku istnienia po oddzieleniu jednostki gospodarczej składającej się z dwóch spółek, OA i NOA, w odniesieniu do których Komisja nie podważa w zaskarżonej decyzji, że są one prawnie i finansowo niezależne, w każdym razie do Komisji należało jednoznaczne określenie korzyści rzekomo przyznanej na rzecz NOA przez OA i jej odrębna ocena w świetle warunków stosowania art. 87 ust. 1 WE (zob. podobnie wyroki: Trybunału z dnia 10 stycznia 2006 r. w sprawie C‑222/04 Cassa di Risparmio di Firenze i in., Zb.Orz. s. I‑289, pkt 112–114; Sądu z dnia 25 czerwca 1998 r. w sprawach połączonych T‑371/94 i T‑394/94 British Airways i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2405, pkt 313, 314). Takie działania skądinąd podjęła Komisja w zaskarżonej decyzji w odniesieniu do pomocy przyznanej na rzecz NOA w postaci niskich opłat za podnajem statków powietrznych (zob. pkt 154–253 poniżej).

107 Z powyższego wynika, że w niniejszym przypadku, jak sugerują skarżące, kwestia sukcesji NOA po OA do celów odzyskania spornej pomocy została podniesiona wyłącznie w odniesieniu do pomocy rzekomo przyznanej na rzecz OA w postaci tolerowania niepłacenia przez tę spółkę podatków i składek na zabezpieczenie społeczne, o której mowa w art. 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji, ponieważ pomoc ta została przyznana przed oddzieleniem. Każda inna pomoc na rzecz OA, o której mowa w art. 1 ust. 2 i 3 tej decyzji, została przyznana po oddzieleniu.

108 W tym względzie należy zatem stwierdzić, że zarzuty podniesione przez skarżące w sprawach T‑415/05 i T‑423/05 w celu uzyskania stwierdzenia nieważności art. 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji powinny być oddalone, jak zostanie to ustalone poniżej przez Sąd (zob. pkt 378–394 poniżej).

109 W takich okolicznościach należy określić skutki prawne zaskarżonej decyzji wynikające ze stwierdzenia dotyczącego istnienia, do celów odzyskania pomocy, ciągłości gospodarczej pomiędzy OA i NOA, o której mowa w art. 1 ust. 4 wspomnianej decyzji w zakresie, w jakim pomoc ta została przyznana przed dniem 11 grudnia 2003 r.

W przedmiocie skutków prawnych zaskarżonej decyzji wynikających ze stwierdzenia dotyczącego istnienia, do celów odzyskania spornej pomocy, sukcesji NOA po OA

110 Na wstępie należy podnieść, że ze względu na to, iż zaskarżona decyzja została wydana w dniu 14 września 2005 r., Komisja dysponowała podczas jej wydawania wszystkimi informacjami koniecznymi do celów ustalenia w samej decyzji tożsamości beneficjentów, od których należy odzyskać daną pomoc. W tym kontekście okoliczności rozpatrywane w niniejszym przypadku różnią się od tych badanych przez Komisję w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., wydanej przed restrukturyzacją grupy Olympic Airways i utworzeniem NOA, najwcześniej w grudniu 2003 r.

111 Jednakże w sentencji zaskarżonej decyzji Komisja nie określa wyraźnie NOA jako rzeczywistego beneficjenta części pomocy przyznanej na rzecz OA, o której mowa w art. 1 ust. 4 tej decyzji.

112 Komisja w art. 2 zaskarżonej decyzji ogranicza się bowiem do stwierdzenia, że Republika Grecka odzyska pomoc, o której mowa w art. 1 tej decyzji, od „beneficjentów” tej pomocy. Artykuł 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji dotyczy zaś wyraźnie pomocy przyznanej bezprawnie na rzecz OA w formie tolerowania przez Republikę Grecką zaległych wobec państwa długów tej spółki w zakresie podatków i składek na zabezpieczenie społeczne i nie odnosi się do NOA jako rzeczywistego beneficjenta części tej pomocy.

113 W ww. wyroku z dnia 14 lutego 2008 r. w sprawie Komisja przeciwko Grecji stwierdzającym, że Republika Grecka uchybiła zobowiązaniom, jakie na niej ciążą na mocy zaskarżonej decyzji, Trybunał nie uznał za konieczne zbadania w szczególności tego, czy w decyzji tej NOA została określona jako następca OA do celów odzyskania spornej pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 4. W odniesieniu bowiem do tej pomocy Trybunał wyłącznie zbadał, czy zaskarżona decyzja zawiera wskazówki umożliwiające właściwym władzom krajowym określenie bez nadmiernych trudności kwot, jakie należy odzyskać (pkt 42–44 tego wyroku).

