Sprawa T‑11/06

Romana Tabacchi Srl

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Włoski rynek zakupu i pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Ustalanie cen i podział rynku – Uczestnictwo w naruszeniu – Czas trwania naruszenia – Grzywny – Okoliczności łagodzące – Górna granica wynosząca 10% obrotu – Równość traktowania – Nieograniczone prawo orzekania

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ocena – Obowiązek uwzględnienia rzeczywistego wpływu na rynek – Brak – Zasadnicza rola kryterium dotyczącego charakteru naruszenia

(art. 81 ust. 1 lit. a), b) WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

2. Konkurencja – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Charakter prawny

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

3. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Bardzo poważne naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Skutek praktyki antykonkurencyjnej – Kryterium niemające determinującego wpływu

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Udziały w rynku posiadane przez zainteresowane przedsiębiorstwo

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Rzeczywisty wpływ na rynek – Kryteria oceny

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ustalenie grzywny proporcjonalnie do elementów oceny wagi naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

8. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3)

9. Postępowanie – Podnoszenie nowych zarzutów w toku postępowania – Przesłanki – Nowy zarzut – Pojęcie

(regulamin postępowania przed Sądem, art. 48 §. 2)

10. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Stosowanie zasady domniemania niewinności

(art. 81 ust. 1 WE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 48 ust. 1)

11. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Stopień dokładności wymagany od dowodów przyjętych przez Komisję

(art. 81 ust. 1 WE)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ocena – Uwzględnienie rzeczywistej sytuacji gospodarczej istniejącej w momencie popełnienia naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie – Przesłanki – Przestrzeganie zasady równego traktowania

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Groźby i presja, na które narażone było przedsiębiorstwo – Wyłączenie

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Bierna rola przedsiębiorstwa lub pójście przez nie w ślad za liderem – Kryteria oceny

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret pierwsze)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Zainteresowane przedsiębiorstwa należące do małych i średnich przedsiębiorstw – Brak wpływu

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit piąty)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zachowanie odmienne od uzgodnionego w ramach kartelu

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret drugie)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Ocena

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kwota maksymalna – Obliczanie – Rozróżnienie między kwotą ostateczną a kwotą pośrednią grzywny – Konsekwencje

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Sytuacja finansowa zainteresowanego przedsiębiorstwa – Uwzględnienie – Obowiązek – Brak

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania

(art. 229 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31; komunikat Komisji 98/C 9/03)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Odstraszający charakter – Poszanowanie zasady proporcjonalności

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

1. Artykuł 81 ust. 1 lit. a) i b) WE wyraźnie uznaje za niezgodne ze wspólnym rynkiem porozumienia i uzgodnione praktyki, które polegają na ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji lub na ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji albo rynków. Naruszenia tego rodzaju, zwłaszcza gdy chodzi o porozumienia horyzontalne, są kwalifikowane jako szczególnie poważne, gdyż wywierają bezpośredni wpływ na podstawowe parametry konkurencji na danym rynku, lub jako oczywiste naruszenia reguł konkurencji.

Wagę naruszeń obowiązującego w Unii prawa konkurencji należy ustalać na podstawie dużej ilości kryteriów, do których należą okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić.

Według metody przewidzianej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek – tam gdzie może to być zmierzone – oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego. Niemniej jednak te trzy aspekty oceny wagi naruszenia nie mają tej samej wartości przy ocenie ogólnej. Charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę w szczególności przy badaniu przesłanek bardzo poważnych naruszeń. Natomiast ani rzeczywisty wpływ na rynek, ani rozmiar rynku geograficznego nie stanowią elementów koniecznych do uznania naruszenia za bardzo poważne w przypadku porozumień horyzontalnych mających na celu w szczególności ustalanie cen. Tak więc tego typu porozumienia horyzontalne mogą być kwalifikowane jako „bardzo poważne naruszenia” na podstawie samego ich charakteru, a Komisja nie ma obowiązku wykazywania rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek.

(por. pkt 67, 69, 74, 76–78)

2. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS są instrumentem służącym określeniu kryteriów z poszanowaniem dla prawa wyższego rzędu, jakie Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swobodnego uznania przy ustalaniu grzywien, na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Wytyczne nie stanowią podstawy prawnej decyzji nakładającej grzywny, ponieważ opiera się ona na rozporządzeniu nr 1/2003, lecz określają w sposób ogólny i abstrakcyjny metodę, jaką Komisja narzuciła sobie dla celów ustalenia kwoty grzywien nakładanych w tej decyzji i w konsekwencji zapewniają przedsiębiorstwom pewność prawa.

Wytycznych nie można zatem uznać za normę prawną, której w każdym razie musi przestrzegać administracja, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania uzasadnienia.

Samoograniczenie uprawnień dyskrecjonalnych Komisji wynikające z przyjęcia wytycznych nie jest jednakże niezgodne z utrzymaniem znacznego zakresu uznania Komisji. Fakt bowiem, że Komisja przedstawiła w wytycznych swoje podejście w zakresie oceny wagi naruszenia, nie wyklucza, że może ona dokonać oceny tego kryterium w sposób całościowy, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, w tym również elementów, które nie zostały wyraźnie wymienione w wytycznych.

(por. pkt 71–73)

3. Minimalna kwota wyjściowa wynosząca 20 mln EUR określona w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS w odniesieniu do bardzo poważnych naruszeń odnosi się do jednego przedsiębiorstwa, a nie do wszystkich przedsiębiorstw, które popełniły naruszenie.

(por. pkt 86)

4. Co się tyczy rzeczywistego wpływu na rynek ograniczającej praktyki sprzecznej z obowiązującymi w Unii regułami konkurencji, przy ustalaniu kwoty grzywny nałożonej za tego typu naruszenie należy uwzględnić czas trwania oraz wszystkie okoliczności, które mogą wpływać na ocenę wagi naruszeń, takie jak zachowanie każdego przedsiębiorstwa, rola odgrywana przez każde z nich w ustalaniu uzgodnionych praktyk, korzyść, jaką odniosły z tych praktyk, ich rozmiary i wartość towarów, których dotyczą te praktyki, oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Unii. Wynika z tego, że skutek praktyki konkurencyjnej nie jest sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące tego wpływu, przede wszystkim naruszeń, które są poważne same z siebie, takich jak podział rynków.

(por. pkt 90)

5. Udział każdego z zaangażowanych w kartel przedsiębiorstw w rynku będącym przedmiotem ograniczającej praktyki w rozumieniu obowiązującego w Unii prawa konkurencji, nawet w braku dowodu rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, stanowi okoliczność obiektywną, która pozwala na dokładne określenie odpowiedzialności każdego z tych przedsiębiorstw za potencjalną szkodliwość tej praktyki dla normalnej konkurencji. Tak więc, w zakresie ustalenia wysokości grzywny istotny jest udział danego przedsiębiorstwa w rynku, a to w celu określenia w ten sposób wpływu, jaki może ono wywierać na rynek.

(por. pkt 97)

6. Przy ocenie wagi naruszenia decydujące znaczenie ma ustalenie, że członkowie kartelu zrobili wszystko, co było w ich mocy, aby ich zamiary przyniosły rzeczywisty skutek. Ponieważ to, co stało się później w odniesieniu do rzeczywistego poziomu cen na rynku, mogło być uzależnione od innych czynników niepodlegających kontroli ze strony członków kartelu, nie mogą oni powoływać na swoją korzyść czynników zewnętrznych, takich jak wzrost cen na danym rynku, które pokrzyżowały ich zamiary, i wskazywać ich jako okoliczności uzasadniających obniżenie grzywny.

(por. pkt 99, 100)

7. Zasada proporcjonalności wymaga, by akty instytucji Unii nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji założonych celów. W ramach postępowań wszczętych przez Komisję w celu stosowania sankcji za naruszenia reguł konkurencji stosowanie tej zasady zakłada, że grzywny nie powinny być nieproporcjonalne w stosunku do celów, których realizacji służą, czyli zapewnieniu poszanowania tych reguł, i że kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia. W szczególności zasada proporcjonalności oznacza, że Komisja powinna ustalić grzywnę proporcjonalnie do czynników uwzględnionych w ocenie wagi naruszenia i w tym celu musi ocenić te czynniki w sposób spójny i obiektywnie uzasadniony.

W tych okolicznościach Komisja nie narusza zasady proporcjonalności, ustalając kwotę wyjściową grzywny za naruszenie reguł konkurencji na 10 mln EUR, ponieważ rozpatrywane naruszenie stanowi bardzo poważne i umyślne naruszenie reguł konkurencji i omawiana kwota została ustalona na poziomie znacznie niższym od minimalnego progu przewidzianego w wytycznych dla tego rodzaju kartelu.

(por. pkt 104, 105, 107)

8. W ramach określenia grzywien z tytułu naruszenia obowiązującego w Unii prawa konkurencji obowiązek uzasadnienia jest spełniony, jeżeli Komisja wskaże w swej decyzji te elementy oceny, które umożliwiły jej określenie wagi i czasu trwania naruszenia.

Komisja jest zobowiązana na mocy art. 253 WE do uzasadnienia swych decyzji poprzez wskazanie okoliczności faktycznych, od których zależy uzasadnienie decyzji, oraz ustaleń, które doprowadziły do jej wydania, postanowienie to nie zobowiązuje Komisji do omówienia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które zostały rozważone w toku postępowania administracyjnego.

W przypadku decyzji nakładającej grzywny na kilka przedsiębiorstw zakres obowiązku uzasadnienia należy oceniać w szczególności w świetle faktu, że waga naruszeń powinna być ustalana na podstawie wielu czynników, takich jak na przykład szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst oraz odstraszające działanie grzywien, przy czym nie została ustalona wiążąca ani wyczerpująca lista kryteriów, które obowiązkowo powinny być wzięte pod uwagę.

(por. pkt 109, 233)

9. Zgodnie z art. 48 § 2 akapit pierwszy regulaminu postępowania przed Sądem nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne lub faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania. Zarzut, który stanowi rozwinięcie zarzutu podniesionego wcześniej w sposób bezpośredni lub dorozumiany i który pozostaje z nim w ścisłym związku, należy uznać za dopuszczalny.

(por. pkt 124)

10. Do Komisji należy stwierdzenie nie tylko istnienia kartelu sprzecznego z obowiązującymi w Unii regułami konkurencji, ale także czasu jego trwania. W szczególności jeśli chodzi o przeprowadzenie dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE – na Komisji spoczywa obowiązek udowodnienia stwierdzonych przez nią naruszeń oraz przedstawienia środków dowodowych pozwalających wykazać w sposób wymagany prawem występowanie okoliczności stanowiących naruszenie. Jeżeli sąd ma wątpliwości, to należy je rozstrzygać na korzyść przedsiębiorstw będących adresatami decyzji stwierdzającej naruszenie. Sąd nie może zatem dojść do wniosku, że Komisja wykazała istnienie danego naruszenia w sposób zgodny z prawem, jeżeli ma jeszcze co do tego wątpliwości, w szczególności w ramach skargi o stwierdzenie nieważności lub zmiany decyzji nakładającej grzywnę. W tej ostatniej sytuacji należy bowiem uwzględnić zasadę domniemania niewinności, która należy do praw podstawowych chronionych w unijnym porządku prawnym i która została potwierdzona w art. 48 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Zważywszy na charakter omawianych naruszeń, jak również na charakter i stopień surowości związanych z nimi sankcji, zasada domniemania niewinności stosuje się w szczególności do postępowań dotyczących naruszeń reguł konkurencji, mających zastosowanie do przedsiębiorstw, które to postępowania mogą prowadzić do wymierzenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych. Konieczne jest zatem, aby Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody w celu uzasadnienia twierdzenia, że zarzucane naruszenie zostało popełnione.

Każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego z elementów naruszenia. Wystarczy, żeby oceniany globalnie zbiór poszlak przytoczonych przez instytucję odpowiadał temu wymogowi.

(por. pkt 129, 130, 143)

11. Jest normalne, że działania, które obejmują te praktyki i porozumienia, mają miejsce poza prawem, i że zebrania odbywają się potajemnie, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Z tego wynika, że nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o nawiązaniu nielegalnego kontaktu pomiędzy przedsiębiorstwami – takie jak sprawozdania ze zebrań – będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często będzie konieczna rekonstrukcja poszczególnych elementów w drodze dedukcji. Dlatego też w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie pewnej liczby zbieżnych okoliczności oraz przesłanek, które razem ujęte mogą stanowić wobec braku innego spójnego wytłumaczenia dowód naruszenia reguł konkurencji.

