OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

PAOLA MENGOZZIEGO

przedstawiona w dniu 5 lipca 2007 r. ( 1 )

Sprawa C-291/05

Minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie

przeciwko

R.N.G. Eind

„Swobodny przepływ osób — Pracownicy — Prawo pobytu członka rodziny obywatela państwa trzeciego — Powrót pracownika do państwa, którego jest obywatelem — Obowiązek przyznania prawa pobytu członkowi rodziny ciążący na państwie pochodzenia pracownika — Istnienie takiego obowiązku w przypadku braku wykonywania rzeczywistej i efektywnej działalności przez tego pracownika”

I — Wprowadzenie

1. Postanowieniem z dnia 13 lipca 2005 r. Raad van State (Niderlandy) przedłożył Trybunałowi, w trybie art. 234 WE, szereg pytań prejudycjalnych dotyczących wykładni przepisów wspólnotowych z dziedziny swobodnego przepływu osób, ze szczególnym odniesieniem do problematyki pobytu obywatela państwa trzeciego będącego członkiem rodziny obywatela jednego z państw członkowskich.

2. Pytania te powstały w związku ze sporem między Minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie (niderlandzkim ministrem ds. imigracji i integracji) a Rachel Nataly Geradiną Eind, obywatelką Surinamu i córką obywatela niderlandzkiego, w przedmiocie zgodności z prawem decyzji odmawiającej wydania jej karty pobytu na terytorium Niderlandów.

II — Kontekst normatywny

3. Przepisy wspólnotowe właściwe pod kątem badania pytań prejudycjalnych przedłożonych przez Raad van State to przepisy obowiązujące przed wejściem w życie dyrektywy 2004/38/WE Parlamentu Europejskiego i Rady ( 2 ).

4. Artykuł 17 WE stanowi: „1. Ustanawia się obywatelstwo Unii. Obywatelem Unii jest każda osoba mająca przynależność państwa członkowskiego. Obywatelstwo Unii uzupełnia obywatelstwo krajowe, nie zastępując go jednak. 2. Obywatele Unii korzystają z praw i podlegają obowiązkom przewidzianym w niniejszym traktacie”. Zgodnie z art. 18 ust. 1 WE „każdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków ustanowionych w […] traktacie [WE] i środkach przyjętych w celu jego wykonania”.

5. Artykuł 39 WE stanowi: „1. Zapewnia się swobodę przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty. 2. Swoboda ta obejmuje zniesienie wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową między pracownikami państw członkowskich w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy. 3. Z zastrzeżeniem ograniczeń uzasadnionych względami porządku publicznego, bezpieczeństwa publicznego i zdrowia publicznego, swoboda ta obejmuje prawo: a) ubiegania się o rzeczywiście oferowane miejsca pracy; b) swobodnego przemieszczania się w tym celu po terytorium państw członkowskich; c) przebywania w jednym z państw członkowskich w celu podjęcia tam pracy, zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi dotyczącymi zatrudniania pracowników tego państwa; d) pozostawania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia, na warunkach ustalonych przez Komisję w rozporządzeniach wykonawczych. 4. […]”.

6. Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty ( 3 ), w art. 1 dotyczącym podjęcia pracy, stanowi co następuje: „1. Każdy obywatel państwa członkowskiego, bez względu na miejsce pobytu, ma prawo do podjęcia działalności jako pracownik najemny i prowadzenia tej działalności na terytorium innego państwa członkowskiego zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi dotyczącymi zatrudnienia obywateli tego państwa. 2. Ma on w szczególności prawo do podjęcia zatrudnienia dostępnego na terytorium innego państwa członkowskiego z takim samym pierwszeństwem, z jakiego korzystają obywatele tego państwa”.

7. Artykuł 10 ust. 1 tego samego rozporządzenia ( 4 ), w odniesieniu do rodziny pracownika, stanowi co następuje: „Prawo osiedlenia się w innym państwie członkowskim wraz z pracownikiem, który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, mają następujące osoby, bez względu na przynależność państwową: a) współmałżonek oraz zstępni poniżej 21 roku życia lub pozostający na utrzymaniu pracownika; b) wstępni pracownika lub jego współmałżonka, pozostający na jego utrzymaniu”.

8. Dyrektywa Rady 68/360/EWG z dnia 15 października 1968 r. w sprawie zniesienia ograniczeń w przemieszczaniu się i pobycie pracowników państw członkowskich i ich rodzin we Wspólnocie ( 5 ), stanowi między innymi: „Artykuł 1 Państwa członkowskie, działając zgodnie z niniejszą dyrektywą, zniosą ograniczenia w zakresie przepływu i pobytu obywateli wspomnianych państw i członków ich rodzin, do których stosuje się rozporządzenie (EWG) nr 1612/68. […] Artykuł 3 1. Państwa członkowskie pozwolą osobom, o których mowa w art. 1, na wjazd na ich terytorium za okazaniem ważnego dowodu tożsamości lub paszportu. 2. Żadne wizy wjazdowe lub równorzędne dokumenty nie będą wymagane, z wyjątkiem członków rodziny niebędących obywatelami żadnego z państw członkowskich. Państwa członkowskie udzielą takim osobom wszelkich ułatwień w celu uzyskania wszystkich niezbędnych wiz. Artykuł 4 1. Państwa członkowskie przyznają prawo pobytu na ich terytorium osobom, o których mowa w art. 1, mogącym okazać dokumenty wymienione w ust. 3. […] 4. Członkowi rodziny, który nie jest obywatelem państwa członkowskiego, wystawiona zostanie karta pobytu o takim samym okresie ważności, na jaki karta została wydana pracownikowi, na którego utrzymaniu pozostaje”.

9. Artykuł 1 dyrektywy Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu ( 6 ) stanowi co następuje: „1. Państwa członkowskie przyznają prawo pobytu obywatelom innych państw członkowskich, którzy nie korzystają z tego prawa na mocy innych przepisów prawa wspólnotowego, oraz członkom ich rodzin określonym w ust. 2, pod warunkiem że oni sami oraz członkowie ich rodzin objęci są ubezpieczeniem chorobowym [zdrowotnym] w odniesieniu do wszelkiego ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim oraz mają wystarczające środki, by nie stać się obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w przyjmującym państwie członkowskim w okresie ich pobytu. […] 2. Następujące osoby mają prawo osiedlenia się w innym państwie członkowskim wraz z posiadaczem prawa pobytu, bez względu na obywatelstwo: a) współmałżonek oraz zstępni pozostający na jego utrzymaniu; b) wstępni pozostający na utrzymaniu posiadacza prawa pobytu lub jego współmałżonka”.

III — Okoliczności faktyczne i pytania prejudycjalne

10. W lutym 2000 r. Runaldo Ruben Leonard Eind przeprowadził się z Niderlandów, których jest obywatelem, do Zjednoczonego Królestwa, gdzie wykonywał pracę najemną. W grudniu tego samego roku dołączyła do niego jego córka R.N.G. Eind (urodzona w dniu 29 kwietnia 1989 r.), która przybyła bezpośrednio z Surinamu, którego jest obywatelką.

11. W piśmie z dnia 4 czerwca 2001 r. władze brytyjskie poinformowały R.R.L. Einda o jego prawie do przebywania w Zjednoczonym Królestwie na podstawie rozporządzenia nr 1612/68. Pismem noszącym tę samą datę panna Eind, została poinformowana o tym, że ona również ma prawo do przebywania w Zjednoczonym Królestwie w charakterze członka rodziny pracownika wspólnotowego. R.R.L. Eind otrzymał następnie kartę pobytu ważną od dnia 6 czerwca 2001 r. do dnia 6 czerwca 2006 r.

12. W dniu 17 października 2001 r. R.R.L. Eind i jego córka przybyli do Niderlandów. W dniu 9 listopada 2001 r. panna Eind zgłosiła się na policję i złożyła wniosek o wydanie jej karty pobytu na czas określony, aby mogła przebywać z ojcem w tym państwie.

13. Mocą decyzji z dnia 2 stycznia 2002 r. Staatssecretaris van Justitie (sekretarz stanu ds. wymiaru sprawiedliwości) oddalił wniosek panny Eind twierdząc, że nie posiada ona zezwolenia na pobyt czasowy i dodając, że nie możliwe jest wydanie jej karty pobytu na podstawie jej statusu członka rodziny „obywatela Wspólnoty” czy też, w rozumieniu prawa krajowego, obywatela jednego z państw członkowskich mającego prawo na mocy traktatu do wjazdu i pobytu w innym państwie członkowskim. W tej kwestii stwierdzono w decyzji, że R.R.L. Eind nie może być nadal uznawany za „obywatela Wspólnoty”, albowiem po pobycie w innym państwie członkowskim i powrocie do Niderlandów nie wykonuje on rzeczywistej i efektywnej pracy w tym ostatnim państwie ani nie jest obywatelem nieczynnym zawodowo w rozumieniu przepisów wspólnotowych.

14. Panna Eind wniosła zażalenie na rzeczoną decyzję. W dniu 21 maja 2002 r. R.R.L. Eind oświadczył przed komisją administracyjną upoważnioną do rozpatrzenia wniosku panny Eind, że pobiera on zasiłek z pomocy społecznej od chwili powrotu do Niderlandów i że od tego samego momentu ze względów zdrowotnych ani nie pracował, ani nie szukał pracy. Dodał też, że w dniu 7 maja 2002 r. miał spotkanie w Banenmarkt (urzędzie pracy) w perspektywie powrotu na rynek pracy i że oczekuje właśnie na drugie spotkanie.

15. Zażalenie wniesione przez pannę Eind od decyzji z dnia 2 stycznia 2002 r. zostało oddalone mocą decyzji Staatssecretaris van Justitie z dnia 5 lipca 2002 r., w uzasadnieniu której podano, między innymi, że R.R.L. Eind nie może zostać uznany za nieczynnego zawodowo w rozumieniu przepisów wspólnotowych, albowiem nie posiada on sam wystarczających dochodów, stąd korzysta ze świadczenia pomocy społecznej.

16. Jednakże w dniu 20 października 2004 r. Rechtbank te 's-Gravenhage (trybunał w Hadze), powołując się na wyroki Trybunału w sprawach Antonissen ( 7 ) i Singh ( 8 ), uchylił tę ostatnią decyzję i przekazał sprawę Minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie do ponownego rozpoznania zażalenia.

17. Ten ostatni wniósł odwołanie od wyroku Rechtbank te 's-Gravenhage do Raad van State (rady stanu Niderlandów), która postanowieniem z dnia 13 lipca 2005 r. (zwanym dalej „postanowieniem odsyłającym”) zawiesiła postępowanie w zawisłej przed nią sprawie celem przedłożenia Trybunałowi następujących pytań prejudycjalnych: „1) a) W sytuacji, gdy obywatel państwa trzeciego jest uważany w przyjmującym państwie członkowskim za członka rodziny pracownika w rozumieniu art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 i nie upłynął jeszcze termin ważności karty pobytu wydanej przez to państwo członkowskie, czy oznacza to, że państwo członkowskie, którego obywatelem jest pracownik, nie może w związku z tym odmówić temu obywatelowi państwa trzeciego prawa wjazdu i pobytu? b) W przypadku negatywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze, czy oznacza to, że w chwili przybycia tego obywatela państwa trzeciego na jego terytorium państwo członkowskie ma prawo samo decydować, czy zostały spełnione przesłanki wjazdu i pobytu określone w przepisach krajowych, czy powinno najpierw ocenić, czy obywatel ten, jako członek rodziny pracownika, korzysta jeszcze z uprawnień wynikających z prawa wspólnotowego? 2) Czy odpowiedź na dwa pytania poprzedzające mogłaby być odmienna w przypadku, gdyby przed pobytem w przyjmującym państwie członkowskim temu obywatelowi państwa trzeciego nie przysługiwało prawo pobytu na podstawie przepisów krajowych w państwie członkowskim, którego obywatelem jest pracownik? 3) a) W sytuacji, gdy państwo członkowskie, którego obywatelem jest pracownik (ojciec), jest uprawnione w chwili jego powrotu do dokonania oceny, czy zostały spełnione wymogi prawa wspólnotowego dotyczące wydania zezwolenia na pobyt w charakterze członka rodziny, czy obywatel państwa trzeciego, będący członkiem rodziny ojca, który w celu poszukiwania zatrudnienia powraca z przyjmującego państwa członkowskiego do państwa, którego jest obywatelem, korzysta z prawa pobytu w tym państwie członkowskim, a jeśli tak, to przez jaki okres? b) Czy uprawnienie to istnieje również w sytuacji, gdy ojciec nie wykonuje w tym państwie członkowskim żadnej rzeczywistej i efektywnej pracy i nie może lub nie może dłużej być uważany za poszukującego zatrudnienia w ramach dyrektywy […] 90/364/EWG […] uwzględniając okoliczność, że z uwagi na posiadanie obywatelstwa niderlandzkiego ojciec korzysta ze świadczeń pomocy społecznej? 4) Jakie znaczenie dla celów odpowiedzi na powyższe pytania ma okoliczność, że obywatel państwa trzeciego jest członkiem rodziny obywatela Unii, który skorzystał z uprawnienia, jakie przyznaje mu art. 18 traktatu WE i powraca do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem?”.

IV — Analiza prawna

A — W przedmiocie pytań prejudycjalnych pierwszego i drugiego

18. Pytania prejudycjalne pierwsze i drugie opierają się wprost na założeniu, że panna Eind otrzymała w Zjednoczonym Królestwie kartę pobytu na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68. Postanowienie odsyłające wskazuje w części opisującej stan faktyczny, że pismem z dnia 4 czerwca 2001 r. panna Eind została poinformowana, że ma ona prawo do przybywania w Zjednoczonym Królestwie jako członek rodziny R.R.L. Einda „na tej samej podstawie”, z której on sam wywodzi swoje prawo pobytu w owym państwie, czyli „na mocy rozporządzenia nr 1612/68” ( 9 ).