114 W tym kontekście, jak podnoszą skarżące, do Sądu należy dokonanie wykładni treści zaskarżonej decyzji w odniesieniu do ewentualnego obowiązku odzyskania od NOA pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji.

115 Najpierw należy podnieść, że Komisja w duplikach przedstawionych w sprawach T‑415/05 i T‑416/05 uzasadniła zajęcie przez nią przeciwnego stanowiska w przedmiocie wykładni zaskarżonej decyzji swą niepewnością co do dokładnej daty utworzenia NOA (zob. pkt 90 powyżej).

116 W sprawie T‑416/05 NOA wskazała, że dotycząca niepewności podnoszonej przez Komisję co do dokładnej daty utworzenia NOA argumentacja została przedstawiona na tym etapie po raz pierwszy, a zatem jest ona niedopuszczalna (zob. pkt 34 powyżej).

117 W tym zakresie wystarczy podnieść, że ta argumentacja Komisji jest w każdym razie pozbawiona znaczenia dla sprawy. Niezależnie od kolejnych wykładni proponowanych przez pozwaną instytucję zadaniem Sądu jest dokonanie ostatecznej wykładni zaskarżonej decyzji. W konsekwencji przeciwne stanowiska Komisji dotyczące wykładni zaskarżonej decyzji i powołanie się przez nią na niepewność dotyczącą dokładnej daty utworzenia NOA w celu wyjaśnienia zmiany swego stanowiska są pozbawione znaczenia i nie mogą naruszać prawa skarżących do obrony (wyrok Sądu z dnia 7 października 1999 r. w sprawie T‑228/97 Irish Sugar przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2969, pkt 30). Poza tym należy podnieść, że decyzja z dnia 16 marca 2004 r. o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego (pkt 110) i zaskarżona decyzja (pkt 6) wyraźnie wskazują, że NOA została utworzona w dniu 12 grudnia 2003 r. Skarżące potwierdziły podczas rozprawy, że NOA rozpoczęła działalność w tym dniu. W tym kontekście, nawet jeśli Komisja nie została poinformowana podczas postępowania administracyjnego o dokładnej dacie utworzenia NOA, w dniu 11 grudnia 2003 r. okoliczność ta nie mogła mieć wpływu na treść zaskarżonej decyzji – a w związku z tym na jej wykładnię – w odniesieniu do ewentualnego określenia NOA jako następcy OA do celów odzyskania spornej pomocy.

118 Do celów dokonania wykładni art. 2 zaskarżonej decyzji należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem część normatywna decyzji w zakresie pomocy państwa jest nieodłącznie związana z jej uzasadnieniem, tak że należy ją interpretować w razie potrzeby z uwzględnieniem powodów, które doprowadziły do jej wydania (zob. wyrok Trybunału z dnia 15 maja 1997 r. w sprawie C‑355/95 P TWD przeciwko Komisji, Rec. s. I‑2549, pkt 21; wyrok z dnia 12 maja 2005 r., pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).

119 W niniejszym przypadku należy zbadać, czy art. 2 zaskarżonej decyzji może być interpretowany w świetle uzasadnienia tej decyzji jako dotyczący, spośród „beneficjentów pomocy, o której mowa w art. 1”, NOA jako rzeczywistego beneficjenta spornej pomocy przyznanej na rzecz OA, o której mowa w art. 1 ust. 4 wspomnianej decyzji.

120 Badając charakter restrukturyzacji grupy Olympic Airways (motywy 178–183 zaskarżonej decyzji) w ramach „oceny pomocy” (pkt 6 zaskarżonej decyzji) Komisja dokonała szczegółowej analizy zasad restrukturyzacji, już uwzględnionych przez Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. Komisja oparła się na tym wyroku w celu sformułowania w motywie 183 zaskarżonej decyzji następującego wniosku:

„Jest zatem bezsporne, że choć restrukturyzacja OA w 2003 r. – w wyniku której utworzono NOA – doprowadziła do utworzenia odrębnej jednostki prawnej, została ona jednak przeprowadzona w celu uniknięcia odzyskania pomocy na mocy decyzji [z dnia 11 grudnia] 2002 r. i że NOA jest następcą OA co najmniej do celów odzyskania pomocy państwa przyznanej przed oddzieleniem”.

121 W celu wykazania, że NOA jest, do celów odzyskania spornej pomocy wypłaconej na rzecz OA, następcą OA, Komisja ograniczyła się zaś do przedstawienia elementów, na których Trybunał oparł się w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. w celu sformułowania wniosku o istnieniu ciągłości gospodarczej pomiędzy OA i NOA do celów odzyskania pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. Na podstawie tych elementów Komisja wyraźnie sformułowała w motywie 183 zaskarżonej decyzji wniosek o rozszerzeniu obowiązku odzyskania pomocy na NOA w odniesieniu w szczególności do spornej pomocy wypłaconej na rzecz OA przed oddzieleniem.

