Sprawa T‑186/06

Solvay SA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Czas trwania naruszenia – Pojęcia porozumienia i uzgodnionej praktyki – Dostęp do akt – Grzywny – Komunikat w sprawie współpracy – Równość traktowania – Uzasadnione oczekiwania – Obowiązek uzasadnienia

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Pojęcie – Zgodność oświadczeń woli w odniesieniu do postępowania na rynku – Włączenie

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Wymiana informacji w ramach porozumienia lub w celu jego przygotowania

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Złożone naruszenie ukazujące elementy porozumienia i elementy uzgodnionej praktyki – Jednolita kwalifikacja jako „porozumienie lub uzgodniona praktyka” – Dopuszczalność

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

5. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia i uzgodnione praktyki stanowiące jednolite naruszenie

(art. 81 ust. 1 WE)

6. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki, których skutki utrzymują się po ich formalnym zaprzestaniu

(art. 81 WE)

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Poszlaki przedstawione przez Komisję – Uczestnictwo w zebraniach o celu antykonkurencyjnym

(art. 81 ust. 1 WE)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Nieprzekazanie dokumentu – Konsekwencje

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

9. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Przekazanie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Przesłanki – Granice

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3)

11. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Obowiązek uwzględnienia rzeczywistego wpływu na rynek – Zakres

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter – Uwzględnienie wielkości ukaranego przedsiębiorstwa – Znaczenie

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie współpracy z Komisją przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie, poza ramami określonymi przez komunikat w sprawie współpracy – Przesłanki – Granice

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikaty Komisji: 98/C 9/03, pkt 3; 2002/C 45/03, pkt 23 lit. b) akapit trzeci)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Określenie terminu złożenia wniosku o złagodzenie sankcji – Kryteria

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 21, 23 lit. b))

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Ocena stopnia współpracy każdego z przedsiębiorstw w trakcie postępowania administracyjnego – Przestrzeganie zasady równego traktowania

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

17. Postępowanie – Koszty – Koszty podlegające zwrotowi – Pojęcie

(regulamin postępowania przed Sądem, art. 91 lit. b))

1. Dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób.

Można uważać, że porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte, jeżeli istnieje zgodność woli co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli konkretne elementy planowanego ograniczenia stanowią jeszcze przedmiot negocjacji.

W tym względzie, jeżeli zostanie wykazane, że rozmowom wyraźnie przyświecała wspólna wola uczestników, aby porozumieć się co do samej zasady ograniczenia konkurencji, stwierdzenia tego nie może podważyć okoliczność, iż konkretne elementy planowanego ograniczenia były przedmiotem negocjacji pomiędzy uczestnikami i że stanowcze porozumienie zawierało ustalenia różniące się od tych, które były przedmiotem dyskusji w trakcie wcześniejszych spotkań. Komisja może zatem słusznie uznać, że stanowiące początkowy etap kartelu zachowania uczestników wpisują się w ten sam antykonkurencyjny plan i wobec tego podlegają zakazowi, o którym mowa w art. 81 ust. 1 WE

(por. pkt 85, 86, 139, 142, 143)

2. Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie zastąpić konkurencję i związane z nią ryzyko praktyczną współpracą przedsiębiorstw.

W tym względzie art. 81 ust. 1 WE stoi na przeszkodzie wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, mogącym wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi zachowanie, które dane przedsiębiorstwo postanowiło lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji.

Fakt przekazania swoim konkurentom informacji w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia wystarcza, aby dowieść istnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 WE.

W tym względzie, nawet jeśli Komisja nie jest w stanie udowodnić, że przedsiębiorstwa zawarły porozumienie w ścisłym znaczeniu tego słowa, aby stwierdzić naruszenie art. 81 ust. 1 WE, wystarczy, iż ci konkurenci nawiązali bezpośrednie kontakty w celu ustabilizowania rynku.

W każdym razie należy domniemywać, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, który muszą przedstawić zainteresowane podmioty, że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami.

(por. pkt 87–89, 147, 148, 160)

3. Pojęcia porozumienia i uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE oznaczają formy zmowy mające taki sam charakter i różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami, w których się ujawniają.

W wypadku złożonego naruszenia, w którym uczestniczyło przez szereg lat wielu producentów mających na celu wspólną regulację rynku, nie można wymagać od Komisji, by precyzyjnie zakwalifikowała naruszenie jako porozumienie lub uzgodnioną praktykę, skoro i tak obie formy naruszenia są przewidziane w art. 81 WE.

Podwójne zakwalifikowanie naruszenia jako porozumienia „lub” uzgodnionej praktyki należy rozumieć jako oznaczające złożoną całość obejmującą okoliczności faktyczne, z których jedne zostały zakwalifikowane jako porozumienie, a inne jako uzgodniona praktyka w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, który nie przewiduje szczególnej kwalifikacji dla tego typu złożonego naruszenia.

(por. pkt 90–92, 130)

4. Aby zastosować art. 81 ust. 1 WE zbyteczne jest uwzględnienie rzeczywistych skutków porozumienia lub uzgodnionej praktyki, jeżeli okazuje się, że naruszenie miało na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

W szczególności okoliczność, że uzgodniona praktyka nie miała bezpośredniego wpływu na poziom cen, nie stoi na przeszkodzie temu, aby móc stwierdzić, iż ograniczała ona konkurencję między przedsiębiorstwami, których dotyczyła, między innymi poprzez wyeliminowanie presji konkurencyjnej.

(por. pkt 158, 162)

5. Ze względu na to, że Komisja uznała kartel za jednolite naruszenie, nie jest zobowiązana do wskazania, w ramach tej kwalifikacji, odmiennego czasu trwania działań, które dotyczyły wyłącznie jednego z danych rynków. Ponieważ nie chodzi tu o odrębne naruszenia, nie ma ona też obowiązku uwzględnienia tej różnicy przy określaniu czasu trwania naruszenia rozpatrywanego jako całość.

Podział ciągłego zachowania charakteryzującego się tym samym pojedynczym celem na kilka odrębnych naruszeń z uwagi na to, że praktyki kartelowe różniły się, jeżeli chodzi o ich intensywność, w zależności od danego rynku, byłby bowiem sztuczny. Takie okoliczności należy brać pod uwagę wyłącznie przy ocenie wagi naruszenia i, w odpowiednim przypadku, przy ustalaniu kwoty grzywny.

(por. pkt 165, 166)

6. Artykuł 81 WE ma zastosowanie do porozumień, których skutki utrzymują się po ich formalnym zaprzestaniu. W szczególności Komisja mogła zgodnie z prawem stwierdzić, że skutki kartelu utrzymywały się po formalnym zakończeniu jego spotkań, ponieważ przewidziane w trakcie tych spotkań podniesienie cen dotyczyło okresu późniejszego.

(por. pkt 174, 175)

7. Wobec istnienia zbioru spójnych poszlak świadczącego o istnieniu kartelu potrzebne jest naprawdę przekonujące wyjaśnienie, aby udowodnić, że podczas danego spotkania wydarzyły się rzeczy całkowicie różne od tego, co działo się podczas wcześniejszych spotkań, chociaż na wszystkich spotkania gromadził się ten sam krąg uczestników, towarzyszyły im jednakowe okoliczności zewnętrzne i niezaprzeczalnie miały one ten sam cel.

(por. pkt 181)

8. Prawo dostępu do akt sprawy, będące konsekwencją zasady poszanowania prawa do obrony, oznacza w postępowaniu administracyjnym z zakresu stosowania reguł konkurencji, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zbadania wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony.

Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych dokumentów.

Jeśli chodzi o dokumenty obciążające, niepodanie do wiadomości dokumentu stanowi naruszenie prawa do obrony tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo wykaże, po pierwsze, że Komisja opierała się na tym dokumencie w celu poparcia swoich zarzutów dotyczących naruszenia, a po drugie, że zarzuty te można było udowodnić tylko przez powołanie się na ten dokument. Zainteresowane przedsiębiorstwo jest zatem zobowiązane wykazać, że wnioski, do jakich doszła Komisja w wydanej decyzji, byłyby inne, gdyby ten nieujawniony dokument musiał zostać odrzucony jako środek dowodowy.

Natomiast jeśli chodzi o niepodanie do wiadomości dokumentu odciążającego, to zainteresowane przedsiębiorstwo musi jedynie wykazać, że jego nieujawnienie mogło mieć niekorzystny dla tego przedsiębiorstwa wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji. Wystarczy, że przedsiębiorstwo ustali, iż wspomniane dokumenty odciążające mogłoby wykorzystać na swoją obronę, między innymi poprzez wykazanie, że mogłoby powołać się na okoliczności, które nie były zgodne z oceną dokonaną przez Komisję na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a zatem mogłoby wpłynąć, wszystko jedno w jaki sposób, na ocenę zawartą w decyzji.

(por. pkt 205–208)

9. W ramach postępowania administracyjnego w sprawach z zakresu konkurencji odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie wchodzą w skład akt dochodzenia w ścisłym rozumieniu tego terminu. Jeśli chodzi o dokumenty niewchodzące w skład akt sprawy istniejących w momencie doręczenia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja ma obowiązek udostępnienia tych odpowiedzi innym zainteresowanym stronom wyłącznie wtedy, jeżeli okaże się, że zawierają one nowe dowody obciążające lub odciążające.

Ponadto o ile to nie tylko Komisja określa dokumenty przydatne do obrony przedmiotowego przedsiębiorstwa, uwagi te, odnoszące się do dokumentów wchodzących w skład akt sprawy Komisji, nie znajdują stosowania do odpowiedzi udzielonych przez inne zainteresowane przedsiębiorstwa na przedstawione im przez Komisję zarzuty.

Zatem względy związane z przestrzeganiem zasady równości broni i zasady przestrzegania prawa do obrony nie mogą co do zasady skutkować zobowiązaniem Komisji do udostępniania odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów innym stronom, aby mogły one sprawdzić, czy nie ma w nich ewentualnych dowodów odciążających.

Ponieważ przedmiotowe przedsiębiorstwo, będące stroną skarżącą powołuje się przed Sądem na istnienie w tych nieujawnionych odpowiedziach rzekomych dowodów odciążających, do niego należy dostarczenie poszlaki świadczącej o przydatności tych dokumentów dla jego obrony Powinno ono na przykład wskazać potencjalne dowody odciążające lub przedstawić poszlakę uwiarygodniającą ich istnienie, a tym samym – ich przydatność dla celów niniejszego postępowania. W tym względzie sam fakt, iż inne zainteresowane przedsiębiorstwa, których sprawa ta dotyczy, przedstawiły w istocie takie same argumenty jak przedmiotowe przedsiębiorstwo, nie wystarczy, aby uznać te argumenty za dowody odciążające. Podobnie okoliczność, że niektóre przedsiębiorstwa w swoich odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zdołały wykazać, iż ich uczestnictwo w zarzucanych naruszeniach nie zostało ustalone w sposób wystarczający, w żadnym wypadku nie oznacza, że te odpowiedzi zawierają informacje mogące przedstawić w innym świetle bezpośrednie dowody w postaci dokumentów, na których opiera się Komisja w przypadku innych przedsiębiorstw.

(por. pkt 224, 225, 228–231, 233, 234)

10. Wagę naruszenia reguł konkurencji ustala się na podstawie szeregu okoliczności, takich jak szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, w odniesieniu do których Komisja dysponuje swobodnym uznaniem.

Choć kwota wyjściowa grzywny została określona na podstawie wagi całego naruszenia, w przypadku jednolitego i ciągłego naruszenia właściwe może okazać się odzwierciedlenie, na tym etapie określania wysokości grzywny, zróżnicowanej intensywności zachowań stanowiących naruszenie.

(por. pkt 255, 260)

11. Jeśli chodzi o uzasadnienie decyzji Komisji w odniesieniu do określenia kwoty wyjściowej grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji, istotne wymogi formalne w tym względzie są spełnione, gdy Komisja wskaże w swej decyzji te elementy oceny, które umożliwiły jej określenie wagi i czasu trwania naruszenia. Komisja spełnia te wymogi poprzez wskazanie w swej decyzji kryteriów związanych z charakterem naruszenia, jego zakresem i wielkością objętych nim rynków, oraz poprzez wyjaśnienie sposobu, w jaki kryteria te zostały zastosowane w danym przypadku.

Ponadto jeśli chodzi o uzasadnienie kwot wyjściowych w wymiarze bezwzględnym, grzywny stanowią instrument polityki Komisji w zakresie konkurencji i musi ona dysponować swobodnym uznaniem przy ustalaniu ich kwot, aby móc wpływać na postępowanie przedsiębiorstw, mobilizując je do przestrzegania reguł konkurencji. Tym samym nie można wymagać od Komisji, by dostarczyła w tym zakresie dodatkowego uzasadnienia ponad uzasadnienie dotyczące wagi i czasu trwania naruszenia.

