Sprawa T‑59/02

Archer Daniels Midland Co.

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Kwas cytrynowy –Artykuł 81 WE – Grzywna – Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Komunikat w sprawie współpracy – Zasady pewności prawa i niedziałania prawa wstecz – Zasada proporcjonalności – Równość traktowania – Obowiązek uzasadnienia – Prawo do obrony

Streszczenie wyroku

1. Prawo wspólnotowe – Zasady ogólne prawa – Niedziałanie wstecz przepisów karnych

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 96/C 207/04 i 98/C 9/03)

2. Konkurencja – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

3. Konkurencja – Grzywny – Sankcje wspólnotowe i sankcje nałożone w państwie członkowskim lub w państwie trzecim za naruszenie krajowego prawa konkurencji

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE i art. 82 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter grzywny

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Rzeczywisty wpływ na rynek

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1 A akapit pierwszy)

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

10. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony

(art. 81 WE i 82 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 11)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

13. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 17)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret trzecie)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 96/C 207/04, pkt B, C i D)

17. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 19 ust. 1)

18. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 19 ust. 1)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa

(art. 229 WE)

1. Zasada niedziałania wstecz prawa karnego, której poświęcony jest art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka jako prawo podstawowe stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać przy nakładaniu grzywien za naruszenie reguł konkurencji. Z zasady tej wynika, że wymierzone sankcje muszą odpowiadać sankcjom przewidzianym w czasie, w którym doszło do popełnienia naruszenia.

Wydanie wytycznych mogących zmieniać zasady prowadzonej przez Komisję ogólnej polityki konkurencji w dziedzinie grzywien może co do zasady wchodzić w zakres stosowania zasady niedziałania prawa wstecz.

Po pierwsze, wytyczne mogą bowiem wywierać skutki prawne. Te skutki prawne wynikają nie z tego, że wytyczne mają samoistny charakter normy prawnej, ale z faktu wydania ich i opublikowania przez Komisję. To wydanie i publikacja wytycznych, jak zresztą komunikatu w sprawie współpracy, pociągają za sobą wyznaczenie przez samą Komisję granic uznania, przy czym Komisja nie może odejść od tych wytycznych bez narażania się na karę, w odpowiednim przypadku, za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania, ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa.

Po drugie, wytyczne, jako instrument polityki w dziedzinie konkurencji, są objęte zakresem stosowania zasady niedziałania prawa wstecz, tak jak nowa wykładnia sądowa normy określającej naruszenie, zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w przedmiocie art. 7 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka, zgodnie z którym to wskazane powyżej postanowienie stoi na przeszkodzie stosowaniu ze skutkiem wstecznym nowej wykładni normy określającej naruszenie. Zgodnie z tym orzecznictwem ma to miejsce w szczególności w przypadku wykładni sądowej, której wynik – biorąc pod uwagę wykładnię spornego przepisu prawnego obowiązującą wówczas w orzecznictwie – nie był logicznie przewidywalny w chwili, w której doszło do naruszenia. Z tego samego orzecznictwa wynika jednak, że zakres pojęcia przewidywalności jest w znacznym stopniu uzależniony od treści tekstu, którego dotyczy, dziedziny, którą obejmuje, oraz od liczby i charakteru jego adresatów. Przewidywalność aktu prawnego nie wyklucza bowiem konieczności zasięgnięcia porady przez zainteresowaną osobę w celu dokonania oceny, jakie konsekwencje wynikają w danym przypadku z konkretnego aktu. W szczególności dotyczy to profesjonalistów, którzy przyzwyczajeni są podczas wykonywania swojego zawodu do zachowywania szczególnej ostrożności. Można także od nich wymagać, aby z należytą starannością oceniali ryzyko związane z ich zawodem.

W celu kontroli przestrzegania zasady niedziałania prawa wstecz należy sprawdzić, czy zmiana, jaką stanowi wydanie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, była logicznie przewidywalna w chwili, w której doszło do popełnienia naruszeń, o których mowa. W tym względzie zasadnicza nowość wytycznych polega na wzięciu za punkt wyjścia obliczeń kwoty podstawowej, określonej przy pomocy widełek przewidzianych w tym celu w wytycznych, które odzwierciedlają zróżnicowany stopień wagi naruszeń, ale które nie mają związku z właściwym obrotem. Metoda ta opiera się na taryfikacji grzywien, aczkolwiek względniej i elastycznej.

Następnie fakt, iż Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości powiększenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 17, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację wspólnotowej polityki konkurencji; przeciwnie, skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

Wynika z tego, że przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań co do tego, iż grzywny wymierzone przez Komisję nie przekroczą wysokości wcześniej nakładanych grzywien, ani co do metody obliczania tych grzywien.

Przedsiębiorstwa te muszą zatem brać pod uwagę możliwość, że w każdej chwili Komisja zdecyduje podnieść wysokość grzywien w stosunku do poziomu stosowanego w przeszłości. Dotyczy to nie tylko przypadku, gdy Komisja podnosi wysokość grzywien, nakładając je w indywidualnych decyzjach, ale także gdy do podniesienia grzywien dochodzi na skutek stosowania w konkretnych przypadkach ogólnie obowiązujących norm postępowania takich jak wytyczne.

(por. pkt 41–49, 409)

2. Okoliczność, że Komisja zastosowała przy obliczaniu grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo metodę określoną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, nie świadczy o dyskryminacyjnym traktowaniu w porównaniu z przedsiębiorstwami, które dopuściły się naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji w tym samym okresie, lecz które ze względów związanych z datą wykrycia naruszenia lub związanych wyłącznie z przebiegiem dotyczącego ich postępowania administracyjnego zostały ukarane przed wydaniem i publikacją wytycznych.

(por. pkt 53)

3. Zasada ne bis in idem zabrania karania tej samej osoby więcej niż jeden raz za to samo bezprawne zachowanie się w celu ochrony tego samego interesu prawnego. Zastosowanie tej zasady jest uzależnione od spełnienia trzech kumulatywnych warunków, czyli identyczności okoliczności faktycznych, identyczności podmiotu, który popełnił naruszenia, oraz identyczności chronionego interesu prawnego.

A zatem w stosunku do przedsiębiorstwa mogą toczyć się równolegle dwa postępowania z powodu tego samego bezprawnego zachowania, a zatem mogą zostać na nie nałożone dwie sankcje, jedna – przez właściwe władze zainteresowanego państwa członkowskiego, a druga – przez władze wspólnotowe, w zakresie, w jakim te postępowania realizują odrębne cele, a naruszone normy nie są identyczne.

Wynika z tego, że zasada ne bis in idem tym bardziej nie może znaleźć zastosowania w przypadku, w którym z jednej strony cele postępowania przeprowadzonego przez Komisję i kar przez nią nałożonych i z drugiej strony cele postępowań przeprowadzonych przez władze państw trzecich oraz kar przez nie nałożonych w oczywisty sposób nie są identyczne. O ile bowiem w tym pierwszym przypadku chodzi o ochronę niezakłóconej konkurencji na terytorium Unii Europejskiej czy Europejskiego Obszaru Gospodarczego, o tyle w drugim przypadku celem jest ochrona rynku państwa trzeciego. Warunek identyczności chronionego interesu prawnego, który jest konieczny do zastosowania zasady ne bis idem, nie został w tym przypadku spełniony.

(por. pkt 61–63)

4. Uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które rozmyślnie lub przez zaniedbanie dopuściły się naruszenia postanowień art. 81 ust. 1 WE lub art. 82 WE, stanowi jeden z instrumentów przyznanych Komisji, aby umożliwić spełnienie nadanej jej przez prawo wspólnotowe misji nadzorczej. Misja ta obejmuje obowiązek realizacji polityki ogólnej, mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie i doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne.

Wynika z tego, że Komisja jest uprawniona do określenia poziomu wysokości grzywien, tak aby wzmocnić ich działanie odstraszające, w przypadku gdy naruszenia określonego rodzaju, mimo że ich niezgodność z prawem była stwierdzana od początku kształtowania się wspólnotowej polityki w dziedzinie konkurencji, są wciąż stosunkowo częste ze względu na korzyści, które zainteresowane przedsiębiorstwa mogą z nich czerpać.

Realizowany przez Komisję i polegający na odstraszaniu cel dotyczył zachowania się przedsiębiorstw na terytorium Wspólnoty lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Nie można bowiem określać odstraszającego charakteru grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo ze względu na naruszenie przez nie wspólnotowych reguł konkurencji jedynie na podstawie szczególnej sytuacji tego przedsiębiorstwa ani też faktu, czy przestrzegało ono reguł konkurencji ustalonych przez nienależące do EOG kraje trzecie.

(por. pkt 70-72)

5. Waga naruszeń reguł konkurencji musi zostać ustalona na podstawie licznych czynników, zwłaszcza takich jak szczególne okoliczności sprawy i kontekst naruszenia, przy czym brak jest wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które bezwzględnie należy brać pod uwagę.

Podobnie wśród elementów oceny wagi naruszenia mogą, w zależności od przypadku, figurować ilość i wartość towarów będących przedmiotem naruszenia oraz wielkość i siła gospodarcza przedsiębiorstwa, a tym samym wpływ, jaki przedsiębiorstwo to mogło wywierać na rynek właściwy. Wynika z tego, po pierwsze, że w celu określenia kwoty grzywny można brać pod uwagę zarówno całkowity obrót przedsiębiorstwa, który stanowi wskazówkę, aczkolwiek przybliżoną i niedoskonałą, co do jego wielkości i siły gospodarczej, jak i udział, jaki zainteresowane przedsiębiorstwa mają w rynku właściwym, który może stanowić wskazówkę co do rozmiaru naruszenia. Po drugie, wynika z tego, że ani jednej, ani drugiej z tych liczb nie należy przypisywać nadmiernego znaczenia w stosunku do innych elementów oceny, a ustalenie stosownej kwoty grzywny nie może być zatem wynikiem zwykłego rachunku opartego na całkowitym obrocie.

(por. pkt 98, 99)

6. Czynnik polegający na odstraszaniu jest jednym z najważniejszym względów, jakie Komisja winna wziąć pod uwagę przy określaniu kwoty grzywien nałożonych za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji.

Jeśli grzywna musi zostać ustalona na poziomie ograniczającym się do pozbawienia korzyści z kartelu, nie będzie ona miała charakteru odstraszającego. Można bowiem logicznie założyć, że przedsiębiorstwa w swym budżecie i w ramach zarządzania przewidują nie tylko poziom grzywien, które mogą zostać na nie nałożone, ale także prawdopodobieństwo ryzyka wykrycia kartelu. Ponadto jeśli rola grzywny zostanie sprowadzona jedynie do pozbawienia spodziewanego zysku lub korzyści, nie uwzględni się w wystarczającym stopniu charakteru danego postępowania stanowiącego naruszenie zgodnie z art. 81 ust. 1 WE. Jeśli bowiem grzywna zostanie sprowadzona do jedynie wynagrodzenia wyrządzonej szkody, zlekceważony zostanie, obok dotyczącego tylko przyszłych zachowań charakteru odstraszającego, także charakter represji za rzeczywiście popełnione konkretne naruszenie.

Podobnie w przypadku przedsiębiorstwa, które jest obecne na wielu rynkach i dysponuje znaczącymi możliwościami finansowymi, uwzględnienie wielkości obrotów osiągniętych na rynku właściwym może nie wystarczyć, aby nadać grzywnie wystarczająco odstraszający charakter. Im bowiem przedsiębiorstwo jest większe i im większe są jego łączne, umożliwiające prowadzenie niezależnej działalności na rynku zasoby, tym bardziej winno być ono świadome znaczenia roli, jakie odgrywa w prawidłowym funkcjonowaniu rynku, zgodnym z zasadami konkurencji. Przy badaniu wagi naruszenia należy zatem uwzględnić okoliczności faktyczne, a zwłaszcza całkowity obrót, świadczące o potencjale ekonomicznym przedsiębiorstwa, które okazało się winnym naruszenia.

(por. pkt 129-131)

7. Zgodnie z pkt 1 A akapit pierwszy wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWS przy obliczaniu kwoty grzywny na podstawie wagi naruszenia Komisja uwzględnia między innymi rzeczywisty wpływ tego naruszenia na rynek, tam gdzie może to być zmierzone. Ten mierzalny wpływ kartelu na rynek należy uznać za dostatecznie wykazany, jeśli Komisja jest w stanie przedstawić konkretne i wiarygodne dane, które wskazują z rozsądnym prawdopodobieństwem, że kartel miał wpływ na rynek.