19. W ramach pierwszego pytania prejudycjalnego lit. a) sąd odsyłający pragnie się w istocie dowiedzieć, czy posiadanie tego rodzaju karty, której termin ważności jeszcze nie upłynął, przyznaje jej posiadaczce, obywatelce państwa trzeciego, prawo do wjazdu i pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelem jest jej ojciec (zwanym dalej również „danym państwem członkowskim”) i do którego wrócił on po zakończeniu wykonywania pracy najemnej w państwie członkowskim, które wydało rzeczoną kartę (zwanym dalej również „państwem członkowskim przyjmującym”).

20. W ramach pierwszego pytania prejudycjalnego lit. b) sąd odsyłający zapytuje, czy, w przypadku negatywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze lit. a), władze danego państwa członkowskiego, rozpatrując wniosek dotyczący wjazdu i pobytu złożony przez obywatelkę państwa trzeciego, powinny przed weryfikacją, czy spełnia ona przesłanki wjazdu i pobytu określone w przepisach krajowych, ocenić, czy jako członek rodziny obywatela tego państwa, który skorzystał ze swobody przepływu pracowników, nabywa ona na mocy porządku wspólnotowego prawo do wjazdu i pobytu w tym państwie.

21. Drugim pytaniem prejudycjalnym Trybunał został wezwany do wyjaśnienia, czy dla udzielenia odpowiedzi na dwa poprzedzające pytania istotna jest okoliczność, że obywatelka państwa trzeciego przed pobytem w przyjmującym państwie członkowskim nie korzystała w danym państwie członkowskim z prawa pobytu na podstawie przepisów krajowych.

22. Zakres powyższych pytań nie wynika zbyt jasno z ich dosłownego brzmienia. To wyjaśnia niezmierne rozbieżności sposobów, w jakie Komisja i rządy, które przedstawiły Trybunałowi uwagi na piśmie ( 10 ), zrozumiały te pytania, odpowiedziały na nie i uzasadniły swe stanowiska. Dla lepszego zrozumienia ich zakresu należy podkreślić, że jak wynika z uzasadnienia postanowienia odsyłającego ( 11 ), pytania te zostały sformułowane przez sąd odsyłający po to, aby mógł on wyrobić sobie stanowisko w kwestii twierdzenia wywodzonego z wyroku wydanego przez Trybunał w sprawie Akrich ( 12 ), powołanego przez pozwanego ministra na swą obronę.

23. Podkreślając, że z powyższego wyroku wynika, iż obywatel państwa trzeciego, pozostający w związku małżeńskim z obywatelem Unii Europejskiej, musi przebywać legalnie w jednym z państw członkowskich, aby móc się powołać jako członek rodziny na prawo wjazdu i pobytu w innym państwie członkowskim ( 13 ), sąd odsyłający stwierdza, że zdaniem pozwanego ministra, ponieważ panna Eind przed wjazdem do Zjednoczonego Królestwa nie przebywała legalnie w Niderlandach, a zatem nie mogła ona nabyć żadnego prawa pobytu w Zjednoczonym Królestwie na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 ( 14 ).

24. Rzeczony sąd precyzuje, że „według tej tezy dorozumiewa się, że sam minister nie jest związany decyzją [władz brytyjskich], zgodnie z którą cudzoziemkę należy uznać za członka rodziny obywatela wspólnotowego, albowiem przed pobytem w Zjednoczonym Królestwie nie korzystała ona w Niderlandach z prawa pobytu na podstawie prawa krajowego, przez co nie ma mowy o pobycie legalnym w rozumieniu wyroku w sprawie Akrich” ( 15 ).

25. Zdaniem sądu odsyłającego, teza pozwanego ministra podnosi zatem „kwestię znaczenia, jakie należy przyznać okoliczności, że w Zjednoczonym Królestwie została wydana [pannie Eind] karta pobytu w rozumieniu art. 10 rozporządzenia 1612/68” ( 16 ) i ostatecznie pociąga za sobą założenie, że prawo wspólnotowe nie stoi na przeszkodzie temu, aby dane państwo członkowskie samodzielnie oceniało, czy członek rodziny jego obywatela, który skorzystał ze swobody przepływu pracowników — który to członek rodziny korzystał z pobytu w przyjmującym państwie członkowskim na podstawie prawa wspólnotowego — może wywieść z prawa wspólnotowego prawo wjazdu i pobytu również w tym pierwszym państwie członkowskim ( 17 ).

26. W istocie rzeczy, wobec zakwestionowania przez pozwanego ministra ważności — z punktu widzenia prawa wspólnotowego — karty pobytu wydanej pannie Eind w Zjednoczonym Królestwie, ze względu na podstawę prawną jej wydania, jaką stanowił art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, w ramach pytań prejudycjalnych pierwszego i drugiego sąd odsyłający pragnie się dowiedzieć, czy wydanie i nieupłynięcie terminu ważności tej karty, same w sobie zobowiązują władze niderlandzkie do zezwolenia na wjazd i pobyt panny Eind na terytorium Niderlandów po powrocie jej ojca do ojczyzny, i to również w przypadku, gdyby uznać, że w świetle okoliczności przywołanej w pytaniu drugim i w wyroku w sprawie Akrich, rzeczona karta pobytu została wydana w braku przesłanek stosowania powyższego art. 10.

27. W tej kwestii należy od razu stwierdzić, że istnieją wątpliwości co do prawdziwości założenia, z jakiego wychodzi sąd odsyłający zadając rozpatrywane pytania prejudycjalne, a mianowicie, że karta pobytu wydana pannie Eind przez władze brytyjskie została wydana na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68.

28. W uwagach na piśmie rząd brytyjski stwierdził, że panna Eind otrzymała w Zjednoczonym Królestwie kartę pobytu nie na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, lecz na podstawie prawa brytyjskiego, a konkretnie na podstawie Immigration (European Economic Area) Regulations 2000/2326 [rozporządzenia 2000/2326 dotyczącego imigracji (Europejski Obszar Gospodarczy)], jako członek rodziny osoby, która spełnia przesłanki pobytu w Zjednoczonym Królestwie. W tych samych uwagach na piśmie, a także podczas rozprawy rząd ten wyjaśnił, że uznanie prawa pobytu w Zjednoczonym Królestwie pannie Eind zostało dokonane na podstawie przepisów krajowych, które nie są wyrazem obowiązku wynikającego z prawa wspólnotowego, lecz wyrazem uznaniowej decyzji ustawodawcy krajowego ( 18 ). Podczas rozprawy przedstawiciel rządu brytyjskiego stwierdził, że pismo z dnia 4 czerwca 2001 r., przesłane pannie Eind przez władze brytyjskie, nie zawiera żadnego wyraźnego odniesienia do rozporządzenia nr 1612/68, lecz raczej odniesienie do właściwych przepisów krajowych.

29. Gdyby tezy te, pozostające w sprzeczności z treścią postanowienia odsyłającego, zostały potwierdzone, pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne stałoby się bezprzedmiotowe. Do sądu odsyłającego jednak należy dokonanie bardziej szczegółowych ustaleń odnośnie do kwestii podstawy prawnej, na której władze brytyjskie wydały pannie Eind kartę pobytu.

30. Dla potrzeb niniejszego postępowania prejudycjalnego można jedynie przyjąć za pewnik założenie, z którego wyszedł sąd odsyłający, a mianowicie, że owa karta pobytu została wydana na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68.

31. Czy jednak tak wydana karta zobowiązywała władze niderlandzkie do zezwolenia pannie Eind na wjazd i pobyt na terytorium Niderlandów czy też nie?

32. Moim zdaniem jedyną możliwą odpowiedzią na to pytanie jest odpowiedź przecząca.

33. To nie bowiem samo w sobie istnienie nadal ważnej karty pobytu, wydanej przez przyjmujące państwo członkowskie obywatelowi państwa trzeciego będącemu członkiem rodziny pracownika wspólnotowego, który się tam przeniósł, gwarantuje temu obywatelowi po powrocie rzeczonego pracownika do państwa członkowskiego, którego jest on obywatelem, prawo do wjazdu i pobytu z tym ostatnim w owym państwie.

34. Innymi słowy, po powrocie pracownika wspólnotowego do państwa, którego jest on obywatelem, władze tego państwa nie mają obowiązku przyznawania karty pobytu obywatelowi państwa trzeciego, będącemu członkiem rodziny tego pracownika, z tego tylko powodu, że w państwie przyjmującym, z którego wspólnie przyjeżdżają, obywatel państwa trzeciego otrzymał kartę pobytu na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, przy czym termin ważności tej karty jeszcze nie upłynął.

35. Zakres obowiązywania karty pobytu wydanej na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 ewidentnie ogranicza się do terytorium państwa członkowskiego, które ją wydało. Rzeczony przepis przewiduje prawo niektórych członków rodziny do „osiedlenia się w innym państwie członkowskim wraz z pracownikiem, który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego”. Prawo to wyprowadza się na mocy stosunku pokrewieństwa z prawa pracownika wspólnotowego do przemieszczania się z jednego państwa członkowskiego do drugiego celem „podjęcia działalności jako pracownik najemny” i „prowadzenia tej działalności na terytorium innego państwa członkowskiego zgodnie z przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi dotyczącymi zatrudnienia obywateli tego państwa” (art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 1612/68) ( 19 ). Terytorialny charakter karty pobytu wydanej dla celów łączenia rodzin odzwierciedla zatem terytorialny charakter karty pobytu wydanej dla celów podjęcia działalności jako pracownik najemny ( 20 ).

36. Karta pobytu wydana przez państwo członkowskie jest zatem ważna jedynie na jego terytorium, nie zaś na terytorium całej Wspólnoty.

37. Ponadto, jak wyjaśnił już w przeszłości Trybunał, wydania dokumentu pobytowego obywatelowi państwa trzeciego będącemu małżonkiem obywatela państwa członkowskiego nie należy uważać za akt konstytutywny, lecz za akt, którym państwo członkowskie stwierdza indywidualną sytuację obywatela państwa trzeciego w świetle przepisów prawa wspólnotowego ( 21 ). Dodałbym jeszcze, że mówiąc dokładniej, stwierdzenie to dotyczy indywidualnej sytuacji tej osoby wobec przepisów prawa wspólnotowego w odniesieniu do pobytu w państwie członkowskim, które dokonuje owego stwierdzenia.

38. Wydaje mi się zatem jasne, że po powrocie pracownika z państwa przyjmującego państwo członkowskie, którego jest on obywatelem, nie jest zobowiązane do przyznania członkowi rodziny tego pracownika, który jest obywatelem państwa trzeciego, prawa do wjazdu i pobytu na własnym terytorium z tego tylko powodu, że państwo przyjmujące wydało temu członkowi rodziny kartę pobytu w trybie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 ( 22 ). Jednocześnie żadna norma ani zasada prawa wspólnotowego nie zobowiązują do tego, aby od chwili przyznania przez jedno z państw członkowskich w trybie tego przepisu prawa do łączenia rodzin na jego terytorium, przysługującego pracownikowi będącemu obywatelem innego państwa członkowskiego i członkowi jego rodziny będącemu obywatelem państwa trzeciego, to samo prawo musi następnie zostać przyznane bez względu na konkretne okoliczności, lecz jednie z powodu tego pierwszego przyznania, przez jakiekolwiek inne państwo członkowskie, w którym te dwie osoby mają zamiar się osiedlić.

39. Władze państwa członkowskiego, którego obywatelem jest pracownik, są właśnie uprawnione — a nawet zobowiązane — do niezależnego ocenienia, czy członek rodziny pracownika ma prawo wjazdu i pobytu na terytorium tego państwa po powrocie pracownika na jego terytorium, na podstawie wspólnotowego porządku prawnego, w tym w szczególności art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 ( 23 ).

40. Bezpośrednie stosowanie tego rozporządzenia i zasada prymatu prawa wspólnotowego nad prawem krajowym oznaczają moim zdaniem, że ocena taka musi nieodzownie poprzedzać weryfikację spełnienia przesłanek, od których poza zakresem obowiązywania prawa wspólnotowego prawo krajowe uzależnia uznanie prawa wjazdu i pobytu na terytorium danego państwa. Uważam, że w ten sposób udzieliłem odpowiedzi na pytanie pierwsze lit. b) zadane przez sąd odsyłający na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze lit. a).

41. Przywołana w pytaniu drugim okoliczność, że obywatel państwa trzeciego, członek rodziny pracownika, przed pobytem w państwie przyjmującym nie korzystał z prawa pobytu na podstawie prawa krajowego państwa członkowskiego, którego obywatelstwo posiada pracownik, ewidentnie nie może prowadzić do odmiennego wniosku niż ten, do jakiego doszedłem powyżej w pkt 38–40. Okoliczność ta mogłaby ewentualnie nabrać znaczenia jako czynnik uniemożliwiający uznanie wiążącego charakteru karty pobytu, w rozumieniu zakładanym w pytaniu pierwszym lit a), wydanej członkowi rodziny pracownika przez państwo przyjmujące w trybie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68. Jednakże wykluczyłem już tę możliwość w sposób ogólny, a zatem abstrahując nawet od rzeczonej okoliczności, jakoby tak wydana karta pobytu sama przez się zobowiązywała państwo członkowskie, którego obywatelem jest pracownik, do przyznania, po jego powrocie z państwa przyjmującego, temu członkowi rodziny, obywatelowi państwa trzeciego, prawa wjazdu i pobytu na jego własnym terytorium. Dlatego dla celów udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze lit. a) i pierwsze lit. b) bez znaczenia pozostaje fakt, że obywatel państwa trzeciego, członek rodziny pracownika, przed pobytem w przyjmującym państwie członkowskim nie korzystał z prawa pobytu na podstawie przepisów krajowych w państwie członkowskim, którego obywatelem jest pracownik.