(por. pkt 271–273)

12. Przy ustalaniu kwoty grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji, choć rzeczywisty wpływ naruszenia na rynek jest okolicznością, którą należy uwzględnić w celu dokonania oceny wagi tego naruszenia, to jest to tylko jedno spośród kryteriów, obok charakteru naruszenia i zakres rynku geograficznego. Również z pkt 1A wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wynika, że wpływ ten należy uwzględnić wyłącznie wówczas, gdy można go zmierzyć.

Porozumienia horyzontalne dotyczące cen lub podziałów rynków mogą zatem być kwalifikowane jako bardzo poważne naruszenia na podstawie samego ich charakteru, a Komisja nie ma obowiązku wykazywania rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek. Rzeczywisty wpływ naruszenia na rynek stanowi tylko jedno z kryteriów, które – jeżeli można je zmierzyć – może pozwolić Komisji na podwyższenie kwoty wyjściowej grzywny powyżej przewidzianej kwoty minimalnej.

Ponadto, ze względu na to, że chodzi o element fakultatywny przy określaniu kwoty grzywny, nie można skutecznie zarzucić Komisji, iż nie przedstawiła uzasadnienia swojego twierdzenia dotyczącego niemożności zmierzenia rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek.

Przy ustaleniu kwoty wyjściowej nałożonej grzywny Komisja może bowiem, słusznie i bez konieczności uzasadniania tej decyzji, zrezygnować ze wspomnianego kryterium i oprzeć się na innych elementach, takich jak charakter naruszenia, zasięg geograficzny i wielkość rynku.

(por. pkt 277, 278, 288, 289)

13. Przy określaniu kwoty grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji Komisja powinna zapewnić jej odstraszający charakter. W tym względzie Komisja może między innymi wziąć pod uwagę rozmiar i siłę gospodarczą danego przedsiębiorstwa.

Ze względu na to, iż naruszenie podlegające karze odpowiada zachowaniom, których niezgodność z prawem została wielokrotnie potwierdzona przez Komisję od czasu jej pierwszych interwencji w tym zakresie, Komisja może ustalić kwotę grzywny na wystarczająco odstraszającym poziomie bez konieczności oceny prawdopodobieństwa powrotu strony skarżącej do naruszenia.

(por. pkt 297, 298, 300)

14. Jeśli chodzi o naruszenia reguł konkurencji wchodzące w zakres zastosowania komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, co do zasady, przedsiębiorstwo nie może skutecznie zarzucić Komisji, że nie uwzględniła jako okoliczności łagodzącej stopnia jego współpracy poza ramami prawnymi komunikatu w sprawie współpracy. Zatem w sytuacji, kiedy Komisja uwzględniła współpracę przedsiębiorstwa, ograniczając kwotę grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy, nie można skutecznie zarzucić Komisji, że nie zastosowała dodatkowego obniżenia kwoty grzywny nałożonej na to przedsiębiorstwo, już poza zakresem zastosowania wspomnianego komunikatu.

(por. pkt 314, 315)

15. W celu zastosowania przedziałów zmniejszenia grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji przewidzianych w pkt 23 lit. b) komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli Komisja musi określić moment, w którym przedsiębiorstwo rzeczywiście dostarczyło jej dowody przedstawiające istotną wartość dodaną w stosunku do dowodów będących już w jej posiadaniu. Komisja jest zobowiązana określić dokładny moment, w którym warunki zmniejszenia kwoty grzywny zostały spełnione przez dane przedsiębiorstwo; Komisja czyni to porównując dostarczone dowody z dowodami będącymi już w jej posiadaniu w chwili złożenia wniosku, a zatem – musi rzeczywiście dysponować przedmiotowymi dowodami.

W tym względzie przedsiębiorstwa składające wniosek o złagodzenie sankcji na podstawie komunikatu w sprawie współpracy powinny być uważane za znajdujące się w porównywalnych sytuacjach, niezależnie od sposobów przedstawienia dowodów, których wybór należy do wnioskodawcy. Sytuacje te muszą zatem być traktowane tak samo.

Zatem w sytuacji, kiedy przedsiębiorstwo kontaktuje się z Komisją, aby złożyć oświadczenie ustne, lecz przedstawia dowód w sprawie naruszenia, którego dotyczył jego wniosek jedynie na następny dzień, Komisja może słusznie uznać, że to tego dnia przedsiębiorstwo to spełniło warunek, o którym mowa w pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy.

Właśnie dlatego, że ustne przekazanie informacji okazuje się być sposobem współpracy zasadniczo wolniejszym od przekazywania informacji w drodze pisemnej, przedsiębiorstwo, które wybiera ustne przekazanie informacji, musi mieć świadomość ryzyka, iż inne przedsiębiorstwo przekaże Komisji, pisemnie i wcześniej niż ono, dowody przesądzające o istnieniu kartelu.

(por. pkt 365, 366, 370–372, 374)

16. Chociaż w ramach swojej oceny współpracy z członkami kartelu Komisja nie może pominąć zasady równego traktowania, korzysta ona z szerokiego marginesu swobodnego uznania w zakresie oceny jakości i użyteczności współpracy danego przedsiębiorstwa. Wobec tego zarzucić jej można by było jedynie oczywisty błąd w ocenie. W tym względzie nie wystarczy, iż przedsiębiorstwo załączy do skargi zaproponowaną przez siebie ocenę dowodów złożonych przez inne przedsiębiorstwa, lecz powinno ono wykazać, poprzez konkretną argumentację, na czym polega oczywisty błąd w ocenie popełniony przez Komisję.

(por. pkt 394, 395)

17. Koszty związane z ustanowieniem i utrzymywaniem gwarancji bankowej mającej na celu uniknięcie przymusowego wykonania decyzji. Komisji nie stanowią kosztów postępowania.

(por. pkt 444)

WYROK SĄDU (szósta izba w składzie powiększonym)

z dnia 16 czerwca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Czas trwania naruszenia – Pojęcia porozumienia i uzgodnionej praktyki – Dostęp do akt – Grzywny – Komunikat w sprawie współpracy – Równość traktowania – Uzasadnione oczekiwania – Obowiązek uzasadnienia

W sprawie T‑186/06

Solvay SA, z siedzibą w Brukseli (Belgia), reprezentowana początkowo przez adwokatów O.W. Brouwera i D. Mesa oraz przez M. O’Regana i A. Villette, solicitors, a następnie przez adwokatów O. W. Brouwera i A. Stoffera oraz przez M. O’Regana i A. Villette,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Arbaulta, a następnie przez V. Di Bucciego oraz V. Bottkę, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez M. Gray, barrister,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, po pierwsze, wniosek o stwierdzenie częściowej nieważności decyzji Komisji C (2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 [p]orozumienia o EOG (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) i po drugie, wniosek o uchylenie grzywny nałożonej na skarżącą lub obniżenie jej kwoty,

SĄD (szósta izba w składzie powiększonym),

w składzie: V. Vadapalas (sprawozdawca), pełniący funkcję prezesa, A. Dittrich i L. Truchot, sędziowie,

sekretarz: J. Palacio González, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 3 marca 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Skarżąca, Solvay SA, jest spółką prawa belgijskiego, która w okresie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy produkowała między innymi nadtlenek wodoru (zwany dalej „NW”) i nadboran sodu (zwany dalej „NBS”).

2 W dniu 7 maja 2002 r. skarżąca przejęła w 100% kontrolę nad spółką Ausimont SpA (obecnie Solvay Solexis SpA), w okresie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy kontrolowaną w 100% przez Montedison SpA (obecnie Edison SpA).

3 W listopadzie 2002 r. Degussa AG powiadomiła Komisję Wspólnot Europejskich o istnieniu kartelu na rynkach NW i NBS i wystąpiła o zastosowanie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

4 Degussa przedstawiła Komisji konkretne dowody, które umożliwiły tej ostatniej przeprowadzenie w dniach 25 i 26 marca 2003 r. kontroli w lokalach trzech przedsiębiorstw, w tym w lokalach skarżącej.

5 W następstwie tych kontroli szereg przedsiębiorstw, wśród nich między innymi EKA Chemicals AB, Arkema SA (dawniej Atofina SA) i skarżąca, wystąpiło o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy i przekazało Komisji dowody dotyczące omawianego kartelu.

6 W dniu 26 stycznia 2005 r. Komisja wysłała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do skarżącej i do pozostałych przedsiębiorstw, których ono dotyczyło.

7 Pismami z dnia 29 kwietnia i 27 czerwca 2005 r. skarżąca wystąpiła o umożliwienie jej dostępu, po pierwsze, do nieobjętych klauzulą poufności wersji odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonych przez pozostałe przedsiębiorstwa, których to pismo dotyczyło, a po drugie, do określonych poufnych dokumentów z akt dostarczonych przez Degussę.

8 Pismami z dnia 4 maja i 20 lipca 2005 r. Komisja, po pierwsze, odmówiła dostępu do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i po drugie, częściowo udostępniła dokumenty dostarczone przez Degussę.

9 W następstwie przesłuchania odnośnych przedsiębiorstw, które odbyło się w dniach 28 i 29 czerwca 2005 r., Komisja wydała decyzję C (2006) 1766 wersja ostateczna z dnia 3 maja 2006 r. dotyczącą postępowania na mocy art. 81 [WE] i art. 53 [p]orozumienia o EOG w sprawie przeciwko Akzo Nobel NV, Akzo Nobel Chemicals Holding AB, EKA Chemicals, Degussa, Edison, FMC Corp., FMC Foret SA, Kemira Oyj, L’Air liquide SA, Chemoxal SA, SNIA SpA, Caffaro Srl, skarżącej, Solvay Solexis, Total SA, Elf Aquitaine SA i Arkema (sprawa COMP/F/38.620 – Nadtlenek wodoru i nadboran sodu) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. L 353, s. 54). Decyzja ta została doręczona skarżącej pismem z dnia 8 maja 2006 r.

Zaskarżona decyzja

10 W zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że jej adresaci uczestniczyli w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), mającym za przedmiot NW i produkowany przy jego wykorzystaniu NBS (motyw 2 zaskarżonej decyzji).

11 Stwierdzone naruszenie polegało głównie na wymianie między konkurentami informacji istotnych z handlowego punktu widzenia oraz poufnych informacji dotyczących rynku i przedsiębiorstw, na ograniczaniu i kontrolowaniu produkcji oraz potencjalnych i faktycznych zdolności produkcyjnych, na podziale udziałów w rynku i klientów, a także na ustalaniu i monitorowaniu przestrzegania docelowych cen.

12 W celu obliczenia kwoty grzywien Komisja zastosowała metodę określoną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”).

13 Kwotę podstawową grzywien Komisja określiła na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia, które zostało uznane za bardzo poważne (motyw 457 zaskarżonej decyzji).

14 W ramach zróżnicowanego traktowania skarżąca, jako największy podmiot działający na odnośnych rynkach w EOG, została zaliczona do pierwszej kategorii, w odniesieniu do której ustanowiono kwotę wyjściową w wysokości 50 mln EUR (motyw 460 zaskarżonej decyzji).

15 W celu zapewnienia skutku odstraszającego, zważywszy na znaczne obroty skarżącej, ta kwota wyjściowa została pomnożona przez współczynnik 1,5 (motyw 463 zaskarżonej decyzji).

16 Ponieważ według Komisji skarżąca uczestniczyła w naruszeniu od dnia 31 stycznia 1994 r. do dnia 31 grudnia 2000 r., to znaczy przez okres sześciu lat i jedenastu miesięcy, kwota wyjściowa nałożonej na nią grzywny została powiększona o 65% (motyw 467 zaskarżonej decyzji).

17 Ze względu na okoliczności obciążające kwota podstawowa grzywny została powiększona o 50% z tytułu powrotu do naruszenia (motyw 469 zaskarżonej decyzji).

18 Komisja uznała, że skarżąca była trzecim przedsiębiorstwem, które spełniło wymogi określone w pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy, i z tego względu przyznała jej obniżenie kwoty grzywny o 10% (motywy 501–524 zaskarżonej decyzji).

19 Artykuł 1 lit. m) zaskarżonej decyzji stanowi, że skarżąca naruszyła art. 81 ust. 1 WE i art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w naruszeniu w okresie od dnia 31 stycznia 1994 r. do dnia 31 grudnia 2000 r.

20 Ostateczna kwota grzywny nałożonej na skarżącą na mocy art. 2 lit. h) zaskarżonej decyzji wynosi 167,062 mln EUR.

Przebieg postępowania i żądania stron

21 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 17 lipca 2006 r. skarżąca wniosła skargę w niniejszej sprawie.

22 Ponieważ skład izb Sądu został zmieniony i sędzia sprawozdawca został przydzielony do szóstej izby, po wysłuchaniu stron niniejszą sprawę przydzielono szóstej izbie w składzie powiększonym.

23 W ramach środków organizacji postępowania z dnia 22 lipca 2009 r. i z dnia 6 stycznia 2010 r. Sąd zadał stronom pytania na piśmie, na które udzieliły one odpowiedzi w dniach 15 września 2009 r. i 29 stycznia 2010 r.