W istocie analiza wpływu kartelu na rynek musi pociągnąć za sobą oparcie się na pewnych założeniach. W tym kontekście Komisja musi między innymi przeanalizować, jaką cenę miałby produkt w przypadku braku istnienia kartelu. Tymczasem przy analizowaniu przyczyn rzeczywistych zmian cen ryzykowne jest przeprowadzanie czysto teoretycznych rozważań na ich temat. Należy wziąć pod uwagę obiektywną okoliczność, że ze względu na uczestnictwo w kartelu cenowym jego członkowie wyraźnie zrezygnowali z przysługującej im swobody konkurowania za pomocą cen. A zatem ocena wpływu, jaki wywarły czynniki inne niż ta dobrowolna rezygnacja członków kartelu, musi nieuchronnie opierać się na rozsądnym i niedającym ująć się w dokładnych kategoriach liczbowych prawdopodobieństwie.

Nie można zatem, nie pozbawiając przy tym skuteczności kryterium, przedstawionego w pkt 1 A akapit pierwszy, które może zostać uwzględnione przy określaniu kwoty grzywny, zarzucić Komisji, że oparła się na rzeczywistym wpływie na rynek kartelu o celu antykonkurencyjnym, takim jak kartel cenowy czy też kartel dotyczący limitów sprzedaży, chociaż nie mogła ująć tego wpływu w kategoriach liczbowych lub przedstawić wyrażonej liczbowo oceny w tej kwestii.

(por. pkt 157-161)

8. Przy określaniu wagi naruszenia w dziedzinie konkurencji należy uwzględnić zwłaszcza kontekst normatywny i gospodarczy zarzucanego zachowania. W tym względzie w celu oceny rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek Komisja jest zobowiązana do przyjęcia za punkt odniesienia konkurencji, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia.

Z jednej strony wynika z tego, że w przypadku karteli cenowych należy stwierdzić – z odpowiednim stopniem prawdopodobieństwa – że porozumienia faktycznie pozwoliły zainteresowanym stronom osiągnąć wyższy poziom cen od poziomu, jaki miałby zastosowanie bez istnienia kartelu. Z drugiej strony wynika z tego, że w ramach swojej oceny Komisja musi uwzględnić wszystkie obiektywne warunki rynku właściwego, biorąc pod uwagę kontekst gospodarczy i ewentualnie normatywny. Ewentualnie należy uwzględnić istnienie „obiektywnych czynników gospodarczych”, wskazujących na to, że w ramach „wolnej konkurencji” poziom cen nie zmieniłby się w taki sam sposób jak w przypadku cen stosowanych w praktyce.

(por. pkt 181, 182)

9. Z okoliczności, że strony kartelu nie przestrzegały zawartego przez nie porozumienia i nie wprowadziły w pełni w życie uzgodnionych cen, nie wynika, iż zachowując się w ten sposób, stosowały one ceny, które mogłyby być żądane w braku istnienia kartelu, i nie stanowi ona zatem czynnika, jaki należy uwzględnić jako okoliczność łagodzącą. W istocie przedsiębiorstwo, które realizuje – pomimo porozumienia zawartego z podmiotami konkurującymi – mniej lub bardziej niezależną politykę rynkową, może bowiem po prostu używać kartelu na swą korzyść.

(por. pkt 189)

10. Żaden przepis nie zakazuje Komisji oparcia się, jako dowodzie mogącym przyczynić się do stwierdzenia naruszenia art. 81 WE i art. 82 WE i określenia kwoty grzywny, na dokumencie, który został sporządzony w trakcie postępowania innego niż prowadzone przez samą Komisję.

Jednak zgodnie z podstawowymi zasadami prawa wspólnotowego, których prawa podstawowe stanowią integralną część i w świetle których należy dokonywać wykładni wszystkich aktów prawa wspólnotowego, zostało uznane, że przedsiębiorstwo ma prawo nie być zmuszane, w ramach art. 11 rozporządzenia nr 17, do przyznawania się do uczestnictwa w naruszeniu. Ochrona tego prawa, w przypadku wątpliwości co do zakresu pytania, pociąga za sobą konieczność sprawdzenia, czy odpowiedź udzielona przez adresata jest równoznaczna z przyznaniem się do naruszenia, co mogłoby naruszać prawo do obrony.

Kiedy Komisja w ramach swobodnej oceny posiadanych przez nią dowodów opiera się na oświadczeniu złożonym w innych okolicznościach niż prowadzone przed nią postępowanie i kiedy istnieje możliwość, że oświadczenie to zawiera informacje, których udzielenia zainteresowane przedsiębiorstwo miało prawo jej odmówić, w sytuacji gdy Komisja zadała mu pytania w tym przedmiocie, to jest ona zobowiązana do zagwarantowania zainteresowanemu przedsiębiorstwu praw proceduralnych równoważnych tym, które przyznaje ona przedsiębiorstwu, któremu zadaje pytania.

Przestrzeganie gwarancji proceduralnych w takim kontekście pociąga za sobą obowiązek sprawdzenia przez Komisję z urzędu, czy prima facie można mieć poważne wątpliwości dotyczące przestrzegania w ramach postępowania, w trakcie którego strony zainteresowane złożyły te oświadczenia, praw proceduralnych tych stron. Jeśli brak takich wątpliwości, prawa proceduralne zainteresowanych stron należy uznać za zagwarantowane w wystarczającym stopniu, jeśli w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja jasno wskazuje, dołączając w odpowiednim przypadku dokumenty, o których mowa w tym piśmie, że ma zamiar oprzeć się na tych oświadczeniach. W ten sposób Komisja umożliwia zainteresowanym stronom zajęcie stanowiska nie tylko w stosunku do treści oświadczeń, lecz także w stosunku do ewentualnych nieprawidłowości lub okoliczności szczególnych towarzyszących ich sporządzeniu lub przedstawieniu Komisji.

(por. pkt 261–265)

11. W przypadku gdy naruszenie reguł konkurencji zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, w ramach określania kwoty grzywien należy zbadać jego wagę w odniesieniu do uczestnictwa każdego z tych przedsiębiorstw, co w szczególności wymaga ustalenia, jaką rolę pełniło każde z nich w czasie uczestniczenia w naruszeniu.

Wynika z tego w szczególności, że rola „przywódcy” odgrywana przez jedno lub kilka przedsiębiorstw w ramach kartelu powinna być uwzględniona w celu obliczania kwoty grzywny, ponieważ przedsiębiorstwa odgrywające taką rolę powinny z tego tytułu ponosić szczególną odpowiedzialność w porównaniu z innymi przedsiębiorstwami.

(por. pkt 296, 297)

12. Komisja przy określaniu kwoty każdej grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji dysponuje uznaniem. Fakt, że Komisja zastosowała w przeszłości określoną stopę podwyżki grzywien w związku z okolicznościami obciążającymi, nie może pozbawić jej prawa do zwiększenia tej stopy w granicach wskazanych w rozporządzeniu nr 17 oraz w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, jeżeli okazuje się to konieczne w celu zapewnienia wykonania wspólnotowej polityki konkurencji.

(por. pkt 312)

13. Przy stosowaniu art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 w każdym indywidualnym przypadku, to znaczy w sytuacji gdy nakłada ona grzywny za naruszenie traktatowych reguł konkurencji, Komisja ma obowiązek przestrzegania ogólnych zasad prawa, których wykładni dokonały sądy wspólnotowe, w tym także zasady równego traktowania. Przedsiębiorstwo może jednak kwestionować nałożoną na nie kwotę grzywny, podnosząc naruszenie tejże zasady, jedynie wówczas gdy wykaże ono, że okoliczności w sprawach związanych z decyzjami, na które się ono powołuje, takie jak rynki, produkty, państwa, przedsiębiorstwa i właściwe okresy, są porównywalne do okoliczności danego przypadku.

(por. pkt 315, 316)

14. Przy ocenie wagi naruszenia reguł konkurencji w celu określenia kwoty grzywny Komisja powinna uwzględnić nie tylko szczególne okoliczności danego przypadku, ale również kontekst naruszenia oraz zapewnić swym działaniom odstraszający skutek. Jedynie bowiem uwzględnienie tych aspektów umożliwia zapewnienie pełnej skuteczności działań Wspólnoty mających na celu utrzymanie niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku.

Czysto językowa wykładnia przepisu zawartego w pkt 3 tiret trzecie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS mogłaby sugerować, że sam fakt zakończenia naruszenia przez podmiot je popełniający bezzwłocznie po interwencji Komisji stanowi ogólnie i bez zastrzeżeń okoliczność łagodzącą. Jednakże taka wykładnia wspomnianego przepisu zmniejszałaby skuteczność postanowień umożliwiających utrzymanie skutecznej konkurencji, ponieważ osłabiałaby ona zarówno sankcję możliwą do nałożenia wskutek naruszenia art. 81 WE, jak i odstraszający skutek takiej sankcji.

W odróżnieniu od innych okoliczności łagodzących omawiana okoliczność nie jest bowiem nierozłącznie związana ani ze szczególnymi cechami podmiotu popełniającego naruszenie, ani z okolicznościami faktycznymi danej sprawy, ponieważ wynika ona przede wszystkim z zewnętrznej interwencji Komisji. Zakończenie naruszenia jedynie w następstwie interwencji Komisji nie może więc być porównywane z wartością samodzielnej inicjatywy ze strony podmiotu popełniającego naruszenie, lecz stanowi ono jedynie właściwą i zwyczajną reakcję na wspomnianą interwencję. Wspomniana okoliczność potwierdza jedynie powrót podmiotu popełniającego naruszenie do zachowania zgodnego z prawem i nie przyczynia się do zwiększenia skuteczności prowadzonego przez Komisję dochodzenia. Wreszcie rzekomego charakteru łagodzącego tej okoliczności nie można uzasadniać wyłącznie nakłonieniem do zakończenia naruszenia, do jakiego ona prowadzi. W tym względzie zaliczenie faktu kontynuowania naruszenia po pierwszej interwencji Komisji do okoliczności obciążających stanowi już, i to słusznie, zachętę do zakończenia naruszenia, która nie zmniejsza ani sankcji, ani odstraszającego skutku tej sankcji.

W konsekwencji uznanie zakończenia naruszenia bezzwłocznie po pierwszej interwencji Komisji za okoliczność łagodzącą niesłusznie naruszałoby skuteczność art. 81 ust. 1 WE poprzez zmniejszenie zarówno sankcji, jak i odstraszającego skutku sankcji. Komisja nie może więc zobowiązać samej siebie do uznania zwykłego zakończenia naruszenia bezzwłocznie po jej pierwszej interwencji za okoliczność łagodzącą. Przepis zawarty w pkt 3 tiret trzecie wytycznych należy więc interpretować zawężająco, tak by nie stał on w sprzeczności ze skutecznością art. 81 ust. 1 WE, i w ten sposób, że jedynie szczególne okoliczności konkretnego przypadku, w jakich ma miejsce zakończenie naruszenia bezzwłocznie po pierwszej interwencji Komisji, mogłyby uzasadnić uwzględnienie takiego zakończenia jako okoliczności łagodzącej.

W przypadku szczególnie poważnego naruszenia, którego celem jest ustalanie cen i podział rynku, popełnionego umyślnie przez zainteresowane przedsiębiorstwa, jego zakończenie nie może być uznane za okoliczność łagodzącą, jeżeli jest ono spowodowane interwencją Komisji.

(por. pkt 334–338, 340, 341)

15. Wprawdzie istotne jest podjęcie przez przedsiębiorstwo kroków, aby zapobiec popełnianiu w przyszłości przez jego pracowników nowych naruszeń wspólnotowego prawa konkurencji, ale nie zmienia to w żadnym zakresie rzeczywistego naruszenia, które zostało stwierdzone. Komisja nie ma więc obowiązku uznania takiego elementu za okoliczność łagodzącą, w szczególności w przypadku gdy dane naruszenie stanowi oczywiste naruszenie art. 81 ust. 1 WE.

(por. pkt 359)

16. W celu zachowania zgodności z zasadą równego traktowania komunikat dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli należy stosować w ten sposób, że w odniesieniu do obniżenia grzywien Komisja ma obowiązek traktować jednakowo przedsiębiorstwa, które na tym samym etapie postępowania administracyjnego i w analogicznych okolicznościach dostarczają jej podobnych informacji o zarzucanych im okolicznościach faktycznych. Sama okoliczność, iż jedno z tych przedsiębiorstw przyznało się do zarzucanych mu okoliczności faktycznych, odpowiadając jako pierwsze na pytania postawione przez Komisję wszystkim przedsiębiorstwom na tym samym etapie postępowania, nie może stanowić obiektywnego powodu zastosowania wobec niego odmiennego traktowania.

Jednakże dotyczy to jedynie przypadku współpracy przedsiębiorstw nieobjętej zakresem zastosowania pkt B i C komunikatu w sprawie współpracy.

W istocie, w przeciwieństwie do tych punktów, pkt D nie przewiduje odmiennego traktowania zainteresowanych przedsiębiorstw w zależności od tego, w jakiej kolejności podjęły one współpracę z Komisją.

