Sprawa T‑38/02

Groupe Danone

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Komunikat w sprawie współpracy

Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (piąta izba) z dnia 25 października 2005 r. II – 0000

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Przedmiot – Poszanowanie prawa do obrony – Zakres – Elementy obciążające – Wykluczenie nieprzedstawionych dowodów

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Dokumenty niewłączone do akt – Dokumenty mogące służyć obronie stron – Obowiązek domagania się przez strony ich przedstawienia

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść

(rozporządzenie Rady nr 17)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Prawo do obrony – Kontrola sądowa –Nieograniczone prawo orzekania sądu wspólnotowego

(art. 229 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 17)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające – Obowiązek postępowania przez Komisję zgodnie z wcześniejszą praktyką wydawania decyzji – Brak

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

6. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Elementy obciążające przekazane ustnie przez osobę trzecią – Obowiązek ich udostępnienia przez zainteresowane przedsiębiorstwo w razie potrzeby poprzez sporządzenie dokumentu pisemnego

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Stosowność – Kontrola sądowa – Kwestie, które mogą zostać uwzględnione przez sąd wspólnotowy – Informacje niezawarte w decyzji nakładającej grzywnę i niewymagane do jej uzasadnienia – Włączenie

(art. 229 WE, 230 WE i 253 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 17)

8. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzja nakładająca grzywny – Wskazanie elementów oceny, które umożliwiły Komisji zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia – Wystarczające wskazanie

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2 akapit drugi; komunikaty Komisji 96/C 207/04 i 98/C 9/03)

9. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Wytyczenie granic rynku – Przedmiot – Określenie wpływu na handel między państwami członkowskimi

(art. 81 ust. 1 WE)

10. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Grzywny – Ustalenie – Kryteria – Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien – Dopuszczalność – Przesłanki

(rozporządzenie Rady nr 17)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Metoda obliczania zdefiniowana przez wydane przez Komisję wytyczne – Obowiązek dostosowania się do niej przez Komisję – Konsekwencje – Obowiązek uzasadnienia wszelkiego odstępstwa

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Naruszenia zakwalifikowane jako bardzo poważne jedynie na podstawie ich charakteru – Konieczność określenia ich wpływu i zakresu geograficznego – Brak

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Uwzględnienie całkowitego obrotu zainteresowanego przedsiębiorstwa i obrotu uzyskanego ze sprzedaży towarów będących przedmiotem naruszenia – Granice

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

14. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uczestniczenie w spotkaniach przedsiębiorstw mających cel antykonkurencyjny – Okoliczność umożliwiająca stwierdzenie, w braku zdystansowania się od podjętych decyzji, że przedsiębiorstwo bierze udział w porozumieniu wynikającym z wcześniejszego spotkania – Uczestnictwo rzekomo pod przymusem – Okoliczność niestanowiąca okoliczności usprawiedliwiającej dla przedsiębiorstwa, które nie skorzystało z możliwości powiadomienia właściwych władz

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 3)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń związana z poszukiwaniem odstraszającego skutku

(rozporządzenie nr 17, art. 15 ust. 2)

16. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie, wydana później w stosunku do innej decyzji Komisji dotyczącej tego samego przedsiębiorstwa – Brak identyczności naruszeń będących przedmiotem obu decyzji – Naruszenie zasady „ne bis in idem” – Brak

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Ocena w świetle bezwzględnej wartości danej sprzedaży – Dopuszczalność

(rozporządzenie nr 17, art. 15 ust. 2)

18. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Dowody, jakie należy zebrać – Stopień wymaganej wartości dowodowej

(art. 81 ust. 1 WE)

19. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności – Procedura z zakresu konkurencji – Stosowanie

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga i czas trwania naruszenia – Naruszenie popełnione przez kilka przedsiębiorstw – Waga naruszenia oceniana w sposób indywidualny

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Groźba represji jednego z przedsiębiorstw wobec drugiego

22. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykorzystanie jako środków dowodowych oświadczeń innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w popełnieniu naruszenia – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 WE i 82 WE)

23. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Wprowadzenie przez Komisję wytycznych – Odwołanie się do metody ustalania kwoty grzywny związanej z wagą samego naruszenia i czasem jego trwania i przestrzegającej maksymalnej granicy w stosunku do obrotu każdego z przedsiębiorstw – Zgodność z prawem

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

24. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające – Powrót do naruszenia – Pojęcie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

25. Konkurencja – Grzywny – Niewyznaczenie terminu przedawnienia wyłączającego naruszenie zasady pewności prawa

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 98/C 9/03)

26. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności łagodzące – Niestosowanie porozumienia w praktyce – Ocena indywidualnego postępowania każdego z przedsiębiorstw

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

27. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności łagodzące – Brak środków kontroli wprowadzania w życie kartelu – Wyłączenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

28. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności łagodzące – Sytuacja finansowa zainteresowanego przedsiębiorstwa – Wyłączenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

29. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Konieczność zaistnienia zachowania, które ułatwiło Komisji stwierdzenie wystąpienia naruszenia – Informacje dotyczące działań, niemogące stać się podstawą nałożenia grzywien na mocy rozporządzenia nr 17 – Nieuwzględnienie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 11 ust. 4 i 5, art. 15; komunikat Komisji 96/C 207/04)

30. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Zachowanie przedsiębiorstwa w trakcie postępowania administracyjnego – Ocena stopnia współpracy każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu – Przestrzeganie zasady równego traktowania – Nieporównywalne stopnie współpracy uzasadniające odmienne traktowanie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04)

31. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Obniżenie ze względu na niekwestionowanie okoliczności faktycznych – Przesłanki

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, część D pkt 2)

1. Celem udostępniania akt w sprawach z zakresu konkurencji jest, między innymi, umożliwienie adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zapoznania się z dowodami zawartymi w aktach Komisji, aby mogli oni, na podstawie tych dowodów, skutecznie ustosunkować się do wniosków, do jakich doszła Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Dostęp do akt wynika zatem z gwarancji procesowych, których celem jest ochrona prawa do obrony, a w szczególności zapewnienie skutecznego wykonania prawa do bycia wysłuchanym.

Komisja ma zatem obowiązek udostępnić przedsiębiorstwom uczestniczącym w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE wszystkie dokumenty obciążające lub odciążające zgromadzone przez nią w trakcie dochodzenia, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, wewnętrznych dokumentów instytucji i innych poufnych informacji.

Jeżeli okaże się, że w zaskarżonej decyzji Komisja oparła się na dokumentach obciążających, które nie zostały włączone do akt postępowania i nie zostały przedstawione skarżącej, należy je wykluczyć spośród środków dowodowych.

(por. pkt 33–35, 65)

2. W ramach postępowania administracyjnego w dziedzinie konkurencji, jeśli dokumenty, które mogły zawierać dowody odciążające zostały włączone do akt postępowania Komisji, ewentualne stwierdzenie naruszenia prawa do obrony jest niezależne od sposobu, w jaki zainteresowane przedsiębiorstwo zachowało się podczas postępowania administracyjnego, i kwestii, czy przedsiębiorstwo było zobowiązane do zwrócenia się do Komisji o przyznanie mu dostępu do akt lub o przekazanie określonych dokumentów.

Jeżeli natomiast chodzi o dokumenty, które mogłyby zawierać dowody odciążające, a które nie zostały włączone do akt postępowania Komisji, zainteresowane przedsiębiorstwo ma obowiązek złożyć do tej instytucji wyraźny wniosek o dostęp do takich dokumentów, przy czym niezłożenie go w trakcie postępowania administracyjnego ma w tej kwestii skutek prekluzyjny, jeżeli chodzi o skargę o stwierdzenie nieważności, jaka miałaby być ewentualnie wniesiona przeciwko ostatecznej decyzji.

(por. pkt 36, 37, 42, 79)

3. Komisja czyni zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia stanowiska, jeżeli wskazuje wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć grzywny na zainteresowane przedsiębiorstwa, i jeżeli wskazuje również zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia takiej grzywny, tj. wagę i okres trwania domniemanego naruszenia i jego dokonanie umyślnie lub przez niedbalstwo. W ten sposób przedsiębiorstwa uzyskują elementy niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, lecz również przed nałożeniem grzywny.

(por. pkt 50)

4. Jeśli chodzi o ustalenie kwoty grzywien nałożonych za naruszenie reguł konkurencji, przysługujące zainteresowanym przedsiębiorstwom prawo do obrony przed Komisją jest zagwarantowane poprzez możliwość przedstawienia stanowiska na temat czasu trwania, wagi i możliwości przewidzenia antykonkurencyjnego charakteru naruszenia. Ponadto przedsiębiorstwa korzystają z dodatkowej gwarancji w zakresie ustalenia kwoty grzywny, ponieważ Sądowi przysługuje na mocy art. 17 rozporządzenia nr 17 nieograniczone prawo orzekania w rozumieniu art. 229 WE w odniesieniu do skarg wniesionych na decyzje, w których Komisja wyznacza grzywnę, i w konsekwencji może on znieść, obniżyć lub podwyższyć nałożoną grzywnę. W ramach nieograniczonego prawa orzekania Sąd musi ocenić, czy nałożona kwota grzywny jest proporcjonalna do wagi i czasu trwania naruszenia, oraz znaleźć równowagę między wagą naruszenia i okolicznościami, na jakie powołuje się przedsiębiorstwo.

(por. pkt 51, 136)

5. Sam fakt uwzględnienia przez Komisję we wcześniejszej praktyce decyzyjnej, że niektóre elementy nie stanowią okoliczności obciążającej przy wyznaczaniu kwoty grzywny, nie oznacza, że jest ona zobowiązana do stosowania tej samej oceny w późniejszej decyzji. Po drugie, umożliwienie wypowiedzenia się przez przedsiębiorstwo, w ramach innej sprawy, na temat zamiaru uwzględnienia powrotu do naruszenia nie oznacza, że Komisja ma obowiązek postąpić w ten sam sposób we wszystkich przypadkach ani że wobec braku takiej możliwości zainteresowane przedsiębiorstwo nie może w pełni skorzystać z prawa do przedstawienia stanowiska.

(por. pkt 57, 153, 395)

6. Komisja nie ma żadnego ogólnego obowiązku sporządzania sprawozdań z rozmów, jakie prowadziła ona w ramach stosowania reguł konkurencji określonych w traktacie, z niektórymi tylko uczestnikami naruszenia w trakcie urządzanych z nimi spotkań.

Brak takiego obowiązku nie zwalnia jednak Komisji z innych ciążących na niej obowiązków w zakresie dostępu do akt. Nie można bowiem dopuścić, aby stosowanie praktyki ustnych relacji z osobami trzecimi naruszało prawo do obrony. Dlatego też, jeżeli Komisja zamierza wykorzystać w decyzji dowód obciążający przekazany ustnie przez innego uczestnika naruszenia, musi o nim powiadomić zainteresowane przedsiębiorstwo, tak aby mogło ono skutecznie przedstawić swoje stanowisko w sprawie wniosków, do których Komisja doszła na podstawie tego dowodu. W razie potrzeby Komisja musi w tym celu sporządzić dokument pisemny i umieścić go w aktach.

(por. pkt 66, 67)

7. Jeśli chodzi o skargi skierowane przeciwko decyzjom Komisji nakładającym na przedsiębiorstwa grzywny za naruszenie reguł konkurencji, właściwość Sądu opiera się na dwóch podstawach. Z jednej strony na podstawie art. 230 WE spoczywa na nim obowiązek kontroli ich legalności. W ramach tego powinien on w szczególności kontrolować przestrzeganie ustanowionego w art. 253 WE obowiązku uzasadnienia, którego naruszenie pociąga za sobą możliwość stwierdzenia nieważności decyzji. Z drugiej strony w ramach przyznanego Sądowi w art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17 nieograniczonego prawa orzekania do jego właściwości należy ocena stosowności kwoty grzywien. Dokonanie tej oceny może uzasadniać przedstawienie i wzięcie pod uwagę dodatkowych informacji, które nie muszą jako takie być zawarte w zaskarżonej decyzji na podstawie przewidzianego w art. 253 WE obowiązku uzasadnienia.