24 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd postanowił otworzyć procedurę ustną. Podczas rozprawy w dniu 3 marca 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania przedstawione przez Sąd.

25 Jako że dwóch członków izby nie mogło uczestniczyć w obradach, zgodnie z art. 32 regulaminu obrady Sądu były kontynuowane przez trzech sędziów, których podpisy widnieją pod niniejszym wyrokiem.

26 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie całkowitej lub częściowej nieważności zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie, w jakim Komisja uznała, że uczestniczyła ona w naruszeniu w okresie od dnia 31 stycznia 1994 r. do sierpnia 1997 r. oraz od dnia 18 maja do dnia 31 grudnia 2000 r.;

– uchylenie grzywny, która została na nią nałożona, oraz grzywny nałożonej na Solvay Solexis lub znaczne obniżenie ich kwoty;

– obciążenie Komisji kosztami, w tym także tymi związanymi z ustanowieniem gwarancji bankowej dotyczącej zapłaty grzywny.

27 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie strony skarżącej kosztami.

28 W dniu 15 września 2009 r. skarżąca częściowo wycofała swoje drugie żądanie, w zakresie w jakim dotyczyło ono uchylenia grzywny nałożonej na Solvay Solexis lub obniżenia jej kwoty. To cofnięcie zostało potwierdzone na rozprawie, co zostało odnotowane w protokole z rozprawy.

Co do prawa

29 Na poparcie swojej skargi skarżąca podnosi pięć zarzutów dotyczących naruszenia prawa i błędnej oceny okoliczności faktycznych, jeżeli chodzi o, po pierwsze, stwierdzenie jej udziału w naruszeniu w okresie od dnia 31 stycznia 1994 r. do sierpnia 1997 r., po drugie, stwierdzenie jej udziału w naruszeniu w okresie od dnia 18 maja do dnia 31 grudnia 2000 r., po trzecie, zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy, po czwarte, ustalenie kwoty grzywny i po piąte, odmowę dostępu do pewnych fragmentów akt sprawy.

30 Z argumentacji skarżącej wynika, że zarzuty dotyczące czasu trwania jej uczestnictwa w naruszeniu (zarzuty pierwszy i drugi) i dostępu do akt sprawy (zarzut piąty) są podnoszone na poparcie wniosku o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, natomiast zarzuty dotyczące ustalenia kwoty grzywny (zarzut czwarty) i obniżenia jej kwoty na podstawie komunikatu w sprawie współpracy (zarzut trzeci) zostały przywołane na poparcie żądania uchylenia grzywny lub obniżenia jej kwoty.

31 Zarzuty te należy zatem zbadać w tej kolejności.

W przedmiocie czasu trwania uczestnictwa skarżącej w naruszeniu

Argumenty stron

32 W zarzutach pierwszym i drugim skarżąca podważa stwierdzenie jej uczestnictwa w naruszeniu w początkowym i końcowym okresie istnienia kartelu, które to okresy trwały odpowiednio od dnia 31 stycznia 1994 r. do sierpnia 1997 r. oraz od dnia 18 maja do dnia 31 grudnia 2000 r.

– W przedmiocie okresu od dnia 31 stycznia 1994 r. do sierpnia 1997 r.

33 Skarżąca podważa wnioski Komisji dotyczące jej uczestnictwa w naruszeniu między dniem 31 stycznia 1994 r. i sierpniem 1997 r. Wyróżnia ona okres przed majem 1995 r. i okres od maja 1995 r. do sierpnia 1997 r.

34 Jeżeli chodzi o okres między dniem 31 stycznia 1994 r. i majem 1995 r., twierdzi ona, że Komisja nie wykazała jej uczestnictwa w jakiejkolwiek rozmowach lub wymianie informacji z konkurentami.

35 Po pierwsze, co się tyczy spotkania w Sztokholmie między EKA Chemicals i Kemirą w dniu 31 stycznia 1994 r., które zostało uznane za początek naruszenia, zdaniem skarżącej nie zostało wyraźnie ustalone, że w rzeczywiści miało ono miejsce, ponieważ nie potwierdziła tego Kemira.

36 Ponadto notatki poczynione przez EKA Chemicals podczas tego spotkania, odnoszące się do rozmów Kemiry z innymi przedsiębiorstwami, między innymi ze skarżącą, nie dowodzą według tej ostatniej tego, że ich charakter był niezgodny z prawem. Nie potwierdza tego żaden inny dowód, który pozwalałby stwierdzić istnienie związku dwustronnego kartelu między EKA Chemicals i Kamirą na rynku skandynawskim z domniemanym kartelem utworzonym na poziomie europejskim.

37 Notatki EKA Chemicals wskazujące na to, że wyniki rozmów z Air Liquide „nie były zbyt dobre” i że rozmowy ze skarżącą „rozwijały się, jeżeli o nie chodzi, w sposób bardziej satysfakcjonujący”, wykazują według skarżącej, że Kemira nie doszła do porozumienia ani z Air Liquide, ani ze skarżącą. Skoro Komisja uznała, że Air Liquide nie uczestniczyła w tym czasie w naruszeniu, powinna dojść do tego samego wniosku w odniesieniu do skarżącej.

38 Po drugie, jeżeli chodzi o spotkanie w Göteborgu w dniu 2 listopada 1994 r., jego cel nie był antykonkurencyjny. Zdaniem skarżącej dowody przedstawione przez EKA Chemicals nie potwierdzają tezy Komisji dotyczącej wymiany danych handlowych podczas tego spotkania, a informacje dostarczone przez skarżącą jej zaprzeczają.

39 Po trzecie, co się tyczy kontaktów, które rzekomo miały miejsce przy okazji spotkań Europejskiej Rady Przemysłu Chemicznego (European Chemical Industry Council – CEFIC) w dniu 29 kwietnia 1994 r. w Rzymie i w dniu 25 listopada 1994 r. w Zaventem, same oświadczenia Degussy o wymianie „wrażliwych informacji na temat konkurencji” nie mogą według skarżącej wystarczyć, aby wykazać ich niezgodny z prawem charakter.

40 Jeżeli chodzi o okres między majem 1995 r. i sierpniem 1997 r., skarżąca przyznaje, że dokonywała wymiany informacji z konkurentami, twierdzi jednak, że wymiana ta nie może być uznana za porozumienie lub uzgodnioną praktykę.

41 Sama wola ograniczenia konkurencji nie stanowi według skarżącej naruszenia art. 81 WE. Komisja musiałaby udowodnić istnienie porozumienia, będącego wynikiem wspólnej woli zachowywania się na rynku w określony sposób. Tymczasem każde z wymienionych w zaskarżonej decyzji spotkań, które miały miejsce do sierpnia 1997 r., zakończyło się bez osiągnięcia przez przedsiębiorstwa porozumienia w sprawie jakiegokolwiek antykonkurencyjnego zachowania, jakie miałoby zostać wdrożone.

42 Zatem wbrew wymogom wynikającym z orzecznictwa przywołanego w motywie 305 zaskarżonej decyzji Komisja nie wykazała, że przedsiębiorstwa, których decyzja ta dotyczy, porozumiały się w przedmiocie jakiejkolwiek szczególnej linii postępowania ograniczającego konkurencję.

43 Komisja nie ustaliła też, że wymiana informacji w rozpatrywanym okresie stanowiła uzgodnioną praktykę.

44 Według skarżącej uzgodniona praktyka wymaga, aby konkurenci porozumieli się w sprawie przyjęcia określonego postępowania, aby kontakty między przedsiębiorstwami umożliwiały pozbycie się wszelkich wątpliwości co do ich postępowania wobec siebie i aby miało to wpływ na ich zachowanie na rynku.

45 Zdaniem skarżącej orzecznictwo przywołane w motywie 298 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym wymiana informacji w celu przygotowania kartelu może być uznana za uzgodnioną praktykę, ma zastosowanie wyłącznie wówczas, kiedy porozumienie zostało już zawarte i wymiana jest dokonywana w celu umożliwienia jego wykonania. Tymczasem w niniejszym przypadku nie było porozumienia ani uzgodnionej praktyki, które poprzedziłyby rozpatrywaną wymianę informacji.

46 Różnice stanowisk uczestników omawianych spotkań były bowiem były na tyle poważne, że ich rzeczywista współpraca nie była możliwa, a zatem – nie mogło dojść do uzgodnionej między nimi praktyki.

47 Ponadto charakter wymienianych informacji sprawiał, że nie miały one wpływu na zachowanie konkurentów ani nie ograniczały w istotny sposób niepewności co do zachowania innych przedsiębiorstw na rynku.

48 Według skarżącej w omawianym okresie rozmowy koncentrowały się wokół zdolności produkcyjnych i wolumenu sprzedaży różnych dostawców, sposobu rozwiązania problemu nowych zdolności produkcyjnych i podziału dodatkowego popytu. Wymiana informacji dotyczyła wolumenów produkcji i miała służyć wypracowaniu modeli takiego sposobu podziału tych wolumenów, który zapewniałby racjonalny poziom wykorzystania zdolności produkcyjnych, nie zaś – podziału rynku. Charakter tych informacji nie umożliwiał przedsiębiorstwom dostosowania ich działań handlowych.

49 Ponieważ Komisja nie zbadała, czy wymieniane informacje mogły zostać wykorzystane w celach antykonkurencyjnych, nie mogła stwierdzić istnienia związku przyczynowego między rzekomymi uzgodnionymi praktykami i zachowaniem na rynku.

50 Oświadczenie Degussy dotyczące wymiany „wrażliwych informacji na temat konkurencji” nie wystarcza, aby wykazać niezgodny z prawem charakter tej wymiany.

51 We wniosku o złagodzenie sankcji i w odpowiedzi z dnia 5 września 2003 r. na skierowane do niej przez Komisję żądanie dostarczenia informacji Degussa wspomniała o kontaktach z konkurentami, które rzekomo miały miejsce na przestrzeni wielu lat, bez podania jakichkolwiek szczegółów dotyczących treści wymienianych informacji. Do tych oświadczeń, składanych w związku z wnioskiem o złagodzenie sankcji, należy podchodzić z ostrożnością. Wyjaśnienia Degussy są niejasne i mają wątpliwą wartość dowodową, gdyż nie pochodzą z czasu zaistnienia okoliczności faktycznych i nie umożliwiają wskazania konkretnych świadków. Ze względu na to, że nie znajdują potwierdzenia w innych dokumentach w aktach sprawy, nie wystarczają, aby stwierdzić wystąpienie naruszenia.

52 Zdaniem skarżącej sama Degussa nie przyznała, że popełniła naruszenie przed „połową roku 1997”. Degussa jej zdaniem wyjaśniła, że „wyrażenie »wymiana wrażliwych informacji na temat rynku« opisywało typową treść rozmowy między działami sprzedaży konkurencyjnych przedsiębiorstw” i że wyrażenie to „nie oznaczało aktywnych uzgodnień między przedsiębiorstwami co do linii ich postępowania”. Degussa miała dodać, że takie wymiany „miały służyć wyłącznie zwiększeniu zakresu informacji potrzebnych dla przyszłych decyzji przedsiębiorstw”. Miały one zatem na celu wyłącznie stworzenie „klimatu” umożliwiającego podjęcie decyzji w przyszłości.

53 Zdaniem skarżącej te oświadczenia Degussy nie zostały potwierdzone przez inne przedsiębiorstwa. Dokumenty dostarczone przez EKA Chemicals potwierdzają wyłącznie wymianę informacji między nią i Kemirą. Arkema opisała wyłącznie rozmowy dotyczące modelu, który mógłby zostać wykorzystany w celu podziału „zdolności” produkcyjnych, które to rozmowy zakończyły się fiaskiem. Wynika z tego, że nawet na początku 1997 r. producenci nie doszli do porozumienia ani nie zmówili się w sprawie „organizacji rynku na szczeblu europejskim”, pomimo prób podejmowanych w tym zakresie.

54 Ten brak porozumienia lub uzgodnionej praktyki ma według skarżącej potwierdzać, po pierwsze, ówczesne zachowanie Degussy, a w szczególności jej plan „WAR”, mający na celu zwiększenie sprzedaży bez względu na ceny, i po drugie, fiasko rozmów na spotkaniu w Sewilli, w maju 1997 r., o których Degussa i Arkema napisały, że „nastąpił w nich impas” z powodu braku zaufania między producentami. W motywie 164 zaskarżonej decyzji sama Komisja przyznała, że podczas tego spotkania nie doszło jeszcze do zawarcia żadnego porozumienia, a przedstawiciel skarżącej „wyszedł, trzaskając drzwiami” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie fragmenty pełnej wersji tej decyzji poniżej].

