Opinion of the Advocate-General



Opinion of the Advocate-General

1. Postępowanie główne dotyczy ewentualnego dyskryminacyjnego charakteru metod obliczania renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy dla pracowników, którzy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w opłacaniu składek do systemu zabezpieczeń społecznych byli zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy, a w szczególności dla kobiet.

2. Tribunal Superior de Justicia de Galicia (sąd najwyższy Galicji, Hiszpania) zwraca się w konsekwencji do Trybunału o dokonanie oceny zgodności takich metod z jednej strony z art. 4 dyrektywy Rady 79/9/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego(2), a z drugiej strony z klauzulą 5 ust. 1 lit. a) dyrektywy Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotyczącej Porozumienia ramowego dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze [czasu] zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC(3) .

3. Wniosek ten został złożony w ramach sporu toczącego się między L. Cachaldorą Fernández a Instituto Nacional de la Seguridad Social (krajowym zakładem ubezpieczeń społecznych, zwanym dalej „INSS”) i Tesorería General de la Seguridad Social (generalnym funduszem zabezpieczenia społecznego, zwanym dalej „TGSS”) w przedmiocie ustalenia podstawy obliczania przyznanej jej renty z tytułu trwałej całkowitej niezdolności do pracy.

4. Przy obliczania tej renty właściwe organy krajowe zaliczyły okresy, w których zainteresowana nie wpłacała składek do systemu zabezpieczeń społecznych, w oparciu o obniżoną podstawę składek, ponieważ w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w płaceniu składek była ona zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy. W niniejszej sprawie zainteresowana podważa tę metodę, ponieważ w wyniku jej zastosowania otrzymała ona niższą kwotę renty z tytułu niezdolności do pracy, i to pomimo tego, że przez bardzo długi okres podczas swojej kariery zawodowej była zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy i opłacała w związku z tym składki do systemu zabezpieczeń społecznych.

5. W niniejszej opinii przedstawię względy, dla których takie uregulowanie wprowadza moim zdaniem pośrednią dyskryminację ze względu na płeć, sprzeczną z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7. Wyjaśnię także powody, dla których uzasadnienie przedstawione przez hiszpańskie organy, polegające na tym, że system zabezpieczeń społecznych ma charakter składkowy, oraz na tym, że konieczne jest poszanowanie zasady proporcjonalności, nie może moim zdaniem uzasadniać takiej dyskryminacji.

I – Ramy prawne

A – Prawo Unii

1. Dyrektywa 79/7

6. Zgodnie z art. 2 dyrektywy 79/7 ma ona zastosowanie do ludności czynnej zawodowo, w tym do osób pracujących na własny rachunek, pracowników i osób pracujących na własny rachunek, których praca przerwana została z powodu choroby, wypadku lub niedobrowolnego [przymusowego] bezrobocia, oraz do osób poszukujących pracy, jak i do emerytowanych lub będących inwalidami [niezdolnymi do pracy] pracowników i osób pracujących na własny rachunek.

7. Na mocy art. 3 ust. 1 dyrektywy 79/7 dyrektywę tę stosuje się w szczególności do systemów ustawowych zapewniających ochronę przed ryzykiem inwalidztwa [niezdolności do pracy].

8. Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 stanowi, co następuje:

„Zasada równego traktowania oznacza brak jakiejkolwiek dyskryminacji ze względu na płeć, […] bezpośrednio bądź pośrednio, poprzez odwołanie zwłaszcza do stanu cywilnego lub rodzinnego, w szczególności jeżeli chodzi o:

– zakres stosowania systemów i warunki objęcia systemami,

– obowiązek opłacania i obliczanie wysokości składek,

– obliczanie wysokości świadczeń, w tym podwyżek należnych z tytułu małżonka i na osobę będącą na utrzymaniu, oraz jeżeli chodzi o warunki dotyczące okresu wypłaty świadczeń i zachowanie prawa do świadczeń”.

2. Dyrektywa 97/81

9. Artykuł 1 dyrektywy 97/81 stanowi, że jej celem jest wprowadzenie w życie przepisów porozumienia ramowego w sprawie pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy zawartego dnia 6 czerwca 1997 r. przez organizacje międzybranżowe o charakterze powszechnym, a mianowicie Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC), stanowiącego załącznik do tejże dyrektywy (zwanego dalej „porozumieniem ramowym”).

10. Dla celów postępowania głównego znaczenie mają następujące przepisy porozumienia ramowego:

„Preambuła

[…]

Niniejsze Porozumienie dotyczy warunków zatrudniania pracowników w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy] – uznając, iż problematyka dotycząca ustawowych uprawnień do zabezpieczenia społecznego należy do kompetencji poszczególnych państw członkowskich. W kontekście zasady niedyskryminacji strony niniejszego Porozumienia przyjęły do wiadomości Deklarację w sprawie zatrudnienia przyjętą podczas spotkania Rady Europejskiej w Dublinie w grudniu 1996 r., w której podkreślono między innymi potrzebę dokonywania przekształceń systemów zabezpieczenia społecznego w systemy w większym stopniu sprzyjające zatrudnieniu poprzez »rozwijanie systemów ochrony socjalnej zdolnych do przystosowania się do nowych form zatrudnienia oraz zapewnienia właściwego zabezpieczenia osobom zatrudnionym w ramach takich form«. Strony niniejszego Porozumienia uważają, iż przepisy wymienionej deklaracji powinny zostać wprowadzone w życie.