42. Charakter tej okoliczności oraz uwagi, które w postanowieniu odsyłającym poprzedzają sformułowanie pytań pierwszego i drugiego, w tym w szczególności odniesienia do wyroku w sprawie Akrich, rodzą jednak potrzebę dokonania kilku dalszych uwag celem rozwiania wątpliwości, które poza tym, co wynika z dosłownego brzmienia pytań prejudycjalnych, może żywić sąd odsyłający w kwestii istotności i stosowania zasad wynikających z tego wyroku.

43. W wyroku w sprawie Akrich ( 24 ), stwierdziwszy, że „rozporządzenie nr 1612/68 dotyczy jedynie swobodnego przepływu w obrębie Wspólnoty” i że „[m]ilczy [ono] natomiast na temat istnienia praw obywatela państwa trzeciego, małżonka obywatela Unii, w zakresie wjazdu na terytorium Wspólnoty”, Trybunał uznał, że „[a]by móc — w sytuacji takiej, jak ta w niniejszej sprawie głównej — korzystać z praw przewidzianych w art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, obywatel państwa trzeciego, będący małżonkiem obywatela Unii, musi przebywać legalnie w państwie członkowskim w chwili przemieszczania się do innego państwa członkowskiego, do którego przeniósł lub przenosi się obywatel Unii”.

44. Ponieważ panna Eind przeniosła się do Zjednoczonego Królestwa bezpośrednio z państwa trzeciego, którego jest obywatelką, nie zaś z innego państwa członkowskiego Wspólnoty, można by w pierwszej chwili sądzić na podstawie wyroku w sprawie Akrich, że władze brytyjskie nie powinny były wydać jej karty pobytu w trybie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 ( 25 ).

45. Z takiego punktu widzenia pytanie pierwsze lit. a) dotyczące wiążącego dla władz niderlandzkich charakteru przedmiotowej karty pobytu można by także zrozumieć jako zmierzające do ustalenia, czy wobec istnienia takiej karty władze niderlandzkie są zmuszone do uznania, że w chwili złożenia wniosku o wydanie jej zezwolenia na pobyt w Niderlandach panna Eind spełniała przesłankę uprzedniego legalnego pobytu w jednym z państw członkowskich Wspólnoty, o której mowa w wyroku w sprawie Akrich czy też mimo istnienia tej karty są one jednak uprawnione do uznania tej przesłanki za niespełnioną z tego względu, iż przed dołączeniem do ojca w Zjednoczonym Królestwie panna Eind nie korzystała z prawa pobytu na podstawie prawa krajowego ani w Niderlandach, ani w żadnym innym państwie członkowskim Wspólnoty, przez co nie spełnia przesłanek niezbędnych do otrzymania rzeczonej karty.

46. Tymczasem w niedawno wydanym wyroku w sprawie Jia ( 26 ) Trybunał wyjaśnił treść wyroku w sprawie Akrich, którego przynajmniej pozorną sprzeczność z innymi — tak wcześniejszymi, jak i późniejszymi wyrokami Trybunału — wykazał rzecznik generalny L.A. Geelhoed ( 27 ) przypominając, że Trybunał orzekł w nich, iż prawo wjazdu i pobytu na terytorium państw członkowskich obywateli państw trzecich pozostających w związku małżeńskim z obywatelami jednego z państw członkowskich wynika z samego stosunku rodzinnego ( 28 ). W wyroku w sprawie Jia Trybunał wykluczył, jakoby wspomniana przesłanka uprzedniego legalnego pobytu, o której mowa w wyroku w sprawie Akrich, miała zastosowanie ogólne ( 29 ). Wyjaśnił on bowiem, że „prawo wspólnotowe, w świetle ww. wyroku w sprawie Akrich, nie zobowiązuje państw członkowskich do uzależnienia przyznania prawa pobytu obywatelowi państwa trzeciego, będącemu członkiem rodziny obywatela wspólnotowego, który skorzystał ze swobody przepływu, od tego, czy członek rodziny przebywał wcześniej zgodnie z prawem na terytorium innego państwa członkowskiego” ( 30 ). Trybunał uznał zatem, że tak określona przesłanka była ściśle związana ze szczególnym stanem faktycznym mającym miejsce w sporze, który doprowadził do wydania wyroku w sprawie Akrich ( 31 ) i że nie można jej przekładać na przypadek, w którym „nie zarzuca się zainteresowanemu członkowi rodziny niezgodnego z prawem pobytu w państwie członkowskim ani usiłowania nagannego uchylania się od krajowych przepisów imigracyjnych” ( 32 ).

47. Powracając do sytuacji będącej przedmiotem niniejszego postępowania prejudycjalnego, w której sąd odsyłający nie zarzuca zainteresowanym żadnych zachowań stanowiących nadużycie prawa, należy stwierdzić, że skoro panna Eind nie przebywała nielegalnie w żadnym z państw członkowskich przed dołączeniem do ojca w Zjednoczonym Królestwie, a zatem zasady wypływające z wyroku w sprawie Akrich nie zabraniały władzom brytyjskim wydania jej karty pobytu na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 ( 33 ).

48. Podobnie, ponieważ panna Eind, przed wjazdem z ojcem do Niderlandów, przebywała w Zjednoczonym Królestwie na podstawie karty pobytu ważnie wydanej przez władze brytyjskie, przez co nie przebywała nielegalnie w państwie członkowskim, powyższe zasady nie zabraniały władzom niderlandzkim przyznania jej prawa wjazdu na terytorium Niderlandów i pobytu w Niderlandach na mocy przepisów prawa wspólnotowego ( 34 ).

49. Tym bardziej zatem fakt, że przed pobytem w Zjednoczonym Królestwie panna Eind nie korzystała z prawa pobytu w Niderlandach — ani na podstawie prawa wspólnotowego, ani na podstawie prawa krajowego — nie może stanowić skutecznej przyczyny do odmowy wydania jej w Niderlandach karty pobytu na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 bądź też ewentualnie na podstawie innych właściwych przepisów prawa wspólnotowego.

50. Dlatego proponuję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi na przedłożone przez sąd odsyłający pytania prejudycjalne pierwsze i drugie: „1) a) Okoliczność, iż obywatel państwa trzeciego został uznany przez przyjmujące państwo członkowskie za członka rodziny pracownika w rozumieniu art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, wskutek czego otrzymał od tego państwa kartę pobytu na podstawie tego przepisu, nie zobowiązuje sama przez się państwa członkowskiego, którego obywatelstwo posiada pracownik, do przyznania wspomnianemu obywatelowi państwa trzeciego prawa wjazdu i pobytu na swoim terytorium po powrocie tego pracownika do ojczyzny, nawet jeśli nie upłynął jeszcze termin ważności tej karty. b) Państwo członkowskie, którego obywatelem jest pracownik, ma obowiązek ocenić, czy obywatel państwa trzeciego, członek rodziny pracownika, ma w chwili powrotu tego ostatniego do ojczyzny prawo wjazdu i pobytu na terytorium tego państwa na podstawie przepisów prawa wspólnotowego przed zbadaniem, czy można uznać, że obywatel ten ma takie prawo na podstawie przepisów prawa krajowego poza zakresem stosowania przepisów wspólnotowych czy też nie. 2) Dla udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze lit. a) i pierwsze lit. b) bez znaczenia pozostaje okoliczność, że przed pobytem w państwie przyjmującym taki obywatel państwa trzeciego nie korzystał na podstawie prawa krajowego z prawa pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelem jest pracownik. Okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie wydaniu obywatelowi państwa trzeciego przez to ostatnie państwo karty pobytu na postawie prawa wspólnotowego”.

B — W przedmiocie pytań prejudycjalnych trzeciego i czwartego

1. Uwagi wstępne

51. Kwestie podniesione przez sąd odsyłający w ramach pytań prejudycjalnych trzeciego i czwartego zostały podniesione na wypadek uznania — co osobiście właśnie sugeruję — że władze państwa członkowskiego, którego obywatelem jest pracownik, są uprawnione do zbadania, czy obywatel państwa trzeciego, członek rodziny tego pracownika, ma po powrocie tego ostatniego do ojczyzny prawo pobytu na terytorium tego państwa na podstawie wspólnotowego porządku prawnego. Kwestie te mają na celu zweryfikowanie, czy osoba, która znajduje się w sytuacji panny Eind, spełnia przesłanki do uznania, że ma ona takie prawo.

52. W ramach pytania trzeciego lit. a) sąd odsyłający pragnie się w istocie dowiedzieć, czy prawo to powinno zostać uznane — a jeśli tak to do kiedy — w przypadku gdy można stwierdzić, że pracownik powrócił do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, w celu poszukiwania zatrudnienia.

53. W pytaniu trzecim lit. b) sąd odsyłający pragnie ustalić, czy na podstawie art. 1 dyrektywy 90/364 i mimo iż pracownik pobiera świadczenie pomocy społecznej w danym państwie członkowskim ze względu na obywatelstwo, omawiane prawo może nadal istnieć również wtedy, gdy pracownikowi nie udało się znaleźć pracy po powrocie do ojczyzny i nie może już dłużej być uznawany za poszukującego zatrudnienia.

54. Pytanie czwarte skłania do zastanowienia, czy dla celów uznania rzeczonego prawa może mieć znaczenie fakt, że chodzi o członka rodziny obywatela Unii, który skorzystał z prawa do przemieszczania się i pobytu na mocy art. 18 WE i że powraca do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem.

55. Zanim przejdę do meritum opisanych pytań pragnę zauważyć, że prawo pobytu przyznane przez wspólnotowy porządek prawny członkom rodziny osoby, która korzysta ze swobody przepływu osób, ma na celu zniesienie przeszkody, jaką stanowiłaby dla korzystania z tej swobody przez ową osobę niemożność pojechania z nią do przyjmującego państwa członkowskiego lub dołączenia do niej w tym państwie członków jej rodziny, z wynikającą stąd szkodą dla życia rodzinnego. W ujęciu pozytywnym prawo to ma na celu umożliwienie takiej osobie lepszego zintegrowania się w przyjmującym państwie członkowskim, wspierając w ten sposób korzystanie z owej swobody.

56. W tym też znaczeniu motyw piąty rozporządzenia nr 1612/68 stwierdza, że „prawo swobodnego przepływu pracowników, wykonywane w obiektywnych warunkach wolności i godności, wymaga […] wyeliminowania wszelkich utrudnień mobilności pracowników, w szczególności w odniesieniu do prawa pracownika do połączenia z rodziną oraz warunków integracji rodziny w środowisku kraju przyjmującego” ( 35 ). Sam Trybunał miał już okazję stwierdzić, że „cel rozporządzenia nr 1612/68, a mianowicie swobodny przepływ pracowników, wymaga optymalnych warunków integracji rodziny pracownika wspólnotowego w środowisku przyjmującego państwa członkowskiego dla zagwarantowania jej w poszanowaniu wolności i godności” ( 36 ). Jednocześnie motyw piąty dyrektywy 90/364 stanowi, że „prawo [pobytu] może być rzeczywiście wykonywane jedynie wtedy, gdy przysługuje także członkom rodziny”.

57. Prawo do łączenia rodzin gwarantowane przez prawo wspólnotowe w ramach stosowania norm traktatu WE dotyczących swobodnego przepływu osób w obrębie Wspólnoty ma zatem na celu skuteczne zagwarantowanie korzystania z tej swobody ( 37 ) i zakłada, że mamy do czynienia z sytuacją, w której można stwierdzić, iż skorzystano z tej swobody.

2. W przedmiocie pytania trzeciego lit. a): prawo pobytu członka rodziny na podstawie norm dotyczących swobodnego przepływu pracowników.

58. Odwołując się do powrotu do ojczyzny „pracownika” oraz do poszukiwania przez niego „zatrudnienia”, pytanie trzecie lit. a) dotyczy możliwości uznania przysługiwania obywatelowi państwa trzeciego, członkowi rodziny pracownika powracającego do państwa pochodzenia, prawa pobytu na terytorium tego państwa (zwanego dalej również „prawem do łączenia rodzin”) na podstawie przepisów wspólnotowych dotyczących swobodnego przepływu pracowników.

59. Jednym z tych przepisów jest art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, który ustanawia i reguluje prawo do łączenia rodzin. Dlatego należy przede wszystkim zastanowić się, czy w niniejszym przypadku zostały spełnione przesłanki stosowania tego przepisu, skoro bezsprzeczne jest to, że R.R.L. Eind nie powrócił do Niderlandów w celu przyjęcia konkretnej oferty pracy i nie wykonywał żadnej działalności zawodowej w tym państwie w okresie od dnia powrotu (17 października 2001 r.) do dnia wydania decyzji oddalającej zażalenie wniesione przez jego córkę na odmowę wydania jej wnioskowanej karty pobytu (5 lipca 2002 r.), jednakże można uznać — jak zakłada postanowienie odsyłające — że „powrócił on do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, w celu poszukiwania tam zatrudnienia” ( 38 ).

a) Przesłanki stosowania art. 10 rozporządzenia nr 1612/68

60. Jak słusznie zauważyła Komisja w ramach swych uwag na piśmie, istnienie prawa do łączenia rodzin w rozumieniu art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 zakłada istnienie nie tylko bliskiego związku pokrewieństwa z obywatelem Wspólnoty, ale również tego, aby rzeczony obywatel mógł zostać uznany za pracownika najemnego w rozumieniu art. 39 WE i art. 1 tego rozporządzenia.

61. Dlatego aby uznać, że pannie Eind przysługuje na podstawie art. 10 rozporządzenia 1612/68 prawo pobytu w Niderlandach z ojcem po jego powrocie ze Zjednoczonego Królestwa, niezbędne jest uznanie R.R.L. Einda za pracownika najemnego w rozumieniu art. 39 WE i art. 1 tego rozporządzenia po jego powrocie do ojczyzny, mającego prawo do pobytu w Niderlandach na tej podstawie.