55 Bez stwierdzenia istnienia uzgodnień Komisja zdaniem skarżącej nie powinna była domniemywać, że przedsiębiorstwa uwzględniały informacje przekazane im przez inne przedsiębiorstwa. W przeciwieństwie do sytuacji, której dotyczył wyrok Trybunału z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 161, 162, przedsiębiorstwa, których dotyczy niniejsza sprawa, nie były w stanie dojść do porozumienia w przedmiocie żadnego aspektu ich polityki handlowej i w żadnym wypadku wymieniane informacje nie mogły być uwzględnione w celu wprowadzenia w życie jakiejkolwiek uzgodnionej praktyki.

56 Potwierdzeniem braku uzgodnionej praktyki jest zdaniem skarżącej również fakt, że do sierpnia 1997 r. rynek NW był bardzo konkurencyjny. W szczególności ceny NW bardzo zmalały pod koniec 1996 r. i na początku 1997 r., schodząc poniżej poziomu kosztów zmiennych.

57 Dowody dostarczone przez szereg przedsiębiorstw w trakcie postępowania administracyjnego dowodzą według skarżącej tego, że w rozpatrywanym okresie rynek był bardzo konkurencyjny. Zdaniem skarżącej ze względu na ten dowód Komisja powinna była dojść do wniosku, że wymiana informacji rzeczywiście miała wpływ na zachowanie przedsiębiorstw na rynku.

58 Wreszcie jeżeli chodzi o NBS, żaden dowód nie świadczy o tym, że skarżąca uczestniczyła w naruszeniu przed spotkaniem w Evian-les-Bains w dniu 14 maja 1998 r. Przed tym dniem nie zostało zawarte żadne porozumienie i nie doszło do żadnej wymiany wrażliwych informacji handlowych między producentami.

59 Komisja twierdzi, że w sposób wymagany prawem ustaliła, iż od dnia 31 stycznia 1994 r. zachowanie skarżącej podlegało zakazowi przewidzianemu w art. 81 ust. 1 WE.

60 Ustaliła ona, że w okresie od dnia 31 stycznia 1994 r. do sierpnia 1997 r. przedsiębiorstwa, których dotyczy zaskarżona decyzja, wymieniały wrażliwe informacje w konkretnym celu polegającym na wzajemnym przewidywaniu swoich zachowań na rynku, jeżeli chodzi o wolumeny produkcji, ich ewentualne ograniczenie i możliwość zapobieżenia pojawieniu się na rynku nowych zdolności produkcyjnych (motywy 104–170, 304 zaskarżonej decyzji).

61 Oświadczenia Degussy świadczą o tym, że w latach dziewięćdziesiątych przedsiębiorstwa te wymieniały „wrażliwe informacje na temat konkurencji”. Według Komisji z opisów dostarczonych przez Degussę wynika, że przekazywane informacje dotyczyły zamierzonych zachowań na rynku, to znaczy „zmian w zakresie wolumenów produkcji i cen” oraz „wchodzenia [na rynek] lub wychodzenia [z niego] konkurentów” (motyw 104 zaskarżonej decyzji).

62 Powyższe okoliczności znajdują według Komisji potwierdzenie w dowodach dostarczonych przez EKA Chemicals, która wspomniała, „że dostawcy zmówili się, aby wzajemnie nie wchodzić na swoje rynki”. EKA Chemicals stworzyła wykaz spotkań, które jej zdaniem miały znamiona zmowy. Notatki poczynione przez EKA Chemicals w trakcie dwustronnego spotkania z Kemirą w Sztokholmie w dniu 31 stycznia 1994 r. dotyczą rozmów między innymi ze skarżącą. Z treści tych informacji jasno zdaniem Komisji wynika, że producenci kontrolowali wzajemnie zachowanie swoich konkurentów i że w tym kontekście Air Liquide była niezdyscyplinowana, podczas gdy skarżąca spełniała oczekiwania innych przedsiębiorstw. EKA Chemicals wspomniała też o dwustronnym spotkaniu, jakie odbyło się między nią i skarżącą w Göteborgu w dniu 2 listopada 1994 r. (motywy 106–108, 111 zaskarżonej decyzji).

63 Wbrew twierdzeniom skarżącej Kemira nie zaprzeczyła, że uczestniczyła w spotkaniu z EKA Chemicals w dniu 31 stycznia 1994 r., lecz przeciwnie, przyznała, że począwszy od tego dnia uczestniczyła w naruszeniu. Ponieważ przedmiot tego spotkania był niezgodny z prawem, według Komisji oczywistym było, że negocjacje z innymi konkurentami, między innymi ze skarżącą, zrelacjonowane w notatkach poczynionych przez EKA Chemicals również były sprzeczne z prawem.

64 Zdaniem Komisji skarżąca niesłusznie utrzymuje, że nie istnieje żaden dowód na niezgodny z prawem charakter jej spotkania z EKA Chemicals, które odbyło się w dniu 2 listopada 1994 r. w Göteborgu. Z informacji dostarczonych przez EKA Chemicals wynika bowiem, że w trakcie tego spotkania doszło do wymiany informacji handlowych (motyw 113 zaskarżonej decyzji).

65 Degussa wskazała, że wymiana „wrażliwych informacji na temat konkurencji” miała również miejsce przy okazji CEFIC w dniu 29 kwietnia 1994 r. w Rzymie i w dniu 25 listopada 1994 r. w Zaventem (motyw 114 zaskarżonej decyzji).

66 Te okoliczności znajdują potwierdzenie w udzielonych przez Arkemę wyjaśnieniach, zgodnie z którymi w kwietniu lub w czerwcu 1995 r. skarżąca wzięła udział w rozmowach na temat „tendencji i nowych podmiotów na rynku”, w ramach których „Degussa i [skarżąca] wyraziły życzenie, aby pozycja na rynku odpowiednio każdej z nich pozostała tak stabilna, jak to możliwe”, a „model podziału między producentów [był] omawiany bez wątpienia począwszy od 1994–1995 r.”. (motywy 115, 116 zaskarżonej decyzji).

67 Ponadto według Komisji skarżąca przyznała w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że miała kontakty z konkurentami i dzieliła się informacjami na temat rynku począwszy od maja 1995 r.

68 Kontakty te, mające miejsce w początkowym okresie trwania kartelu, według Komisji miały na celu ograniczenie konkurencji i służyły zawarciu porozumienia w sprawie cen i podziału rynków, podlegały zakazowi przewidzianemu w art. 81 ust. 1 WE (motyw 305 zaskarżonej decyzji). Mogą one być uważane za stanowiące część jednego tajnego planu.

69 Komisja przyznaje, że nie zostało zawarte żadne „stanowcze” porozumienie w sprawie modelu podziału rynków, omawianego w Mediolanie, w dniu 31 października 1995 r., i w Sewilli, w maju 1997 r., ale uważa, że okoliczność, iż taki model został zaproponowany i przedyskutowany, wystarcza, aby uzasadnić stwierdzenie wystąpienia naruszenia art. 81 ust. 1 WE.

70 Według Komisji sama okoliczność, że w rozpatrywanym okresie miały miejsce rozmowy dotyczące wolumenów, cen i modeli podziału klientów dowodzi wspólnej woli ograniczenia konkurencji. Wbrew twierdzeniom skarżącej istniał nie tylko „sam zamiar”, lecz wspólny plan, którego celem było doprowadzenie do zawarcia porozumienia, wpływający na ich zachowanie na rynku.

71 Tytułem posiłkowym Komisja wskazuje, że zachowanie konkurentów w rozpatrywanym okresie stanowiło uzgodniona praktykę w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Mogło być zatem uznane za podlegające zakazowi z art. 81 ust. 1 WE, nawet jeśli nie osiągnęło etapu, „na którym można uznać porozumienie [w ścisłym tego słowa znaczeniu] za zawarte” (motyw 309 zaskarżonej decyzji).

72 W tym okresie konkurenci wymieniali bowiem informacje dotyczące wolumenu sprzedaży, cen i klientów, których to informacji charakter umożliwiał im dostosowanie ich zachowania na rynku (motyw 308 zaskarżonej decyzji, a także jej motywy 120, 127, 144).

73 Zdaniem Komisji wymieniane informacje były wystarczające, aby ograniczyć niepewność co do zachowania konkurentów na rynku. Skarżąca sama przyznała, że począwszy od maja 1995 r. dzieliła się ze swoimi konkurentami poufnymi informacjami, i oświadczyła, że „uczestnicy przeanalizowali możliwe sposoby poprawienia sytuacji na rynku i przewidzenia wzrostu zdolności produkcyjnych na rynku”, przy czym chodziło o „ustalenie, czy istniała możliwość dojścia do porozumienia” (pkt 130, 133 odpowiedzi skarżącej na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i motywy 317–319 zaskarżonej decyzji). To oświadczenie potwierdza według Komisji, że omawiana wymiana informacji powodowała skutek w postaci umożliwienia konkurentom dostosowania swoich zachowań na rynku. Ponadto wymiana ta miała w przekonaniu Komisji służyć „przygotowaniu gruntu” dla podwyższenia cen i dla praktyk polegających na podziale rynku.

74 Wobec tego zdaniem Komisji wskazany w zaskarżonej decyzji zbiór poszlak rozpatrywany jako całość spełnia wymogi w zakresie precyzji i spójności wystarczających, aby uzasadnić silne przekonanie, że skarżąca dopuściła się naruszenia począwszy od dnia 31 stycznia 1994 r.

– W przedmiocie okresu od dnia 18 maja do dnia 31 grudnia 2000 r.

75 Skarżąca twierdzi, iż Komisja naruszyła prawo i popełniła błędy w ocenie, stwierdzając, że kartel działał nadal po dniu 18 maja 2000 r.

76 Po pierwsze, według skarżącej Komisja nie wykazała, że na spotkaniu w Turku w dniu 18 maja 2000 r. uczestnicy postanowili kontynuować realizację porozumienia lub uzgodnionej praktyki.

77 Skarżąca uważa, że Komisja oparła się wyłącznie na dowodzie pochodzącym od Arkemy, który był nieprzesądzający i nie został poparty innymi dowodami. Wyjaśnienia Arkemy są zdaniem skarżącej wewnętrznie sprzeczne, ponieważ równocześnie twierdzi ona, iż omawiane spotkanie było „okazją dla niektórych producentów, aby pokazać, że czasy się zmieniły” i „zasygnalizować zaprzestanie współpracy”. Jej twierdzenie na temat „konsensusu” osiągniętego podczas tego spotkania zostało zanegowane przez inne przedsiębiorstwa.

78 Przed spotkaniem w dniu 18 maja 2000 r., podczas dwustronnego spotkania w Krefeld, skarżąca, jak twierdzi, powiadomiła Degussę, że nie była dłużej zainteresowana kartelem. Komisja błędnie wskazała, że spotkanie w Krefeld nastąpiło po spotkaniu w Turku.

79 Jeżeli chodzi o dwustronny kontakt pomiędzy nią i FMC Foret pod koniec 2000 r., to według skarżącej ów jednorazowy kontakt, dotyczący NBS, nie mógł stanowić kontynuacji kartelu dotyczącego NW. Jeżeli chodzi o NBS kartel został już zakończony, a co się tyczy NW, FMC Foret zaprzestała udziału w kartelu pod koniec 1999 r.

80 Po drugie, Komisja niesłusznie oparła się na domniemaniu dotyczącym kontynuacji skutków kartelu po maju 2000 r. Aby ustalić, że porozumienie, które zostało zakończone, nadal wywierało skutki, Komisja powinna była wykazać jego wpływ na ceny.

81 Zdaniem skarżącej Komisja pominęła między innymi dowody świadczące o tym, że po maju 2000 r. rynek był konkurencyjny. Jeżeli chodzi o zmiany cen, Komisja oparła się wyłącznie na dokumencie Arkemy, z którego wynikało, że jej średnie ceny pozostawały stosunkowo stabilne przez cały 2000 r. Tymczasem inne dokumenty Arkemy wskazują na to, że w 2000 r. jej ceny w Unii Europejskiej zmalały i że średnia cena nie była obliczona wyłącznie na podstawie sprzedaży w EOG. Ponadto nawet przy założeniu, że ceny pozostawały stabilne, można to wyjaśnić znacznym wzrostem popytu i podwyższeniem kosztów.

82 W zakresie, w jakim Komisja uznała, że skarżąca nie odstąpiła w sposób wyraźny od kartelu po dniu 18 maja 2000 r., instytucja ta pominęła według skarżącej okoliczność, że kartel wówczas „załamał się”, i tym samym odwróciła ciężar dowodu, naruszając zasadę domniemania niewinności.

83 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej, powołując się między innymi na argumenty przedstawione w motywach 355–360 zaskarżonej decyzji.

Ocena Sądu

84 Zgodnie z art. 81 ust. 1 WE niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

85 Dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób (wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1711, pkt 256; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB Holding i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 199).

86 Można uważać, że porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte, jeżeli istnieje zgodność woli co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli konkretne elementy planowanego ograniczenia stanowią jeszcze przedmiot negocjacji (zob. podobnie ww. w pkt 85 wyrok w sprawie HFB Holding i in. przeciwko Komisji, pkt 151–157, 206).