[…]

Klauzula 1 : Cel

Celem niniejszego Porozumienia ramowego jest:

a) ustanowienie przepisów eliminujących dyskryminację pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy] oraz poprawiających jakość pracy w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy];

[…]

Klauzula 2 : Zakres

1. Niniejsze Porozumienie ma zastosowanie do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy], będących stroną umowy o pracę lub pozostających w stosunku pracy zgodnie z definicją określoną przez ustawę, układ zbiorowy pracy lub praktykę obowiązującą w tym zakresie w każdym państwie członkowskim.

[…]

Klauzula 4 : Zasada niedyskryminacji

1. W odniesieniu do warunków zatrudnienia pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy] nie mogą być traktowani w mniej korzystny sposób niż porównywalni pracownicy zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin [czasu pracy] jedynie z tytułu [powodu] zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin, o ile odmienne traktowanie nie znajduje uzasadnienia w przyczynach o charakterze obiektywnym.

[…]

Klauzula 5 : Możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy]

1. W kontekście przepisów pkt 1 niniejszego Porozumienia oraz zasady niedyskryminacji pracowników zatrudnionych w niepełnym i pełnym wymiarze godzin:

a) państwa członkowskie, po konsultacji z partnerami społecznymi stosownie do przepisów prawa krajowego lub zgodnie z obowiązującą praktyką, powinny dokonać identyfikacji i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze godzin [czasu] oraz – tam gdzie jest to stosowne – eliminować je;

[…]”.

B – Ustawodawstwo hiszpańskie

11. Artykuł 140 ust. 1 lit. a) ustawy powszechnej o zabezpieczeniu społecznym (ley general de la seguridad social)(4) przewiduje, że podstawę obliczenia renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy wskutek choroby innej niż choroba zawodowa oblicza się poprzez podzielenie przez 112 podstaw składek wpłaconych przez zainteresowanego na przestrzeni 96 miesięcy bezpośrednio poprzedzających miesiąc, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie prawa do renty.

12. Artykuł 140 ust. 4 tej ustawy uściśla sposoby stosowania mechanizmu korygującego pozwalającego na uwzględnienie przy obliczaniu renty z tytułu niezdolności do pracy okresów, w których zainteresowany nie miał obowiązku wpłacania składek na system zabezpieczeń społecznych. Przepis ten brzmi następująco:

„Jeżeli w okresie właściwym dla obliczania podstawy występowały miesiące, w których nie istniał obowiązek opłacania składek, dla pierwszych 48 miesięcy należy uwzględnić najniższą obowiązującą w danym czasie podstawę składek, a dla pozostałych miesięcy 50% tej minimalnej podstawy […]”.

13. Siódmy przepis dodatkowy LGSS uściśla zasady znajdujące zastosowanie do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy.

14. Zawarta w tym przepisie zasada trzecia przewiduje sposoby stosowania mechanizmu korygującego pozwalającego na zaliczenie przy obliczaniu podstawy renty z tytułu niezdolności do pracy okresów, w których zainteresowany nie opłacał składek. Przepis ten brzmi następująco:

„b) Dla celów obliczania wysokości emerytur i rent z tytułu trwałej niezdolności do pracy wskutek choroby innej niż zawodowa zaliczanie okresów, w trakcie których nie istniał obowiązek płacenia składek, następuje na podstawie minimalnej podstawy składki spośród podstaw stosowanych w każdym okresie, odpowiadających liczbie godzin przepracowanych w ostatnim okresie”.

15. Przepis ten został wprowadzony w życie w art. 7 ust. 2 królewskiego dekretu nr 1131/2002 z dnia 31 października 2002 r. regulującego zabezpieczenie społeczne pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz częściową emeryturę(5) . Ten ostatni przepis przewiduje:

„Dla celów obliczania wysokości emerytur i rent z tytułu trwałej niezdolności do pracy wskutek choroby innej niż zawodowa lub wypadku niebędącego wypadkiem przy pracy zaliczanie okresów, w których nie istniał obowiązek płacenia składek, następuje w oparciu o minimalną podstawę składek spośród składek mających zastosowanie w każdym okresie, odpowiadających liczbie godzin przepracowanych na podstawie umowy w dacie, w której przerwany został lub wygasł obowiązek płacenia składek”.

II – Okoliczności faktyczne sprawy przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

16. Z postanowienia odsyłającego wynika, że L. Cachaldora Fernández wpłacała składki do hiszpańskiego systemu zabezpieczeń społecznych od dnia 15 września 1971 r. do dnia 25 kwietnia 2010 r., czyli w sumie przez 5523 dni, gdy była zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy, oprócz okresu od dnia 1 września 1998 r. do dnia 23 stycznia 2002 r., kiedy była zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy. Natomiast L. Cachaldora Fernández nie była czynna zawodowo w okresie od dnia 23 stycznia 2002 r. do dnia 30 listopada 2005 r. i w związku z tym nie wpłaciła żadnych składek do systemu zabezpieczenia społecznego w tym okresie.