122 Ponadto w ramach badania zgodności ze wspólnym rynkiem pomocy przyznanej na rzecz NOA Komisja przypomniała w zaskarżonej decyzji (motywy 216, 217), że, w zakresie, w jakim NOA jest, do celów odzyskania pomocy, następcą OA, nowa pomoc przyznana na rzecz NOA nie może być uznana za zgodną ze wspólnym rynkiem, dopóki nie zostanie odzyskana pomoc przyznana przed oddzieleniem.

123 Z tego badania zaskarżonej decyzji wynika, że – chociaż jest godne ubolewania, iż Komisja w sentencji decyzji nie wymieniła z nazwy beneficjentów przyznanej przed podziałem pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 4, od których należy ją odzyskać – uzasadnienie tej decyzji umożliwia ustalenie z łatwością, że to NOA jest, do celów odzyskania tej pomocy, następcą OA.

124 W tym kontekście z art. 2 zaskarżonej decyzji w związku z ww. motywami wspomnianej decyzji, a zwłaszcza w świetle wyroku z dnia 12 maja 2005 r. wyraźnie wynika, że Komisja nałożyła na Republikę Grecką obowiązek odzyskania pomocy przyznanej na rzecz OA przed oddzieleniem nie tylko od tej spółki, ale także, jeśli zajdzie taka konieczność, od NOA.

125 Artykuł 2 zaskarżonej decyzji przewidujący odzyskanie pomocy, o której mowa w art. 1 tej decyzji, należy zatem interpretować w ten sposób, że zawiera on nakaz odzyskania pomocy przyznanej przed oddzieleniem od OA lub NOA, przy czym podział obowiązku zwrotu pomiędzy tymi dwoma spółkami powinien być określony podczas wykonywania wspomnianej decyzji.

126 W odniesieniu bowiem do podziału obowiązku zwrotu pomocy pomiędzy jej beneficjentów należy przypomnieć, że w decyzji stwierdzającej niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem nakładającej obowiązek jej zwrotu Komisja nie musi wyjaśniać, w jakim stopniu przedsiębiorstwo będące beneficjentem pomocy skorzystało z kwoty danej pomocy. To zadaniem państwa członkowskiego jest określenie kwoty, jaka musi być zwrócona przez każde z przedsiębiorstw podczas odzyskiwania pomocy. W przypadku nieprzewidzianych trudności to państwo może poddać swe problemy ocenie Komisji, a Komisja i państwo członkowskie powinny, w celu pokonania tych trudności, współpracować w dobrej wierze zgodnie z obowiązkiem lojalnej współpracy ustanowionym w art. 10 WE (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 11 maja 2005 r. w sprawach połączonych T‑111/01 i T‑133/01 Saxonia Edelmetalle i ZEMAG przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1579, pkt 124).

127 Rozwiązanie to zostało potwierdzone w wyroku z dnia 12 maja 2005 r., w którym Trybunał, podkreślając czysto ekonomiczne kryterium przywrócenia niezakłóconej konkurencji w danym sektorze, uznaje pośrednio możliwość posiadania przez obowiązek zwrotu przez NOA wyłącznie subsydiarnego charakteru. W wyroku tym Trybunał ograniczył się bowiem do stwierdzenia uchybienia, pozostawiając właściwym władzom krajowym i Komisji zadanie określenia, w ramach ich wzajemnego obowiązku lojalnej współpracy, podziału pomiędzy OA i NOA obowiązku zwrotu pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r.

128 W niniejszym przypadku, w świetle wykładni zaskarżonej decyzji przedstawionej w pkt 123–125 powyżej, należy zbadać uzasadnienie i zasadność twierdzenia ciągłości gospodarczej pomiędzy OA i NOA do celów odzyskania przyznanej przed oddzieleniem pomocy, o której mowa w art. 1 ust. 4 zaskarżonej decyzji.

W przedmiocie oceny uzasadnienia i zasadności zawartego w zaskarżonej decyzji twierdzenia dotyczącego sukcesji NOA po OA do celów odzyskania spornej pomocy

129 Przed zbadaniem zasadności zarzutów dotyczących niewystarczającego uzasadnienia i oczywistego błędu w ocenie, przedstawionych przez skarżące w sprawach T‑415/05 i T‑416/05 należy oddalić przedstawione przez NOA twierdzenie dotyczące niedopuszczalności rzekomo nowych zarzutów podniesionych przez Komisję i dotyczących, po pierwsze, zarzucanego Republice Greckiej zamiaru obejścia obowiązku odzyskania pomocy, i, po drugie zarzucanej niezgodności z prawem istnienia NOA (zob. pkt 34 powyżej).

