OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

CHRISTINE STIX‑HACKL

przedstawiona w dniu 20 stycznia 2004 r. ( )

W sprawach połączonych C‑37/02 i C‑38/02

Adriano Di Lenardo Srl

przeciwko

Ministero del Commercio con l’Estero

i

Dilexport Srl

przeciwko

Ministero del Commercio con l’Estero

[wnioski o wydanie orzeczeń w trybie prejudycjalnym złożone przez Tribunale amministrativo regionale per il Veneto (Włochy)]

Banany – Przepisy o przywozie – Rozporządzenie (WE) nr 896/2001 – Ważność – Pewność prawa – Ochrona uzasadnionych oczekiwań – Działanie prawa wstecz – Swobodne wykonywanie działalności zawodowej





Spis treści





I – Wprowadzenie

II – Ramy prawne

A – Rozporządzenia Rady

1. Rozporządzenie (EWG) nr 404/93

2. Rozporządzenie (WE) nr 1637/98

3. Rozporządzenie (WE) nr 216/2001

B – Przepisy wykonawcze Komisji

1. Rozporządzenie (EWG) nr 1442/93

2. Rozporządzenie (WE) nr 2362/98

3. Rozporządzenie (WE) nr 896/2001

III – Stan faktyczny, postępowania przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

IV – W przedmiocie pierwszego, drugiego i trzeciego pytania prejudycjalnego

A – Argumenty stron

1. Główne argumenty Di Lenardo i Dilexport

2. Główne argumenty Komisji

B – Ocena

1. Przepisy podlegające analizie

2. Badanie art. 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001 w świetle podstawy prawnej

a) Artykuł 3

b) Artykuły 4 i 5

c) Artykuł 31

3. Badanie w świetle zasady niedziałania prawa wstecz oraz zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa

a) Niedziałanie prawa wstecz

b) Ochrona uzasadnionych oczekiwań i pewność prawa

V – W przedmiocie czwartego pytania prejudycjalnego: art. 6 rozporządzenia nr 896/2001

A – Główne argumenty stron

B – Ocena

VI – Wnioski





I – Wprowadzenie

1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy przepisów regulujących przywóz bananów, a zwłaszcza ważności rozporządzenia wykonawczego wydanego do rozporządzenia Rady (EWG) nr 404/93 z dnia 13 lutego 1993 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku bananów ( ) w zmienionym brzmieniu.

II – Ramy prawne

2. Wspólnotowy system przywozu bananów z prawnego punktu widzenia jest oparty na rozporządzeniu Rady i wydanych do niego przepisach wykonawczych Komisji. Od czasu wprowadzenia systemu w 1993 r. na obu płaszczyznach nastąpiło wiele zmian.

A – Rozporządzenia Rady

1. Rozporządzenie (EWG) nr 404/93

3. Rozporządzeniem nr 404/93 stworzono wspólną regulację przywozu bananów z mocą od dnia 1 lipca 1993 r. (art. 15‑20). Przepisy te wprowadzają rozróżnienie pomiędzy bananami produkowanymi we Wspólnocie, tymi pochodzącymi z państw AKP oraz tymi z innych państw trzecich. W odniesieniu do bananów z państw AKP, dzielą się one na banany tradycyjne i nietradycyjne. Pierwotnie system ten przewidywał roczny kontyngent taryfowy dla bananów z państw trzecich oraz nietradycyjnych bananów AKP. Ten kontyngent był podzielony pomiędzy podmioty gospodarcze, które wprowadziły do obrotu banany z państw trzecich i/lub nietradycyjne banany AKP (kategoria A), podmioty gospodarcze, które wprowadziły do obrotu banany wspólnotowe i/lub tradycyjne banany AKP (kategoria B) oraz podmioty gospodarcze, które od 1992 r. rozpoczęły obrót bananami innymi niż banany wspólnotowe i/lub tradycyjne banany AKP (kategoria C).

4. Motywy trzynasty i piętnasty mają następujące brzmienie:

„w celu zgodności z celami określonymi powyżej, biorąc pod uwagę szczególne cechy obrotu bananami, musi istnieć zróżnicowanie podczas rozdysponowywania kontyngentu taryfowego między z jednej strony podmiotami gospodarczymi, które wcześniej wprowadzały do obrotu banany pochodzące z państw trzecich oraz nietradycyjne banany z AKP, oraz z drugiej strony podmiotami gospodarczymi, które wcześniej wprowadzały do obrotu banany produkowane we Wspólnocie, jednocześnie pozostawiając ilość dostępną dla nowych podmiotów gospodarczych, które niedawno rozpoczęły działalność handlową lub zamierzają rozpocząć działalność handlową w tym sektorze;

[…]

przyjmując dodatkowe kryteria, których powinny przestrzegać podmioty gospodarcze, Komisja kieruje się zasadą, zgodnie z którą pozwolenia muszą być wydawane osobom fizycznym lub prawnym, które podjęły ryzyko handlowe wprowadzenia bananów do obrotu oraz koniecznością uniknięcia zakłócenia normalnych stosunków handlowych między osobami zajmującymi różne miejsca w łańcuchu obrotu”.

2. Rozporządzenie (WE) nr 1637/98

5. Porozumienia zawarte w ramach WTO zostały wprowadzone w życie rozporządzeniem Rady (WE) nr 1637/98 z dnia 20 lipca 1998 r. zmieniającym rozporządzenie (EWG) nr 404/93 w sprawie wspólnej organizacji rynku bananów ( ). Został przy tym utrzymany podział na różne grupy podmiotów gospodarczych.

6. Zgodnie z art. 16 akapit drugi rozporządzenia nr 404/93, zmieniony przez rozporządzenie nr 1637/98, brzmi następująco:

„[…]

1) »tradycyjny przywóz z krajów AKP« oznacza przywóz do Wspólnoty bananów pochodzących z państw wymienionych w Załączniku do niniejszego rozporządzenia do granicy 857 700 ton (waga netto) rocznie; banany te określane są jako »tradycyjne banany z krajów AKP«;

2) »nietradycyjny przywóz z krajów AKP« oznacza przywóz do Wspólnoty bananów pochodzących z krajów AKP, ale nie objętych definicją 1; banany te określane są jako »nietradycyjne banany z krajów AKP«;

3) »przywóz z państw trzecich poza krajami AKP« oznacza banany przywożone do Wspólnoty pochodzące z państw trzecich innych niż kraje AKP; banany te określane są jako »banany z państw trzecich«”.

3. Rozporządzenie (WE) nr 216/2001

7. W świetle problemów w związku z WTO Rada określiła nowe przepisy dla przywozu rozporządzeniem (WE) nr 216/2001 z dnia 29 stycznia 2001 r. zmieniającym rozporządzenie (EWG) nr 404/93 w sprawie wspólnej organizacji rynku bananów ( ), które miały zastosowanie od dnia 1 lipca 2001 r.

8. Artykuł 17 rozporządzenia nr 404/93, zmieniony przez rozporządzenie nr 216/2001, stanowi w szczególności:

„W miarę potrzeby przywóz bananów do Wspólnoty podlega obowiązkowi przedstawienia pozwolenia na przywóz, wydanego przez Państwa Członkowskie którejkolwiek z zainteresowanych stron bez względu na miejsce siedziby we Wspólnocie i bez uszczerbku dla szczególnych przepisów przyjętych do stosowania art. 18 i 19.

Takie pozwolenia na przywóz są ważne w całej Wspólnocie. […]”.

9. Artykuł 18 przewiduje otwarcie kontyngentów taryfowych (A, B i C) dla bananów ze wszystkich państw trzecich.

10. Artykuł 19 rozporządzenia nr 404/93, zmieniony przez rozporządzenie nr 216/2001, brzmi następująco:

„1. Kontyngenty taryfowe mogą być zarządzane zgodnie z metodą opartą na uwzględnianiu tradycyjnych przepływów handlowych (tradycyjne/nowe) i/lub innych metod.

2. Przyjęta metoda w odpowiedni sposób uwzględnia potrzebę utrzymania równowagi podaży na wspólnotowym rynku”.

11. Według art. 20 lit. a) Komisja zgodnie z procedurą określoną w art. 27 przyjmuje przepisy wykonawcze, które dotyczą w szczególności zasad zarządzania kontyngentami taryfowymi określonymi w art. 18.