17. W dniu 21 kwietnia 2010 r. L. Cachaldora Fernández zwróciła się do INSS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy.

18. Decyzją z dnia 29 kwietnia 2010 r. renta ta została jej przyznana ze względu na trwałą i całkowitą niezdolność wykonywania zwykłej działalności zawodowej. Zainteresowana otrzymała więc rentę z tytułu trwałej niezdolności do pracy w wysokości 55% miesięcznej podstawy wymiaru, która wynosiła 347,03 EUR.

19. Zgodnie z przepisami krajowymi spornymi w sprawie w postępowaniu głównym wysokość tej renty została obliczona na podstawie składek, jakie zainteresowana wpłaciła na przestrzeni 8 lat poprzedzających datę zdarzenia powodującego powstanie prawa do renty, a więc od marca 2002 r. do lutego 2010 r. Z postanowienia odsyłającego wynika, że w odniesieniu do okresu od marca 2002 r. do listopada 2005 r. właściwe organy uwzględniły tym samym minimalne podstawy składek wpłaconych w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w ich płaceniu, do których zastosowały współczynnik związany z pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy.

20. Lourdes Cachaldora Fernández złożyła odwołanie od tej decyzji, podnosząc, że przy obliczaniu jej renty należało uwzględnić dla okresu od marca 2002 r. do listopada 2005 r. łączną kwotę minimalnych podstaw składek za każdy rok, a nie ich obniżoną wysokość wynikającą z zastosowania współczynnika związanego z pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zgodnie z tą metodą obliczania wysokość podstawy jej renty wynosiłaby 763,76 EUR, co nie zostało podważone przez INSS.

21. INSS oddalił to odwołanie z tym uzasadnieniem, że proponowana metoda obliczania jest niezgodna z art. 7 ust. 2 królewskiego dekretu nr 1131/2002. W konsekwencji L. Cachaldora Fernández wniosła skargę na tę decyzję do Juzgado de lo Social n° 2 de Ourense. Wyrokiem z dnia 13 października 2010 r. sąd ten oddalił skargę i utrzymał w mocy decyzję administracyjną INSS, opierając się na brzmieniu siódmego przepisu dodatkowego LGSS oraz art. 7 ust. 2 królewskiego dekretu nr 1131/2002.

22. Lourdes Cachaldora Fernández wniosła następnie apelację od tego wyroku do Tribunal Superior de Justicia de Galicia. Sąd ten, powziąwszy wątpliwość w przedmiocie zgodności spornych przepisów z prawem Unii, zdecydował się zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy jest sprzeczny z art. 4 dyrektywy [79/7] taki przepis krajowy jak [siódmy przepis dodatkowy ust. 1 zasada trzecia lit. b) LGSS], który dotyczy w większości kobiet i zgodnie z którym pokrycie przerw w opłacaniu składek istniejących w okresie uwzględnianym do obliczania wysokości renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy, do których to przerw doszło po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, następuje z uwzględnieniem minimalnych podstaw obowiązujących składek, obniżonych poprzez zastosowanie współczynnika związanego z pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy podczas tego okresu zatrudnienia poprzedzającego przerwę w płaceniu składek, podczas gdy w przypadku zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy nie stosuje się obniżenia?

2) Czy jest sprzeczny z klauzulą 5 ust. 1 lit. a) dyrektywy [97/81] taki przepis krajowy jak [siódmy przepis dodatkowy ust. 1 zasada trzecia lit. b) LGSS], który dotyczy w większości kobiet i zgodnie z którym pokrycie przerw w płaceniu składek istniejących w okresie uwzględnianym do obliczenia wysokości renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy, do których to przerw doszło po okresie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, następuje z uwzględnieniem minimalnych podstaw obowiązujących składek, obniżonych poprzez zastosowanie współczynnika związanego z pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy podczas tego okresu zatrudnienia poprzedzającego przerwę w płaceniu składek, podczas gdy w przypadku zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy nie stosuje się obniżenia?”.

23. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez strony w postępowaniu głównym oraz przez rząd hiszpański i Komisję Europejską.

III – Uwagi wstępne

24. W niniejszej sprawie sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o ocenę zgodności siódmego przepisu dodatkowego ust. 1 zasada trzecia lit. b) LGSS z jednej strony z art. 4 dyrektywy 79/7, co jest przedmiotem pytania pierwszego, a z drugiej strony z klauzulą 5 ust. 1 lit. a) dyrektywy 97/81, co jest przedmiotem pytania drugiego.

25. Proponuję, aby Trybunał udzielił odpowiedzi tylko na pierwsze z tych dwóch pytań.

26. Podobnie bowiem jak uczestnicy postępowania, którzy przedstawili swoje uwagi w niniejszej sprawie, jestem zdania, że sytuacja taka jak rozpatrywana w niniejszej sprawie nie jest objęta materialnym zakresem stosowania dyrektywy 97/81.