130 Z dupliki bowiem wyraźnie wynika, że Komisja nie podnosi żadnego nowego zarzutu dotyczącego rzekomego zamiaru Republiki Greckiej obejścia obowiązku odzyskania pomocy dzięki restrukturyzacji grupy Olympic Airways oraz utworzeniu NOA. Przeciwnie, przedstawia ona argument już podniesiony w zaskarżonej decyzji i w odpowiedzi na skargę, zgodnie z którym podnoszony przez skarżącą brak zamiaru obejścia przez Republikę Grecką tego obowiązku jest pozbawiony znaczenia, ponieważ ww. restrukturyzacja uniemożliwia odzyskanie pomocy.

131 Argument Komisji, zgodnie z którym wyrok z dnia 12 maja 2005 r. ma wpływ na samo istnienie NOA, uznając jej istnienie za niezgodne z prawem, wpisuje się w ramy toczącej się pomiędzy stronami sporu debaty na temat prawnych skutków tego wyroku dla ustalenia tożsamości rzeczywistego beneficjenta spornej pomocy.

132 Co do istoty sprawy na wstępie należy zauważyć, że w zakresie, w jakim w ramach badania związku pomiędzy OA a NOA Komisja opiera się między innymi na elementach, które uwzględnił Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r., by następnie stwierdzić, że „NOA jest następcą OA co najmniej do celów odzyskania pomocy przyznanej przed oddzieleniem” (motyw 183 zaskarżonej decyzji), należy wyjaśnić skutki prawne tego wyroku w niniejszym przypadku.

133 Wbrew temu, co twierdziła Komisja przed Sądem, wyrok ten ma powagę rzeczy osądzonej wyłącznie w odniesieniu do odzyskania pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., ponieważ stwierdzone uchybienie odnosi się właśnie do niewykonania tej decyzji.

134 W odniesieniu w szczególności do stwierdzenia dotyczącego istnienia, do celów odzyskania spornej pomocy przyznanej po oddzieleniu, ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA, należy podnieść, że, nawet jeśli istotne okoliczności, które mogą być uwzględnione, są co do zasady takie same, w zależności od tego, czy chodzi o odzyskanie pomocy nakazane w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., czy też o odzyskanie pomocy przyznanej na rzecz OA przed oddzieleniem, nie wszystkie elementy są dokładnie identyczne. Różnica polega na tym, iż przekazanie aktywów OA na rzecz NOA w sektorze działalności w zakresie transportu lotniczego za pomocą metod uniemożliwiających odzyskanie pomocy przyznanej na rzecz OA od NOA zostało dokonane po wydaniu decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., ale przed wszczęciem formalnego postępowania wyjaśniającego, które doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji w dniu 14 września 2005 r.

135 Tymczasem moment przekazania aktywów nowej spółce należy do kryteriów, które mogą być uwzględnione w różnym stopniu w zależności od potrzeb danego przypadku. Z orzecznictwa wynika bowiem, że w celu dokonania oceny, czy obowiązek odzyskania pomocy wypłaconej spółce przeżywającej trudności może być rozszerzony na nową spółkę, której dawna spółka przekazała określone aktywa, w przypadku gdy przekazanie to umożliwia stwierdzenie ciągłości gospodarczej pomiędzy obydwoma spółkami, można uwzględnić następujące czynniki: przedmiot przekazania (aktywa i pasywa, utrzymanie siły roboczej, aktywa zgrupowane), cenę przekazania, tożsamość akcjonariuszy lub właścicieli przedsiębiorstwa przejmującego i przedsiębiorstwa przejmowanego, moment dokonania przejęcia (po wszczęciu dochodzenia, postępowania lub po wydaniu ostatecznej decyzji), a także ekonomiczną logikę operacji przejęcia (ww. wyrok w sprawie Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji, pkt 78, 80, 85).

136 W niniejszym przypadku należy zatem zbadać, czy, biorąc pod uwagę faktyczny kontekst niniejszego sporu, Komisja mogła, nie przekraczając granic swobodnego uznania, zastosować w zaskarżonej decyzji rozumowanie, które przyjął Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r., aby stwierdzić, do celów odzyskania spornej pomocy, ciągłość gospodarczą pomiędzy OA a NOA.