(por. pkt 400, 401, 403)

17. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów winno przedstawiać zarzuty sformułowane w sposób wystarczająco jasny, nawet jeśli skrótowo, w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję. W rzeczywistości jedynie pod tym warunkiem pismo w sprawie przedstawienia zarzutów może spełniać funkcję nadaną mu przez rozporządzenia wspólnotowe, polegającą na przedstawieniu przedsiębiorstwom i związkom przedsiębiorstw wszystkich koniecznych informacji, tak by umożliwić im podjęcie skutecznej obrony przed wydaniem przez Komisję ostatecznej decyzji.

(por. pkt 416)

18. Komisja czyni zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia stanowiska, jeśli wskazuje wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć grzywny na zainteresowane strony i jeśli wymienia zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia grzywny, to jest wagę i czas trwania domniemanego naruszenia i jego dokonanie „umyślnie lub przez niedbalstwo”. W ten sposób Komisja podaje im informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny.

Z powyższego wynika, że w odniesieniu do określania kwoty grzywien przysługujące zainteresowanym przedsiębiorstwom prawo do obrony przed Komisją jest zagwarantowane poprzez możliwość przedstawienia stanowiska w przedmiocie czasu trwania, wagi i możliwości przewidzenia antykonkurencyjnego charakteru naruszenia. Wniosek ten narzuca się, tym bardziej że poprzez publikację wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS Komisja umożliwiła zainteresowanym szczegółowe zapoznanie się z metodą obliczania kwoty ewentualnej grzywny oraz sposobem, w jaki uwzględnia wspomniane kryteria. Wniosku tego nie podważa fakt, że wytyczne nie czynią wyraźnego odniesienia do współczynnika mnożenia, ponieważ wskazuje się w nich, że konieczne jest wzięcie pod uwagę rzeczywistych ekonomicznych możliwości spowodowania przez sprawców naruszenia znaczących szkód innym podmiotom działającym na rynku oraz ustalenie kwoty grzywny na poziomie, który zapewnia jej wystarczająco odstraszający skutek.

(por. pkt 434, 435)

19. Jeżeli badanie podniesionych przez dane przedsiębiorstwo zarzutów co do zgodności z prawem decyzji Komisji nakładającej na nie grzywnę za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji wykaże jej niezgodność z prawem, do Sądu należy zbadanie, czy powinien on, korzystając z nieograniczonego prawa orzekania, zmienić zaskarżoną decyzję.

(por. pkt 443)

WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI (trzecia izba)

z dnia 27 września 2006 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Kwas cytrynowy –Artykuł 81 WE – Grzywna – Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Komunikat w sprawie współpracy – Zasady pewności prawa i niedziałania prawa wstecz – Zasada proporcjonalności – Równość traktowania – Obowiązek uzasadnienia – Prawo do obrony

W sprawie T‑59/02

Archer Daniels Midland Co., z siedzibą w Decatur, Illinois (Stany Zjednoczone), reprezentowana przez adwokata C.O. Lenza oraz L. Martin Alegi, M. Garcia i E. Batchelora, solicitors,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez P. Olivera, działającego w charakterze pełnomocnika,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, w pierwszej kolejności, skargę o stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji Komisji 2002/742/WE z dnia 5 grudnia 2001 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E-1/36.604 – Kwas cytrynowy) (Dz.U. 2002, L 239, str. 18) w zakresie, w jakim w nim stwierdzono, że skarżąca naruszyła art. 81 WE oraz art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w ograniczaniu zdolności produkcyjnych na rynku właściwym oraz w wyznaczaniu producenta mającego wprowadzać podwyżki cen na każdym z krajowych segmentów rynku właściwego, skargę o stwierdzenie nieważności art. 3 tej samej decyzji w dotyczącym skarżącej zakresie oraz w dalszej kolejności skargę o obniżenie nałożonej na nią grzywny,

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI

WSPÓLNOT EUROPEJSKICH (trzecia izba),

w składzie: J. Azizi, prezes, M. Jaeger i F. Dehousse, sędziowie,

sekretarz: J. Plingers, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 9 czerwca 2004 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Skarżąca, Archer Daniels Midland Co. (zwana dalej „ADM”), jest spółką dominującą grupy przedsiębiorstw prowadzących działalność w sektorze przetwórstwa zbóż i nasion oleistych. W 1991 r. weszła ona na rynek kwasu cytrynowego.

2 Kwas cytrynowy jest najczęściej na świecie używanym regulatorem kwasowości i konserwantem. Istnieją jego różne rodzaje mające różne zastosowania, w szczególności w produktach spożywczych i napojach, w detergentach i środkach utrzymania czystości, w produktach farmaceutycznych i kosmetycznych oraz w różnych procesach przemysłowych.

3 W 1995 r. łączna sprzedaż kwasu cytrynowego na poziomie światowym wyniosła około 894,72 miliona EUR, a w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) – około 323,69 miliona EUR. W 1996 r. około 60% światowego rynku kwasu cytrynowego znajdowało się w rękach pięciu podmiotów będących adresatami decyzji będącej przedmiotem niniejszej skargi, a mianowicie, poza ADM, Jungbunzlauer AG (zwana dalej „JBL”), F. Hoffmann-La Roche AG (zwana dalej „HLR”), Haarmann & Reimer Corp. (zwana dalej „H&R”), spółka należąca do grupy Bayer AG (zwana dalej „Bayer”) oraz Cerestar Bioproducts BV (zwana dalej „Cerestar”), zwane dalej łącznie „stronami zainteresowanymi”.

4 W sierpniu 1995 r. amerykańskie Ministerstwo Sprawiedliwości poinformowało Komisję o trwającym dochodzeniu w sprawie rynku kwasu cytrynowego. W okresie między październikiem 1996 r. a czerwcem 1998 r. wszystkie zainteresowane strony, w tym ADM, przyznały się do uczestnictwa w porozumieniach, decyzjach i uzgodnionych praktykach (zwanych dalej „kartelem”). W następstwie porozumień zawartych z amerykańskim Ministerstwem Sprawiedliwości władze amerykańskie nałożyły na te przedsiębiorstwa grzywny. Na pewne oskarżone osoby fizyczne nałożono ponadto, ze względów leżących po ich stronie, odrębne grzywny. Dochodzenie zostało także przeprowadzone w Kanadzie, gdzie także nałożono grzywny na niektóre z tych przedsiębiorstw, między innymi ADM.

5 W dniu 6 sierpnia 1997 r. Komisja, na podstawie art. 11 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204), skierowała do czterech największych producentów kwasu cytrynowego we Wspólnocie żądania udzielenia informacji. W styczniu 1998 r. Komisja skierowała ponadto żądania udzielenia informacji do największych nabywców kwasu cytrynowego we Wspólnocie, a w czerwcu i w lipcu 1998 r. ponownie skierowała żądania udzielenia informacji do największych producentów kwasu cytrynowego we Wspólnocie.

6 W następstwie pierwszego skierowanego do niej w lipcu 1998 r. żądania udzielenia informacji Cerestar skontaktowała się z Komisją i podczas spotkania, które miało miejsce w dniu 29 października 1996 r., oświadczyła, że ma zamiar współpracować z Komisją na podstawie komunikatu tej ostatniej z dnia 18 lipca 1996 r. dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, str. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). Przy tej okazji Cerestar przedstawiła ustnie opis działań będących wynikiem funkcjonowania kartelu, w których to działaniach uczestniczyła. W dniu 25 marca 1999 r. wysłała Komisji pisemne oświadczenie potwierdzające to, co powiedziała w trakcie spotkania.

7 Pismem z dnia 28 lipca 1998 r. Komisja ponownie skierowała do JBL żądanie udzielenia informacji, na które ta ostatnia odpowiedziała pismem z dnia 28 września 1998 r.

8 W trakcie spotkania, które odbyło się w dniu 11 grudnia 1998 r., ADM oświadczyła, że chce współpracować z Komisją i przedstawiła ustnie opis działań o antykonkurencyjnym charakterze, w których uczestniczyła. Pismem z dnia 15 stycznia 1999 r. potwierdziła swe ustne oświadczenia.

9 W dniu 3 marca 1999 r. Komisja skierowała do HLR, JBL i Cerestar uzupełniające żądania udzielenia informacji.

10 Odpowiednio w dniach 28 kwietnia, 21 maja i 28 lipca 1999 r. Bayer, działając w imieniu H & R, JBL i HLR, przedstawiła oświadczenia mające za podstawę komunikat w sprawie współpracy.

11 W dniu 29 marca 2000 r., na podstawie informacji, które zostały podane do jej informacji, Komisja skierowała do ADM i innych zainteresowanych stron pismo w sprawie przedstawienia zarzutów naruszenia art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 ust. 1 porozumienia o EOG (zwanego dalej „porozumieniem EOG”). W odpowiedzi na podniesione przez Komisję zarzuty ADM i inne zainteresowane strony przekazały uwagi na piśmie. Żadna z zainteresowanych stron nie wniosła o przesłuchanie ani nie podważyła prawdziwości przedstawionych w piśmie w sprawie podniesienia zarzutów okoliczności faktycznych.

12 W dniu 27 lipca 2001 r. Komisja skierowała do ADM i innych zainteresowanych stron uzupełniające żądania udzielenia informacji.

13 W dniu 5 grudnia 2001 r. Komisja wydała decyzję C(2001)3923 wersja ostateczna w sprawie postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E-1/36.604 – Kwas cytrynowy) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”). Decyzja ta została podana do wiadomości ADM pismem z dnia 17 grudnia 2001 r.

14 Zaskarżona decyzja zawiera w szczególności następujące postanowienia:

„Artykuł pierwszy

[ADM], [Cerestar], [H & R], [HLR] i [JBL] naruszyły art. 81 ust. 1 traktatu oraz art. 53 ust. 1 porozumienia EOG, uczestnicząc w ciągłym porozumieniu lub praktyce uzgodnionej w sektorze kwasu cytrynowego.

Naruszenie to trwało:

– w przypadku [ADM], [H & R], [HLR] i [JBL]: od marca 1991 r. do maja 1995 r.;

– w przypadku [Cerestar]: od maja 1992 r. do maja 1995 r.

[…]

Artykuł 3

Na wskazane w art. 1 przedsiębiorstwa zostają nałożone, ze względu na popełnienie określonego w tym samym artykule naruszenia, następujące grzywny:

a) [ADM]: grzywna w wysokości 39,69 miliona EUR,

b) [Cerestar]: grzywna w wysokości 170 000 EUR,

c) [HLR]: grzywna w wysokości 63,5 miliona EUR,

d) [H & R]: grzywna w wysokości 14,22 miliona EUR,

e) [JBL]: grzywna w wysokości 17,64 miliona EUR”.

15 W motywach 80–84 zaskarżonej decyzji Komisja podkreśliła, że kartel polegał na przydzieleniu każdemu z jego uczestników limitów sprzedaży i przestrzeganiu przez nich porozumień dotyczących tych limitów, ustalaniu cen docelowych i minimalnych, wyeliminowaniu rabatów oraz wymianie specyficznych informacji o klientach.

16 W celu ustalenia wysokości grzywien Komisja zastosowała w decyzji metodologię określoną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWS (Dz.U. 1998, C 9, str. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) oraz komunikat w sprawie współpracy.

17 W pierwszej kolejności Komisja określiła, w zależności od wagi i czasu trwania naruszenia, kwotę podstawową grzywny.

18 W tym względzie w odniesieniu do wagi naruszenia Komisja najpierw uznała, że zainteresowane strony popełniły bardzo poważne naruszenie, biorąc pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek kwasu cytrynowego w EOG oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego (motyw 230 zaskarżonej decyzji).

19 Komisja uznała następnie, że należy uwzględnić rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania szkód w zakresie konkurencji i ustalić grzywnę na poziomie gwarantującym wystarczająco odstraszający skutek. Opierając się zatem na wielkości obrotu osiągniętego na poziomie światowym przez zainteresowane strony ze sprzedaży kwasu cytrynowego w ostatnim roku okresu naruszenia, czyli w 1995 r., Komisja podzieliła je na trzy kategorie; do pierwszej z nich zaliczyła H & R z udziałem w rynku światowym wynoszącym 22%, do drugiej z nich – ADM i JBL z udziałami rynkowymi wynoszącymi [poufne]( ) oraz HLR z udziałem w rynku wynoszącym 9%, a do trzeciej kategorii – Cerestar udziałem w rynku wynoszącym 2,5%. Na tej podstawie Komisja ustaliła kwoty wyjściowe grzywien na 35 milionów EUR w przypadku przedsiębiorstwa należącego do pierwszej kategorii, na 21 milionów EUR w przypadku przedsiębiorstwa należącego do drugiej kategorii oraz na 3,5 miliona EUR w przypadku przedsiębiorstwa zakwalifikowanego do trzeciej kategorii (motyw 239 zaskarżonej decyzji).