(por. pkt 95)

8. Zakres obowiązku uzasadnienia dotyczącego sposobu obliczania grzywny nałożonej za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji winien być określony w świetle przepisów art. 15 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 17, zgodnie z którym „[p]rzy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”. Istotne wymogi formalne tego obowiązku uzasadnienia są spełnione wtedy, gdy Komisja w swej decyzji wskaże te elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia. Ponadto wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, jak również komunikat w sprawie współpracy w sprawach kartelowych zawierają wskazówki dotyczące elementów oceny, które Komisja uwzględnia przy określaniu wagi i czasu trwania naruszenia. W tych okolicznościach istotne wymogi formalne obowiązku uzasadnienia są spełnione wtedy, gdy Komisja w swej decyzji wskaże te elementy oceny, które uwzględniła w zastosowaniu wytycznych oraz, w razie potrzeby, w zastosowaniu komunikatu w sprawie współpracy, a które umożliwiły jej, w celu ustalenia kwoty grzywny, zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia.

(por. pkt 97)

9. W ramach stosowania art. 81 ust. 1 WE rynek właściwy należy określić w celu ustalenia, czy dane porozumienie może wpływać na handel między państwami członkowskimi i czy jego celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku. Obowiązek wytyczenia granic właściwego rynku w decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE spoczywa zatem na Komisji jedynie wtedy, gdy nie jest bez niego możliwe ustalenie, czy dane porozumienie, decyzja związków przedsiębiorstw czy uzgodniona praktyka mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i mieć za cel lub skutek zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

(por. pkt 99)

10. W ramach rozporządzenia nr 17 Komisja dysponuje swobodnym uznaniem przy określaniu wysokości grzywny, tak by nakłonić przedsiębiorstwa do przestrzegania reguł konkurencji.

Fakt, że Komisja nakładała już grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach określonych w rozporządzeniu nr 17, jeśli jest to konieczne dla zapewnienia realizacji wspólnotowej polityki konkurencji. Skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

(por. pkt 134, 135, 154, 395, 407, 415)

11. Z uwagi na to, iż Komisja wydała wytyczne w sprawie metody obliczania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, mające na celu doprecyzowanie, z poszanowaniem traktatu, kryteriów, które zamierza ona stosować w ramach przysługującego jej swobodnego uznania, wynika z nich samoograniczenie jej uprawnień, polegające na tym, że winna ona zastosować się do reguł, które sama sobie narzuciła. Aby stwierdzić wagę naruszeń, Komisja musi zatem obecnie obowiązkowo uwzględniać spośród różnych okoliczności te, które znajdują się w wytycznych, chyba że wyraźnie określi przyczyny, które w danym przypadku uzasadniają odstępstwo od danej z nich.

(por. pkt 138)

12. Komisja wskazała w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, że za bardzo poważne naruszenia uznaje się najczęściej ograniczenia horyzontalne w postaci karteli cenowych, podziału rynku lub inne praktyki narażające na szwank prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Z tego opisu wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki mające między innymi na celu ustalenie cen i podział klientów, mogą zostać w ten sposób zakwalifikowane wyłącznie na podstawie ich charakteru, przy czym nie ma potrzeby charakteryzowania takiego zachowania szczególnym wpływem na rynek lub zakresem rynku geograficznego. Wniosek ten zostaje potwierdzony faktem, że o ile opis naruszeń, które mogłyby zostać uznane za poważne wskazuje, że chodzi o naruszenia tego samego rodzaju co naruszenia o małym znaczeniu, „ale bardziej rygorystycznie stosowane, o większych skutkach rynkowych i wpływające na duże obszary wspólnego rynku”, o tyle opis bardzo poważnych naruszeń nie wymaga, by miały one wpływ na rynek lub wywoływały skutki na danym obszarze.

(por. pkt 150, 151)

13. Wśród elementów oceny wagi naruszenia mogą znaleźć się – w zależności od przypadku – ilość i wartość towarów będących przedmiotem naruszenia, wielkość oraz siła gospodarcza przedsiębiorstwa i w konsekwencji wpływ, jaki mogło ono wywierać na rynek. Wynika z tego z jednej strony, że w celu określenia kwoty grzywny można brać pod uwagę zarówno całkowity obrót przedsiębiorstwa, który stanowi wskazówkę, aczkolwiek przybliżoną i niedoskonałą, wielkości tego przedsiębiorstwa i jego siły gospodarczej, jak i część tego obrotu uzyskaną ze sprzedaży towarów będących przedmiotem naruszenia, która może stanowić wskazówkę co do rozmiaru tego naruszenia. Z drugiej strony wynika z tego, że ani jednemu, ani drugiemu obrotowi nie należy przypisywać nieproporcjonalnie dużego znaczenia w porównaniu z innymi elementami oceny i w konsekwencji ustalenie stosownej grzywny nie może być wynikiem zwykłego rachunku opartego na całkowitym obrocie.

(por. pkt 158, 367)

14. W chwili ustalenia, że przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniu przedsiębiorstw o oczywiście antykonkurencyjnym charakterze, do przedsiębiorstwa tego należy przedstawianie dowodów mogących wykazać, że jego udział był pozbawiony jakiegokolwiek charakteru antykonkurencyjnego, poprzez dowiedzenie, iż oświadczyło swoim konkurentom, że uczestniczyło w spotkaniu w innym niż oni celu. W przypadku braku dostarczenia takiego dowodu zdystansowania się samo uczestnictwo w wymienionych spotkaniach, chociażby bierne, pozwala na stwierdzenie, że przedsiębiorstwo uczestniczyło w kartelu będącym ich wynikiem. Ponadto fakt, że to przedsiębiorstwo nie stosuje się do ustaleń z tych spotkań, nie może zwolnić go z pełnej odpowiedzialności za udział w kartelu. W istocie przedsiębiorstwo, które uczestniczy w takich spotkaniach, nie może powołać się na to, że uczestniczyło w nich pod przymusem innych uczestników mających ewentualnie większą władzę ekonomiczną. Zamiast bowiem uczestniczyć w takich działaniach, mogło ono powiadomić właściwe władze o tych naciskach i złożyć do Komisji skargę na podstawie art. 3 rozporządzenia nr 17.

(por. pkt 164, 245, 423)

15. Nadawanie grzywnom nałożonym za naruszenie reguł konkurencji odstraszającego skutku stanowi bowiem integralną część ważenia kwot grzywien w zależności od wagi naruszenia, o ile można w ten sposób uniknąć sytuacji, w której dana metoda obliczania prowadzi do grzywien, które w przypadku niektórych przedsiębiorstw nie osiągają właściwego i zapewniającego wystarczająco odstraszający skutek poziomu.

(por. pkt 170)

16. Zasada non bis in idem, której został poświęcony art. 4 protokołu nr 7 europejskiej konwencji praw człowieka, stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, której przestrzeganie jest zapewnione przez sądy.

W dziedzinie wspólnotowego prawa konkurencji zasada ta zabrania Komisji karania lub ścigania przedsiębiorstwa po raz kolejny za antykonkurencyjne zachowanie, za które zostało ono ukarane lub za które nie zostało uznane winnym we wcześniejszej decyzji Komisji niepodlegającej zaskarżeniu. Stosowanie zasady non bis in idem jest obwarowane trzema warunkami, to jest identycznością zdarzeń, podmiotu popełniającego naruszenie i chronionego interesu prawnego.

(por. pkt 184, 185)

17. Waga naruszenia reguł konkurencji nie może zależeć wyłącznie od jego zakresu geograficznego ani od proporcji sprzedaży będącej przedmiotem naruszenia w stosunku do sprzedaży osiągniętej w całej Unii Europejskiej. W istocie, niezależnie od wymienionych kryteriów, bezwzględna wartość danej sprzedaży jest również istotnym wskaźnikiem wagi naruszenia, ponieważ wiernie odzwierciedla znaczenie gospodarcze transakcji, które w wyniku naruszenia zostały wyłączone z normalnej konkurencji.

(por. pkt 191)

18. Odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązkiem Komisji jest udowodnienie stwierdzonego przez nią naruszenia i przedstawienie dowodów, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie. Jeżeli sąd ma wątpliwości, to należy je rozpatrywać na korzyść przedsiębiorstw będących adresatami decyzji stwierdzającej naruszenie. Sąd nie może zatem dojść do wniosku, że Komisja wykazała istnienie danego naruszenia w sposób wystarczający pod względem prawnym, jeżeli ma jeszcze co do tego wątpliwości, w szczególności w ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakładającej grzywnę.

Komisja jest zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione.

Niemniej jednak należy podkreślić, że nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby całościowo oceniany zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję odpowiadał temu wymogowi.

(por. pkt 215, 217, 218)

19. Zasada domniemania niewinności, wyrażona w szczególności w art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka należy do praw podstawowych, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym ponadto przez preambułę Jednolitego aktu europejskiego i przez art. 6 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej oraz przez art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej podlegają ochronie we wspólnotowym porządku prawnym. Uwzględniając charakter danych naruszeń oraz charakter i stopień dotkliwości sankcji nałożonych z ich powodu, zasada domniemania niewinności obowiązuje w szczególności w postępowaniach w sprawie naruszenia reguł konkurencji obowiązujących przedsiębiorstwa, które mogą zakończyć się nałożeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych.

(por. pkt 216)

20. Jeżeli naruszenie zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, to w ramach ustalenia kwoty grzywien należy zbadać jego wagę w odniesieniu do uczestnictwa każdego z tych przedsiębiorstw, co w szczególności wymaga ustalenia roli pełnionej przez każde z nich w czasie uczestniczenia w naruszeniu.

Wniosek ten stanowi logiczną konsekwencję zasady indywidualności kar, zgodnie z którą przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność wyłącznie za naruszenie, które mu się zarzuca. Jest to zasada, która znajduje zastosowanie we wszelkich postępowaniach administracyjnych mogących doprowadzić do nałożenia sankcji na podstawie wspólnotowych uregulowań dotyczących konkurencji.

(por. pkt 277, 278)

21. Okoliczność faktyczna, iż przedsiębiorstwo biorące udział w kartelu zmusza drugą stronę do rozszerzenia zakresu tego kartelu, grożąc mu represjami w przypadku odmowy, może zostać uznana za okoliczność obciążającą. W rezultacie takie zachowanie w sposób bezpośredni wpływa na zwiększenie szkód, jakie powoduje kartel, a przedsiębiorstwo, które podjęło takie działanie, powinno z tego względu ponosić szczególną odpowiedzialność.

(por. pkt 281)

22. Żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżonych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat. Jednakże oświadczenie przedsiębiorstwa oskarżanego o udział w kartelu, którego ścisłość jest podważana przez kilka oskarżanych przedsiębiorstw, nie może być uważana za wystarczający dowód spornych okoliczności faktycznych bez poparcia przez inne elementy dowodowe. Jeśli w kartelu biorą udział tylko dwie strony, podważenie treści oświadczenia jednej z nich przez drugą wystarcza, aby dla jego poparcia wymagane było przedstawienie innych elementów dowodowych. Jest tak tym bardziej w przypadku oświadczenia zmierzającego do złagodzenia odpowiedzialności przedsiębiorstwa, w którego imieniu zostało ono złożone, i podkreślającego jednocześnie odpowiedzialność drugiego przedsiębiorstwa.

Ponadto, gdy chodzi o dokument, który wspomina o sformułowaniu groźby jednego przedsiębiorstwa wobec drugiego i którego wartość dowodowa jest podważana przez pierwsze z tych przedsiębiorstw, należy w celu dokonania oceny mocy dowodowej takiego dokumentu w pierwszej kolejności zbadać wiarygodność zawartych w nim informacji. W szczególności należy zatem wziąć pod uwagę pochodzenie dokumentu, okoliczności jego sporządzenia, jego adresata, a następnie na podstawie jego treści ustalić, czy wydaje się on rozsądny i wiarygodny.

(por. pkt 285, 286)

23. Zgodnie z metodą przewidzianą w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, obliczenie kwoty grzywien nadal jest dokonywane na podstawie dwóch kryteriów wymienionych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, czyli wagi naruszenia oraz okresu jego trwania, przy jednoczesnym przestrzeganiu ustalonej przez ten sam przepis maksymalnej granicy w stosunku do obrotu każdego z przedsiębiorstw.

W konsekwencji nie można uznać wytycznych za wychodzące poza określone w tym przepisie ramy prawne sankcji.

(por. pkt 343, 344)

24. W celu oceny wagi naruszenia przy ustaleniu kwoty grzywny Komisja powinna uwzględnić nie tylko szczególne okoliczności danego przypadku, ale również kontekst naruszenia oraz zapewnić swym działaniom skutek odstraszający, przede wszystkim w zakresie ograniczeń wyjątkowo szkodliwych dla realizacji celów Wspólnoty.