137 W odniesieniu w szczególności do kryterium dotyczącego momentu przekazania aktywów, którego treść i zakres zostaną wyjaśnione w dalszej części wyroku (zob. pkt 146 poniżej), na tym etapie wystarczy przypomnieć, że w sprawie, w której wydano wyrok z dnia 12 maja 2005 r., przekazanie aktywów przeżywającego trudności przewoźnika OA nowej spółce NOA w taki sposób, by uniemożliwić odzyskanie pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., od dawnego przewoźnika, zostało dokonane po wydaniu tej decyzji (zob. pkt 134 powyżej). W sprawach, które doprowadziły do wydania ww. wyroków w sprawie Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji (pkt 77) i w sprawie Niemcy przeciwko Komisji (pkt 71), na których w sposób dorozumiany opiera się analiza przedstawiona w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. (zob. pkt 143, 144 poniżej), podnoszone przez Komisję operacje „obejścia” zostały przeprowadzone albo podczas formalnego dochodzenia, albo w momencie, w którym właściwe władze krajowe były poinformowane o zamiarze wszczęcia przez Komisję tego postępowania.

138 W niniejszym przypadku należy podnieść, że żądanie udzielenia informacji dotyczących wszystkich związanych z restrukturyzacją i prywatyzacją OA środków, które mogą zawierać elementy pomocy, zostało skierowane do Republiki Greckiej w dniu 8 września 2003 r. Republika Grecka i OA nie mogły zatem tym bardziej nie wiedzieć, w momencie utworzenia NOA, że przyznane przed podziałem środki na rzecz OA mogą być przedmiotem dochodzenia prowadzonego przez Komisję i że są one kontynuacją określonej wcześniejszej pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2000 r., przyznanej na rzecz OA w formie tolerowania przez Republikę Grecką niepłacenia podatków i składek na zabezpieczenie społeczne.

139 W takich okolicznościach, biorąc pod uwagę podobieństwo kontekstu faktycznego, analiza przyjęta przez Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r., zgodnie z którą, w celu przywrócenia niezakłóconej konkurencji w rozpatrywanym sektorze gospodarczym, obowiązek odzyskania pomocy wypłaconej na rzecz OA może być rozszerzony na NOA, której została przekazana najbardziej rentowna część działalności produkcyjnej OA, dotyczy także, z tych samych powodów, pomocy wypłaconej przed oddzieleniem rozpatrywanej w niniejszym przypadku.

140 W tym względzie nie można przyjąć zaproponowanej przez skarżące wykładni wyroku z dnia 12 maja 2005 r., zgodnie z którą Trybunał nie uznał, do celów odzyskania pomocy, NOA za następcę OA.

141 W wyroku z dnia 12 maja 2005 r. (pkt 33, 34) Trybunał uwzględnił bowiem argument Komisji, zgodnie z którym operacja polegająca na przekazaniu spółce NOA wolnych od wszelkich długów aktywów sektora działalności z zakresu transportu lotniczego przewoźnika OA, która została przeprowadzona w taki sposób, by uniemożliwić na mocy prawa krajowego odzyskanie długów byłego przewoźnika OA od nowej spółki NOA, stworzyła „przeszkody w skutecznym wykonaniu decyzji [z dnia 11 grudnia 2002 r.] i w [odzyskaniu] kwot pomocy, poprzez którą [Republika Grecka] wspierał[a] działalność gospodarczą tej spółki” i „[t]ym samym poważnie zagrożony został cel tej decyzji, którym jest przywrócenie niezakłóconej konkurencji w sektorze lotnictwa cywilnego”.

142 Podkreślając konieczność przywrócenia sytuacji konkurencyjnej w sektorze lotnictwa cywilnego, Trybunał w sposób dorozumiany wskazał NOA jako rzeczywistego beneficjenta przyznanej OA pomocy, o której mowa w decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., ponieważ ta pomoc na rzecz byłego przewoźnika lotniczego OA przysporzyła korzyści przekazanemu na rzecz NOA sektorowi transportu lotniczego.

143 W świetle bowiem opinii rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda (Zb.Orz. s. I‑3878, pkt 28–36) wyrok z dnia 12 maja 2005 r. należy interpretować jako stwierdzający, do celów odzyskania pomocy, którego obowiązek wynika z decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r., istnienie ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA w zakresie dotyczącym sektora transportu lotniczego. Nowy przewoźnik lotniczy NOA może zatem co do zasady, jako przedsiębiorstwo, które rzeczywiście skorzystało z tej pomocy, stać się, w celu przywrócenia niezakłóconej konkurencji w rozpatrywanym sektorze gospodarczym, przedmiotem krajowej procedury odzyskania pomocy, o której mowa w ww. decyzji.