20 Aby ponadto zapewnić, że grzywna ma wystarczająco odstraszający charakter, Komisja dokonała dostosowania tej kwoty wyjściowej. Biorąc zatem pod uwagę rozmiary i całkowite zasoby zainteresowanych stron, wyrażonych jako wielkość całości obrotów osiągniętych przez nie na poziomie światowym, Komisja zastosowała wobec kwot wyjściowych dla ADM i HLR współczynnik mnożenia wynoszący 2, a wobec kwoty wyjściowej ustalonej dla H & R – współczynnik mnożenia wynoszący 2,5 (motywy 50 i 246 zaskarżonej decyzji).

21 W odniesieniu do czasu trwania naruszenia popełnionego przez każde z przedsiębiorstw ustalona w powyższy sposób kwota podstawowa została zwiększona o 10% za każdy jego rok, wynosząc 40% w przypadku ADM, H & R, HLR i JBL oraz 30% w przypadku Cerestar (motywy 249 i 250 zaskarżonej decyzji).

22 W przypadku ADM Komisja ustaliła zatem kwotę podstawową grzywien na 58,8 miliona EUR. W odniesieniu do Cerestar, HLR, H & R i JBL kwoty podstawowe zostały ustalone odpowiednio na 4,55, 58,8, 122,5 i na 29,4 miliona EUR (motyw 254 zaskarżonej decyzji).

23 Po drugie, kwoty podstawowe grzywien nałożonych na ADM i HLR zostały zwiększone o 35% ze względu na okoliczność obciążającą polegającą na występowaniu przez te przedsiębiorstwa w kartelu w charakterze przywódców (motyw 273 zaskarżonej decyzji).

24 Po trzecie, Komisja przeanalizowała i oddaliła argumenty, jakie niektóre przedsiębiorstwa podniosły w odniesieniu do możliwości skorzystania z okoliczności łagodzących (motywy 274–291 zaskarżonej decyzji).

25 Po czwarte, na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 Komisja dostosowała obliczone kwoty podstawowe dla Cerestar i H & R w ten sposób, aby nie przekraczały one granicy 10% całości obrotów zainteresowanych stron (motyw 293 zaskarżonej decyzji).

26 Po piąte, na podstawie pkt B komunikatu w sprawie współpracy Komisja przyznała Cerestar „bardzo istotne obniżenie” (do 90%) kwoty grzywny, która zostałaby na nią nałożona w przypadku braku współpracy. Na podstawie pkt B komunikatu w sprawie współpracy Komisja zastosowała „odczuwalne obniżenie” kwoty grzywny ADM (o 50%), JBL (o 40%), H & R (o 30%) i HLR (o 20%) (motyw 326).

Przebieg postępowania i żądania stron

27 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 28 lutego 2002 r. ADM wniosła niniejszą skargę.

28 Osobnym pismem, złożonym do sekretariatu Sądu w dniu 28 lutego 2002 r., ADM wniosła o poufne potraktowania niektórych informacji zawartych w pismach procesowych i załącznikach do nich.

29 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) postanowił wszcząć procedurę ustnej i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu Sądu zwrócił się do stron z pytaniami na piśmie, na które strony odpowiedziały w wyznaczonym terminie.

30 Na rozprawie w dniu 9 czerwca 2004 r. wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na zadane ustnie przez Sąd pytania.

31 ADM wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji w zakresie, w jakim w nim stwierdzono, że naruszyła ona art. 81 WE oraz art. 53 porozumienia EOG, uczestnicząc w ograniczaniu zdolności produkcyjnych na rynku właściwym oraz w wyznaczaniu producenta mającego wprowadzać podwyżki cen na każdym z rynków krajowych rynku właściwego;

– stwierdzenie nieważności art. 3 tej samej decyzji w dotyczącym jej zakresie;

– w dalszej kolejności obniżenie wysokości nałożonej na nią grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

32 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie ADM kosztami postępowania.

Co do prawa

I – W przedmiocie możliwości zastosowania wytycznych

A – Argumenty stron

33 Po pierwsze, ADM twierdzi, że określona w wytycznych metoda obliczania grzywien odbiega zasadniczo od stosowanej wcześniej przez Komisję w tej dziedzinie praktyki, która – jak Komisja przyznała w zaskarżonej decyzji (motyw 253) – polegała na określeniu kwoty grzywny na podstawie stopy podstawowej stanowiącej pewną wyrażoną w procentach część sprzedaży na wspólnotowym rynku właściwym. Wytyczne wprowadziły natomiast zdaniem skarżącej stałą kwotę grzywny, na przykład 20 milionów EUR w przypadku bardzo poważnego naruszenia, bez względu na wielkość sprzedaży rozpatrywanego produktu.

34 ADM zauważa, że w okresie rozpatrywanym w niniejszej sprawie (lata 1991–1995) Komisja nakładała, stosując tą utrwaloną praktykę, grzywny, których kwota wynosiła zazwyczaj 2,5–9% wielkości obrotów osiągniętych ze sprzedaży rozpatrywanego produktu na rynku wspólnotowym. Zastosowanie zasad nowej polityki, której wyraz dają wytyczne, prowadzi natomiast zdaniem ADM do nakładania grzywien, których kwoty są 10–34 razy wyższe niż kwoty grzywien, które zostałyby nałożone przy stosowaniu wcześniejszej praktyki.

35 ADM przyznaje, że Komisja dysponuje przy zwiększaniu grzywien uznaniem, ponieważ wymogiem polityki w dziedzinie prawa konkurencji jest nakładanie wyższych grzywien o odstraszającym charakterze. Nakładając jednak grzywnę, której kwota okazuje się 10–34 razy wyższa od kwoty, która zostałaby ustalona zgodnie z wcześniejszą praktyką, Komisja w oczywisty sposób przekroczyła te granice uznania. Zdaniem ADM, wbrew temu, co twierdzi Komisja, taki wniosek znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑16/99 Lögstör Rör przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1633, pkt 237. Podkreśla ona bowiem, po pierwsze, że Sąd uzależnił możliwość podnoszenia przez Komisję poziomu grzywien w granicach zakreślonych przez rozporządzenie nr 17 od spełnienia warunku, iż jest to konieczne, aby zapewnić stosowanie wspólnotowej polityki konkurencji. ADM stoi zaś na stanowisku, że ani w decyzji, ani w swoich pismach Komisja nie przedstawiła uzasadnienia ani nie dostarczyła dowodów wykazujących, iż stosowanie tej polityki wymagało nałożenia grzywien, których kwota wynosiła 10–34 razy więcej niż kwota wynikająca z wcześniejszej praktyki. Po drugie, należy zauważyć, że w sprawie zakończonej wydaniem wyżej wspomnianego wyroku oraz we wszystkich innych sprawach dotyczących kartelu w sektorze miejskich przewodów ciepłowniczych, z wyjątkiem wyroku w sprawie spółki ABB (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑31/99 ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1881), Komisja nałożyła grzywny na poziomie porównywalnym do tego, który przeważał w okresie stosowania przez Komisję wcześniejszej praktyki. ADM twierdzi bowiem, że na przedsiębiorstwa należące do tego kartelu zostały nałożone grzywny, których kwota stanowiła tylko 3–14% rozmiarów uwzględnionej sprzedaży, a nawet na ABB nałożono grzywnę, której kwota stanowiła tylko 44% jej uwzględnionego obrotu.

36 ADM jest zdania, że przedsiębiorstwa powinny być w stanie prowadzić działalność w przewidywalnych warunkach. Zgodnie z wytycznymi (akapit pierwszy) Komisja ustala kwotę grzywny, przestrzegając reguł konsekwentnej i niedyskryminacyjnej polityki. ADM twierdzi, że brak pewności prawa przy określaniu grzywien jest sprzeczny z ideą nadania grzywnie rzeczywiście odstraszającego charakteru. Aby grzywna rzeczywiście miała indywidualny efekt odstraszający, koniecznym jest, aby przedsiębiorstwa znały z góry wymiar kar, jakie mogą zostać wobec nich zastosowane. ADM twierdzi, że powszechna amnestia lub skuteczna polityka pobłażliwości wymagają wcześniejszego wyraźnego określenia kar, które mogą zostać nałożone w przypadku braku współpracy. Tak samo nieracjonalnym jest, jej zdaniem, utrzymywanie przedsiębiorstw w stanie ciągłej niepewności co do poziomu grzywien, które mogą zostać nałożone w przypadku naruszenia reguł konkurencji, w szczególności ze względu na znaczną długość dochodzeń w sprawie takich naruszeń. ADM stoi na stanowisku, że zasada pewności prawnej wymaga, aby metoda stosowana przez Komisję przy obliczaniu grzywien na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 była w wystarczającym stopniu przewidywalna.

37 ADM dodaje, że z instrukcji do wytycznych przyjętych przez Sentencing Commission Stanów Zjednoczonych [pkt 1B1.11(b)(1), zwanych dalej „wytycznymi amerykańskimi”] oraz z orzecznictwa federalnego sądu apelacyjnego [wyrok United States v. Kimler, 167 F. 3d 889 (5th Circ. 1999)] wynika, iż w sytuacji, gdy stosowanie ze skutkiem wstecznym nowych wytycznych w dziedzinie grzywien zmierza do wymierzenia kary cięższej niż ta, którą naruszenie było zagrożone w momencie jego popełnienia, stosowanie to jest zakazane przez zawartą w konstytucji Stanów Zjednoczonych zasadę ex post facto.

38 Zdaniem ADM stosowanie ze skutkiem wstecznym ustanowionych w wytycznych zasad nowej polityki w odniesieniu do naruszenia, które, jak w niniejszym przypadku, zostało popełnione przez ich opublikowaniem i które spowodowało nałożenie na ADM grzywny wyższej od poziomu grzywien wymierzanych zgodnie z wcześniejszą praktyką, przy czym ta rozbieżność nie jest konieczna, aby zapewnić przestrzeganie (zasad) polityki w dziedzinie prawa konkurencji, narusza zatem zasadę pewności prawa i jest sprzeczne z prawem.

39 Z drugiej strony ADM twierdzi, że stosowanie wytycznych narusza zasadę równego traktowania, ponieważ prowadzi ono do wprowadzenia rozróżnienia pomiędzy przedsiębiorstwami, które naruszyły prawo konkurencji, nie w zależności od daty popełnienia tego naruszenia, lecz od daty wydania podjętej przez Komisję w arbitralny sposób decyzji. Tytułem przykładu ADM wyjaśnia, że na przedsiębiorstwa określone w decyzji Komisji 97/624/WE z dnia 14 maja 1997 r. w sprawie postępowania na podstawie art. [82] traktatu WE (IV/34.621, 35.059/F-3 – Irish Sugar plc) (Dz.U. L 258, str. 1) oraz w decyzji Komisji 94/210/WE z dnia 29 marca 1994 r. w sprawie postępowania na podstawie art. [81] i [82] traktatu WE (IV/33.941 – HOV-SVZ/MCN) (Dz.U. L 104, str. 34), zostały nałożone grzywny, których kwota stanowiła odpowiednio tylko 6,8 i 5% wartości sprzedaży na rynku właściwym, podczas gdy rozpatrywane naruszenia zostały popełnione w trakcie istnienia kartelu mającego za przedmiot kwas cytrynowy.

40 Komisja wnosi o oddalenie tych zarzutów.

B – Ocena Sądu

41 Sąd przypomniał w pierwszej kolejności, że zasada niedziałania wstecz prawa karnego, której poświęcony jest art. 7 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., jako prawo podstawowe stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać przy nakładaniu grzywien za naruszenie reguł konkurencji i że z zasady tej wynika, że wymierzone sankcje muszą odpowiadać sankcjom przewidzianym w czasie, w którym doszło do popełnienia naruszenia (wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri Komisji, Zb.Orz. str. I‑5425, pkt 202; wyroki Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1705, pkt 218–221 oraz z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑224/00 Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2597, pkt 39).

42 Sąd uznał następnie, że wydanie wytycznych mogących zmieniać zasady prowadzonej przez Komisję ogólnej polityki konkurencji w dziedzinie grzywien może co do zasady wchodzić w zakres stosowania zasady niedziałania prawa wstecz.

43 Po pierwsze, wytyczne mogą bowiem wywierać skutki prawne. Te skutki prawne wynikają nie z tego, że wytyczne mają samoistny charakter normy prawnej, ale z faktu wydania ich i opublikowania przez Komisję. To wydanie i publikacja pociągają za sobą wyznaczenie przez samą Komisję granic uznania, przy czym Komisja nie może odejść od tych wytycznych bez narażania się na karę, w odpowiednim przypadku, za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania, ochrony uzasadnionych oczekiwań i pewności prawa (zob. podobnie wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 209–212).