B – Przepisy wykonawcze Komisji

1. Rozporządzenie (EWG) nr 1442/93

12. W celu wykonania rozporządzenia nr 404/93 oraz w oparciu o jego art. 20 zostało wydane rozporządzenie Komisji (EWG) nr 1442/93 z dnia 10 czerwca 1993 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania uzgodnień dotyczących przywozu bananów do Wspólnoty ( ). Zostały w nim ustalone kryteria określenia podmiotów gospodarczych kategorii A i B z uwzględnieniem okresu referencyjnego.

2. Rozporządzenie (WE) nr 2362/98

13. W celu wykonania rozporządzenia nr 1637/98 zostało wydane rozporządzenie Komisji (WE) nr 2362/98 z dnia 28 października 1998 r. z przepisami wykonawczymi do rozporządzenia Rady (EWG) nr 404/93 w sprawie przepisów dotyczących przywozu bananów do Wspólnoty ( ). Rozporządzenie to zniosło podział kontyngentów na trzy grupy podmiotów gospodarczych i wprowadziło rozróżnienie na tradycyjne i nowe podmioty gospodarcze.

14. Za tradycyjne podmioty gospodarcze uważa się podmioty gospodarcze, które w latach 1994, 1995 i 1996 dokonały przywozu określonej ilości minimalnej z państw trzecich i/lub państw AKP. Za nowe podmioty gospodarcze uważa się natomiast takie podmioty gospodarcze, które w jednym z trzech lat bezpośrednio poprzedzających rok, w odniesieniu do którego złożono wniosek o rejestrację, prowadziły samodzielną działalność gospodarczą jako importer i dokonały przywozu o zgłoszonej wartości celnej wynoszącej co najmniej 400 000 ECU. Podczas gdy tradycyjnym podmiotom gospodarczym przydzielono rocznie ilość referencyjną na podstawie bananów faktycznie przywiezionych w okresie referencyjnym, nowe podmioty gospodarcze otrzymały jedynie ilość ustaloną na podstawie wszystkich wniosków o przydział oraz ilości przyznanej tej grupie podmiotów gospodarczych.

3. Rozporządzenie (WE) nr 896/2001

15. Przepisy wykonawcze do rozporządzenia nr 216/2001 zostały wydane rozporządzeniem Komisji (WE) nr 896/2001 z dnia 7 maja 2001 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (EWG) nr 404/93 w odniesieniu do uzgodnień dotyczących przywozu bananów do Wspólnoty ( ). Rozporządzenie to zostało opublikowane w dniu 8 maja 2001 r. i miało zastosowanie od dnia 1 lipca 2001 r.

16. Zgodnie z art. 1 rozporządzenie to ustanawia szczegółowe zasady stosowania uzgodnień dotyczących przywozu bananów w ramach kontyngentów taryfowych przewidzianych w art. 18 ust. 1 rozporządzenia (EWG) nr 404/93 oraz poza tymi kontyngentami.

17. Na mocy tego rozporządzenia rozróżnienie pomiędzy tradycyjnymi i nowymi podmiotami gospodarczymi zostało zastąpione przez rozróżnienie pomiędzy importerami tradycyjnymi i nietradycyjnymi, przy czym w ramach importerów tradycyjnych wyróżnia się A/B (banany z państw trzecich i/lub banany nietradycyjne AKP) i C (banany tradycyjne AKP).

18. Motyw siódmy brzmi następująco:

„(7) Kilkuletnie doświadczenie stosowania wspólnotowych uzgodnień dotyczących przywozu bananów wskazuje potrzebę zacieśnienia kryteriów stosowanych dla importerów nietradycyjnych oraz kryteriów kwalifikujących dla nowych importerów, aby uniknąć rejestracji czysto fikcyjnych podmiotów i przyznawania przydziału na fikcyjne lub spekulacyjne wnioski o kontyngenty. W szczególności uzasadnione jest żądanie posiadania minimalnego doświadczenia w przywozie świeżych bananów. […] W tym samym celu warunkiem przyznania rocznego przydziału na kolejne lata powinna być minimalna stawka wykorzystania ostatniego rocznego przydziału”.

19. Artykuł 3 stanowi w szczególności:

„Dla celów niniejszego rozporządzenia:

1) »importerzy tradycyjni« oznaczają podmioty gospodarcze, osoby fizyczne lub prawne, indywidualnych przedsiębiorców lub grupy, ustanowione we Wspólnocie w okresie ustalania ich ilości referencyjnych, które na własny rachunek zakupiły minimalną ilość bananów pochodzących z państw trzecich od producentów lub, stosownie, wyprodukowały, wysyłały, sprzedawały takie produkty we Wspólnocie.

Działania określone w poprzednim akapicie zwane są dalej »przywozem pierwotnym«.

[…]

2) »importerzy tradycyjni A/B« oznaczają importerów tradycyjnych, którzy dokonali przywozu minimalnej ilości »bananów z państw trzecich« w ramach przywozu pierwotnego i/lub bananów »nietradycyjnych AKP« zgodnie z definicjami określonymi w art. 16 rozporządzenia (EWG) nr 404/93, zmienionego rozporządzeniem (WE) nr 1637/98 […];

3) »importerzy tradycyjni C« oznaczają importerów tradycyjnych, którzy dokonali przywozu minimalnej ilości »tradycyjnych bananów AKP« w ramach przywozu pierwotnego zgodnie z definicjami w powyższym art. 16, zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1637/98”.

20. Motyw piąty brzmi następująco:

„(5) Okresem referencyjnym, jaki należy stosować do zdefiniowania kategorii importerów i określenia ilości referencyjnych importerów tradycyjnych, powinien być okres trzyletni od 1994 do 1996 r. Okres trzyletni od 1994 do 1996 r. jest okresem najwcześniejszym, dla którego Komisja posiada dostatecznie wiarygodne dane dotyczące przywozu pierwotnego. Zastosowanie tego okresu może także rozwiązać trwający od kilku lat spór z niektórymi partnerami handlowymi Wspólnoty. W świetle dostępnych danych określonych do celów zarządzania kontyngentami ustanowionymi w 1998 r. nie ma potrzeby rejestracji importerów tradycyjnych”.

21. Artykuł 4 stanowi w szczególności ( ):

„1. Ilość referencyjna dla każdego importera tradycyjnego A/B, który złoży pisemny wniosek nie później niż dnia 11 maja 2001 r., zostaje ustalona na podstawie średniej ilości bananów z przywozu pierwotnego z państw trzecich i/lub nietradycyjnych bananów AKP w latach 1994, 1995 i 1996, uwzględnionych dla 1998 r. do celów zarządzania kontyngentem taryfowym na przywóz bananów z państw trzecich i nietradycyjnych bananów AKP, zgodnie z przepisami art. 19 ust. 2 rozporządzenia (EWG) nr 404/93 stosowan[ymi] w 1998 r. do kategorii importerów określonych w ust. 1 lit. a) tego artykułu.

2. Ilość referencyjna dla każdego tradycyjnego importera C, który przedstawi pisemny wniosek nie później niż dnia 11 maja 2001 r., zostaje ustanowiona [ustalona] na podstawie średniej ilości przywozu pierwotnego tradycyjnych bananów AKP w latach 1994, 1995 i 1996, ustalonej na 1998 r. jako tradycyjne ilości bananów AKP [zrealizowanego w 1998 r. w ramach tradycyjnych ilości bananów AKP].

[…]”.

22. Motyw dziesiąty brzmi następująco:

„(10) W celu wprowadzenia w życie uzgodnień o kontyngentach taryfowych w dniu 1 lipca 2001 r. właściwe jest utrzymanie, z potrzebnymi dostosowaniami, przepisów administracyjnych opartych na okresach ustanowionych rozporządzeniem Komisji (WE) nr 2362/98 z dnia 28 października 1998 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady nr 404/93 w zakresie przywozu bananów do Wspólnoty, ostatnio zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 1632/2004. Zasady te dotyczą w szczególności ustalenia ilości wskaźnikowych na pierwsze trzy kwartały, pułapów dla wniosków indywidualnych, częstotliwości przedstawiania wniosków o pozwolenie i wydawania pozwolenia oraz wydawania pozwolenia na ponowne wykorzystanie niewykorzystanych ilości. Jednakże fakt, że kontyngenty taryfowe A i B, z jednej strony, i kontyngenty C z drugiej strony są zarządzane oddzielnie, w odniesieniu do części przydzielonej dla importerów tradycyjnych oznacza, że ci importerzy mogą przedstawiać wnioski o pozwolenia tylko na podstawie kontyngentu taryfowego, w odniesieniu do którego przyznano im ilość referencyjną, o czym zostali powiadomieni”.