144 W uzasadnieniu przeprowadzonej przez siebie analizy rzecznik generalny L.A.Geelhoed odwołał się do ww. wyroku w sprawie Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji, w którym Trybunał orzekł, że pozwolenie takiemu przedsiębiorstwu na utworzenie – w trakcie formalnej procedury dochodzenia w sprawie pomocy dotyczącej go indywidualnie – spółki zależnej, której następnie przekazałoby najbardziej dochodową działalność, sprowadzałoby się do uznania, że każda spółka może w trakcie odzyskiwania pomocy wyprowadzić z majątku spółki dominującej takie aktywa, przez co zwrot pomocy okazałby się całkowicie lub w części bezskuteczny. Aby decyzja nie została pozbawiona skuteczności i by nadal nie trwało zakłócenie konkurencji, Komisja może wymagać, by odzyskanie pomocy nie ograniczało się do pierwotnego przedsiębiorstwa, lecz rozciągało się na przedsiębiorstwo, które kontynuuje działalność pierwotnego przedsiębiorstwa przy użyciu przeniesionych na nie środków produkcji, gdy pewne elementy przeniesienia pozwalają na stwierdzenie ciągłości gospodarczej między dwiema jednostkami (pkt 33 tej opinii).

145 W niniejszym przypadku argumentacja Republiki Greckiej i NOA mająca na celu, co do zasady, podważenie faktu, że główne aktywa OA – które były związane z sektorem transportu lotniczego – zostały przekazane na rzecz NOA, po uwolnieniu ich od największej części pasywów i za pomocą metod uniemożliwiających odzyskanie pomocy od tej spółki, zmierza w rzeczywistości do podważenia analizy, na której oparł się Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. Wbrew bowiem temu, co twierdzą skarżące, uwzględnione już w tym wyroku najważniejsze okoliczności faktyczne i prawne nie zmieniły się w niniejszym przypadku. W szczególności, choć prawdą jest, iż w wyroku tym Trybunał podniósł, że aktywa sektora transportu lotniczego zostały przekazane na rzecz NOA „wolne od wszelkich długów”, twierdzenie to – oparte na informacjach dostarczonych przez strony – uzasadnione jest faktem, że Trybunał nie został wezwany w ramach skierowanej do niego skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego do szczegółowego zbadania wszystkich zasad restrukturyzacji grupy Olympic Airways, a w szczególności – w odniesieniu do przekazania niewielkiej części długów na rzecz NOA, podczas gdy wszystkie długi długoterminowe i 90% długów krótkoterminowych nadal obciążały OA. W tym kontekście powoływana w niniejszym przypadku przez skarżące okoliczność, że OA nadal prowadzi działalność z zakresu obsługi naziemnej, usług serwisowania i szkolenia, a 10% jej długów krótkoterminowych, czyli miesięcznych, zostało, jak wynika ze sprawozdania firmy Moore Stephens, przekazanych na rzecz NOA, nie ma wpływu na analizę wynikającą z wyroku z dnia 12 maja 2005 r.

146 Poza tym należy podkreślić, że, wbrew twierdzeniom skarżących, określone w orzecznictwie kryteria ustalania tożsamości rzeczywistego beneficjenta pomocy mają obiektywny charakter. Z orzecznictwa wynika bowiem, że istnienie ciągłości gospodarczej może być ustalone do celów odzyskania pomocy na podstawie poszczególnych elementów obiektywnych, takich jak brak zapłaty, tytułem świadczenia wzajemnego za przekazane aktywa, ceny zgodnej z warunkami rynkowymi lub obiektywna okoliczność polegająca na tym, że celem przekazania jest obejście obowiązku zwrotu spornej pomocy (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Niemcy przeciwko Komisji, pkt 86; wyrok z dnia 12 maja 2005 r., pkt 32–34; ww. wyrok w sprawie Włochy i SIM 2 Multimedia przeciwko Komisji, pkt 78). W tym względzie, wbrew twierdzeniom skarżących, z ww. wyroku w sprawie CDA Datenträger Albrechts przeciwko Komisji wynika, że do stwierdzenia tego, iż celem przekazania aktywów jest obejście obowiązku zwrotu pomocy, konieczny jest element umyślności. Podobnie należy podnieść, że kryterium dotyczące momentu przekazania aktywów (zob. pkt 135–138 powyżej) także ma charakter obiektywny i nie wiąże się z istnieniem woli obejścia. Należy go rozumieć w ten sposób, że moment przekazania może w odpowiednim przypadku stanowić dowód obejścia.

147 W tym kontekście nie można przyjąć argumentacji skarżących, zgodnie z którą restrukturyzację grupy Olympic Airways i przekazanie na rzecz NOA działalności z zakresu transportu lotniczego wymuszała logika ekonomiczna skuteczniejszego odzyskania pomocy przyznanej na rzecz OA dzięki prywatyzacji NOA.

148 W tym względzie należy podnieść, że celem obowiązku odzyskania pomocy jest przywrócenie niezakłóconej konkurencji w danym sektorze gospodarczym, a nie –umożliwienie organowi publicznemu ściągnięcia jego wierzytelności (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Niemcy przeciwko Komisji, pkt 76). Logikę ekonomiczną operacji przekazania aktywów należy zatem zbadać pod kątem przywrócenia niezakłóconej konkurencji w rozpatrywanym sektorze.