27. Zgodnie z klauzulą 1 lit. a) porozumienia ramowego załączonego do tej dyrektywy jego celem jest „ustanowienie przepisów eliminujących dyskryminację pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzin [czasu pracy] oraz poprawiających jakość pracy w niepełnym wymiarze godzin [czasu]”. Klauzula 4 ust. 1 tego porozumienia zmierza przy tym do zagwarantowania poszanowania zasady niedyskryminacji w odniesieniu do warunków zatrudnienia pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, co stanowi główny cel tego porozumienia(6) .

28. Klauzula 5 ust. 1 lit. a) tego porozumienia ramowego wzywa państwa członkowskie do zidentyfikowania i przeglądu przeszkód natury prawnej lub administracyjnej mogących ograniczać możliwości pracy w niepełnym wymiarze czasu oraz – tam gdzie to możliwe – do eliminowania ich. Jak wyraźnie podkreśla prawodawca Unii, klauzula ta została wprowadzona „[w] kontekście przepisów klauzuli 1 [porozumienia ramowego] oraz zasady niedyskryminacji pracowników zatrudnionych w niepełnym i pełnym wymiarze czasu pracy”, przewidzianej w klauzuli 4 ust. 1 tego porozumienia. Jak podkreśliłem, klauzula 4 ust. 1 porozumienia ramowego odnosi się konkretnie do „warunków zatrudnienia”.

29. Tymczasem w świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału przepis taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym, wprowadzający mechanizm korygujący mający zastosowanie przy obliczaniu renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy, nie stanowi „warunków zatrudnienia” w rozumieniu tej klauzuli.

30. Trybunał uznał bowiem w wyroku Bruno i in. (C‑395/08 i C‑396/08, EU:C:2010:329), że „pojęcie »warunków zatrudnienia« w rozumieniu klauzuli 4 pkt 1 porozumienia ramowego obejmuje emerytury będące pochodną stosunku zatrudnienia istniejącego między pracownikiem a pracodawcą, z wyłączeniem emerytur wypłacanych w ramach ustawowego systemu zabezpieczeń społecznych, które zależą w mniejszym stopniu od tego stosunku pracy, a w większym od względów polityki społecznej”(7) . Tymczasem renta rozpatrywana w postępowaniu głównym, mająca na celu pokrycie określonego ryzyka, mianowicie niezdolności do pracy, wypłacana jest w ramach hiszpańskiego ustawowego systemu ochrony społecznej.

31. Nie należy jednak tracić z pola widzenia tego, że zgodnie z akapitem trzecim preambuły porozumienia ramowego strony uznały, że „problematyka dotycząca ustawowych uprawnień do zabezpieczenia społecznego należy do kompetencji poszczególnych państw członkowskich”. Strony zamierzały zatem wyłączyć z zakresu stosowania porozumienia ramowego kwestie takie jak rozpatrywana w niniejszej sprawie kwestia obliczania wysokości renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy.

32. W świetle tego jestem w konsekwencji zdania, że sporny przepis nie jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 97/81 i że nie należy udzielać odpowiedzi na pytanie drugie.

33. Taka renta wchodzi natomiast w zakres stosowania dyrektywy 79/7, jako że stanowi część ustawowego systemu ochrony przed jednym z rodzajów ryzyka wymienionych w art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, czyli niezdolnością do pracy, oraz jest bezpośrednio i faktycznie związana z ochroną przed tym ryzykiem(8) . Należy w konsekwencji dokonać oceny zgodności siódmego przepisu dodatkowego ust. 1 zasada trzecia lit. b) LGSS z tym przepisem.

IV – W przedmiocie pytania pierwszego

34. W swoim pytaniu pierwszym sąd odsyłający zwraca się zasadniczo do Trybunału o to, czy art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, w zakresie, w jakim jego zastosowanie prowadzi do obniżenia wysokości uprawnień z renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy w odniesieniu do pracowników, którzy byli zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w opłacaniu przez nich składek do systemu zabezpieczeń społecznych.

35. Sąd odsyłający utrzymuje, że uregulowanie to wprowadza nieuzasadnione rozróżnienie w wysokości należnej renty pomiędzy pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy, wśród których większość stanowią kobiety, a pracownikami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy.

36. Należy w pierwszej kolejności zbadać, czy metoda określona w spornym przepisie może rzeczywiście działać na niekorzyść pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym.

A – W przedmiocie niekorzystnych skutków dla pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy

37. Zgodnie z art. 140 ust. 1 LGSS, który wprowadza zasadę mającą zastosowanie do wszystkich pracowników, wysokość renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy oblicza się, biorąc pod uwagę podstawy składek(9) płaconych przez 8 lat poprzedzających zdarzenie powodujące powstanie prawa do renty (zwanych dalej „okresem odniesienia”).