23. Artykuł 5 brzmi następująco:

„1. Państwa Członkowskie powiadamiają Komisję o sumie ilości referencyjnych, określonych w art. 4 ust. 1 i 2, nie później niż dnia 15 maja 2001 r.

2. Wykorzystując informacje otrzymane na podstawie ust. 1 i w świetle całkowitych ilości dostępnych w ramach kontyngentów taryfowych A/B i C, Komisja, tam, gdzie jest to właściwe, ustanawia jednolity współczynnik dostosowujący, stosujący się do ilości referencyjnej każdego importera.

3. W przypadkach, w których stosuje się przepisy ust. 2, nie później niż dnia 7 lipca [czerwca] 2001 r., właściwe władze informują każdego importera o jego ilości referencyjnej skorygowanej o współczynnik dostosowujący.

4. Właściwe władze każdego Państwa Członkowskiego wymienione są w Załączniku. Zmiany w liście wprowadza Komisja na wniosek danego Państwa Członkowskiego”.

24. Artykuł 6 brzmi następująco:

„Dla celów niniejszego rozporządzenia »importerzy nietradycyjni« oznaczają podmioty gospodarcze ustanowione [mające siedzibę] we Wspólnocie w czasie ich rejestracji, które:

a) zostały zaangażowane [wykonywały] niezależnie i na własny rachunek w działalność gospodarczą polegającą na przywozie do Wspólnoty świeżych bananów, oznaczonych kodem CN 0803 00 19 w ciągu jednego z dwóch lat bezpośrednio poprzedzających rok, w odniesieniu do którego wnioskują o rejestrację;

b) na podstawie tej działalności, przywoziły produkty za zgłoszoną wartość celną równą 1 200 000 EUR lub większą w okresie określonym w lit. a); i [w ramach tej działalności dokonały w okresie wymienionym w lit. a) przywozu towarów o zgłoszonej wartości celnej wynoszącej co najmniej 1 200 000 EUR oraz]

c) nie posiadają ilości referencyjnej jako importerzy tradycyjni w ramach kontyngentu taryfowego, w odniesieniu do którego wnioskują o rejestrację na podstawie art. 7, i którzy nie są osobą fizyczną lub prawną [po]wiązaną, w rozumieniu art. 143 rozporządzenia Komisji (EWG) nr 2454/939, z importerem tradycyjnym”.

25. Artykuł 143 rozporządzenia nr 2454/93 ( ) w brzmieniu ustanowionym rozporządzeniem Komisji (WE) nr 46/1999 z dnia 8 stycznia 1999 r. zmieniającym rozporządzenie (EWG) nr 2454/93 ustanawiające przepisy w celu wykonania rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny ( ) stanowi w szczególności:

„1. Do celów stosowania przepisów tytułu II, rozdziału 3 Kodeksu i przepisów niniejszego tytułu, osoby uważa się za powiązane tylko wtedy, gdy:

a) jedna jest urzędnikiem lub dyrektorem w firmie drugiej osoby;

b) są one prawnie uznanymi wspólnikami w działalności gospodarczej;

[…]

d) jedna z osób bezpośrednio lub pośrednio dysponuje prawami głosu lub udziałem w kapitale zakładowym wynoszącym co najmniej 5 % wszystkich praw głosu lub co najmniej 5 % kapitału zakładowego drugiej osoby;

e) jedna z osób bezpośrednio lub pośrednio kontroluje drugą;

f) obie znajdują się pod bezpośrednią lub pośrednią kontrolą trzeciej osoby;

g) wspólnie kontrolują, bezpośrednio lub pośrednio, trzecią osobę;

[…]

2. Do celów niniejszego tytułu osoby powiązane w działalności gospodarczej w tym sensie, że jedna z nich jest wyłącznym agentem, wyłącznym dystrybutorem lub wyłącznym koncesjonariuszem drugiej, uważane są za powiązane jedynie, jeżeli odpowiadają kryteriom ustalonym w ust. 1”.

26. Artykuł 31 rozporządzenia nr 896/2001 przewiduje utratę mocy rozporządzenia nr 2362/98 z dniem 1 lipca 2001 r. oraz jego dalsze obowiązywanie w stosunku do pozwoleń na przywóz wydanych na rok 2001. Jako dalszy przepis przejściowy art. 28 przewiduje m.in.:

„1. Ilości dostępne w drugiej połowie 2001 r. wynoszą:

– dla kontyngentów taryfowych A/B: 1 137 159 ton,

– dla kontyngentu taryfowego C: 509 359 ton.

2. W drugiej połowie 2001 r. ilość referencyjna dla każdego importera tradycyjnego, ustanowiona zgodnie z art. 4 i po stosowaniu art. 5 ust. 2, zostaje pomnożona przez współczynnik 0,4454 w przypadku importerów tradycyjnych A/B i współczynnik 0,5992 w przypadku importerów tradycyjnych C.

[…]”.

III – Stan faktyczny, postępowania przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

27. Dwie włoskie spółki, Adriano Di Lenardo Srl i Dilexport Srl (zwane dalej „Di Lenardo i Dilexport”) prowadzą działalność w zakresie przywozu i handlu świeżymi bananami z państw trzecich. Od 1993 r. są one uznane i zarejestrowane jako podmioty gospodarcze dopuszczone do przydziału kontyngentu taryfowego w rozumieniu rozporządzenia nr 404/93 oraz przepisów wykonawczych Komisji. Działalność w tym charakterze prowadziły one do dnia 30 czerwca 2001 r. Jak wynika z postanowienia odsyłającego, należy uznać Di Lenardo i Dilexport za przedsiębiorstwa powiązane w rozumieniu art. 143 rozporządzenia nr 2454/93, ponieważ są one powiązane ze sobą poprzez niektóre osoby działające jako wspólnicy.

28. Na podstawie art. 4 rozporządzenia nr 896/2001 w dniu 11 maja 2001 r. Di Lenardo i Dilexport złożyły w Ministero del Commercio con l’estero (ministerstwo handlu zagranicznego) wnioski o udział w kontyngencie taryfowym A/B w drugim półroczu 2001 r. (1 137 159 ton) i poprosiły o informacje o przydzielonych ilościach do dnia 7 czerwca 2001 r.

29. Decyzją z dnia 17 maja 2001 r. minister handlu zagranicznego odrzucił wnioski z powodu niespełnienia warunków z art. 4 ust. 1 rozporządzenia nr 896/2001, ponieważ okazało się, iż w latach 1994, 1995 i 1996 nie zrealizowano żadnego przywozu pierwotnego bananów.

30. Di Lenardo i Dilexport wniosły do Tribunale amministrativo regionale per il Veneto skargę o stwierdzenie nieważności decyzji oraz o ustalenie, iż ministerstwo handlu zagranicznego jest zobowiązane dopuścić je jako importerów tradycyjnych do przydziału kontyngentu taryfowego A/B w drugim półroczu 2001 r. Jako uzasadnienie podniosły one, że rozporządzenie nr 896/2001 jest sprzeczne z rozporządzeniem nr 404/93, art. 5 i 7 WE, zasadami pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań oraz art. 6 UE, a zatem jest nieważne.

31. Ministerstwo handlu zagranicznego uważa decyzję odrzucającą za zgodną z prawem, ponieważ Di Lenardo i Dilexport nigdy nie działały na rynku jako importerzy pierwotni, lecz jako importerzy wtórni lub jako dojrzewalnia i w tym charakterze wzięły udział w przydziale kontyngentu taryfowego na rok 1998.

32. Na podstawie art. 234 WE Tribunale amministrativo regionale per il Veneto zwraca się w drodze dwóch postanowień odsyłających do Trybunału o odpowiedź na następujące pytania:

„1) Czy art. 1, 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia (WE) nr 896/2001 są sprzeczne przede wszystkim z Traktatem, a w szczególności z jego art. 7 (dawnym art. 4) oraz innymi normami lub zasadami wyrażonymi w tymże Traktacie, zważywszy na zasadę podziału funkcji i kompetencji pomiędzy instytucjami wspólnotowymi (w szczególności pomiędzy Radą a Komisją)?

2) Czy wymienione wyżej przepisy rozporządzenia (WE) nr 896/2001 są sprzeczne z zasadą niedziałania prawa wstecz i związaną z nią zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań oraz zasadą pewności prawa?