149 Z powyższego wynika, że podnoszony przez skarżące subiektywny element, polegający na tym, iż restrukturyzacja grupy Olympic Airways i utworzenie NOA zostały przeprowadzone w celu sprywatyzowania między innymi NOA na najlepszych możliwych warunkach i z maksymalnym zyskiem, aby zapewnić odzyskanie pomocy dzięki między innymi zyskowi z prywatyzacji, jest w każdym razie bez znaczenia dla sprawy.

150 Wreszcie należy podnieść, iż niniejszemu sporowi towarzyszą szczególne okoliczności, które charakteryzuje to, że restrukturyzacja OA i utworzenie NOA stanowią wyłącznie operacje tymczasowe, mające na celu ułatwienie prywatyzacji. Przekazanie na rzecz NOA sektora transportu lotniczego grupy Olympic Airways zostało przeprowadzone na podstawie ustawy, w drodze odstępstwa od prawa powszechnego, a cały kapitał tej nowej spółki został natychmiast przekazany Republice Greckiej. W takich okolicznościach, ze względu na brak świadczenia wzajemnego ze strony nowego nabywcy, dopóki nie została zakończona prywatyzacja przewoźnika lotniczego, nie było potrzeby badania, czy pomoc przyznana na rzecz OA przed oddzieleniem może być uznana za zawartą w cenie zakupu zgodnej z warunkami rynkowymi (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C‑390/98 Banks, Rec. s. I‑6117, pkt 77; z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie C‑214/07 Komisja przeciwko Francji, Zb.Orz. s. I‑8357, pkt 57, 58).

151 Ze wszystkich przedstawionych powyżej względów nie można uznać, że stwierdzenie przez Komisję ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA do celów odzyskania spornej pomocy przyznanej na rzecz OA przed oddzieleniem jest dotknięte oczywistym błędem w ocenie.

152 Ponadto zaskarżona decyzja jest wystarczająco uzasadniona. Komisja bowiem wyraźnie przedstawiła w ramach badania związku pomiędzy OA a NOA w motywach 178–183 zaskarżonej decyzji przyczyny, dla których uznała, że, zwłaszcza w świetle wyroku z dnia 12 maja 2005 r., istniała, do celów odzyskania spornej pomocy przyznanej przed oddzieleniem, ciągłość gospodarcza pomiędzy OA a NOA. W tym względzie należy przypomnieć, że, wbrew twierdzeniom skarżących, należy odróżnić ocenę ekonomicznej logiki utworzenia NOA, przeprowadzoną w niniejszym przypadku przez Komisję w celu określenia rzeczywistych beneficjentów pomocy przyznanej przed oddzieleniem, od badania zgodności ze wspólnym rynkiem samej restrukturyzacji (zob. pkt 99 powyżej). Nieprzeprowadzenie takiego badania przez Komisję nie oznacza zatem w żadnym razie niewystarczającego uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

153 Z powyższego wynika, że zarzuty dotyczące oczywistego błędu w ocenie i braku uzasadnienia należy oddalić jako bezzasadne.

2. W przedmiocie pomocy przyznanej na rzecz NOA (art. 1 ust. 1 zaskarżonej decyzji) (sprawy T‑415/05 i T‑416/05)

154 Republika Grecka i NOA wnoszą o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdza w jej art. 1 ust. 1 bezprawne przyznanie na rzecz NOA pomocy w postaci opłat za podnajem statków powietrznych, których kwoty były niższe od kwot uiszczanych przez OA i Republikę Grecką z tytułu głównych umów najmu. Skarżące opierają się w tym względzie na dwóch zarzutach opartych, odpowiednio, na naruszeniu art. 87 ust. 1 WE oraz niewystarczającego uzasadnienia lub jego braku, w odniesieniu do badania warunków zastosowania art. 87 ust. 1 WE dotyczących po pierwsze przyznania korzyści w świetle kryterium inwestora prywatnego, a po drugie braku możliwości przypisania Republice Greckiej spornego zachowania OA.

155 Na wstępie skarżące podważają uwzględnienie przez Komisję, do celów kwalifikacji spornych środków, rzekomej ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA.

a) W przedmiocie uwzględnienia, do celów kwalifikacji spornych środków, ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA

Argumenty stron

156 Republika Grecka i NOA podnoszą na wstępie, że w zaskarżonej decyzji Komisja zbadała środki przyznane na rzecz OA oddzielnie od środków na rzecz NOA. Powołując się w odpowiedzi na skargę na podnoszoną przez nią ciągłość gospodarczą pomiędzy OA a NOA – która według Komisji skutkuje tym, że środki podjęte wobec NOA nie mogą, do celów ich kwalifikacji jako pomocy państwa, być oceniane w sposób niezależny – Komisja zamierza zastąpić nowym uzasadnieniem niewystarczające i błędne uzasadnienie zaskarżonej decyzji. To nowe uzasadnienie jest zatem niedopuszczalne.