38. Na wypadek gdy w okresie odniesienia występują miesiące, w których zainteresowany nie odprowadzał składek do systemu zabezpieczeń społecznych, ustawodawca przewidział w art. 140 ust. 4 LGSS mechanizm korygujący pozwalający na zaliczenie tych okresów do podstawy wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy. Właściwe organy biorą zatem pod uwagę niejako fikcyjne podstawy składek. Dla pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy te podstawy odpowiadają najniższej podstawie składek obowiązującej w pierwszych czterech latach, a w ostatnich czterech latach – 50% tej minimalnej podstawy.

39. Przepis ten nie znajduje jednak zastosowania do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy.

40. Ustawodawca wprowadził bowiem odrębny mechanizm korygujący, konkretnie dla tej kategorii pracowników, w ramach siódmego przepisu dodatkowego ust. 1 zasada trzecia lit. b) LGSS, którego zgodność z prawem Unii podlega ocenie w niniejszej sprawie. Pragnę przypomnieć, że przepis ten został wprowadzony w życie przez art. 7 ust. 2 królewskiego dekretu nr 1131/2002.

41. Zgodnie z tymi przepisami, jeśli w okresie odniesienia występują okresy, w których zainteresowany nie miał obowiązku odprowadzania składek, właściwe organy zaliczają te okresy poprzez uwzględnienie najniższych podstaw składek odpowiadających liczbie godzin przewidzianych w umowie w dniu, w którym został przerwany lub wygasł obowiązek płacenia składek.

42. Jak przy tym wynika z postanowienia odsyłającego, stosowanie wyżej wymienionych przepisów zależy więc od charakteru ostatniej umowy poprzedzającej przerwę w płaceniu składek.

43. Podobnie jak wskazuje Komisja w swoich uwagach, okresy, w których zainteresowany nie płacił składek, są księgowane i zaliczane w ten sam sposób co okres bezpośrednio poprzedzający zaprzestanie wykonywania działalności zawodowej.

44. Innymi słowy, jeśli zainteresowany zaprzestał swojej działalności zawodowej bezpośrednio po okresie działalności w pełnym wymiarze czasu pracy, właściwe organy uwzględnią podstawę składek obowiązującą dla okresów zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy.

45. Jeśli natomiast zainteresowany był zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w płaceniu składek, zaliczenie okresów, w których nie odprowadzał on składek, następuje w oparciu o obniżoną podstawę składek. W zakresie bowiem, w jakim pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy pobiera wynagrodzenie w niższej wysokości z uwagi na mniejszą liczbę godzin pracy, składki stanowiące procentowy udział w jego wynagrodzeniu zostają również obniżone.

46. Wynika z tego w konsekwencji różnica w wysokości uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy pomiędzy pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w płaceniu składek oraz pracownikami zatrudnionymi w pełnym wymiarze czasu pracy, których okresy zaliczane są w oparciu o pełną podstawę składek.

47. Podobnie jeśli chodzi o zaliczenie okresu, w którym odprowadzanie przez L. Fernández składek zostało przerwane, a więc pomiędzy marcem 2002 r. a listopadem 2005 r., właściwe organy odwołały się do obniżonych podstaw składek, w odniesieniu do których zastosowano współczynnik związany z pracą w niepełnym wymiarze czasu pracy(10), ponieważ zainteresowana była zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy w dniu, w którym obowiązek płacenia składek został przerwany.

48. Innymi słowy, stosowanie spornego przepisu doprowadziło do tego, że okres, w którym zainteresowana przerwała odprowadzanie składek, został zaliczony do obliczenia jej renty z tytułu niezdolności do pracy w oparciu o podstawy składek obniżone do jednej ósmej, pomimo że przez długi okres swej kariery zawodowej była ona zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy i odprowadzała w związku z tym składki do systemu zabezpieczeń społecznych.

49. W okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym ta metoda obliczania rzeczywiście doprowadziła do obniżenia wysokości uprawnień przysługujących zainteresowanej z renty z tytułu niezdolności do pracy w sposób nieproporcjonalny do składek odprowadzonych przez nią podczas jej kariery zawodowej i wiązała się z niekorzystnymi dla niej skutkami.

50. Komisja, jak podniosła to w swych uwagach na piśmie i podczas rozprawy, nie zgadza się z tą analizą.

51. Uważa ona, że w wielu przypadkach metoda ustanowiona w spornym przepisie może okazać się bardzo korzystna dla pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, jeśli ostatnia umowa poprzedzająca okres braku aktywności zawodowej jest umową o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy.

52. Komisja opiera swoją analizę na przykładzie kobiety, która w okresie odniesienia pracowała przez 4 lata w niepełnym wymiarze czasu pracy, następnie przez 6 miesięcy w pełnym wymiarze czasu pracy, później zaprzestała aktywności zawodowej na 3 lata, a wreszcie podjęła tę działalność w pełnym wymiarze czasu pracy na 6 miesięcy. Na przestrzeni tych 8 lat osoba ta pracowała więc przez 4 lata w niepełnym wymiarze czasu pracy i 1 rok w pełnym wymiarze czasu pracy. Komisja podkreśla, że w takich okolicznościach okres braku aktywności zawodowej zostaje zaliczony w ten sam sposób, co okres, w którym zainteresowana pracowała w pełnym wymiarze czasu pracy, ponieważ właściwe organy zaliczają 4 lata w oparciu o podstawę składek w pełnym wymiarze, podczas gdy zainteresowana pracowała w taki sposób tylko przez rok.