62. Należy przede wszystkim zastanowić się, czy przypisaniu R.R.L. Eindowi tej kwalifikacji stoi na przeszkodzie okoliczność, że jest on obywatelem Niderlandów. Powstaje zatem kwestia możliwości stosowania powyższych przepisów w przypadku pracownika, który powraca z zamiarem pobytu do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem.

63. Istotnie zgodnie z brzmieniem art. 1 rozporządzenia 1612/68, przepis ten dotyczy prawa każdego obywatela jednego z państw członkowskich do podjęcia pracy w charakterze pracownika najemnego i świadczenia jej „na terytorium innego państwa członkowskiego” ( 39 ) (które to prawo wiąże się oczywiście z prawem pobytu w tym państwie) co mogłoby prowadzić do wniosku, że przepis ten nie przyznaje analogicznego prawa w odniesieniu do terytorium państwa członkowskiego, którego obywatelem jest zainteresowany.

64. Podobnie dosłowne brzmienie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 mogłoby prowadzić do wniosku, że przepis ten przyznaje określonym członkom rodziny pracownika prawo pobytu w państwie członkowskim innym niż to, którego obywatelstwo posiada ów pracownik.

65. Patrząc następnie z innego punktu widzenia, to samo dosłowne brzmienie art. 1 i 10 rzeczonego rozporządzenia mogłoby nasuwać na myśl, że prawo pobytu w jednym z państw członkowskich, które regulują te przepisy, przysługuje zainteresowanemu i członkom jego rodziny pod warunkiem, że jest on „zatrudniony” w tym państwie.

66. Jednakże analiza orzecznictwa Trybunału dowodzi, że zakres stosowania tych przepisów znacznie wychodzi poza to, co mogłoby sugerować ich dosłowne brzmienie.

i) Czy na przepisy art. 1 i 10 rozporządzenia nr 1612/68 można się powołać celem uznania prawa pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelem jest zainteresowany?

67. Moim zdaniem, jeśli zainteresowany jest „pracownikiem” w rozumieniu rozporządzenia nr 1612/68, może powołać się on na przepisy tego rozporządzenia również wobec państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, celem zagwarantowania sobie i swoim bliskim prawa pobytu w tym państwie na warunkach co najmniej równoważnych z tymi, jakie prawo wspólnotowe gwarantuje mu na terytorium innego państwa członkowskiego ( 40 ).

68. Po pierwsze, żadne z postanowień art. 39 WE — w świetle których należy interpretować przepisy rozporządzenia nr 1612/68, przyjęte w myśl art. 49 traktatu EWG (obecnie art. 40 WE) dla doprecyzowania tych postanowień ( 41 ) — nie ogranicza zakresu obowiązywania swobody przepływu pracowników do terytorium państwa członkowskiego, którego obywatelem pracownik nie jest ( 42 ).

69. Po drugie, w oparciu o orzecznictwo Trybunału, o ile normy traktatu dotyczące swobodnego przepływu osób i akty wykonawcze do tych norm nie mogą być stosowane do działalności, które nie mają żadnego związku z którąkolwiek z sytuacji objętych prawem wspólnotowym i których wszystkie elementy zawierają się w obrębie jednego tylko państwa członkowskiego, o tyle rzeczone normy znajdują zastosowanie do każdego obywatela Wspólnoty bez względu na miejsce jego pochodzenia i obywatelstwo, który skorzystał z prawa do swobodnego przepływu pracowników i który wykonywał działalność zawodową w innym państwie członkowskim. Dlatego też Trybunał orzekł, że na art. 39 WE i art. 7 rozporządzenia nr 1612/68 ( 43 ) może powołać się pracownik również wobec państwa członkowskiego, którego jest on obywatelem, jeśli przebywał i wykonywał pracę najemną w innym państwie członkowskim ( 44 ).

70. W szczególności, mimo iż co do zasady obywatel państwa członkowskiego wjeżdża i przebywa na terytorium tego państwa członkowskiego na mocy praw wynikających z jego obywatelstwa, nie zaś praw przyznanych mu na mocy prawa wspólnotowego, wszak nie zmienia to faktu, że w przypadku gdy rzeczony obywatel przeniósł się na terytorium innego państwa członkowskiego celem świadczenia tam pracy najemnej w rozumieniu art. 39 WE, a następnie celem osiedlenia się i wykonywania pracy najemnej lub działalności zawodowej na własny rachunek wraca na terytorium państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, jego prawo wjazdu i pobytu w tym państwie są mu gwarantowane również na mocy odpowiednio art. 39 i 43 WE. Jak stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie Singh, „obywatel państwa członkowskiego mógłby zostać zniechęcony do opuszczenia swego państwa pochodzenia w celu świadczenia pracy najemnej lub wykonywania działalności na własny rachunek, w rozumieniu traktatu EWG, na terytorium innego państwa członkowskiego, gdyby po powrocie do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem, celem świadczenia pracy najemnej lub wykonywania działalności na własny rachunek nie mógł korzystać z ułatwień w zakresie wjazdu i pobytu co najmniej równoważnych z tymi, na jakie może liczyć na mocy traktatu EWG lub prawa wtórnego na terytorium innego państwa członkowskiego” ( 45 ).

71. Stwierdzenia te doprowadziły Trybunał w wyroku w sprawie Singh między innymi do wniosku, że małżonek obywatela Wspólnoty, który skorzystał z praw przemieszczania się i osiedlania przysługujących mu na mocy art. 48 i 52 traktatu EWG (obecnie po zmianie art. 39 i 43 WE) „musi w chwili powrotu jego współmałżonka do własnego państwa pochodzenia, posiadać co najmniej takie same prawa wjazdu i pobytu, które przysługiwałyby mu na mocy prawa wspólnotowego, gdyby jego współmałżonek postanowił wjechać do innego państwa członkowskiego i tam przebywać” ( 46 ).

72. Dlatego fakt, że R.R.L. Eind jest obywatelem Niderlandów i może powołać się na prawo pobytu w tym państwie na podstawie prawa krajowego nie czyni sam przez się z jego powrotu do ojczyzny sytuacji czysto wewnętrznej, która jako taka nie jest objęta stosowaniem przepisów prawa wspólnotowego. Należy natomiast zbadać dla celów ewentualnego stosowania art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, czy taki powrót do ojczyzny również stanowi przejaw korzystania ze swobody przepływu pracowników gwarantowanej w art. 39 WE i w rzeczonym rozporządzeniu czy też nie.

ii) Czy na art. 1 i 10 rozporządzenia nr 1612/68 może się powołać także zainteresowany, który nie jest zatrudniony w państwie członkowskim, w którym dochodzi prawa pobytu?

73. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału, pojęcie „pracownik” w rozumieniu art. 39 WE i rozporządzenia nr 1612/68 ma znaczenie wspólnotowe i nie wolno go interpretować w sposób zawężający. Za „pracownika” należy uznać każdego, kto wykonuje konkretną i rzeczywistą działalność, z wyłączeniem działalności, której zakres jest na tyle ograniczony, że jest ona całkowicie marginalna i dodatkowa. Cechą charakteryzującą stosunek pracy jest zgodnie z tym orzecznictwem fakt, że dana osoba wykonuje przez pewien okres na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem świadczenia, w zamian za które otrzymuje wynagrodzenie ( 47 ).

74. Nadto rzeczone pojęcie obejmuje nie tylko osobę, która przeprowadza się do innego państwa członkowskiego w celu przyjęcia konkretnej oferty pracy, ale również osobę, która czyni to w celu poszukiwania tam zatrudnienia ( 48 ).

75. Jak słusznie przypomina sam sąd odsyłający ( 49 ), w wyroku w sprawie Antonissen Trybunał uznał, że „art. 48 ust. 3 [traktatu WE, (obecnie art. 39 ust. 3 WE)] powinien być interpretowany w ten sposób, że ustanawia on otwarty katalog praw, z których korzystają obywatele państw członkowskich w ramach swobody przepływu pracowników” i że „swoboda ta oznacza zarówno prawo obywateli państwa członkowskiego do swobodnego przemieszczania się na terytorium innych państw członkowskich, jak i prawo do osiedlenia się w celu poszukiwania tam pracy”. Trybunał podkreślił, że „taka wykładnia traktatu pokrywa się zresztą z wykładnią dokonaną przez prawodawcę wspólnotowego, o czym świadczą przepisy przyjęte celem wykonania zasady swobody przepływu, w tym w szczególności art. 1 i 5 rozporządzenia [nr 1612/68], które przyznają obywatelom Wspólnoty prawo przeprowadzenia się w celu poszukiwania zatrudnienia do innego państwa członkowskiego, a co za tym idzie, prawo ustanowienia tam miejsca swego zamieszkania” ( 50 ).

76. O ile zatem obywatel Wspólnoty może powołać się na art. 39 WE i art. 1 rozporządzenia nr 1612/68 przy dochodzeniu swego prawa do przeniesienia się i pobytu w innym państwie członkowskim — choćby nawet w tym, którego jest obywatelem — w celu poszukiwania tam zatrudnienia, o tyle należy zbadać, czy członkowie jego rodziny należący do kategorii wymienionych w art. 10 tego rozporządzenia mogą powołać się na ten przepis przy dochodzeniu prawa pobytu wraz z nim w przyjmującym państwie członkowskim.

77. Przecząco wypowiedział się w tej kwestii rząd duński w swych uwagach na piśmie. Rzeczony rząd uważa, że obywatel Wspólnoty, który przeprowadza się do innego państwa członkowskiego lub powraca do własnego państwa pochodzenia w celu znalezienia tam pracy, owszem korzysta ze swobody przepływu pracowników, ale nie może powołać się w odniesieniu do członków swojej rodziny na art. 10 rozporządzenia nr 1612/68. Rząd ten stwierdza, że przepis ten został umieszczony w tytule II pierwszej części tego rozporządzenia i że — jak wyjaśnił jego zdaniem Trybunał w wyroku w sprawie Collins ( 51 ) — w ramach tego tytułu pojęcie „pracownik” oznacza jedynie osobę rzeczywiście zatrudnioną.

78. Prawdą jest, że w wyroku w sprawie Collins Trybunał orzekł, iż „pojęcie »pracownik« nie jest stosowane w rozporządzeniu nr 1612/68 sposób jednolity” i że „mimo iż w ramach tytułu II pierwszej części tego rozporządzenia pojęcie to dotyczy wyłącznie osoby, która weszła już na rynek pracy, w innych częściach tego samego rozporządzenia pojęcie »pracownik« powinno być pojmowane szerzej” ( 52 ). Jednakże omawiany tytuł II dotyczy „Zatrudnieni[a] […]”, stąd stosowanie odnośnych przepisów wydaje się sugerować, że „Dostęp do zatrudnienia”, będący przedmiotem regulacji w ramach tytułu I, już nastąpił ( 53 ).

79. Należy jednak moim zdaniem wyjaśnić w szczegółach i umieścić w odpowiednim kontekście omawiane orzeczenie Trybunału.

80. Z jednej strony, orzeczenie to wpisuje się w kontekst toku rozumowania, którego zasadniczym celem było wykluczenie, jakoby obywatel jednego z państw członkowskich, który przemieszcza się w celu poszukiwania zatrudnienia w innym państwie członkowskim, miał prawo do korzystania na podstawie art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 z tych samych przywilejów socjalnych i podatkowych, co pracownicy krajowi (w owej sprawie chodziło o zasiłek dla osób poszukujących zatrudnienia). Wyrok w sprawie Collins w żaden sposób nie dotyczy prawa członków rodziny do towarzyszenia obywatelowi Wspólnoty lub dołączenia do niego w przyjmującym państwie członkowskim, gdzie poszukuje on zatrudnienia.

81. Z drugiej strony, pragnę zauważyć, że art. 7 ust. 4 rozporządzenia nr 1612/68 również umieszczony w ramach tytułu II, wprowadza bezwzględną nieważność wszelkich postanowień porozumień zbiorowych lub indywidualnych, lub innych zbiorowych regulacji, dotyczących między innymi „dostępu do zatrudnienia” w zakresie, w jakim określają lub uprawniają one do stosowania warunków dyskryminujących pracowników, którzy są obywatelami innych państw członkowskich. To dowodzi, że w rzeczywistości dziedzina dostępu do zatrudnienia nie jest całkowicie obca tytułowi II i że rozróżnienie kwestii będących przedmiotem uregulowania w ramach tytułu I i tytułu II nie jest aż tak sztywne jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

82. Trybunał orzekł już w przeszłości, że art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 powinien być czytany „przez pryzmat systematyki i celu tego rozporządzenia” ( 54 ). Rozporządzenie to wpisuje się zaś w kontekst szeregu aktów prawnych mających na celu ułatwienie osiągnięcia celów, o których mowa w art. 39 WE, a zatem musi umożliwiać między innymi pracownikowi swobodę przemieszczania się w obrębie terytorium innych państw członkowskich i pobytu tam w celu wykonywania działalności zawodowej lub poszukiwania zatrudnienia. Zdaniem Trybunału „z całokształtu jego przypisów wynika, że dla ułatwienia przemieszczania się członków rodziny pracowników Rada uwzględniła po pierwsze rolę, jaką z ludzkiego punktu widzenia odgrywa dla pracownika dołączenie do niego jego rodziny oraz z drugiej strony wagę, jaką pod każdym względem ma integracja pracownika i jego rodziny w przyjmującym państwie członkowskim bez różnic w traktowaniu w stosunku do obywateli danego państwa” ( 55 ). Trybunał zwrócił także uwagę, że mając na względzie kontekst i cele, jakie stawia sobie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, przepis ten nie może być interpretowany w sposób zawężający ( 56 ).

83. Bardziej ogólnie rzecz ujmując, Trybunał podkreślił, że z rozporządzeń i dyrektyw Rady dotyczących swobody przepływu pracowników najemnych i osób wykonujących działalność na własny rachunek w obrębie Wspólnoty wynika w szczególności, że prawodawca wspólnotowy uznał wagę zagwarantowania ochrony życia rodzinnego obywateli państw członkowskich celem usunięcia przeszkód w korzystaniu z podstawowych swobód ustanowionych przez traktat ( 57 ).

84. Należy przyznać, że dla członków rodziny osoby, która korzysta z prawa przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim w celu poszukiwania tam zatrudnienia, niemożność towarzyszenia ich bliskiemu lub dołączenia do niego na terytorium tego państwa stanowi ryzyko pozbawienia tego prawa skuteczności. Nie trudno wyobrazić sobie sytuacji, w której w braku uznania prawa członków rodziny do towarzyszenia zainteresowanemu lub dołączenia do niego w państwie przyjmującym, zainteresowany ten (dla przykładu obywatel, który samodzielnie wychowuje małoletnie dziecko) w rzeczywistości nie skorzysta ze swobody przepływu w celu poszukiwania zatrudnienia. Należy pamiętać, że pobyt w innym państwie członkowskim w celach związanych z poszukiwaniem zatrudnienia może w sposób uzasadniony znacznie się przeciągnąć (zob. w tej kwestii pkt 109–115 poniżej).

85. Należy również pamiętać o konieczności wzięcia pod uwagę, przy dokonywaniu wykładni przepisów rozporządzenia wspólnotowego, nakazów w zakresie przestrzegania ogólnych zasad prawa wspólnotowego, w tym w szczególności praw podstawowych ( 58 ). Nabiera szczególnego znaczenia w tym kontekście prawo do poszanowania życia rodzinnego, chronione zarówno na mocy art. 8 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w dniu 4 listopada 1950 r. w Rzymie (zwanej dalej „EKPC”), jak i w przypadku małoletnich dzieci, na podstawie konwencji o prawach dziecka przyjętej w Nowym Jorku w dniu 20 listopada 1989 r.

86. Z jednej strony, Trybunał orzekł już wprost, że prawo do poszanowania życia rodzinnego w rozumieniu art. 8 EKPC stanowi część praw podstawowych, które zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, potwierdzonym zresztą w preambule jednolitego aktu europejskiego i w art. 6 ust. 2 traktatu UE, podlegają ochronie w ramach wspólnotowego porządku prawnego ( 59 ) i zauważył, że nawet jeśli EKPC nie gwarantuje jako prawa podstawowego prawa cudzoziemca do wjazdu i pobytu na terytorium określonego państwa, to wydalenie osoby z kraju, w którym żyją jego bliscy krewni, może stanowić ingerencję w prawo do poszanowania życia rodzinnego, które jest chronione na podstawie art. 8 ust. 1 EKPC ( 60 ).

87. Trybunał podkreślił również konieczność interpretowania rozporządzenia nr 1612/68 w świetle wymogu poszanowania życia rodzinnego, o którym mowa w art. 8 EKPC ( 61 ).

88. Z drugiej strony, Trybunał orzekł w wyroku w sprawie Parlament przeciwko Radzie, że konwencja o prawach dziecka jest wiążąca dla każdego państwa członkowskiego z osobna i jest jednym z wielu aktów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka, które bierze on pod uwagę przy stosowaniu zasad ogólnych prawa wspólnotowego ( 62 ). W tym zakresie Trybunał stwierdził, że konwencja ta „również uznaje zasadę poszanowania życia rodzinnego” i „[o]piera się […] na […] wyrażonym w motywie siódmym [przekonaniu], że w celu harmonijnego rozwoju osobowości dziecka powinno ono wyrastać w środowisku rodzinnym” ( 63 ).

89. Artykuł 9 ust. 1 tej konwencji przewiduje również, że państwa zapewnią, aby dziecko nie zostało oddzielone od swoich rodziców wbrew ich woli; zgodnie z art. 10 ust. 1, z obowiązku tego wynika, że wszystkie wnioski składane przez dziecko lub przez jego rodziców odnośnie do wjazdu lub opuszczenia państwa-strony w celu łączenia rodziny będą rozpatrywane przez państwa-strony w sposób przychylny, humanitarny i z dochowaniem należytej staranności ( 64 ).

90. Całość powyższych elementów interpretacyjnych prowadzi mnie do wniosku, że wbrew samemu sformułowaniu (w zakresie, w jakim odwołuje się on do członków rodziny „pracownik[a], który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego” ( 65 )) oraz wbrew jego umieszczeniu w ramach tytułu II pierwszej części rozporządzenia nr 1612/68, art. 10 tego rozporządzenia stanowi podstawę dla prawa do łączenia rodzin w przyjmującym państwie członkowskim nie tylko w przypadku obywatela Wspólnoty, który przeprowadza się tam w celu przyjęcia konkretnej oferty pracy, ale również w przypadku obywatela Wspólnoty, który się tam przeniósł w celu poszukiwania zatrudnienia.

91. Gdyby zaś dojść do wniosku, że nie jest możliwe stwierdzenie istnienia prawa do łączenia rodzin również w tym drugim przypadku dzięki rozszerzającej wykładni rzeczonego art. 10, jestem zdania, że jest to możliwe za pomocą stosowania tego przepisu per analogiam, skoro jego ratio legis jest całkowicie zgodne z rozszerzeniem na przypadek poszukiwania zatrudnienia dyspozycji tego przepisu przewidzianej w hipotezie zatrudnienia.

92. Jedynie na wszelki wypadek pomocniczo stwierdzę, że omawiane prawo można tak czy inaczej wywieść w oparciu o zasadę skuteczności z samych przepisów — tak art. 39 WE, jak i art. 1 rozporządzenia nr 1612/68 — które przyznają obywatelom Wspólnoty prawo przemieszczania się i pobytu w państwie członkowskim w celu poszukiwania zatrudnienia ( 66 ). Orzecznictwo Trybunału w dziedzinie swobodnego przepływu osób dostarcza analogicznych przykładów praw pobytu uznanych na rzecz członków rodziny w braku przepisu szczególnego, który stanowiłby ich podstawę, lecz na podstawie zasady skuteczności praw pobytu przyznanych ich małżonkom ( 67 ).

93. Z powyższych rozważań wynika, że na pierwszą część pytania trzeciego lit a) można z całą pewnością odpowiedzieć, iż obywatel państwa trzeciego, członek rodziny pracownika powracającego z przyjmującego państwa członkowskiego do państwa, którego jest obywatelem, w celu poszukiwania tam zatrudnienia, ma prawo pobytu na terytorium tego państwa.

94. Zanim przejdę do zbadania drugiej części pytania trzeciego lit. a), zmierzającej do określenia okresu, w którym przysługuje to prawo, wydaje mi się niezbędne wyjaśnienie niezwykle istotnej kwestii, która nie została wzięta pod uwagę przez sąd odsyłający przy formułowaniu pytań prejudycjalnych ( 68 ).

iii) Czy prawo do łączenia rodzin przewidziane w art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 przysługuje również w przypadku, gdy pracownik nie powraca do ojczyzny w celu wykonywania działalności zawodowej bądź poszukiwania zatrudnienia?

95. Jak co do istoty twierdzi Komisja, obywatel jednego z państw członkowskich, który skorzystał ze swobody przepływu pracowników, o której mowa w art. 39 WE i w art. 1 rozporządzenia nr 1612/68, aby wykonywać pracę najemną w innym państwie członkowskim, ma na podstawie tych przepisów prawo do powrotu i pobytu w pierwszym państwie nawet wtedy, gdy nie ma zamiaru wykonywania tam działalności zawodowej ani poszukiwania tam zatrudnienia ( 69 ).

96. Prawdą jest, że prawo obywatela państwa członkowskiego do powrotu wraz z małżonkiem do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem po zakończeniu wykonywania pracy najemnej na terytorium innego państwa członkowskiego zostało uznane przez Trybunał w ww. wyroku w sprawie Singh na mocy art. 52 traktatu EWG (obecnie art. 43 WE), a to ze względu na fakt, że rzeczony obywatel powracał, aby osiedlić się we własnym państwie i wykonywać tam działalność zawodową na własny rachunek.

97. To nie oznacza jednak, że wyrokiem tym Trybunał uzależnił istnienie w prawie wspólnotowym prawa do powrotu i pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelstwo się posiada, po zakończeniu wykonywania pracy najemnej lub działalności zawodowej na własny rachunek w innym państwie członkowskim, od wykonywania działalności zawodowej — czy to w formie pracy najemnej, czy na własny rachunek — po powrocie do pierwszego państwa.

98. Komisja słusznie przypomniała w swych uwagach na piśmie, że na podstawie orzecznictwa Trybunału, w ramach stosowania art. 39 WE i art. 1 rozporządzenia nr 1612/68, za pracownika uważa się osobę, która przez pewien czas wykonuje na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem świadczenia, w zamian za które otrzymuje wynagrodzenie i choć z chwilą ustania stosunku pracy zainteresowany traci co do zasady status pracownika, wszak kwalifikacja ta może wywoływać pewne skutki także po ustaniu stosunku pracy ( 70 ). Prawa, z których korzysta pracownik wspólnotowy i jego bliscy na podstawie rozporządzenia nr 1612/68, podobnie jak status pracownika migrującego, mogą w pewnych okolicznościach nadal istnieć także po ustaniu stosunku pracy ( 71 ).

99. Wśród praw tych znajduje się przeto również prawo pracownika migrującego do powrotu do państwa członkowskiego, którego jest on obywatelem i pobytu w tym państwie po ustaniu stosunku pracy w przyjmującym państwie członkowskim.

100. Prawdą jest, że prawo to jest ogólnie uznawane przez prawo krajowe, albowiem wiąże się ono ze statusem obywatela, także na mocy art. 3 ust. 2 protokołu nr 4 uzupełniającego EKPC, podpisanego w Strasburgu w dniu 16 września 1963 r., który stanowi, że „[n]ikt nie może być pozbawiony wjazdu na terytorium państwa, którego jest obywatelem”.

101. Należy jedna przyznać, że prawo to jest chronione także przez prawo wspólnotowe, albowiem jest ono niezbędne do zagwarantowania effet utile przepisów, które zapewniają swobodę przepływu pracowników. Oczywiste jest bowiem, że obywatel państwa członkowskiego mógłby zostać odwiedziony od opuszczenia swego kraju pochodzenia w celu wykonywania pracy najemnej na terytorium innego państwa członkowskiego, gdyby nie miał pewności, że pewnego dnia będzie mógł wrócić do państwa członkowskiego, którego jest obywatelem niezależnie od wykonywania działalności zawodowej czy też poszukiwania zatrudnienia w tym państwie.

102. Powrót pracownika wspólnotowego z przyjmującego państwa członkowskiego do jego państwa pochodzenia — także wtedy gdy jego celem nie jest poszukiwanie bądź wykonywanie pracy w tym państwie — stanowi zatem sytuację, która daleka od bycia całkowicie wewnętrzną, jest objęta regulacją i gwarancją prawa wspólnotowego, w tym w szczególności art. 39 WE i art. 1 rozporządzenia nr 1612/68.

103. W konsekwencji — i analogicznie do tego, co stwierdziłem powyżej w pkt 76–90 tej opinii — jeśli istnieje wymagany w art. 10 tego rozporządzenia związek pokrewieństwa, również członkowie rodziny takiego pracownika mają, moim zdaniem, na podstawie tego przepisu i abstrahując od tego, czy pracownik ponownie podejmuje pracę najemną bądź jej poszukuje w państwie, którego jest obywatelem, prawo pobytu na terytorium tego państwa, do którego powraca rzeczony pracownik po zakończeniu wykonywania pracy najemnej w państwie przyjmującym. Oczywiste jest w szczególności, że wspólnotowe prawo pracownika do powrotu do swego państwa pochodzenia nie byłoby skuteczne, gdyby mógł być on odwiedzony od korzystania z niego z powodu stawianych w tym państwie przeszkód w zakresie pobytu członków jego najbliższej rodziny.

104. Nie można też twierdzić przeciwnie do przyjętego przeze mnie stanowiska — co czynią wszakże rządy niderlandzki i duńskich w uwagach na piśmie — że perspektywa niemożności dalszego prowadzenia ewentualnie rozpoczętego w państwie pochodzenia wspólnego życia rodzinnego po powrocie do państwa pochodzenia nie mogłaby odwieść obywatela Wspólnoty od przeprowadzenia się do państwa przyjmującego celem wykonywania tam pracy najemnej. W szczególności rząd duński podkreślił fakt, że R.R.L. Eind nie mógł zostać odwiedziony od skorzystania ze swobody przeniesienia się do Zjednoczonego Królestwa przez okoliczność, że po powrocie do ojczyzny jego córka nie miałaby prawa pobytu z nim, albowiem panna Eind w chwili tego przeniesienia nie miała prawa pobytu w Niderlandach.

105. Uważam, że rzeczony efekt odstraszający wobec obywatela państwa członkowskiego, który pragnie przyjąć ofertę pracy w innym państwie członkowskim, tłumaczy zwykła perspektywa tego, że po powrocie do państwa swego pochodzenia nie mógłby on kontynuować wspólnego życia ( 72 ) z najbliższą rodziną, które mogłoby ewentualnie wziąć swój początek w państwie przyjmującym wskutek małżeństwa, urodzin, czy też — jak miało to miejsce w niniejszej sprawie — połączenia się rodziny.

106. Wyobraźmy sobie przypadek pracownika wspólnotowego, który przeprowadził się do innego państwa członkowskiego, aby tam wykonywać działalność zawodową, tam zawarł związek małżeński z mieszkającą tam legalnie osobą posiadającą obywatelstwo państwa trzeciego i ma z nią dziecko, któremu ani państwo pochodzenia pracownika, ani państwo przyjmujące nie przyznają obywatelstwa. Pracownik taki mógłby po powrocie do ojczyzny rzeczywiście stanąć w sytuacji, w której jego współmałżonek i dziecko jako obywatele państwa trzeciego nie mieliby prawa mu towarzyszyć, skoro w chwili podejmowania decyzji o przeprowadzeniu się do państwa przyjmującego nie wiązały go jeszcze wspomniane więzy, a zatem nie mógł zostać odwiedzony od przeniesienia się do tego państwa z powodu niemożności późniejszego połączenia z rodziną w państwie pochodzenia?

b) Wniosek w przedmiocie stosowania art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 w przypadku takim jak ten tu rozpatrywany

107. Dlatego też uważam, że w odpowiedzi na trzecie pytanie prejudycjalne lit. a) należy uznać, iż obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny obywatela państwa członkowskiego, który powraca do tego państwa po zakończeniu wykonywania pracy najemnej w innym państwie członkowskim, ma na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 prawo pobytu w tym pierwszym państwie wraz z członkiem swej rodziny bez względu na to, czy wykonuje on pracę lub jej poszukuje w tym państwie.

108. Prawo to — jak zauważyła Komisja — przysługuje uprawnionemu bez żadnych dodatkowych ograniczeń czasowych za wyjątkiem tych, które wynikają z przesłanek zawartych w lit. a) i b) rzeczonego art. 10. W przypadku zstępnego pracownika — jak ma to miejsce w niniejszej sprawie — prawo to przysługuje do ukończenia przez zstępnego 21 roku życia lub po osiągnięciu tego wieku dopóty, dopóki zstępny pozostaje na utrzymaniu pracownika.

c) Okres przysługiwania członkom rodziny osoby poszukującej zatrudnienia prawa pobytu na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68

109. Na wypadek, gdyby Trybunał nie przyjął rozstrzygnięcia proponowanego przez mnie w pkt 107 powyżej, ale uznał przynamniej, że obywatel państwa trzeciego, będący członkiem rodziny obywatela państwa członkowskiego powracającego do ojczyzny z przyjmującego państwa członkowskiego w celu poszukiwania zatrudnienia, ma prawo pobytu w tym pierwszym państwie na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, aby wyczerpać odpowiedź na trzecie pytanie prejudycjalne lit. a) należałoby określić okres, podczas którego prawo takie przysługuje.

110. Trybunał miał już w przeszłości sposobność orzeczenia, że art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 i art. 1 i 4 dyrektywy 68/360/EWG „stanowią, że państwa członkowskie mają obowiązek uznawania na rzecz małżonka i dzieci pracownika prawa pobytu równoważnego z tym, jakie przyznaje się samemu pracownikowi” ( 73 ). W szczególności art. 4 ust. 4 tej dyrektywy stanowi, że członkowi rodziny, który nie jest obywatelem państwa członkowskiego, wystawiona zostanie karta pobytu o takim samym okresie ważności, na jaki karta została wydana pracownikowi, na którego utrzymaniu pozostaje. Wynika stąd, że przepisy prawa wspólnotowego przyznają członkom rodziny migrujących pracowników wspólnotowych prawo pobytu „mające taki sam zakres co prawo tych pracowników” ( 74 ).

111. Należy zatem zbadać jakie są ograniczenia w czasie prawa pobytu przyznanego na mocy art. 39 WE i art. 1 rozporządzenia nr 1612/68 dla celów poszukiwania zatrudnienia.

112. Orzecznictwo przeanalizowało już tę kwestię. W wyroku w sprawie Antonissen Trybunał orzekł, że „skuteczność art. 48 [traktatu EWG, obecnie art. 39 WE] jest zagwarantowana, jeśli przepisy wspólnotowe — a z ich braku, przepisy państwa członkowskiego — udzielają zainteresowanym rozsądnego terminu, który umożliwia im zapoznanie się na terytorium danego państwa członkowskiego z ofertami pracy odpowiadającymi ich kwalifikacjom zawodowym i na podjęcie w odpowiednim przypadku niezbędnych kroków zmierzających do uzyskania zatrudnienia” ( 75 ).

113. W razie braku przepisu wspólnotowego określającego termin pobytu obywateli Wspólnoty poszukujących zatrudnienia w państwie członkowskim, państwa członkowskie mają zatem prawo określenia w tym celu takiego rozsądnego terminu ( 76 ). Trybunał orzekł już w przeszłości, że termin sześciu miesięcy nie wydaje się co do zasady niewystarczający w tym celu, przy czym wyjaśnił, że „jeżeli jednak po wpływie tego terminu zainteresowany udowodni, że nadal poszukuje pracy i ma rzeczywiste szanse bycia zatrudnionym, nie może zostać zobowiązany do opuszczenia terytorium przyjmującego państwa członkowskiego” ( 77 ). Dlatego przepis krajowy, który zobowiązywałby obywateli Wspólnoty poszukujących pracy do samoczynnego opuszczenia terytorium krajowego po upływie zakreślonego terminu byłby sprzeczny z prawem wspólnotowym ( 78 ).

114. Okres, przed upływem którego obywatel Wspólnotowy może korzystać z pobytu w państwie członkowskim w celu poszukiwania tam zatrudnienia jest zatem, w braku określającego go przepisu wspólnotowego, ustalany przez każde z państw członkowskich z osobna w poszanowaniu wymogów ustanowionych w tym zakresie przez prawo wspólnotowe. Musi to zatem być termin rozsądny, którego upływ tak czy inaczej nie może być przedmiotem zarzutu pod adresem obywatela Wspólnoty, który udowodni, że nadal poszukuje pracy i ma rzeczywiste szanse bycia zatrudnionym.

115. Dopóki zaś obywatel ten ma prawo pobytu w państwie członkowskim w celu poszukiwania tam zatrudnienia, dopóty członkowie jego rodziny należący do kategorii wymienionych w art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, mogą również na mocy tego przepisu powoływać się na prawo pobytu w tym państwie.

116. Jak wynika z postanowienia odsyłającego ( 79 ), przepisy niderlandzkie są całkowicie zgodne z wymogami nałożonymi przez orzecznictwo Trybunału, albowiem przewidują one, że okres ważności karty pobytu wydawanej cudzoziemcowi poszukującemu pracy wynosi sześć miesięcy (termin, który Trybunał uznał co do zasady za rozsądny) i że okres ten jest każdorazowo przedłużany o kolejne trzy miesiące w przypadku, gdy cudzoziemiec udowodni, że nadal poszukuje pracy i ma rzeczywiste szanse na jej znalezienie.

d) Proponowana odpowiedź na pytanie trzecie lit. a)

117. Dlatego też sugeruję Trybunałowi udzielenie następującej odpowiedzi na pytanie trzecie lit. a): „Obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny obywatela państwa członkowskiego, który powraca do tego państwa po zakończeniu wykonywania pracy najemnej w innym państwie członkowskim, ma na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, w przypadku istnienia wymaganego stosunku pokrewieństwa, prawo do przebywania w tym pierwszym państwie wraz z członkiem swej rodziny bez względu na to, czy wykonuje on pracę lub jej poszukuje w tym państwie. Prawo to przysługuje uprawnionemu bez żadnych dodatkowych ograniczeń czasowych za wyjątkiem tych, które wynikają z przesłanek zawartych w lit. a) i b) rzeczonego art. 10”.

3. W przedmiocie pytań trzeciego lit. b) i czwartego: prawo wjazdu i pobytu członka rodziny na mocy art. 18 WE i dyrektywy 90/364

118. Odpowiedź, której proponuję udzielić na trzecie pytanie prejudycjalne lit a) — z której wynikałoby w tym przypadku przyznanie pannie Eind prawa pobytu wraz z ojcem w Niderlandach na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 — sprawia, że analiza pytań trzeciego lit. b) i czwartego staje się zbędna. Dlatego też jedynie dla kompletności wywodu i w sposób zwięzły przeprowadzę analizę w tym zakresie.

119. Poczynając od art. 18 WE uważam, że postanowienie to, rozpatrywane jako takie i samo w sobie, nie może stanowić podstawy prawa panny Eind do przebywania z ojcem w Niderlandach. Uważam bowiem, że przynajmniej w odniesieniu do przesłanek uznania prawa pobytu w państwie członkowskim, istoty nabiera stwierdzenie lansowane w doktrynie, zgodnie z którym „paradoks obywatelstwa europejskiego w zakresie swobody przepływu osób polega na tym, że zapowiada ono wiele nie zezwalając na nic poza tym, co już istnieje” ( 80 ).

120. Abstrahując nawet od faktu, że panna Eind nie jest obywatelką Unii i ograniczając się do uwzględnienia przede wszystkim sytuacji R.R.L. Einda, który z kolei jest obywatelem Unii, uważam, że należy wykluczyć możliwość przyznania mu prawa pobytu na terytorium Niderlandów jedynie na podstawie art. 18 ust. 1 WE.

121. Ustęp 1 tego artykułu owszem stanowi, że „[k]ażdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich”, jednakże „z zastrzeżeniem ograniczeń i warunków ustanowionych w traktacie [WE] i środkach przyjętych w celu jego wykonania”. Oznacza to jasno moim zdaniem, że prawo to istnieje jedynie przy spełnieniu tych „warunków”, zaś jego zakres jest określony także poprzez owe „ograniczenia”.

122. Orzecznictwo Trybunału wydaje mi się w istocie wykluczać możliwość przyznania obywatelowi Unii prawa pobytu na terytorium jakiegokolwiek państwa członkowskiego jedynie na podstawie art. 18 ust. 1 WE.

123. Oczywiście nie brak jest w orzecznictwie stwierdzeń, które same w sobie wprowadzają pewną dwuznaczność i mogą powodować zamieszanie, jak stwierdzenie, że „prawo przebywania na terytorium państw członkowskich, o którym mowa w art. 18 ust. 1 WE, przysługuje bezpośrednio każdemu obywatelowi Unii na podstawie jasnego i precyzyjnego przepisu traktatu WE”, przez co możliwe byłoby powołanie się na art. 18 ust. 1 WE „ze względu na sam status obywatela jednego z państw członkowskich, a przez to obywatela Unii” ( 81 ). Doktryna mówiła w tym kontekście o uznaniu przez Trybunał, zgodnie z sugestiami rzeczników generalnych w tym zakresie ( 82 ), bezpośredniej skuteczności tego postanowienia. W wyroku w sprawie Baumbast i R Trybunał zasugerował w szczególności, że „stosowanie ograniczeń i warunków dopuszczalnych w art. 18 ust. 1 WE przy korzystaniu z prawa pobytu jest poddane kontroli sądowej”, przez co „potencjalne ograniczenia i warunki odnoszące się do tego prawa nie stoją na przeszkodzie temu, aby postanowienie art. 18 ust. 1 WE przyznawało osobom prywatnym prawa podmiotowe, których mogą one dochodzić w sądzie i które sądy krajowe muszą chronić” ( 83 ).

124. Tymczasem z orzecznictwa Trybunału, w tym również z przytoczonego w poprzednim punkcie wyroku, wynika jasno, że prawo obywatela Unii do przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, uznane na mocy art. 18 WE, nie jest bezwarunkowe, lecz jest uzależnione od spełnienia warunków przewidzianych przez traktat WE i właściwe przepisy wykonawcze ( 84 ), stąd „do obywateli Unii należy dostarczenie dowodu, że spełniają oni warunki zakreślone w tej materii przez odpowiednie przepisy wspólnotowe” ( 85 ).

125. Dlatego lepsze byłoby moim zdaniem mówienie o bezpośredniej skuteczności nie art. 18 ust. 1 WE samego w sobie, lecz ewentualnie bezpośredniej skuteczności tego postanowienia w związku z innymi postanowieniami traktatu WE lub przepisami prawa wtórnego, które ustanawiają przesłanki istnienia omawianego prawa, a które w konsekwencji, w dzisiejszym stanie prawa wspólnotowego, nie może zostać uznane za przyznawane na mocy jedynie samego obywatelstwa europejskiego.

126. Jak wyjaśnił Trybunał w wyroku w sprawie Komisja przeciwko Belgii ( 86 ) w odniesieniu do ram prawnych istniejących przed wejściem w życie dyrektywy 2004/38, „[w]arunki wydania zezwolenia na pobyt są określone w odniesieniu do pracowników najemnych przez dyrektywę 68/360, w odniesieniu do osób prowadzących działalność na własny rachunek przez dyrektywę 73/148, w odniesieniu do studentów przez dyrektywę 93/96, w odniesieniu do pracowników najemnych i osób prowadzących działalność na własny rachunek, które zakończyły działalność zawodową przez dyrektywę 90/365 oraz w odniesieniu do obywateli państw członkowskich, którzy nie korzystają z prawa pobytu na mocy innych przepisów wspólnotowych, przez dyrektywę 90/364”.

127. Oprócz przepisów dotyczących pracowników najemnych, zbadanych już w ramach analizy trzeciego pytania prejudycjalnego lit. a), dla celów wydania orzeczenia w niniejszej sprawie znaczenie mają również przypisy dyrektywy 90/364, których właśnie dotyczy trzecie pytanie prejudycjalne lit b).

128. Prawo pobytu, które każde państwo członkowskie musi przyznać na swym terytorium obywatelom innego państwa członkowskiego zgodnie z art. 1 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy wymaga, aby obywatele innego państwa członkowskiego posiadali dla siebie i dla członków swej rodziny ubezpieczenie zdrowotne, obejmujące wszelkie rodzaje ryzyka w przyjmującym państwie członkowskim, a także wystarczające środki, by nie stać się obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w przyjmującym państwie członkowskim w okresie ich pobytu ( 87 ).

129. Warunki te w świetle czwartego motywu tej dyrektywy, zgodnie z którym korzystający z prawa pobytu nie mogą stanowić nieuzasadnionego obciążenia dla finansów publicznych przyjmującego państwa członkowskiego, mają u podłoża ideę, że korzystanie z prawa pobytu przez obywateli Unii może być uzależnione od słusznych interesów państw członkowskich ( 88 ).

130. W niniejszej sprawie art. 1 dyrektywy 90/364 został wzięty pod uwagę przez sąd odsyłający jako potencjalna podstawa prawna przyznania pannie Eind, jako „zstępn[emu] pozostając[emu] na utrzymaniu” posiadacza prawa pobytu w rozumieniu ust. 2 tego artykułu, prawa pobytu w Niderlandach pochodzącego od prawa, które jej ojciec mógłby przypuszczalnie wywodzić z tego samego artykułu.

131. Dlatego aby mogła ona powołać się na powyższe przepisy, musi zostać wykazane właśnie to, że R.R.L. Eind może dochodzić prawa pobytu w Niderlandach nie tylko na podstawie prawa niderlandzkiego i swego obywatelstwa, ale również na podstawie art. 1 ust. 1 rzeczonej dyrektywy.

132. W tym względzie pragnę przede wszystkim zauważyć, że nie wydaje się, aby dyrektywa 90/364 została stworzona po to, by przyznawać obywatelom Wspólnoty prawa wobec państwa członkowskiego, którego są obywatelami. Z jej motywu trzeciego wynika, że ma ona na celu zharmonizowanie „przepis[ów] krajow[ych] o prawie obywateli państw członkowskich do przebywania w państwie członkowskim innym niż ich własne”. Ma ona zatem zasadniczo na celu sprzyjanie przenoszeniu się obywateli Wspólnoty do innych państw członkowskich, których obywatelami nie są. Znajduje to wytłumaczenie w fakcie, że — jak już wspomniałem (zob. powyżej pkt 100) — prawo pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelstwo się posiada, jest ogólnie uznawane przez krajowe porządki prawne także w związku ze zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego.

133. Niemniej jednak, zarówno w świetle celu, jaki dyrektywa ta, przyjęta na podstawie art. 235 WE, zamierza osiągnąć — czyli przewidzianego w art. 3 lit c) traktatu WE i przypomnianego w motywie pierwszym tej dyrektywy celu zniesienia między państwami członkowskimi przeszkód w swobodnym przepływie osób — jak i wymogu poszanowania ogólnej zasady równości, uważam, że dopuszczalna jest tu wykładnia rozszerzająca przepisów dyrektywy, która obejmie jej obowiązywaniem osoby mieszkające w państwie członkowskim innym niż państwo, którego są obywatelami albo dlatego, że się tam urodzili, albo dlatego, że się tam przenieśli, które pragną przeprowadzić się do państwa członkowskiego, którego są obywatelami, lecz nie mogą powołać się w tym celu ani na prawo krajowe, ani na inne przepisy prawa wspólnotowego.

134. W ramach takiej wykładni rozszerzającej należy sprawdzić, czy R.R.L. Eind, a w konsekwencji także jego córka, spełniają przesłanki niezbędne do korzystania z prawa pobytu w Niderlandach na mocy dyrektywy 90/364.

135. Istnienie prawa pobytu przewidzianego w art. 1 ust. 1 tej dyrektywy wymaga od zainteresowanego w szczególności posiadania „wystarczając[ych] środk[ów], by nie sta[ł] się [on] obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w przyjmującym państwie członkowskim w okresie ich pobytu”. Posiadanie owych środków, jako warunek niezbędny do powstania omawianego prawa pobytu, powinno logicznie istnieć przed skorzystaniem z tego prawa. Dlatego w chwili składania wniosku o zezwolenie na pobyt w przyjmującym państwie członkowskim zainteresowany musi wykazać, że nie liczy na pomoc finansową tego państwa w jego utrzymaniu. Pobyt ten nie może w istocie stanowić nieuzasadnionego obciążenia dla finansów publicznych państwa, w którym pragnie się przebywać (zob. motyw czwarty dyrektywy).

136. Jak Trybunał miał już sposobność zauważyć, według samego dosłownego brzmienia tego przepisu, „wystarczy, że obywatele państw członkowskich »dysponują« koniecznymi środkami; przepis ten nie wprowadza żadnych wymogów dotyczących pochodzenia tych środków” ( 89 ). Dlatego nawet zasiłek z pomocy społecznej może ogólnie rzecz biorąc stanowić „wystarczające środki” w rozumieniu art. 1 dyrektywy 90/364.

137. Nawet bowiem obywatel Wspólnoty, który pobiera w jednym z państw członkowskich zasiłek z pomocy społecznej, który jest „możliwy do wywiezienia” na wypadek przeprowadzki do innego państwa członkowskiego wobec faktu, iż nie jest on uzależniony od przesłanki zamieszkania, mógłby z całą pewnością powołać się na ów zasiłek w stosunku do tego państwa dla celów, o których mowa w art. 1 ust. 1 omawianej dyrektywy wykazując, że nie musi on liczyć na pomoc społeczną w owym państwie przyjmującym.

138. Takie samo uprawnienie należy przyznać temu obywatelowi również w stosunku do jego własnego państwa, które wypłaca mu zasiłek i do którego chce się on przeprowadzić lub powrócić. O ile bowiem prawo do pobierania takiego zasiłku nie nakłada na obywatela tego państwa obowiązku pobytu w tym państwie, o tyle pobyt ten nie może powodować powstania dodatkowych obciążeń dla pomocy społecznej rzeczonego państwa, które tak czy inaczej jest zobowiązane do wypłacania mu zasiłku także wtedy, gdy jego obywatel nie zamieszkuje na jego terytorium.

139. Decydujące są zatem moim zdaniem przesłanki przyznawania zasiłku z pomocy społecznej. W niniejszej sprawie Trybunał nie posiada wystarczająco dokładnych informacji na temat przesłanek przyznawania zasiłku wypłacanego R.R.L. Eindowi przez władze niderlandzkie. Wprawdzie obok informacji, że R.R.L. Eind pobiera omawiany zasiłek od chwili jego powrotu do Niderlandów ( 90 ), postanowienie odsyłające dodaje, że „wywodzi on z posiadania obywatelstwa niderlandzkiego prawo do zasiłku z pomocy społecznej” ( 91 ). To jednak nie pozwala wykluczyć, że skoro sąd odsyłający mógł nie wziąć pod uwagę znaczenia przesłanek przyznawania zasiłku dla celów, które zajmują nas w tej sprawie, a zatem R.R.L. Eind mógł był otrzymać ów zasiłek także ze względu na zamieszkiwanie w Niderlandach.

140. Gdyby okazało się, że taki zasiłek od państwa niderlandzkiego należy się R.R.L. Eindowi na podstawie posiadanego obywatelstwa niderlandzkiego i niezależnie od faktu pobytu w Niderlandach, mógłby powołać się on na ten zasiłek przy dochodzeniu prawa pobytu w tym państwie na podstawie dyrektywy 90/364, a przez to prawa pobytu z nim jego córki. Nie mogliby oni jednak powołać się na ów zasiłek, gdyby był on przyznany R.R.L. Eindowi jako obywatelowi mieszkającemu w Niderlandach, albowiem stanowiłby on wtedy przesłankę jego pobytu w tym państwie.

141. Gdyby zatem Trybunał nie uznał udzielania odpowiedzi na pytania prejudycjalne trzecie lit. b) i czwarte za zbędne, odpowiedź na te pytania powinna mieć następujące brzmienie: „Dla celów stosowania art. 1 dyrektywy Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu nie jest co do zasady wykluczone uwzględnienie zasiłku z pomocy społecznej w ramach weryfikacji posiadania »wystarczających środków« w rozumieniu tego przepisu. W przypadku, gdy mamy do czynienia z zasiłkiem wypłacanym własnemu obywatelowi przez państwo, od którego dochodzi się prawa pobytu na mocy tego przepisu, zasiłek ten nie może być brany pod uwagę w tym kontekście, jeśli jego przyznanie jest uzależnione od zamieszkiwania uprawnionego na terytorium rzeczonego państwa. Artykuł 18 ust. 1 WE nie przyznaje obywatelowi Unii prawa wjazdu i pobytu na terytorium państw członkowskich przy braku spełnienia warunków przewidzianych w innych postanowienia traktatu WE, jak również we właściwych przepisach wykonawczych. Okoliczność, iż obywatel państwa trzeciego jest członkiem rodziny osoby, która posiada status obywatela Unii, nie zmienia odpowiedzi, jakiej należy udzielić na poprzedzające pytania prejudycjalne”.

V — Wnioski

142. Mając na uwadze powyższe proponuję, aby Trybunał w następujący sposób odpowiedział na przedłożone przez Raad van State pytania prejudycjalne: 1) a) Okoliczność, iż obywatel państwa trzeciego został uznany przez przyjmujące państwo członkowskie za członka rodziny pracownika w rozumieniu art. 10 rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty, wskutek czego otrzymał od tego państwa kartę pobytu na podstawie tego przepisu, nie zobowiązuje sama przez się państwa członkowskiego, którego obywatelstwo posiada pracownik, do przyznania wspomnianemu obywatelowi państwa trzeciego prawa wjazdu i pobytu na swoim terytorium po powrocie tego pracownika do ojczyzny, nawet jeśli nie upłynął jeszcze termin ważności tej karty. b) Państwo członkowskie, którego obywatelem jest pracownik, ma obowiązek ocenić, czy obywatel państwa trzeciego, członek rodziny pracownika, ma w chwili powrotu tego ostatniego do ojczyzny prawo wjazdu i pobytu na terytorium tego państwa na podstawie przepisów prawa wspólnotowego przed zbadaniem, czy można uznać, że obywatel ten ma takie prawo na podstawie przepisów prawa krajowego poza zakresem stosowania przepisów wspólnotowych czy też nie. 2) Dla udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze lit. a) i pierwsze lit. b) bez znaczenia pozostaje okoliczność, że przed pobytem w państwie przyjmującym taki obywatel państwa trzeciego nie korzystał na podstawie prawa krajowego z prawa pobytu w państwie członkowskim, którego obywatelem jest pracownik. Okoliczność ta nie stoi na przeszkodzie wydaniu obywatelowi państwa trzeciego przez to ostatnie państwo karty pobytu na postawie prawa wspólnotowego 3) a) Obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny obywatela państwa członkowskiego, który powraca do tego państwa po zakończeniu wykonywania pracy najemnej w innym państwie członkowskim, ma na mocy art. 10 rozporządzenia nr 1612/68, w przypadku istnienia wymaganego stosunku pokrewieństwa, prawo do przebywania w tym pierwszym państwie wraz z członkiem swej rodziny bez względu na to, czy wykonuje on pracę lub jej poszukuje w tym państwie. Prawo to przysługuje uprawnionemu bez żadnych dodatkowych ograniczeń czasowych za wyjątkiem tych, które wynikają z przesłanek zawartych w lit. a) i b) rzeczonego art. 10. b) Dla celów stosowania art. 1 dyrektywy Rady 90/364/EWG z dnia 28 czerwca 1990 r. w sprawie prawa pobytu nie jest co do zasady wykluczone uwzględnienie zasiłku z pomocy społecznej w ramach weryfikacji posiadania »wystarczających środków« w rozumieniu tego przepisu. W przypadku, gdy mamy do czynienia z zasiłkiem wypłacanym własnemu obywatelowi przez państwo, od którego dochodzi się prawa pobytu na mocy tego przepisu, zasiłek ten nie może być brany pod uwagę w tym kontekście, jeśli jego przyznanie jest uzależnione od zamieszkiwania uprawnionego na terytorium rzeczonego państwa. 4) Artykuł 18 ust. 1 WE nie przyznaje obywatelowi Unii prawa wjazdu i pobytu na terytorium państw członkowskich przy braku spełnienia warunków przewidzianych w innych postanowienia traktatu WE, jak również we właściwych przepisach wykonawczych. Okoliczność, iż obywatel państwa trzeciego jest członkiem rodziny osoby, która posiada status obywatela Unii, nie zmienia odpowiedzi, jakiej należy udzielić na poprzedzające pytania prejudycjalne.

( 1 ) Język oryginału: włoski.

( 2 ) Dyrektywa z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie prawa obywateli Unii oraz członków ich rodzin do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich, zmieniająca rozporządzenie (EWG) nr 1612/68 i uchylająca dyrektywy 64/221/EWG, 68/360/EWG, 72/194/EWG, 73/148/EWG, 75/34/EWG, 75/35/EWG, 90/364/EWG, 90/365/EWG i 93/96/EWG (Dz.U. L 158, str. 77).

( 3 ) Dz.U. L 257, str. 2.

( 4 ) Artykuł 10 rozporządzenia nr 1612/68, podobnie jak następujący po nim art. 11, został uchylony z dniem 30 kwietnia 2006 r. dyrektywą 2004/38/WE.

( 5 ) Dz.U. L 257, s. 13. Dyrektywą ta została uchylona z dniem 30 kwietnia 2006 r. dyrektywa 2004/38/WE.

( 6 ) Dz.U. L 180, str. 26. Również ta dyrektywa została uchylona z dniem 30 kwietnia 2006 r. dyrektywą 2004/38/WE.

( 7 ) Wyrok z dnia 26 lutego 1991 r. w sprawie C-292/89, Rec. str. I-745.

( 8 ) Wyrok z dnia 7 lipca 1992 r. w sprawie C-370/90, Rec. str. I-4265.

( 9 ) Postanowienie odsyłające, pkt 2.4.

( 10 ) Chodzi o rządy: brytyjski, czeski, duński, niderlandzki i niemiecki, które przedstawiły uwagi na piśmie, oraz o rząd grecki, które zabrał głos jedynie podczas rozprawy.

( 11 ) Zobacz pkt 2.7–2.9 tego postanowienia.

( 12 ) Wyrok z dnia 23 września 2003 r. w sprawie C-109/01, Rec. str. I-9607.

( 13 ) Postanowienie odsyłające, pkt 2.9.2.

( 14 ) Postanowienie odsyłające, pkt 2.7.

( 15 ) Postanowienie odsyłające, pkt 2.9.3.

( 16 ) Ibidem.

( 17 ) Ibidem.

( 18 ) Uzasadniając to wyjaśnienie rząd brytyjski stwierdził, że jak wynika z wyżej wspomnianego wyroku w sprawie Akrich, obywatel państwa trzeciego będący członkiem rodziny pracownika wspólnotowego, ma na podstawie art. 39 WE i art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 prawo do przebywania z tym ostatnim w przyjmującym państwie członkowskim jedynie wtedy, gdy przebywa już legalnie w innym państwie członkowskim Wspólnoty przed przeniesieniem się do tego pierwszego państwa.

( 19 ) Wyróżnienie własne.

( 20 ) Rzeczone ograniczenie terytorialne karty pobytu można wywieść, bezpośrednio lub pośrednio, również z innych przepisów prawa wspólnotowego. Przykładowo art. 4 ust. 1 dyrektywy 68/360 nakłada na państwa członkowskie obowiązek przyznawania ich obywatelom i członkom ich rodzin, do których stosuje się rozporządzenie nr 1612/68 i którzy są w stanie wylegitymować się wymaganymi dokumentami, „praw[a] pobytu na ich terytorium”. Artykuł 11 rozporządzenia nr 1612/68 przewiduje dla małżonka i dzieci obywatela jednego z państw członkowskich, prowadzącego działalność jako pracownik lub osoba pracująca na własny rachunek, prawo „do podejmowania zatrudnienia na całym terytorium tego samego państwa” (wyróżnienie własne). W wyroku z dnia 30 marca 2006 r. w sprawie C-10/05 Mattern i Cikotic, Zb.Orz. str. I-3145, pkt 24, Trybunał podkreślił, iż z brzmienia samego art. 11 rozporządzenia wynika, że na prawo pozostającego w związku małżeńskim z obywatelem państwa członkowskiego obywatela państwa trzeciego do dostępu do rynku pracy można się powołać jedynie w państwie członkowskim, w którym ten obywatel wspólnotowy prowadzi działalność jako pracownik lub osoba pracująca na własny rachunek.

( 21 ) Wyrok z dnia 14 kwietnia 2005 r. w sprawie C-157/03 Komisja przeciwko Hiszpanii, Rec. str. I-2911, pkt 28.

( 22 ) Podobne stanowisko zajęły w swych uwagach na piśmie rządy czeski i niemiecki.

( 23 ) To oznacza, że władze te będą mogły zweryfikować dla przykładu rzeczywistość wymaganego stosunku pokrewieństwa.

( 24 ) Wyżej wymieniony wyrok, pkt 49,50.

( 25 ) Zakładając oczywiście, że sporna karta pobytu została rzeczywiście wydana na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68: zob. powyżej pkt 27–29.

( 26 ) Wyrok z dnia 9 stycznia 2007 r. w sprawie C-1/05, Zb.Orz. str. I-1.

( 27 ) Opinia przedstawiona w dniu 27 kwietnia 2006 r. w sprawie Jia rozstrzygniętej ww. wyrokiem, pkt 28.

( 28 ) Wyroki: z dnia 25 lipca 2002 r. w sprawie C-459/99 MRAX, Rec. str. I-6591, pkt 59; ww. w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 28.

( 29 ) W uwagach na piśmie przedstawionych w ramach niniejszego postępowania prejudycjalnego przed wydaniem wyroku w sprawie Jia, Komisja i rząd czeski również stwierdzili, że przesłanka uprzedniego legalnego pobytu nie może być stosowana w sposób ogólny i że nie ma ona związku z niniejszą sprawą. Podobne stanowisko zajął podczas rozprawy również pełnomocnik procesowy panny Eind. Natomiast rządy grecki i niemiecki zajęły przeciwne stanowisko.

( 30 ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Jia, pkt 33.

( 31 ) Jak przypomniał sam sąd krajowy w pkt 2.9.1. postanowienia odsyłającego, spór ten toczył się wokół sytuacji, w której będący Marokańczykiem małżonek obywatelki brytyjskiej, przebywał nielegalniew Zjednoczonym Królestwie i został z niego wydalony do Irlandii, gdzie dołączył do swej małżonki, która tam mieszkała i pracowała, przed tym, jak oboje powrócili razem do Zjednoczonego Królestwa, gdzie owa małżonka podjęła zatrudnienie.

( 32 ) Wyżej wspomniany wyrok w sprawie Jia, pkt 31.

( 33 ) Przeciwne stanowisko do przedstawionego tu przeze mnie zajął wyraźnie rząd niemiecki w swych uwagach na piśnie przedstawionych w ramach niniejszego postępowania, wcześniejszych wszakże od wydania cytowanego wyroku w sprawie Jia.

( 34 ) Dlatego nawet gdyby uznać, że wbrew wyjaśnieniom Trybunału w wyroku w sprawie Jia, przesłanka uprzedniego legalnego pobytu w jednym z państw członkowskich, o której mowa w wyroku w sprawie Akrich, ma zastosowanie ogólne — przez co władze brytyjskie nie powinny były wydać pannie Eind karty pobytu na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 — uważam, że jej pobyt w Zjednoczonym Królestwie nie może zostać uznany za nielegalny, skoro był przedmiotem wyraźnego zezwolenia władz brytyjskich choćby w braku przesłanek.

( 35 ) Wyróżnienie własne. Podobnie motyw 5 dyrektywy 2004/38 stanowi dziś, że „[p]rawo wszystkich obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich powinno być również zagwarantowane członkom ich rodzin bez względu na przynależność państwową, aby korzystanie z niego mogło opierać się na obiektywnych warunkach wolności i godności” (wyróżnienie własne).

( 36 ) Wyroki: z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C-308/89 Di Leo, Rec. str. I-4185, pkt 13 i z dnia 17 września 2002 r. w sprawie C-413/99 Baumbast i R, Rec. str. I-7091, pkt 50.

( 37 ) Sama dyrektywa 2004/38 utrzymuje instytucję prawa obywatela Unii do łącznia rodzin — co można wywieść z jej art. 3 ust. 1, zgodnie z którym „[n]iniejszą dyrektywę stosuje się w odniesieniu do wszystkich obywateli Unii, którzy przemieszczają się do innego państwa członkowskiego lub przebywają w innym państwie członkowskim niż państwo członkowskie, którego są obywatelami, oraz do członków ich rodziny, jak zdefiniowano w art. 2 pkt 2, którzy im towarzyszą lub do nich dołączają” — stąd łączenie rodzin obywateli Unii, którzy nie korzystają z prawa do swobodnego przemieszczania się nadal należy do właściwości prawa krajowego. Zobacz podobnie Urbano De Sousa C., „Le droit des membres de la famille du citoyen de l'Union européenne de circuler et de séjourner sur le territoire des États membres, dans la directive 2004/38/CE”, w: J.Y. Carlier — E. Guild (pod redakcją), L'avenir de la libre circulation des personnes dans l'U.E., Bruylant, Bruxelles, 2006 r., str. 103, w tym w szczególności str. 124 i 125. Zobacz również opinię rzecznik generalnej C. Stix-Hackl z dnia 13 września 2001 r. w sprawie MRAX rozstrzygniętej ww. wyrokiem, pkt 30.

( 38 ) Postanowienie odsyłające, pkt 2.10.2.

( 39 ) Wyróżnienie własne.

( 40 ) Rząd czeski i Komisja są w istocie tego samego zdania.

( 41 ) Zobacz wyrok z dnia 18 maja 1989 r. w sprawie 249/86 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. str. 1263, pkt 8.

( 42 ) Artykuł 39 ust. 1 WE zapewnia „swobodę przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty”. Artykuł 39 ust. 3 odwołuje się w lit. b) do prawa „swobodnego przemieszczania się w tym celu po terytorium państw członkowskich”, w lit. c) do prawa „przebywania w jednym z państw członkowskich”, zaś w lit. d) do prawa „pozostawania na terytorium państwa członkowskiego po ustaniu zatrudnienia” (wyróżnienie własne).

( 43 ) Artykuł 7 rozporządzenia nr 1612/68 przyznaje pracownikowi będącemu obywatelem jednego z państw członkowskich prawo do równego traktowania z pracownikami krajowymi na terytorium innych państw członkowskich w zakresie warunków zatrudnienia i pracy.

( 44 ) Wyrok z dnia 26 stycznia 1999 r. w sprawie C-18/95 Terhoeve, Rec. str. I-345, pkt 26–29 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 45 ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Singh, pkt 19.

( 46 ) Ibidem, pkt 23.

( 47 ) Wyrok z dnia 23 marca 2004 r. w sprawie C-138/02 Collins, Rec. str. I-2703, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo.

( 48 ) Zobacz podobnie wprost wyrok z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C-85/96 Martínez Sala, Rec. str. I-2691, pkt 32, zgodnie z którym w ramach stosowania art. 39 WE i rozporządzenia nr 1612/68, „osoba czynnie zaangażowana w poszukiwanie zatrudnienia powinna również być uznawana za pracownika”.

( 49 ) Postanowienie odsyłające, pkt 2.10.1.

( 50 ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Antonissen, pkt 13 i 14 (wyróżnienie własne). Zobacz również wyroki: z dnia 26 maja 1993 r. w sprawie C-171/91 Tsiotras, Rec. str. I-2925, pkt 8; z dnia 20 lutego 1997 r. w sprawie C-344/95 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I-1035, pkt 15: ww. wyrok w sprawie Collins, pkt 36.

( 51 ) Wyżej wymieniony, pkt 32.

( 52 ) Ibidem.

( 53 ) Zobacz opinię rzecznika generalnego M. Darmona przedstawioną w dniu 8 listopada 1990 r. w rozstrzygniętej ww. wyrokiem sprawie Antonissen, pkt 7.

( 54 ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 11.

( 55 ) Ibidem.

( 56 ) Wyrok z dnia 13 lutego 1985 r. w sprawie 267/83 Diatta, Rec. str. 567, pkt 17.

( 57 ) Wyroki: z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-60/00 Carpenter, Rec. str. I-6279, pkt 38; ww. w sprawie MRAX, pkt 53 i w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii, pkt 26.

( 58 ) Między innymi wyrok z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C-67/91 Asociación española de banca privada i in., Rec. str. I-4785, pkt 30.

( 59 ) Wyżej wymienione wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 10; w sprawie Carpenter, pkt 41; w sprawie Akrich, pkt 58 i wyrok z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie C-540/03 Parlament przeciwko Radzie, Rec. str. I-5769, pkt 52. Prawo do poszanowania życia rodzinnego zostało również wspomniane w art. 7 karty praw podstawowych Unii Europejskiej proklamowanej w Nicei w dniu 7 grudnia 2000 r. (zwanej dalej „kartą”).

( 60 ) Wyżej wymienione wyroki: w sprawie Carpenter, pkt 42; w sprawie Akrich, pkt 59; w sprawie Parlament przeciwko Radzie, pkt 53.

( 61 ) Wyżej wymienione wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Niemcom, pkt 10;w sprawie Baumbast i R, pkt 72.

( 62 ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Parlament przeciwko Radzie, pkt 37.

( 63 ) Ibidem, pkt 57.

( 64 ) Ibidem. Karta natomiast, w art. 24 ust. 2, nakłada na władze publiczne i instytucje prywatne obowiązek uznania interesu dziecka za nadrzędny przy podejmowaniu wszelkich czynności dotyczących dzieci, zaś w art. 24 ust. 3 przewiduje prawo każdego dziecka do utrzymywania regularnych stosunków osobistych i bezpośrednich kontaktów z obydwojgiem rodziców.

( 65 ) Wyróżnienie własne.

( 66 ) Zastosowanie art. 10 rozporządzenia nr 1612/68 per analogiam wydaje mi się bardziej adekwatne niż uciekanie się do zasady skuteczności art. 39 WE i art. 1 rozporządzenia nr 1612/68, a to ze względu na szczególny charakter tego pierwszego przepisu oraz fakt, że przepis ten w sposób jasny określa krąg członków rodziny, którzy na jego mocy mają prawo pobytu w przyjmującym państwie członkowskim.

( 67 ) W wyroku z dnia 19 października 2004 r. w sprawie C-200/02 Zhu i Chen, Zb.Orz. str. I-9925, pkt 45–46, Trybunał wyprowadził prawo pobytu pani Chen, obywatelki Chin i matki Catheriny, obywatelki irlandzkiej, w Zjednoczonym Królestwie nie tyle ze szczególnego przepisu prawa wspólnotowego dotyczącego łączenia rodzin, co z zasady skuteczności przepisów (art. 18 WE i art. 1 ust. 1 dyrektywy 90/364), które przyznawały córce prawo pobytu w tym państwie członkowskim. Podobne rozstrzygnięcie zostało przyjęte przez Trybunał w ww. wyroku w sprawie Baumbast i R., pkt 73–75, gdzie na podstawie zasady skuteczności wysnuł on, z prawa pobytu dziecka w rozumieniu art. 12 rozporządzenia nr 1612/68 w przyjmującym państwie członkowskim w celu pobierania podstawowego kształcenia, prawo rodzica rzeczywiście opiekującego się dzieckiem do pobytu z nim bez względu na obywatelstwo rodzica oraz na fakt, że małżeństwo między rodzicami zostało tymczasem rozwiązane i że rodzic będący obywatelem Unii Europejskiej przestał być pracownikiem migrującym w przyjmującym państwie członkowskim.

( 68 ) Należy przypomnieć w tym względzie, że Trybunał ma za zadanie dostarczenie sądowi krajowemu wszelkich wskazówek interpretacji prawa wspólnotowego, które mogą być użyteczne do wydania rozstrzygnięcia w sprawie, która przed nim zawisła, bez względu na to, czy sąd ten wspomni o nich w swoich pytaniach (wyrok z dnia 7 września 2004 r. w sprawie C-456/02 Trojani, Zb.Orz. str. I-7573, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 69 ) Przeciwne stanowisko zajęły natomiast rządy: czeski, niemiecki i brytyjski.

( 70 ) Wyżej wymieniony wyrok w sprawie