44 Po drugie, wytyczne, jako instrument polityki w dziedzinie konkurencji, są objęte zakresem stosowania zasady niedziałania prawa wstecz, tak jak nowa wykładnia sądowa normy określającej naruszenie, zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w przedmiocie art. 7 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zob. w szczególności orzecznictwo ETPCz, wyroki z dnia 22 listopada 1995 r. w sprawach S.W. i C.R. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, seria A nr 335-B i 335-C, § 34–36 i § 32–34; z dnia 15 listopada 1996 r. w sprawie Cantoni przeciwko Francji, Recueil des arrêts et décisions 1996-V, § 29–32 oraz z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie Coëme i in. przeciwko Belgii, Recueil des arrêts et décisions 2000-VII, § 145), zgodnie z którym to wskazane powyżej postanowienie stoi na przeszkodzie stosowaniu ze skutkiem wstecznym nowej wykładni normy określającej naruszenie. Zgodnie z tym orzecznictwem ma to miejsce w szczególności w przypadku wykładni sądowej, której wynik – biorąc pod uwagę wykładnię spornego przepisu prawnego obowiązującą wówczas w orzecznictwie – nie był logicznie przewidywalny w chwili, w której doszło do naruszenia. Należy jednak wyjaśnić, że z tego samego orzecznictwa wynika, że zakres pojęcia przewidywalności jest w znacznym stopniu uzależniony od treści tekstu, którego dotyczy, dziedziny, którą obejmuje, oraz od liczby i charakteru jego adresatów. Przewidywalność aktu prawnego nie wyklucza bowiem konieczności zasięgnięcia porady przez zainteresowaną osobę w celu dokonania oceny, jakie konsekwencje wynikają w danym przypadku z konkretnego aktu. W szczególności, zgodnie z wyżej wymienionym wyrokiem w sprawie Cantoni przeciwko Francji (§ 35), dotyczy to profesjonalistów, którzy przyzwyczajeni są podczas wykonywania swojego zawodu do zachowywania szczególnej ostrożności. Można także od nich wymagać, aby z należytą starannością oceniali ryzyko związane z ich zawodem (zob. wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 215–223).

45 W świetle powyższego należy sprawdzić, czy zmiana, jaką stanowi wydanie wytycznych, była logicznie przewidywalna w chwili, w której doszło do popełnienia naruszeń, o których mowa.

46 W tym względzie stwierdzić należy, że zasadnicza nowość wytycznych polega na wzięciu za punkt wyjścia obliczeń kwoty podstawowej, określonej przy pomocy widełek przewidzianych w tym celu w wytycznych, które odzwierciedlają zróżnicowany stopień wagi naruszeń, ale które nie mają związku z właściwym obrotem. Metoda ta opiera się na taryfikacji grzywien, aczkolwiek względniej i elastycznej (zob. wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 225).

47 Należy następnie przypomnieć, że fakt, iż Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości powiększenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 17, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację wspólnotowej polityki konkurencji; przeciwnie, skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki (zob. podobnie wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok Trybunału w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 227, wyroki Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1825, pkt 109 oraz z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑196/99 P Aristrain przeciwko Komisji, Rec. str. I‑11005, pkt 81; wyroki Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑12/89 Solvay przeciwko Komisji, Rec. str. II‑907, pkt 309 oraz z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑304/94 Europa Carton przeciwko Komisji, Rec. str. II‑869, pkt 89; wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, pkt 56).

48 Wynika z tego, że przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań co do tego, iż grzywny wymierzone przez Komisję nie przekroczą wysokości wcześniej nakładanych grzywien, ani co do metody obliczania tych grzywien (zob. wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 228).

49 Przedsiębiorstwa te muszą zatem brać pod uwagę możliwość, że w każdej chwili Komisja zdecyduje podnieść wysokość grzywien w stosunku do poziomu stosowanego w przeszłości. Dotyczy to nie tylko przypadku, gdy Komisja podnosi wysokość grzywien, nakładając je w indywidualnych decyzjach, ale także gdy do podniesienia grzywien dochodzi na skutek stosowania w konkretnych przypadkach ogólnie obowiązujących norm postępowania takich jak wytyczne (zob. wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 229–230).

50 ADM błędnie zatem twierdzi, że podniesienie przez Komisję poziomu grzywien, w kontekście kartelu, jest w oczywisty sposób nieproporcjonalne w stosunku do celu polegającego na zapewnieniu stosowania polityki konkurencji.

51 Tak samo podniesiona przez ADM okoliczność – nawet przy założeniu, że jest ona udowodniona – że stosowanie nowej polityki pociąga za sobą wymierzanie grzywien, których kwoty są 10–34 razy wyższe od grzywien, które zostałyby nałożone na podstawie wcześniejszej praktyki, nie może pociągnąć za sobą naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz. Biorąc bowiem pod uwagę w szczególności wymienione w pkt 44 niniejszego wyroku orzecznictwo, ADM winna była logicznie przewidzieć, że Komisja może w dowolnym momencie, w kontekście stosowania innej polityki konkurencji, zmienić ogólnie obowiązujący poziom grzywien. ADM winna była zatem logicznie przewidzieć takie powiększenie kwot grzywien – nawet przy założeniu, że jest ono udowodnione – w czasie, w którym doszło do popełnienia naruszeń, o których mowa.

52 Wreszcie w zakresie, w jakim ADM twierdzi, że aby zapewnić odstraszający skutek grzywien, konieczne jest, aby przedsiębiorstwa znały z góry poziom grzywien, których powinny się spodziewać, jeśli dopuszczą się naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji, wystarczy podkreślić, iż odstraszający charakter grzywien nie zakłada w jakikolwiek sposób, że przedsiębiorstwa znają z góry dokładny poziom grzywny, której powinny się spodziewać w przypadku danego zachowania niezgodnego z regułami konkurencji.

53 W odniesieniu do podniesionego przez ADM naruszenia zasady równego traktowania należy podkreślić, że rozstrzygnięto już, iż okoliczność zastosowania przy obliczaniu grzywny nałożonej na ADM metody określonej w wytycznych nie świadczy o dyskryminacyjnym traktowaniu w porównaniu z przedsiębiorstwami, które dopuściły się naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji w tym samym okresie, lecz które – ze względów związanych z datą wykrycia naruszenia lub związanych wyłącznie z przebiegiem dotyczącego ich postępowania administracyjnego – zostały ukarane przed wydaniem i publikacją wytycznych (zob. podobnie wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, pkt 69–73; wyrok Sądu z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawach połączonych T‑202/98, T‑204/98 i T‑207/98 Tate & Lyle i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2035, pkt 118 i 119).

54 Należy zatem oddalić część zarzutu opartą na naruszeniu równego traktowania.

II – W przedmiocie następstw grzywien już nałożonych w innych krajach

A – Argumenty stron

55 ADM twierdzi, że odmawiając obniżenia kwoty grzywny ustalonej przez siebie o kwotę grzywien, które zostały już nałożone na nią w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, Komisja naruszyła zasadę zakazującą kumulacji kar za to samo naruszenie. Jak zaś wynika z wyroku Trybunału z dnia 14 grudnia 1972 r. w sprawie 7/72 Boehringer przeciwko Komisji, Rec. str. 1281, w sytuacji, gdy okoliczności faktyczne przypisane skarżącemu przedsiębiorstwu przez Komisję i przez te władze są identyczne, Komisja jest zdaniem ADM zobowiązana do zaliczenia kary nałożonej przez władze kraju trzeciego. ADM stoi na stanowisku, że taki jest właśnie niniejszy przypadek, ponieważ, odmiennie niż w sprawie zakończonej wydaniem wyżej wymienionego wyroku w sprawie Boehringer przeciwko Komisji, kartel ukarany przez władze amerykańskie i kanadyjskie jest ze względu na swój przedmiot, umiejscowienie i czas trwania tym samym kartelem, który ukarała Komisja, opierając się zresztą na zebranych przez władze amerykańskie materiałach dowodowych.

56 ADM podważa w tym względzie dokonaną w zaskarżonej decyzji ocenę, zgodnie z którą w grzywnach nałożonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie uwzględnione zostały jedynie te antykonkurencyjne skutki, które kartel wywołał na obszarze podlegającym ich jurysdykcji (motyw 333 zaskarżonej decyzji). Z wyroku wydanego w dniu 15 października 1996 r. w Stanach Zjednoczonych w sprawie ADM ma z kolei wynikać, że ukarany kartel miał zasięg światowy i stanowił przeszkodę w wymianie handlowej „w Stanach Zjednoczonych i nie tylko”. Kwota nałożonej grzywny jest, biorąc ponadto pod uwagę zasięg geograficzny naruszenia, szczególnie wysoka. Okoliczność, że chodziło o kartel na poziomie światowym, została w szczególny sposób także uwzględniona w trakcie postępowania, które zostało przeprowadzone w Kanadzie.

57 W każdym razie nawet przy założeniu, że twierdzenie Komisji jest słuszne, okoliczność, że inne władze wzięły pod uwagę jedynie lokalne skutki kartelu, jest zdaniem ADM pozbawiona znaczenia z punktu widzenia zastosowania zasady zakazującej kumulacji kar. Zgodnie bowiem z wyżej wymienionym w pkt 55 wyrokiem w sprawie Boehringer przeciwko Komisji jedynym rozstrzygającym elementem w tym zakresie jest tożsamość zakwestionowanych działań. Takie stanowisko znajduje także potwierdzenie w praktyce stosowanej przez samą Komisję, która w decyzji z 1983 r. obniżyła kwotę grzywny nałożonej na uczestniczące w kartelu przedsiębiorstwa o kwotę grzywny już określonej przez władze niemieckie, ponieważ wydawała rozstrzygnięcie w przedmiocie tych tylko aspektów tego kartelu, które nie dotyczyły Niemiec [zob. decyzję Komisji 83/546/EWG z dnia 17 października 1983 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. [81] traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (IV/30.064 – Odlewane walce żeliwne i stalowe) (Dz.U. L 317, str. 1)].

58 ADM twierdzi, że określając kwotę grzywny, Komisja nie uwzględniła okoliczności, że została już ona skazana w krajach trzecich na karę grzywny oraz na zapłatę odszkodowań w wysokości wystarczającej, aby odstraszyć ją od popełnienia kolejnego naruszenia prawa konkurencji. ADM jest zdania, że została zatem wystarczająco ukarana.

59 Ponadto, zdaniem ADM, Komisja popełniła błąd, dochodząc do wniosku, że odszkodowania zapłacone w ramach postępowań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie mają czysto odszkodowawczy charakter. ADM podkreśla bowiem, że odszkodowania zapłacone na podstawie ugody uwzględniały wniesione przez zainteresowanych nabywców żądania zapłaty odszkodowania karnego („triple damages”). Z tego względu te odszkodowania wyszły poza kwotę o czysto odszkodowawczym charakterze i zawierały element karny. Komisja była zatem jej zdaniem zobowiązana do uwzględnienia tych kwot o karnym charakterze, stosownie do zasady, zgodnie z którą żadnej kary nie można nałożyć dwukrotnie za to samo naruszenie.

60 Komisja wnosi o oddalenia zarzutu.

B – Ocena Sądu

61 Należy przypomnieć, że zasada ne bis in idem zabrania karania tej samej osoby więcej niż jeden raz za to samo bezprawne zachowanie się w celu ochrony tego samego interesu prawnego. Zastosowanie tej zasady jest uzależnione od spełnienia trzech kumulatywnych warunków, czyli identyczności okoliczności faktycznych, identyczności podmiotu, który popełnił naruszenia, oraz identyczności chronionego interesu prawnego (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123, pkt 338).

62 Orzecznictwo wspólnotowe dopuściło możliwość, że w stosunku do przedsiębiorstwa mogą toczyć się równolegle dwa postępowania z powodu tego samego bezprawnego zachowania, a zatem że mogą zostać na nie nałożone dwie sankcje, jedna – przez właściwe władze zainteresowanego państwa członkowskiego, a druga – przez władze wspólnotowe, w zakresie, w jakim te postępowania realizują odrębne cele, a naruszone normy nie są identyczne (wyrok Trybunału z dnia 13 lutego 1969 r. w sprawie 14/68 Wilhelm i in., Rec. str. 1, pkt 11; wyroki Sądu z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑141/89 Tréfileurope przeciwko Komisji, Rec. str. II‑791, pkt 191 i w sprawie Sotralentz, przywołany w pkt 281 powyżej, pkt 29).