87 Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie zastąpić konkurencję i związane z nią ryzyko praktyczną współpracą przedsiębiorstw (wyrok Trybunału z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, C‑49/92 P, Rec. s. I‑4125, pkt 115; ww. w pkt 55 wyrok w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 158).

88 W tym względzie art. 81 ust. 1 WE stoi na przeszkodzie wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, mogącym wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi zachowanie, które dane przedsiębiorstwo postanowiło lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji (zob. podobnie ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 116, 117).

89 Fakt przekazania swoim konkurentom informacji w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia wystarcza, aby dowieść istnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 WE (wyroki Sądu: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑148/89 Tréfilunion przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1063, pkt 82; z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑53/03 BPB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1333, pkt 178).

90 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcia porozumienia i uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE oznaczają formy zmowy mające taki sam charakter i różniące się od siebie jedynie intensywnością i formami, w których się ujawniają (ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 131, 132; ww. w pkt 85 wyrok w sprawie HFB Holding i in. przeciwko Komisji, pkt 190).

91 W wypadku złożonego naruszenia, w którym uczestniczyło przez szereg lat wielu producentów mających na celu wspólną regulację rynku, nie można wymagać od Komisji, by precyzyjnie zakwalifikowała naruszenie jako porozumienie lub uzgodnioną praktykę, skoro i tak obie formy naruszenia są przewidziane w art. 81 WE (zob. podobnie ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 111–114; wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 696).

92 Podwójne zakwalifikowanie naruszenia jako porozumienia „lub” uzgodnionej praktyki należy rozumieć jako oznaczające złożoną całość obejmującą okoliczności faktyczne, z których jedne zostały zakwalifikowane jako porozumienie, a inne jako uzgodniona praktyka w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, który nie przewiduje szczególnej kwalifikacji dla tego typu złożonego naruszenia (ww. w pkt 85 wyroki: w sprawie Hercules Chemicals przeciwko Komisji, pkt 264; w sprawie HFB Holdings i in. przeciwko Komisji, pkt 187).

93 Jeżeli chodzi o przeprowadzenie dowodu naruszenia, należy przypomnieć, że Komisja powinna ustalić dowody, które mogą wykazać w sposób wymagany prawem istnienie okoliczności stanowiących naruszenie art. 81 ust. 1 WE (wyrok Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58).

94 W tym względzie musi ona przedstawić szczegółowe i spójne dowody (zob. wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

95 Jednak nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję oceniany globalnie odpowiadał temu wymogowi.(zob. wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 180 i przytoczone tam orzecznictwo).

96 Poszlaki przywołane w decyzji przez Komisję w celu dowiedzenia dopuszczenia się przez przedsiębiorstwo naruszenia art. 81 ust. 1 WE winny być oceniane nie odrębnie, ale jako całość (zob. ww. w pkt 89 wyrok w sprawie BPB przeciwko Komisji, pkt 185 i przytoczone tam orzecznictwo).

97 Należy również mieć na uwadze okoliczność, że działania antykonkurencyjne są dokonywane potajemnie i wobec tego w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie szeregu zbieżnych okoliczności oraz poszlak, które, rozpatrywane łącznie, mogą stanowić, w braku innego możliwego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57).

98 Co się tyczy zakresu kontroli sądowej, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku gdy do Sądu wpływa skarga o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE, powinien on zasadniczo dokonać całościowej kontroli tego, czy spełnione są przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE (wyrok Sądu z dnia 26 października 2000 r. w sprawie T‑41/06 Bayer przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3383, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

99 Wątpliwości sądu powinny być rozpatrywane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie, zgodnie z zasadą domniemania niewinności, która, jako ogólna zasada prawa Unii, znajduje zastosowanie w szczególności w postępowaniach w sprawie naruszenia zasad konkurencji dotyczących przedsiębiorstw i mogących doprowadzić do nałożenia grzywny lub okresowej kary pieniężnej (ww. w pkt 55 wyrok w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 149, 150; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawach połączonych T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP i T‑61/02 OP Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3567, pkt 60, 61).

100 W świetle powyższych rozważań należy zbadać, czy w niniejszym przypadku Komisja ustaliła w wymagany prawem sposób, że zachowanie skarżącej w spornych okresach stanowiło naruszenie art. 81 ust. 1 WE.

– W przedmiocie okresu od dnia 31 stycznia 1994 r. do sierpnia 1997 r.

101 Skarżąca podnosi w istocie, że Komisja popełniła błąd w ocenie okoliczności faktycznych, jako początek naruszenia wskazując dzień 31 stycznia 1994 r. Skarżąca twierdzi, że nie zostało ustalone, iż przed majem 1995 r. brała ona udział w jakichkolwiek kontaktach z konkurentami, które mogłyby naruszać art. 81 ust. 1 WE.

102 Z motywów 104–114 i 351 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja przyjęła dzień 31 stycznia 1994 r. jako początek uczestnictwa skarżącej w naruszeniu na podstawie oświadczeń Degussy złożonych w ramach jej wniosku o zwolnienie z grzywny, potwierdzonych dowodami w postaci dokumentów pochodzącymi od EKA Chemicals i oświadczeniami Arkemy.

103 Przede wszystkim Komisja wskazała, że – zgodnie z oświadczeniami Degussyna – na przestrzeni lat dziewięćdziesiątych konkurenci coraz częściej wymieniali „wrażliwe informacje na temat konkurencji”. Według tych oświadczeń „[wyrażenie] »wymiana informacji na temat rynku« oddawało typową treść rozmów między zespołami handlowymi konkurencyjnych przedsiębiorstw”. Komisja dodała, że według tych samych oświadczeń „przekazywane ustnie informacje dotyczyły zmian wolumenów i cen, zachowania konkurentów i klientów na rynku, wejścia na rynek konkurentów lub ich wyjścia z rynku, zmian zdolności produkcyjnych, innowacji w zakresie produktów z punktu widzenia podaży i popytu oraz innych podobnych kwestii” (motyw 104 zaskarżonej decyzji). Według Degussy konkurenci podjęli takie rozmowy między innymi w celu określenia i zbadania udziałów w rynku konkurentów i dostarczenia informacji na temat zachowania klientów (motyw 105 zaskarżonej decyzji).

104 Następnie, jeżeli chodzi o dokładną datę rozpoczęcia naruszenia, Komisja wskazała, że pierwszy dowód potwierdzający oświadczenia Degussy, odnoszący się między innymi do skarżącej, dotyczył spotkania między EKA Chemicals i Kemirą w dniu 31 stycznia 1994 r. w Sztokholmie, oraz spotkania w tym samym dniu między Degussą i EKA Chemicals. Zdaniem Komisji dowód ten wskazuje, że „EKA [Chemicals], Kemira, Degussa i [skarżąca] uczestniczyły w zachowaniu mającym znamiona zmowy co najmniej od początku 1994 r.” (motywy 106–108, 351 zaskarżonej decyzji).

105 Wreszcie Komisja wskazała na istnienie innych niezgodnych z prawem kontaktów w 1994 r. i w 1995 r., o których doniosły EKA Chemicals (motywy 110, 111 zaskarżonej decyzji), Degussa (motyw 114) i Arkema (motyw 115 zaskarżonej decyzji).

106 W tym względzie należy przede wszystkim wskazać, że oświadczenia Degussy, których treść skarżąca kwestionuje, nie mogą same w sobie stanowić wystarczającego dowodu na uczestniczenie skarżącej w naruszeniu.

107 Zgodnie z orzecznictwem Sądu złożone przez przedsiębiorstwo obwiniane o udział w kartelu oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez inne przedsiębiorstwa obwiniane o udział w kartelu, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami (ww. w pkt 95 wyrok w sprawie JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 219; wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 285).

108 Uwaga ta tym bardziej dotyczy niniejszego przypadku, zważywszy na ogólnikowy charakter użytych przez Degussę sformułowań, które odnoszą się do wszystkich spotkań odbytych w początkowym okresie działania kartelu, między rokiem 1994 i rokiem 1996. Oświadczenia te nie mogą zatem same w sobie wystarczyć, aby jako datę początku uczestnictwa skarżącej w naruszeniu wskazać początek roku 1994.

109 W zakresie, w jakim Komisja powołuje się na oświadczenia Degussy, zgodnie z którymi „wrażliwe informacje na temat konkurencji” były wymieniane podczas wielostronnych kontaktów przy okazji zgromadzeń CEFIC w dniach 29 kwietnia i 25 listopada 1994 r. (motyw 114 zaskarżonej decyzji), należy stwierdzić, że ta informacja, nie dotycząca w sposób wyraźny skarżącej, stanowi część ww. oświadczeń Degussy, a zatem nie może być uważana za ich potwierdzenie.

110 Następnie, jeżeli chodzi o dowód dostarczony przez Komisję na poparcie oświadczeń Degussy dotyczących omawianego okresu, bezsporne jest, że skarżąca nie uczestniczyła w spotkaniach, o których mowa w motywie 351 zaskarżonej decyzji, to znaczy w spotkaniu między EKA Chemicals i Kemirą w dniu 31 stycznia 1994 r. w Sztokholmie i w spotkaniu, które odbyło się tego samego dnia między EKA Chemicals i Degussą.

111 W związku z tymi spotkaniami Komisja powołała się jedynie na dokument EKA Chemicals pochodzący z okresu, kiedy wystąpiły okoliczności faktyczne niniejszej sprawy i zgodnie z którym, w ramach spotkania w dniu 31 stycznia 1994 r., EKA Chemicals i Kemira wymieniły informacje dotyczące rynku skandynawskiego, a Kemira „oświadczyła, że prowadziła pertraktacje z [Air Liquide], ale efekty tych rozmów nie były zbyt dobre”. Zdaniem Komisji zgodnie z tym samym dokumentem „rozmowy z [Degussą] i [skarżacą] rozwijały się, jeżeli o nie chodzi, w sposób bardziej satysfakcjonujący” (motyw 106 zaskarżonej decyzji).

112 Jednak, chociaż dokument ten opisuje, po pierwsze, wymianę informacji między producentami skandynawskimi, Kemirą i EKA Chemicals, a po drugie, rozmowy między nimi a określonymi producentami na „rynku kontynentalnym”, wzmianka o skarżącej nie stanowi w tym kontekście wystarczającego dowodu jej uczestnictwa w niezgodnych z prawem kontaktach towarzyszących omawianemu spotkaniu.

113 Chodzi bowiem o dowód pośredni, pochodzący od przedsiębiorstwa, które nie uczestniczyło w rzekomych rozmowach ze skarżącą, i niepotwierdzony przez Kemirę. Ponadto informacje zawarte w omawianym dokumencie nie pozwalają na określenie przedmiotu wspomnianych rozmów.

114 W tym względzie Komisja niesłusznie uznała, iż nie miała „żadnego powodu, aby wątpić, że informacje zawarte w tym dokumencie stanowią wierne odzwierciedlenie rozmów prowadzonych w tamtym okresie” i świadczą o istnieniu kartelu, w którym uczestniczyła skarżąca (motyw 317 zaskarżonej decyzji).

115 Co się tyczy innych dwustronnych kontaktów, o których poinformowała EKA Chemicals, Komisja wspomina o spotkaniu między EKA Chemicals i skarżącą w dniu 2 listopada 1994 r. w Göteborgu, którego uczestnicy według EKA Chemicals „omawiali rynek NW w Europie” (motyw 111 zaskarżonej decyzji).

116 Należy jednak wskazać, że sama ta informacja, sformułowana w sposób ogólnikowy, nie wystarcza, aby ustalić niezgodny z prawem charakter tego spotkania, który został zakwestionowany przez skarżącą. Powołanie się przez Komisję na inne oświadczenia EKA Chemicals, które nie odnoszą się w sposób wyraźny do tego spotkania, lecz jedynie informują, że „począwszy od lat dziewięćdziesiątych spotkania między EKA [Chemicals] i [skarżącą] dotyczyły głównie ogólnych kwestii dotyczących rynku, takich jak informacje o cenach, prognozy dotyczące rynku itd.”, również nie stanowi dowodzi tego, że przedmiot tego spotkania był niezgodny z prawem (motyw 113 i przypis na dole strony 84 zaskarżonej decyzji).

117 Wreszcie choć Komisja stwierdziła, że oświadczenia Degussy są poparte oświadczeniami Arkemy na temat spotkań odbytych w 1995 r., zgodnie z którymi w szczególności „model podziału między producentów był przedmiotem rozmów bez wątpienia od 1994–1995 r.” (motywy 104, 115 zaskarżonej decyzji), należy jednak zauważyć, iż te ostatnie oświadczenia dotyczą wielostronnych spotkań w „kwietniu lub w maju 1995 r.” (motyw 115 zaskarżonej decyzji) oraz spotkań, które nastąpiły po nich, a zatem – nie mogą stanowić potwierdzenia oświadczeń Degussy w sprawie uczestnictwa skarżącej w naruszeniu w okresach poprzedzających.