W tym względzie analiza wagi naruszenia powinna uwzględnić ewentualny powrót do naruszenia. W rezultacie, ze względu na skutek odstraszający, ponowne popełnienie naruszenia jest okolicznością, która uzasadnia znaczne podwyższenie podstawowej kwoty grzywny. Stanowi ona w istocie dowód na to, że wcześniej nałożona sankcja nie była wystarczająco odstraszająca.

Ponadto okoliczność powrotu do naruszenia, niezależnie od faktu, że odnosi się ono do cechy podmiotu popełniającego naruszenie, czyli jego skłonności do dokonywania takich naruszeń, jest właśnie z tego samego powodu bardzo znaczącym wskaźnikiem wagi danego zachowania oraz, w związku z tym, konieczności podniesienia poziomu kary w celu skutecznego odstraszania.

Pojęcie powrotu do naruszenia, zawarte w niektórych krajowych porządkach prawnych, oznacza sytuację, w której osoba dokonuje ponownych naruszeń po ukaraniu jej za podobne naruszenia.

Jednakże pojęcie powrotu do naruszenia przez wzgląd na postawiony temu pojęciu cel niekoniecznie opiera się na stwierdzeniu, że już uprzednio nałożono karę pieniężną, a jedynie na stwierdzeniu, że już uprzednio dokonano naruszenia. Uwzględnienie powrotu do danego naruszenia zmierza bowiem do surowszego ukarania przedsiębiorstwa ponoszącego odpowiedzialność za działania stanowiące naruszenie, jeżeli okaże się, że wcześniejsze stwierdzenie dokonania przez nie naruszenia nie wystarczyło, aby zapobiec powtórzeniu sprzecznego z prawem zachowania. W związku z tym elementem rozstrzygającym o powrocie do naruszenia jest nie uprzednie nałożenie sankcji, ale uprzednie stwierdzenie dokonania naruszenia przez dany podmiot.

(por. pkt 347–349, 362, 363)

25. Termin przedawnienia może pełnić funkcję ochrony pewności prawa, a jego naruszenie może stanowić pogwałcenie tejże zasady pewności prawa tylko wtedy, gdy taki termin został uprzednio określony, czego nie przewidują, dla stwierdzenia wobec przedsiębiorstwa powrotu do naruszenia, ani art. 15 rozporządzenia nr 17, który ustanawia ramy prawne sankcji, jakie mogą być nałożone przez Komisję za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, ani wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS.

(por. pkt 352, 353)

26. Okoliczności łagodzące, o których mowa w pkt 3 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, są oparte na zachowaniu właściwym dla każdego przedsiębiorstwa.

Wynika z tego, że w celu oceny okoliczności łagodzących, wśród których znajduje się brak wdrożenia w praktyce porozumień, nie należy uwzględniać skutków wywołanych całością naruszenia, które powinny być wzięte pod uwagę podczas oceny rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek w celu oceny jego wagi (pkt 1A akapit pierwszy wytycznych), ale zachowanie właściwe dla każdego przedsiębiorstwa, tak by zbadać wagę naruszenia dotyczącą udziału w nim każdego przedsiębiorstwa.

(por. pkt 383, 384)

27. Brak środków kontroli wprowadzania w życie kartelu nie może jako taki stanowić okoliczności łagodzącej.

(por. pkt 393)

28. Komisja przy ustalaniu kwoty grzywny, jaką należy nałożyć za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, nie może być zobowiązana do uwzględnienia trudności finansowych przedsiębiorstwa, co prowadziłoby do przyznania nieuzasadnionej korzyści konkurencyjnej przedsiębiorstwom, które są najmniej dostosowane do warunków rynkowych.

(por. pkt 413)

29. Obniżenie kwoty grzywny z tytułu współpracy w trakcie postępowania administracyjnego jest uzasadnione jedynie wtedy, gdy postępowanie danego przedsiębiorstwa umożliwiło Komisji łatwiejsze stwierdzenie naruszenia oraz, w stosownym przypadku, spowodowanie zaniechania naruszenia.

W tym względzie współpraca ze strony przedsiębiorstwa w trakcie dochodzenia nie uprawnia zatem do jakiegokolwiek obniżenia grzywny, jeśli nie wykracza ona poza obowiązki ciążące na nim na podstawie art. 11 ust. 4 i 5 rozporządzenia nr 17. Natomiast, w przypadku gdy przedsiębiorstwo w odpowiedzi na żądanie informacji skierowane na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 dostarcza informacje wychodzące poza to, czego Komisja ma prawo domagać się na podstawie tego artykułu, dane przedsiębiorstwo może skorzystać z obniżenia grzywny.

Podobnie nie stanowi współpracy wchodzącej w zakres zastosowania komunikatu w sprawie współpracy w sprawach kartelowych, czyli tym bardziej części D tego komunikatu, fakt udostępnienia przez przedsiębiorstwo Komisji, w ramach prowadzonego przez nią dochodzenia w sprawie kartelu, informacji dotyczących działań, za które w każdym razie nie musiałoby ono uiścić grzywny na podstawie rozporządzenia nr 17.

(por. pkt 449, 451, 452, 471)

30. W ramach oceny współpracy ze strony przedsiębiorstw Komisja nie może w trakcie postępowania administracyjnego wszczętego w sprawie niedozwolonego kartelu naruszać zasady równego traktowania stanowiącej ogólną zasadę prawa wspólnotowego, która jest naruszona, gdy porównywalne sytuacje są traktowane w sposób odmienny lub gdy sytuacje odmienne są traktowane w sposób identyczny, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione.

W tym względzie ocena stopnia współpracy przedsiębiorstw nie może zależeć od czysto przypadkowych czynników. Odmienne traktowanie danych przedsiębiorstw powinno zatem być przypisane nieporównywalnym zakresom współpracy w zakresie, w jakim polegały one na dostarczaniu różnych informacji lub dostarczaniu tych informacji na różnych etapach postępowania administracyjnego lub w różnych okolicznościach.

Ponadto, jeśli przedsiębiorstwo z tytułu współpracy tylko potwierdziło, i to w sposób mniej precyzyjny i wyraźny, pewne informacje, które zostały dostarczone już z tytułu współpracy przez inne przedsiębiorstwo, zakres współpracy ze strony tego przedsiębiorstwa, chociaż może on nie być pozbawiony pewnej użyteczności dla Komisji, nie może być uważany za porównywalny z zakresem współpracy ze strony przedsiębiorstwa, które jako pierwsze dostarczyło rzeczonych informacji. Ponieważ oświadczenie ograniczało się do potwierdzenia w pewnym stopniu oświadczenia, którym Komisja już dysponowała, nie ułatwiło ono Komisji zadania w znacznym stopniu, wystarczającym dla uzasadnienia obniżenia grzywny ze względu na współpracę.

(por. pkt 453–455)

31. Aby skorzystać z obniżki kwoty grzywny ze względu na niezaprzeczenie faktom zgodnie z częścią D pkt 2 tiret drugie komunikatu w sprawie współpracy w sprawach kartelowych, przedsiębiorstwo musi wyraźnie poinformować Komisję o tym, że nie zamierza zaprzeczać prawdziwości faktów, po zapoznaniu się z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów.

Nie wystarczy jednak, że przedsiębiorstwo zapewni, iż generalnie nie kwestionuje ustalonych okoliczności faktycznych, zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy, jeżeli w okolicznościach konkretnej sprawy zapewnienie to w żaden sposób nie jest przydatne dla Komisji. W rezultacie, aby przedsiębiorstwo mogło skorzystać z obniżenia grzywny z uwagi na współpracę w trakcie postępowania administracyjnego, jego zachowanie musi ułatwiać Komisji zadanie polegające na stwierdzeniu i zwalczaniu naruszeń wspólnotowych reguł konkurencji.

(por. pkt 504, 505)

WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI (piąta izba)

z dnia 25 października 2005 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Komunikat w sprawie współpracy

W sprawie T‑38/02

Groupe Danone, z siedzibą w Paryżu (Francja), reprezentowana przez A. Wincklera oraz M. Wahę, adwokatów,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez A. Bouqueta oraz W. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona pozwana,

mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2003/569/WE z dnia 5 grudnia 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa IV/37.614/F3 PO/Interbrew i Alken‑Maes) (Dz.U. 2003, L 200, str. 1) oraz ewentualnie obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżącą w art. 2 decyzji,

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI



WSPÓLNOT EUROPEJSKICH (piąta izba),

w składzie: M. Vilaras, prezes, E. Martins Ribeiro i K. Jürimäe, sędziowie,

sekretarz: J. Plingers, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 8 grudnia 2004 r.

wydaje następujący

Wyrok

Ramy prawne

1 Rozporządzenie Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. pierwsze rozporządzenie wprowadzające w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 17, str. 204) w art. 15 ust. 2 stanowi, że:

„Komisja może, w formie decyzji, nakładać na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne w wysokości 1000 [EUR] – 1 000 000 [EUR] albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

a) naruszają art. [81] ust. 1 lub art. [82] traktatu;

b) naruszają obowiązki nałożone zgodnie z art. 8 ust. 1 [rozporządzenia].

Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”.

2 Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, str. 3, zwane dalej „wytycznymi”) określają metodę mającą zastosowanie przy określaniu kwot tych grzywien, „któr[a] na wstępie określa kwotę podstawową, która będzie zwiększona tak, aby umożliwić wzięcie pod uwagę okoliczności obciążających, oraz zmniejszana tak, aby wziąć pod uwagę okoliczności łagodzące” (wytyczne akapit drugi). Według tych samych wytycznych „ta kwota podstawowa będzie określana w zależności od wagi i trwania naruszenia, które są jedynymi kryteriami, do których istnieje odniesienie w artykule 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17” (wytyczne, pkt 1).

3 Komunikat Komisji dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach kartelowych (Dz.U. 1996, C 207, str. 4, zwany dalej „komunikatem w sprawie współpracy”) „określa przesłanki, na jakich przedsiębiorstwa współpracujące z Komisją w trakcie dochodzenia w sprawie kartelu mogą być zwolnione z grzywny lub skorzystać z obniżenia jej kwoty, którą w przeciwnym przypadku musiałyby zapłacić” (część A pkt 3 komunikatu).

4 Część D komunikatu w sprawie współpracy brzmi następująco:

„D. Odczuwalne obniżenie kwoty grzywny

1. Jeżeli przedsiębiorstwo współpracuje, a nie są spełnione wszystkie przesłanki określone w [częściach] B i C, korzysta ono z obniżki w wysokości 10–50% kwoty grzywny, która zostałaby na nie nałożona w braku współpracy.

2. Może to mieć miejsce w szczególności, jeżeli:

– przed wysłaniem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedsiębiorstwo przedstawia Komisji informacje, dokumenty lub inne środki dowodowe, które przyczyniają się do stwierdzenia istnienia naruszenia,

– po otrzymaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedsiębiorstwo informuje Komisję, że nie podważa wystąpienia okoliczności faktycznych, na których opiera ona swe zarzuty”.

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

5 W chwili zdarzeń Interbrew NV (zwane dalej „Interbrew”) i Brouwerijen Alken‑Maes NV (zwane dalej „Alken‑Maes”) zajmowały odpowiednio pierwsze i drugie miejsce na belgijskim rynku piwa. Alken‑Maes było filią grupy Danone SA (zwanej dalej „skarżącą”), która prowadziła działalność również na francuskim rynku piwa za pośrednictwem innej filii, Brasseries Kronenbourg SA (zwanej dalej „Kronenbourg”). W 2000 r. skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności w sektorze piwa.

6 W 1999 r. Komisja wszczęła dochodzenie w sprawie ewentualnego naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji w belgijskim sektorze piwowarskim – sygn. akt: IV/37.614/F3.

7 W ramach tego dochodzenia, w dniu 29 września 2000 r., Komisja wszczęła postępowanie i skierowała do skarżącej, a także do przedsiębiorstw Interbrew, Alken‑Maes, NV Brouwerij Haacht (zwanego dalej „Haacht”) i NV Brouwerij Martens (zwanego dalej „Martens”), pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Wszczęte wobec skarżącej postępowanie oraz skierowane do niej pismo w sprawie przedstawienia zarzutów dotyczyły wyłącznie jej przypuszczalnego udziału w kartelu zwanym „Interbrew/Alken‑Maes” na belgijskim rynku piwa.

8 W dniu 5 grudnia 2001 r. Komisja wydała decyzję 2003/569/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa IV/37.614/F3 PO przeciwko Interbrew i Alken‑Maes) (Dz.U. 2003, L 200, str. 1), skierowaną zarówno do skarżącej, jak i do przedsiębiorstw Interbrew, Alken‑Maes, Haacht i Martens (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).