63 Wynika z tego, że zasada ne bis in idem tym bardziej nie może znaleźć zastosowania w sytuacji, takiej jak w niniejszym przypadku, w którym z jednej strony cele postępowania przeprowadzonego przez Komisję i kar przez nią nałożonych i, z drugiej strony cele postępowań przeprowadzonych przez władze amerykańskie i kanadyjskie oraz kar przez nie nałożonych w oczywisty sposób nie są identyczne. O ile bowiem w tym pierwszym przypadku chodzi o ochronę niezakłóconej konkurencji na terytorium Unii Europejskiej czy EOG, o tyle w drugim przypadku celem jest ochrona rynku amerykańskiego czy kanadyjskiego (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1181, pkt 134 oraz cytowane tam orzecznictwo). W tym przypadku warunek identyczności chronionego interesu prawnego, który jest konieczny do zastosowania zasady ne bis idem, nie został spełniony.

64 ADM niesłusznie zatem powołuje się w niniejszym przypadku na zasadę ne bis in idem.

65 Wniosku tego nie może podważyć powołany przez ADM wyżej wymieniony w pkt 55 wyrok w sprawie Boehringer przeciwko Komisji. W tamtej bowiem sprawie Trybunał nie stwierdził, że w sytuacji, gdy okoliczności faktyczne przypisane przedsiębiorstwu przez Komisję i przez te władze są identyczne, Komisja jest zobowiązana do zaliczenia kary nałożonej przez władze kraju trzeciego, lecz ograniczył się do wskazania, iż ta kwestia, o ile się pojawi, winna zostać rozstrzygnięta (wyżej wymieniony w pkt 55 wyrok w sprawie Boehringer przeciwko Komisji, pkt 3).

66 W każdym razie należy stwierdzić – choć zasada sprawiedliwości mogłaby w pewnych okolicznościach zmusić Komisję do uwzględnienia kar nałożonych przez władze kraju trzeciego, jeśli karzą one także za zachowanie na terytorium Wspólnoty – że ADM nie wykazała, iż sytuacja taka ma miejsce w niniejszym przypadku i że władze amerykańskie i kanadyjskie nałożyły kary za uczestnictwo w kartelu w zakresie dotyczącym Wspólnoty lub EOG.

67 Samo bowiem powołanie się w ugodzie zawartej z władzami amerykańskimi na fakt, że kartel dotyczył „Stanów Zjednoczonych i nie tylko” nie dowodzi tego, iż przy obliczaniu kwoty grzywny władze amerykańskie uwzględniły stosowanie kartelu lub jego skutki odmienne od tych, które dotyczą terytorium amerykańskiego, a w szczególności EOG (zob. podobnie wyżej wymieniony w pkt 63 wyrok w sprawie Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, pkt 143).

68 Podobnie w odniesieniu do wysokiej, biorąc pod uwagę zasięg geograficzny naruszenia, kwoty grzywny, należy stwierdzić, że samo to, niepoparte niczym, stwierdzenie nie wystarcza, aby wykazać, iż uwzględniono wpływ kartelu na rynek EOG.

69 W odniesieniu do ugody zawartej z władzami kanadyjskimi ADM nie przedstawiła jakiegokolwiek dowodu na to, że przy określaniu kwoty grzywny władze te wzięły pod uwagę stosowanie kartelu lub jego skutki odmienne od tych, które dotyczą terytorium amerykańskiego, a w szczególności te stwierdzone w EOG. Jedynym celem powołania się przez władze kanadyjskie na światową skalę kartelu, powtórzonego przez ADM, jest wskazanie na znaczenie kartelu na całościowo ujętym rynku kanadyjskim.

70 W odniesieniu do odstraszającego skutku nałożonych już kar oraz orzeczonych już odszkodowań i odsetek, w tym pozbawionych odszkodowawczego charakteru odszkodowań i odsetek karnych, Trybunał przypomina, że uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które rozmyślnie lub przez zaniedbanie dopuściły się naruszenia postanowień art. 81 ust. 1 WE lub art. 82 WE, stanowi jeden z instrumentów przyznanych Komisji, aby umożliwić spełnienie nadanej jej przez prawo wspólnotowe misji nadzorczej. Misja ta obejmuje obowiązek realizacji polityki ogólnej, mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie i doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne (zob. wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 105).

71 Wynika z tego, że Komisja jest uprawniona do określenia poziomu wysokości grzywien tak, aby wzmocnić ich działanie odstraszające, w przypadku gdy naruszenia określonego rodzaju, mimo że ich niezgodność z prawem była stwierdzana od początku kształtowania się wspólnotowej polityki w dziedzinie konkurencji, są wciąż stosunkowo częste ze względu na korzyści, które zainteresowane przedsiębiorstwa mogą z nich czerpać (zob. wyżej wymieniony w pkt 47 wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 108).

72 ADM nie może zasadnie twierdzić, że czynnik odstraszający nie odegrał w ich przypadku jakiejkolwiek roli ze względu na to, iż została już ukarana przez sądy krajów trzecich z tytułu tych samych okoliczności. Realizowany przez Komisję i polegający na odstraszaniu cel dotyczył bowiem zachowania się przedsiębiorstw na terytorium Wspólnoty lub EOG. Nie można bowiem określać odstraszającego charakteru grzywny nałożonej na ADM ze względu na naruszenie przez nią wspólnotowych reguł konkurencji jedynie na podstawie szczególnej sytuacji ADM ani też faktu, czy przestrzegała ona reguł konkurencji ustalonych przez nienależące do EOG kraje trzecie (zob. podobnie wyżej wymieniony w pkt 63 wyrok w sprawie Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, pkt 146 i 147).

73 Należy zatem oddalić zarzut oparty na nieuwzględnieniu grzywien nałożonych w innych krajach.

III – W przedmiocie wagi naruszenia

A – Wstęp

74 ADM twierdzi, że obliczając kwotę grzywny, Komisja nie dokonała właściwej oceny wagi naruszenia. Zarzuty podniesione w tym względzie zostały oparte, po pierwsze, na nieuwzględnieniu lub też uwzględnieniu w niewystarczającym stopniu wielkości obrotu osiągniętego ze sprzedaży rozpatrywanego produktu, po drugie, na zastosowaniu współczynnika mnożenia wobec kwoty wyjściowej oraz, po trzecie, rzeczywistym wpływie kartelu na rynek.

75 Przed rozstrzygnięciem w przedmiocie zasadności podniesionych w tym kontekście różnego rodzaju zarzutów należy zająć stanowisko w kwestii zastosowanej przez Komisję w niniejszym przypadku w motywach zaskarżonej decyzji metody oceny i uwzględnienia wagi naruszenia.

76 Z zaskarżonej decyzji wynika, że aby dokonać oceny wagi naruszenia, Komisja w pierwszej kolejności uznała, iż zainteresowane strony popełniły naruszenie, które jest bardzo poważne ze względu na swój charakter, rzeczywisty wpływ na rynek kwasu cytrynowego i rozmiar właściwego rynku geograficznego, czyli całość EOG (motywy 204–232 zaskarżonej decyzji).

77 Komisja stwierdziła następnie, że wobec zainteresowanych stron należy zastosować zróżnicowane traktowanie, aby „uwzględnić rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania przez sprawców naruszenia znacznych szkód w zakresie konkurencji i […] ustalić grzywnę na poziomie gwarantującym wystarczająco odstraszający skutek” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie poniższe cytaty z tej decyzji]. W tym kontekście Komisja podkreśliła, że weźmie ona pod uwagę szczególne znaczenie każdego z przedsiębiorstw i tym samym rzeczywisty wpływ ich bezprawnego zachowania na konkurencję (motywy 233 i 234 zaskarżonej decyzji).

78 Aby dokonać oceny tych elementów, Komisja zdecydowała się oprzeć na wielkości obrotu osiągniętego na poziomie światowym przez zainteresowane strony ze sprzedaży kwasu cytrynowego w ostatnim roku okresu naruszenia, czyli w 1995 r. Komisja stwierdziła w tym kontekście, że ze względu na globalny charakter rynku kwasu cytrynowego „ta wielkość […] odzwierciedla w najwierniejszy sposób możliwości wyrządzenia przez uczestników kartelu znacznych szkód innym podmiotom gospodarczym prowadzącym działalność na wspólnym rynku lub w EOG” (motyw 236 zaskarżonej decyzji). Komisja dodała, że jej zdaniem metoda ta zyskała moc prawną dzięki temu, iż chodziło o kartel na poziomie światowym, którego celem był w szczególności podział rynków na tym właśnie poziomie. Komisja uznała ponadto, że wielkość osiągniętych przez stronę kartelu światowych obrotów daje także pewne pojęcie o jej wkładzie w skuteczność kartelu jako całości lub, przeciwnie, jej braku, który miałby miejsce w przypadku nieobecności tej strony (motyw 236 zaskarżonej decyzji).

79 Na tej podstawie Komisja zdecydowała się podzielić przedsiębiorstwa na trzy kategorie: do pierwszej z nich zaliczyła H & R, powołując się na okoliczność, że „z udziałem w rynku światowym wynoszącym 22%, [przedsiębiorstwo to] było największym producentem na rynku”. Do drugiej kategorii Komisja zaliczyła ADM, JBL i HLR, wskazując, że dwa pierwsze przedsiębiorstwa mają „porównywalne, wynoszące [poufne] udziały w rynku”, a udział w rynku tego ostatniego wynosi 9%. Natomiast do trzeciej kategorii Komisja zaliczyła Cerestar ze względu na to, że przedsiębiorstwo to było „najmniejszym z konkurujących podmiotów” z udziałem w rynku wynoszącym w 1995 r. 2,5%. Komisja ustaliła zatem kwoty wyjściowe na 35 milionów EUR w przypadku H & R, na 21 milionów EUR w przypadku ADM, JBL oraz HLR oraz na 3,5 miliona EUR w przypadku Cerestar (motywy 237–239 zaskarżonej decyzji).

80 Aby wreszcie zapewnić, że grzywna ma wystarczająco odstraszający charakter, Komisja na podstawie rozmiarów i całkowitych zasobów zainteresowanych stron dokonała dostosowania tej kwoty wyjściowej. Zastosowała ona zatem wobec ustalonej dla ADM kwoty wyjściowej współczynnik mnożenia wynoszący 2 (czyli zwiększenie o 100%), wskutek czego kwota ta wyniosła 42 miliony EUR, a wobec ustalonej dla H & R kwoty wyjściowej – współczynnik mnożenia wynoszący 2,5 (czyli zwiększenie o 150%), wskutek czego kwota ta wyniosła 87,5 miliona EUR (motywy 240–246 zaskarżonej decyzji).

B – W przedmiocie nieuwzględnienia wielkości obrotów ze sprzedaży rozpatrywanego produktu

1. Argumenty stron

81 ADM zarzuca Komisji, że przy obliczaniu kwoty podstawowej grzywny nie uwzględniła wielkości obrotów osiągniętych przez nią dzięki sprzedaży rozpatrywanego produktu lub że uwzględniła je w niewystarczającym stopniu.

82 Po pierwsze, ADM twierdzi, że z orzecznictwa Sądu wynika, iż wielkość obrotów osiągniętych dzięki rozpatrywanemu produktowi stanowi ważny czynnik obliczania grzywien (wyroki Sądu z dnia 14 lipca 1994 r. w sprawie T‑77/92 Parker PEN przeciwko Komisji, Rec. str. II‑549, pkt 92–95; z dnia 8 października 1996 r. w sprawach połączonych od T‑24/93 do T‑26/93 i T‑28/93 Compagnie maritime belge transports i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1201, pkt 233; z dnia 21 października 1997 r. w sprawie T‑229/94 Deutsche Bahn przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1689, pkt 127 oraz z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑327/94 SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1373, pkt 176).

83 ADM stoi na stanowisku, że wielkość obrotów osiągniętych w EOG dzięki rozpatrywanemu produktowi jest wielkością właściwą, aby na jej podstawie dokonać oceny naruszeń konkurencji na wspólnotowym rynku rozpatrywanego produktu, a także względnego znaczenia uczestników kartelu w odniesieniu do rozpatrywanych produktów. Zdaniem ADM taki wniosek znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Sądu (zob. wyżej wymieniony w pkt 47 wyrok w sprawie Europa Carton przeciwko Komisji, pkt 126 oraz wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑309/94 KNP BT przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1007, pkt 108, utrzymany w mocy w wyniku odwołania wyrokiem Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑248/98 P KNP BT przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9641).

84 Ponadto, zdaniem ADM, wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji potwierdza, że uwzględnienie łącznych rozmiarów przedsiębiorstwa w sposób nieproporcjonalny jest sprzeczne z prawem.

85 ADM powołuje się także na okoliczność, że w ostatnich latach w swej praktyce decyzyjnej w sprawach podobnych do niniejszego przypadku [decyzja Komisji 94/601/WE z dnia 13 lipca 1994 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (IV/C/33.833 – Karton) (Dz.U. L 243, str. 1); decyzja Komisji 94/815/WE z dnia 30 listopada 1994 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (sprawy IV/33.126 i 33.322 – Cement) (Dz.U. L 343, str. 1); decyzja Komisji 86/398/EWG z dnia 23 kwietnia 1986 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 85 traktatu EWG (IV/31.149 – Polipropylen) (Dz.U. L 230, str. 1); decyzja Komisji 89/515/EWG z dnia 2 sierpnia 1989 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 85 traktatu EWG (IV/31.553 – Spawana siatka stalowa) (Dz.U. L 260, str. 1); decyzja Komisji 94/215/EWWiS z dnia 16 lutego 1994 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 65 traktatu EWWiS dotyczącego porozumień i uzgodnionych praktyk stosowanych przez europejskich producentów belek (Dz.U. L 116, str. 1) sama Komisja oparła się na osiągniętej na rynku wspólnotowym wielkości sprzedaży rozpatrywanego produktu, jak to zresztą przyznała w zaskarżonej decyzji (motyw 253). ADM twierdzi zaś, że opierając się w tych decyzjach na tym kryterium obliczania, Komisja ustaliła grzywny, których kwota wynosiła 2,5–9% wielkości obrotów osiągniętych przez zainteresowane strony dzięki rozpatrywanemu produktowi. ADM podkreśla, że choć Komisja w niniejszym przypadku także zastosowała to kryterium obliczania, powinna była ona wskutek tego nałożyć na nią grzywnę, której kwota wynosiłaby 1,15–4,14 miliona EUR. Zdaniem ADM, nie ograniczając się do tego kryterium obliczania, Komisja nałożyła na nią w niniejszym przypadku grzywny, których kwota jest 10–34 razy wyższa od kwoty grzywien, jakie nałożyłaby ona na podstawie tego kryterium.

86 ADM twierdzi również, że Komisja także niesłusznie podkreśla, iż uwzględniła wielkość obrotów zainteresowanych stron, dzieląc je na trzy kategorie odpowiadające znaczeniu ich udziałów w rynku światowym kwasu (motyw 236). Zdaniem ADM Komisja powinna również była uwzględnić ograniczoną wartość sprzedaży kwasu cytrynowego w EOG w 1995 r.

87 Po pierwsze bowiem, jak przyznała zdaniem ADM sama Komisja, ta ostatnia była zobowiązana do określenia wagi naruszenia, a zatem – poziomu grzywny, na podstawie skutków, jakie to naruszenie wywarło w EOG. W tym względzie zaś argument podniesiony przez Komisję w pkt 236 zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym w tym kontekście należy zastosować wielkość obrotów osiągniętych na poziomie światowym, ponieważ przedmiotem kartelu było „wycofanie rezerw konkurencyjnych rynku EOG”, jest bezzasadny. W zaskarżonej decyzji nie stwierdzono bowiem, że strony porozumiały się w kwestii wycofania zasobów rynkowych EOG. ADM podkreśla, że kartel ustalił kwoty na poziomie światowym (motywy 97–101 zaskarżonej decyzji) i że nie istniały osobne kwoty dla Europy. W przypadku kartelu wywierającego negatywny wpływ na konsumentów w EOG, szkoda im wyrządzona jest taka sama, niezależnie od tego, czy kartel dotyczy wyłącznie terytorium EOG, czy też wychodzi poza nie. Dokonana ocena wagi naruszenia i określenie nałożonej grzywny nie powinny w tym względzie różnić się między sobą

88 Po drugie, zdaniem ADM praktyka decyzyjna Komisji jest niespójna. W sprawach zwanych „Rury stalowe bez szwu” [decyzja Komisja 2003/382/WE z dnia 8 grudnia 1999 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa IV/E-1/35.860-B Rury stalowe bez szwu) (Dz.U. 2003 L 140, str. 1)] oraz „Glukonian sodu” (decyzja z dnia 2 października 2001 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 81 WE oraz art. 53 EOG, COMP/E-1/36.756 – Glukonian sodu) Komisja miała bowiem jedynie uwzględnić rozmiary sprzedaży dokonanej w EOG.

89 Po trzecie, zdaniem ADM niniejszy przypadek dobrze ukazuje wypaczone skutki uwzględnienia obrotów na poziomie światowym, ponieważ sprzedaż dokonana przez ADM w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, stanowiąca niemal 50% sprzedaży kwasu cytrynowego ADM na rynku światowym, została już uwzględniona przez władze tych krajów przy karaniu tej spółki. Uwzględniając wielkość obrotów na poziomie światowym, Komisja nałożyła grzywnę, która jest nieproporcjonalna w odniesieniu do dokonanej przez ADM sprzedaży, za którą ta spółka została już ukarana.

90 Po czwarte, ADM twierdzi, że – nawet przy założeniu, iż wielkość obrotów na poziomie światowym, które zostały osiągnięte ze sprzedaży kwasu cytrynowego, mogą stanowić istotny czynnik ustalania grzywny – Komisja nie uwzględniła tego czynnika we właściwy sposób. Kwota grzywny nałożonej na ADM (przed zastosowaniem komunikatu w sprawie współpracy) stanowi bowiem 66% wielkości obrotów na poziomie światowym, które zostały osiągnięte ze sprzedaży kwasu cytrynowego. Zdaniem ADM ta kara znacznie przekracza wszelkie szkody wyrządzone konsumentom i podmiotom z nią konkurującym wskutek jej uczestnictwa w kartelu, które to szkody stanowiły w rzeczywistości jedynie część obrotów osiągniętych na rynku światowym. Dokładnie rzecz ujmując, Komisja oparła się jedynie na całości obrotów i zasobów przedsiębiorstwa. ADM jest zaś zdania, że oparcie się w nieproporcjonalny sposób na całości obrotów doprowadziło do nałożenia sprzecznej z prawem grzywny.

91 ADM jest zatem zdania, że Komisja nie tylko pominęła zasady wyprowadzone z tego orzecznictwa, lecz także naruszyła zasadę proporcjonalności.

92 Z drugiej strony ADM twierdzi, że wytyczne wskazują, że „trzeba […] wziąć […] pod uwagę rzeczywiste ekonomiczne możliwości […] spowodowania [przez sprawców naruszenia] znaczących szkód innym podmiotom działającym na rynku, w szczególności konsumentom” oraz że ustanawiają one ponadto, w przypadku karteli, ewentualne ich ważenie, mające odzwierciedlić „rzeczywisty wpływ [stanowiącego naruszenie] zachowania każdego z przedsiębiorstw na konkurencję”.

93 Zdaniem zaś ADM wpływ w kategoriach ekonomicznych czy to na podmioty konkurujące, czy to na inne podmioty gospodarcze, można ocenić jedynie w odniesieniu do wielkości sprzedaży rozpatrywanego produktu. Jedynie uwzględnienie tej wielkości sprzedaży pozwala na dokonanie oceny rozmiarów ewentualnej szkody dla konsumentów i podmiotów konkurujących w kategoriach korzyści konkurencyjnej lub z punktu widzenia innych bezprawnych korzyści.

94 ADM twierdzi zatem, że nie uwzględniając wielkości obrotów ze sprzedaży rozpatrywanego produktu, Komisja nie zastosowała właściwie swych własnych wytycznych.

95 ADM twierdzi wreszcie, że nie przedstawiając w szczegółowy sposób uzasadnienia decyzji o nieuwzględnieniu wielkości sprzedaży dokonanej przez ADM na rynku rozpatrywanego produktu w EOG, Komisja naruszyła ciążący na niej obowiązek uzasadnienia.

96 Komisja żąda oddalenia podniesionych zarzutów.

2. Ocena Sądu

97 ADM podnosi, że naruszono, po pierwsze, zasadę proporcjonalności i wytyczne, a po drugie, obowiązek uzasadnienia

a) W przedmiocie naruszenia zasady proporcjonalności

98 W utrwalonym orzecznictwie uznano, że waga naruszeń musi zostać ustalona na podstawie licznych czynników, zwłaszcza takich jak szczególne okoliczności sprawy i kontekst naruszenia, przy czym brak jest wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które bezwzględnie należy brać pod uwagę (postanowienie Trybunału z dnia 25 marca 1996 r. w sprawie C‑137/95 P SPO i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1611, pkt 54; wyrok Trybunału z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑219/95 P Ferriere Nord przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4411, pkt 33; wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II 1487, pkt 443).

99 Z utrwalonego orzecznictwa wynika także, że wśród elementów oceny wagi naruszenia mogą, w zależności od przypadku, figurować ilość i wartość towarów będących przedmiotem naruszenia oraz wielkość i siła gospodarcza przedsiębiorstwa, a tym samym wpływ, jaki przedsiębiorstwo to mogło wywierać na rynek właściwy. Wynika z tego, po pierwsze, że w celu określenia kwoty grzywny można brać pod uwagę zarówno całkowity obrót przedsiębiorstwa, który stanowi wskazówkę, aczkolwiek przybliżoną i niedoskonałą, co do jego wielkości i siły gospodarczej, jak i udział w rynku, jaki zainteresowane przedsiębiorstwa mają w rynku właściwym, który może stanowić wskazówkę co do rozmiaru naruszenia. Po drugie, wynika z tego, że ani jednej, ani drugiej z tych liczb nie należy przypisywać nadmiernego znaczenia w stosunku do innych elementów oceny, a ustalenie stosownej kwoty grzywny nie może być zatem wynikiem zwykłego rachunku opartego na całkowitym obrocie (zob. podobnie wyżej wymieniony wyrok w pkt 47 wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 120 i 121; wyżej wymieniony w pkt 82 wyrok w sprawie Parker Pen przeciwko Komisji, pkt 94; wyżej wymieniony w pkt 82 wyrok w sprawie SCA Holding przeciwko Komisji, pkt 176; wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, pkt 188 oraz wyżej wymieniony w pkt 98 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 444).

100 Można z tego wywnioskować, że choć nie można zaprzeczyć, jak podkreśla ADM, iż obrót uzyskany dzięki rozpatrywanemu produktowi może stanowić właściwą podstawę do dokonania oceny naruszeń konkurencji na właściwym rynku produktowym we Wspólnocie, jak również względnego znaczenia uczestników kartelu z punktu widzenia rozpatrywanych produktów, to jednak element ten zdecydowanie nie stanowi jedynego kryterium, na podstawie którego Komisja powinna dokonać oceny wagi naruszenia.

101 Wbrew zatem temu, co twierdzi ADM, oznaczałoby to przypisanie temu elementowi nadmiernego znaczenia, a nie ograniczenie – jak wydaje się proponować ta spółka – oceny do określenia stosunku pomiędzy nałożoną grzywną a obrotem uzyskanym dzięki rozpatrywanemu produktowi, w celu ustalenia, czy ta grzywna jest proporcjonalna. Proporcjonalność tego poziomu grzywny należy bowiem ocenić na podstawie wszystkich czynników, które Komisja winna uwzględnić przy ocenie wagi naruszenia, czyli charakter naruszenia, jego rzeczywisty wpływ na rozpatrywany rynek oraz rozmiar rynku geograficznego.

102 Sąd przeprowadzi analizę zasadności zaskarżonej decyzji z punktu widzenia niektórych z tych kryteriów, biorąc za podstawę cztery podniesione przez ADM argumenty, zmierzające w rzeczywistości do wykazania, iż w niniejszym przypadku Komisja winna była zastosować w tym kontekście wielkość obrotów, jakie zainteresowane przedsiębiorstwa osiągnęły na poziomie EOG, a nie na poziomie światowym.

103 Swym pierwszym argumentem ADM w istocie kwestionuje fakt, że w motywie 236 zaskarżonej decyzji Komisja uznała, iż aby podzielić zainteresowane strony na trzy kategorie, należy wziąć pod uwagę wielkość obrotów osiągniętych na poziomie światowym, ponieważ przedmiotem kartelu było „wycofanie rezerw konkurencyjnych rynku EOG”. Według ADM zaś w zaskarżonej decyzji nie stwierdzono bowiem, że strony miały się porozumieć w kwestii wycofania zasobów rynkowych EOG.

104 Sąd jest zdania, iż należy stwierdzić, że ten przytoczony przez ADM fragment zaskarżonej decyzji został wyrwany z kontekstu. Zdaniem Komisji z lektury całości motywu 236 zaskarżonej decyzji jasno wynika, że w kontekście takiego jak w niniejszym przypadku kartelu na poziomie światowym jedynie wielkość obrotu na tym poziomie pozwala na dokonanie oceny rzeczywistej możliwości wyrządzenia przez zainteresowane strony szkody na rynku właściwym. Ten pierwszy argument jest zatem bezzasadny.

105 Swym drugim argumentem ADM usiłuje wykazać, że w ostatnio stosowanej praktyce administracyjnej sama Komisja opierała się na wielkości obrotów osiągniętych w EOG.