157 Poza tym sprzeczności pomiędzy zaskarżoną decyzją a argumentacją Komisji przedstawioną przed Sądem nie pozwalają na zrozumienie uzasadnienia tej decyzji. Naruszają one zatem prawo do obrony skarżących, które były zmuszone do ustosunkowania się do niejednoznacznych i sprzecznych zarzutów.

158 W każdym razie nowa argumentacja Komisji nie jest poparta żadnym dowodem umożliwiającym stwierdzenie istnienia ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA.

159 W tym kontekście Republika Grecka i NOA twierdzą, że sporne środki należy badać oddzielnie w zależności od ich odpowiednich adresatów, a nie – na podstawie rzekomej ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA.

160 Komisja, popierana w sprawie T‑416/05 przez Aeroporia Aigaiou, która podziela jej argumentację, wyjaśnia, że w zaskarżonej decyzji zbadała rozpatrywane środki indywidualnie, jednocześnie osadzając je w ogólnym kontekście restrukturyzacji OA, w jaki się wpisują.

161 Instytucja ta podnosi, że istnienie ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA zostało stwierdzone przez Trybunał w wyroku z dnia 12 maja 2005 r. Oddzielenie sektora transportu lotniczego uwolniło ten sektor od ciążących na nim wysokich opłat za wynajem. Działalność w zakresie transportu lotniczego NOA jest w ten sposób subwencjonowana przez OA, której deficyt jest ostatecznie pokrywany przez Republikę Grecką dzięki tolerowaniu długów OA wobec państwa i zasilaniu konta specjalnego. Rozpatrywane środki należy zatem oceniać w tym kontekście ekonomicznym.

162 W szczególności trudności finansowe, zarówno OA, jak i NOA, istniejące mimo formalnego przekształcenia grupy, oraz bliskość w czasie wydania decyzji z dnia 11 grudnia 2002 r. pozwalają zdaniem Komisji na stwierdzenie, że sporne środki zapewniają dalsze prowadzenie działalności przez ich beneficjentów i zostały przyjęte w tym samym celu co wcześniej przyznana pomoc.

163 Interwenient podkreśla, że zgodność spornych środków z kryterium inwestora prywatnego należy oceniać z uwzględnieniem okresu rentowności inwestycji. Niezbędne jest zatem uwzględnienie całej historii przyznania pomocy państwa grupie Olympic Airways.

Ocena Sądu

164 Należy na wstępie przypomnieć, że w zaskarżonej decyzji Komisja, po pierwsze, stwierdza, do celów odzyskania pomocy przyznanej przed oddzieleniem, istnienie ciągłości gospodarczej pomiędzy OA a NOA (zob. pkt 68–153 powyżej), a po drugie, kwalifikuje jako pomoc państwa szereg środków przyznanych na rzecz NOA lub OA w ramach procesu przekształcenia grupy Olympic Airways na podstawie ustawy nr 3185/2003 w celu jej prywatyzacji.

165 Jak wynika z powyższych rozważań (zob. w szczególności pkt 99–101 powyżej), te dwie kwestie są w pełni odrębne. Wnioski dotyczące kwestii, czy ze względu na ciągłość gospodarczą pomiędzy OA a NOA, NOA także skorzystała z pomocy wypłaconej na rzecz OA przed oddzieleniem i może w konsekwencji być zobowiązana do jej zwrotu, są zatem pozbawione znaczenia w odniesieniu do kwalifikacji, w świetle art. 87 ust. 1 WE, pomocy przyznanej bezpośrednio na rzecz NOA po jej utworzeniu.

166 Kwestię kwalifikacji nowych środków przyznanych na rzecz NOA należy zatem odróżnić od kwestii dotyczącej odzyskania pomocy, zbadanej na przykład w ww. wyroku w sprawie Niemcy przeciwko Komisji (pkt 71, 87, 88), w którym Trybunał orzekł, że sam fakt, iż nowo utworzony oddział kontynuował działalność postawionej w stan likwidacji spółki dominującej dzięki wynajmowi infrastruktury od tejże spółki, podczas gdy Komisja twierdziła, że nie otrzymała informacji umożliwiającej jej dokonanie oceny, czy opłaty za ten wynajem były zgodne z warunkami rynkowymi, nie umożliwia ustalenia, czy najemca osiągnął korzyść związaną z pomocą przyznaną wynajmującemu przed utworzeniem najemcy.

167 W niniejszym przypadku sporne środki przyznane na