53. Nie podzielam punktu widzenia Komisji.

54. Wskazałem bowiem w pkt 42 i 43 niniejszej opinii, że stosowanie spornych przepisów zależy od charakteru ostatniej umowy poprzedzającej przerwę w płaceniu składek. W swoich uwagach Komisja sama wskazała, że okresy braku aktywności zawodowej są zaliczane tak, jak okres bezpośrednio je poprzedzający, tak jakby stanowiły ramy ekwiwalentnych świadczeń. W konsekwencji wydaje się, że w sytuacji takiej jak wskazana przez Komisję, w której zainteresowana była zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w odprowadzaniu składek, zastosowanie znajdują wyłącznie zasady ogólne przewidziane w art. 140 ust. 1 i 4 LGSS, z wyłączeniem zasad szczególnych przewidzianych w spornym przepisie. Tym samym uważam, że trudno jest podnosić, iż metoda ta okaże się bardzo korzystna, ponieważ nie znajduje ona zastosowania.

55. Na tym etapie mojej analizy jestem więc zdania, że metoda obliczania ustanowiona w siódmym przepisie dodatkowym ust. 1 zasada trzecia lit. b) LGSS prowadzi do niekorzystnych skutków dla tych pracowników, którzy byli zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w płaceniu przez nich składek do systemu zabezpieczeń społecznych.

56. Pytanie, na które należy obecnie udzielić odpowiedzi, to to, czy ta metoda obliczania prowadzi również do dyskryminacji kobiet, pozostając w sprzeczności z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7.

B – W przedmiocie dyskryminacyjnego charakteru spornego przepisu

57. Stwierdzam, że sporny przepis znajduje zastosowanie bez rozróżnienia zarówno do pracowników płci męskiej, jak i do pracowników płci żeńskiej, a więc nie ustanawia on dyskryminacji bezpośredniej ze względu na płeć.

58. Wydaje się jednak, że wprowadza on dyskryminację pośrednią, sprzeczną z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7, ponieważ w świetle danych statystycznych dotyczących sytuacji pracowników w Hiszpanii może on w rzeczywistości powodować pogorszenie sytuacji znacznie większej liczby kobiet niż mężczyzn(11) .

59. Na wstępie pragnę uściślić, że wniosek ten nie ogranicza swobody oceny, jaka według Trybunału przysługuje wyłącznie sądowi krajowemu. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że wyłącznie do sądu odsyłającego należy dokonanie oceny występowania dyskryminacji pośredniej i zbadanie, czy dane statystyczne, na których zamierza się oprzeć, są wystarczające dla rozpatrzenia sporu i czy są wiarygodne(12) . Oznacza to, zdaniem Trybunału, że informacje te mają odnosić się do wystarczającej liczby jednostek, wydawać się mieć ogólnie istotne znaczenie oraz nie stanowić wyrazu zjawisk czysto przypadkowych lub wynikających z tymczasowej sytuacji.

60. W niniejszym przypadku sąd odsyłający opiera swoją ocenę na danych statystycznych ustalonych przez Instituto Nacional de Estadistica (krajowy urząd statystyczny). Zgodnie z tymi danymi pracownikami zatrudnionymi w niepełnym wymiarze czasu pracy w chwili zdarzenia powodującego powstanie prawa do renty w postępowaniu głównym były w ponad 80% kobiety. Jakkolwiek w 2013 r. wielu pracowników płci męskiej dołączyło do tej grupy, statystyki wykazują jednak, że udział procentowy pracowników płci żeńskiej w tej grupie pomimo to pozostał na wysokości 73%.

61. Dane te wskazują, że znacznie większy udział procentowy pracowników płci żeńskiej niż pracowników płci męskiej może zostać dotknięty stosowaniem spornego uregulowania. Wskazują one jednak na występowanie stałego i utrzymującego się przez trzy lata zjawiska, którego nie można moim zdaniem uznać za przypadkowe lub wynikające z tymczasowej sytuacji w rozumieniu orzecznictwa Trybunału. O ile bowiem dane statystyczne za 2013 r. wykazują, że różnica w liczbie pracowników płci męskiej i pracowników płci żeńskiej w kategorii pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy zmniejszyła się, o tyle różnica ta, pomiędzy reprezentacją kobiet i mężczyzn, pozostaje w oczywisty sposób niezwykle duża. Ponadto, jak wynika z wymiany zdań podczas rozprawy, jest bardzo prawdopodobne, że w dniu, w którym wystąpiło zdarzenie powodujące powstanie prawa do renty, kiedy to Hiszpania nie przeżywała kryzysu ekonomicznego, z którym boryka się obecnie, odsetek mężczyzn zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy był dużo niższy.

62. Dane te stanowią moim zdaniem wiarygodną i istotną wskazówkę pozwalającą na sformułowanie wniosku, który może jednak wyciągnąć tylko sąd odsyłający, że znacznie większy udział procentowy pracowników płci żeńskiej niż pracowników płci męskiej może w rzeczywistości znaleźć się w gorszej sytuacji w wyniku stosowania spornego mechanizmu korygującego.