Ponadto w przypadku braku dowodów pozwalających na bezpośrednie ustalenie czasu trwania naruszenia Komisja powinna przynajmniej przedstawić dowody na poparcie faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, tak by można było rozsądnie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie między dwiema określonymi datami.

W tym względzie wystarczy, by Komisja wykazała, że dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w zebraniach, w trakcie których zawarto antykonkurencyjne porozumienia, nie sprzeciwiając się im wyraźnie, żeby udowodnić w wystarczający sposób, że to przedsiębiorstwo uczestniczyło w kartelu. Jeśli uczestnictwo w takich zebraniach zostanie ustalone, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych zebraniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał cel antykonkurencyjny, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych zebraniach w innym aniżeli oni celu. Tę zasadę uzasadnia to, że uczestnictwem w takim zebraniu bez publicznego odcięcia się od jego przebiegu przedsiębiorstwo wywołało u innych uczestników wrażenie, że podpisuje się pod wynikiem tego zebrania i że odpowiednio się do niego zastosuje. Komisja popełnia natomiast błąd w ocenie ustalając uczestnictwo przedsiębiorstwa w kartelu sprzecznym z obowiązującymi w Unii regułami konkurencji w braku wystarczających w tym względzie poszlak.

(por. pkt 131, 132, 158, 165, 166)

12. Jeśli chodzi o wybór roku odniesienia w celu ustalenia względnego znaczenia przedsiębiorstw w kontekście kartelu sprzecznego z obowiązującymi w Unii regułami konkurencji, chociaż pkt 1 A akapity czwarty i piąty wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS przewiduje zróżnicowane traktowanie przedsiębiorstw w zależności od ich gospodarczego znaczenia, nie wskazuje on, w odniesieniu do którego roku względne znaczenie przedsiębiorstw powinno zostać ustalone.

Komisja musi wybrać metodę obliczania grzywien umożliwiającą jej uwzględnienie zarówno rozmiaru i siły gospodarczej każdego z zaangażowanych w udział w kartelu przedsiębiorstw, jak i wkładu każdego z nich w popełnione naruszenie w zależności od ich rzeczywistej sytuacji gospodarczej istniejącej w momencie popełnienia naruszenia. Poza tym należy wyznaczyć okres, jaki należy uwzględnić, tak aby uzyskane dane dotyczące obrotów, czyli udziałów w rynku, były w jak największym stopniu porównywalne. Z powyższego wynika, że rokiem odniesienia niekoniecznie powinien być ostatni pełny rok trwania naruszenia.

(por. pkt 176, 177)

13. Metoda polegająca na podziale członków kartelu na kategorie celem zastosowania zróżnicowanego traktowania na etapie ustalania kwot wyjściowych grzywien, choć sprowadza się ona do nieuwzględniania różnicy rozmiarów przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii, pociąga za sobą zryczałtowanie kwoty wyjściowej ustalonej dla przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii.

Taki podział na kategorie musi jednak być dokonany w poszanowaniu zasady równego traktowania, zgodnie z którą zakazane jest traktowanie sytuacji porównywalnych w odmienny sposób oraz sytuacji odmiennych w taki sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione. Ponadto kwota grzywien powinna co najmniej być proporcjonalna do elementów wziętych pod uwagę w celu dokonania oceny wagi naruszenia. W celu zweryfikowania, czy podział członków kartelu na kategorie jest zgodny z zasadami równego traktowania i proporcjonalności, należy zbadać, czy podział ten jest spójny i obiektywnie uzasadniony.

W tym względzie, choć Komisja ma prawo uwzględnić udziały w rynku posiadane przez przedsiębiorstwo będące członkiem kartelu podczas ostatniego pełnego roku stwierdzonego naruszenia w celu dokonania oceny jego rozmiaru i siły ekonomicznej na danym rynku, a także zakresu popełnionego przez nie naruszenia, to jednak musi ona zapewnić, by udziały w rynku każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu odzwierciedlały właściwie rzeczywistość gospodarczą w czasie właściwym dla popełnienia naruszenia. Tymczasem jeśli chodzi o naruszenia długotrwałe, zasadniczo tylko w przypadku, gdy ostatni uwzględniony przez Komisję pełny rok naruszenia pokrywa się z czasem trwania uczestnictwa każdego z tych przedsiębiorstw, właściwe im udziały w rynku mogą służyć jako istotne wskaźniki w tym względzie i umożliwić uzyskanie wyników w największym możliwym stopniu porównywalnych, zwłaszcza w celu podziału przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu na kategorie.

(por. pkt 180–182, 184, 186)

14. Istnienie gróźb i presji mających na celu skłonienie przedsiębiorstwa do udziału w naruszeniu obowiązującego w Unii prawa konkurencji nie należy do okoliczności łagodzących wyliczonych w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS. Presja wywierana przez przedsiębiorstwa mająca na celu skłonienie innych przedsiębiorstw do uczestnictwa w naruszeniu obowiązującego w Unii prawa konkurencji, niezależnie od jej znaczenia, nie zwalnia danego przedsiębiorstwa z odpowiedzialności za popełnione naruszenie, nie zmienia w żadnym stopniu wagi kartelu i nie może stanowić okoliczności łagodzącej do celów obliczenia kwot grzywien, ponieważ dane przedsiębiorstwo mogło zawiadomić właściwe władze o wywieranej na niego presji i złożyć do nich skargę. W konsekwencji Komisja nie jest zobowiązana do uwzględnienia takich gróźb w charakterze okoliczności łagodzącej.

(por. pkt 211–213)

15. Wśród elementów, które mogą wykazać bierną rolę przedsiębiorstwa w kartelu i które mogą uzasadniać obniżenie grzywny na podstawie pkt 3 tiret pierwsze wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS można uwzględnić znacznie bardziej sporadyczny charakter jego uczestnictwa w zebraniach w stosunku do uczestnictwa pozostałych członków kartelu, podobnie jak jego późne wejście na rynek objęty naruszeniem, niezależnie od czasu trwania jego uczestnictwa w nim, a także istnienie wyraźnego oświadczenia w tym zakresie wydanego przez przedstawicieli przedsiębiorstw trzecich uczestniczących w naruszeniu. Ponadto wyłącznie pasywna rola uczestnika kartelu zakłada przyjęcie przez niego „postawy niezaangażowanej”, to jest brak z jego strony aktywnego uczestnictwa w opracowywaniu porozumienia lub porozumień antykonkurencyjnych.

W tym zakresie nie jest wystarczające przyjęcie niezaangażowanej postawy w niektórych okresach trwania kartelu lub w stosunku do niektórych porozumień kartelu. Zatem zwoływanie w innych okresach zebrań, proponowanie porządku zebrania i rozdawanie dokumentów w celu przygotowania zebrań nie jest zgodne z bierną rolą przedsiębiorstwa, które idzie w ślad za liderem i przyjmuje postawę niezaangażowaną. Takie inicjatywy wskazują na przychylną i aktywną postawę przedsiębiorstwa w zakresie przygotowania, kontynuowania i kontroli kartelu.

Ponadto jeśli tylko przedsiębiorstwo uczestniczyło w zebraniach mających cel antykonkurencyjny, nawet nie odgrywając w nim aktywnej roli, musi ono być uznane za uczestnika kartelu, chyba że udowodni, że otwarcie odcinało się od bezprawnego uzgodnienia. Poprzez swą obecność w zebraniach przedsiębiorstwo to przystąpiło lub co najmniej dało do zrozumienia pozostałym uczestnikom, że przystępuje co do zasady do porozumień antykonkurencyjnych, które zostały w trakcie nich zawarte.

(por. pkt 217, 218, 220, 223, 225)

16. Punkt 1 A akapit piąty wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS umożliwia Komisji podwyższenie grzywien nałożonych na duże przedsiębiorstwa, ale nie nakłada na nią obowiązku obniżenia grzywien ustalonych w odniesieniu do małych przedsiębiorstw. Górna granica wyznaczona przez art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 i przepisy wytycznych uwzględniają bowiem rozmiar przedsiębiorstwa. Poza względami dotyczącymi rozmiaru nie ma żadnego powodu, aby małe lub średnie przedsiębiorstwa traktować inaczej niż inne przedsiębiorstwa. Okoliczność, że przedsiębiorstwa stanowią małe lub średnie przedsiębiorstwa, nie zwalnia ich z obowiązku przestrzegania reguł konkurencji.

Ponadto art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 nie zabrania, w sytuacji gdy grzywny są nałożone na kilka przedsiębiorstw uczestniczących w tym samym naruszeniu, aby kwota grzywny nałożonej na małe lub średnie przedsiębiorstwo i wyrażona w procentach od obrotu nie była wyższa od kwoty grzywien nałożonych na większe przedsiębiorstwa. Z tego przepisu wynika bowiem, że zarówno w przypadku małych i średnich, jak i dużych przedsiębiorstw przy określaniu kwoty grzywny należy uwzględnić wagę i czas trwania naruszenia.

(por. pkt 226, 228, 260)

17. Komisja jest zobowiązana uwzględnić istnienie okoliczności łagodzącej ze względu na niewdrożenie w praktyce przestępczych porozumień na podstawie pkt 3 tiret drugie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS tylko w przypadku, gdy przedsiębiorstwo powołujące się na niewprowadzanie w życie kartelu może wykazać, że wyraźnie i w znaczącym stopniu sprzeciwiało się wprowadzeniu tego kartelu w życie, do tego stopnia, iż zakłócało ono samo funkcjonowanie tego kartelu, że przystąpiło do porozumienia pozornie i w związku z tym nie zachęcało innych przedsiębiorstw do wprowadzenia w życie rozpatrywanego kartelu. Zminimalizowanie ryzyka obowiązku zapłaty dotkliwej grzywny byłoby bowiem zbyt dogodne dla przedsiębiorstw, jeśli mogłyby one czerpać zyski z niezgodnego z prawem kartelu, a następnie skorzystać z obniżenia grzywny na tej podstawie, że odgrywały jedynie niewielką rolę we wdrożeniu naruszenia, podczas gdy ich postawa skłoniła inne przedsiębiorstwa do zachowań bardziej szkodliwych dla konkurencji.

(por. pkt 240, 241)

18. W wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS nie wskazano, że Komisja powinna systemowo odrębnie uwzględnić każdą z okoliczności łagodzących wymienionych w pkt 3 tych wytycznych. Wynika z tego, że nie jest ona zobowiązana do przyznania dodatkowej obniżki z tego tytułu w sposób automatyczny, ponieważ stosowność ewentualnej obniżki grzywny z tytułu okoliczności łagodzących należy oceniać w sposób całościowy, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności.

(por. pkt 242)

19. Górna granica wynosząca 10% całkowitych obrotów, przewidziana w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 ma służyć odrębnemu i niezależnemu celowi, w przeciwieństwie do kryteriów wagi i czasu trwania naruszenia, tj. służy uniknięciu nakładania grzywien, których przedsiębiorstwa przewidywalnie nie byłyby w stanie zapłacić ze względu na ich rozmiar określony na podstawie całkowitego obrotu, jakkolwiek w sposób przybliżony i niedoskonały. Tak więc granica ta ma jednolite zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw i uzależniona jest od rozmiaru każdego z nich, służąc uniknięciu nadmiernych i nieproporcjonalnych grzywien. Jedyną możliwą konsekwencją takiej granicy jest to, że kwota grzywny obliczona na podstawie kryteriów wagi i czasu trwania naruszenia zostaje obniżona do dopuszczalnego maksymalnego poziomu, w przypadku gdy poziom ten przekracza. W wyniku jej zastosowania dane przedsiębiorstwo nie płaci całości grzywny, która zasadniczo byłaby należna po przeprowadzeniu oceny opartej na wspomnianych kryteriach.

Ponadto art. 23 ust. 2 rozporządzenia 1/2003 nie zakazuje Komisji odwoływania się przy dokonywaniu obliczeń do pośredniej kwoty, która przekracza tą granicę, o ile nie przekracza jej ostatecznie nałożona grzywna. Z powyższego wynika, że Komisja nie może być zobowiązana na żadnym etapie stosowania wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS do zapewnienia, by pośrednie kwoty grzywien odzwierciedlały wszelkie różnice w zakresie całkowitych obrotów danych przedsiębiorstw. Zresztą Komisja nie jest także zobowiązana do zapewnienia, by ostateczne kwoty grzywien nałożone na dane przedsiębiorstwa, do których doprowadziły jej obliczenia, odzwierciedlały wszelkie różnice, jakie istnieją pomiędzy nimi w zakresie obrotów.

(por. pkt 257, 259)

20. Komisja nie ma obowiązku uwzględnienia przy ustalaniu kwoty grzywny deficytowej sytuacji finansowej przedsiębiorstwa, ponieważ uznanie takiego obowiązku oznaczałoby zapewnienie przedsiębiorstwom gorzej przystosowanym do warunków rynkowych nieuzasadnionej przewagi nad konkurencją.

(por. pkt 258)

21. Poza zwykłą kontrolą zgodności z prawem sankcji pozwalającą jedynie na oddalenie skargi o stwierdzenie nieważności albo stwierdzenie nieważności zaskarżonego aktu, nieograniczone prawo orzekania przyznane Sądowi na podstawie art. 229 WE w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 uprawnia go do zastąpienia swoją oceną oceny dokonanej przez Komisję, a w konsekwencji do zmiany zaskarżonego aktu, nawet jeżeli nie stwierdza jego nieważności, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych, poprzez zmianę w szczególności wysokości nałożonej grzywny, w przypadku gdy kwestia jej wysokości zostaje mu przedłożona do rozważenia.

Z uwagi na jego charakter ustalenie grzywny przez Sąd nie jest ścisłym działaniem arytmetycznym. Ponadto Sąd nie jest związany obliczeniami Komisji ani jej wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS, kiedy wykonuje nieograniczone prawo orzekania, ale powinien przeprowadzić własną ocenę, uwzględniając wszystkie okoliczności danego przypadku.

(por. pkt 265, 266)

22. Celem przewidzianych w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 grzywien nakładanych za naruszenia art. 81 WE jest ukaranie danych przedsiębiorstw za popełnienie czynów zabronionych i odstraszenie zarówno tychże przedsiębiorstw, jak i innych podmiotów gospodarczych od naruszania w przyszłości reguł obowiązującego w Unii prawa konkurencji. Przyczyną wzięcia pod uwagę wielkości i całkowitych zasobów danego przedsiębiorstwa celem zapewnienia grzywnie wystarczającego skutku odstraszającego jest więc wywarcie zamierzonego wpływu na wspomniane przedsiębiorstwo, ponieważ sankcja nie może być łagodna, zwłaszcza w świetle jego możliwości finansowych.

Ponadto zasada proporcjonalności wymaga, by akty instytucji nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych celów, którym ma służyć rozpatrywany przepis, przy czym w przypadku gdy istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować to najmniej dotkliwe, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów. Oznacza to, że grzywny nie powinny być nieproporcjonalne w stosunku do celów, których realizacji służą, czyli zapewnieniu poszanowania reguł konkurencji, i że kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia.

(por. pkt 279, 280)

WYROK SĄDU (trzecia izba)

z dnia 5 października 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Włoski rynek zakupu i pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Ustalanie cen i podział rynku – Uczestnictwo w naruszeniu – Czas trwania naruszenia – Grzywny – Okoliczności łagodzące – Górna granica wynosząca10% obrotu – Równość traktowania – Nieograniczone prawo orzekania

W sprawie T‑11/06

Romana Tabacchi Srl, poprzednio Romana Tabacchi SpA, z siedzibą w Rzymie (Włochy), reprezentowana przez M. Siragusę oraz G.C. Rizzę, adwokatów,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez É. Gippiniego Fourniera oraz F. Amata, a następnie przez É. Gippiniego Fourniera oraz V. Di Bucciego, oraz w końcu przez É. Gippiniego Fourniera oraz L. Malferrariego, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, po pierwsze, żądanie stwierdzenia częściowej nieważności decyzji Komisji C(2005) 4012 wersja ostateczna z dnia 20 października 2005 r. dotyczącej procedury przewidzianej w art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.281/B.2 – Surowiec tytoniowy – Włochy), oraz po drugie, obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżącą,

SĄD (trzecia izba),

w składzie: J. Azizi, prezes, E. Cremona (sprawozdawca) i S. Frimodt Nielsen, sędziowie,

sekretarz: J. Palacio González, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 1 grudnia 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Skarżąca, Romana Tabacchi Srl, jest włoską spółką, wobec której obecnie toczy się postępowanie likwidacyjne i której działalność polega głównie na pierwszym przetworzeniu surowca tytoniowego. W czasie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy jedynymi akcjonariuszami skarżącej byli małżonkowie B., którzy posiadali – i wciąż posiadają – wspólnie wszystkie akcje.

1. Postępowanie administracyjne

2 W dniu 15 stycznia 2002 r. Komisja Wspólnot Europejskich skierowała do zawodowych stowarzyszeń włoskich przetwórców i producentów tytoniu, czyli odpowiednio do Associazione professionale trasformatori tabacchi italiani (APTI, Krajowe Stowarzyszenie Przetwórców Włoskiego Surowca Tytoniowego) i Unione italiana tabacco (Unitab, Włoskiej Konfederacji Stowarzyszeń Producentów Surowca Tytoniowego), żądania udzielenia informacji dotyczące włoskiego rynku surowca tytoniowego na podstawie art. 11 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204).

3 W dniu 19 lutego 2002 r. Komisja otrzymała wniosek o zwolnienie z grzywny, który został wniesiony przez Deltafinę SpA, przetwórcę surowca tytoniowego, spółkę będącą członkiem APTI, na podstawie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). W dniu 6 marca 2002 r. Komisja przyznała Deltafinie warunkowe zwolnienie z grzywny na podstawie pkt 15 wspomnianego komunikatu.

4 W dniu 4 kwietnia 2002 r. Komisja otrzymała wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie pkt 8 komunikatu w sprawie współpracy, a subsydiarnie, wniosek o zmniejszenie grzywny na podstawie pkt 20–27 wspomnianego komunikatu, który został wniesiony przez Dimon Italia Srl (spółkę zależną Dimon Inc., obecnie Mindo Srl), a także wniosek o zmniejszenie grzywny na tej samej podstawie, który został wniesiony przez Transcatab SpA (spółkę zależną Standard Commercial Corp., zwaną dalej „SCC”).

5 W dniach 18 i 19 kwietnia 2002 r. Komisja dokonała na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 17 kontroli w pomieszczeniach spółek Dimon Italia i Transcatab oraz w pomieszczeniach spółki Trestina Azienda Tabacchi SpA i skarżącej.

6 W dniu 8 października 2002 r. Komisja powiadomiła Dimon Italia i Transcatab, iż ze względu na to, że były one odpowiednio pierwszym i drugim przedsiębiorstwem, które dostarczyły dowody naruszenia w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy, zamierza przyznać im po zakończeniu postępowania administracyjnego zmniejszenie kwoty grzywny, która zostanie na nie nałożona z tytułu ewentualnie stwierdzonych naruszeń.

7 W dniu 25 lutego 2004 r. Komisja sporządziła pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane do dziesięciu przedsiębiorstw lub związków przedsiębiorstw, w tym spółek Deltafina, Dimon Italia, Transcatab i skarżącej (zwanych dalej „przetwórcami”), a także spółek dominujących niektórych z nich, między innymi Universal Corp., Dimon i SCC. Adresaci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów mieli dostęp do akt postępowania administracyjnego, których kopia na CD‑ROM-ie została im przekazana przez Komisję, a także przedstawili uwagi na piśmie w odpowiedzi na zarzuty podniesione przez Komisję. Następnie dniu 22 czerwca 2004 r. odbyło się przesłuchanie.

8 W następstwie sporządzenia w dniu 21 grudnia 2004 r. uzupełnienia do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 25 lutego 2004 r. w dniu 1 marca 2005 r. obyło się drugie przesłuchanie.

9 Po zasięgnięciu opinii komitetu doradczego ds. praktyk ograniczających konkurencję i pozycji dominującej oraz na podstawie końcowego sprawozdania funkcjonariusza ds. przesłuchań Komisja wydała w dniu 20 października 2005 r. decyzję C(2005) 4012 wersja ostateczna dotyczącą procedury przewidzianej w art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.281/B.2 – Surowiec tytoniowy – Włochy) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia13 lutego 2006 r. (Dz.U. L 353, s. 45).

2. Zaskarżona decyzja

10 Zaskarżona decyzja dotyczy, po pierwsze, kartelu poziomego zawiązanego przez przetwórców działających na włoskim rynku surowca tytoniowego (motyw 1 zaskarżonej decyzji).

11 Komisja w zaskarżonej decyzji stwierdziła, że w ramach tego kartelu w okresie od 1995 r. do początku 2002 r. przetwórcy określali warunki transakcji związanych z zakupem surowca tytoniowego we Włoszech, zarówno w odniesieniu do zakupów dokonywanych bezpośrednio od producentów, jak i do zakupów od „podmiotów trzecich zajmujących się pakowaniem”, zwłaszcza poprzez ustalanie cen i podział rynku (motyw 1 zaskarżonej decyzji).

12 W drugiej kolejności zaskarżona decyzja dotyczy dwóch naruszeń niezależnych od kartelu wprowadzonego w życie przez przetwórców, które miały miejsce w okresie od początku 1999 r. do końca 2001 r., które obejmowały, w przypadku APTI, ustalanie cen umownych negocjowanych przez nie w imieniu swoich członków w celu zawarcia porozumień branżowych z Unitab, a w przypadku Unitab – ustalanie cen negocjowanych przez nią z APTI w imieniu swych członków w celu zawarcia tych porozumień.

13 Komisja uznała w zaskarżonej decyzji, że praktyki stosowane przez tych przetwórców stanowią jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 ust. 1 WE (zob. w szczególności motywy 264–269 zaskarżonej decyzji).

14 W art. 1 ust. 1 zaskarżonej decyzji Komisja przypisała odpowiedzialność za kartel przetwórcom oraz Universalowi, spółce dominującej Deltafiny, oraz Alliance One International, Inc. (zwanej dalej „Alliance One”), jako spółce powstałej z połączenia Dimon i SCC. W art. 1 ust. 2 zaskarżonej decyzji stwierdziła także, że APTI i Unitab naruszyły art. 81 ust. 1 WE, przyjmując decyzje w sprawie ustalania cen, które negocjowały w imieniu swych członków w celu zawarcia porozumień międzybranżowych.

15 W art. 2 zaskarżonej decyzji Komisja nałożyła grzywny na przedsiębiorstwa, o których mowa w pkt 14 powyżej, a także na APTI i Unitab (zob. pkt 42 poniżej).

16 W motywach 356–404 zaskarżonej decyzji Komisja dokonała ustalenia grzywien, jakie mają zostać nałożone na adresatów tego aktu.

17 Kwoty grzywien zostały określone przez Komisję w oparciu o wagę i czas trwania rozpatrywanych naruszeń, czyli dwa kryteria wyraźnie wymienione w art. 23 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) i w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 (motywy 356, 357 zaskarżonej decyzji).

Ustalenie kwoty wyjściowej grzywien

Waga

18 W odniesieniu do wagi rozpatrywanego naruszenia Komisja przypomniała, że w celu ocenienia tego czynnika musi ona uwzględnić swoisty charakter naruszenia, jego rzeczywisty wpływ na rynek, o ile da się go zmierzyć, a także rozmiar właściwego rynku geograficznego (motyw 365 zaskarżonej decyzji).

19 Następnie Komisja wskazała, że produkcja surowca tytoniowego we Włoszech odpowiadała 38% produkcji w ramach kwot w Unii Europejskiej, co stanowiło 67,338 mln EUR w 2001 r., będącym ostatnim pełnym rokiem naruszenia (motyw 366 zaskarżonej decyzji).

20 W odniesieniu do charakteru naruszenia Komisja stwierdziła, że było ono bardzo poważne, ponieważ polegało na ustalaniu cen zakupu odmian surowca tytoniowego we Włoszech i podziale nabywanych ilości. Komisja dodała, odwołując się do części zaskarżonej decyzji dotyczącej analizy ograniczenia konkurencji (motywy 272 i nast.), że kartel w zakresie zakupu może zakłócać gotowość producentów do osiągnięcia pewnej wydajności, a także ograniczyć konkurencję pomiędzy przetwórcami na rynkach stanowiących kolejne ogniwa działań rynkowych. Stwierdziła także, że jest tak w szczególności, gdy – jak w niniejszej sprawie – produkt objęty kartelem, w niniejszym przypadku surowiec tytoniowy, stanowi ważny „surowiec”, na którym opiera się działalność prowadzona przez uczestników rynków stanowiących kolejne ogniwa działań rynkowych, w niniejszym przypadku rynku pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego i sprzedaży tytoniu przetworzonego (motywy 367, 368 zaskarżonej decyzji).

21 W motywie 369 zaskarżonej decyzji Komisja wywiodła z poprzednich motywów, że naruszenie popełnione przez przetwórców należy zakwalifikować jako bardzo poważne.

Zróżnicowane traktowanie

22 W motywach 370–376 zaskarżonej decyzji Komisja zbadała kwestię „indywidualnej wagi” i „odstraszającego skutku”. W tym względzie wskazała, że przy ustalaniu kwoty grzywny należy uwzględnić „indywidualną wagę każdego przedsiębiorstwa i ewentualne skutki jego bezprawnych zachowań” (motyw 370 zaskarżonej decyzji).

23 A zatem Komisja uznała, że grzywny należy określić na podstawie pozycji zajmowanej przez każdą z rozpatrywanych stron na rynku (motyw 371 zaskarżonej decyzji).

24 W tym względzie Komisja uznała, że kwota wyjściowa grzywny nałożonej na Deltafinę powinna być najwyższa ze względu na to, że spółka ta okazała się największym kupcem, ponieważ jej udział w rynku wynosił w 2001 r. około 25% (motyw 372 zaskarżonej decyzji).

25 Komisja stwierdziła, że Transcatab, Dimon Italia i Romana Tabacchi „powinny być połączone w grupę”, a kwota wyjściowa nałożonej na nie grzywny powinna być niższa, ponieważ posiadały one mniejsze udziały w rynku, wynoszące w 2001 r. około 9–11% (motyw 373 zaskarżonej decyzji).

26 Komisja ocenia jednakże, że kwota wyjściowa odzwierciedlająca tylko pozycję na rynku nie wywarłaby wystarczająco odstraszającego skutku wobec Deltafiny, Dimon Italia (Mindo) i Transcatab, ponieważ pomimo ich względnie ograniczonych obrotów, należą one do ponadnarodowych grup o znacznej sile gospodarczej i finansowej, które zaliczają się – a w przypadku Mindo należały – do największych światowych kupców tytoniu prowadzących działalność na różnych poziomach przemysłu tytoniowego i na różnych rynkach geograficznych (motyw 374 zaskarżonej decyzji).

27 W konsekwencji Komisja stwierdziła, że w celu nadania grzywnie odstraszającego skutku należy zastosować mnożnik wynoszący 1,5 – czyli podwyżkę o 50% – do kwoty wyjściowej określonej w odniesieniu do Deltafiny oraz mnożnik wynoszący 1,25 – czyli podwyżkę o 25% – do kwoty wyjściowej określonej w odniesieniu do Dimon Italia (Mindo) i Transcatabu (motyw 375 zaskarżonej decyzji).

28 W świetle tych wszystkich okoliczności Komisja ustaliła w motywie 376 zaskarżonej decyzji kwoty wyjściowe grzywien w następujący sposób:

– Deltafina: 37,5 mln EUR;

– Transcatab: 12,5 mln EUR;

– Dimon Italia (Mindo): 12,5 mln EUR;

– Romana Tabacchi: 10 mln EUR.

Ustalenie kwoty podstawowej grzywien

29 W motywach 377 i 378 zaskarżonej decyzji Komisja zbadała kwestię czasu trwania naruszenia.

30 Stwierdziła, że kartel wprowadzony w życie przez przetwórców rozpoczął się w dniu 29 września 1995 r. i zgodnie z ich oświadczeniami przestał istnieć w dniu 19 lutego 2002 r. W szczególności w odniesieniu do skarżącej Komisja stwierdziła, że dołączyła ona do kartelu w październiku 1997 r. i zawiesiła swe uczestnictwo w okresie od dnia 5 listopada 1999 r. do dnia 29 maja 2001 r., a następnie ponownie do niego dołączyła na okres od dnia 29 maja 2001 r. do dnia 19 lutego 2002 r. Ponieważ jej uczestnictwo w naruszeniu trwało tylko dwa lata i osiem miesięcy, Komisja uznała, że należy zastosować podwyżkę o 25% kwoty wyjściowej nałożonej na nią grzywny, podczas gdy do kwot wyjściowych grzywien nałożonych na innych przetwórców zastosowano podwyżki o 60%.

31 W rezultacie kwoty podstawowe grzywien nałożonych na adresatów zaskarżonej decyzji zostały ustalone następująco:

– Deltafina: 60 mln EUR;

– Transcatab: 20 mln EUR;

– Dimon Italia (Mindo): 20 mln EUR;

– Romana Tabacchi: 12,5 mln EUR.

Okoliczności łagodzące

32 W motywach 380–398 zaskarżonej decyzji Komisja zbadała, czy należy uwzględnić okoliczności łagodzące.

33 W odniesieniu do skarżącej Komisja wyjaśniła w motywie 380 zaskarżonej decyzji, że „nie uczestniczyła ona w niektórych aspektach kartelu (czyli głównie w tych, które dotyczyły zakupów bezpośrednich od producentów; zaczęła od nich nabywać w ograniczonych ilościach dopiero w 2000 r.)”. Poza tym stwierdziła, że w 1997 r., kiedy skarżąca dołączyła do kartelu, jej udział w rynku był niewielki. Wreszcie wyjaśniła, że „zachowanie skarżącej często zakłócało realizację celu kartelu do tego stopnia, że inni uczestnicy byli zmuszeni do ustalenia reakcji na to zachowanie”.

34 W świetle tych okoliczności Komisja postanowiła zmniejszyć o 30% kwotę podstawową grzywny nałożonej na skarżącą.

35 Co się tyczy sytuacji Dimon Italia i Transcatab, Komisja odrzuciła wszystkie ich argumenty podniesione w celu wykazania, że w ich przypadku wystąpiły okoliczności łagodzące (motywy 381–384 zaskarżonej decyzji).

36 Wreszcie Komisja uwzględniła szczególną sytuację Deltafiny i stwierdziła, że należy obniżyć o 50% kwotę nałożonej na nią grzywny ze względu na współpracę z jej strony (motywy 385–398 zaskarżonej decyzji).

37 Po uwzględnieniu okoliczności łagodzących Komisja ustaliła w następujący sposób kwoty grzywien (motyw 399 zaskarżonej decyzji):

– Deltafina: 30 mln EUR;

– Dimon Italia (Mindo): 20 mln EUR;

– Transcatab: 20 mln EUR;

– Romana Tabacchi: 8,75 mln EUR.

Górna granica grzywny przewidziana w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003

38 W motywach 400–404 zaskarżonej decyzji Komisja zbadała, czy należy dostosować obliczone kwoty podstawowe w odniesieniu do poszczególnych adresatów w ten sposób, aby nie przekraczały one granicy wynoszącej 10% obrotów, przewidzianej w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

39 W tym zakresie uznała, że kwota grzywny nałożonej na skarżącą nie powinna przekraczać 2,05 mln EUR oraz że obniżanie innych grzywien na podstawie tego przepisu nie jest konieczne (motywy 402, 403 zaskarżonej decyzji).

Zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy

40 W motywach 405–500 zaskarżonej decyzji Komisja zbadała kwestię zastosowania komunikatu w sprawie współpracy.

41 Stwierdziwszy, że Dimon Italia i Transcatab dostosowały się do warunków nałożonych na nie z tytułu ich wniosku o obniżenie grzywny, Komisja wywiodła z oceny przedstawionych dowodów oraz współpracy tych spółek w toku postępowania, że skorzystają one z najwyższej stawki obniżki przewidzianej w przedziałach, które zostały jej wskazane w związku z wnioskiem o zastosowanie obniżki, czyli odpowiednio 50% i 3% (motywy 492–499 zaskarżonej decyzji). Natomiast żadne zwolnienie ani obniżka grzywny nie została przyznana na rzecz Deltafiny.

Ostateczna kwota grzywien

42 Zgodnie z art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 Komisja w następujący sposób ustaliła w art. 2 zaskarżonej decyzji kwoty grzywien, jakie należy nałożyć na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw będące adresatami zaskarżonej decyzji:

– w przypadku spółek Deltafina i Universal solidarnie: 30 mln EUR;

– Dimon Italia (Mindo) i Alliance One: 10 mln EUR, przy czym Alliance One jest odpowiedzialna za zapłatę całości grzywny, a Mindo jest solidarnie odpowiedzialna za zapłatę tylko 3,99 mln EUR;

– Transcatab i Alliance One solidarnie: 14 mln EUR;

– Romana Tabacchi: 2,05 mln EUR;

– APTI: 1000 EUR;

– Unitab: 1000 EUR.

Przebieg postępowania i żądania stron

43 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 19 stycznia 2006 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

44 Odrębnym pismem zarejestrowanym przez sekretariat Sądu tego samego dnia (sprawa T‑11/06 R) skarżąca złożyła na podstawie art. 242 WE i art. 104 regulaminu postępowania przed Sądem wniosek o zastosowanie środków tymczasowych mających na celu, po pierwsze, zawieszenie wykonania zaskarżonej decyzji, a po drugie – zwolnienie z obowiązku ustanowienia w odniesieniu do uiszczenia grzywny gwarancji bankowej będącej warunkiem odstąpienia od natychmiastowego ściągnięcia grzywny.

45 Postanowieniem Sądu z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawie T‑11/06 R Romana Tabacchi przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2491 zawieszono pod pewnymi warunkami obowiązek ustanowienia przez skarżącą na rzecz Komisji gwarancji bankowej będącej warunkiem odstąpienia od natychmiastowego ściągnięcia grzywny nałożonej na nią w art. 2 zaskarżonej decyzji, a kwestia kosztów została pozostawiona do rozstrzygnięcia w wyroku kończącym postępowanie w sprawie.

46 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) postanowił otworzyć procedurę ustną i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 swego regulaminu postępowania wezwał strony do przedstawienia dokumentów. Strony zastosowały się do tego wezwania w wyznaczonym terminie.

47 Na rozprawie w dniu 1 grudnia 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

48 Pismami z dni 7 grudnia 2010 r. i 10 grudnia 2010 r., odpowiednio, skarżąca i Komisja odpowiedziały na środek organizacji postępowania Sądu przyjęty podczas rozprawy i przedłożyły dokumenty.

49 W dniu 19 stycznia 2011 r. Komisja na wniosek Sądu przedłożyła pozostałe dokumenty.

50 W dniu 8 lutego 2011 r. skarżąca przedstawiła swoje uwagi w sprawie tych dokumentów.

51 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w części dotyczącej obliczenia nałożonej na nią grzywny;

– znaczne obniżenie kwoty nałożonej na nią grzywny;

– nakazanie jakiegokolwiek innego środka, w tym przeprowadzenia środków dowodowych, które Sąd uzna za stosowne;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

52 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

53 Na poparcie skargi skarżąca podnosi pięć zarzutów. Pierwszy dotyczy braku przeprowadzenia dochodzenia, braku uzasadnienia lub nielogicznego charakteru tego uzasadnienia, a także naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności w zakresie nieuwzględnienia przez Komisję do celów obliczenia kwoty wyjściowej grzywny braku rzeczywistego wpływu kartelu na rynek. Drugi zarzut dotyczy nielogicznego charakteru uzasadnienia oraz naruszenia zasady równego traktowania w zakresie dotyczącym stopniowania kwoty wyjściowej grzywny w celu dostosowania jej do właściwej wagi skarżącej. Trzeci zarzut dotyczy braku uzasadnienia i braku przeprowadzenia dochodzenia, a także naruszania zasady ciężaru dowodu co do ustalenia czasu trwania uczestnictwa skarżącej w naruszeniu. Czwarty zarzut dotyczy niewystarczającego obniżenia kwoty grzywny ze względu na „zakłócającą” rolę skarżącej, a także nieuwzględnienia innych okoliczności łagodzących. Piąty zarzut dotyczy nagannego i nieproporcjonalnego charakteru grzywny w świetle struktury majątku skarżącej i realnej możliwości zapłaty grzywny przez skarżącą w określonym kontekście społecznym.

54 Sąd zbada najpierw pierwszy zarzut, następnie trzeci, wreszcie drugi, czwarty i piąty.

1. W przedmiocie wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka

55 W odniesieniu do oceny oświadczeń załączonych przez skarżącą do skargi w charakterze dowodów należy zauważyć przede wszystkim, że regulamin nie sprzeciwia się przedstawieniu przez strony takich oświadczeń. Jednakże ich ocena jest zastrzeżona dla Sądu, który może – jeśli okoliczności faktyczne, które są w nich opisane, mają decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu – nakazać przeprowadzenie środka dowodowego w formie przesłuchania jako świadka autora takiego dokumentu (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑101/05 i T‑111/05 BASF i UCB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 97). Jednakże w niniejszej sprawie w świetle pism procesowych stron, dokumentów znajdujących się w aktach sprawy i wyników rozprawy Sąd uważa, że dysponuje dostatecznymi informacjami, by rozstrzygnąć niniejszy spór (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 80).

56 A zatem złożony przez skarżącą wniosek o przeprowadzenie środka dowodowego należy oddalić.

2. W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego braku przeprowadzenia dochodzenia, braku uzasadnienia lub nielogicznego charakteru tego uzasadnienia, a także naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności w zakresie nieuwzględnienia przez Komisję braku rzeczywistego wpływu kartelu na rynek

Argumenty stron

57 W pierwszym zarzucie skarżąca utrzymuje przede wszystkim, że do celów obliczenia kwoty wyjściowej nałożonej na nią grzywny Komisja powinna była uwzględnić „brak rzeczywistego wpływu na rynek” kartelu. W szczególności Komisja nie wyciągnęła konsekwencji, po pierwsze, z ustaleń faktycznych dokonanych w zaskarżonej decyzji (motywy 97, 98 zaskarżonej decyzji), zgodnie z którymi ceny płacone producentom za surowiec tytoniowy wzrosły we Włoszech w stopniu wyższym niż średnia wspólnotowa, a po drugie, z tego, że uczestnicy kartelu, którzy stanowią mniej niż 55% rynku, byli w sposób nieunikniony narażeni na presję konkurencyjną przetwórców nienależących do porozumienia.

58 Zdaniem skarżącej przy obliczeniu grzywny Komisja, zgodnie ze swoją praktyką podejmowania decyzji zatwierdzoną przez orzecznictwo, jest zobowiązana do odróżniania karteli, które mają znaczny rzeczywisty wpływ na rynek, od tych, które nie wywierają takiego wpływu lub wywierają ograniczony wpływ. Na Komisji ciąży zatem „pozytywny obowiązek” zmierzenia rzeczywistego wpływu kartelu na rynek przy ustalaniu wagi naruszenia w celu określenia kwoty wyjściowej grzywien. Obowiązek uwzględnienia „rzeczywist[ego] wpływ[u] na rynek, tam gdzie może to być zmierzone” wynika wyraźnie z wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, dalej zwanych „wytycznymi”), z których Komisja nie może się zwolnić.

59 Dokładnie rzecz ujmując, w celu oceny rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek Komisja jest zobowiązana do przyjęcia jako punkt odniesienia konkurencji, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia. Z jednej strony wynika z tego więc, że w przypadku karteli cenowych należy stwierdzić, iż porozumienia faktycznie pozwoliły zainteresowanym przedsiębiorstwom na osiągnięcie wyższego poziomu cen transakcji od poziomu, jaki byłby praktykowany bez istnienia kartelu. Z drugiej strony Komisja powinna uwzględnić w ramach swej oceny wszystkie obiektywne warunki panujące na danym rynku w kontekście ekonomicznym. Skądinąd ocena wpływu kartelu na rynek nie jest niemożliwa i Komisja jest w stanie przeprowadzić taką analizę, czego dowodzi jej praktyka podejmowania decyzji w zakresie kontroli koncentracji.

60 Zdaniem skarżącej schematyczna i mechaniczna koncepcja obliczania grzywien, nieuwzględniająca rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, jest także sprzeczna z zasadami równego traktowania i proporcjonalności. Przestrzeganie pierwszej zasady nakłada na Komisję obowiązek zróżnicowania grzywien w zależności od rzeczywistego wpływu karteli na rynek, karanych w oparciu o okoliczności danego przypadku. Przestrzeganie drugiej zasady nakłada na Komisję obowiązek zapewnienia przy obliczaniu grzywny tego, aby miała ona rozsądny związek z rzeczywistym wpływem nielegalnego zachowania, a w szczególności ze szkodą wyrządzoną konsumentom końcowym, czego Komisja w niniejszej sprawie nie uczyniła. Poziom takiej szkody stanowi bowiem pierwsze kryterium różnicujące pomiędzy kartelami. Grzywna nałożona za uczestnictwo w kartelu, którego wpływ na rynek jest nieznaczący i który nie wyrządza szkody klientom przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu ani konsumentom, powinna odpowiadać minimalnemu stopniowi skali grzywien, włączając „bardzo poważne” naruszenia.

61 Skarżąca podważa poza tym argument Komisji, zgodnie z którym kwota wynosząca 20 mln EUR, przytoczona w pkt 1 A wytycznych, stanowi minimalną kwotę sankcji podstawowej stosowanej co do zasady za naruszenie wobec przedsiębiorstwa, które zajmuje najważniejszą pozycję na danym rynku, a nie wobec wszystkich przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu. Ponadto w sprawie, która doprowadziła do wydania decyzji C(2004) 4030 wersja ostateczna z dnia 20 października 2004 r. dotyczącej procedury przewidzianej w art. 81 [WE] (sprawa nr COMP/C.38.238/B.2 – Surowiec tytoniowy – Hiszpania), która jest w oczywisty sposób podobna do sprawy, która legła u podstaw niniejszej skargi, Komisja odeszła od minimalnej kwoty wynoszącej 20 mln EUR.

62 Poza tym formalna charakterystyka oparta na rozróżnieniu „bardzo poważne/poważne” nie posiada znaczenia nadawanego mu przez Komisję, ponieważ przedmiotem zarzutów podniesionych przez skarżącą jest końcowy wynik obliczeń Komisji w świetle wytycznych. Ponadto z orzecznictwa wynika, że w przypadku ograniczonego wpływu na rynek kartel cenowy może także być zakwalifikowany jako „poważne”, a nie „bardzo poważne” naruszenie. Wreszcie w celu uwzględnienia we właściwy sposób ograniczonego wpływu na rynek Komisja może także obniżyć kwotę określoną na podstawie wagi naruszenia w stosunku do minimalnej kwoty przyjmowanej zazwyczaj w przypadku „bardzo poważnego” naruszenia.

63 Podsumowując, ze względu na brak dowodów rzeczywistego wpływu kartelu na rynek, kwota wyjściowa grzywny nałożonej na skarżącą powinna była być ustalona na poziomie odpowiadającym najniższemu stopniowi skali grzywien stosowanych wobec karteli.

64 Komisja wnosi o oddalenie zarzutu.

Ocena Sądu

65 W ramach pierwszego zarzutu skarżąca podnosi kilka zastrzeżeń, a celem każdego z nich jest podważenie zasadności nieuwzględnienia przez Komisję przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny okoliczności, że kartel nie miał rzeczywistego wpływu na rynek.

66 W tym względzie Sąd uważa, że przed rozpatrzeniem zastrzeżeń podniesionych przez skarżącą konieczne jest przypomnienie ogólnych zasad dotyczących ustalania kwoty grzywien w zakresie karteli sprzecznych z art. 81 WE, a w szczególności oceny wagi naruszenia.

Rozważania ogólne

67 Artykuł 81 ust. 1 lit. a) i b) WE wyraźnie uznaje za niezgodne ze wspólnym rynkiem porozumienia i uzgodnione praktyki, które polegają na ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji lub na ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji albo rynków. Naruszenia tego rodzaju, zwłaszcza gdy chodzi o porozumienia horyzontalne, są kwalifikowane przez orzecznictwo jako szczególnie poważne, gdyż wywierają bezpośredni wpływ na podstawowe parametry konkurencji na danym rynku (wyrok Sądu z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑141/94 Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. II‑347, pkt 675), lub jako oczywiste naruszenia reguł konkurencji (wyroki Sądu: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑148/89 Tréfilunion przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1063, pkt 109; z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑311/94 BPB de Eendracht przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1129, pkt 303).

68 Zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 przy ustalaniu wysokości grzywny, jaka ma zostać nałożona za naruszenie art. 81 ust. 1 WE, uwzględnia się ciężar (wagę) i czas trwania naruszenia.

69 Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że wagę naruszeń prawa konkurencji należy ustalać na podstawie dużej ilości kryteriów, do których należą okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić (wyroki Trybunału: z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 241; z dnia 3 września 2009 r. w sprawie C‑534/07 P Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7415, pkt 54; z dnia 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P i C‑137/07 P Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8681, pkt 91).

70 W celu zapewnienia przejrzystości i bezstronności swych decyzji ustalających grzywny za naruszenia reguł konkurencji Komisja wydała wytyczne (akapit pierwszy wytycznych).

71 Wytyczne są instrumentem służącym określeniu kryteriów z poszanowaniem dla prawa wyższego rzędu, jakie Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swobodnego uznania przy ustalaniu grzywien, na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Wytyczne nie stanowią podstawy prawnej decyzji nakładającej grzywny, ponieważ opiera się ona na rozporządzeniu nr 1/2003, lecz określają w sposób ogólny i abstrakcyjny metodę, jaką Komisja narzuciła sobie dla celów ustalenia kwoty grzywien nakładanych w tej decyzji i w konsekwencji zapewniają przedsiębiorstwom pewność prawa (ww. w pkt 69 wyrok w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 209–213; wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 219, 223).

72 Wytycznych nie można zatem uznać za normę prawną, której w każdym razie musi przestrzegać administracja, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania uzasadnienia (zob. podobnie ww. w pkt 69 wyrok w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 209, 210; wyrok z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie C‑397/03 P Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑4429, pkt 91).

73 Samoograniczenie uprawnień dyskrecjonalnych Komisji wynikające z przyjęcia wytycznych nie jest jednakże niezgodne z utrzymaniem znacznego zakresu uznania Komisji (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑44/00 Mannesmannröhren-Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2223, pkt 246, 274, 275). Fakt bowiem, że Komisja przedstawiła w wytycznych swoje podejście w zakresie oceny wagi naruszenia, nie wyklucza, że może ona dokonać oceny tego kryterium w sposób całościowy, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, w tym również elementów, które nie zostały wyraźnie wymienione w wytycznych (ww. w pkt 71 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 237).

74 Według przewidzianej w wytycznych metody Komisja przy ustalaniu kwoty grzywien, które mają zostać nałożone na rozpatrywane przedsiębiorstwa, za punkt wyjścia przyjmuje kwotę określoną w zależności od „właściwej” wagi naruszenia. Przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek – tam gdzie może to być zmierzone – oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego (pkt 1 A akapit pierwszy wytycznych).

75 W tym kontekście naruszenia zostały podzielone na trzy kategorie, a mianowicie: „naruszenia o małym znaczeniu”, dla których kwota możliwych grzywien może wynosić od 1000 EUR do 1 mln EUR, „poważne naruszenia”, dla których kwota możliwych grzywien może wynosić od 1 mln EUR do 20 mln EUR, oraz „bardzo poważne naruszenia”, dla których kwota możliwych grzywien przekracza 20 mln EUR (pkt 1 A akapit drugi tiret od pierwszego do trzeciego wytycznych). Co się tyczy naruszeń bardzo poważnych, Komisja wyjaśnia, że chodzi tu zasadniczo o ograniczenia horyzontalne, takie jak „kartele cenowe” i podział rynku, lub inne praktyki, które narażają na szwank prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego, takie jak podział krajowych rynków oraz wyraźne nadużywanie pozycji dominującej przez przedsiębiorstwa posiadające rzeczywisty monopol (pkt 1 A akapit drugi tiret trzecie wytycznych).

76 Ponadto należy zaznaczyć, że trzy wskazane w pkt 74 powyżej aspekty oceny wagi naruszenia nie mają tej samej wartości przy ocenie ogólnej. Charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń (ww. w pkt 69 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 101; wyrok Sądu z dnia 28 kwietnia 2010 r. w sprawach połączonych T‑456/05 i T‑457/05 Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-1443, pkt 137).

77 Natomiast ani rzeczywisty wpływ na rynek, ani rozmiar rynku geograficznego nie stanowią elementów koniecznych do uznania naruszenia za bardzo poważne w przypadku porozumień horyzontalnych mających na celu w szczególności, jak w niniejszym przypadku, ustalanie cen. Choć bowiem dokonując oceny wagi naruszenia, należy uwzględnić te dwa kryteria, są one tylko jednymi spośród wielu służących dokonywaniu ogólnej oceny wagi naruszenia (zob. podobnie ww. w pkt 69 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 74, 81; ww. w pkt 71 wyrok w sprawach połączonych Tribunal Raiffeisen Zentralbank Österreich przeciwko Komisji, pkt 240, 311; wyrok z dnia 8 października 2008 r. w sprawie T‑73/04 Carbone-Lorraine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2661, pkt 91).

78 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z wytycznych wynika więc, że porozumienia horyzontalne dotyczące – tak jak w niniejszej sprawie – cen mogą być kwalifikowane jako „bardzo poważne naruszenia” na podstawie samego ich charakteru, a Komisja nie ma obowiązku wykazywania rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek (ww. w pkt 69 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 75; zob. także podobnie wyroki Sądu: z dnia 27 lipca 2005 r. w sprawach połączonych od T‑49/02 do T‑51/02 Brasserie nationale i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3033, pkt 178; z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 150).

79 Wniosek ten poparty jest tym, że o ile opis poważnych naruszeń wyraźnie wspomina o wpływie na rynek, o tyle opis bardzo poważnych naruszeń nie zawiera żadnego wymogu rzeczywistego wpływu na rynek (ww. w pkt 76 wyrok w sprawie Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 137; zob. także podobnie ww. w pkt 78 wyrok w sprawach połączonych Brasserie nationale i in. przeciwko Komisji, pkt 178).

80 A zatem w świetle tych zasad orzeczniczych należy analizować poszczególne zastrzeżenia podniesione przez skarżącą.

W przedmiocie nieuwzględnienia rzeczywistego wpływu kartelu na rynek przy ustalaniu grzywny

81 Skarżąca zarzuca przede wszystkim Komisji, że nie uwzględniła rzeczywistego wpływu kartelu na rynek przy obliczaniu kwoty wyjściowej grzywny.

82 W pierwszej kolejności należy zaś podnieść, iż z zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja ustaliła kwotę grzywny nałożonej na poszczególnych jej adresatów przy zastosowaniu metody ogólnej, którą opisała w wytycznych, mimo że w samej decyzji nie wspomniała wyraźnie o tym dokumencie.

83 W odniesieniu do szczególnego charakteru rozpatrywanego naruszenia należy uznać, że rozpatrywany kartel między przetwórcami miał w szczególności na celu wspólne ustalenie cen płaconych przez przetwórców za surowiec tytoniowy, jak również podział dostawców i ilości surowca tytoniowego. Takie praktyki stanowią ograniczenia horyzontalne typu „kartelu cenowego” w rozumieniu wytycznych, a więc naruszenia „bardzo poważne” z uwagi na swój charakter. Jak przypomniano w pkt 67 powyżej, kartele tego rodzaju są kwalifikowane przez orzecznictwo jako oczywiste naruszenia reguł konkurencji lub jako naruszenia szczególnie poważne, gdyż wywierają bezpośredni wpływ na podstawowe parametry konkurencji na danym rynku.

84 Z powyższego wynika, że w niniejszej sprawie Komisja, nie popełniając błędu, mogła zakwalifikować kartel jako naruszenie bardzo poważne na podstawie jego swoistego charakteru, niezależnie od rzeczywistego wpływu na rynek (zob. orzecznictwo wskazane w pkt 76, 77 powyżej, a zwłaszcza ww. w pkt 69 wyrok w sprawach połączonych Erste Groupe Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 103).

85 Podczas rozprawy skarżąca stwierdziła jednakże, w przeciwieństwie do tego, co podnosiła w pismach procesowych, że nie podważa kwalifikacji naruszenia jako bardzo poważnego. Swoje zastrzeżenie wyjaśniła w następujący sposób. Co do zasady podniosła, że próg wynoszący 20 mln EUR przewidziany w wytycznych za bardzo poważne naruszenia ma zastosowanie do wartości całkowitej sankcji nałożonej na wszystkie przedsiębiorstwa uczestniczące w kartelu. Komisja w niniejszej sprawie ustaliła całkowitą kwotę wyjściową grzywny na 55 mln EUR w odniesieniu do wszystkich przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, a zatem przekroczyła ten próg. W związku z tym była ona zobowiązana do uwzględnienia braku wpływu naruszenia na rynek i uzasadnienia przyczyny, dla której przekroczyła wspomniany próg.

86 W tym względzie należy w pierwszej kolejności podnieść, że argument skarżącej opiera się na błędnej przesłance. Z orzecznictwa bowiem wynika, że minimalna kwota wyjściowa wynosząca 20 mln EUR określona w wytycznych w odniesieniu do bardzo poważnych naruszeń odnosi się do jednego przedsiębiorstwa, a nie do wszystkich przedsiębiorstw, które popełniły naruszenie (zob. podobnie ww. w pkt 69 wyroki: w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 306, 311; w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 81; wyroki Sądu: z dnia 8 października 2008 r. w sprawie T‑69/04 Schunk i Schunk Kohlenstoff-Technik przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2567, pkt 187; z dnia 30 kwietnia 2009 r. w sprawie T‑13/03 Nintendo i Nintendo of Europe przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, pkt 44).

87 Zresztą wniosek, zgodnie z którym „możliwe kwoty” wskazane w wytycznych odnoszą się do jednego przedsiębiorstwa, a nie do sumy grzywien mających zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, poparty jest systemową wykładnią tekstu wytycznych. Termin „kwota podstawowa” jest bowiem systematycznie stosowany w wytycznych w odniesieniu do grzywny, jaką należy nałożyć na jedno przedsiębiorstwo, a nie na wszystkich członków kartelu. Wynika to między innymi z akapitu drugiego wytycznych, zgodnie z którym nowa metoda określania kwoty grzywny opiera się na określeniu kwoty podstawowej, która może być zwiększana lub zmniejszana z uwagi na okoliczności, odpowiednio obciążające lub łagodzące. Jednakże okoliczności te są brane pod uwagę względem każdego przedsiębiorstwa, a nie względem wszystkich członków kartelu, tak że termin „kwota podstawowa” może odnosić się wyłącznie do grzywny, jaka ma być nałożona na jedno przedsiębiorstwo. Podobnie pkt 1 A akapit szósty wytycznych, w zakresie w jakim wskazuje, że „[t]am, gdzie w naruszeniu uczestniczy kilka przedsiębiorstw […], może wystąpić potrzeba, w niektórych przypadkach, stosowania kwot ważonych, określonych w ramach każdej z trzech kategorii [uwzględnionych w wytycznych]”, potwierdza, że kwoty te odnoszą się do grzywien mających zastosowanie do każdego przedsiębiorstwa uczestniczącego w naruszeniu, a nie do sumy tych kwot. Wreszcie Komisja słusznie twierdzi, że jeśli w pkt 1 A wytycznych rzeczywiście miałaby na celu odniesienie się, jak twierdzi skarżąca, do minimalnej kwoty grzywien mających zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw, wyjaśniłaby takie podejście za pomocą ścisłego wyrażenia: „minimalna kwota grzywien mających zastosowanie wobec wszystkich przedsiębiorstw”.

88 A zatem należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie Komisja ustaliła kwotę wyjściową grzywny, która ma zostać nałożona na skarżącą, na 10 mln EUR, co odpowiada kwocie wyraźnie niższej od przewidzianego w wytycznych progu wynoszącego 20 mln EUR.

89 W tym względzie argument skarżącej, zgodnie z którym rozumowanie Komisji nie wyjaśnia przyczyny, dla której w sprawie, która doprowadziła do wydania decyzji C(2004) 4030 wersja ostateczna, kwoty wyjściowe były znacznie niższe od ww. kwoty wnoszącej 20 mln EUR, jest pozbawiony znaczenia. Jak bowiem zostało wyjaśnione w orzecznictwie, wynosząca 20 mln EUR kwota przewidziana w pkt 1 A tiret trzecie akapit drugi wytycznych w przypadku bardzo poważnych naruszeń nie stanowi progu minimalnego, poniżej którego nie można zejść (zob. podobnie ww. w pkt 69 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 97; zob. także wyrok Sądu z dnia 29 listopada 2005 r. w sprawie T‑52/02 SNCZ przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5005, pkt 42).

90 W drugiej kolejności co się tyczy w szczególności kwestii uwzględnienia rzeczywistego wpływu na rynek przy ustalaniu kwoty grzywny, należy przypomnieć, że przy tym ustalaniu należy uwzględnić czas trwania naruszeń oraz wszystkie okoliczności, które mogą wpływać na ocenę wagi naruszeń, takie jak zachowanie każdego przedsiębiorstwa, rola odgrywana przez każde z nich w ustalaniu uzgodnionych praktyk, korzyść, jaką odniosły z tych praktyk, ich rozmiary i wartość towarów, których dotyczą te praktyki, oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Unii (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 129; ww. w pkt 69 w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 242). Wynika z tego, że skutek praktyki konkurencyjnej nie jest sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące tego wpływu, przede wszystkim naruszeń, które są poważne same z siebie, takich jak podział rynków, który to element występuje w niniejszej sprawie (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑194/99 P Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10821, pkt 118, ww. w pkt 69 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 96; wyrok z dnia 12 listopada 2009 r. w sprawie C‑554/08 P Carbone-Lorraine przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 44).

91 W niniejszym przypadku stwierdzić należy, że z analizy części zaskarżonej decyzji dotyczącej zarzucanych czynów wynika, że przetwórcy świadomie posłużyli się zachowaniami antykonkurencyjnymi, za które zostali ukarani (zob. w szczególności motywy 124, 132, 133, 141 zaskarżonej decyzji). Jak wynika z motywów 363 i 473 zaskarżonej decyzji, stwierdzenie to znajduje skądinąd potwierdzenie w okoliczności, że kartel miał potajemny charakter.

92 Ponadto z zaskarżonej decyzji wynika również, że przetwórcy wielokrotnie porozumiewali się w przedmiocie środków mających na celu zapewnienie skutecznego wprowadzenia w życie kartelu, takich jak wzajemne przesyłanie sobie faktur poszczególnych dostawców (motywy 122, 129 zaskarżonej decyzji), obowiązek przeprowadzenia konsultacji w przypadku dokonywania zakupów poza porozumieniami (motyw 139 zaskarżonej decyzji), obowiązki dokonywania kontroli pracowników w celu uniknięcia podejmowania przez nich inicjatywy bez przeprowadzenia koniecznej koordynacji (motyw 140 zaskarżonej decyzji). W tym względzie z motywu 383 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja także ustaliła, iż kartel został wprowadzony w życie.

93 Niniejszy przypadek cechuje zatem wystąpienie nie tylko bardzo poważnego naruszenia reguł konkurencji, ale także elementów związanych z zamiarem, takich jak te wymienione w pkt 91 i 92 powyżej.

94 Ponadto z motywu 376 zaskarżonej decyzji wynika, że kwota wyjściowa grzywny nałożonej na skarżącą odpowiadała kwocie zdecydowanie niższej od kwoty, którą zgodnie z wytycznymi Komisja mogła wziąć pod rozwagę w przypadku bardzo poważnych naruszeń.

95 W takich okolicznościach skarżąca nie może powoływać się na błąd Komisji w ustalaniu grzywny, która została na nią nałożona, ze względu na nieuwzględnienie przez Komisję podnoszonego braku wpływu naruszenia na rynek, nawet jeśli założymy, że można go było zmierzyć.

96 W trzeciej kolejności należy stwierdzić, że przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny Komisja uwzględniła możliwe skutki nielegalnego zachowania każdego z zaangażowanych w kartel przedsiębiorstw. Z motywu 370 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja uznała za właściwe ustalenie wysokości grzywien w zależności od pozycji rynkowej każdej z zaangażowanych w kartel stron po to, aby uwzględnić, oprócz jego konkretnej wagi, ewentualny wpływ nielegalnego zachowania każdej z nich.

97 Tymczasem z orzecznictwa wynika, że udział każdego z zaangażowanych w kartel przedsiębiorstw w rynku będącym przedmiotem ograniczającej praktyki, nawet w braku dowodu rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, stanowi okoliczność obiektywną, która pozwala na dokładne określenie odpowiedzialności każdego z tych przedsiębiorstw za potencjalną szkodliwość tej praktyki dla normalnej konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1181, pkt 196–198). Z orzecznictwa wynika więc, że w zakresie ustalenia wysokości grzywny istotny jest udział danego przedsiębiorstwa w rynku, a to w celu określenia w ten sposób wpływu, jaki może ono wywierać na rynek (wyrok Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 139; ww. w pkt 69 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 62).

98 Zgodnie z tymi zasadami, ustalając w niniejszej sprawie kwotę wyjściową grzywny na podstawie udziałów w rynku posiadanych przez każdą stronę kartelu, Komisja zgodnie z orzecznictwem wykorzystała odpowiednie kryterium w celu określenia wpływu, jaki zachowanie skarżącej mogło wywrzeć na rynek.

99 W czwartej kolejności w odniesieniu do wskazanych w zaskarżonej decyzji danych, które zdaniem skarżącej dowodzą braku wpływu kartelu na rynek, z orzecznictwa wynika, iż przy ocenie wagi naruszenia decydujące znaczenie ma ustalenie, że członkowie kartelu zrobili wszystko, co było w ich mocy, aby ich zamiary przyniosły rzeczywisty skutek. Ponieważ to, co stało się później w odniesieniu do rzeczywistego poziomu cen na rynku, mogło być uzależnione od innych czynników niepodlegających kontroli ze strony członków kartelu, nie mogą oni powoływać na swoją korzyść czynników zewnętrznych, które pokrzyżowały ich zamiary, i wskazywać ich jako okoliczności uzasadniających obniżenie grzywny (zob. ww. w pkt 71 wyrok w sprawach połączonych Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 287; ww. w pkt 76 wyrok w sprawach połączonych Gütermann i Zwicky przeciwko Komisji, pkt 130 i przytoczone tam orzecznictwo).

100 W niniejszym przypadku więc, w którym w szczególności członkowie kartelu podjęli działania mające na celu nadanie ich antykonkurencyjnym celom rzeczywistego wymiaru (zob. pkt 91, 92 powyżej), zmiana cen na rynku tego rodzaju jak wzrost cen tytoniu wskazany przez skarżącą nie może jako taka uzasadnić obniżki grzywny. Nie można bowiem wykluczyć, że w braku kartelu wzrost cen byłby znaczniejszy niż wyżej wspomniany wzrost.

101 Wreszcie w odniesieniu do argumentu, zgodnie z którym działalność i stabilność kartelu często były zakłócane przez skarżącą, co wzmacnia według niej hipotezę o braku wpływu naruszenia na rynek, wystarczy zauważyć, że „zakłócające” zachowanie skarżącej w stosunku do kartelu zostało docenione przez Komisję jako okoliczność łagodząca (motyw 380 zaskarżonej decyzji).

W przedmiocie naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności

102 Jeśli chodzi w pierwszej kolejności o zarzucane naruszenie zasady równego traktowania, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ta zasada zostaje naruszona jedynie wtedy, gdy porównywalne sytuacje są traktowane w różny sposób lub gdy różne sytuacje są traktowane w ten sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (wyrok Trybunału z dnia 13 grudnia 1984 r. w sprawie 106/83 Sermide, Rec. s. 4209, pkt 28; wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑161/05 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3555, pkt 79).

103 Tymczasem należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie skarżąca jedynie podnosi, iż zasada równego traktowania nakłada na Komisję obowiązek zróżnicowania grzywien w zależności od rzeczywistego wpływu na rynek karteli, karanych w oparciu o okoliczności danego przypadku. Nie wyjaśnia jednakże, w jaki sposób Komisja naruszyła względem niej w niniejszej sprawie tę zasadę. Ponadto należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem decyzje dotyczące innych spraw, których skarżąca nawet nie wymienia, mają charakter wyłącznie informacyjny, jeżeli chodzi o istnienie dyskryminacji, zważywszy, że jest mało prawdopodobne, by okoliczności faktyczne tych spraw, takie jak rynek, produkty, przedsiębiorstwa i brane pod uwagę okresy były identyczne (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑167/04 P JCB Service przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8935, pkt 201, 205; z dnia 7 czerwca 2007 r. w sprawie C‑76/06 P Britannia Alloys & Chemicals przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑4405, pkt 60; wyrok Sądu z dnia 30 kwietnia 2009 r. w sprawie T‑12/03 Itochu przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑883, pkt 124).

104 Następnie w odniesieniu do zarzucanego naruszenia zasady proporcjonalności należy przypomnieć w tym względzie, iż zasada ta wymaga, by akty instytucji nie wykraczały poza to, co odpowiednie i konieczne do realizacji uzasadnionych celów, którym mają służyć dane przepisy, przy czym w przypadku gdy istnieje możliwość wyboru spośród większej liczby odpowiednich rozwiązań, należy stosować to, które jest najmniej dotkliwe, a wynikające z tego niedogodności nie mogą być nadmierne w stosunku do zamierzonych celów (wyroki Trybunału: z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑331/88 Fedesa i in., Rec. s. I‑4023, pkt 13; z dnia 5 maja 1998 r. w sprawie C‑180/96 Zjednoczone Królestwo przeciwko Komisji, Rec. s. I‑2265, pkt 96; wyrok Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑30/05 Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 223).

105 W ramach postępowań wszczętych przez Komisję w celu stosowania sankcji za naruszenia reguł konkurencji stosowanie tej zasady zakłada, że grzywny nie powinny być nieproporcjonalne w stosunku do celów, których realizacji służą, czyli zapewnieniu poszanowania tych reguł, i że kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 532; a także ww. w pkt 104 wyrok z dnia 12 września 2007 r. w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 223, 224 i przytoczone tam orzecznictwo). W szczególności zasada proporcjonalności oznacza, że Komisja powinna ustalić grzywnę proporcjonalnie do czynników uwzględnionych w ocenie wagi naruszenia i w tym celu musi ocenić te czynniki w sposób spójny i obiektywnie uzasadniony (wyroki Sądu: z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑43/02 Jungbunzlauer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3435, pkt 226–228; z dnia 28 kwietnia 2010 r. w sprawie T‑446/05 Amann & Söhne i Cousin Filuterie przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-1255, pkt 171).

106 W tym względzie należy zaś stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż kartel nie wyrządził szkody klientom i konsumentom końcowym, czym uzasadnia swoje zastrzeżenie dotyczące naruszenia zasady proporcjonalności. W rezultacie dane, które przytacza w niniejszym zarzucie, nie pozwalają na udowodnienie takiego braku wpływu, ponieważ mogły mieć na nie wpływ inne czynniki (zob. pkt 99, 100 powyżej).

107 Poza tym skarżąca nie może podnosić, że Komisja naruszyła zasadę proporcjonalności, ustalając kwotę wyjściową grzywny na 10 mln EUR, ponieważ rozpatrywane naruszenie stanowi bardzo poważne i umyślne naruszenie reguł konkurencji. Proporcjonalny charakter kwoty wyjściowej zastosowanej w niniejszym przypadku znajduje potwierdzenie w okoliczności, że została ona ustalona na poziomie znacznie niższym od minimalnego progu przewidzianego w wytycznych dla tego rodzaju kartelu.

W przedmiocie braku uzasadnienia i jego nielogicznego charakteru

108 W odniesieniu do niniejszego zastrzeżenia należy zauważyć, że skarżąca powołała się na brak uzasadnienia lub jego nielogiczny charakter w tytule zarzutu, nie przedstawiając jednakże żadnego argumentu w uzasadnieniu tego zastrzeżenia w treści zarzutu. W odpowiedzi na pytanie Sądu postawione podczas rozprawy skarżąca wyjaśniła, że podnosi istnienie nielogicznego uzasadnienia w zakresie, w jakim Komisja nałożyła sankcję wyższą od minimum przewidzianego w wytycznych, nie analizując wpływu kartelu na rynek.

109 W tym względzie należy przypomnieć, że z orzecznictwa wynika, iż w ramach określenia grzywien z tytułu naruszenia prawa konkurencji obowiązek uzasadnienia jest spełniony, jeżeli Komisja wskaże w swej decyzji te elementy oceny, które umożliwiły jej określenie wagi i czasu trwania naruszenia. W przypadku decyzji nakładającej grzywny na kilka przedsiębiorstw zakres obowiązku uzasadnienia należy oceniać w szczególności w świetle faktu, że waga naruszeń powinna być ustalana na podstawie wielu czynników, takich jak na przykład szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst oraz odstraszające działanie grzywien, przy czym nie została ustalona wiążąca ani wyczerpująca lista kryteriów, które obowiązkowo powinny być wzięte pod uwagę (wyrok Trybunału z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie PCV II”, Rec. s. I‑8375, pkt 463, 465).

110 W niniejszym przypadku Komisja wskazała w motywach 365–376 zaskarżonej decyzji elementy, które uwzględniła przy ustalaniu kwot wyjściowych grzywien nałożonych na różne zaangażowane w kartel przedsiębiorstwa. Komisja w szczególności wskazała tam kryteria, na podstawie których z jednej strony oceniła wagę naruszenia i z drugiej strony ustaliła następnie kwotę wyjściową, klasyfikując przedsiębiorstwa w zależności od określonego ich udziałem w tym rynku znaczenia, uwzględniając konkretną wagę każdego przedsiębiorstwa i potencjalne skutki jego nielegalnego zachowania. Warunki określone w orzecznictwie w odniesieniu do obowiązku uzasadnienia zostały zatem spełnione.

111 Wreszcie ponieważ stwierdzono (zob. pkt 88 powyżej), że Komisja ustaliła kwotę wyjściową grzywny, jaką należy nałożyć na skarżącą, na kwotę znacznie niższą niż minimalny próg przewidziany w wytycznych dla bardzo poważnych naruszeń, nie można uwzględnić argumentu dotyczącego nielogicznego uzasadnienia.

112 Uwzględniając powyższe, zarzut pierwszy należy oddalić.

3. W przedmiocie zarzutu trzeciego, dotyczącego braku uzasadnienia i braku przeprowadzenia dochodzenia, a także naruszenia zasady rozkładu ciężaru dowodu co do czasu trwania uczestnictwa skarżącej w zarzucanym naruszeniu

Argumenty stron

113 Skarżąca twierdzi, że ustalając na dwa lata i osiem miesięcy – czyli od października 1997 r. do dnia 19 lutego 2002 r., z przerwą od dnia 5 listopada 1999 r. do dnia 29 maja 2001 r. – czas trwania jej uczestnictwa w kartelu, Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie okoliczności faktycznych. W tym względzie przypomina, że w toku postępowania administracyjnego podniosła, iż jej uczestnictwo w kartelu zostało przerwane w okresie od lutego 1999 r. i nigdy nie zostało wznowione. A zatem czas trwania uczestnictwa w kartelu wynosił nieco ponad rok. Skarżąca zarzuca także Komisji, że ta oparła swe wnioski na dwóch niewłaściwych dowodach i nie przedstawiła w tym względzie wystarczającego uzasadnienia.

114 W pierwszej kolejności w odniesieniu do ostatniego etapu pierwszego okresu swego uczestnictwa w kartelu skarżąca twierdzi, że należy uwzględnić następujące okoliczności:

– wbrew utrwalonemu orzecznictwu motywy 157–201 zaskarżonej decyzji nie wskazują żadnego dowodu dotyczącego jej uczestnictwa w zebraniach lub innych działaniach w 1999 r.;

– z dowodów przedstawionych przez Komisję wynika, że ostatnie zebranie, w którym skarżąca uczestniczyła, odbyło się w dniu 14 grudnia 1998 r. (motyw 155 zaskarżonej decyzji); poza tym wewnętrzne memorandum spółki Dimon Italia z dnia 20 października 1998 r. (motyw 145 zaskarżonej decyzji), pominięte przez Komisję, wskazuje, że od dnia 16 października 1998 r. grupy ponadnarodowe skarżyły się na to, iż skarżąca ignorowała zasady postępowania narzucone przez kartel;

– mimo że w 1999 r. kartel był bardzo aktywny, z zaskarżonej decyzji nie wynika, by skarżąca w nim uczestniczyła; zgodnie bowiem z zaskarżoną decyzją: (i) pozostali przetwórcy, czyli Deltafina, Transcatab, Dimon Italia i Trestina Azienda Tabacchi, wywierali ciągłą presję na APTI w celu wpłynięcia na negocjacje dotyczące zawarcia porozumień międzybranżowych (motyw 165 zaskarżonej decyzji); (ii) poszczególne zebrania kartelu w 1999 r., w tym między innymi niektóre szczególnie ważne w październiku, odbyły się z udziałem Deltafiny, Transcatabu i Dimon Italia, przy czym skarżąca w nich nie uczestniczyła ani nie była na nie zaproszona (motyw 184 zaskarżonej decyzji); (iii) memorandum dotyczące odmian surowca tytoniowego Bright i Burley zostało zatwierdzone wyłącznie przez niektórych przetwórców (motyw 186 zaskarżonej decyzji).

115 W drugiej kolejności w odniesieniu do okresu od dnia 29 maja 2001 r. do dnia 19 lutego 2002 r. skarżąca podnosi następujące okoliczności:

– rozstrzygającym dowodem jej powrotu do kartelu było otrzymanie faksu, wysłanego jej w dniu 29 maja 2001 r. przez Deltafinę, wskazującego cenę, przy której Deltafina podpisałaby umowy dotyczące odmiany Bright ze stowarzyszeniami producentów; komunikat ten nie miał jednakże charakteru antykonkurencyjnego; chodzi bowiem o pojedynczą korespondencję, której celem było umożliwienie skarżącej pokonania trudności w zrozumieniu wartości rynkowych obowiązujących najczęściej w umowach pomiędzy hodowcami a przetwórcami, których procedura podpisywania podlegała zasadom wspólnej polityki rolnej będącej przedmiotem znacznych zmian;

– inicjatywy handlowe podejmowane przez skarżącą były uważnie śledzone podczas zebrań kartelu, w których ona nie uczestniczyła (motyw 209 zaskarżonej decyzji); poza tym stosunki kartelu ze skarżącą opisane są nawet w porządku dnia wysłanym przez Dimon Italia do Deltafiny i Transcatab, zaproponowanym w odniesieniu do zebrania, które miało się odbyć w dniu 18 września 2001 r., czyli po dacie otrzymania wspomnianego faksu (motyw 212 zaskarżonej decyzji);

– jak wynika z oświadczeń Transcatab złożonych podczas kontroli przeprowadzonej w dniu 18 kwietnia 2002 r., zarzucane uczestnictwo skarżącej w kartelu było ograniczone do dwóch zebrań: z dnia 16 listopada 2001 r. i z dnia 8 stycznia 2002 r.; skarżąca uczestniczyła w nich, ponieważ Deltafina, Dimon Italia i Transcatab zaprosiły ją w charakterze „mediatora” w celu pokonania sprzeciwu „konsorcjum ds. ochrony i podniesienia wartości tytoniu Burley Campano” (zwanego dalej „konsorcjum Burley”) wobec wprowadzenia systemu licytacji w zakresie sprzedaży tytoniu wspieranego przez Unitab i APTI, którym zarządzał komitet ds. krajowego zarządzania tytoniem (zwany dalej „Cogentab”); skarżąca z kolei zaprosiła zainteresowane strony na zebranie w dniu 8 stycznia 2002 r. (motyw 222 zaskarżonej decyzji), a dzień wcześniej odbyło się inne zebranie, w trakcie którego Deltafina, Dimon Italia i Transcatab prawdopodobnie omawiały, pod nieobecność skarżącej i dostawców należących do konsorcjum Burley, wspólne stanowisko, jakie należy przyjąć podczas negocjacji nazajutrz.

116 Komisja wyjaśnia w pierwszej kolejności, że przyjęła dzień 5 listopada 1999 r. za datę, w której skarżąca przerwała swe uczestnictwo w kartelu, ponieważ z odręcznej notatki osoby odpowiedzialnej za zakupy spółki Deltafina dotyczącej zebrania kartelu w tym samym dniu wynika, że skarżąca była uwzględniona w porządku dnia jako podmiot zewnętrzny wobec kartelu.

117 W tym względzie Komisja podważa argumentację skarżącej, zgodnie z którą datą, jaką należy uwzględnić w odniesieniu do przerwania jej uczestnictwa w kartelu, jest dzień 14 grudnia 1998 r. (data ostatniego zebrania kartelu, w którym skarżąca uczestniczyła), lub też data ta powinna być określona na podstawie memorandum wewnętrznego spółki Dimon Italia z dnia 20 października 1998 r. wskazanego w motywie 145 zaskarżonej decyzji. Po pierwsze bowiem, skarżąca sama przyznała w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że uczestniczyła w kartelu co najmniej do lutego 1999 r., a po drugie, wspomniane memorandum spółki Dimon Italia nie może stanowić dowodu przerwania uczestnictwa skarżącej w kartelu w 1998 r., jako że zgodnie orzecznictwem aż do momentu, w którym przedsiębiorstwo nie odcina się publicznie od przebiegu zebrań, pozostaje ono w pełni odpowiedzialne za uczestnictwo w kartelu. Ze względu na brak dowodów w tym zakresie prawidłowo więc ustalono w zaskarżonej decyzji, że uczestnictwo skarżącej w kartelu trwało co najmniej do dnia 5 listopada 1999 r.

118 W drugiej kolejności Komisja wyjaśnia, że przyjęła dzień 29 maja 2001 r. za datę powrotu skarżącej do kartelu, ponieważ w tym dniu skarżąca otrzymała faks informujący ją o cenie, przy której Deltafina podpisze umowy ze stowarzyszeniami producentów.

119 Taka korespondencja pomiędzy konkurentami stanowi dowód powrotu skarżącej do kartelu, jeśli uwzględnić fakt, że uczestniczyła już w nim do 1999 r. i że niedługo później, czyli w dniu 16 listopada 2001 r., ponownie zaczęła uczestniczyć w zebraniach kartelu.

120 Poza tym Komisja zaprzecza w duplice tezie skarżącej, jakoby ze skargi wyraźnie wynikał jej zamiar podważenia nie tylko czasu trwania jej uczestnictwa w kartelu, ale także samego zaistnienia powrotu do kartelu w okresie od maja 2001 r. do początku 2002 r. Komisja uważa, po pierwsze, że dopiero w replice skarżąca po raz pierwszy podważa nielegalny charakter wspomnianych zebrań, zaprzeczając, jakoby dołączyła do kartelu w 2001 r. Zastrzeżenie to jest niedopuszczalne na mocy przepisów art. 44 ust. 1 lit. c) w związku z 48 ust. 2 regulaminu. Po drugie, Komisja twierdzi, że zastrzeżenie jest w każdym razie bezzasadne. Oświadczenie Transcatab z dnia 18 kwietnia 2002 r. (dokument nr 38281/03488) zawiera wykaz poszczególnych zebrań członków kartelu, w którym zebranie z dnia 16 listopada 2001 r. jest opisane jako zebranie „zawężone” (rodzaj zebrania, w którym uczestniczą oddelegowani administratorzy), a zebranie z dnia 8 stycznia 2002 r. jako zebranie „robocze” (rodzaj zebrania, w którym uczestniczą osoby odpowiedzialne za zakupy). Zdaniem Komisji te dwa zebrania miały zatem charakter i cel antykonkurencyjny, a w konsekwencji były objęte działaniami kartelu. Okoliczność, że podczas tych zebrań omawiano także możliwość ustanowienia systemu sprzedaży tytoniu na licytacji, niekoniecznie oznacza, że nie były podczas nich omawiane kwestie dotyczące kartelu ani że skarżąca nie była zaangażowana w te dyskusje. Poza tym skarżąca nie przedstawiła żadnego dowodu, że publicznie odcinała się podczas zebrań od dyskusji o celu antykonkurencyjnym.

121 W trzeciej kolejności Komisja twierdzi, że w każdym razie niniejszy zarzut jest bezskuteczny. Nawet bowiem gdyby ten zarzut został uwzględniony, oznaczałoby to wyłącznie, że kwota wyjściowa grzywny ustalona w odniesieniu do skarżącej powinna była być podwyższona o 15%, a nie o 25%, co nie miałoby żadnego wpływu na ostateczną kwotę grzywny, jeśli uwzględnić jej obniżkę do 2,05 mln EUR zgodnie z górną granicą wynoszącą10% przewidzianą w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

Ocena Sądu

122 Co się tyczy czasu trwania uczestnictwa skarżącej w naruszeniu (motywy 302, 378 zaskarżonej decyzji), należy podnieść przede wszystkim, że jest bezsporne, iż skarżąca dołączyła do kartelu w październiku 1997 r. Natomiast strony co do zasady nie zgadzają się co do tego, po pierwsze, czy Komisja prawidłowo ustaliła, że uczestnictwo skarżącej zakończyło się w dniu 5 listopada 1999 r., a po drugie, czy Komisja prawidłowo ustaliła, iż skarżąca powróciła do kartelu na okres od dnia 29 maja 2001 r. do końca naruszenia, czyli do dnia 19 lutego 2002 r.

123 Następnie należy podnieść, że zdaniem Komisji argument skarżącej podniesiony w celu podważenia niezgodnego z prawem charakteru zebrań z dnia 16 listopada 2001 r. i z dnia 8 stycznia 2002 r. stanowi nowy zarzut, podniesiony w replice, który jest w konsekwencji niedopuszczalny.

124 Sąd przypomina w tym względzie, że zgodnie z art. 48 § 2 akapit pierwszy regulaminu postępowania nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne lub faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania. Zarzut, który stanowi rozwinięcie zarzutu podniesionego wcześniej w sposób bezpośredni lub dorozumiany i który pozostaje z nim w ścisłym związku, należy uznać za dopuszczalny (wyroki Sądu: z dnia 10 kwietnia 2003 r. w sprawie T‑195/00 Travelex Global and Financial Services i Interpayment Services przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1677, pkt 33, 34; z dnia 24 maja 2007 r. w sprawie T‑151/01 Duales System Deutschland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1607, pkt 71).

125 W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że zarzut uznany za nowy przez Komisję stanowi rozszerzenie argumentów podniesionych przez skarżącą w odpowiedzi na argumentację przedstawioną przez Komisję w odpowiedzi na skargę w ramach trzeciego zarzutu, dotyczącego czasu trwania uczestnictwa skarżącej w kartelu. Zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję powinien więc zostać oddalony.

126 Poza tym należy stwierdzić, że skarżąca nie wnosi wyraźnie o stwierdzenie nieważności art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji, który określa czas trwania jej uczestnictwa w kartelu.

127 Niemniej jednak w niniejszym przypadku z pism procesowych wynika, że skarżąca podważa co do zasady zgodność z prawem zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdziła w niej, jak wskazano w art. 1 lit. b) jej sentencji, że w przypadku skarżącej naruszenie trwało od października 1997 r. do dnia 5 listopada 1999 r. i od dnia 29 maja 2001 r. do dnia 19 lutego 2002 r. W konsekwencji skarżąca wskazuje w swych pismach procesowych, że czas trwania jej uczestnictwa w kartelu należy ustalić na nieco ponad rok, czyli od października 1997 r. do lutego 1999 r. i że Komisja, oświadczając, że naruszenie popełnione przez skarżącą trwało o wiele dłużej, „[…] popełniła błąd w ustaleniu okoliczności faktycznych i w ocenie dowodów przedstawionych przez [skarżącą]”. Ponadto jest bezsporne, że skarżąca podważyła czas trwania swego uczestnictwa w kartelu w toku postępowania administracyjnego, między innymi w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. podobnie i przez analogię ww. w pkt 78 wyrok Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 212).

128 Mając powyższe na względzie, należy więc uznać, że w ramach niniejszego zarzutu skarżąca domaga się nie tylko obniżenia grzywny, ale również stwierdzenia nieważności części zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 1 lit. b) jej sentencji, w zakresie w jakim Komisja błędnie w nim stwierdziła, że naruszenie trwało od października 1997