106 Sąd stoi jednak na stanowisku, że dwie powołane na poparcie tego argumentu decyzje nie mają znaczenia dla niniejszej sprawy. W sprawie zwanej „Rury stalowe bez szwu” (zob. pkt 88 powyżej) Komisja nie dokonała bowiem podziału zainteresowanych stron na kategorie (zob. motywy 159–162 decyzji w tej sprawie). W przypadku sprawy zwanej „Glukonian sodu” (zob. pkt 88 powyżej), jak w niniejszym przypadku, aby dokonać podziału przedsiębiorstw na kategorie, Komisja oparła się na wielkości obrotów osiągniętych na poziomie światowym. Argumentacja ADM jest zatem niezgodna z faktami.

107 W trzecim argumencie ADM twierdzi w rzeczywistości, że okoliczność, iż dokonana przez nią w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych sprzedaż kwasu cytrynowego, stanowiąca niemal 50% sprzedaży kwasu cytrynowego ADM na rynku światowym, została już uwzględniona przez władze tych krajów przy karaniu tej spółki. Ze względu na to, że argumentacja ta stanowi w rzeczywistości powtórzenie przez ADM części zarzutu opartej na naruszeniu zasady zakazującej kumulowania kar, Sąd już ją oddalił jako bezpodstawną (zob. pkt 61–73 powyżej). W wyniku tego, że w drodze tej argumentacji ADM utrzymuje, iż ustalanie kwoty grzywny na podstawie zachowań rynkowych poza terytorium wspólnotowym nie jest zadaniem Komisji, argumentacja ta nie jest zgodna z faktami. Komisja nie wykorzystała bowiem obrotów osiągniętych na poziomie światowym jako podstawy obliczania grzywny, lecz jedynie jako środek służący ustaleniu rzeczywistych ekonomicznych możliwości spowodowania przez każde z przedsiębiorstw szkód w zakresie konkurencji, w celu ustalenia kwoty grzywny na poziomie gwarantującym jej wystarczająco odstraszający dla każdego z przedsiębiorstw charakter, co uzasadnia światowa skala kartelu.

108 Swym czwartym argumentem ADM usiłuje w rzeczywistości wykazać, że uwzględnienie wielkości obrotów osiągniętych dzięki sprzedaży kwasu cytrynowego na poziomie światowym pociąga za sobą ustalenie kwoty grzywny na poziomie nieproporcjonalnym w stosunku do szkody wyrządzonej konsumentom i konkurencji.

109 Należy zaś przypomnieć, że przedmiotem niniejszej sprawy jest kartel, którego uczestnikami są przedsiębiorstwa prowadzące działalność na poziomie światowym, mające 60% udziałów na światowym rynku rozpatrywanego produktu i który to kartel, poza ustalaniem cen, dotyczył w szczególności podziału rynku i przydzielania limitów sprzedaży. W takim przypadku w ramach zróżnicowanego traktowania zainteresowanych stron Komisja może zasadnie, jak uczyniła to w niniejszym przypadku, oprzeć się na wielkości obrotów osiągniętych przez odpowiednich uczestników kartelu na poziomie światowym, w niniejszym przypadku – ze sprzedaży kwasu cytrynowego. Celem tego zróżnicowanego traktowania jest bowiem ocena rzeczywistych ekonomicznych możliwości spowodowania przez sprawców naruszenia szkód w zakresie konkurencji, a zatem – uwzględnienie ich szczególnego znaczenia w kartelu. Komisja nie przekroczyła zatem granic przysługującego jej w tej dziedzinie uznania, stwierdzając, że przypadający na każdego z uczestników kartelu udział w rynku światowym ma odpowiednio informacyjny charakter.

110 Należy zatem oddalić zarzuty oparte na naruszeniu zasady proporcjonalności.

b) W przedmiocie naruszenia wytycznych

111 Jak już Sąd miał okazję stwierdzić, wytyczne nie przewidują, iż kwota grzywien jest obliczana na podstawie całkowitego obrotu lub obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwa na rozpatrywanym rynku. Nie stoją one jednak na przeszkodzie temu, aby te wielkości obrotów były brane pod uwagę przy określaniu kwoty grzywny, by uczynić zadość ogólnym zasadom prawa wspólnotowego i jeśli wymagają tego okoliczności (zob. podobnie wyżej wymieniony w pkt 41 wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 283, utrzymany w mocy w wyniku odwołania wyżej wymienionymi w pkt 41 wyrokami w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 258 oraz Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, pkt 187).

112 Wytyczne nie przewidują zatem, że obroty zainteresowanych przedsiębiorstw – czy to obrót całkowity, czy obrót uzyskany ze sprzedaży rozpatrywanego produktu – stanowią punkt wyjścia do obliczania grzywien, a tym bardziej nie przewidują one, iż te obroty stanowią jedyne kryterium właściwe do określenia wagi naruszenia.

113 Komisja może je natomiast uwzględnić jako jeden z elementów właściwych do określenia wagi naruszenia. Ma to miejsce w szczególności w sytuacji, gdy zgodnie z pkt 1 A akapity od trzeciego do szóstego wytycznych Komisja dostosowuje kwotę grzywny, aby zapewnić, że ma ona wystarczająco odstraszającą wysokość. W tym kontekście Komisja uwzględnia rzeczywiste ekonomiczne możliwości wyrządzenia przez sprawców naruszenia znacznej szkody innym podmiotom gospodarczym oraz konieczność nadania grzywnie wystarczająco odstraszającego charakteru (pkt 1 A akapit czwarty) i dokonuje wyważenia ustalonych kwot na podstawie szczególnego znaczenia poszczególnych przedsiębiorstw i tym samym rzeczywistego wpływu ich zachowania noszącego znamiona naruszenia na konkurencję, w szczególności w sytuacji, gdy istnieje znaczna rozbieżność w rozmiarach przedsiębiorstw, które popełniły naruszenie tego samego rodzaju (pkt 1 A akapit szósty).

114 W niniejszej sytuacji Komisja twierdzi w swych pismach, że oparła się na wielkości obrotów osiągniętych na rynku rozpatrywanego produktu, aby ocenić względne znaczenie każdego z przedsiębiorstw. Jak zaś wynika z motywu 236 zaskarżonej decyzji, aby wziąć pod uwagę względne znaczenie przedsiębiorstw na rynku właściwym, Komisja jak najbardziej uwzględniła wielkość obrotów osiągniętych na poziomie światowym ze sprzedaży rozpatrywanego produktu. Jak bowiem stwierdzono już w pkt 77 i 78 powyżej, Komisja uznała, że aby zastosować zróżnicowane traktowanie w celu uwzględnienia rzeczywistych ekonomicznych możliwości wyrządzenia przez sprawców naruszenia znacznych szkód w zakresie konkurencji i ustalić kwotę grzywny na poziomie zapewniającym jej wystarczająco odstraszający charakter, zdecydowała się ona na przyjęcie za podstawę wielkości obrotów osiągniętych na poziomie światowym przez zainteresowane strony ze sprzedaży kwasu cytrynowego w ostatnim roku trwania naruszenia, czyli w 1995 r.

115 W niniejszym przypadku chodzi o kartel na poziomie światowym, do którego członków należy bardzo duża część światowego rynku rozpatrywanego produktu. Ponadto przedmiotem tego kartelu jest ustalenie cen i podział rynku w drodze przydzielenia limitów sprzedaży. W takim przypadku w ramach zróżnicowanego traktowania zainteresowanych przedsiębiorstw Komisja może zasadnie przyjąć za podstawę wielkość obrotów osiągniętych przez członków tego kartelu ze sprzedaży kwasu cytrynowego na poziomie światowym. Ze względu na to bowiem, że celem tego zróżnicowanego traktowania jest dokonanie oceny rzeczywistych ekonomicznych możliwości wyrządzenia przez sprawców naruszenia znacznych szkód w zakresie konkurencji, a zatem – uwzględnienie ich szczególnego znaczenia w kartelu, Komisja nie przekroczyła granic przysługującego jej uznania, przyjmując, że przypadający na każdego z członków kartelu udział w rynku światowym ma odpowiednio informacyjny charakter.

116 Należy zatem oddalić zarzut oparty na naruszeniu wytycznych.

c) W przedmiocie naruszenia obowiązku uzasadnienia

117 Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała kwestionowany akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w szczególności do treści aktu, charakteru powołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu informacji mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulującego daną dziedzinę (wyroki Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. str. I‑1719, pkt 63 oraz z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑301/96 Niemcy przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9919, pkt 87).

118 W odniesieniu do decyzji, w której Komisja nałożyła na szereg przedsiębiorstw grzywny za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, zakres obowiązku uzasadnienia musi zostać określony w szczególności w kontekście faktu, że waga naruszeń musi być ustalana na podstawie dużej liczby czynników, zwłaszcza takich jak szczególne okoliczności sprawy i kontekst naruszenia, przy czym brak jest wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które bezwzględnie należy brać pod uwagę (zob. wyżej wymienione w pkt 98 postanowienie w sprawie SPO i in. przeciwko Komisji, pkt 54).

119 W niniejszym przypadku Komisja obliczyła kwotę grzywny, która ma zostać nałożona, na podstawie wielkości obrotów osiągniętych przez nią ze sprzedaży rozpatrywanego produktu, przy czym nie wzięła ona pod uwagę wielkości obrotów rozpatrywanym produktem w EOG, lecz wielkość obrotów osiągniętych na poziomie światowym (zob. pkt 114 powyżej). Wbrew temu, co twierdzi ADM, Komisja nie miała obowiązku uwzględniać wielkości obrotów rozpatrywanym produktem w EOG (zob. pkt 111 powyżej). Nie można jej zatem zarzucić, że nie określiła powodów, dla których nie posłużyła się ona tym czynnikiem przy obliczaniu mającej zostać nałożoną na ADM grzywny.

120 Należy zatem także odrzucić zarzut oparty na naruszeniu obowiązku uzasadnienia.

C – W przedmiocie zastosowania współczynnika mnożenia wobec kwoty wyjściowej

1. Argumenty stron

121 ADM twierdzi, że zastosowanie wobec kwoty wyjściowej współczynnika mnożenia wynoszącego 2 (motyw 246 zaskarżonej decyzji) stanowi środek w oczywisty sposób nieproporcjonalny, oparty ponadto na błędnym rozumowaniu i naruszający zasadę równego traktowania.

122 Po pierwsze, ADM przypomina, że w ramach postępowań wszczętych w sprawie naruszenia reguł konkurencji w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie zapłaciła ona już grzywny [wynoszące 30 milionów dolarów amerykańskich (USD) w Stanach Zjednoczonych i 2 miliony dolarów kanadyjskich (CAD) w Kanadzie], wypłaciła odszkodowanie konsumentom (83 milionów USD), zapłaciła około 34 miliony dolarów, aby zakończyć postępowanie wszczęte przeciwko niej przez udziałowców, zastosowała na poziomie światowym politykę zgodności z regułami konkurencji, a jeden z jej pracowników został skazany w Stanach Zjednoczonych na karę więzienia. Jej zdaniem wskutek zastosowania tych wszystkich kar i środków, nałożona przez Komisję nowa sankcja stała się niepotrzebna i nieproporcjonalna.

123 Po drugie, ADM twierdzi, że – biorąc pod uwagę, iż przedsiębiorstwa są podmiotami gospodarczymi działającymi w racjonalny sposób – aby grzywna miała rzeczywiście odstraszający charakter, trzeba jedynie ustalić jej wysokość na takim poziomie, aby jej spodziewana kwota przekraczała korzyść osiągniętą dzięki popełnieniu naruszenia. Twierdzi ona, że grzywna wywrze odstraszający skutek, jeśli przedsiębiorstwa zdadzą sobie sprawę, że strata związana z zapłatą grzywny przekracza korzyść osiągniętą dzięki kartelowi. Takie stanowisko zostało zdaniem skarżącej potwierdzone przez Trybunał w wyżej wymienionym w pkt 47 wyroku w sprawie Musique diffusion française przeciwko Komisji, pkt 108. Jest ono także zgodne z wytycznymi, które nakazują (w pkt I A akapit czwarty) dokonanie oceny odstraszającego charakteru w odniesieniu do możliwości spowodowania przez członków rozpatrywanego kartelu szkód konsumentom, a zatem stawiają wymóg, aby przy określaniu odpowiedniego charakteru odstraszającego uwzględniono całą osiągnięty dzięki sprzecznemu z prawem kartelowi korzyść. ADM twierdzi wreszcie, że takie stanowisko jest właściwe także innym przepisom wspólnotowym.

124 ADM nie kwestionuje, że przy obliczaniu grzywny można było uwzględnić całkowite obroty. Jednak nadanie tej wielkości nadmiernego znaczenia pociągnęło za sobą nałożenie niewspółmiernej grzywny. Jej zdaniem Komisja broniła zastosowanego zwiększenia jedynie poprzez powołanie się na wielkość