3) Czy wymienione wyżej przepisy rozporządzenia (WE) nr 896/2001 naruszają rozporządzenie Rady (EWG) nr 404/93 z dnia 13 lutego 1993 r. (z późniejszymi zmianami), a w szczególności art. 20 tego rozporządzenia?

4) W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na postawione wyżej pytania sąd krajowy zwraca się do Trybunału o ustalenie, czy art. 6 wymienionego wyżej rozporządzenia Komisji, a w szczególności jego lit. c), który uniemożliwia osobom związanym z importerami tradycyjnymi uczestnictwo w kontyngentach taryfowych nawet w charakterze »importerów nietradycyjnych«, pozostaje w sprzeczności z prawem podstawowym do swobodnego wykonywania działalności zawodowej w postaci swobody wykonywania działalności gospodarczej?”.

IV – W przedmiocie pierwszego, drugiego i trzeciego pytania prejudycjalnego

33. Pierwsze, drugie i trzecie pytanie prejudycjalne dotyczą ważności tych samych przepisów, tj. art. 1, 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001, wobec czego zostaną rozpatrzone łącznie.

A – Argumenty stron

1. Główne argumenty Di Lenardo i Dilexport

34. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego, tj. kompetencji instytucji wspólnotowych i Traktatu WE Di Lenardo i Dilexport podnoszą, iż zgodnie z art. 7 WE każda instytucja może działać tylko w granicach uprawnień przyznanych jej Traktatem oraz iż art. 20 rozporządzenia nr 404/93 w brzmieniu ustanowionym rozporządzeniem nr 216/2001 uprawnia Komisję do wydawania przepisów wykonawczych. Jednakże rozporządzeniem nr 896/2001 Komisja postawiła się na miejscu Rady. W związku z powyższym należy odwołać się do wprowadzenia pojęcia importera pierwotnego w rozumieniu art. 3 tego rozporządzenia oraz do warunku, że tylko importerzy pierwotni są uważani za tradycyjne podmioty gospodarcze. W ten sposób byłoby to sprzeczne z celem rozporządzenia nr 404/93 polegającym na niezakłócaniu istniejących powiązań handlowych pomiędzy różnymi etapami obrotu.

35. Artykuł 1 rozporządzenia nr 896/2001 narusza zasadę podziału kompetencji, a tym samym art. 7 WE. Sprzeczność z prawem art. 3 rozporządzenia nr 896/2001 pociąga za sobą również sprzeczność z prawem art. 4, 5 i 31 tego rozporządzenia.

36. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego, tj. niedziałania prawa wstecz, zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań oraz pewności prawa Di Lenardo i Dilexport podnoszą, iż wyżej wymienione reformy doprowadziłyby do rewolucji systemu rozporządzenia nr 404/93, ponieważ zostałyby wyłączone przedsiębiorstwa mające ponad 20 lat doświadczenia. Tym nieproporcjonalnym środkiem Komisja naruszyłaby prawa podstawowe, takie jak ochrona własności i prawo do swobodnego wykonywania działalności zawodowej oraz art. 5 WE.

37. Zastosowanie nowego pojęcia tradycyjnych podmiotów gospodarczych do lat referencyjnych od 1994 do 1996 prowadzi do działania prawa wstecz, a zatem narusza zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa.

38. W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego, tj. ewentualnej sprzeczności pomiędzy rozporządzeniem nr 896/2001 a rozporządzeniem nr 404/93 Di Lenardo i Dilexport podnoszą, iż w rozporządzeniu nr 896/2001 Komisja wprowadziła podział i definicję całkowicie obce rozporządzeniu nr 404/93. W ten sposób naruszyła ona nie tylko art. 7 WE, ale również rozporządzenie nr 404/93, a zwłaszcza podstawę umocowania uregulowaną w jego art. 20.

2. Główne argumenty Komisji

39. Zdaniem Komisji, w postępowaniu przed sądem krajowym tylko art. 3, 4, 5 i 6 rozporządzenia nr 896/2001 są właściwe. Ponieważ nie wszystkie te przepisy można oceniać według tych samych postanowień lub zasad, sugeruje ona osobną analizę dla każdego przepisu odmiennie od sformułowania pierwszego, drugiego i trzeciego pytania prejudycjalnego.

40. W odniesieniu do ważności art. 3 rozporządzenia nr 896/2001 należy uwzględnić jako kryterium art. 7 ust. 1 WE i art. 211 tiret czwarte WE, jak również art. 20 lit. a) w brzmieniu ustalonym rozporządzeniem nr 216/2001.

41. Według orzecznictwa Trybunału pojęcie „wprowadzenie” w sektorze rolnym oraz podstawę umocowania z art. 20 rozporządzenia nr 404/93 należy interpretować szeroko. Te zalecenia zostały uwzględnione.

42. Rozporządzenie nr 404/93 zawiera bliższe informacje o podmiotach gospodarczych w motywach, ale nie w treści, dokonuje ono rozróżnienia raczej według rodzaju przywozu. Można z tego wnioskować, że Rada nie zamierzała ustanawiać surowych kryteriów wydawania pozwoleń na przywóz. Było zatem konieczne bliższe ustalenie subiektywnych kryteriów. Ponadto Komisja miała uwzględniać różne rodzaje przywozu oraz zarządzanie kontyngentami taryfowymi według rodzaju podmiotów gospodarczych (tradycyjnych lub nowych) i w ten sposób zapewnić zaopatrzenie wspólnego rynku.

43. Definicja pojęcia „tradycyjny podmiot gospodarczy” opiera się na pojęciu przywozu pierwotnego i jest zgodna z rozporządzeniem nr 404/93. Do tego rozporządzenia istnieje nawet wyraźne odniesienie przy definicji „tradycyjnych podmiotów gospodarczych A/B” i „C”. Odwołanie do przywozów pierwotnych służy rozwinięciu struktur obrotu i powinno zwiększyć przejrzystość stosunków handlowych.

44. Ponadto pojęcie „przywóz pierwotny” nie jest nowe. Powrócono do tej regulacji wobec negatywnych skutków spowodowanych przez rozporządzenie nr 2362/98. Obowiązywał przy tym ośmioletni okres przejściowy.

45. W odniesieniu do ważności art. 4 i 5 rozporządzenia nr 896/2001 w związku z zasadami niedziałania prawa wstecz, ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa Komisja podkreśla, iż nieodzowne jest uwzględnienie okresu referencyjnego w celu rozróżnienia pomiędzy tradycyjnymi i nietradycyjnymi podmiotami gospodarczymi.

46. W odniesieniu do działania prawa wstecz należy wskazać, że nie ma ono miejsca, ponieważ wnioski dotyczące systemu według rozporządzenia nr 896/2001 mogły być składane już przed jego stosowaniem.

47. W związku z ochroną uzasadnionych oczekiwań i pewnością prawa Komisja wywodzi, odwołując się do orzecznictwa Trybunału, iż podmioty gospodarcze mogły we właściwym czasie i na podstawie jasnych przepisów dowiedzieć się o swoich prawach i obowiązkach. Przewidziany harmonogram służył uwzględnieniu indywidualnej sytuacji tradycyjnych podmiotów gospodarczych oraz umożliwieniu „bezbolesnego” przejścia.

B – Ocena

48. W pierwszym, drugim i trzecim pytaniu prejudycjalnym sąd krajowy stawia pytanie o ważność art. 1, 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001. Jak słusznie wywodzi Komisja, należy jednak najpierw zbadać, czy wszystkie te przepisy są właściwe także w postępowaniu przed sądem krajowym i czy wobec tego Trybunał powinien również podjąć się ich analizy.

49. Abstrahując od sformułowania sądu krajowego i argumentów Komisji, należy przeanalizować przepisy podlegające badaniu w ramach pierwszego, drugiego i trzeciego pytania prejudycjalnego osobno według kryteriów badania.

1. Przepisy podlegające analizie

50. Najpierw zostanie przeanalizowany pogląd Komisji, według którego nie należy wnikać w przepisy art. 1 i 31 rozporządzenia nr 896/2001 wyraźnie wymienione w pierwszym, a wspomniane w drugim i trzecim pytaniu prejudycjalnym. Kwestia, czy Trybunał jest właściwy do oceny ważności obu tych przepisów, zależy od tego, czy należy uwzględnić te przepisy w rozstrzygnięciu sporu w postępowaniu przed sądem krajowym.

51. Przeciwko zastosowaniu art. 1 i 31 rozporządzenia nr 896/2001 przemawia to, iż z obu postanowień odsyłających nie wynika ich znaczenie dla postępowania przed sądem krajowym.

52. Rozstrzygające powinno być jednakże to, czy art. 1 i 31 w ogóle znajdują zastosowanie.

53. Ponieważ art. 1 reguluje tylko, że rozporządzenie nr 896/2001 ustanawia szczegółowe zasady stosowania uzgodnień dotyczących określonych przywozów bananów, nie przyjmując dalszych przepisów normatywnych, należy – wraz z Komisją – wykluczyć znaczenie tego przepisu dla postępowania przed sądem krajowym.

54. Artykuł 31 zawiera dwa przepisy normatywne: uchylenie dawnego rozporządzenia wykonawczego Komisji oraz jego dalsze obowiązywanie dla pozwoleń na przywóz wydanych na rok 2001. Artykuł 31 jawi się więc jako jedno z głównych przepisów dotyczących czasowego zakresu obowiązywania rozporządzenia nr 896/2001. Wywody Komisji w kwestii braku zastosowania byłyby słuszne również w odniesieniu do innego przepisu, a mianowicie art. 32, który reguluje wejście w życie.

55. Przedmiotem niniejszego postępowania jest aspekt czasowy. Tak więc drugie pytanie prejudycjalne dotyczy wyraźnie niedziałania prawa wstecz oraz zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa. Ponieważ postępowanie przed sądem krajowym dotyczy wydawania pozwoleń od drugiego półrocza 2001 r., ta część art. 31, według której nadal obowiązują pozwolenia na przywóz wydane na podstawie dawnego rozporządzenia wykonawczego, mogłaby nie mieć żadnego znaczenia dla postępowania przed sądem krajowym.

2. Badanie art. 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001 w świetle podstawy prawnej

a) Artykuł 3

56. Wątpliwości w kwestii ważności art. 3 rozporządzenia nr 896/2001 dotyczą legalnej definicji „importerzy tradycyjni”, a zwłaszcza wprowadzonego tym przepisem pojęcia przywozu pierwotnego. Przez to, że już tylko importerzy pierwotni są uznawani za importerów tradycyjnych, zmniejszył się krąg zainteresowanych, co miało i nadal ma wpływ na przykład na Dilexport i Di Lenardo.

57. Jako kryterium badania ważności spornego przepisu należy powołać podstawowe rozporządzenie Rady, czyli rozporządzenie nr 404/93 w brzmieniu ustalonym rozporządzeniem nr 216/2001.

58. Informacja ta ma znaczenie dlatego, iż w tym kontekście wyrażono wątpliwości co do zgodności z celem „uniknięcia zakłócenia normalnych stosunków handlowych między osobami zajmującymi różne miejsca w łańcuchu obrotu” wyrażonym w motywie piętnastym rozporządzenia nr 404/93, a tym samym co do zgodności z art. 20 podstawowego rozporządzenia Rady.

59. W związku z powyższym należy jednak zwrócić uwagę, że podstawowe rozporządzenie Rady było wielokrotnie zmieniane od czasu rozporządzenia nr 404/93 i nie może to pozostać bez wpływu na znaczenie motywów. Poza tym motywy jako takie nie mogą stanowić kryterium badania, lecz zyskują dostateczne znaczenie normatywne jedynie w powiązaniu z treścią aktu.

60. Problem przedmiotu postępowania w gruncie rzeczy dotyczy kwestii, czy Komisja była uprawniona do wydania art. 3 rozporządzenia nr 896/2001, tj. czy chodzi przy tym o przepis, który może zostać zakwalifikowany jako przepis wykonawczy.

61. Według utrwalonego orzecznictwa Trybunału w zakresie uprawnień wykonawczych Komisji w ogólności na podstawie art. 211 tiret czwarte WE w celu zapewnienia właściwego funkcjonowania i rozwoju wspólnego rynku Komisja wykonuje uprawnienia, które Rada jej przyznaje w celu wykonania norm przez nią ustanowionych ( ).

62. Według utrwalonego orzecznictwa z ogólnego kontekstu Traktatu, w jakim należy umieścić art. 211 WE, oraz z wymogów praktyki wynika, iż pojęcie wykonania należy interpretować szeroko. Ponieważ tylko Komisja jest w stanie stale i uważnie śledzić rozwój rynków rolnych i działać z szybkością wymaganą przez sytuację, Rada może się uważać za powołaną do przekazania jej w tej dziedzinie daleko idących uprawnień. Wobec tego należy oceniać granice tych uprawnień według ogólnych głównych celów organizacji rynku ( ).

63. Ponadto Trybunał orzekł, że w dziedzinie rolnictwa Komisja jest uprawniona do podejmowania wszelkich koniecznych lub celowych środków w celu wykonania rozporządzenia podstawowego, o ile nie jest to sprzeczne z tym rozporządzeniem lub przepisami wykonawczymi Rady ( ).

64. Odnośne rozporządzenie podstawowe Rady, czyli rozporządzenie nr 404/93 w brzmieniu ustalonym rozporządzeniem nr 216/2001, w art. 20 wyraźnie przewiduje upoważnienie Komisji do wydawania przepisów wykonawczych do tytułu IV ( ) rozporządzenia podstawowego Rady. Ten przepis normuje nawet zobowiązanie Komisji do wydawania określonych regulacji.

65. Przyjęta przez Komisję regulacja ustalająca różne rodzaje importerów może być rozpatrywana w związku z regulacją przyjętą przez Radę w sprawie różnych rodzajów przywozu, jaka była zawarta w art. 16 w brzmieniu wynikającym z rozporządzenia nr 1637/98. Nie oznacza to jednak, że przepis ten stanowi kryterium oceny ważności regulacji Komisji, ponieważ art. 16 otrzymał nową treść na mocy rozporządzenia nr 216/2001.

66. Uprawnienia Komisji należy zatem rozpatrywać w świetle zmienionego rozporządzenia podstawowego, w szczególności wobec okoliczności, iż sama Rada nie podjęła żadnych bliższych ustaleń w zależności od rodzaju importerów lub przywozów.

67. Natomiast w art. 19 zmienionym rozporządzeniem nr 216/2001 Rada unormowała, jak może następować zarządzanie kontyngentami taryfowymi. W art. 20 lit. a) jest wyraźnie przewidziane, iż zasady zarządzania zostaną jednak bliżej określone przez Komisję. W określonym punkcie art. 19 ustala zatem w sposób bardziej precyzyjny uprawnienia wykonawcze Komisji.

68. Przyjęte w art. 19 ust. 1 bliższe ustalenie zarządzania kontyngentami taryfowymi nie zawiera w każdym razie żadnych ścisłych warunków. I tak zarządzanie może być dokonywane według metody opartej na uwzględnianiu tradycyjnych przepływów handlowych lub innej metody. Ta druga możliwość przyznaje Komisji szeroki zakres działania. Jest on oczywiście ponownie ograniczony w art. 19 ust. 2. Zgodnie z tym przepisem przyjęta przez Komisję metoda w odpowiedni sposób uwzględnia utrzymanie równowagi podaży na wspólnotowym rynku.

69. Z konieczności zagwarantowania funkcjonowania przepisów o przywozie można wywodzić uprawnienie Komisji, która ponosi odpowiedzialność za zarządzanie wspólną organizacją rynku, że może ona bliżej określać pojęcie importera także w ten sposób, iż zostaną objęte tylko przywozy pierwotne.

70. Zmiana rozporządzenia podstawowego Rady dokonana rozporządzeniem nr 216/2001 umożliwiła także Komisji wprowadzenie innego systemu niż dotychczas obowiązujący.

71. W tym kontekście należy podkreślić, że żaden z celów rozporządzenia podstawowego nie stanowi przeszkody dla wprowadzenia pojęcia importera pierwotnego.

72. Nawet gdy nie podporządkuje się przepisu art. 3 rozporządzenia nr 896/2001, a zatem legalnej definicji „importerzy tradycyjni”, przytoczonym w art. 20 lit. a) rozporządzenia nr 216/2001 „zasadom w sprawie zarządzania kontyngentami taryfowymi, określonym w art. 18”, nie oznacza to jeszcze, że Komisja nie była uprawniona do wydania spornego przepisu. Według brzmienia art. 20 nie jest jej zabronione wydawanie również takich przepisów wykonawczych, które wprawdzie nie są wyraźnie wymienione w tym artykule, lecz są konieczne dla funkcjonowania przepisów o przywozie ( ).

b) Artykuły 4 i 5

73. W odniesieniu do art. 4 i 5 rozporządzenia nr 896/2001 należy najpierw stwierdzić, że w tym zakresie chodzi o ustalenie okresu referencyjnego. Jednakże, ponieważ ten aspekt jest sporny jedynie ze względu na zgodność z określonymi zasadami prawnymi, należy odwołać się do odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne.

74. Co do art. 5 rozporządzenia nr 896/2001 należy uzupełniająco wskazać, że przepis ten przewiduje różne obowiązki informacyjne, obowiązek Komisji do ustanowienia jednolitego współczynnika dostosowującego oraz do zmiany listy. Chodzi więc przy tym o typowe aspekty zarządzania kontyngentami taryfowymi. Ponieważ podstawa umocowania Komisji unormowana w art. 20 lit. a) rozporządzenia nr 404/93 w brzmieniu ustalonym treścią rozporządzenia nr 216/2001 wyraźnie powołuje zasady zarządzania kontyngentami taryfowymi jako przedmiot przepisów wykonawczych Komisji, nie ma wątpliwości, iż uregulowania zawarte w art. 5 rozporządzenia nr 896/2001 znajdują pokrycie w rozporządzeniu podstawowym Rady.

c) Artykuł 31

75. Artykuł 31 rozporządzenia nr 896/2001 reguluje niektóre aspekty jego zakresu obowiązywania i zastosowania. Jeśli chodzi o uchylenie rozporządzenia nr 2362/98 ze skutkiem od dnia 1 lipca 2001 r., to w braku przepisów szczególnych dotyczących procedury Komisja dysponuje uprawnieniem do uchylenia jednego z jej własnych rozporządzeń. Nic innego nie obowiązuje w odniesieniu do przewidzianego w art. 31 dalszego obowiązywania pozwoleń wydanych na podstawie uchylonego rozporządzenia. W ten sposób Komisja może wydawać przepisy ograniczające skutek uchylenia do przypadków rozstrzygniętych na podstawie regulacji podlegającej uchyleniu, w każdym razie wtedy, gdy następuje to w celu utrzymania dawnego stanu prawnego na korzyść posiadaczy „dawnych” pozwoleń, jak w niniejszym przypadku.

76. Uchylając dawne rozporządzenie i stosując nowe rozporządzenie od dnia 1 lipca 2001 r., Komisja zadośćuczyniła zresztą warunkom określonym w art. 2 rozporządzenia nr 216/2001. Zgodnie z nim może ona odroczyć wejście w życie rozporządzenia Rady do dnia 1 lipca 2001 r. Komisja skorzystała więc z tej możliwości ( ).

77. Zatem badanie pierwszego i trzeciego pytania prejudycjalnego nie wykazało nic, co mogłoby wpłynąć na ważność art. 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001.

3. Badanie w świetle zasady niedziałania prawa wstecz oraz zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa

78. W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd krajowy przytacza szereg zasad, które jego zdaniem należy powołać jako kryterium badania ważności, a mianowicie niedziałanie prawa wstecz i zasady uzasadnionych oczekiwań (ochrona uzasadnionych oczekiwań) i pewności prawa. Najpierw należy przeanalizować kwestię, czy każda z tych zasad zawsze może stanowić autonomiczne kryterium. W odniesieniu do stosunku tych zasad wobec siebie prezentowane są różne stanowiska. I tak niedziałanie prawa wstecz z jednej strony jest postrzegane jako szczególny przejaw zasady pewności prawa, z drugiej strony jako podkategoria ochrony uzasadnionych oczekiwań. Z kolei w orzecznictwie Trybunału obok wskazówek co do wywodzenia z zasady pewności prawa ( ) znajdują się również wskazówki, aby traktować niedziałanie prawa wstecz jako niezależną zasadę ( ). Dla wszystkich poglądów jest zatem wspólne, że chodzi o autonomiczne nakazy lub zakazy. W dalszym ciągu zostaną zatem osobno zbadane sporne przepisy rozporządzenia nr 896/2001 co do niedziałania prawa wstecz oraz zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa.

a) Niedziałanie prawa wstecz

79. W odniesieniu do działania prawa wstecz należy rozróżnić właściwe i pozorne działanie prawa wstecz.

80. Według utrwalonego orzecznictwa Trybunału ( ) akt prawny powoduje właściwe działanie prawa wstecz wówczas, gdy początek okresu obowiązywania przypada na moment przed jego opublikowaniem. Takie działanie jest zasadniczo zabronione. Ponieważ rozporządzenie stanowiące przedmiot niniejszego postępowania zostało opublikowane w dniu 8 maja 2001 r., jednakże miało zastosowanie dopiero od dnia 1 lipca 2001 r., nie stanowi ono w każdym razie właściwego działania prawa wstecz.

81. Pojawia się zatem pytanie, czy rozporządzeniu nr 896/2001 można przypisać pozorne działanie prawa wstecz. Przez takie działanie rozumie się stosowanie nowych przepisów do przyszłych skutków stanu faktycznego, który powstał w trakcie obowiązywania wcześniejszych przepisów. Miałoby to miejsce, gdyby rozporządzenie nr 896/2001 znalazło zastosowanie do zdarzeń, które rozpoczęły się przed jego wejściem w życie, ale w tym momencie jeszcze nie zostały zakończone.

82. Jednakże w niniejszej sprawie sporne przepisy nie powodują nawet takiego pozornego działania prawa wstecz. Jedyny wchodzący w rachubę stan faktyczny, który miał miejsce przed wejściem w życie rozporządzenia nr 896/2001, to przywozy w latach referencyjnych. Chodzi jednak przy tym o sytuacje zakończone. Dawne pozwolenia pozostają nienaruszone i zostały też zrealizowane, tj. wykonano również umowy.

83. Pozorne działanie prawa wstecz miałoby ewentualnie miejsce wówczas, gdyby nowy system został zastosowany do pozwoleń wydanych na podstawie dawnego systemu, a które nie zostały jeszcze wykorzystane. Jednak sam taki skutek, tj. pozorne działanie prawa wstecz, generalnie nie byłby niedopuszczalny według utrwalonego orzecznictwa Trybunału ( ).

84. Rozporządzenie nr 896/2001, jak jasno wynika z art. 31, znajduje zastosowanie jedynie do przyszłych stanów faktycznych, tj. dotyczy wydania pozwoleń na przywozy, które będą miały miejsce dopiero w drugim półroczu 2001 r. Tym różni się przedmiotowa konstelacja od tej w sprawie Biegi ( ), w której chodziło o zastosowanie nowych przepisów do przeszłych stanów faktycznych.

85. Jedynie okres referencyjny znajduje się w przeszłości. Jak słusznie argumentowała Komisja, jest to jednak typowe dla systemów, które opierają się na ilościach i latach referencyjnych. Zresztą takie konstrukcje prawne tworzą nawet istotny element organizacji rynku rolnego Wspólnoty i zasadniczo zostały też uznane przez Trybunał za dopuszczalne ( ).

b) Ochrona uzasadnionych oczekiwań i pewność prawa

86. W odniesieniu do ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa należy najpierw zbadać wzajemny stosunek tych dwóch zasad i przeanalizować kwestię, czy chodzi tutaj o dwa niezależne kryteria, które powinny być zbadane oddzielnie.

87. W orzecznictwie znajdują się wskazówki, iż Trybunał wywodzi zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań z zasady pewności prawa ( ). Najszybciej dostrzeże się różnicę pomiędzy tymi dwoma zasadami poprzez to, iż zasada pewności prawa opiera się na elemencie obiektywnym, natomiast zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań jest skonstruowana subiektywnie.

88. Zasada pewności prawa wymaga, aby przepisy prawne były jasne i konkretne oraz gwarantuje przewidywalność stanów faktycznych i stosunków prawnych wchodzących w zakres prawa wspólnotowego ( ). Pierwszy aspekt, jasność, nie odgrywa żadnej roli w niniejszym postępowaniu. Rozstrzygający jest drugi element, a mianowicie trwałość określonego stanu prawnego.

89. Ta ochrona trwałości nie oznacza jednakże niezmienności prawa. Samo istnienie przepisu prawnego nie jest jeszcze wystarczające, tj. nie stanowi samo w sobie podstawy dla uzasadnionych oczekiwań. Według orzecznictwa Trybunału z powodu swobody, jaką dysponuje prawodawca, podmioty gospodarcze nie mogą pokładać uzasadnionych oczekiwań w utrzymaniu istniejącej sytuacji, którą mogą zmienić instytucje wspólnotowe w ramach swobodnego uznania ( ).

90. Zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań obejmuje trzy przesłanki. Po pierwsze wymaga ona, z obiektywnego punktu widzenia, sytuacji uzasadnionych oczekiwań stworzonej przez Wspólnotę ( ). Mogą to być również uzasadnione nadzieje, które wzbudziła instytucja wspólnotowa ( ).

91. W niniejszym przypadku rozporządzenie nr 896/2001 spowodowało dla niektórych przedsiębiorstw ograniczenie w stosunku do dawnego stanu prawnego. Ponieważ jednak zgodnie z art. 31 rozporządzenie nr 896/2001 nie obowiązuje dla dawnych pozwoleń na przywóz, w odniesieniu do tego przepisu nie powstaje problem ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa.

92. Mimo zmiany stanu prawnego zostały jednak zachowane określone kluczowe elementy dawnego systemu. Tak więc zachowano system okresów i ilości referencyjnych, przy czym decydujące miały być te same lata referencyjne.

93. Należy się jednak liczyć z wprowadzeniem ograniczeń „w dziedzinie takiej jak wspólne organizacje rynku, których cel pociąga za sobą stałe dopasowywanie do zmian sytuacji gospodarczej” ( ).

94. Obowiązuje to właśnie w dziedzinie przywozu bananów z państw trzecich. Ze względu na rozwój prawa od czasu wydania rozporządzenia nr 404/93 i rozwoju w ramach WTO, jak również wielokrotnych zmian tego rozporządzenia Rady zainteresowane kręgi gospodarcze mogły się też liczyć z kolejną zmianą. Z tego punktu widzenia nie mogły istnieć oczekiwania stabilizacji.

95. W odniesieniu do warunku, że sytuacja musi zostać stworzona przez instytucje wspólnotowe, należy podkreślić, iż ani Rada, ani Komisja nie stworzyły sytuacji powodującej uzasadnione oczekiwania. Tym bardziej nie można twierdzić, że – jak wymaga orzecznictwo ( ) – skłoniły one podmioty podlegające prawu do określonego zachowania.

96. Z powyższego wynika, że pierwsza przesłanka zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, a mianowicie podlegające ochronie uzasadnione oczekiwania importerów dotkniętych pogorszeniem, nie została spełniona.

97. Nawet gdy przyjmie się uzasadnione oczekiwania podmiotów gospodarczych, konieczne jest jeszcze spełnienie drugiej przesłanki: czy zainteresowani mogli mieć oczekiwania? Według orzecznictwa należy w tym celu również uwzględnić nadzieje, jakie mogłoby mieć przedsiębiorstwo należące do danego sektora gospodarczego ( ). Przyjmuje się przy tym za podstawę kryterium obiektywne. Nie jest zatem decydujące, czy w niniejszym postępowaniu Di Lenardo i Dilexport miały określone oczekiwania, lecz to, co powinien był przewidzieć „rozsądny i przezorny podmiot gospodarczy” ( ), tj. na co mógłby liczyć taki typowy podmiot gospodarczy. Di Lenardo i Dilexport nie mogły liczyć na to, że stan prawny nie ulegnie zmianie.

98. Ponieważ nie jest spełniona ani pierwsza, ani druga przesłanka zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, nie ma potrzeby badania trzeciej przesłanki, tj. czy interes wspólnotowy przeważa nad interesem indywidualnym.

99. Na drugie pytanie prejudycjalne należy zatem udzielić odpowiedzi, iż badanie zasady niedziałania prawa wstecz oraz zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa nie wykazało nic, co mogłoby mieć wpływ na ważność art. 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001.

V – W przedmiocie czwartego pytania prejudycjalnego: art. 6 rozporządzenia nr 896/2001

A – Główne argumenty stron

100. Di Lenardo i Dilexport podnoszą, iż w rozporządzeniu nr 896/2001 Komisja nie ograniczyła się do zmiany cech importerów tradycyjnych, lecz wprowadziła w art. 6 radykalne ograniczenie dla importerów nietradycyjnych. Ich zdaniem, odnosi się to w szczególności do regulacji zawartej w art. 6 lit. c) dotyczącej osób „powiązanych” z importerem tradycyjnym w rozumieniu art. 143 rozporządzenia nr 2454/93. Przedsiębiorstwa powiązane z importerami tradycyjnymi, jak np. Di Lenardo i Dilexport, zostały w ten sposób wykluczone z rynku bananów bez możliwości wykazania ich niezależności. Jest to sprzeczne z rozporządzeniem nr 216/2001 i narusza prawo do obrony oraz prawo do swobodnego wykonywania działalności zawodowej.

101. Komisja wskazuje, iż definicja importerów nietradycyjnych w art. 6 rozporządzenia nr 896/2001 odpowiada definicji nowych podmiotów gospodarczych według rozporządzenia nr 2362/98. Ograniczenie dla przedsiębiorstw powiązanych odpowiada celowi zaostrzenia kryteriów dopuszczenia przywołanemu w motywie siódmym. Ponadto nowa regulacja jest konsekwencją nowego stanowiska wobec podmiotów prowadzących dojrzewalnie oraz reakcją na handel pozwoleniami na przywóz praktykowany w szczególności przez przedsiębiorstwa powiązane.

102. W kwestii podnoszonego ograniczenia swobodnego wykonywania działalności zawodowej Komisja zwraca uwagę, że Di Lenardo i Dilexport mogą kontynuować wykonywanie swojej działalności, ponieważ są powiązane z importerem tradycyjnym, który może otrzymywać pozwolenia. Nowa regulacja zapobiega jedynie spekulacji pozwoleniami. Pod pewnymi warunkami są dopuszczalne ograniczenia działalności przedsiębiorstw. Wreszcie w związku z wydawaniem pozwoleń w ramach kontyngentów taryfowych nie można mówić o prawach nabytych.

B – Ocena

103. Czwarte pytanie prejudycjalne dotyczy ważności art. 6 rozporządzenia nr 896/2001, w szczególności lit. c), w świetle prawa podstawowego do swobodnego wykonywania działalności zawodowej.

104. W ramach postępowania w trybie prejudycjalnym zadaniem Trybunału nie jest jednakże ustalenie konkretnego stanu faktycznego bądź zastosowanie przepisu prawa wspólnotowego do konkretnego stanu faktycznego. Zadaniem sędziego krajowego jest zatem ustalenie kwestii, w jaki sposób są ze sobą powiązane Di Lenardo i Dilexport oraz ocena, czy chodzi tu o przedsiębiorstwa powiązane w rozumieniu art. 143 rozporządzenia nr 2454/93. Jak wynika z postanowienia odsyłającego, sąd krajowy dokonał też odpowiedniej kwalifikacji. Ponadto Trybunał nie musi także badać, czy Di Lenardo i Dilexport są niezależne i w jakim zakresie. Wreszcie nie bada się również w niniejszym postępowaniu, czy w przeszłości można było zarzucić tym dwóm przedsiębiorstwom jakiekolwiek nadużycie w odniesieniu do pozwoleń.

105. Z przyczyn proceduralnych wydaje się wątpliwe, czy podlega badaniu niewzruszalne domniemanie zawarte w art. 143 rozporządzenia nr 2454/93. Wprawdzie Trybunał zajmował się dopuszczalnością takich domniemań, jednakże dotyczyło to zupełnie innych kategorii przypadków. Przedmiotem jednej kategorii były przepisy Państw Członkowskich, tj. zgodność ustanowionych tam domniemań z podlegającymi transpozycji dyrektywami lub z prawem pierwotnym ( ). Inna kategoria dotyczyła postępowań przed Komisją w sprawach konkurencji lub antydumpingowych, a mianowicie dochodzeń prowadzonych przez instytucje wspólnotowe przeciwko przedsiębiorstwom ( ). Zasadniczo chodziło więc o prawa do obrony. Ich naruszenie podnosiły Di Lenardo i Dilexport także w niniejszym postępowaniu lub w postępowaniu przed sądem krajowym.

106. Przedmiotem czwartego pytania prejudycjalnego jest jednakże podnoszone naruszenie prawa do swobodnego wykonywania działalności zawodowej, a zatem innego, materialnego prawa podstawowego.

107. W odniesieniu do powołanej przez Di Lenardo i Dilexport zasady prawa do obrony, w szczególności prawa do bycia wysłuchanym, należy stwierdzić, iż w ramach postępowania o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunał jest zasadniczo związany postawionymi pytaniami prejudycjalnymi i nie może rozszerzać przedmiotu sprawy na postawie twierdzeń strony postępowania przed sądem krajowym. Obowiązuje to również w odniesieniu do pytań prejudycjalnych dotyczących ważności działań instytucji.

108. Wobec powyższego badanie należy ograniczyć do zgodności art. 143 rozporządzenia nr 2454/93 z prawem do swobodnego wykonywania działalności zawodowej.

109. Według utrwalonego orzecznictwa prawo podstawowe do swobodnego wykonywania działalności zawodowej należy do ogólnych zasad prawa wspólnotowego. Swobodne wykonywanie działalności zawodowej nie może „jednak wymagać nieograniczonego obowiązywania, lecz” musi „być postrzegane z uwzględnieniem jego funkcji społecznej. W konsekwencji swoboda wykonywania działalności zawodowej […] [może] być mianowicie poddana ograniczeniom w ramach wspólnej organizacji rynku, o ile ograniczenia te rzeczywiście odpowiadają celom realizowanym przez Wspólnotę w ogólnym interesie i nie stanowią ze względu na zamierzony cel nieproporcjonalnej i nieakceptowalnej ingerencji, która narusza istotę zagwarantowanych w ten sposób praw” ( ).

110. W pytaniu prejudycjalnym prawo do swobodnego wykonywania działalności gospodarczej („libertà di impresa”) jest wyraźnie postrzegane jako podkategoria swobody wykonywania działalności zawodowej. Choć Trybunał sporadycznie posługiwał się też pojęciem swobody działalności gospodarczej ( ) lub swobody działania jako prawa podstawowego ( ), nie można postrzegać w tym prawa odmiennego od prawa do swobodnego wykonywania działalności zawodowej lub swobody działalności gospodarczej ( ), ponieważ przyczyna tego leży raczej w niejednolitej terminologii.

111. Najpierw należy zbadać, czy art. 6 rozporządzenia nr 896/2001 w ogóle ingeruje w zakres ochrony prawa podstawowego do swobodnego wykonywania działalności zawodowej. Przepis ten zawiera legalną definicję „importerzy nietradycyjni”. Ponieważ rozporządzenie określa szczegółowe przepisy dotyczące wydawania pozwoleń tej grupie importerów, legalnej definicji przypada decydujące znaczenie. Kto nie zostanie nią objęty, nie może być uwzględniony przy wydawaniu pozwoleń. Takie przedsiębiorstwo nie może zatem także wykonywać określonej działalności gospodarczej. Artykuł 6 narusza więc zakres ochrony prawa podstawowego do swobodnego wykonywania działalności zawodowej.

112. Artykuł 6 rozporządzenia nr 896/2001 nie narusza jednakże istoty prawa do swobodnego wykonywania działalności zawodowej dochodzonego przez Di Lenardo i Dilexport, ponieważ dotyczy on jedynie sposobów wykonywania takiego prawa, nie zagrażając samemu jego istnieniu. Artykuł 6 nie prowadzi mianowicie do wykluczenia każdej możliwości przywozu bananów. Możliwość taka przysługuje tylko nie wszystkim przedsiębiorstwom niezależnie od ich powiązania z punktu widzenia prawa spółek.

113. Wobec tego należy więc zbadać, czy cele zamierzone przez art. 6 rozporządzenia nr 896/2001, w szczególności jego lit. c), służą dobru ogólnemu, czy nie stanowią nieproporcjonalnej ingerencji i czy zatem w niniejszej sprawie Rada nie przekroczyła granic swobodnego uznania.

114. Zgodnie z motywem szóstym rozporządzenia nr 896/2001 art. 6 służy celowi zarezerwowania części kontyngentów taryfowych dla importerów nietradycyjnych. Część ta musi umożliwić importerom, którzy nie zajmowali się przywozem pierwotnym w okresie referencyjnym, prowadzenie działalności handlowej i dostosowanie do nowych przepisów, jak również przystąpienie do handlu bananami nowych importerów, co wspiera zdrową konkurencję.

115. Przepis art. 6 lit. c), szczególnie wyróżniony w pytaniu prejudycjalnym, może być rozumiany jako reakcja Komisji na pewne niepożądane praktyki po stronie przedsiębiorstw. Z motywu siódmego wynika, że przepis ten służy celowi zacieśnienia kryteriów stosowanych dla importerów nietradycyjnych, aby uniknąć rejestracji czysto fikcyjnych podmiotów i przyznawania przydziału na fikcyjne lub spekulacyjne wnioski o kontyngenty. Przepis ten nie tylko zatem służy celowi zapobieżenia spekulacji pozwoleniami, lecz także wykluczeniu możliwości, aby importerzy, którzy otrzymali już pozwolenie, ponownie brali udział w przyznawaniu pozwoleń za pośrednictwem przedsiębiorstwa powiązanego z nimi.

116. Cel zamierzony przez art. 6 rozporządzenia nr 896/2001 służy w ten sposób dobru wspólnemu, ponieważ przeciwdziała niepożądanym praktykom.

117. Przyjęte przez art. 6 lit. c) ograniczenie możliwości wykonywania działalności gospodarczej przez pewne przedsiębiorstwa, mianowicie przedsiębiorstwa powiązane, było konieczne dla zapobieżenia obchodzeniu prawa i zakończenia uprzywilejowania przedsiębiorstw powiązanych. Bez takiej regulacji powstałoby niebezpieczeństwo, że również cel równomiernego zaopatrzenia rynku wspólnotowego, na którym opiera się rozporządzenie nr 896/2001 i zamierzony przez rozporządzenie nr 216/2001, nie mógłby już zostać odpowiednio osiągnięty. To, iż Komisja powołała się przy tym na przepis prawa celnego i tym samym przejęła go pod względem treści, nie będzie w każdym razie w dalszym ciągu badane z powodów analizowanej tutaj zgodności z prawem podstawowym do swobodnego wykonywania działalności zawodowej.

118. Różne położenie powiązanych i niepowiązanych importerów bananów uzasadnia więc ich odmienne traktowanie. Wyłączenie niektórych przedsiębiorstw od wydawania pozwoleń spowodowane przez sporny przepis nie może w tych okolicznościach być postrzegane jako nieproporcjonalny środek Komisji. Mianowicie właśnie przedsiębiorstwa powiązane mają możliwość rozwijania działalności gospodarczej poprzez odpowiednie dostosowania wewnątrz grupy przedsiębiorstw, do której należą.

119. Za proporcjonalnością regulacji art. 6 lit. c) łącznie z powołanym w tym przepisie art. 143 rozporządzenia nr 2454/93 przemawia to, iż poprzedni przepis, tj. art. 11 rozporządzenia nr 2362/98, który był mniej surowy, ewidentnie nie był dostatecznie skuteczny. Ponadto uszczuplenie prawa do swobodnego wykonywania działalności zawodowej prowadzi tylko w ściśle określonych konstelacjach do tego, że może nie być wydane żadne pozwolenie na przywóz.

120. Z powyższego wynika, iż podjęta przez art. 6 rozporządzenia nr 896/2001 ingerencja w prawo do swobodnego wykonywania działalności zawodowej importerów nietradycyjnych bananów z państw trzecich odpowiada celom Wspólnoty służących dobru wspólnemu i nie narusza istoty tego prawa. W tych okolicznościach należy stwierdzić, iż poprzez wydanie tego przepisu Komisja nie przekroczyła granic swobodnego uznania.

121. Wobec powyższego należy odpowiedzieć sądowi krajowemu, iż analiza pytania czwartego nie wykazała istnienia żadnych okoliczności, które mogłyby wpłynąć na ważność art. 6 rozporządzenia nr 896/2001.

VI – Wnioski

122. W świetle powyższego należy udzielić następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne:

„1) Analiza pierwszego i trzeciego pytania prejudycjalnego nie wykazała istnienia żadnych okoliczności, które mogłyby wpłynąć na ważność art. 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia Komisji (WE) nr 896/2001 z dnia 7 maja 2001 r. z przepisami wykonawczymi do rozporządzenia Rady (EWG) nr 404/93 w odniesieniu do uzgodnień dotyczących przywozu bananów do Wspólnoty.

2) Analiza zasady niedziałania prawa wstecz oraz zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa nie wykazała istnienia żadnych okoliczności, które mogłyby wpłynąć na ważność art. 3, 4, 5 i 31 rozporządzenia nr 896/2001.

3) Analiza czwartego pytania prejudycjalnego nie wykazała istnienia żadnych okoliczności, które mogłyby wpłynąć na ważność art. 6 rozporządzenia nr 896/2001”.