9 W zaskarżonej decyzji stwierdzono dwa odrębne naruszenia reguł konkurencji, a mianowicie z jednej strony złożony system porozumień lub uzgodnionych praktyk w zakresie dotyczącym piwa sprzedawanego w Belgii (zwany dalej „kartelem Interbrew/Alken‑Maes”), a z drugiej strony uzgodnione praktyki w zakresie dotyczącym piwa sprzedawanego pod oznaczeniem dystrybutora. W zaskarżonej decyzji stwierdzono, że skarżąca, Interbrew i Alken‑Maes uczestniczyły w pierwszym naruszeniu, podczas gdy Interbrew, Alken-Maes, Haacht i Martens uczestniczyły w drugim naruszeniu.

10 Chociaż w chwili zdarzeń skarżąca była spółką matką Alken‑Maes, w zaskarżonej decyzji jedynie jej zarzucono popełnienie naruszenia. W istocie, ze względu na jej aktywną rolę w kartelu Interbrew/Alken‑Maes, skarżąca została uznana za odpowiedzialną zarówno za własny udział, jak i za udział Alken‑Maes w spornym kartelu. Natomiast Komisja stwierdziła, że nie należy pociągać skarżącej do odpowiedzialności za udział jej filii w uzgodnionej praktyce w zakresie dotyczącym piwa sprzedawanego pod oznaczeniem dystrybutora, zważywszy, że nie brała udziału w tym kartelu.

11 Naruszenie zarzucane skarżącej polega na jej udziale – bezpośrednim oraz za pośrednictwem filii Alken‑Maes – w złożonym systemie porozumień lub uzgodnionych praktyk stanowiących ogólny pakt o nieagresji, cenach i promocjach w handlu detalicznym, podziale klientów w sektorze „hoteli, restauracji i kawiarni” (zwanym dalej „horeca”), w tym klientów „krajowych”, ograniczeniu inwestycji i reklamy na rynku horeca, nowej strukturze cenowej stosowanej w sektorze horeca i w handlu detalicznym oraz wymianie informacji na temat sprzedaży w sektorze horeca i w handlu detalicznym.

12 Zgodnie z zaskarżoną decyzją przytoczone naruszenie obejmowało okres od dnia 28 stycznia 1993 r. do dnia 28 stycznia 1998 r.

13 Stwierdziwszy, że wszystkie elementy pozwalają na dojście do wniosku, że zaprzestano już dokonywania naruszenia, Komisja uznała, że nie ma konieczności nakładania na zainteresowane przedsiębiorstwa obowiązku zaniechania naruszenia na podstawie art. 3 rozporządzenia nr 17.

14 Komisja uznała natomiast, że na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 należy nałożyć grzywnę na Interbrew i skarżącą za uczestnictwo w kartelu Interbrew/Alken‑Maes.

15 W tym względzie Komisja stwierdziła w zaskarżonej decyzji, że wszyscy uczestnicy kartelu Interbrew/Alken‑Maes popełnili naruszenie umyślnie.

16 Aby ustalić kwotę grzywien, Komisja zastosowała w zaskarżonej decyzji metodę określoną w wytycznych oraz w komunikacie w sprawie współpracy.

17 Sentencja zaskarżonej decyzji brzmi następująco:

„Artykuł 1

[Interbrew], [Alken‑Maes] i [skarżąca] naruszyły art. 81 ust. 1 [WE] poprzez uczestniczenie w złożonym systemie porozumień lub uzgodnionych praktyk stanowiących ogólny pakt o nieagresji, cenach i promocjach w handlu detalicznym, podziale klientów w sektorze horeca (obejmującym klientów sektora „klasycznego” i klientów krajowych), ograniczeniu inwestycji i reklamy na rynku horeca, nowej strukturze cenowej stosowanej w sektorze horeca i w handlu detalicznym oraz wymianie informacji na temat sprzedaży w sektorze horeca i w handlu detalicznym w okresie od dnia 28 stycznia 1993 r. do dnia 28 stycznia 1998 r.

Artykuł 2

Z tytułu naruszeń stwierdzonych w art. 1 na [Interbrew] i [skarżącą] nałożone zostają następujące grzywny:

a) na [Interbrew]: grzywna w wysokości 45,675 mln EUR;

b) [na skarżącą]: grzywna w wysokości 44,043 mln EUR.

[…]”.

Przebieg postępowania i żądania stron

18 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 22 lutego 2002 r. skarżąca złożyła niniejszą skargę.

19 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (piąta izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej. Na podstawie art. 64 regulaminu Sąd wezwał strony do przedstawienia pewnych dokumentów i udzielenia odpowiedzi na piśmie na niektóre pytania. Strony spełniły te żądania w wyznaczonym terminie.

20 Pismem z dnia 30 listopada 2004 r. skarżąca zwróciła się do Sądu, po pierwsze, o włączenie do akt decyzji Komisji z dnia 29 września 2004 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa COMP/C.37750/B2 – Brasseries Kronenbourg, Brasseries Heineken), notyfikowanej jako dokument C (2004) 3597 wersja ostateczna (zwanej dalej „decyzją w sprawie Kronenbourg/Heineken”), a po drugie, w ramach środków organizacji postępowania ustanowionych w art. 64 regulaminu, o wezwanie Komisji do przedstawienia, przed rozprawą lub w jej trakcie, wyników dochodzenia dotyczącego ewentualnego nadużycia dominującej pozycji Interbrew na belgijskim rynku piwa.

21 Decyzją z dnia 3 grudnia 2004 r. Sąd, po pierwsze, dołączył do akt wspomniane pismo i powiadomił Komisję, że podczas rozprawy zostanie wezwana do przedstawienia uwag na temat wniosku skarżącej o włączenie do akt decyzji w sprawie Kronenbourg/Heineken. Po drugie, Sąd odrzucił złożony w ramach środków organizacji postępowania wniosek o przedstawienie przez Komisję wyników dochodzenia dotyczącego ewentualnego nadużycia dominującej pozycji Interbrew na belgijskim rynku piwa.

22 Na rozprawie w dniu 8 grudnia 2004 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na ustne pytania Sądu. Podczas posiedzenia Komisja oświadczyła, że nie sprzeciwia się wnioskowi skarżącej o włączenie do akt decyzji w sprawie Kronenbourg/Heineken, co uczyniono na mocy decyzji Sądu.

23 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji na mocy art. 230 WE, ewentualnie obniżenie kwoty grzywny nałożonej w art. 2 tej decyzji na podstawie art. 229 WE;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

24 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

25 Na poparcie swojej skargi skarżąca wysunęła osiem zarzutów. Dwa zarzuty, podniesione tytułem żądania głównego, dotyczą stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji i oparte są na naruszeniu prawa do obrony i zasady dobrej administracji (zarzut pierwszy), jak również na naruszeniu obowiązku uzasadnienia (zarzut drugi). Sześć pozostałych zarzutów, podniesionych pomocniczo, ma na celu obniżenie nałożonej kwoty grzywny. Zarzuty te opierają się odpowiednio na błędnej ocenie wagi naruszenia przy ustalaniu wyjściowej kwoty grzywny – z naruszeniem zasad proporcjonalności, równego traktowania i ne bis in idem (zarzut trzeci) – na błędnej ocenie czasu trwania naruszenia (zarzut czwarty), na bezpodstawnym charakterze uwzględnionej okoliczności obciążającej polegającej na presji wywieranej na Interbrew (zarzut piąty), na bezzasadnym uwzględnieniu wobec skarżącej okoliczności obciążającej w postaci powrotu do naruszenia (zarzut szósty), na niedostatecznym uwzględnieniu okoliczności łagodzących (zarzut siódmy) i na nieprawidłowej ocenie zakresu współpracy skarżącej, z naruszeniem zasady równego traktowania i komunikatu w sprawie współpracy (zarzut ósmy).

A – W przedmiocie żądań stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

1. W przedmiocie zarzutu opartego na naruszeniu prawa do obrony i zasady dobrej administracji

26 Zarzut ten dzieli się na trzy części. W pierwszej części skarżąca podnosi, że nie mogła zbadać kontekstu, w jakim został sporządzony dokument obciążający wykorzystany przez Komisję. W drugiej części skarżąca zwraca uwagę, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji Komisja nie pozwoliła jej na zapoznanie się z elementami uwzględnionymi przy obliczaniu grzywny. Wreszcie w trzeciej części tego zarzutu skarżąca podnosi, że nieudokumentowany charakter spotkań Komisji i Interbrew, a także odmowa Komisji przekazania skarżącej odpowiedzi Interbrew na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stanowią nie tylko naruszenie prawa do obrony, lecz również naruszenie zasady dobrej administracji.

a) W przedmiocie pierwszej części zarzutu opartej na uniemożliwieniu skarżącej zbadania kontekstu, w jakim został sporządzony dokument obciążający wykorzystany przez Komisję

Argumenty stron

27 Skarżąca podnosi, że należy stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji z powodu tego, że skarżąca nie mogła ustosunkować się do fragmentu dokumentu skopiowanego przez Komisję w przedsiębiorstwie Heineken NV (zwanym dalej „Heineken”) w ramach powiązanego dochodzenia w Niderlandach (zwanego dalej „dokumentem Heinekena”) ani zakwestionować tego fragmentu. Komisja powołała się na ten dokument w motywie 55 zaskarżonej decyzji na poparcie zarzutu, zgodnie z którym skarżąca wywierała presję na Interbrew, grożąc jej represjami na rynku francuskim, aby zmusić ją do rozszerzenia zakresu kartelu. Pozostałe elementy uwzględnione na poparcie tego zarzutu, które zostały wymienione w motywie 54 zaskarżonej decyzji, ograniczają się do jednostronnych oświadczeń Interbrew.

28 Skarżąca przyznaje, że dokument był powołany w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów oraz że zapoznała się z nim w momencie uzyskania dostępu do akt. Jednakże Komisja w zaskarżonej decyzji miała ograniczyć się do podania miejsca i okoliczności uzyskania dokumentu Heinekena, uznając jego wiarygodność bez dodatkowych formalności, i nie umożliwiła skarżącej zbadania kontekstu, w jakim dokument został sporządzony.

29 Skarżąca twierdzi, że nie miała zatem dostępu do pism lub notatek wewnętrznych, które poprzedzały ten dokument lub powstały po nim, jeżeli nie wchodziły one w skład akt. Skarżąca dodaje, że żadne pismo związane z tym dokumentem, które mogło zostać uzyskane podczas dochodzenia w Niderlandach, nie zostało włączone do akt pomimo wniosku skarżącej. Do akt nie zostały włączone również ewentualne uwagi spółek Heineken i Interbrew dotyczące zakresu tego dokumentu. Ponadto korespondencja między Komisją a spółką Heineken dotycząca poufności dokumentu Heinekena, o której powiadomiła Komisja, nie zawiera żadnej dodatkowej informacji ani nie wskazuje, że Komisja posiadała elementy niezbędne do interpretacji tego dokumentu.

30 Skarżąca podnosi w tym względzie dwa alternatywne zarzuty. Albo elementy pozwalające na interpretację istniały i nie zostały włączone do akt, a udzielony do nich dostęp był nieregularny i naruszał prawo do obrony, albo też takie elementy nie istniały, a Komisja powinna, zgodnie z ciążącym na niej obowiązkiem uwzględniania także okoliczności odciążających, sprawdzić wiarygodność informacji zawartych w dokumencie Heinekena, starając się zapoznać z kontekstem, w jakim został sporządzony.

31 Skarżąca podnosi, że w każdym razie gdyby znała tożsamość autora i kontekst opracowania dokumentu Heinekena, mogłaby doprowadzić do innego wyniku postępowania administracyjnego, gdyż mogłaby ewentualnie wykazać brak autentyczności lub wiarygodności wspomnianego dokumentu. W takim przypadku indywidualne oświadczenia Interbrew nie byłyby wystarczające, aby udowodnić domniemaną presję wywieraną na to ostatnie przedsiębiorstwo. Wystąpiło zatem naruszenie prawa do obrony, zgodnie z orzecznictwem Sądu (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, zwany „Cement”, Rec. str. II‑491, pkt 247, dalej zwany „wyrokiem w sprawie cementu”).

32 Komisja zwraca uwagę, że skarżąca miała dostęp do dokumentu Heinekena i mogła w pełni zapoznać się z „kontekstem” jego powstania, a ponadto podczas postępowania administracyjnego nie podniosła ona naruszenia prawa do obrony. W każdym razie, zdaniem Komisji, dokument Heinekena nie jest jedynym środkiem dowodowym w odniesieniu do gróźb skarżącej wobec Interbrew.

Ocena Sądu

33 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem celem udostępniania akt w sprawach z zakresu konkurencji jest, między innymi, umożliwienie adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zapoznania się z dowodami zawartymi w aktach Komisji, aby mogli oni na podstawie tych dowodów skutecznie ustosunkować się do wniosków, do jakich doszła Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98 i od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3275, pkt 334 i powołane tam orzecznictwo). Dostęp do akt wynika zatem z gwarancji procesowych, których celem jest ochrona prawa do obrony, a w szczególności zapewnienie skutecznego wykonania prawa do przedstawienia stanowiska (zob. ww. wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 334 i powołane tam orzecznictwo).

34 Komisja ma zatem obowiązek udostępnić przedsiębiorstwom uczestniczącym w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE wszystkie dokumenty obciążające lub odciążające zgromadzone przez nią w trakcie dochodzenia, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych instytucji i innych poufnych informacji (zob. wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 33 powyżej, pkt 335 i powołane tam orzecznictwo).

35 Jeżeli okaże się, że w zaskarżonej decyzji Komisja oparła się na dokumentach obciążających, które nie zostały włączone do akt postępowania i nie zostały przedstawione skarżącej, należy je wykluczyć spośród środków dowodowych (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 25 października 1983 r. w sprawie 107/82 AEG przeciwko Komisji, Rec. str. 3151, pkt 24–30; ww. w pkt 31 wyrok w sprawie cementu, pkt 382 i ww. w pkt 33 wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 338).

36 Jeżeli chodzi o dokumenty, które mogły zawierać dowody odciążające, należy stwierdzić, że w przypadku gdy dokumenty te zostały włączone do akt postępowania Komisji, ewentualne stwierdzenie naruszenia prawa do obrony jest niezależne od sposobu, w jaki zainteresowane przedsiębiorstwo zachowało się podczas postępowania administracyjnego i kwestii, czy przedsiębiorstwo było zobowiązane do zwrócenia się do Komisji o przyznanie mu dostępu do akt lub o przekazanie określonych dokumentów (wyroki Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1775, pkt 96 i ww. w pkt 33 wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 340).

37 Jeżeli natomiast chodzi o dokumenty, które mogłyby zawierać dowody odciążające, a które nie zostały włączone do akt postępowania Komisji, skarżąca ma obowiązek złożyć do tej instytucji wyraźny wniosek o dostęp do takich dokumentów, przy czym niezłożenie go w trakcie postępowania administracyjnego ma w tej kwestii skutek prekluzyjny, jeżeli chodzi o skargę o stwierdzenie nieważności, jaka miałaby być ewentualnie wniesiona przeciwko ostatecznej decyzji (ww. w pkt 31 wyrok w sprawie cementu, pkt 383 i ww. w pkt 33 wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 340).

38 W świetle tych zasad należy rozpatrzyć zasadność zarzutów sformułowanych przez skarżącą.

39 Na wstępie należy stwierdzić, że nie jest kwestionowany fakt, iż Komisja początkowo weszła w posiadanie dokumentu Heinekena podczas kontroli przeprowadzanej przez nią na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 w pomieszczeniach przedsiębiorstwa Heineken w Niderlandach w dniach 22 i 23 marca 2000 r., w kontekście sprawy odrębnej od niniejszego przypadku. Następnie, w dniu 14 kwietnia 2000 r., w ramach postępowania administracyjnego dotyczącego niniejszej sprawy, w trybie żądania udzielenia informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 Komisja zażądała od Heinekena przekazania nowej kopii dokumentu, która została włączona do akt.

40 Należy również podnieść, że skarżąca przyznaje, iż dokument Heinekena został wymieniony w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a skarżąca zapoznała się z nim w momencie dostępu do akt w trakcie postępowania administracyjnego. Jeżeli chodzi w szczególności o ten dokument, skarżąca mogła zatem rzeczywiście skorzystać z prawa do przedstawienia stanowiska.

41 Skarżąca podnosi jednak, że nie miała dostępu do ewentualnych pism lub notatek wewnętrznych, które mogły poprzedzać sporządzenie dokumentu Heinekena lub zostać sporządzone po nim, a jednocześnie mogły zawierać dowody odciążające.

42 Jeśli chodzi o zarzut skarżącej oparty na fakcie, że Komisja nie powiadomiła jej o posiadanych pismach lub notatkach wewnętrznych, nie może on zostać przyjęty. Należy bowiem przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem skarżąca może powoływać się na naruszenie prawa do obrony wyłącznie w przypadku, gdy w trakcie postępowania administracyjnego skierowała do Komisji wyraźny wniosek o dostęp do spornych dokumentów (zob. pkt 37 powyżej).

43 Tymczasem skarżąca nie przedstawiła takiego wniosku. W istocie, po pierwsze, w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skarżąca ogranicza się do stwierdzenia w sprawie dokumentu Heinekena, że „wartość dowodowa dokumentu wydaje się wątpliwa [oraz że] [ż]aden element [pisma w sprawie przedstawienia zarzutów] lub dotyczący dokumentu nie pozwala [skarżącej] na ustalenie tożsamości jego autora lub zbadanie kontekstu dokumentu”. Tego rodzaju stwierdzenie nie może zostać uznane za wyraźny wniosek o dostęp do spornych pism lub notatek wewnętrznych. Skarżąca zapytana o tę kwestię przez Sąd podczas rozprawy potwierdziła zresztą, że wniosek o dostęp do akt, który złożyła w trakcie postępowania administracyjnego, miał charakter ogólny. Po drugie, w pismach z dnia 24 i 28 stycznia 2002 r. skarżąca poprzestała na przedstawieniu bardzo ogólnego i niezawierającego żadnego wyraźnego odniesienia do spornych dokumentów, drugiego wniosku o dostęp do akt, co w każdym razie miało miejsce po zamknięciu postępowania administracyjnego.

44 Jeżeli chodzi o zarzut skarżącej oparty na twierdzeniu, że jeżeli Komisja nie posiadała żadnego pisma lub notatki wewnętrznej poprzedzających sporządzenie dokumentu Heinekena lub sporządzonych po nim, naruszyła ona obowiązek bezstronności poprzez niezbadanie prawdziwości treści wspomnianego dokumentu, wystarczy stwierdzić, że zarzut ten nie dotyczy problemu prawa do obrony. Skarżąca zwróciła się bowiem z wnioskiem o stwierdzenie, czy Komisja wystarczająco wskazała to, czego zamierza dowieść za pośrednictwem w szczególności dokumentu Heinekena i czy w zakresie, w jakim dokument ten był niezbędny do potwierdzenia tego dowodu, prawdziwość tego zamiaru została wystarczająco potwierdzona. Skarżąca podaje w wątpliwość dowodowy charakter dokumentu Heinekena, jednakże kwestia ta jest pozbawiona znaczenia przy rozpatrywaniu niniejszego zarzutu opartego na naruszeniu prawa do obrony (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑37/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1901, pkt 72) i zostanie ona rozpatrzona w pkt 260, 261, 271–273 i 284–290 poniżej.

45 Należy zatem oddalić pierwszą część zarzutu.

b) W przedmiocie drugiej części zarzutu opartej na okoliczności, że Komisja nie umożliwiła skarżącej zapoznania się z elementami uwzględnionymi do obliczenia grzywny przed wydaniem zaskarżonej decyzji

Argumenty stron

46 Skarżąca wskazuje na naruszenie prawa do obrony wynikające z faktu, że Komisja w żadnym momencie nie zapewniła jej możliwości zapoznania się z elementami, które zamierzała wykorzystać do obliczenia kwoty grzywny, i ustosunkowania się do nich. W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja ograniczyła się jedynie do krótkiego streszczenia metody zalecanej w wytycznych, natomiast żaden element pisma nie pozwolił skarżącej przewidzieć szczególnie niekorzystnego podejścia Komisji względem niej i wynikającego stąd nierównego traktowania skarżącej w stosunku do Interbrew.

47 Skarżąca stwierdza w szczególności, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie wskazywało na to, że Komisja zamierzała powołać się w stosunku do skarżącej na ponowne popełnienie naruszenia, podczas gdy tego rodzaju okoliczność obciążająca jest rzadko uwzględniana w decyzjach. W 2001 r. Komisja kilkakrotnie ukarała przedsiębiorstwa powracające do naruszenia, lecz nie powoływała się na tę okoliczność obciążającą podczas ustalania kwoty grzywny. Było tak w przypadku przedsiębiorstwa F. Hoffmann‑La Roche AG (zwanego dalej „Hoffmann‑La Roche”) w decyzji Komisji 2003/2/WE z dnia 21 grudnia 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E‑1/37.512 – Witaminy) (Dz.U. 2003, L 6, str. 1, zwanej dalej „decyzją w sprawie witamin”) i decyzji Komisji 2002/742/WE z dnia 5 grudnia 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E‑1/36.604 – Kwas cytrynowy) (Dz.U. 2002, L 239, str. 18, zwanej dalej „decyzją w sprawie kwasu cytrynowego”), a także w przypadku przedsiębiorstwa Stora Kopparbergs Bergslags AB (zwanego dalej „Stora”), chociaż jako adresat decyzji występowało ono pod inną nazwą, w sprawie zakończonej wydaniem decyzji Komisji 2004/337/WE z dnia 20 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E‑1/36.212 – Kalka) (Dz.U. 2004, L 115, str. 1, zwana dalej „decyzją w sprawie kalki”) lub w przypadku przedsiębiorstwa Volkswagen AG (zwanego dalej „Volkswagen”) w decyzji Komisji 2001/711/WE z dnia 29 czerwca 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa COMP/F‑2/36.693 – Volkswagen) (Dz.U. L 262, str. 14, zwanej dalej „decyzją Volkswagen II”). Tymczasem taka różnica w traktowaniu jest zdaniem skarżącej nieuzasadniona.

48 Skarżąca dodaje, że pominięcie takiej informacji jest tym bardziej szkodliwe, że w sprawie, która doprowadziła do wydania decyzji Komisji 2002/405/WE z dnia 20 czerwca 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 82 traktatu WE (COMP/E‑2/36.041/PO – Michelin) (Dz.U. 2002, L 143, str. 1, zwanej dalej „decyzją Michelin II”), w której Komisja również uznała powrót do naruszenia za okoliczność obciążającą – zainteresowane przedsiębiorstwo mogło przedstawić swoje argumenty w tej kwestii przed wydaniem decyzji.

49 Komisja podnosi, że dysponuje swobodnym uznaniem w odniesieniu do ustalania kwoty grzywny i że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów przedstawiła wszystkie elementy, które zamierzała uwzględnić w tym celu, w tym elementy wymagane do uzasadnienia decyzji. Ponadto nie miała obowiązku informować o zamiarze uwzględnienia okoliczności obciążającej w postaci powrotu do naruszenia. W każdym razie skarżąca nie mogła nie wiedzieć, że w wytycznych powrót do naruszenia został wyraźnie uznany za okoliczność obciążającą, ani że dwukrotnie stwierdzono popełnienie przez nią naruszenia.

Ocena Sądu

50 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja czyni zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia stanowiska, jeżeli wskazuje wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć grzywny na zainteresowane przedsiębiorstwa, i jeśli wskazuje również zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia takiej grzywny, tj. wagę i okres trwania domniemanego naruszenia i jego dokonanie umyślnie lub przez niedbalstwo. W ten sposób przedsiębiorstwa uzyskują elementy niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, lecz również przed nałożeniem grzywny (wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1825, pkt 21 i wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑31/9959 ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1881, pkt 78).

51 Jeśli chodzi o ustalenie kwoty grzywny, przysługujące zainteresowanym przedsiębiorstwom prawo do obrony przed Komisją jest zagwarantowane poprzez możliwość przedstawienia stanowiska na temat czasu trwania, wagi i możliwości przewidzenia antykonkurencyjnego charakteru naruszenia. Ponadto przedsiębiorstwa korzystają z dodatkowej gwarancji w zakresie ustalenia kwoty grzywny, ponieważ Sądowi przysługuje nieograniczone prawo orzekania i może on w szczególności uchylić lub obniżyć grzywnę na mocy art. 17 rozporządzenia nr 17 (wyrok Sądu z dnia 6 października 1994 r. w sprawie T‑83/91 Tetra Pak przeciwko Komisji, Rec. str. II‑755, pkt 235 i podobnie ww. w pkt 50 wyrok w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, pkt 79).

52 W niniejszym przypadku należy stwierdzić w pierwszej kolejności, że Komisja w pkt 213 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wskazała, że w świetle zarzucanych czynów ma zamiar nałożyć grzywny na przedsiębiorstwa będące jego adresatami, w tym skarżącą. W pkt 214 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja dodała, że w celu ustalenia kwoty grzywny musiała uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy, w szczególności wagę i okres trwania naruszenia. Komisja wskazała ponadto, w pkt 216 tego pisma, że wśród czynów przedstawionych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów uwzględni przede wszystkim fakt, że sporne kartele stanowią umyślne naruszenie art. 81 ust. 1 WE.

53 Komisja wskazała również, w tym samym pkt 216, że porozumienia w sprawie podziału rynków i ustalenia cen opisane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów stanowią ze względu na ich charakter najpoważniejszy rodzaj naruszenia art. 81 ust. 1 WE. W pkt 215 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów uściśliła ona, że w celu dokonania oceny wagi naruszenia uwzględni jego charakter i jego rzeczywisty wpływ na rynek, o ile jest on możliwy do zmierzenia, a także rozmiar właściwego rynku geograficznego. W pkt 216 omawianego pisma wspomniała natomiast, że określi rolę każdego przedsiębiorstwa biorącego udział w naruszeniu, biorąc pod uwagę między innymi rolę odgrywaną przez każde z nich w tajnych porozumieniach i czas trwania udziału każdego z nich w naruszeniu.

54 W pkt 217 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja uściśliła również, że kwota grzywny, która zostanie nałożona na każde przedsiębiorstwo, będzie odzwierciedlała ewentualne okoliczności obciążające lub łagodzące, a w razie potrzeby zastosuje ona komunikat w sprawie współpracy. Wreszcie w pkt 218 Komisja wskazała, że postanowiła wyznaczyć kwotę grzywien na poziomie pozwalającym zagwarantować ich odstraszający skutek.

55 Z powyższych rozważań wynika, że Komisja zgodnie z powołanym wyżej orzecznictwem wyraźnie wskazała w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów (pkt 213–218) zamiar nałożenia grzywien na przedsiębiorstwa będące jego adresatami, a także okoliczności faktyczne i prawne, które uwzględniła przy obliczaniu kwoty grzywny nałożonej na skarżącą, co oznacza, że w tym względzie prawo skarżącej do przedstawienia stanowiska było przestrzegane.

56 Po drugie, jeżeli chodzi w szczególności o okoliczność obciążającą w postaci powrotu do naruszenia zastosowaną względem skarżącej, należy stwierdzić, po pierwsze, że wytyczne przytaczają jako przykład okoliczności obciążającej powtarzające się naruszenie tego samego rodzaju popełniane przez to samo przedsiębiorstwo, a po drugie, że Komisja poinformowała w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, iż uwzględni rolę odgrywaną przez każde przedsiębiorstwo w tajnych porozumieniach, a kwota grzywny będzie odzwierciedlała ewentualne okoliczności obciążające lub łagodzące. Skarżąca nie mogła zatem nie wiedzieć, że Komisja uwzględni taką okoliczność obciążającą, jeżeli dojdzie do wniosku, że spełnione zostały warunki jej zastosowania.

57 Po trzecie, jeśli chodzi w szczególności o argument, że skarżąca była traktowana w sposób dyskryminujący w stosunku do innych przedsiębiorstw, które ponownie popełniły naruszenia, a taka okoliczność obciążająca nie została uwzględniona w stosunku do nich, należy podkreślić, że sam fakt uwzględnienia przez Komisję we wcześniejszej praktyce decyzyjnej, że niektóre elementy nie stanowią okoliczności obciążającej przy wyznaczaniu kwoty grzywny, nie oznacza, że Komisja jest zobowiązana do stosowania tej samej oceny w późniejszej decyzji (zob. analogicznie w szczególności wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1711, pkt 357; z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑347/94 Mayr‑Melnhof przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1751, pkt 368 i z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1705, pkt 234 i 337). Ponadto z rozważań przedstawionych powyżej w pkt 56 wynika, że umożliwienie wypowiedzenia się przez przedsiębiorstwo, w ramach innej sprawy, na temat zamiaru uwzględnienia powrotu do naruszenia nie oznacza, że Komisja ma obowiązek postąpić w ten sam sposób we wszystkich przypadkach ani że wobec braku takiej możliwości skarżąca nie może w pełni skorzystać z prawa do przedstawienia stanowiska.

58 W tych okolicznościach należy oddalić drugą część zarzutu.

c) W przedmiocie trzeciej części opartej na nieudokumentowanym charakterze spotkań między Komisją a Interbrew oraz odmowie przez Komisję przekazania skarżącej odpowiedzi Interbrew na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów

Argumenty stron

59 Skarżąca podnosi, po pierwsze, że ani pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ani zaskarżona decyzja nie zawierają dokładnych elementów, które pozwoliłyby jej ocenić treść i zakres spotkań między pracownikami Komisji a przedstawicielami Interbrew, wspomnianych w motywie 34 zaskarżonej decyzji. Żaden protokół z tych spotkań nie został przekazany skarżącej przed wydaniem zaskarżonej decyzji ani nie został załączony do akt Komisji. Po drugie, odmawiając skarżącej pismem z dnia 7 lutego 2002 r. dostępu do odpowiedzi Interbrew na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja naruszyła prawo do obrony skarżącej, jak również zasadę dobrej administracji.

60 Po pierwsze, skarżąca uważa, że nie umożliwiono jej zbadania i w razie potrzeby zakwestionowania ewentualnych oświadczeń Interbrew podczas wspomnianych spotkań, tymczasem mogły one mieć istotny wpływ na ocenę Komisji dotyczącą spornych faktów i współpracy przedsiębiorstw będących przedmiotem dochodzenia.

61 W tej kwestii skarżąca utrzymuje między innymi, że Komisja przyjęła wobec Interbrew ogólnie życzliwą postawę, która kontrastowała z surowością wobec skarżącej. Skarżąca twierdzi, że brak uznania w trakcie postępowania dominującej pozycji Interbrew, która była przyczyną dochodzenia, można tłumaczyć przebiegiem omawianych nieformalnych spotkań. Ponadto wspomniana w zaskarżonej decyzji rozmowa telefoniczna między L. B. (Alken‑Maes) a A. B. (Interbrew) w dniu 9 grudnia 1996 r. nie została należycie udokumentowana w aktach. Dotyczy to również sprawozdania z przebiegu spotkania wewnętrznego w Interbrew w dniu 5 maja 1994 r., podczas którego Chief Executive Officer (zwany dalej „CEO”) Interbrew (M.), to jest główny zarządca spółki, przedstawił, rzekomo na wniosek skarżącej, scenariusz przekazania przez Interbrew 500 000 hektolitrów piwa przedsiębiorstwu Alken‑Maes.

62 Po drugie, skarżąca poinformowała, że nie miała dostępu do odpowiedzi Interbrew na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, gdyż dostępu odmówiła jej Komisja. W pismach z dnia 24 i 28 stycznia 2002 r. skarżąca zwróciła się w istocie z wyraźnym wnioskiem do Komisji o ponowny dostęp do akt, w szczególności o dostęp do odpowiedzi Interbrew na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, na co otrzymała odpowiedź odmowną Komisji w piśmie z dnia 7 lutego 2002 r.

63 Komisja podnosi, że skarżąca wiedziała o nieformalnych spotkaniach i w czasie postępowania administracyjnego nie zwróciła się z wnioskiem o dostęp do ewentualnych sprawozdań z tych spotkań, zresztą nieistniejących, a które w każdym razie byłyby pozbawione użyteczności. Wszystkie okoliczności faktyczne zawarte w zaskarżonej decyzji opierają się na dokumentach zawartych w aktach, a skarżąca nigdy nie kwestionowała możliwości dostępu do nich. Jeśli chodzi o wniosek o dostęp do dokumentów przedstawiony na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1049/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 2001 r. w sprawie publicznego dostępu do dokumentów Parlamentu Europejskiego, Rady i Komisji (Dz.U. L 145, str. 43), należy przypomnieć, że został on cofnięty.

Ocena Sądu

64 Po pierwsze, w zakresie dotyczącym nieformalnych spotkań ze stronami należy stwierdzić, że ani skarżąca, ani Komisja nie podważają w swoich pismach faktu, że ze spotkań tych nie zostały sporządzone sprawozdania. Z niniejszej części zarzutu pierwszego dotyczącej wspomnianych spotkań wynika zatem, że poszanowanie przez Komisję prawa dostępu do akt w sprawach dotyczących konkurencji nakłada na nią obowiązek sporządzania i udostępniania stronom takich sprawozdań.

65 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem cytowanym w pkt 33 i 34 powyżej prawo dostępu do akt w sprawach dotyczących konkurencji ma umożliwiać adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zapoznanie się z elementami dowodowymi zawartymi w aktach Komisji, tak aby prawo do przedstawienia stanowiska mogło być skutecznie wykonywane. Komisja ma zatem obowiązek udostępnić zainteresowanym przedsiębiorstwom wszystkie dokumenty obciążające lub odciążające, które zgromadziła w trakcie dochodzenia, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji i innych poufnych informacji.

66 Z orzecznictwa wynika ponadto, że Komisja nie ma natomiast żadnego ogólnego obowiązku sporządzania sprawozdań z rozmów jakie prowadziła ona w ramach stosowania reguł konkurencji określonych w traktacie, z niektórymi tylko uczestnikami naruszenia w trakcie urządzanych z nimi spotkań (zob. podobnie ww. w pkt 33 wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 351).

67 Brak takiego obowiązku nie zwalnia jednak Komisji z innych ciążących na niej obowiązków w zakresie dostępu do akt. Nie można bowiem dopuścić, aby stosowanie praktyki ustnych relacji z osobami trzecimi naruszało prawo do obrony. Dlatego też, jeżeli Komisja zamierza wykorzystać w decyzji dowód obciążający przekazany ustnie przez inną uczestnika naruszenia, musi o nim powiadomić zainteresowane przedsiębiorstwo, tak aby mogło ono skutecznie przedstawić swoje stanowisko w sprawie wniosków, do których Komisja doszła na podstawie tego dowodu. W razie potrzeby Komisja musi w tym celu sporządzić dokument pisemny i umieścić go w aktach (zob. podobnie ww. w pkt 33 wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 352).

68 W niniejszym przypadku należy stwierdzić, że z wyjątkiem dwóch konkretnych zarzutów, argumentacja skarżącej polega na ogólnym stwierdzeniu, że po pierwsze, nieformalne spotkania mogły mieć istotny wpływ na ocenę okoliczności faktycznych i współpracy przedsiębiorstw będących przedmiotem dochodzenia, następnie, że Komisja przyjęła zasadniczo życzliwą postawę wobec Interbrew w trakcie postępowania, kontrastującą z surowością zastosowaną w zaskarżonej decyzji wobec skarżącej, i w końcu, że skoro informacje przekazane na formalnych spotkaniach były użyteczne dla Interbrew, nie mogły nie wpłynąć na jej sytuację.

69 Taka ogólna argumentacja, która nie uściśla, w jaki sposób elementy obciążające wskazane przez Komisję w zaskarżonej decyzji opierają się na elementach przekazanych podczas nieformalnych spotkań, nie pozwala stwierdzić rzeczywistego naruszenia prawa do obrony, które musi być rozpatrywane na podstawie konkretnych okoliczności danego przypadku (zob. podobnie ww. w pkt 36 wyrok w sprawie Solvay przeciwko Komisji, pkt 60). W pkt 33 powyżej stwierdzono bowiem, że prawo dostępu do akt w sprawach dotyczących konkurencji jest przyznawane wyłącznie w celu umożliwienia zainteresowanym przedsiębiorstwom skutecznego wypowiedzenia się na temat wniosków, do których Komisja doszła w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. W związku z tym, że skarżąca nie wskazała, z wyjątkiem dwóch konkretnych twierdzeń, które zostaną rozpatrzone poniżej, żadnego zarzutu zawartego w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a następnie w zaskarżonej decyzji, opierającego się na elementach przekazanych ustnie podczas nieformalnych spotkań niedostępnych dla skarżącej, nie może ona zarzucić Komisji naruszenia prawa do obrony w tym względzie (zob. podobnie ww. w pkt 33 wyrok w sprawie Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, pkt 353 i 354).

70 W kwestii wyżej wspomnianych dwóch konkretnych twierdzeń, zgodnie z którymi odniesienia do rozmowy telefonicznej z dnia 9 grudnia 1996 r. i do treści spotkania wewnętrznego z dnia 5 maja 1994 r. znajdujące się w zaskarżonej decyzji mogły wynikać jedynie z treści nieformalnych spotkań, należy zbadać, czy sporne okoliczności faktyczne opierają się na konkretnych elementach zawartych w aktach.

71 Przede wszystkim, jeśli chodzi o rozmowę telefoniczną z dnia 9 grudnia 1996 r., o której mowa w motywie 91 zaskarżonej decyzji, należy stwierdzić, że zgodnie z pkt 93 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów „po spotkaniu, które [odbyło się] w dniu 19 września, L. B. (Alken‑Maes) w dniu 9 grudnia 1996 r. odbył rozmowę telefoniczną z A. B. (Interbrew)”. Zdanie zostało opatrzone przypisem 116 o następującej treści: „Pismo Alken‑Maes z dnia 7 marca 2000 r. i załączniki 42 i 44 do niego ([str.] 7884, 8513 i 8528–8530 [akt Komisji]), zawierają odniesienia do poniższych dokumentów: weryfikacja przeprowadzona w Alken‑Maes, dokument AvW19 ([str.] 150–153 [akt Komisji]) i dokument MV17 ([str.] 532–541 [akt Komisji])”. Takie same odniesienia znajdują się w zaskarżonej decyzji, w przypisie 123 do motywu 91.

72 W odpowiedzi na pisemne pytanie Sądu dotyczące uściślenia elementów, które doprowadziły do stwierdzenia, że rozmowa telefoniczna między L. B. (Alken‑Maes) a A. B. (Interbrew) dotycząca stawek Interbrew odbyła się w dniu 9 grudnia 1996 r., Komisja odpowiedziała, że doszła do takiego wniosku na podstawie str. 8513 akt Komisji, będącej ostatnią stroną załącznika 42 do pisma Alken‑Maes do Komisji z dnia 7 marca 2000 r.

73 Z analizy tego dokumentu, składającego się z odręcznych notatek L. B. (Alken‑Maes), wynika, że o ile nie ma w nim mowy o żadnej rozmowie telefonicznej z dnia 9 grudnia 1996 r., to dokument ten zawiera kilka adnotacji, które bez wątpienia zostały naniesione po pierwotnym zredagowaniu tekstu i prawdopodobnie stanowią odpowiedź na wcześniejsze pytania na temat warunków cenowych Interbrew. Trzy z tych adnotacji zawierają datę „(9.12.96)”, a dwie z nich skrót „IB” (Interbrew), natomiast jedna dodatkowo inicjały A. B. (Interbrew).

74 Należy zatem stwierdzić przede wszystkim, że informacja o nawiązaniu kontaktu między Interbrew a Alken‑Maes w dniu 9 grudnia 1996 r. znajduje się w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i że nawiązanie kontaktu, do którego odnosi się Komisja, zostało potwierdzone dokumentem znajdującym się w aktach i dostępnym skarżącej, ponieważ jej dawna filia Alken‑Maes sama przekazała go Komisji. Fakt, że kontakt był telefoniczny, jest pozbawiony znaczenia z punktu widzenia korzystania z prawa do przedstawienia stanowiska, ponieważ – chociaż należy wyrazić żal, że stwierdzenie Komisji w tej kwestii nie było poparte dowodami – skarżącej przysługiwało prawo do przedstawienia stanowiska w przedmiocie istnienia takiego kontaktu i w danym przypadku jego treści, nie zaś w przedmiocie telefonicznego charakteru kontaktu, biorąc pod uwagę, że kwestia ta nie ma znaczenia dla ustalenia, czy spełniał on znamiona naruszenia.

75 Następnie, jeśli chodzi o potwierdzenie zawarte w motywie 53 zaskarżonej decyzji, a mianowicie, że „scenariusz” przedstawiony przez CEO Interbrew podczas spotkania wewnętrznego z dnia 5 maja 1994 r. był „zgodny z wnioskiem Danone/Kronenbourg”, to znaczy, że Interbrew przekaże 500 000 hektolitrów do Alken‑Maes (w szczególności w handlu detalicznym)”, należy stwierdzić, że zgodnie z pkt 55 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów „[p]odczas rozmowy wewnętrznej w Interbrew, [M.] przedstawił następujący scenariusz odpowiadający wnioskowi Danone/Kronenbourg: Interbrew powinna przekazać 500 000 hektolitrów przedsiębiorstwu Alken‑Maes (w szczególności w handlu detalicznym), jeżeli natomiast „Interbrew nie przychyli się do tego wniosku, Interbrew France zostanie zniszczona przy udziale Heinekena, a Interbrew w Belgii zostanie zaatakowana bardzo niskimi cenami”. Punkt 56 uściśla, że „scenariusz przedstawiony przez Kronenbourg [został] rozpatrzony podczas spotkania wewnętrznego Interbrew w dniu 5 maja 1994 r.” Punkt 55 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów został opatrzony przypisami 35 i 36, które odnoszą się do pisma Interbrew z dnia 28 lutego 2000 r. i do jego załącznika 18 (str. 7683 akt Komisji). Odniesienia do tych samych dokumentów znajdują się w motywie 53 zaskarżonej decyzji.

76 W tym względzie należy stwierdzić, że w załączniku 18 do pisma Interbrew z dnia 28 lutego 2000 r., który zawiera oświadczenie C. z Interbrew, znajduje się następujące zdanie (str. 2 oświadczenia):

„W trakcie spotkania wewnętrznego (z dnia 5 maja 1994 r.) [M.] poruszył z nami kwestię scenariusza będącego przedmiotem wniosku przedsiębiorstwa Kronenbourg. KRO uprawiało szantaż względem ITW w sprawie przekazania 500 000 [hektolitrów] przedsiębiorstwu AM (przede wszystkim w sektorze „Food”). W przeciwnym razie grozili zniszczeniem ITW‑France przy udziale Heinekena i zaatakowaniem ITW‑Belgique bardzo niskimi cenami”.

77 Należy zatem uznać, że stwierdzenie zawarte w motywie 53 zaskarżonej decyzji oraz w pkt 55 i 56 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów powtarza w zasadzie treść informacji dostarczonej na piśmie przez Interbrew, która znajduje się w aktach i, z tego tytułu, była dostępna skarżącej. Skarżąca nie może zatem powoływać się na fakt, że nie mogła skutecznie skorzystać z prawa do przedstawienia stanowiska w kwestii informacji zawartej w motywie 53 zaskarżonej decyzji.

78 Z powyższych rozważań wynika, po pierwsze, że informacje uzyskane rzekomo podczas nieformalnych spotkań z Interbrew znajdowały się w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a po drugie, że w każdym razie opierały się na dokumentach, do których skarżąca miała dostęp, gdyż były one niezbędne dla udowodnienia naruszenia art. 81 ust. 1 WE. Należy zatem stwierdzić, że skarżąca mogła wypowiedzieć się w sprawie tych informacji, a jej prawo do przedstawienia stanowiska było przestrzegane.

79 Po drugie, jeżeli chodzi o argument, według którego skarżącej z naruszeniem prawa do obrony odmówiono dostępu do dokumentów załączonych do materiałów włączonych do akt, do których miała dostęp w dniu 5 października 2002 r., w tym w szczególności do odpowiedzi Interbrew na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, w zakresie w jakim mogło ono zawierać dowody odciążające, wystarczy przypomnieć, że wniosek o dostęp do dodatkowych dokumentów z akt został przedstawiony w pismach z dnia 24 i 28 stycznia 2002 r., po zamknięciu postępowania administracyjnego. Tymczasem niezłożenie takiego wniosku podczas postępowania administracyjnego ma skutek prekluzyjny w tej kwestii w odniesieniu do złożonej później skargi o stwierdzenie nieważności (zob. podobnie ww. w pkt 31 wyrok w sprawie cementu, pkt 383). Należy zatem odrzucić ten argument.

80 W odniesieniu do wniosku o dostęp przedstawionego w dniu 4 marca 2002 r. na podstawie rozporządzenia nr 1049/2001, wystarczy stwierdzić, że zgodnie z art. 7 ust. 2 tego rozporządzenia „[w] przypadku całkowitej lub częściowej odmowy, wnioskodawca może w ciągu 15 dni roboczych od daty otrzymania odpowiedzi od instytucji złożyć wniosek potwierdzający, w którym zwróci się do instytucji o ponowne rozpatrzenie jej decyzji”. W następstwie odmowy Komisji przychylenia się do wniosku skarżącej o dostęp w dniu 26 marca 2002 r., należy stwierdzić, że skarżąca, nie przedstawiając wniosku potwierdzającego w przewidzianym terminie, co stwierdziła też podczas rozprawy w odpowiedzi na pytanie Sądu, wycofała swój wniosek z dnia 4 marca 2002 r.

81 Z powyższego wynika, że trzecią część zarzutu, a w związku z tym również cały zarzut, należy oddalić.

2. W przedmiocie zarzutu opartego na naruszeniu obowiązku uzasadnienia

a) Argumenty stron

82 Skarżąca podnosi, że zaskarżona decyzja jest niewystarczająco uzasadniona, gdyż, po pierwsze, nie zawiera ona żadnej definicji właściwych rynków, podczas gdy jest to wstępny i konieczny warunek dokonania jakiejkolwiek oceny zachowań zakłócających konkurencję, a po drugie, ogranicza się do zwykłego odniesienia do wytycznych w kwestii obliczenia kwoty grzywny, nie podając dokładnego zakresu kryteriów stosowanych do ustalenia kwoty grzywny nałożonej na skarżącą.

83 Skarżąca stwierdza więc w pierwszej kolejności, że zaskarżona decyzja jest niewystarczająco uzasadniona, gdyż w przeciwieństwie do wymogów nałożonych w orzecznictwie Sądu (wyrok Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawach połączonych T‑68/89, T‑77/89 i T‑78/89 SIV i in. przeciwko Komisji, zwanej „szkło płaskie”, Rec. str. II‑1403, pkt 159) nie opiera się ona na odpowiedniej definicji rynku właściwego w niniejszej sprawie, lecz wyłącznie na stwierdzeniu istnienia „rynku piwa belgijskiego”. Komisja, zdaniem skarżącej, dopuściła się niedopatrzenia, gdyż nie przeprowadziła analizy dokładnego zakresu geograficznego rynku lub rynków będących przedmiotem niniejszej sprawy i ewentualnych zamienności różnych produktów piwowarskich. Zastąpienie przez Komisję wyrażenia „sektor piwa w Belgii” określeniem „rynek piwa belgijskiego” w odpowiedzi na skargę nie stanowi odpowiedzi na sprzeciw skarżącej, która twierdzi, że w niniejszej sprawie definicja rynku była tożsama z definicją naruszenia. Wspomniane rynki geograficzne, to jest rynek belgijski i rynek francuski, zostały zdefiniowane w sposób niedostatecznie udokumentowany w zaskarżonej decyzji.

84 Ponadto Komisja uwzględniła okoliczności faktyczne, które odnoszą się do rynku francuskiego, podczas gdy konieczna była analiza ich zakresu pod względem konkretnych cech. W szczególności Komisja opierała się na argumencie domniemanej groźby stosowania represji na rynku francuskim, którą skarżąca miałaby wypowiedzieć wobec Interbrew, podczas gdy istnienie takiego zachowania ograniczającego konkurencję może być ustalone wyłącznie po stwierdzeniu pewnej siły na prawidłowo określonym rynku.

85 W niniejszej sprawie niektóre okoliczności faktyczne wykorzystane na poparcie stwierdzenia naruszenia będącego przedmiotem zaskarżonej decyzji, w tym spotkanie z dnia 11 maja 1994 r., rozmowa telefoniczna z dnia 6 lipca 1994 r. i spotkanie z dnia 17 kwietnia 1997 r., w opinii Komisji nie ograniczały się tylko do Belgii. Ponadto wzajemne oddziaływanie między Francją a Belgią i podobne zachowania w obydwu krajach stanowiły, według Komisji, istotne elementy naruszenia, w szczególności jeżeli chodzi o zarzucaną groźbę.

86 W tym względzie Komisja, decydując się na odrębne rozpatrzenie podobnych zachowań, odeszła od swojej dotychczasowej praktyki polegającej na stwierdzaniu różnych naruszeń w jednej decyzji, jeżeli istnieje między nimi związek wynikający z tożsamości stron kartelu, podobieństwa mechanizmów kartelu w różnych krajach lub wzajemnego oddziaływania między różnymi obszarami albo produktami [zob. na przykład decyzję Komisji 96/478/WE z dnia 10 stycznia 1996 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (IV/34.279/F3 – ADALAT) (Dz.U. L 201, str. 1, zwaną dalej „decyzją ADALAT”) oraz decyzje w sprawie witamin i kalki].

87 Skarżąca dodaje, że wydanie kilku decyzji stawia ją w sytuacji braku pewności prawa i pozwala Komisji sztucznie zwiększać całkowitą kwotę grzywien nałożonych z tytułu wszystkich okoliczności faktycznych w wyniku kilkakrotnego zastosowania kwot wyjściowych i ewentualnie współczynników mnożenia, podczas gdy zainteresowane przedsiębiorstwa nie mogą zrozumieć, dlaczego sporne zachowania zostały uznane za odrębne i stanowią odrębne naruszenia.

88 Skarżąca podnosi w drugiej kolejności, że zaskarżona decyzja jest również niedostatecznie uzasadniona w zakresie obliczenia kwoty grzywny. Poprzestając na zwykłym odniesieniu w motywie 294 zaskarżonej decyzji do metody określonej w wytycznych, podczas gdy ich celem jest „zapewnienie przejrzystości oraz bezstronności decyzji Komisji zarówno w oczach przedsiębiorstw, jak również Trybunału Sprawiedliwości”, Komisja, zdaniem skarżącej, nie dopełniła spoczywającego na niej obowiązku uzasadnienia i naruszyła zasadę pewności prawa.

89 Ponieważ uzasadnienie kwoty grzywny opiera się na metodzie polegającej na obraniu kwoty wyjściowej i zastosowaniu wobec niej korekt, Komisja powinna uściślić w dostatecznie szczegółowy sposób zakres kryteriów uwzględnianych przy obliczaniu kwoty grzywny, aby osiągnąć cel związany z obowiązkiem uzasadnienia, to jest umożliwić skarżącej dokonanie oceny spójności i zgodności z prawem sposobu ustalenia kwoty grzywny w celu obrony swoich praw, pozwolić Sądowi i Trybunałowi na wykonanie kontroli, zaś wszelkim zainteresowanym dać możliwość poznania przesłanek stosowania przez Komisję traktatu WE.

90 W niniejszej sprawie, mimo że Komisja nie jest zobowiązana do stosowania wzoru arytmetycznego, zaskarżona decyzja nie wskazuje ani szczegółów dotyczących sposobu obliczania nałożonej grzywny, ani dokładnego zakresu każdego z kryteriów wprowadzonych dla ustalania jej kwoty. Dlatego też, w przeciwieństwie do rozwiązania zastosowanego w innych decyzjach podjętych w przedmiocie karteli, na przykład w decyzjach w sprawie witamin i kalki, arbitralny wybór ryczałtowej kwoty 25 mln EUR i daleko posunięta chęć nadania grzywnie skutku odstraszającego, o czym mowa w motywie 305 zaskarżonej decyzji, nie znajdują uzasadnienia w kryteriach ilościowych. Brak odpowiedniej definicji rynku właściwego uwidacznia również niedostateczne uzasadnienie sposobu obliczenia kwoty grzywny, ponieważ zgodnie z wytycznymi wybór kwoty wyjściowej jest związany z względami dotyczącymi wielkości danego rynku geograficznego, wpływu kartelu na ten rynek i osiągniętego na nim obrotu.

91 Skarżąca wskazuje, że Komisja zastosowała w szczególności wyłącznie jednolitą stawkę podwyższenia kwoty grzywny w wysokości 50% na podstawie dwóch okoliczności obciążających uwzględnionych wobec skarżącej, to jest zastosowania przymusu w stosunku do Interbrew i powrotu do naruszenia, nie podając odpowiedniego zakresu każdej z uwzględnionych okoliczności obciążających. Brak precyzji w kwestii znaczenia poszczególnych kryteriów zastosowanych przy obliczaniu kwoty grzywny nie pozwolił skarżącej na dokonanie oceny proporcji, w jakiej nałożona grzywna powinna zostać obniżona.

92 Ponadto brak jasnych i istotnych elementów jest tym bardziej niedopuszczalny, że Komisja przyznała, iż istnieją dokumenty przygotowane przez jej służby na potrzeby konsultacji i rozmów wewnętrznych dotyczących obliczenia kwoty grzywny, i że dokumenty te nie zostały udostępnione. Taka okoliczność sugerowałaby, że Komisja uwzględniła w zaskarżonej decyzji inne elementy niż te, które były udostępnione skarżącej, lecz nie wymieniała ich w decyzji.

93 Skarżąca podkreśliła w szczególności brak dostatecznego uzasadnienia przez Komisję zastosowanej w stosunku do niej okoliczności obciążającej w postaci powrotu do naruszenia. Brak uzasadnienia był szczególnie niekorzystny, ponieważ Komisja nie podwyższała systematycznie kwoty grzywny w przypadku powrotu do naruszenia, lecz w swojej praktyce decyzyjnej wykazywała niezdecydowanie co do roli i znaczenia, które należy mu przypisywać przy określaniu kwoty grzywny, zaś przyjęcie wytycznych nie rozwiewa w dostateczny sposób wątpliwości z tego wynikających.

94 Komisja kwestionuje argumentację skarżącej.

b) Ocena Sądu

95 Jeśli chodzi o skargi skierowane przeciwko decyzjom Komisji nakładającym na przedsiębiorstwa grzywny za naruszenie reguł konkurencji, właściwość Sądu opiera się na dwóch podstawach. Z jednej strony na podstawie art. 230 WE spoczywa na nim obowiązek kontroli ich legalności. W ramach tego powinien on w szczególności kontrolować przestrzeganie ustanowionego w art. 253 WE obowiązku uzasadnienia, którego naruszenie pociąga za sobą możliwość stwierdzenia nieważności decyzji. Z drugiej strony w ramach przyznanego Sądowi w art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17 nieograniczonego prawa orzekania do jego właściwości należy ocena stosowności kwoty grzywien. Dokonanie tej oceny może uzasadniać przedstawienie i wzięcie pod uwagę dodatkowych informacji, które nie muszą jako takie być zawarte w zaskarżonej decyzji, na podstawie przewidzianego w art. 253 WE obowiązku uzasadnienia (wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑248/98 P KNP BT przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9641, pkt 38–40 i wyrok Sądu z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑220/00 Cheil Jedang przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2473, pkt 215).

96 Jeśli chodzi o kontrolę przestrzegania obowiązku uzasadnienia, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno być dostosowane do charakteru aktu i opisywać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jego kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w szczególności do zawartości aktu, charakteru powołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu wyjaśnień mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie. Nie stawia się wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne elementy faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulującego daną dziedzinę (wyroki Trybunału: z dnia 13 marca 1985 r. w sprawach połączonych 296/82 i 318/82 Niderlandy i Leeuwarder Papierwarenfabriek przeciwko Komisji, Rec. str. 809, pkt 19; z dnia 29 lutego 1996 r. w sprawie C‑56/93 Belgia przeciwko Komisji, Rec. str. I‑723, pkt 86 oraz z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. str. I‑1719, pkt 63; ww. w pkt 95 wyrok w sprawie Cheil Jedang przeciwko Komisji118, pkt 216).

97 Jeśli chodzi o zakres obowiązku uzasadnienia dotyczącego sposobu obliczania grzywny nałożonej za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, po pierwsze, należy przypomnieć, że przy jego określaniu trzeba uwzględnić przepisy art. 15 ust. 2 akapit drugi rozporządzenia nr 17, zgodnie z którym „[p]rzy ustalaniu wysokości kary pieniężnej należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia”. Istotne wymogi formalne tego obowiązku uzasadnienia są spełnione wtedy, gdy Komisja w swej decyzji wskaże te elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia (wyroki Trybunału: z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑291/98 P Sarrió przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9991, pkt 73 i z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8375, pkt 463). Po drugie, wytyczne i komunikat w sprawie współpracy zawierają wskazówki dotyczące elementów oceny, które Komisja uwzględnia przy określaniu wagi i czasu trwania naruszenia (ww. w pkt 95 wyrok w sprawie Cheil Jedang przeciwko Komisji, pkt 217). W tych okolicznościach istotne wymogi formalne obowiązku uzasadnienia są spełnione wtedy, gdy Komisja w swej decyzji wskaże te elementy oceny, które uwzględniła w zastosowaniu wytycznych oraz, w razie potrzeby, w zastosowaniu komunikatu w sprawie współpracy, a które umożliwiły jej, w celu ustalenia kwoty grzywny, zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia (ww. w pkt 95 wyrok Cheil Jedang przeciwko Komisji, pkt 218).

98 Komisja w niniejszym przypadku uczyniła zadość tym wymogom.

99 W odniesieniu, w pierwszej kolejności, do zarzutu opartego na wcześniejszym niepodaniu przez Komisję definicji właściwego rynku, należy stwierdzić, że Komisja nie miała w niniejszej sprawie żadnego obowiązku wyznaczenia zakresu tego rynku. Z orzecznictwa wynika w istocie, że w ramach stosowania art. 81 ust. 1 WE rynek właściwy należy określić w celu ustalenia, czy dane porozumienie może wpływać na handel między państwami członkowskimi i czy jego celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku (wyroki Sądu: z dnia 21 lutego 1995 r. w sprawie T‑29/92 SPO i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑289, pkt 74; ww. w pkt 31 wyrok w sprawie cementu, pkt 1093 i z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2707, pkt 230). Obowiązek wytyczenia granic właściwego rynku w decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE spoczywa zatem na Komisji jedynie wtedy, gdy nie jest bez niego możliwe ustalenie, czy dane porozumienie, decyzja związków przedsiębiorstw lub uzgodniona praktyka mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i mieć za cel lub skutek zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku (wyrok Sądu z dnia 15 września 1998 r. w sprawach połączonych T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 i T‑388/94 European Night Services i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3141, pkt 93–95 i 105, i ww. wyrok w sprawie Volkswagen przeciwko Komisji, pkt 230). Skarżąca nie zakwestionowała stwierdzenia, że omawiane porozumienia lub uzgodnione praktyki mogły wpłynąć na handel między państwami członkowskimi i miały na celu ograniczenie lub zakłócenie konkurencji na wspólnym rynku. W konsekwencji, ponieważ działania Komisji podjęte na podstawie art. 81 WE nie wymagały w niniejszej sprawie wcześniejszego zdefiniowania właściwego rynku, nie można stwierdzić naruszenia obowiązku uzasadnienia w tej kwestii.

100 Z tych samych względów stwierdzenie przez Komisję – w celu zastosowania wytycznych – faktu wypowiedzenia gróźb przez skarżącą musi przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny przyjęte rozumowanie, aby spełnić wymogi art. 253 WE, natomiast jego niezbędnym warunkiem wstępnym nie musi być określenie zakresu rynku właściwego. Przeciwny pogląd wysunięty przez skarżącą musi więc zostać odrzucony.

101 Dotyczy to również argumentacji w odniesieniu do uwzględnienia zakresu rynku geograficznego. W zakresie, w jakim skarżąca podnosi, że niedostateczne uzasadnienie charakteru krajowego rynku pozwoliło Komisji stwierdzić, w sposób nieuzasadniony, odrębne naruszenia i w konsekwencji sztucznie podnieść kwotę grzywien nałożonych na skarżącą, wystarczy podnieść, że taki zamiar jest przypisywany Komisji w sposób zupełnie hipotetyczny, a twierdzenie to opiera się wyłącznie na przypuszczeniach, ponieważ nie zostało ono poparte żadnym dowodem. Należy zatem odrzucić opartą na nim argumentację.

102 Po drugie, jeśli chodzi o zarzut oparty na niedostatecznym uzasadnieniu obliczenia kwoty grzywny, należy stwierdzić, że w motywach 296–328 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła elementy, które uwzględniła przy obliczaniu kwoty grzywien nałożonych na każde z zainteresowanych przedsiębiorstw. Z wymienionych motywów zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja przedstawiła w sposób jasny i szczegółowy przyjęte rozumowanie, co pozwoliło skarżącej poznać elementy oceny uwzględnione przy określaniu wagi i czasu trwania naruszenia w celu obliczenia kwoty grzywny, a Sądowi umożliwiło wykonanie kontroli. Należy zatem stwierdzić, że zaskarżona decyzja spełnia wymogi dotyczące uzasadnienia, które ciążą na Komisji na podstawie art. 253 WE.

103 Należy zatem