118 Z powyższych rozważań wynika, że informacje przedstawione w motywach 104–115 i 351 zaskarżonej decyzji, rozpatrywane jako całość, nie stanowią zbioru poszlak wystarczającego, aby uzasadnić twierdzenie Komisji dotyczące uczestnictwa skarżącej w naruszeniu w okresie od dnia 31 stycznia 1994 r. do maja 1995 r.

119 Po pierwsze, oświadczenia Degussy przywołane w motywach 104 i 105 zaskarżonej decyzji same w sobie nie wystarczają bowiem, aby ustalić, że skarżąca brała udział w działaniach noszących znamiona zmowy od 1994 r., a po drugie, pozostałe informacje przywołane w motywach 106–115 i 351 zaskarżonej decyzji nie dostarczają wystarczającego dowodu na poparcie tych oświadczeń w odniesieniu do niezgodnych z prawem kontaktów sprzed maja 1995 r.

120 Należy zatem uwzględnić zastrzeżenie skarżącej dotyczące błędu w ocenie okoliczności faktycznych, jeżeli chodzi o jej uczestnictwo w naruszeniu od dnia 31 stycznia 1994 r. do maja 1995 r.

– W przedmiocie okresu od maja 1995 r. do sierpnia 1997 r.

121 W zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że przedsiębiorstwa będące jej adresatami, między innymi skarżąca, uczestniczyły w złożonym kartelu, stanowiącym zbiór porozumień i uzgodnionych praktyk, których celem było ograniczenie konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Jego głównymi elementami były wymiana informacji na temat rynków, ograniczenie produkcji i zdolności produkcyjnych, podział rynków i ustalanie cen (motyw 337 zaskarżonej decyzji).

122 W szczególności, jeżeli chodzi o początkowy okres kartelu, Komisja wskazała między innymi, że uczestnicy kartelu spotykali się regularnie, co najmniej od dnia 31 stycznia 1994 r., w celu wymiany wrażliwych informacji na temat rynków i omawiania wolumenów produkcji, ich możliwego ograniczenia, lub możliwości zapobieżenia pojawieniu się na rynku nowych zdolności produkcyjnych (motyw 304 zaskarżonej decyzji), oraz że te potajemne kontakty, które doprowadziły do zawarcia stanowczych porozumień w sprawie cen i podziału rynku, mogły być uważane za stanowiące część jednego tajnego planu (motyw 305 zaskarżonej decyzji).

123 Ponadto Komisja stwierdziła, iż ta wymiana informacji na temat wolumenów sprzedaży, cen i klientów w początkowym okresie kartelu miała charakter umożliwiający odnośnym przedsiębiorstwom uwzględnienie tych informacji przy określaniu ich własnego zachowania na rynku, wobec czego można domniemywać, że informacje wymieniane z konkurentami były brane przez te przedsiębiorstwa przy określaniu ich własnego zachowania na rynku (motyw 308 zaskarżonej decyzji).

124 Wobec tego Komisja stwierdziła, że „nawet jeśli nie osiągnęło etapu, na którym można określić porozumienie [w ścisłym tego słowa znaczeniu] jako zawarte, [omawiane zachowanie] można co najmniej określić […] jako podlegający zakazowi przewidzianemu w art. 81 ust. 1 [WE] […] zbiór potajemnych zachowań, których różne formy miały wszelkie cechy porozumienia lub uzgodnionej praktyki” (motyw 309 zaskarżonej decyzji).

125 Na poparcie tych twierdzeń, jeżeli chodzi o okres od maja 1995 r. do sierpnia 1997 r., Komisja wymieniła następujące okoliczności faktyczne:

– wielostronne spotkanie w kwietniu lub w maju 1995 r. w Paryżu zostało zorganizowane, aby nawiązać stałe kontakty między konkurentami, ponieważ Degussa i skarżąca wyraziły wolę, aby utrwalić, w miarę możliwości, zajmowane na rynku pozycje (motywy 115–117 zaskarżonej decyzji);

– dwustronne kontakty przy okazji zgromadzenia CEFIC w dniu 11 lub 12 maja 1995 r. w Dreźnie dotyczyły obniżenia cen spodziewanego ze względu na ukończenie prac nad nowymi urządzeniami produkcyjnymi (motywy 118, 119 zaskarżonej decyzji);

– dwustronne spotkania w czerwcu 1995 r. między Atofiną i Air Liquide (motyw 120 zaskarżonej decyzji), między Atofiną i Degussą (motyw 121 zaskarżonej decyzji) oraz między Degussą i EKA Chemicals (motyw 122 zaskarżonej decyzji) były poświęcone rozmowom na temat nadwyżek zdolności produkcyjnych na rynku NW i możliwości współpracy między producentami, prowadzone na podstawie tabeli przedstawiającej szczegółowe dane odnoszące się do poszczególnych klientów i producentów, która zawierała dane dotyczące skarżącej;

– ogólnie rzecz biorąc, w okolicach 1995 r. szereg propozycji dotyczących wolumenów sprzedaży i kontrolowania nadwyżek zdolności produkcyjnych „było w obiegu” przez ponad rok i stanowiło przedmiot rozmów między Atofiną, Degussą i skarżącą (motywy 123, 124 zaskarżonej decyzji);

– spotkanie między Atofiną, Degussą i Chemoxal w Paryżu w dniu 23 października 1995 r. dotyczyło między innymi szacunkowej propozycji ograniczenia nowych zdolności produkcyjnych, między innymi związanych z nową fabryką skarżącej, oraz propozycji porozumienia w sprawie cen (motywy 126, 127 zaskarżonej decyzji);

– producenci zostali podzieleni na dwie grupy, „A” i „B”, koordynowane odpowiednio przez skarżącą i przez Degussę, przy czym grupa „B” miała podzielić między siebie udziały w rynku określone przez grupę „A”, zrzeszającą „liderów rynku”, czyli Degussę i skarżącą oraz przedsiębiorstwa skandynawskie – EKA Chemicals i Kemirę (motywy 130, 131 zaskarżonej decyzji);

– spotkanie grupy „B” w dniu 31 października 1995 r. w Mediolanie dotyczyło „podstaw modelu umożliwiającego podział wzrostu”, a w notatkach poczynionych przy tej okazji jest między innymi mowa o informacjach na temat skarżącej (motywy 132, 133 zaskarżonej decyzji);

– dwustronne kontakty, w których uczestniczyła między innymi skarżąca przy okazji zgromadzenia CEFIC w dniach 21 i 22 listopada 1995 r. w Brukseli oraz spotkanie we Włoszech wiązały się z wymianą informacji na temat rynku i określeniem poziomu cen NW na następny rok, które jednak nie były przestrzegane (motywy 134, 136 zaskarżonej decyzji);

– dwustronne spotkanie między Atofiną i skarżącą na początku 1996 r. w Paryżu miało na celu porównanie stanowisk grup „A” i „B” (motyw 139 zaskarżonej decyzji);

– spotkania przy okazji zgromadzeń CEFIC z udziałem skarżącej w dniu 24 maja 1996 r. w Göteborgu i w dniu 27 listopada 1996 r. w Brukseli dotyczyły szacunkowych propozycji na temat podziału rynku i na temat cen, nie doprowadziły jednak do szczegółowego porozumienia (motywy 141–145 zaskarżonej decyzji);

– liczne dwustronne kontakty w latach 1996 i 1997, między innymi spotkanie między EKA Chemicals i skarżącą w kwietniu lub w maju 1997 r. w Kopenhadze, w ramach którego skarżąca zapytała, czy EKA Chemicals byłaby gotowa przyłączyć się do innych producentów w ich wspólnym wysiłku na rzecz ograniczenia zdolności produkcyjnych (motywy 154, 155 zaskarżonej decyzji);

– spotkania w dniu 28 lub 29 maja 1997 r., przy okazji zgromadzenia CEFIC w Sewilli, w których uczestniczyli razem członkowie grup „A” i „B”, dotyczyły rozczłonkowanego modelu podziału rynku NW, jednak nie wypracowano żadnego ostatecznego porozumienia i rozmowy zostały przesunięte na sierpień 1997 r. (motywy 156–167 zaskarżonej decyzji);

– po wspomnianych spotkaniach latem 1997 r. miały miejsce dwustronne kontakty między skarżącą, EKA Chemicals i Degussą (motywy 168–170 zaskarżonej decyzji).

126 Skarżąca nie zaprzecza ani temu, że wspomniane kontakty rzeczywiście miały miejsce, ani treści rozmów opisanej we wskazanych motywach zaskarżonej decyzji.

127 Uważa ona jednak, że te okoliczności nie pozwalają na stwierdzenie istnienia porozumienia lub uzgodnionej praktyki przed dniem wielostronnego spotkania w sierpniu 1997 r. w Brukseli, które doprowadziło do stanowczego porozumienia w sprawie podniesienia cen NW (motywy 171–174 zaskarżonej decyzji) i jest przez nią uważane za początek jej uczestnictwa w naruszeniu.

128 Przede wszystkim skarżąca podnosi, powołując się na okoliczności, o których mowa w motywach 115–170 zaskarżonej decyzji, że do czasu wspomnianego spotkania w sierpniu 1997 r. uczestnicy rozmów nie zdołali zawrzeć porozumienia w sprawie podziału rynków ani w sprawie cen i nie rozpoczęli uzgodnionych praktyk.

129 W tym względzie twierdzi ona, że Komisja oparła się na błędnej interpretacji pojęcia porozumienia i pojęcia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE i popełniła błąd w ocenie okoliczności faktycznych.

130 Jeżeli chodzi o zarzucany Komisji błąd w ocenie okoliczności faktycznych, należy przypomnieć, że w wypadku złożonego naruszenia Komisja nie ma obowiązku precyzyjnego zakwalifikowania każdego stwierdzonego zachowania jako porozumienia lub uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, ponieważ chodzi o formy zmowy mające taki sam charakter. Nie można ponadto wymagać od Komisji, by precyzyjnie zakwalifikowała naruszenie jako porozumienie lub uzgodnioną praktykę w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, skoro i tak jedna i druga forma naruszenia jest przewidziana we wspomnianym postanowieniu (zob. pkt 90, 91 powyżej).

131 W niniejszym przypadku nie można zatem z prawnego punktu widzenia zarzucić Komisji, że określiła wszystkie omawiane zachowania jako wykazujące wszelkie konstytutywne „cechy porozumienia i/lub uzgodnionej praktyki”, o ile zachowania te mogły zostać uznane za stanowiące jedną z tych dwóch postaci zmowy, o których mowa w art. 81 ust. 1 WE.

132 Co się tyczy zarzucanego Komisji błędu w ocenie okoliczności faktycznych, skarżąca twierdzi w istocie, że przed sierpniem 1997 r. konkurenci, po pierwsze, nie doszli do porozumienia w sprawie konkretnego zachowania na rynku, i po drugie, nie podjęli współpracy w postaci, którą można uznać za uzgodnioną praktykę.

133 Skarżąca odnosi się w szczególności do przedstawionych w zaskarżonej decyzji informacji, według których w 1996 r. rozmowy „ciągnęły się od roku” i wydawało się, że „nastąpił w nich impas”. Podkreśla ona, że jeszcze w maju 1997 r. „brak zaufania był dodatkowym powodem niedojścia do porozumienia w sprawie utrzymania status quo w zakresie udziałów w rynku”, ponieważ „najmniejsi producenci głosowali przeciwko określeniu udziałów w rynku” (motywy 140, 142, 164 zaskarżonej decyzji).

134 Choć zaś okoliczności przytoczone przez skarżącą wskazują na to, że producenci uczestniczący w spotkaniach w okresie pomiędzy majem 1995 r. i sierpniem 1997 r. nie zdołali zawrzeć porozumienia „w ścisłym tego słowa znaczeniu”, co Komisja przyznała sama w motywie 309 zaskarżonej decyzji, niemniej przez dłuższy czas regularnie prowadzili oni rozmowy na temat takiego porozumienia.

135 Z okoliczności faktycznych, które nie zostały zakwestionowane przez skarżącą, wynika bowiem, że w wyniku powtarzających się zaproszeń kierowanych przez Degussę i skarżącą do ich konkurentów na rynku NW w maju 1995 r. odbyły się spotkania mające na celu nawiązanie stałych kontaktów między konkurentami. Uczestnicy rozmawiali o tendencjach na rynkach i o nowych podmiotach wchodzących na rynek europejski, ponieważ Degussa i skarżąca chciały, aby zajmowane pozycje na rynku pozostały tak stabilne, jak tylko możliwe (motywy 115–117 zaskarżonej decyzji).

136 W okresie między majem 1995 r. i sierpniem 1997 r. regularnie prowadzone były rozmowy, których tematem były propozycje dotyczące limitów sprzedaży i kontrolowania nadwyżek zdolności produkcyjnych (motywy 123, 124 zaskarżonej decyzji), szacunkowa propozycja ograniczenia nowych zdolności produkcyjnych, w tym między innymi zdolności skarżącej, oraz propozycja porozumienia w sprawie cen (motywy 126, 127 zaskarżonej decyzji), „podstawy modelu umożliwiającego podział wzrostu” (motywy 132, 133 zaskarżonej decyzji), szacunkowe propozycje podziału rynku i porozumienie w sprawie cen (motywy 143–145 zaskarżonej decyzji), wspólny wysiłek na rzecz ograniczenia zdolności produkcyjnych (motywy 154, 155 zaskarżonej decyzji), a także model podziału rynku NW na segmenty (motywy 159–167 zaskarżonej decyzji).

137 Treść tych rozmów, która nie została zakwestionowana przez skarżącą, jasno dowodzi istnienia wspólnej woli ograniczenia konkurencji.

138 Odbycie tego ciągu następujących po sobie regularnych spotkań, w trakcie których przedsiębiorstwa omawiały plany ograniczenia nowych zdolności produkcyjnych, podział udziałów w rynku i porozumienie w sprawie cen, nie byłoby bowiem możliwe, gdyby w tamtym okresie wśród uczestników tych spotkań nie istniała wspólna wola ustabilizowania rynku przy wykorzystaniu środków ograniczających konkurencję (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑21/99 Dansk Rørindustri przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1681, pkt 46).

139 Ze względu na to, że wspomnianym rozmowom wyraźnie przyświecała wspólna wola uczestników, aby porozumieć się co do samej zasady ograniczenia konkurencji, stwierdzenia tego nie może podważyć okoliczność, iż konkretne elementy planowanego ograniczenia były przedmiotem negocjacji pomiędzy uczestnikami aż do sierpnia 1997 r., i że stanowcze porozumienie z sierpnia 1997 r. dotyczące wspólnego podniesienia cen NW zawierało ustalenia różniące się od tych, które były przedmiotem dyskusji w trakcie wcześniejszych spotkań.

140 Zaangażowanie skarżącej w te mające znamiona zmowy kontakty wynika zresztą wyraźnie z jej aktywnego udziału w rozmowach. Uczestniczyła ona w większości spotkań w omawianym okresie, „dokonując syntezy” propozycji (motywy 123, 124 zaskarżonej decyzji) i koordynując grupę złożoną z „liderów rynku” (motywy 130, 131 zaskarżonej decyzji).

141 W tym względzie powołanie się przez skarżącą na okoliczność, że podczas spotkania, które miało miejsce w maju 1997 r. (motyw 162 zaskarżonej decyzji), jej przedstawiciel „wyszedł trzaskając drzwiami, […] zirytowany żądaniami małych producentów”, nie stanowi przesłanki pozwalającej stwierdzić, że jego udział w tym spotkaniu, ani, a fortiori, w całości omawianych kontaktów, wolny był od zamysłu antykonkurencyjnego.

142 W świetle powyższych rozważań Komisja słusznie uznała, że stanowiące początkowy etap kartelu omawiane zachowania, w których uczestniczyła skarżąca, wpisywały się w ten sam antykonkurencyjny plan i wobec tego podlegały zakazowi, o którym mowa w art. 81 ust. 1 WE.

143 Po pierwsze bowiem należy przypomnieć, że można uznać, iż porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte, jeżeli istnieje zgodność woli co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli konkretne elementy planowanego ograniczenia stanowią jeszcze przedmiot negocjacji (zob. pkt 86 powyżej).

144 W niniejszym przypadku skarżąca nie może zatem skutecznie podnosić, że o ile przedsiębiorstwa nie umówiły się, aby przyjąć konkretny sposób postępowania na rynku, omawiane zachowania stanowią co najwyżej zwykły zamiar ograniczenia konkurencji, nie wchodzący w zakres form zmowy, o których mowa w art. 81 ust. 1 WE.

145 Ze względu na to, że przedstawione powyżej elementy wskazują na to, iż konkurenci mieli już wspólny plan, którego celem było zawarcie antykonkurencyjnego porozumienia, rozmowy te powinny być uważane za wykraczające poza sam zamiar czy próbę zawarcia porozumienia.

146 Po drugie należy wskazać, że kontakty, które miały miejsce w omawianym okresie, mogły w każdym razie zostać uznane za wchodzące w zakres art. 81 ust. 1 WE jako uzgodniona praktyka.

147 Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem fakt przekazania swoim konkurentom informacji w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia wystarcza, aby dowieść istnienia uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 WE (zob. pkt 89 powyżej).

148 W tym względzie, nawet jeśli Komisja nie jest w stanie udowodnić, że przedsiębiorstwa zawarły porozumienie w ścisłym znaczeniu tego słowa, aby stwierdzić naruszenie art. 81 ust. 1 WE, wystarczy, iż ci konkurenci nawiązali bezpośrednie kontakty w celu „ustabilizowania rynku” (zob. podobnie ww. w pkt 89 wyrok w sprawie BPB przeciwko Komisji, pkt 170).

149 Wobec powyższych uwag należy oddalić tezę skarżącej, jakoby przekazywanie informacji konkurentom mogło być uznane za uzgodnioną praktykę wyłącznie wówczas, kiedy antykonkurencyjne porozumienie zostało już zawarte i negocjacje toczą się jedynie w celu umożliwienia jego wykonania.

150 W niniejszym przypadku Komisja ustaliła, że skarżąca uczestniczyła w pewnej liczbie spotkań z jej konkurentami i że w trakcie tych spotkań wymieniane były informacje na temat sytuacji na rynku, omawiany był poziom cen, a uczestnicy przedstawiali strategie handlową, którą zamierzali przyjąć na rynku. Ponadto zostało ustalone, że wspomniana wymiana informacji służyła przygotowaniu porozumienia w sprawie podziału rynku lub w sprawie cen, a zatem jej cel był w sposób oczywisty antykonkurencyjny.

151 Wobec tego Komisja słusznie mogła stwierdzić, że skarżąca brała udział w uzgodnionej praktyce mającej na celu ograniczenie konkurencji.

152 Stwierdzenia tego nie podważa argument skarżącej, jakoby prowadzenie przez konkurentów uzgodnionych praktyk było nie do pomyślenia, zważywszy na brak wzajemnego zaufania między nimi.

153 Różnice stanowisk uczestników, a nawet brak zaufania między nimi, same w sobie nie wystarczają, aby wykluczyć istnienie uzgodnień, które można uznać za uzgodnioną praktykę. Argumenty skarżącej nie podważają natomiast okoliczności faktycznych ustalonych przez Komisję, z których wynika, że – pomimo pewnego braku zaufania między nimi – konkurenci w omawianym okresie spotykali się regularnie i wymieniali informacje na temat sytuacji na rynku i na temat swojej strategii handlowej w celu przygotowania antykonkurencyjnego porozumienia.

154 Wbrew twierdzeniom skarżącej nie można zarzucić Komisji tego, iż nie ustaliła, że wymieniane informacje, zważywszy na ich treść, mogły zostać wykorzystane w celach antykonkurencyjnych.

155 Antykonkurencyjny cel omawianego postępowania wynika bowiem jasno z charakteru informacji wymienianych na spotkaniach w tym okresie, które to informacje zawierały liczby dotyczące sprzedaży w latach poprzedzających i prognozy na przyszłość (motyw 120 zaskarżonej decyzji), oraz z treści omawianych propozycji, odnoszących się do utrzymania status quo na rynku, podziału nowych zdolności produkcyjnych i określenia poziomu cen NW (zob. przykładowo motywy 115, 127, 133, 136, 144 zaskarżonej decyzji).

156 Komisja ustaliła zatem w wymagany prawem sposób, że ze względu na to, iż omawiana wymiana informacji służyła „przygotowaniu gruntu” dla podwyższenia cen i dla praktyk polegających na podziale rynku, które z tego wynikły, stanowiła formę zmowy, o której mowa w art. 81 ust. 1 WE.

157 Z powyższych rozważań wynika, że Komisja słusznie stwierdziła, iż sporne zachowania mogły zostać uznane za podlegające zakazowi przewidzianemu w art. 81 ust. 1 WE ze względu na to, że stanowiły część całości stanowiącej porozumienie „lub” uzgodnioną praktykę (motywy 308, 309 zaskarżonej decyzji).

158 Jeśli chodzi o argument skarżącej dotyczący tego, że rynek NW pozostawał konkurencyjny do sierpnia lub września 1997 r. ze względu na to, iż ceny NW znacznie spadły na początku 1997 r., należy przypomnieć, że, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, aby zastosować art. 81 ust. 1 WE zbyteczne jest uwzględnienie rzeczywistych skutków porozumienia lub uzgodnionej praktyki, jeżeli okazuje się, że naruszenie miało na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku (wyroki Trybunału: z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie C‑510/06 P Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑1843, pkt 140; z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawie C‑8/08 T‑Mobile Netherlands i.in., Zb.Orz. s. I‑4529, pkt 29).

159 W niniejszym przypadku Komisja nie miała obowiązku uwzględnienia rzeczywistych skutków tych zachowań ze względu na to, iż stwierdziła, że skarżąca uczestniczyła w antykonkurencyjnym porozumieniu lub uzgodnionej praktyce, których celem było ograniczenie konkurencji na rynku NW.

160 W każdym razie, w szczególności w odniesieniu do uzgodnionej praktyki, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem należy domniemywać, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, który muszą przedstawić zainteresowane podmioty, że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami (ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 118, 121; ww. w pkt 55 wyrok w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 161, 162).

161 W tym względzie, nawet przy założeniu, iż zostałoby ustalone, że te zachowania w okresie, którego dotyczyły, nie miały wpływu na ceny, nie prowadziłoby to do podważenia zgodności z prawem oceny Komisji.

162 W szczególności okoliczność, że uzgodniona praktyka nie miała bezpośredniego wpływu na poziom cen, nie stoi na przeszkodzie temu, aby móc stwierdzić, iż ograniczała ona konkurencję między przedsiębiorstwami, których dotyczyła, między innymi poprzez wyeliminowanie presji konkurencyjnej (zob. podobnie ww. w pkt 138 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri przeciwko Komisji, pkt 139–140).

163 Argument skarżącej, jakoby Komisja pominęła dowód w postaci okoliczności, iż rynek pozostawał konkurencyjny w okresie, którego dotyczyły omawiane zachowania, jest wobec tego nieskuteczny.

164 Co się tyczy argumentu skarżącej, jakoby okoliczności faktyczne przywołane w zaskarżonej decyzji w odniesieniu do omawianego okresu dotyczyły w przeważającym zakresie rynku NW, nie zaś rynku NBS, należy przypomnieć, że podstawą zaskarżonej decyzji jest stwierdzenie jednolitego naruszenia dotyczącego dwóch rynków właściwych (motywy 328 i następne zaskarżonej decyzji), którego to stwierdzenia skarżąca w niniejszej sprawie nie kwestionuje.

165 Ze względu na to zaś, że Komisja uznała przedmiotowy kartel za jednolite naruszenie, nie była zobowiązana do wskazania, w ramach tej kwalifikacji, odmiennego czasu trwania działań, które dotyczyły wyłącznie rynku NBS. Ze względu na to, że nie chodzi tu o odrębne naruszenia, nie miała też obowiązku uwzględnienia tej różnicy przy określaniu czasu trwania naruszenia rozpatrywanego jako całość.

166 Podział ciągłego zachowania charakteryzującego się tym samym pojedynczym celem na kilka odrębnych naruszeń z uwagi na to, że praktyki kartelowe różniły się, jeżeli chodzi o ich intensywność, w zależności od danego rynku, byłby bowiem sztuczny. Takie okoliczności należy brać pod uwagę wyłącznie przy ocenie wagi naruszenia i, w odpowiednim przypadku, przy ustalaniu kwoty grzywny (zob. analogicznie ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 90).

167 W niniejszym przypadku, zgodnie z powyższymi uwagami, Komisja wskazała, że jeżeli chodzi o ustalenie wysokości grzywny, wzięła pod uwagę okoliczność, iż w przypadku NBS kartel rozpoczął się później niż miało to miejsce w przypadku NW i wcześniej został zakończony (motyw 331 zaskarżonej decyzji).

168 Argument skarżącej dotyczący niewystarczających dowodów na antykonkurencyjne działania na rynku NBS w odniesieniu do omawianego okresu jest zatem nieskuteczny.

169 Wreszcie ponieważ skarżąca nie wykazała, że Komisja w zaskarżonej decyzji naruszyła prawo przy stosowaniu art. 81 ust. 1 WE, należy oddalić również ten jej argument – oparty w istocie na tej samej przesłance – zgodnie z którym Komisja dokonała rozszerzającej wykładni tego przepisu, z naruszeniem zasady legalności kar.

170 W świetle powyższych rozważań zastrzeżenie dotyczące stwierdzenia naruszenia w okresie od maja 1995 r. do sierpnia 1997 r. nie może zostać uwzględnione.

– W przedmiocie okresu od dnia 18 maja do dnia 31 grudnia 2000 r.

171 Co się tyczy końcowego okresu naruszenia, w motywie 356 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że art. 81 ust. 1 WE ma zastosowanie do kartelu, którego skutki utrzymują się po jego formalnym zaprzestaniu, i że dzieje się tak między innymi w przypadku, kiedy przedsiębiorstwa nie rezygnują ze stosowania cen referencyjnych uzgodnionych na spotkaniach kartelu.

172 Odnosząc te uwagi do niniejszego przypadku Komisja wskazała, że według oświadczeń Arkemy, zgodnymi z innymi dowodami, podczas wielostronnego spotkania, które miało miejsce w Turku w dniu 18 maja 2000 r., osiągnięty został ogólny konsensus w sprawie utrzymania poziomu cen przez cały rok 2000 i że wobec tego można było uznać, iż skutek dotyczący cen utrzymywał się co najmniej w drugiej połowie roku 2000 (motyw 357 zaskarżonej decyzji). Dzień 31 grudnia 2000 r. został zatem przyjęty jako data zakończenia naruszenia, między innymi w przypadku skarżącej (motyw 360 zaskarżonej decyzji).

173 Skarżąca twierdzi w istocie, że Komisja naruszyła prawo i popełniła błąd w ocenie okoliczności faktycznych, uznając, że kartel trwał nadal po spotkaniu w dniu 18 maja 2000 r.

174 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 81 WE ma również zastosowanie do porozumień, których skutki utrzymują się po ich formalnym zaprzestaniu (wyrok Trybunału z dnia 3 lipca 1985 r. w sprawie T‑14/89 Montedipe przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1155, pkt 231).

175 W szczególności Komisja mogła zgodnie z prawem stwierdzić, że skutki kartelu utrzymywały się po formalnym zakończeniu jego spotkań, ponieważ przewidziane w trakcie tych spotkań podniesienie cen dotyczyło okresu późniejszego (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02 Bolloré i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, pkt 186).

176 W niniejszej sprawie ze względu na to, iż Komisja ustaliła, że spotkanie w dniu 18 maja 2000 r. doprowadziło do osiągnięcia ogólnego konsensusu w sprawie utrzymania poziomu cen w drugiej połowie roku 2000, mogła ona słusznie stwierdzić, że skutki kartelu utrzymywały się do dnia 31 grudnia 2000 r.

177 Tego wniosku nie podważają argumenty skarżącej dotyczące, w pierwszej kolejności, niewystarczającego charakteru dowodów przedstawionych przez Komisję.

178 Należy wskazać, iż skarżąca nie kwestionuje tego, że omawiane nieformalne spotkanie odbyło się, ani tego, że wzięła w nim udział. W tym względzie niesłusznie twierdzi ona, że wzmianka na temat „konsensusu” w oświadczeniach Arkemy nie świadczy o istnieniu wspólnej woli uczestników w sprawie utrzymania skutków porozumienia. Argumentowi temu przeczy bowiem brzmienie tych oświadczeń, które informują o odbyciu „końcowych rozmów” na temat cen na dzień 1 stycznia 2001 r. i o istnieniu „ogólnego konsensusu” w sprawie utrzymania ich poziomu (motyw 282 zaskarżonej decyzji).

179 Również niesłusznie skarżąca powołuje się na rzekomą sprzeczność pomiędzy informacją Arkemy na temat konsensusu w sprawie cen i innymi jej oświadczeniami, zgodnie z którymi spotkanie w Turku było „okazją dla niektórych producentów, aby pokazać, że czasy się zmieniły” oraz „zasygnalizować zaprzestanie współpracy i tym samym zakończyć kontrolowane regulowanie rynku”. Te ostatnie oświadczenia, dotyczące zamiaru zaprzestania antykonkurencyjnego zachowania i tym samym sygnalizujące formalne zakończenie kartelu, nie zaprzeczają istnieniu konsensusu w sprawie utrzymania do końca roku jego skutków.

180 Ponadto wbrew twierdzeniom skarżącej, oświadczenia Arkemy są zgodne z innymi elementami akt sprawy, między innymi z potwierdzoną przez szereg przedsiębiorstw i niezakwestionowaną przez skarżącą informacją, iż w ramach spotkań mających miejsce przy okazji odbywających się dwa razy do roku zgromadzeń CEFIC były zazwyczaj ustalane ceny na okres kolejnych sześciu miesięcy (motyw 357 zaskarżonej decyzji).

181 W tym względzie należy wskazać, że wobec istnienia zbioru spójnych poszlak świadczącego o istnieniu kartelu potrzebne jest naprawdę przekonujące wyjaśnienie, aby udowodnić, że podczas danego spotkania wydarzyły się rzeczy całkowicie różne od tego, co działo się podczas wcześniejszych spotkań, chociaż na wszystkich spotkania gromadził się ten sam krąg uczestników, towarzyszyły im jednakowe okoliczności zewnętrzne i niezaprzeczalnie miały one ten sam cel [opinia sędziego B. Vesterdorfa pełniącego funkcję rzecznika generalnego w sprawie T‑1/89 Rhône-Poulenc przeciwko Komisji (wyrok Sądu z dnia 24 października 1991 r., Rec. s. II‑867, II‑954)].

182 W każdym razie informacja, jakoby szereg konkurentów pozostawało w zmowie co najmniej do końca 2000 r., pomimo jej formalnego zaprzestania, jest poparta istnieniem określonych kontaktów dwustronnych, które były kontynuowane po spotkaniu w dniu 18 maja 2000 r. (motyw 357 zaskarżonej decyzji).

183 Argument skarżącej zmierzający do wykazania zgodnego z prawem charakteru jednego z tych kontaktów, to znaczy jej spotkania z FMC Foret, nie może w tym względzie podważyć twierdzenia Komisji dotyczącego utrzymywania się skutków kartelu, które to twierdzenie nie jest oparte na tym pojedynczym fakcie, stanowiącym jedynie drugorzędny element zbioru poszlak przywołanego przez Komisję.

184 Skarżąca nie może również skutecznie podnosić, że w trakcie dwustronnego spotkania z Degussą w czerwcu 2000 r. (motywy 283–285 zaskarżonej decyzji) poinformowała, iż „nie było dłużej możliwe dokonywanie, w oparciu o rozmowy między producentami na rynku, podziału zdolności produkcyjnych i ich realokacji”.

185 W tym względzie wystarczy wskazać, że stanowisko wyrażone przez skarżącą podczas dwustronnego spotkania, które może być zresztą interpretowane jako stwierdzenie trudności w utrzymaniu kartelu, wcale nie dowodzi tego, że publicznie zdystansowała się ona od naruszenia, kończąc tym samym swoje uczestnictwo w kartelu.

186 Z rozważań tych wynika, iż Komisja ustaliła w wymagany prawem sposób, że spotkanie w dniu 18 maja 2000 r. doprowadziło do ogólnego konsensusu w sprawie utrzymania poziomu cen w drugiej połowie roku 2000, a zatem – że skutki kartelu utrzymywały się w drugiej połowie roku 2000.

187 Wniosku tego nie podważa argumentacja skarżącej dotycząca, w drugiej kolejności, braku analizy rzeczywistych cen stosowanych na rynku w rozpatrywanym okresie oraz istnienia w aktach sprawy wskazówek co do konkurencyjnego charakteru rynku.

188 Aby móc stwierdzić, iż skutki kartelu utrzymywały się w drugiej połowie roku 2000, Komisja nie była bowiem zobowiązana ustalić, że kartel miał rzeczywisty wpływ na stosowane ceny, ponieważ ustaliła, że poziom cen, będący przedmiotem ogólnego konsensusu osiągniętego podczas omawianego spotkania, miał obowiązywać w drugiej połowie roku 2000 (zob. podobnie ww. w pkt 175 wyrok w sprawie Bolloré i in. przeciwko Komisji, pkt 186)

189 Ze względu na to, że twierdzenie to jest oparte na dokonanym w wymagany prawem sposób ustaleniu dotyczącym istnienia wspólnej woli stron, aby utrzymać skutki kartelu pomimo jego formalnego zaprzestania, Komisja, wbrew twierdzeniom skarżącej, nie dokonała odwrócenia ciężaru dowodu, a wobec tego – nie postąpiła w sposób sprzeczny z zasadą domniemania niewinności.

190 W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że podnoszone przez skarżącą argumenty nie podważyły twierdzenia Komisji, zgodnie z którym naruszenie trwało do dnia 31 grudnia 2000 r.

191 Również to zastrzeżenie nie może zatem zostać uwzględnione.

192 Po zbadaniu zarzutów pierwszego i drugiego należy stwierdzić, że Komisja nie ustaliła w wymagany prawem sposób, iż skarżąca uczestniczyła w naruszeniu w okresie od dnia 31 stycznia 1994 r. do maja 1995 r.

193 W pozostałym zakresie zarzuty pierwszy i drugi należy oddalić.

194 Wobec tego należy stwierdzić nieważność art. 1 lit. m) zaskarżonej decyzji, w zakresie w jakim Komisja stwierdziła uczestnictwo skarżącej w naruszeniu przed majem 1995 r., i zmienić kwotę grzywny nałożonej na skarżącą w art. 2 lit. h) zaskarżonej decyzji w celu uwzględnienia ograniczonego czasu trwania jej uczestnictwa w naruszeniu. Konkretne konsekwencje tej zmiany zostaną wyjaśnione w pkt 440 i 441 poniżej.

W przedmiocie rzekomego naruszenia prawa do obrony

Argumenty stron

195 W ramach zarzutu piątego skarżąca podnosi, że Komisja odmówiła jej dostępu, po pierwsze, do części zawartych w aktach sprawy dokumentów dostarczonych przez Degussę, i po drugie, do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonych przez pozostałe przedsiębiorstwa, których to pismo dotyczyło. Zdaniem skarżącej odmowa ta stanowiła naruszenie jej prawa do obrony oraz art. 27 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).

196 W pierwszej kolejności skarżąca wskazuje, że miała ograniczony dostęp do dokumentów dostarczonych przez Degussę, zawierających jej miesięczne wewnętrzne raporty dotyczące rynku NW w 2000 r. Według skarżącej Komisja naruszyła prawo i popełniła błąd w ocenie odmawiając jej pełnego dostępu do tych dokumentów.

197 Wspomniane informacje według skarżącej nie mogą być obiektywnie uważane za poufne, ponieważ chodzi o raporty przedstawiające strategie krótkoterminowe sprzed co najmniej pięciu lat. Jeżeli chodzi o porównywalne informacje skarżącej, Komisja uznała, że po upływie trzech lat nie mogły być one dłużej uważane za poufne.

198 Ponadto poufny charakter dokumentu nie stanowi bezwzględnej przeszkody dla jego ujawnienia. Prawo skarżącej do obrony powinno było przeważyć nad poufnością danych. Według skarżącej istniała możliwość podjęcia właściwych środków w celu ochrony poufności informacji.

199 Dokument Degussy miał według skarżącej istotne znaczenia dla stwierdzenia, czy doszło do popełnienia naruszenia po spotkaniu w Turku w dniu 18 maja 2000 r., a wobec tego był on niezbędny dla obrony skarżącej. Fragmenty dokumentów Degussy dotyczących 2000 r. miały wskazywać na to, że rynek był konkurencyjny, co mogłoby pomóc odeprzeć twierdzenie o wystąpieniu naruszenia w tym okresie.

200 W drugiej kolejności skarżąca twierdzi, że Komisja naruszyła art. 27 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz jej prawo do obrony, odmawiając jej dostępu do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonych przez pozostałe przedsiębiorstwa, których to pismo dotyczyło.

201 Zdaniem skarżącej Komisja niesłusznie stwierdziła, że taki dostęp nie był wymagany zgodnie z prawem europejskim. Według skarżącej we wcześniejszych postępowaniach Komisja udostępniała odpowiedzi na pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Punkt 27 komunikatu Komisji dotyczącego zasad dostępu do akt Komisji w sprawach na mocy art. 81 [WE] i 82 [WE], art. 53, 54 i 57 porozumienia EOG oraz rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004 (Dz.U. 2005, C 325, s. 7) jest zdaniem skarżącej niezgodny z prawem, ponieważ co do zasady wyklucza on dostęp do wspomnianych odpowiedzi.

202 Skarżąca twierdzi, że odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielone przez pozostałe przedsiębiorstwa, których to pismo dotyczyło, mogłyby stanowić potwierdzenie jej stanowiska w sprawie czasu trwania naruszenia, ponieważ te pozostałe przedsiębiorstwa również zakwestionowały daty rozpoczęcia i zakończenia naruszenia, a w szczególności – kontynuowanie naruszenia w okresie między dniem 18 maja i dniem 31 grudnia 2000 r.

203 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżącej.

Ocena Sądu

204 Artykuł 27 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 stanowi:

„W toku postępowania respektuje