63. Rząd hiszpański nie podziela tego poglądu i podważa występowanie pośredniej dyskryminacji, odwołując się do danych liczbowych przedstawionych przez INSS(13) .

64. Dane te miałyby wykazać, że sporny mechanizm korygujący jest w rzeczywistości stosowany do nieznacznie wyższej liczby mężczyzn niż kobiet. I tak w 2010 r. mechanizm korygujący został zastosowany w przypadku 5657 mężczyzn i 5237 kobiet; w 2011 r. było to 5566 mężczyzn i 5129 kobiet; w 2012 r. – 5568 mężczyzn i 4830 kobiet, a wreszcie w 2013 r. – 5935 mężczyzn i 5066 kobiet.

65. Nie uważam, by dane te mogły podważyć statystyki, na których opiera się sąd odsyłający, i wnioski, jakie proponuję z nich wyciągnąć.

66. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że nie wystarczy uwzględnić samą tylko liczbę pracowników płci męskiej i żeńskiej, do których zastosowano sporne uregulowanie(14) . Chodzi tu o dane relatywne, zależące od liczby pracowników aktywnych zawodowo w państwie członkowskim, które nie pozwalają na ocenę odpowiedniej proporcji mężczyzn i kobiet tworzących kategorię pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy.

67. W konsekwencji, pomimo przedstawionych przez rząd hiszpański w jego uwagach danych, nadal jestem zdania, że sporny przepis może stawiać w niekorzystnej sytuacji znacznie większą liczbę kobiet niż mężczyzn, stanowiąc zatem pośrednią dyskryminację sprzeczną z art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7.

68. Obecnie trzeba sobie udzielić odpowiedzi na pytanie, czy przywołane przez właściwe organy krajowe powody mogą uzasadnić taką dyskryminację.

C – W przedmiocie występowania uzasadnienia

69. Trybunał uznaje, że państwa członkowskie korzystają z szerokiego zakresu uznania w zakresie wyboru środków dla realizacji przyjętych przez nie celów polityki społecznej i zatrudnienia. Jeśli jednak uchwalają przepis uważany za dyskryminujący, są one zobowiązane do wykazania, że może on być uzasadniony obiektywnymi czynnikami, niemającymi nic wspólnego z dyskryminacją ze względu na płeć(15) .

70. Państwa te muszą więc udowodnić, że sporne uregulowanie odpowiada zasługującemu na ochronę celowi ich polityki społecznej. Zobowiązane są ponadto wykazać, że wybrane w tym celu środki mogą zagwarantować jego realizację i są stosowane w sposób spójny i systematyczny(16) .

71. W niniejszej sprawie rząd hiszpański utrzymuje, że sporne uregulowanie zmierza do zagwarantowania, zgodnie z art. 41 hiszpańskiej konstytucji, sprawiedliwego, zrównoważonego i solidarnego publicznego systemu emerytalno-rentowego poprzez zapewnienie stabilności i równowagi finansowej systemu zabezpieczeń społecznych.

72. Jak wcześniej utrzymywał przed sądem odsyłającym INSS, rząd hiszpański opiera się na składkowym charakterze tego systemu i konieczności poszanowania zasady proporcjonalności. Tym samym zapewniona przez ten system ochrona nie może nigdy wykraczać poza wpłacone do niego wcześniej składki, zaś zainteresowani otrzymują emerytury albo renty proporcjonalne do składek wpłaconych przez nich do systemu. Zastosowanie tej właśnie zasady prowadzi więc do wystąpienia uzasadnionej różnicy pomiędzy kwotą świadczenia przyznaną pracownikowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze czasu pracy i pracownikowi zatrudnionemu w niepełnym wymiarze czasu pracy.

73. Również w świetle tej zasady właściwe organy zobowiązane są zaliczyć okresy, w których zainteresowany przerwał odprowadzanie składek niezwłocznie po zakończeniu zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym samym rząd hiszpański uważa, że od chwili, w której zainteresowany wpłaca składki proporcjonalne do przepracowanego czasu, odpowiadające okresowi zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, poszanowanie zasady proporcjonalności wymaga, aby właściwe organy uwzględniły w celu zastosowania mechanizmu korygującego składki, które wpłacałby on, gdyby nie ustał jego obowiązek wpłacania składek.

74. Oceniam, z tych samych względów, co podniesione przez sąd odsyłający, że powody te nie pozwalają na uzasadnienie pośredniej dyskryminacji zainteresowanej.

75. Z postanowienia odsyłającego wynika bowiem, że L. Cachaldora Fernández odprowadzała składki do systemu zabezpieczeń społecznych od dnia 15 września 1971 r. do dnia 25 kwietnia 2010 r., czyli w sumie przez 5523 dni, w których wykonywała ona działalność zawodową w pełnym wymiarze czasu pracy, z wyjątkiem następujących okresów: od dnia 1 września 1998 r. do dnia 28 lutego 1999 r., następnie od dnia 1 marca 1999 r. do dnia 23 marca 2001 r. i wreszcie od dnia 24 marca 2001 r. do dnia 23 stycznia 2002 r. Jak wskazuje sąd odsyłający, L. Cachaldora Fernández pracowała w niepełnym wymiarze czasu pracy przez 3 lata i 10 miesięcy, co stanowi niewielką część jej kariery zawodowej, rozciągającej się na około 39 lat.

76. Sporny przepis prowadzi do tego, że okres, w którym nastąpiła przerwa w płaceniu jej składek do systemu zabezpieczeń społecznych, zostaje zaliczony przy obliczaniu jej renty z tytułu niezdolności do pracy w oparciu o minimalną podstawę składek obniżoną do jednej ósmej, pomimo tego że przez bardzo dużą część swej kariery zawodowej wykonywała ona działalność w pełnym wymiarze czasu pracy i wpłacała w konsekwencji składki do systemu zabezpieczeń społecznych jako pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy.

77. Jakkolwiek rząd hiszpański w swoich uwagach utrzymuje, że taka metoda pozwala na bezpośrednie uzależnienie kwoty emerytury czy renty od wysiłku pracownika włożonego w odprowadzanie składek, to jednak uważam, że ta metoda prowadzi do obliczenia renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy na podstawie składek wpłacanych w „momencie T” kariery zainteresowanej, który niekoniecznie odzwierciedla jej wysiłek włożony we wpłacanie składek.

78. W konsekwencji uważam, że w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym metoda taka prowadzi do obniżenia wysokości uprawnień należnych z renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy w sposób nieproporcjonalny do składek odprowadzonych przez zainteresowaną podczas całej jej kariery zawodowej i nie może w związku z tym być uzasadniona obiektywnym czynnikiem wynikającym ze składkowego charakteru systemu zabezpieczeń społecznych i z konieczności poszanowania zasady proporcjonalności.

79. Wobec powyższych rozważań jestem w konsekwencji zdania, że art. 4 ust. 1 dyrektywy 79/7 należy interpretować w ten sposób, iż sprzeciwia się on uregulowaniu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, ponieważ w stosunku do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w odprowadzaniu składek do systemu zabezpieczeń społecznych prowadzi ono do obniżenia wysokości uprawnień należnych z renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy.

V – Wnioski

80. W świetle powyższych uwag proponuję, aby Trybunał udzielił Tribunal Superior de Justicia de Galicia następującej odpowiedzi:

Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy Rady 79/9/EWG z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, ponieważ w stosunku do pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy w okresie bezpośrednio poprzedzającym przerwę w odprowadzaniu składek do systemu zabezpieczeń społecznych prowadzi ono do obniżenia wysokości uprawnień należnych z renty z tytułu trwałej niezdolności do pracy.

(1) .

(2) – Dz.U. 1979, L 6, s. 24.

(3) – Dz.U. L 14, s. 9.

(4) – Ustawa w brzmieniu zatwierdzonym królewskim dekretem ustawodawczym nr 1/94 z dnia 20 czerwca 1994 r., BOE nr 154 z dnia 29 czerwca 1994 r., s. 20658, zwana dalej „LGSS”.

(5) – BOE nr 284 z dnia 27 listopada 2002 r., s. 41643.

(6) – Zobacz akapit trzeci preambuły do porozumienia ramowego.

(7) – Zobacz pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz również wyrok Elbal Moreno, C‑385/11, EU:C:2012:746, pkt 21.

(8) – Zobacz wyrok Elbal Moreno, EU:C:2012:746, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo.

(9) – Zgodnie z art. 109 ust. 1 LGSS podstawa składek dla wszystkich rodzajów ryzyka i dla wszystkich sytuacji objętych zasadami ogólnymi stanowi całkowite wynagrodzenie, niezależnie od jego formy czy nazwy, do pobierania którego pracownik jest uprawniony co miesiąc lub które rzeczywiście pobiera z tytułu pracy, którą świadczy jako pracownik najemny, jeśli jest ono wyższe.

(10) – Z postanowienia odsyłającego wynika, że ponieważ współczynnik wynosił 125, podstawy składek zostały pomnożone przez 0,125, co sprowadziło się do podzielenia ich przez 8.

(11) – Zobacz wyrok Elbal Moreno, EU:C:2012:746, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo.

(12) – Zobacz wyrok Seymour-Smith i Perez, C‑167/97, EU:C:1999:60, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo.

(13) – Z przedstawionych ustnie podczas rozprawy przez INSS uwag wynika, że dane dotyczące okresu, w trakcie którego wystąpiło zdarzenie powodujące powstanie prawa do renty, są niedostępne.

(14) – Zobacz wyrok Seymour-Smith i Perez, EU:C:1999:60, pkt 59.

(15) – Zobacz w szczególności wyroki: Elbal Moreno, EU:C:2012:746, pkt 32; wyrok Brachner, C‑123/10, EU:C:2011:675, pkt 70–74 i przytoczone tam orzecznictwo.

(16) – Wyrok Brachner, EU:C:2011:675, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo.