OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JÁNA MAZÁKA

przedstawiona w dniu 11 lutego 2010 r.( )

Sprawa C‑413/08 P

Lafarge SA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek płyt gipsowych – Naruszenie art. 81 WE – Przeinaczenie faktów – Ciężar dowodu – Obowiązek uzasadnienia – Zasada równego traktowania – Zasada proporcjonalności – Obliczanie kwoty wyjściowej grzywny – Powrót do naruszenia – Podwyższenie grzywny – Skutek odstraszający





I – Wprowadzenie

1. W swoim odwołaniu Lafarge SA (zwana dalej także „wnoszącą odwołanie” i „Lafarge”) wnosi do Trybunału między innymi o uchylenie wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich (trzecia izba) z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑54/03 Lafarge przeciwko Komisji (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) i stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2005/471/WE z dnia 27 listopada 2002 r.( ) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) w zakresie, w jakim nakłada grzywnę na wnoszącą odwołanie, lub tytułem żądania ewentualnego – o częściowe uchylenie zaskarżonego wyroku i obniżenie kwoty grzywny nałożonej na wnoszącą odwołanie przez Komisję w zaskarżonej decyzji.

II – Okoliczności wniesienia odwołania

A – Ramy prawne

2. Artykuł 15 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu( ), stanowi:

„[…]

2. Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne [grzywny] w wysokości 1000–1 000 000 jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym [obrachunkowym] obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

a) naruszają art. [81] ust. 1 lub art. [82] traktatu;

[…]

Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej [grzywny] należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia.

[…]”.

B – Zaskarżona decyzja

3. W dniu 27 listopada 2002 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, w której stwierdziła, że BPB plc (zwana dalej „BPB”), Knauf Group (zwana dalej „Knauf”), Lafarge and Gyproc Benelux NV (zwana dalej „Gyproc”) naruszyły art. 81 ust. 1 WE, uczestnicząc w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w sektorze płyt gipsowych( ). Komisja uznała, że BPB, Knauf, Lafarge i Gyproc zawarły złożone i ciągłe porozumienie sprzeczne z art. 81 ust. 1 WE i nieprzerwanie w nim uczestniczyły, co przejawiało się w następujących zachowaniach, stanowiących porozumienia oraz uzgodnione praktyki:

– przedstawiciele BPB i Knauf spotkali się w Londynie w 1992 r. i wyrazili wspólną wolę ustabilizowania rynków na terytorium Niemiec (zwanym dalej „rynkiem niemieckim”), terytorium Zjednoczonego Królestwa (zwanym dalej „rynkiem Zjednoczonego Królestwa”), terytorium Francji (zwanym dalej „rynkiem francuskim”), terytoriach Holandii, Belgii, Luksemburga (zwanych dalej „rynkiem Beneluksu”);

– przedstawiciele BPB i Knauf ustanowili od 1992 r. systemy wymiany informacji, do których przyłączyły się Lafarge, a następnie Gyproc, odnoszące się do osiąganych przez te przedsiębiorstwa wielkości sprzedaży płyt gipsowych na rynkach niemieckim, francuskim, Zjednoczonego Królestwa i na rynku Beneluksu;

– przedstawiciele BPB, Knauf i Lafarge wielokrotnie z wyprzedzeniem informowali się wzajemnie o podwyżkach cen na rynku Zjednoczonego Królestwa;

– wychodząc naprzeciw szczególnej sytuacji na rynku niemieckim, przedstawiciele BPB, Knauf, Lafarge i Gyproc spotkali się w Wersalu w 1996 r., w Brukseli w 1997 r. i w Hadze w 1998 r. celem podzielenia lub przynajmniej ustabilizowania rynku niemieckiego;

– przedstawiciele BPB, Knauf, Lafarge i Gyproc wielokrotnie wzajemnie informowali się i ustalali wprowadzenie podwyżek cen na rynku niemieckim w latach 1996–1998.

4. Czas trwania naruszenia kształtował się następująco:

– „BPB PLC: od dnia 31 marca 1992 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.,

– Knauf: od dnia 31 marca 1992 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.,

– Société Lafarge SA: od dnia 31 sierpnia 1992 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.,

– Gyproc Benelux NV: od dnia 6 czerwca 1996 r. najpóźniej do dnia 25 listopada 1998 r.”( ).

5. Z uwagi na charakter omawianych zachowań, na ich rzeczywisty wpływ na rynek płyt gipsowych, który był wysoce skoncentrowany i oligopolistyczny w swojej naturze, a także ze względu na fakt, iż objęły one cztery główne rynki w ramach Wspólnoty Europejskiej, Komisja uznała, że adresaci zaskarżonej decyzji popełnili bardzo poważne naruszenie art. 81 ust. 1 WE. Komisja potraktowała w zróżnicowany sposób wymienione przedsiębiorstwa, tak aby uwzględnić ich rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania znacznej szkody w zakresie konkurencji, a także celem ustalenia wysokości grzywny na poziomie, który zapewni jej wystarczająco odstraszający skutek. W szczególności ze względu na znaczącą różnicę w wielkości przedsiębiorstw, które brały udział w naruszeniu, Komisja ustaliła następujące podstawowe kwoty grzywien na podstawie wagi naruszenia:

– „BPB: 80 mln EUR,

– Knauf Westdeutsche Gipswerke: 52 mln EUR,

– Lafarge: 52 mln EUR,

– Gyproc: 8 mln EUR”( ).

6. Po to aby nałożone grzywny odniosły wystarczający skutek odstraszający oraz wobec znacznej wielkości i całkowitych zasobów przedsiębiorstwa, kwota wyjściowa grzywny wymierzonej Lafarge została podwyższona o 100% i wyniosła 104 mln EUR. Komisja uznała, że naruszenie było długotrwałe (ponad pięć lat) w przypadku Knauf, BPB i Lafarge i o średnim czasie trwania (od jednego do pięciu lat) w przypadku Gyproc, w związku z czym podwyższyła o 65% kwotę podstawową grzywny nałożonej na BPB i Knauf Westdeutsche Gipswerke, o 60% kwotę podstawową grzywny nałożonej na Lafarge i o 20% kwotę podstawową grzywny nałożonej na Gyproc. Odnośnie do okoliczności obciążających Komisja stwierdziła, że BPB i Lafarge już wcześniej zostały ukarane przez Komisję w sprawach kartelowych odpowiednio w decyzji Komisji 94/601/WE( ) i decyzji Komisji 94/815/WE( ).

7. Komisja zaznaczyła między innymi, że już wcześniej wydała decyzję, w której nałożyła na Lafarge (noszącą wówczas nazwę Lafarge Coppée SA) grzywny za uczestnictwo w niezgodnym z prawem porozumieniu w sektorze cementu. Lafarge nieprzerwanie i aktywnie uczestniczyła w kartelu w sektorze płyt gipsowych po doręczeniu jej wspomnianej powyżej decyzji. Okoliczność, że Lafarge podjęła na nowo ten sam rodzaj zachowania w innym sektorze niż ten, w którym wydano pierwszą decyzję, dowodzi zdaniem Komisji tego, iż kary nałożone w pierwszej sprawie nie skłoniły tegoż przedsiębiorstwa do zmiany jego zachowania, co stanowiło okoliczność obciążającą.

8. W związku z tym Komisja podwyższyła o 50% kwotę podstawową grzywny nałożonej na BPB i Lafarge.

9. Przedsiębiorstwu Gyproc została przyznana obniżka kwoty podstawowej grzywny w wysokości 25% z uwagi na wystąpienie okoliczności łagodzących. Komisja przyznała obniżkę kwoty grzywny wymierzonej BPB wynoszącą 30% i obniżkę kwoty grzywny wymierzonej Gyproc wynoszącą 40% stosownie do komunikatu Komisji dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli („komunikat w sprawie współpracy”)( ). Tak więc Komisja nałożyła następujące grzywny na następujące przedsiębiorstwa:

– „BPB PLC: 138,6 mln EUR,

– Gebrüder Knauf Westdeutsche Gipswerke KG: 85,8 mln EUR,

– Société Lafarge SA: 249,6 mln EUR,

– Gyproc Benelux NV: 4,32 mln EUR”( ).

C – Postępowanie przed Sądem Pierwszej Instancji

10. W skardze złożonej w sekretariacie Sądu Pierwszej Instancji w dniu 14 lutego 2003 r. Lafarge wniosła między innymi o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, a tytułem żądania ewentualnego – o uchylenie lub obniżenie kwoty nałożonej na nią w tej decyzji grzywny. Na poparcie swej skargi Lafarge podniosła sześć zarzutów. Po pierwsze, Lafarge wskazała na naruszenie prawa do obrony. Po drugie, podniosła z jednej strony naruszenie art. 81 ust. 1 WE, a z drugiej strony oczywiste błędy w ocenie. Po trzecie, podniosła naruszenie art. 81 ust. 1 WE, jako że Komisja stwierdziła w zaskarżonej decyzji istnienie jednolitego i ciągłego naruszenia i uznała, że Lafarge w nim uczestniczyła. Po czwarte, Lafarge zarzuciła naruszenie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 ze względu na obroty przyjęte w celu obliczenia kwoty grzywny. Po piąte, przedsiębiorstwo podniosło niezgodność z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na nałożenie na Lafarge łącznej grzywny za odrębne naruszenia. Po szóste, Lafarge zarzuciła naruszenie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i zasad ogólnych przy obliczaniu grzywny.

11. W dniu 8 lipca 2008 r. Sąd Pierwszej Instancji wydał wyrok, w którym oddalił skargę wniesioną przez Lafarge. Lafarge zobowiązana została do pokrycia własnych kosztów oraz kosztów poniesionych przez Komisję. W niniejszym odwołaniu Lafarge kwestionuje te części zaskarżonego wyroku, które dotyczą zarzutów drugiego, trzeciego i szóstego podniesionych przez nią przed Sądem Pierwszej Instancji.

III – Postępowanie odwoławcze

12. W dniu 22 września 2008 r. Lafarge wniosła odwołanie od zaskarżonego wyroku. Lafarge wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku i

– uwzględnienie żądań przedstawionych przez Lafarge w pierwszej instancji, a w konsekwencji stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim nakłada na Lafarge grzywnę;

– ewentualnie, uchylenie w części zaskarżonego wyroku i

– uwzględnienie żądań przedstawionych przez Lafarge w pierwszej instancji, a w konsekwencji obniżenie kwoty grzywny nałożonej na Lafarge przez Komisję w zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

13. Komisja wnosi do Trybunału o:

– oddalenie odwołania;

– obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

14. Rozprawa odbyła się w dniu 22 października 2009 r.

15. Wnosząca odwołanie podnosi sześć zarzutów odwołania. W ramach zarzutu pierwszego odwołania, będącego zarzutem głównym, wnosząca odwołanie podnosi, iż Sąd Pierwszej Instancji przeinaczył fakty, ponieważ systematycznie nawiązywał do ogólnego kontekstu określonego przez szereg naruszeń, by uznać, że Komisja mogła słusznie stwierdzić samo istnienie tych naruszeń. W ramach zarzutu drugiego odwołania, podniesionego posiłkowo, wnosząca odwołanie zarzuca naruszenie reguł w zakresie ciężaru dowodu, naruszenie zasady domniemania niewinności i wynikającej z niej zasady in dubio pro reo, jako że Sąd uznał, iż Komisja wykazała udział wnoszącej odwołanie w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r. W ramach zarzutu trzeciego odwołania, podniesionego posiłkowo, wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia oraz zasadę równego traktowania, ponieważ orzekł, że Komisja prawidłowo ustaliła, iż wnosząca odwołanie dopuściła się jednolitego, złożonego i ciągłego naruszenia od dnia 31 sierpnia 1992 r. W ramach zarzutu czwartego odwołania, podniesionego posiłkowo, wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd naruszył zasady proporcjonalności i równego traktowania przy określaniu wyjściowej kwoty nałożonej grzywny. W ramach zarzutu piątego odwołania, podniesionego posiłkowo, wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd dopuścił się szeregu naruszeń prawa i uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi uzasadnienia, jako że orzekł, iż Komisja mogła podwyższyć grzywnę nałożoną na wnoszącą odwołanie z tytułu powrotu do naruszenia. Wreszcie w ramach zarzutu szóstego odwołania, podniesionego posiłkowo, wnosząca odwołanie utrzymuje, że Sąd naruszył prawo, orzekając, iż Komisja mogła podwyższyć kwotę wyjściową grzywny celem zapewnienia skutku odstraszającego.

IV – Zarzut pierwszy odwołania: przeinaczenie faktów przez Sąd Pierwszej Instancji

A – Zaskarżony wyrok

16. W ramach zarzutu drugiego podniesionego przed Sądem Pierwszej Instancji, zatytułowanego „naruszenie art. 81 ust. 1 WE i oczywiste błędy w ocenie”, Lafarge podniosła, że spotkanie w Londynie w 1992 r., wymiana informacji, wymiana informacji dotyczących Zjednoczonego Królestwa, podwyżki cen w Zjednoczonym Królestwie, ustabilizowanie rynku niemieckiego i podwyżki cen w Niemczech nie stanowią naruszenia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. W niniejszym odwołaniu wnosząca odwołanie nie podważa ustaleń Sądu dotyczących spotkania w Londynie. Wystarczy zaznaczyć w tym względzie, że – jak wynika z pkt 212 zaskarżonego wyroku – Sąd uznał, iż Lafarge nie uczestniczyła w tym spotkaniu.

17. Jeśli chodzi o wymianę informacji, to Sąd stwierdził, że okoliczność, iż Lafarge wiedziała lub powinna była wiedzieć, że celem wymiany informacji na temat wielkości sprzedaży było monitorowanie rynku, tak aby dowiedzieć się, czy wojna cenowa została zakończona oraz czy udziały w rynku pozostały na relatywnie stałym poziomie, została wykazana w stopniu wymaganym prawem w oparciu o zbiór obiektywnych i spójnych informacji składających się na materiał dowodowy( ).

18. Odnośnie do wymiany informacji dotyczących Zjednoczonego Królestwa Sąd stwierdził, że Komisja wykazała w stopniu wymaganym prawem uczestnictwo Lafarge w wymianie informacji na temat wielkości sprzedaży na rynku Zjednoczonego Królestwa( ). Ponadto, co się tyczy podwyżek cen w Zjednoczonym Królestwie w okresie przed dniem 7 września 1996 r., Sąd stwierdził w pkt 316 zaskarżonego wyroku, że Komisja nie znalazła żadnych dowodów z dokumentów na okoliczność kontaktów pomiędzy przedsiębiorstwami, o których mowa. Następnie Sąd stwierdził w pkt 319–323 zaskarżonego wyroku, że jeśli chodzi o ten okres, to zapowiedzi podwyżek cen były praktycznie jednoczesne w czterech przypadkach. Wobec tego Sąd orzekł między innymi, że „[w] niniejszej sprawie, chociaż odstępy między poszczególnymi zapowiedziami podwyżek cen mogły umożliwić przedsiębiorstwom zapoznanie się z nimi na podstawie informacji pochodzących z rynku i chociaż podwyżki te nie zawsze były dokładnie na tym samym poziomie, to prawie jednocześnie dokonywane zapowiedzi podwyżek cen i zbieżność ogłaszanych cen stanowią silne poszlaki istnienia uzgodnienia poprzedzającego owe zapowiedzi, ponieważ podwyżki te wpisują się w kontekst cechujący się faktem, że – jak Komisja ustaliła w zaskarżonej decyzji – Knauf i BPB porozumiały się na spotkaniu w Londynie na początku 1992 r. co do zakończenia wojny cenowej na czterech rynkach europejskich oraz że Lafarge przyłączyła się do tego systemu najpóźniej pod koniec sierpnia 1992 r.”( ). Sąd Pierwszej Instancji orzekł odnośnie do okresu po dniu 7 września 1996 r., że istnienie kontaktów pomiędzy konkurentami dotyczących podwyżek cen w Zjednoczonym Królestwie zostało wykazane dowodami z dokumentów( ).

19. Jeśli chodzi o ustabilizowanie rynku niemieckiego, Sąd Pierwszej Instancji uznał w pkt 402 zaskarżonego wyroku, że „w świetle ogólnego kontekstu sprawy” oraz na podstawie bezspornych faktów Komisja wykazała w stopniu wymaganym prawem, że nawet jeśli przedsiębiorstwom, o których mowa, nie udało się zawrzeć konkretnego porozumienia w sprawie podziału między nimi rynku niemieckiego, to i tak wyraziły one wspólny zamiar działania na tym rynku w określony sposób, to jest zamiar ograniczania konkurencji w drodze ustabilizowania tego rynku.

20. Odnośnie do podwyżek cen w Niemczech Sąd Pierwszej Instancji zbadał dowody dotyczące istnienia kontaktów i uzgodnień między konkurentami. Sąd stwierdził w pkt 426 zaskarżonego wyroku, że kontakty między przedsiębiorstwami, o których mowa, winny być rozpatrywane w kontekście okresu charakteryzującego się szeregiem antykonkurencyjnych zachowań wskazujących na wspólną wolę konkurentów w przedmiocie ustabilizowania rynku płyt gipsowych na czterech głównych rykach europejskich, włącznie z rynkiem niemieckim. Sąd zauważył też, że wprawdzie treść pojedynczego dokumentu znalezionego przez Komisję nie musi jednoznacznie wskazywać na istnienie antykonkurencyjnego zachowania, ale okoliczność ta nie może stać na przeszkodzie wykładni takiego dokumentu jako potwierdzającego istnienie zamiaru w tym przedmiocie, jeżeli jest to jeden z szeregu innych dokumentów dających wiarygodne wskazówki co do istnienia jednoczesnych i podobnych zachowań antykonkurencyjnych. Sąd Pierwszej Instancji uwzględnił w tym zakresie szereg dokumentów, by uznać, że Lafarge utrzymywała bezpośrednie kontakty ze swoimi konkurentami dotyczące podwyżek cen na rynku niemieckim oraz że istniały uzgodnienia w zakresie stosowania podwyżek cen.

B – Argumentacja i ocena

21. Wnosząca odwołanie podnosi, iż Sąd Pierwszej Instancji przeinaczył fakty, ponieważ systematycznie nawiązywał do ogólnego kontekstu określonego przez szereg naruszeń, by uznać, że Komisja słusznie stwierdziła samo istnienie tych naruszeń. Zatem wnosząca odwołanie uważa, że w zaskarżonym wyroku Sąd Pierwszej Instancji zastosował rozumowanie mające charakter błędnego koła, gdy nawiązał do ogólnego kontekstu naruszeń, aby wykazać samo istnienie naruszeń, które stanowią podstawę domniemywanego ogólnego kontekstu naruszeń. Ponadto Sąd Pierwszej Instancji konsekwentnie przyjmował, że interpretacja faktów przemawiająca za antykonkurencyjnym zachowaniem była bardziej wiarygodna niż alternatywne wyjaśnienia prezentowane przez Lafarge. Tak więc Sąd Pierwszej Instancji uznał, że anykonkurencyjny cel wymiany informacji (pkt 270 i 271 zaskarżonego wyroku), wraz z wymianą informacji dotyczących Zjednoczonego Królestwa (pkt 303 zaskarżonego wyroku), istnienie uzgodnień dotyczących podwyżek cen w Zjednoczonym Królestwie (pkt 324 zaskarżonego wyroku) i w Niemczech (pkt 402 zaskarżonego wyroku) oraz istnienie porozumienia w sprawie ustabilizowania rynku niemieckiego (pkt 430 zaskarżonego wyroku) zostały wykazane z uwzględnieniem ogólnego kontekstu naruszeń, podczas gdy istnienie tego kontekstu nie zostało wykazane w oparciu o dowody, ale w oparciu o zachowanie o znamionach naruszenia, które zostało zakwalifikowane jako takie jedynie na podstawie tegoż ogólnego kontekstu. W ten sposób Sąd Pierwszej Instancji przeinaczył przedstawione mu fakty.

22. Należy przypomnieć, że Trybunał nie jest właściwy do ustalania okoliczności faktycznych ani też zasadniczo do badania dowodów, które Sąd dopuścił na poparcie tych okoliczności. Jeśli zatem dowody te uzyskano w prawidłowy sposób, przy poszanowaniu ogólnych zasad prawa i wymogów proceduralnych dotyczących ciężaru dowodu i postępowania dowodowego, wyłącznie do Sądu należy ocena, jaką wagę należy przywiązywać do przedstawionych mu dowodów. Ocena ta nie stanowi zatem, z wyłączeniem przypadków przeinaczenia tych dowodów, kwestii prawnej, która jako taka podlega kontroli Trybunału( ).

23. Przeinaczenie faktów i dowodów przedstawionych Sądowi musi w oczywisty sposób wynikać z akt sprawy bez konieczności dokonywania nowej oceny tychże elementów( ). Ponadto w sytuacji, gdy wnoszący odwołanie zarzuca przeinaczenie dowodów przez Sąd, winien on dokładnie wskazać, które dowody zostały jego zdaniem przeinaczone przez Sąd, oraz wykazać błędy w ocenie, które w jego opinii doprowadziły do takiego przeinaczenia( ).

24. Moim zdaniem w ramach niniejszego zarzutu odwołania wnosząca odwołanie podniosła ogólnie, że Sąd Pierwszej Instancji przeinaczył fakty, oraz wskazała szczegółowo, jakie dowody zostały według niej przeinaczone.

25. Jednakże wnosząca odwołanie nie wskazała dokładnie, poza wewnętrzną notatką z października 1994 r. odkrytą w pomieszczeniach Rigips, do której Sąd Pierwszej Instancji odwołuje się w pkt 430 zaskarżonego wyroku w kontekście ustalenia Sądu dotyczącego podwyżek cen w Niemczech, jakie błędy w ocenie doprowadziły jej zdaniem do przeinaczenia dowodów. Tak więc poza pewnym elementami w treści pkt 430 zaskarżonego wyroku wnosząca odwołanie nie wskazała żadnych nieścisłości materialnych w wykładni dokumentów dokonanej przez Sąd Pierwszej Instancji. Dlatego uważam, że chociaż wnosząca odwołanie zarzuca przeinaczenie faktów, to w rzeczywistości dąży do nowej oceny dowodów przedstawionych Sądowi Pierwszej Instancji. To zaś leży bez wątpienia poza zakresem postępowania odwoławczego przed Trybunałem Sprawiedliwości

26. Jeśli chodzi o notatkę z października 1994 r., wnosząca odwołanie twierdzi, że nic w tejże notatce nie potwierdza ustalenia, że konkurenci pozostawali ze sobą w kontakcie. W postępowaniu w pierwszej instancji Lafarge zakwestionowała twierdzenie, że notatka wskazywała na występowanie między producentami wymiany informacji dotyczących podwyżki cen w lutym 1995 r. Według Lafarge autor notatki powziął wiedzę o planowanym zawiadomieniu o podwyżce cen przez Knauf dzięki informacjom z rynku( ).

27. W pkt 430 zaskarżonego wyroku Sąd Pierwszej Instancji uznał, że wbrew twierdzeniu Lafarge, zgodnie z którym autor notatki powziął wiedzę o planowanej podwyżce cen przez Knauff dzięki informacjom z rynku, „dokonana przez Komisję interpretacja tej notatki jest bardziej przekonująca, zważywszy na pozostałe dokumenty zawarte w aktach, które wskazują na istnienie w tamtym czasie uzgodnień między omawianymi przedsiębiorstwami. Komisja słusznie uważa, że notatka ta wskazuje na znajomość strategii konkurentów i świadczy o utrzymywaniu kontaktów między nimi. W istocie autor tej notatki, opisawszy na wstępie skrótowo sytuację na rynku, wyjaśnia, że dyrektor sprzedaży Gyproc skarżył się, że jego przedsiębiorstwo straciło udziały w rynku i musiało je odzyskać. Ponadto w notatce przewidziano zamrożenie cen na wskazanym w niej poziomie, jak również to, że podwyżka cen miała mieć miejsce od dnia 1 lutego 1995 r. Ta ostatnia wzmianka jest szczególnie odkrywcza. Skoro bowiem wysłanie ogłoszeń o podwyżkach cen przez Knauf stanowiło akt jednostronny i pozostali producenci podążyli jedynie za tą podwyżką cen, BPB nie mogła wiedzieć w październiku 1994 r., że podwyżka cen była przewidziana na dzień 1 lutego 1995 r., zważywszy że Knauf ogłosiła ją dopiero w listopadzie 1994 r.”.

28. Z zaskarżonego wyroku wyraźnie wynika, że omawiana notatka nie została zbadana przez Sąd Pierwszej Instancji w oderwaniu od innych elementów. Notatka ta została raczej zbadana w powiązaniu z pozostałymi elementami w aktach sprawy. Tak więc z zaskarżonego wyroku jasno wynika, że prawdziwa waga notatki z października 1994 r. została wyjaśniona dzięki pozostałym elementom w aktach sprawy. W tym względzie pozostałymi elementami, które zostały uwzględnione, aby wykazać istnienie w owym czasie uzgodnień między przedsiębiorstwami, o których mowa, były: po pierwsze oświadczenie Knauff, zgodnie z którym dawno temu ustaliła się praktyka polegająca na wysyłaniu zawiadomień o podwyżce cen wraz z cennikami bezpośrednio do konkurentów w tym samym czasie co do klientów (pkt 430 zaskarżonego wyroku), po drugie liczne kopie zawiadomień o podwyżkach cen konkurentów odnalezione w pomieszczeniach BPB i Lafarge w toku prowadzonego przez Komisję dochodzenia (pkt 430 zaskarżonego wyroku), a po trzecie fakt, iż podwyżka cen miała miejsce w dniu 1 lutego 1995 r. (pkt 430 zaskarżonego wyroku).

29. Te dodatkowe elementy nie zostały zakwestionowane przez wnoszącą odwołanie.

30. Stoję na stanowisku, że w świetle dodatkowych, niekwestionowanych przez wnoszącą odwołanie elementów, o których mowa, oraz wyroku Trybunału w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji( ) wnosząca odwołanie nie wykazała, że Sąd Pierwszej Instancji w sposób oczywisty opacznie zrozumiał notatkę z października 1994 r.

31. Z tych względów uważam, że zarzut pierwszy odwołania należy w części odrzucić jako niedopuszczalny, a w części oddalić jako bezzasadny.

V – Zarzut drugi odwołania: naruszenie reguł w zakresie ciężaru dowodu, zasady domniemania niewinności i wynikającej z niej zasady in dubio pro reo, jako że Sąd Pierwszej Instancji uznał, iż Komisja wykazała udział wnoszącej odwołanie w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r.

A – Zaskarżony wyrok

32. W zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że Lafarge uczestniczyła w omawianym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r. do dnia 25 listopada 1998 r. W postępowaniu w pierwszej instancji Lafarge podniosła, że przystąpiła do systemu wymiany informacji niewątpliwie po czerwcu 1993 r., a prawdopodobnie nawet dopiero z początkiem 1994 r.( ). By potwierdzić określony w zaskarżonej decyzji czas trwania udziału Lafarge w naruszeniu, Sąd Pierwszej Instancji wziął pod uwagę szereg oświadczeń BPB. W tym względzie BPB stwierdziła, że po spotkaniu proces wymiany informacji został rozszerzony na Lafarge( ). Sąd uznał, że użyty przez BPB zwrot „po tym spotkaniu” oznaczał, że udział Lafarge musiał rozpocząć się niedługo po spotkaniu londyńskim( ). Dodatkowo w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów BPB stwierdziła, że uzgodniła kwestię wymiany informacji z Lafarge w połowie roku 1992( ). Sąd uznał, że oświadczenia BPB były bardziej dokładne niż oświadczenia Lafarge. Lafarge opierała się na oświadczeniu pana N. z Lafarge, zgodnie z którym ze względu na poważny brak danych dotyczących rozpatrywanych rynków w Europie konkurenci Lafarge zaproponowali mu wymianę pewnych ogólnych informacji na temat wielkości sprzedaży( ). W pkt 508 zaskarżonego wyroku Sąd zauważył, że Lafarge nie dostarczyła ani dokładnej daty, ani szczegółów zdarzeń, które doprowadziły Lafarge do wzięcia udziału we wspomnianej wymianie, a przede wszystkim informacji dotyczących kontaktów, które musiały poprzedzić ową wymianę celem ustalenia jej podstawowych warunków, a mianowicie jej celu, uczestników i częstotliwości tej wymiany( ). Sąd uznał też, że wiarygodność oświadczeń BPB znajduje potwierdzenie w fakcie, iż w tabelach przedstawionych przez pana D. z BPB rynkowy udział Lafarge w głównych rynkach europejskich został określony w wartościach bezwzględnych i procentach, począwszy od 1991 r.( ).

B – Argumentacja

33. Wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd Pierwszej Instancji naruszył reguły w zakresie ciężaru dowodu, zasadę domniemania niewinności i wynikającą z niej zasadę in dubio pro reo, jako że Sąd Pierwszej Instancji uznał, iż Komisja wykazała udział wnoszącej odwołanie w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r. Wnosząca odwołanie przypomina, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał jest właściwy do kontroli, czy w postępowaniu przez Sądem naruszono procedurę, co wpłynęło niekorzystnie na interesy wnoszącego odwołanie, i powinien on upewnić się, czy przestrzegane były ogólne zasady prawa wspólnotowego i przepisy proceduralne mające zastosowanie w zakresie ciężaru dowodu i postępowania dowodowego( ). Wnosząca odwołanie podnosi także, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, obowiązkiem Komisji jest udowodnienie naruszenia reguł konkurencji oraz czasu jego trwania( ). Według wnoszącej odwołanie Sąd Pierwszej Instancji uznał, że Komisja prawidłowo ustaliła udział wnoszącej odwołanie w naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r., pomimo sprzecznych i niedokładnych oświadczeń BPB, dlatego że wnosząca odwołanie nie wskazała dokładnej daty rozpoczęcia swego uczestnictwa ani okoliczności, które doprowadziły ją do przyłączenia się do tej antykonkurencyjnej wymiany informacji.

34. Komisja stoi na stanowisku, że niniejszy zarzut winien zostać oddalony.

C – Ocena

35. Zgodnie z wyrokiem Trybunału w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji do strony lub organu, które zarzucają naruszenie reguł konkurencji, należy udowodnienie istnienia tego naruszenia, a do przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw podnoszących środek obrony przed zarzutem naruszenia należy wykazanie, że przesłanki skorzystania z takiej obrony są spełnione, w związku z czym organ ten będzie wówczas musiał przedstawić inne dowody. Chociaż zgodnie z tymi zasadami ciężar dowodu spoczywa na Komisji albo na przedsiębiorstwie lub danym związku przedsiębiorstw, okoliczności faktyczne, na które strona powołuje się, mogą być tego rodzaju, że druga strona będzie musiała przedstawić wyjaśnienie lub uzasadnienie, a w przypadku ich braku będzie można uznać, że dowód został przedstawiony( ).

36. Z zaskarżonego wyroku wyraźnie wynika, że Sąd Pierwszej Instancji uznał, iż Komisja prawidłowo wykazała, że BPB poinformowała Lafarge najpóźniej pod koniec sierpnia 1992 r. o porozumieniu pomiędzy BPB a Knauf w sprawie wymiany informacji i że przy tej okazji Lafarge przyłączyła się do tej wymiany( ). Zajmując takie stanowisko, Sąd Pierwszej Instancji oparł się w szczególności na szeregu oświadczeń BPB oraz na fakcie, że rynkowy udział Lafarge w głównych rynkach europejskich został wskazany w tabelach znajdujących się w BPB. Sąd uznał też, że wyjaśnienia Lafarge na ten temat nie były przekonywające.

37. Stwierdzając, że Lafarge nie wskazała między innymi dokładnej daty początku swego uczestnictwa w systemie oraz że Lafarge była w rzeczywistości najlepiej poinformowana, by to uczynić( ), Sąd Pierwszej Instancji nie naruszył reguł w zakresie ciężaru dowodu, zasady domniemania niewinności i wynikającej z niej zasady in dubio pro reo. Sąd jedynie wskazał, iż mimo podniesienia przez Lafarge twierdzenia przytoczonego w pkt 494 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym przyłączyła się ona do systemu wymiany informacji niewątpliwie dopiero po czerwcu 1993 r., a prawdopodobnie z początkiem 1994 r., nie przedstawiła ona żadnych dowodów na poparcie tego twierdzenia.

38. Tak więc z powyższego wynika moim zdaniem, że zarzut drugi odwołania jest bezzasadny i winien zostać oddalony.

VI – Zarzut trzeci odwołania: naruszenie przez Sąd Pierwszej Instancji obowiązku uzasadnienia oraz zasady równego traktowania, ponieważ orzekł on, że Komisja prawidłowo ustaliła, iż wnosząca odwołanie dopuściła się jednolitego, złożonego i ciągłego naruszenia od dnia 31 sierpnia 1992 r.

A – Argumentacja

39. Wnosząca odwołanie twierdzi, że Sąd Pierwszej Instancji nie ustosunkował się, nawet w sposób dorozumiany, do argumentu podniesionego przez nią w pierwszej instancji w przedmiocie nierównego traktowania Lafarge w porównaniu z Gyproc. Z tej przyczyny wnosząca odwołanie uważa, że zaskarżony wyrok nie został odpowiednio uzasadniony. Wnosząca odwołanie podnosi, iż zarzut ten został podniesiony w celu wykazania, że nie uczestniczyła ona od dnia 31 sierpnia 1992 r. w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu.

40. W pkt 500–518 zaskarżonego wyroku Sąd Pierwszej Instancji uznał, iż dowody przywołane przez Komisję, a mianowicie nawiązanie w tabelach przedstawionych przez pana D. do udziału w rynku posiadanego przez Lafarge oraz pewne oświadczenia BPB, skutecznie wykazały udział Lafarge w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r. Według wnoszącej odwołanie sama Komisja uznała, że te dowody są niewystarczające w odniesieniu do Gyproc. Wnosząca odwołanie uważa w związku z tym, iż Sąd Pierwszej Instancji naruszył zasadę równego traktowania, uznając, że dowody przywołane przez Komisję skutecznie wykazały udział Lafarge w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r., podczas gdy te same dowody zostały uznane za niewystarczające w przypadku Gyproc.

41. W swojej odpowiedzi wnosząca odwołanie podnosi, że niniejszy zarzut jest dopuszczalny, ponieważ w skardze wniesionej w pierwszej instancji wnosząca odwołanie wskazała kilkakrotnie na naruszenie zasady równego traktowania przez Komisję.

42. Komisja uważa, że Lafarge nie podniosła zarzutu naruszenia zasady równego traktowania w postępowaniu przed Sądem Pierwszej Instancji. W jednej z części swojej skargi wniesionej w pierwszej instancji Lafarge twierdzi jedynie między innymi, że „Komisja uznała, że uczestnictwo Gyproc w tych samych »zachowaniach« było niewystarczające, by ustalić przystąpienie do jednolitego, złożonego i ciągłego naruszenia”. Z tych względów Komisja uważa, że zaskarżony wyrok został odpowiednio uzasadniony. Ponadto według Komisji Gyproc nie znajduje się w takiej samej sytuacji jak Lafarge.

43. Poza tym Komisja twierdzi, że na etapie postępowania odwoławczego wnosząca odwołanie nie może podnosić zarzutu, którego podstawą jest naruszenie zasady niedyskryminacji, gdyż nie został on podniesiony w pierwszej instancji. Zarzut ten jest zatem niedopuszczalny.

44. Jeżeli chodzi o twierdzenie wnoszącej odwołanie zawarte w jej odpowiedzi, zgodnie z którym nawiązała ona kilkakrotnie w swojej skardze wniesionej w pierwszej instancji do naruszenia zasady równego traktowania, Komisja uważa, iż nawiązania te zostały poczynione w zupełnie innych częściach skargi na poparcie innych zarzutów, co do których wnosząca odwołanie nie twierdziła, że nie zostały rozpoznane w zaskarżonym wyroku. Zatem twierdzenia wnoszącej odwołanie zawarte w jej odpowiedzi stanowią nowy zarzut, który jest niedopuszczalny, gdyż wnosząca odwołanie nie podniosła w swoim odwołaniu, że jeszcze inne części jej skargi wniesionej w pierwszej instancji nie zostały rozpoznane.

B – Ocena

45. W swoim odwołaniu wnosząca odwołanie wskazała, że część zaskarżonego wyroku( ), której dotyczy niniejszy zarzut odwołania, odnosi się do zarzutu trzeciego rozpoznanego w pierwszej instancji, w ramach którego wnosząca odwołanie podniosła naruszenie art. 81 ust. 1 WE, ponieważ Komisja stwierdziła w zaskarżonej decyzji istnienie jednolitego, złożonego i ciągłego naruszenia i uznała, że Lafarge w nim uczestniczyła. Część zarzutu odnosi się szczególnie do czasu trwania udziału Lafarge w naruszeniu.

46. Moim zdaniem niniejszy zarzut odwołania może zostać podzielony na dwie części. Po pierwsze wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd Pierwszej Instancji naruszył obowiązek uzasadnienia. Po drugie wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd naruszył zasadę równego traktowania, ponieważ orzekł, iż Komisja prawidłowo ustaliła, że wnosząca odwołanie uczestniczyła w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r.

47. Jeżeli chodzi o zarzut naruszenia przez Sąd Pierwszej Instancji obowiązku uzasadnienia, kwestia, czy uzasadnienie wyroku jest niewystarczające lub wewnętrznie sprzeczne, stanowi zagadnienie prawne, które jako takie może zostać podniesione w ramach odwołania( ).

48. Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wykładnia spoczywającego na Sądzie obowiązku uzasadnienia swych wyroków nie może być dokonywana w ten sposób, iż wynika z niego, że Sąd jest zobowiązany do szczegółowej odpowiedzi na każdy podniesiony przez stronę skarżącą argument, zwłaszcza jeśli nie jest on wystarczająco jasny i dokładny( ).

49. Należy również przypomnieć, że obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu oraz że uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje wystarczającymi elementami dla sprawowania kontroli( ).

50. Moim zdaniem, twierdząc w skardze wniesionej w pierwszej instancji, iż „Komisja uznała, że uczestnictwo Gyproc w tych samych »zachowaniach«[( )] było niewystarczające, by ustalić przystąpienie do jednolitego, złożonego i ciągłego naruszenia”( ), wnosząca odwołanie wyraźnie nawiązała do dyskryminacji, co do której Sąd Pierwszej Instancji winien był się ustosunkować. Mimo że słowa „dyskryminacja” lub „nierówne traktowanie” nie zostały użyte przez Lafarge w postępowaniu w pierwszej instancji w ramach zarzutu trzeciego, uważam, że treść skargi Lafarge dotycząca tego zarzutu była wystarczająco jasna i precyzyjna, tak że Sąd Pierwszej Instancji winien był zrozumieć znaczenie tego zarzutu.

51. Według mnie nie ma żadnych wątpliwości, iż zarzut dyskryminacji został podniesiony w ramach zarzutu trzeciego rozpoznawanego w pierwszej instancji. Dlatego też uważam, że twierdzenie Komisji, iż Lafarge nie podniosła zarzutu naruszenia zasady równego traktowania przed Sądem Pierwszej Instancji, nie może być uwzględnione.

52. Moim zdaniem Sąd Pierwszej Instancji nie odniósł się, nawet w sposób dorozumiany, do kwestii dyskryminacji w ramach zarzutu trzeciego podniesionego w pierwszej instancji, mimo że z pkt 496 zaskarżonego wyroku jasno wynika, że sam Sąd uważał, iż kwestia dyskryminacji stanowi integralną część twierdzeń Lafarge w pierwszej instancji. Kwestia dyskryminacji została moim zdaniem przywołana przez Lafarge celem zakwestionowania wartości dowodowej materiału dowodowego, na podstawie którego Komisja uznała w zaskarżonej decyzji, że Lafarge uczestniczyła w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r., ponieważ według tego przedsiębiorstwa ten sam materiał dowodowy uznany został przez Komisję za niewystarczający, by dokonać takiego ustalenia w stosunku do Gyproc. Ponadto zasada niedyskryminacji stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego i dlatego zarzut podniesiony w tym względzie przez Lafarge w związku z dowodami przywołanymi przez Komisję w zaskarżonej decyzji, na podstawie których ustaliła, że Lafarge uczestniczyła w jednolitym złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r., wymagał moim zdaniem, aby Sąd Pierwszej Instancji ustosunkował się do niego( ).

53. Z powyższego wynika, że zaskarżony wyrok nie odnosi się w odpowiedni sposób do argumentu dotyczącego dyskryminacji i czasu trwania naruszenia, podniesionego przez wnoszącą odwołanie w pierwszej instancji. W szczególności zaskarżony wyrok nie pozwala Trybunałowi Sprawiedliwości na sprawowanie kontroli, w związku z czym pierwsza część niniejszego zarzutu odwołania powinna zostać moim zdaniem uznana za zasadną.

54. Odnośnie do drugiej części tego zarzutu odwołania, która opiera się na naruszeniu zasady równego traktowania, uważam, iż aby Trybunał mógł skontrolować wyrok Sądu Pierwszej Instancji, wyrok ten musi być odpowiednio uzasadniony. W niniejszej sprawie zupełny brak uzasadnienia Sądu Pierwszej Instancji dotyczącego kwestii dyskryminacji w ramach zarzutu trzeciego rozpoznawanego przez ten sąd uniemożliwia Trybunałowi Sprawiedliwości stwierdzenie, czy zaskarżony wyrok narusza w tym względzie zasadę równego traktowania.

55. Dlatego też uważam, że w świetle powyższych okoliczności zaskarżony wyrok powinien zostać uchylony w zakresie zawartych w nim ustaleń dotyczących czasu, przez jaki wnosząca odwołanie uczestniczyła w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r. Wobec braku rozstrzygnięcia w pierwszej instancji w przedmiocie podniesionych zarzutów odnoszących się do dyskryminacji oraz czas trwania udziału Lafarge w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu, uważam, że Trybunał nie może wydać ostatecznego orzeczenia w sprawie na podstawie art. 61 statutu Trybunału oraz że Trybunał powinien skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd( ).

VII – Zarzut czwarty odwołania: naruszenie przez Sąd Pierwszej Instancji zasad proporcjonalności i równego traktowania przy ustalaniu wyjściowej kwoty nałożonej grzywny

A – Argumentacja

56. Wnosząca odwołanie uważa, że zaskarżony wyrok narusza zasady proporcjonalności i równego traktowania, gdyż utrzymuje w mocy ustaloną przez Komisję kwotę wyjściową grzywny, która jest nieproporcjonalna do kwoty wyjściowej określonej dla pozostałych adresatów zaskarżonej decyzji. Wnosząca odwołanie kwestionuje stwierdzenie Sądu Pierwszej Instancji zawarte w pkt 634 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym kwota grzywny może zostać obliczona w oderwaniu od obrotów przedsiębiorstw. Nawet jeśli owo stwierdzenie jest prawidłowe, to i tak w zaskarżonej decyzji sama Komisja zdecydowała się na podział przedsiębiorstw w niej wskazanych na kategorie na podstawie ich udziału w rynku. Tak więc zgodnie z wyrokiem w sprawach połączonych Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji( ) w przypadku gdy Komisja zdecydowała się wprowadzić kategorie oparte na udziałach w rynku, Komisja, a więc i Sąd Pierwszej Instancji w ramach kontroli sądowej, są zobowiązane zapewnić zachowanie proporcjonalności między z jednej strony progami poszczególnych kategorii, a z drugiej posiadanym przez przedsiębiorstwo udziałem w rynku i jego zaszeregowaniem do tej lub innej kategorii.

57. Tak więc kwota wyjściowa ustalona dla Lafarge była 6,5 razy wyższa niż kwota wyjściowa określona dla Gyproc, mimo iż udział w rynku Lafarge (24% – przedsiębiorstwo zaliczone do drugiej kategorii) był jedynie 3,4 razy większy niż rynkowy udział Gyproc (7% – przedsiębiorstwo zaliczone do trzeciej kategorii). Ponadto chociaż udział Lafarge w rynku w 1997 r. stanowił mniej niż 81% udziału, którym dysponowała Knauf, oba te przedsiębiorstwa zostały zaszeregowane do tej samej kategorii, a kwota wyjściowa grzywny została ustalona na 52 mln EUR.

58. W swojej odpowiedzi wnosząca odwołanie twierdzi, że niniejszy zarzut odwołania należy uznać za dopuszczalny, ponieważ omawiane argumenty zostały podniesione w postępowaniu w pierwszej instancji.

59. Komisja podnosi, że w pkt 634 zaskarżonego wyroku Sąd Pierwszej Instancji nie stwierdził, iż kwota grzywny może zostać obliczona w oderwaniu od obrotów przedsiębiorstw. Komisja uważa, że argument wnoszącej odwołanie zmierzający do zakwestionowania możliwości lub przynajmniej zastosowanej przez Komisję metody podziału przedsiębiorstw na kategorie jest niedopuszczalny, ponieważ nie został podniesiony w pierwszej instancji.

60. Komisja stoi na stanowisku, że w każdym razie ów argument jest ewidentnie bezzasadny. W wyroku w sprawie SGL Carbon przeciwko Komisji( ) Trybunał potwierdził, że przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny członkowie kartelu mogą zostać podzieleni na różne kategorie. Wbrew twierdzeniom Lafarge, w przypadku gdy Komisja postanawia podzielić przedsiębiorstwa na kategorie na podstawie ich udziałów w rynku, nie ma ona obowiązku zapewnienia, by kwota wyjściowa grzywny ustalona dla każdego przedsiębiorstwa była ściśle proporcjonalna do jego udziału w rynku. Ponieważ wielkość udziałów w rynku przedsiębiorstw jest siłą rzeczy różna, Komisja byłaby więc zobowiązana do utworzenia takiej samej liczby kategorii co liczba przedsiębiorstw podlegających grzywnie, co podważałoby celowość podziału na kategorie. Komisja zaznacza też, że zdecydowała się na podział omawianych przedsiębiorstw na trzy kategorie na podstawie ich udziałów w rynku w 1997 r. Tak więc BPB, posiadająca udział w rynku sięgający 42% i będąca dużym producentem, została zaliczona do pierwszej kategorii. Knauff i Lafarge, których udziały w rynku wynosiły odpowiednio 28% i 24%, zostały zaliczone do drugiej kategorii. Gyproc, posiadająca udział w rynku wynoszący 7% i będąca bardzo małym producentem, została zaliczona do kategorii trzeciej.

B – Ocena

61. Moim zdaniem niniejszy zarzut odwołania jest niedopuszczalny i winien zostać odrzucony. Wprawdzie w pierwszej instancji Lafarge zakwestionowała fakt, iż kwota wyjściowa nałożonej na nią grzywny została ustalona na 52 mln EUR, jednak Lafarge utrzymywała, iż nie miała możliwości ekonomicznych, aby wpływać na rynek Zjednoczonego Królestwa i rynek niemiecki. Lafarge nie zakwestionowała w postępowaniu w pierwszej instancji, tak jak to uczyniła w niniejszym zarzucie odwołania, możliwości lub przynajmniej metody podziału przedsiębiorstw zastosowanej przez Komisję. Ponadto w pierwszej instancji wnosząca odwołanie nie twierdziła, że gdy Komisja postanowiła podzielić przedsiębiorstwa na kategorie na podstawie ich udziału w rynku celem ustalenia kwoty wyjściowej grzywny, była ona zobowiązana do zapewnienia, by kwota wyjściowa grzywny ustalona dla danego przedsiębiorstwa była ściśle proporcjonalna do jego udziału w rynku.

62. W każdym razie uważam, że w świetle wyroku Trybunału w sprawie SGL Carbon przeciwko Komisji( ) niniejszy zarzut odwołania winien zostać oddalony. Ze wspomnianej wyżej sprawy jasno wynika, iż każda różnica między przedsiębiorstwami w zakresie ich obrotu lub udziału w rynku nie musi być brana pod uwagę przy podziale przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu na kategorie celem ustalenia kwoty podstawowej.

63. Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisji przysługuje szeroki zakres uznania w odniesieniu do metody obliczania grzywien i może ona w tym względzie brać pod uwagę różne czynniki, uwzględniając jednak górną granicę obrotów określoną w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17. Trybunał Sprawiedliwości stwierdził też, że metoda obliczania grzywien przedstawiona w wytycznych z 1998 r.( ) obejmuje różne elementy cechujące się elastycznością, umożliwiające Komisji skorzystanie z przysługującego jej uznania w sposób zgodny z art. 15 rozporządzenia nr 17, w rozumieniu nadanym mu przez Trybunał Sprawiedliwości( ).

64. Chociaż moim zdaniem oczywiste jest, że nie została zachowana ścisła proporcjonalność pomiędzy udziałami w rynku Lafarge i innych przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu a kwotą wyjściową grzywny ustaloną w związku z tymi udziałami, w świetle argumentów Komisji zaprezentowanych w pkt 60 powyżej nie uważam, by wnosząca odwołanie wykazała, że metoda podziału zastosowana przez Komisję celem ustalenia kwoty podstawowej grzywny narusza zasady proporcjonalności i równego traktowania.

VIII – Zarzut piąty odwołania: naruszenia prawa i uchybienie obowiązkowi uzasadnienia w zakresie podwyższenia grzywny z tytułu powrotu do naruszenia

65. Niniejszy zarzut odwołania został podzielony na dwie części.

A – Pierwsza część zarzutu

1. Zaskarżony wyrok

66. W pierwszej instancji Lafarge podniosła między innymi, że ze względu na brak podstawy prawnej określającej przesłanki podwyższenia grzywny z tytułu powrotu do naruszenia i zważywszy, że nie został ustanowiony żaden termin przedawnienia dotyczący czasu między dwoma naruszeniami, podwyższenie grzywny w takich okolicznościach naruszyło zasadę legalności kar oraz zasadę pewności prawa( ).

67. Sąd Pierwszej Instancji stwierdził, iż w świetle wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji( ) powrót do naruszenia jest jednym z czynników, które mogą być wzięte pod uwagę przy ocenie wagi naruszenia( ). Odnośnie do kwestii terminu przedawnienia Sąd przypomniał w pkt 724 zaskarżonego wyroku, że Komisja dysponuje swobodnym uznaniem w zakresie wyboru czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy ustalaniu wysokości grzywny, takich jak szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszający charakter grzywien, przy czym nie ma ona obowiązku ustalania wiążącego czy wyczerpującego wykazu kryteriów, jakie obowiązkowo należy wziąć pod uwagę. Dalej w pkt 725 zaskarżonego wyroku Sąd wskazał, iż w przypadku powrotu do naruszenia Komisja nie może być związana jakimkolwiek terminem przedawnienia. Sąd stwierdził, że powrót do naruszenia stanowi istotny czynnik, który Komisja powinna ocenić, oraz że w każdym z poszczególnych przypadków może ona wziąć pod uwagę sygnały świadczące o skłonności do naruszania reguł konkurencji, w tym także upływ czasu między poszczególnymi naruszeniami. Sąd uznał, że jeżeli okres dzielący ustalenie dwóch naruszeń wynosi mniej niż dziesięć lat, świadczy to o skłonności danego przedsiębiorstwa do niewyciągania właściwych wniosków z ustalenia naruszenia przez to przedsiębiorstwo wspólnotowych reguł konkurencji( ). Sąd stwierdził, iż Lafarge wykazała taką skłonność, ponieważ spółka zależna od Lafarge, będąca adresatem decyzji 94/815, przez cztery lata po doręczeniu jej tej decyzji w dalszym ciągu aktywnie uczestniczyła w omawianym kartelu( ).

2. Argumentacja

68. Wnosząca odwołanie uważa, że zaskarżony wyrok narusza ogólną zasadę prawa nulla poena sine lege oraz ogólne zasady prawa wspólne dla państw członkowskich, jako że Sąd Pierwszej Instancji uznał, iż istniała podstawa prawna umożliwiająca Komisji podwyższenie kwoty grzywny ze względu na powrót do naruszenia. Rozporządzenie nr 17 nie pozwala Komisji na podwyższenie grzywny ze względu na powrót do naruszenia.

69. Wnosząca odwołanie uważa też, że zaskarżony wyrok narusza ogólną zasadę pewności prawa wspólną dla państw członkowskich, ponieważ Sąd uznał w nim, iż Komisja mogła stwierdzić powrót do naruszenia bez ograniczenia w czasie. Nie można karać bez końca osób za czyny, jakich dopuściły się one w przeszłości. W większości państw członkowskich prawo ustanawia w odniesieniu do powrotu do naruszenia maksymalny okres między rozpatrywanym naruszeniem a ewentualnym stwierdzeniem wcześniejszego naruszenia, po upływie których owo wcześniejsze naruszenie nie może być brane pod uwagę. Zatem wnosząca odwołanie zwraca się do Trybunału o zrewidowanie stanowiska, jakie zaprezentował on w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji( ).

70. Komisja uważa, że podobne argumenty zostały oddalone przez Trybunał w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji. Grzywna może zostać podwyższona ze względu na powrót do naruszenia na podstawie rozporządzenia nr 17. Jeżeli chodzi o termin przedawnienia, w niniejszej sprawie nie jest konieczne przeprowadzanie oceny, czy ustalenia Sądu Pierwszej Instancji uczyniłyby możliwym niekończące się nakładanie kar za powrót do naruszenia, ponieważ Sąd orzekł, iż spółka zależna od wnoszącej odwołanie w dalszym ciągu aktywnie uczestniczyła w kartelu przez cztery lata po doręczeniu jej decyzji nr 94/815, podczas gdy w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji Trybunał uznał, że okres dzielący naruszenia, który nie przekroczył dziesięciu lat, świadczył o skłonności danego przedsiębiorstwa do niewyciągania właściwych wniosków z ustalenia, że naruszyło ono reguły konkurencji.

3. Ocena

71. Oczywiste jest, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie zawiera żadnego wyraźnego nawiązania do powrotu do naruszenia( ). Jednakże w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji Trybunał potwierdził, że przepis ten stanowi podstawę prawną, w oparciu o którą Komisja może nakładać grzywny na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw za naruszenia art. 81 WE i 82 WE. Zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 przy ustalaniu kwoty grzywny należy wziąć pod uwagę czas trwania rozpatrywanego naruszenia i jego wagę( ). Następnie Trybunał potwierdził swoje orzecznictwo, zgodnie z którym podczas gdy kwota podstawowa grzywny jest ustalana ze względu na naruszenie, waga naruszenia jest określana na podstawie szeregu innych czynników, które Komisja ocenia swobodnie. Zdaniem Trybunału uwzględnienie okoliczności obciążających przy ustalaniu grzywny pozostaje w zgodzie z zadaniem Komisji polegającym na zapewnieniu przestrzegania reguł konkurencji. Ewentualny powrót do naruszenia jest jednym z czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy przeprowadzaniu analizy wagi danego naruszenia. Zatem Trybunał uznał w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, że zakwalifikowanie powrotu do naruszenia jako okoliczności obciążającej nie narusza zasady nulla poena sine lege( ).

72. Ponadto w wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji Trybunał wyjaśnił, że powrót do naruszenia jest jednym z czynników, które można wziąć pod uwagę przy ocenie wagi naruszenia( ).

73. Poza ustaleniami Trybunału w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji oraz w wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji chciałbym dodatkowo zauważyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem obowiązkiem Komisji jest ściganie i karanie indywidualnych naruszeń oraz realizacja ogólnej polityki zmierzającej do stosowania w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie i doprowadzenie do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne. Przy ocenie wagi naruszenia w celu określenia kwoty grzywny Komisja powinna uwzględniać nie tylko szczególne okoliczności danego przypadku, ale również kontekst naruszenia oraz zapewnić swoim działaniom skutek odstraszający( ).

74. Moim zdaniem gdyby możliwość oceny przez Komisję wagi konkretnego naruszenia ograniczona była do okoliczności tego naruszenia z wyłączeniem wszelkich innych mających znaczenie okoliczności towarzyszących, a zwłaszcza powrotu do naruszenia, rzeczywista waga danego naruszenia nie mogłaby być prawidłowo oceniona, a zadanie Komisji polegające na zapewnieniu przestrzegania reguł konkurencji zostałoby podważone. Uważam, że takie podejście byłoby sprzeczne z potrzebą zapewnienia skutku odstraszającego kar nakładanych za naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji( ).

75. Dlatego też uważam, że wnosząca odwołanie nie wskazała żadnego przekonującego powodu, dla którego Trybunał winien odejść od zaprezentowanego w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji stanowiska, że zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 kwestia powrotu do naruszenia podlega ocenie jako okoliczność obciążająca w odniesieniu do wagi naruszenia. Tak więc moim zdaniem zaskarżony wyrok nie narusza ogólnej zasady prawa nulla poena sine lege ani ogólnych zasad prawa wspólnych dla państw członkowskich tylko dlatego, że Sąd Pierwszej Instancji uznał, iż istniała podstawa prawna umożliwiająca Komisji podwyższenie kwoty grzywny ze względu na powrót do naruszenia.

76. Odnośnie do kwestii dotyczącej braku terminu przedawnienia w zakresie stwierdzenia powrotu do naruszenia Trybunał potwierdził w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, że żaden konkretny termin przedawnienia nie został określony w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 ani w wytycznych( ) w odniesieniu do stwierdzenia powrotu do naruszenia( ). Ponadto w pkt 38 tego wyroku Trybunał podkreślił, że stwierdzenie i ocena szczególnych cech danego przypadku powrotu do naruszenia stanowią uprawnienia uznaniowe Komisji oraz że Komisja nie może być związana żadnym terminem przedawnienia przy dokonywaniu takiego ustalenia. Mimo to wnosząca odwołanie zwróciła się do Trybunału o zrewidowanie jego stanowiska zajętego w tym zakresie w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji.

77. W wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji Trybunał uznał, że powrót do naruszenia stanowi istotny czynnik, który Komisja ma obowiązek ocenić, skoro wzięcie go pod uwagę ma na celu zmotywowanie przedsiębiorstw, które wykazały się skłonnością do łamania reguł konkurencji, do zmiany ich zachowania. Komisja może zatem w każdym z poszczególnych przypadków wziąć pod uwagę sygnały świadczące o tego typu skłonnościach, takie jak dla przykładu czas, jaki upłynął między poszczególnymi naruszeniami( ).

78. Moim zdaniem pkt 38 wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji zdaje się wskazywać, że Trybunał uznał, iż stały i sztywny maksymalny termin przedawnienia ograniczałby swobodne uznanie Komisji przy określaniu kwoty grzywien. W tym względzie uważam, że wcześniejsze bardzo poważne naruszenie może zostać wzięte pod uwagę przy ocenie wagi późniejszego naruszenia nawet mimo znacznego upływu czasu, podczas gdy wcześniejsze naruszenie o niewielkim znaczeniu nie może uzasadniać takiego wniosku po upływie znacznie krótszego okresu.

79. Jednakże nie uważam, aby wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji uzasadniał twierdzenie, że osoby mogą być bez końca karane za stwierdzone w przeszłości naruszenia prawa konkurencji.

80. W wyroku tym Trybunał wskazał raczej, jak sądzę słusznie, że w świetle okoliczności sprawy skoro między naruszeniami upłynął stosunkowo krótki okres, to jest mniej niż dziesięć lat, to ponowne podjęcie przez Groupe Danone zachowań niezgodnych z prawem świadczy o jej skłonności do niewyciągania właściwych wniosków z ustalenia, że naruszyła reguły konkurencji( ).

81. Jest zatem niewątpliwe, że nawet przy braku terminu przedawnienia odnoszącego się wyłącznie do stwierdzenia powrotu do naruszenia Trybunał może na podstawie stosownego wniosku skontrolować, czy Komisja przekroczyła zakres przysługującego jej uznania, gdy wzięła pod uwagę wcześniejsze naruszenie reguł konkurencji. Dlatego też uważam, że wnosząca odwołanie nie wskazała żadnych przyczyn, dla których stanowisko Trybunału zajęte w wyroku w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji w przedmiocie braku ustalonego terminu przedawnienia odnośnie do powrotu do naruszenia winno zostać zrewidowane przez Trybunał.

82. Ponadto tytułem uzupełnienia pragnę dodać, że w niniejszej sprawie wnosząca odwołanie nie kwestionowała dokonanego przez Sąd Pierwszej Instancji ustalenia, że pomimo doręczenia decyzji 94/815 spółka zależna od Lafarge nadal aktywnie uczestniczyła w omawianym naruszeniu przez okres czterech lat. Moim zdaniem tak krótki okres nie może być uznany za nadmierny i dlatego nie można mówić o przekroczeniu przez Komisję zakresu przysługującego jej uznania.

83. Według mnie zaskarżony wyrok nie narusza ogólnej zasady pewności prawa wspólnej dla państw członkowskich, gdy Sąd wskazuje w nim, że Komisja mogła stwierdzić powrót do naruszenia bez istnienia jakiegokolwiek ustalonego terminu przedawnienia.

84. Dlatego też uważam, że Trybunał powinien oddalić pierwszą część zarzutu piątego jako bezzasadną.

B – Druga część zarzutu

1. Zaskarżony wyrok

85. W pierwszej instancji Lafarge podniosła, iż w większości państw członkowskich kwestia powrotu do naruszenia może być wzięta pod uwagę tylko wówczas, gdy drugie naruszenie zostało popełnione po uprawomocnieniu się wyroku stwierdzającego pierwsze naruszenie( ).

86. W pkt 734 zaskarżonego wyroku Sąd Pierwszej Instancji orzekł, że wystarczy, aby przedsiębiorstwo zostało uznane winnym popełnienia naruszenia tego samego rodzaju, nawet jeżeli decyzja wciąż podlega kontroli sądowej. Sąd stwierdził, że decyzje Komisji objęte są domniemaniem legalności do czasu stwierdzenia ich nieważności lub cofnięcia, a skargi nie mają skutku zawieszającego. Następnie w pkt 737 zaskarżonego wyroku Sąd orzekł, że „[r]zeczywiście może pojawić się problem, gdy wcześniejsza decyzja, na podstawie której podwyższono grzywnę w późniejszej decyzji, została unieważniona po tym, jak owa późniejsza decyzja stała się ostateczna. W takim przypadku powrót do naruszenia faktycznie nie występuje. Jednakże gdyby pierwsza decyzja wymierzająca karę za naruszenie okazała się bezzasadna, stanowiłoby to nową okoliczność skutkującą ponownym rozpoczęciem biegu terminu do wniesienia odwołania”.

2. Argumentacja

87. Wnosząca odwołanie utrzymuje, że Sąd Pierwszej Instancji naruszył prawo i uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi uzasadnienia, jako że uznał, iż ze względu na powrót do naruszenia Komisja mogła podwyższyć grzywnę nałożoną na wnoszącą odwołanie, mimo że pierwsze z naruszeń nie zostało ostatecznie rozpatrzone w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych wskazanych w zaskarżonej decyzji.

88. Zgodnie z systemami prawa karnego państw członkowskich zasadniczo uważa się, że jednostka powraca do naruszenia, jedynie gdy po prawomocnym skazaniu za pierwsze naruszenie popełnia ona następne naruszenie. Jednym z kluczowych elementów powrotu do naruszenia jest prawomocne stwierdzenie naruszenia, co oznacza, że w chwili popełnienia następnego naruszenia środki prawne powinny być wyczerpane. W niniejszej sprawie Komisja oparła się na decyzji 94/815, aby ustalić, że Lafarge powróciła do naruszenia. Jednakże Lafarge wniosła skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji, a w dniu 15 marca 2000 r. Sąd Pierwszej Instancji wydał wyrok( ). Ponieważ Lafarge nie wniosła odwołania, ów wyrok uprawomocnił się dwa miesiące po doręczeniu go Lafarge. Według Komisji praktyki stanowiące przedmiot zaskarżonej decyzji zakończyły się w listopadzie 1998 r. Jednak w tym okresie Lafarge nie została prawomocnie skazana za udział w jakimkolwiek kartelu, gdyż Sąd Pierwszej Instancji nie orzekł jeszcze w sprawach połączonych Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji.

89. Sąd Pierwszej Instancji zezwolił Komisji na arbitralne podwyższenie wysokości grzywny, przez co naruszył ogólną zasadę prawa nulla poena sine lege.

90. Sąd Pierwszej Instancji naruszył prawo, stwierdzając, iż termin do wniesienia odwołania zacząłby biec na nowo, gdyby po wydaniu drugiej decyzji stwierdzenie nieważności pierwszej decyzji stało się ostateczne. Traktat i pozostałe przepisy prawa wspólnotowego nie przewidują możliwości ponownego rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji. Sąd uchybił również obowiązkowi uzasadnienia, gdy powołał się na nieistniejącą procedurę w celu umotywowania stwierdzenia powrotu do naruszenia w sytuacji, gdy stwierdzenie pierwszego naruszenia nie było jeszcze ostateczne.

91. Gdyby wyrok stwierdzający nieważność decyzji Komisji miał zostać uznany za nową okoliczność, której skutkiem jest ponowne rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności drugiej decyzji Komisji, która błędnie ukarała przedsiębiorstwo za powrót do naruszenia, to rozwiązanie takie w sposób anormalny i niesprawiedliwy obciążyłoby dane przedsiębiorstwo i w ten sposób naruszyłoby zasadę prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości i wymóg ekonomii postępowania.

92. W swojej odpowiedzi wnosząca odwołanie podnosi, że wbrew twierdzeniom Komisji rodzaj i dolegliwość sankcji w dziedzinie konkurencji wymagają, aby te same gwarancje, które stosuje się w przypadku powrotu do naruszenia w zakresie prawa karnego, były stosowane w przypadku powrotu do naruszenia w sprawach z zakresu konkurencji. Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że biorąc pod uwagę rodzaj rozpatrywanych naruszeń oraz rodzaj i stopień dolegliwości sankcji, które się z nimi wiążą, należy stwierdzić, że zasada domniemania niewinności obowiązuje w postępowaniach dotyczących naruszenia reguł konkurencji wiążących przedsiębiorstwa, które mogą zakończyć się nałożeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych (zob. w tym względzie w szczególności wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka: z dnia 21 lutego 1984 r. w sprawie Öztürk przeciwko Niemcom, seria A, nr 73; z dnia 25 sierpnia 1987 r. w sprawie Lutz przeciwko Niemcom, seria A, nr 123‑A)( ). Tak więc Trybunał Sprawiedliwości wyraźnie uznał, że ze względu na rodzaj i dolegliwość sankcje w dziedzinie konkurencji są sankcjami karnymi.

93. Odnośnie do argumentów Komisji( ) dotyczących wyroku w sprawie Queenborough Rolling Mill Company przeciwko Komisji( ) wnosząca odwołanie wskazuje, że ów wyrok traktuje o szczególnym stosowaniu decyzji Komisji nr 1831/81/EWWiS z dnia 24 czerwca 1981 r. w sprawie ustanowienia dla przedsiębiorstw z sektora hutnictwa żelaza i stali systemu kontroli oraz nowego systemu kwot produkcyjnych dla określonych produktów( ). Decyzja 1831/81, która wyraźnie określa przesłanki podwyższenia wysokości grzywny za przekroczenie kwot produkcyjnych w przypadku powrotu do naruszenia, nie może być przywoływana w sprawach naruszeń w dziedzinie konkurencji.

94. Komisja zaznacza, że jej decyzje objęte są domniemaniem legalności do czasu stwierdzenia ich nieważności lub uchylenia, a skargi do sądów nie mają skutku zawieszającego. Komisja uważa, że w niniejszej sprawie winno się unikać wszelkiej analogii do prawa karnego. Trybunał potwierdził administracyjny charakter postępowania w sprawach z zakresu konkurencji( ). Ponadto, jak przyznaje Lafarge, w chwili wydania zaskarżonej decyzji decyzja 94/815 była ostateczna.

95. Komisja uważa, że okoliczność, iż sądy wspólnotowe stosują pewne ogólne zasady prawa karnego wspólne dla państw członkowskich, nie oznacza, że wszystkie takie zasady stosowane w każdym państwie członkowskim mają zastosowanie lub mogą zostać przetransponowane. Zgodnie z art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17 państwa członkowskie postanowiły, że „[d]ecyzje wydawane na podstawie ust. 1 i 2 nie mają charakteru karnoprawnego”. Ten wybór legislacyjny został potwierdzony przez Radę zgodnie z art. 23 ust. 5 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu( ). Komisja zaznacza, że jedyny sąd państwa członkowskiego, który rozstrzygał podobną kwestię, a mianowicie hiszpański sąd najwyższy w 2005 r., zajął w tym względzie takie same stanowisko co Komisja.

96. Komisja uważa, iż ostateczny charakter wcześniejszej decyzji nie jest nieodłączny od racji bytu powrotu do naruszenia. Wyrok Trybunału w sprawie Queenborough Rolling Mill Company przeciwko Komisji( ) potwierdza, że podwyższenie kwoty grzywny ze względu na powrót do naruszenia nie wymaga wyczerpania wszystkich środków prawnych. Komisja uważa, że realizowana przez nią polityka konkurencji i wyznaczone cele zostałyby naruszone, gdyby zaskarżenie pierwszej decyzji Komisji uniemożliwiało uwzględnienie powrotu do naruszenia w drugiej decyzji.

97. Jednakże Komisja zgadza się z wnoszącą odwołanie, że wbrew stwierdzeniu poczynionemu przez Sąd Pierwszej Instancji w pkt 737 zaskarżonego wyroku żaden przepis prawa wspólnotowego nie przewiduje możliwości ponownego rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji. Zważywszy na wagę tego zagadnienia, Komisja uważa, iż Trybunał powinien zastąpić rozumowanie Sądu swoim własnym rozumowaniem. Komisja uważa, że w przypadku stwierdzenia nieważności pierwszej decyzji stwierdzającej naruszenie prawa konkurencji dane przedsiębiorstwo może żądać ponownego zbadania przez Komisję drugiej decyzji. Odmowna decyzja Komisji w tej mierze mogłaby podlegać skardze o stwierdzenie nieważności wniesionej do Sądu. Rozwiązanie takie pozostaje w zgodzie z logiką systemu stworzonego w traktacie i potwierdzonego w orzecznictwie. Jest ono także zgodne z zasadami dobrej administracji i pewności prawa, ponieważ unika ryzyka prowadzenia postępowań będących stratą czasu. Artykuł 233 WE stanowi, że w przypadku orzeczenia o nieważności aktu przyjętego przez instytucję jest ona zobowiązana do podjęcia środków, które zapewnią wykonanie wyroku Trybunału. Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zaistnienie nowych istotnych okoliczności faktycznych może uzasadniać wniosek o ponowne rozpatrzenie wcześniejszego wyroku, który się uprawomocnił. Korzystając z nieograniczonego prawa orzekania, Sąd może dostosować kwotę grzywny. Takie rozwiązanie zostało przyjęte w wyroku w sprawie Usinor przeciwko Komisji( ). Komisja uważa, że rozwiązanie zaproponowane przez wnoszącą odwołanie podważyłoby zasadę domniemania legalności aktów instytucji wspólnotowych oraz brak skutku zawieszającego skarg.

C – Ocena

98. Wnosząca odwołanie utrzymuje, że Sąd Pierwszej Instancji naruszył ogólne zasady prawa wspólne państwom członkowskim, zasadę nulla poena sine lege, zasadę prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości, a także naruszył prawo, powołując się na nieistniejącą procedurę, oraz uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi uzasadnienia, orzekając, iż Komisja mogła stwierdzić powrót do naruszenia, mimo że stwierdzenie pierwszego naruszenia nie było jeszcze ostateczne.

99. Moim zdaniem Sąd Pierwszej Instancji ewidentnie naruszył prawo, orzekając w pkt 737 zaskarżonego wyroku, że gdyby pierwsza decyzja wymierzająca karę za naruszenie okazała się bezzasadna, stanowiłoby to nową okoliczność skutkującą ponownym rozpoczęciem biegu terminu do wniesienia odwołania. W całej rozciągłości podzielam argumenty zarówno wnoszącej odwołanie, jak i Komisji, zgodnie z którymi określony w art. 230 WE termin do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji nie może zacząć biec na nowo( ).

100. Ze względu na to, że to błędne rozumowanie stanowi integralną część uzasadnienia zaprezentowanego przez Sąd Pierwszej Instancji, konieczne jest moim zdaniem uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim Sąd oddala w nim zarzut Lafarge, że Komisja błędnie stwierdziła powrót do naruszenia, mimo że stwierdzenie dotyczące pierwszego naruszenia nie było jeszcze ostateczne( ).

101. Zgodnie z art. 61 statutu Trybunału Sprawiedliwości jeśli odwołanie jest zasadne, Trybunał uchyla orzeczenie Sądu. Może on wówczas wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala, lub skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd.

102. W niniejszej sprawie uważam, że stan postępowania pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia w sprawie.

103. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w chwili wydania zaskarżonej decyzji w dniu 27 listopada 2002 r. ważność decyzji 94/815, stanowiącej podstawę ustaleń Komisji poczynionych w zaskarżonej decyzji w przedmiocie powrotu do naruszenia, nie mogła być już kwestionowana przez Lafarge w drodze skargi o stwierdzenie nieważności w trybie art. 230 WE ze względu na doręczenie wyroku w sprawach połączonych Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji( ) w 2000 r. i wobec niewniesienia odwołania w przewidzianym terminie.

104. Wnosząca odwołanie utrzymuje jednak, iż Komisja nie powinna była podwyższać grzywny z tytułu powrotu do naruszenia, w sytuacji gdy stwierdzenie pierwszego naruszenia nie było jeszcze ostateczne( ) w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych rozpatrywanych w zaskarżonej decyzji.

105. Należy przypomnieć, że popełnione przez Lafarge naruszenie stwierdzone w zaskarżonej decyzji trwało do dnia 25 listopada 1998 r. W swoich pismach złożonych w pierwszej instancji oraz przed Trybunałem Lafarge utrzymywała, że jej zachowania nie można więc było uznać za powrót do naruszenia w zakresie czynów popełnionych przed lipcem 2000 r.( ).

106. Lafarge, w swoich pismach złożonych do Sądu Pierwszej Instancji oraz do Trybunału, w szerokim zakresie nawiązała do kodeksów karnych oraz orzecznictwa szeregu państw członkowskich, zgodnie z którymi pojęcie powrotu do naruszenia może być stosowane dopiero wówczas, gdy pierwsze skazanie stało się ostateczne. Moim zdaniem nie można zgodzić się z twierdzeniem wnoszącej odwołanie, że rodzaj i dolegliwość sankcji w dziedzinie konkurencji wymagają, aby te same gwarancje, które stosuje się w przypadku powrotu do naruszenia w zakresie prawa karnego, były stosowane w przypadku powrotu do naruszenia w sprawach z zakresu konkurencji.

107. Z treści art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17 jasno wynika, że decyzja Komisji nakładająca grzywny z tytułu antykonkurencyjnych praktyk nie ma charakteru karnoprawnego( ). Dlatego też moim zdaniem w świetle jasnej i wyraźnej woli wspólnotowego prawodawcy należy unikać wszelkiej ścisłej analogii między sankcjami karnymi a sankcjami nakładanymi przez Komisję za naruszenie reguł konkurencji.

108. Jednakże zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w toku postępowania administracyjnego przed Komisją w sprawach z zakresu konkurencji instytucja ta zobowiązana jest do przestrzegania podstawowych zasad prawa wspólnotowego( ). Niezbędne jest zatem zbadanie z tej perspektywy kwestii powrotu do naruszenia.

109. Wprawdzie wnosząca odwołanie w szerokim zakresie nawiązała w ramach swej argumentacji do zasady prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości, ekonomii postępowania oraz zasady pewności prawa, uważam jednak, że w ogóle nie wykazała, w jaki sposób te zasady – należące moim zdaniem do podstawowych zasad prawa wspólnotowego – zostały naruszone w zakresie szczególnych okoliczności dotyczących wnoszącej odwołanie.

110. Bezsporne jest, że wnosząca odwołanie nigdy nie była w rzeczywistości w sytuacji, w której nałożono na nią w drugiej decyzji podwyższoną grzywnę z tytułu powrotu do naruszenia, podczas gdy decyzja dotycząca pierwszego naruszenia, to jest decyzja 94/815, podlegała jeszcze skardze o stwierdzenie nieważności i późniejszemu odwołaniu. Wobec tego tak naprawdę wnosząca odwołanie nigdy nie została obciążona, jak sama stwierdza, w sposób „anormalny” lub „niesprawiedliwy”( ). Wnosząca odwołanie nigdy nie znalazła się w sytuacji, w której musiałaby przykładowo żądać, aby Komisja zmieniła zaskarżoną decyzję z uwagi na nadmierną kwotę grzywny, albo wnieść skargę do sądów unijnych na ewentualną odmowę uwzględnienia przez Komisję tego żądania. Twierdzenia wnoszącej odwołanie w tym względzie są zatem abstrakcyjne i hipotetyczne, ponieważ nie rzutują na szczególne dotyczące jej okoliczności.

111. Dlatego uważam, że podniesiona przed Trybunałem kwestia ma raczej wąski charakter i że Trybunał powinien ograniczyć swoją ocenę do bezspornych okoliczności faktycznych.

112. Moim zdaniem popierane przez wnoszącą odwołanie restrykcyjne podejście do kwestii powrotu do naruszenia – mianowicie twierdzenie, że nie można podwyższyć grzywny z tytułu powrotu do naruszenia w sytuacji, gdy stwierdzenie pierwszego naruszenia nie było jeszcze ostateczne w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych wskazanych w zaskarżonej decyzji – jest nadmiernie restrykcyjne w odniesieniu do niemających charakteru karnoprawnego sankcji z zakresu prawa konkurencji.

113. Takie podejście ograniczyłoby w sposób niepotrzebny i sztuczny prawo Komisji do odwoływania się do powrotu do naruszenia, które umożliwia zwalczanie nielegalnych zachowań i zapobieganie ich powtórzeniu się. Owo podejście miałoby ten skutek, że ocena prawdziwej wagi niektórych naruszeń oraz zastosowane sankcje byłyby zbyt łagodne. Ponadto uważam, że nie da się przecenić domniemania legalności aktów instytucji unijnych, zgodnie z którym akty te wywołują skutki prawne do czasu ich uchylenia, stwierdzenia ich nieważności w wyniku skargi o stwierdzenie nieważności lub uznania ich za nieważne w szczególności w wyniku wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym lub zarzutu niezgodności z prawem. Moim zdaniem stanowi ono fundament prawa Unii Europejskiej i istnieje w celu zapewnienia pewności prawa. Wprawdzie omawiane domniemanie może zostać obalone w postępowaniu przed Sądem i Trybunałem, uważam jednak, że w ramach niniejszego postępowania nie występuje żadna widoczna przyczyna, dla której należałoby jeszcze doprecyzować przesłanki tego domniemania.

114. Dlatego też w świetle faktów niniejszej sprawy uważam, że podejście popierane przez wnoszącą odwołanie nie tylko niesłusznie podważa uprawnienie Komisji do nakładania grzywien w celu zwalczania antykonkurencyjnych zachowań, ale również podważa owo domniemanie legalności aktów instytucji wspólnotowych, w przypadku gdy nie wykazano żadnej przekonywającej przyczyny.

115. Ponadto tytułem uzupełnienia pragnę dodać, że przyjęcie podejścia popieranego przez wnoszącą odwołanie, nawet gdyby miało ono znaczenie w niniejszej sprawie, mogłoby prowadzić do sytuacji, w której podmiot dopuszczający się naruszenia mógłby, ze względu na czas trwania postępowania przed Sądem oraz Trybunałem Sprawiedliwości( ), uniknąć konsekwencji swojego powrotu do naruszenia, utrudniając w ten sposób Komisji wykonywanie zadania polegającego na stosowaniu prawa konkurencji. Natomiast podmiot dopuszczający się naruszenia może zawsze żądać, aby Komisja – między innymi w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji stwierdzającej pierwsze naruszenie – ponownie zbadała swoją następną decyzję, w której stwierdziła powrót do naruszenia, oraz może wnieść skargę o stwierdzenie nieważności ewentualnej decyzji Komisji odmawiającej ponownego zbadania.

116. Z powyższego wynika, że zarzut zgłoszony przez Lafarge w przedmiocie naruszenia uznawanej przez państwa członkowskie zasady, że zachowanie jednostki nie może zostać uznane za powrót do naruszenia, chyba że nowe naruszenie nastąpi po ostatecznym stwierdzeniu pierwszego naruszenia, jest moim zdaniem bezzasadny, w związku z czym winien zostać oddalony.

IX – Zarzut szósty odwołania: naruszenie prawa w odniesieniu do podwyższenia kwoty wyjściowej grzywny celem zapewnienia skutku odstraszającego

A – Zaskarżony wyrok

117. Lafarge podniosła w toku postępowania w pierwszej instancji, że potrzeba zapewnienia grzywnie skutku odstraszającego powinna zostać zbadana na końcowym etapie obliczania grzywny oraz że gdyby Komisja tak uczyniła, doszłaby niewątpliwie do wniosku, iż podwyższenie grzywny w celu zapewnienia jej wystarczającego skutku odstraszającego było niestosowne. Sąd Pierwszej Instancji uznał w pkt 683 zaskarżonego wyroku, iż „na decyzję, czy zachodzi potrzeba zastosowania czynnika odstraszającego z uwagi na wielkość i całkowite zasoby, nie ma wpływu etap obliczania grzywny, na którym jest ona podejmowana, ponieważ nie dotyczy ona tego, czy dana kwota jest adekwatna”. Sąd dodał w pkt 684, że „podwyższenie grzywny celem zapewnienia skutku odstraszającego nie jest oparte na ocenie, że kwota wyjściowa grzywny ma być adekwatna do celu polegającego na zapewnieniu odstraszającego skutku tej grzywny, tak też kwota grzywny jest nieistotna w tym kontekście”.

B – Argumentacja

118. Wnosząca odwołanie utrzymuje, że w pkt 680–684 zaskarżonego wyroku Sąd Pierwszej Instancji naruszył art. 81 WE oraz rozporządzenie nr 17, orzekając, że Komisja mogła dokonać oceny, czy zachodziła potrzeba podwyższenia kwoty grzywny celem zapewnienia jej skutku odstraszającego, już na etapie obliczania kwoty podstawowej grzywny, a nie na końcowym etapie obliczania grzywny. Wnosząca odwołanie uważa, że zapewnienie skutku odstraszającego polega na podwyższeniu kwoty grzywny obliczonej na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia oraz okoliczności obciążających lub łagodzących, w przypadku gdy ostateczna kwota grzywny wydaje się niewystarczająca, by przekonać dane przedsiębiorstwo oraz inne podmioty gospodarcze o powadze naruszenia oraz konieczności powstrzymania się od popełnienia go w przyszłości. Z definicji, aby dokonać oceny, czy ostateczna kwota grzywny jest wystarczająca dla zapewnienia skutku odstraszającego, kwota ta musi być znana.

119. Wnosząca odwołanie wskazuje, że w wytycznych z 2006 r. w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003( ) (zwanych dalej „wytycznymi z 2006 r.”) decyzja o zastosowaniu określonego podwyższenia grzywny celem zapewnienia skutku odstraszającego jest podejmowana na podstawie ostatecznej kwoty grzywny, to jest po ustaleniu kwoty podstawowej grzywny i po dostosowaniu jej w związku z uwzględnieniem okoliczności obciążających i łagodzących.

120. Komisja uważa, że wbrew twierdzeniom wnoszącej odwołanie zapewnienie skutku odstraszającego nie polega na podwyższeniu kwoty grzywny wyłącznie w sytuacji, gdy ostateczna kwota grzywny wydaje się niewystarczająca, by skłonić dane przedsiębiorstwo oraz inne podmioty gospodarcze do powstrzymania się od popełnienia naruszeń w przyszłości. Zapewnienie skutku odstraszającego stanowi integralną część polityki konkurencji i ma na celu wpływanie na zachowania przedsiębiorstw. Komisja wskazuje też, że zaskarżona decyzja została wydana na podstawie wytycznych z 1998 r., a nie wytycznych z 2006 r. Wytyczne z 1998 r. przewidują, że wielkość oraz całkowite zasoby przedsiębiorstwa mogą być wzięte pod uwagę przy ocenie wagi naruszenia (pkt 1.A) przed uwzględnieniem czasu jego trwania (pkt 1.B) i ewentualnych okoliczności obciążających lub łagodzących. W tym względzie Komisja może zmienić swą politykę nakładania grzywien w dziedzinie konkurencji. Treść wytycznych z 1998 r. i wytycznych z 2006 r. jest podobna, ponieważ w obu przypadkach przy obliczaniu grzywien Komisja może uwzględnić wielkość i całkowite zasoby przedsiębiorstw. Ponadto etap, na którym wielkość przedsiębiorstwa zostaje uwzględniona, nie ma znaczenia, ponieważ podwyższenie grzywny z tego tytułu jest niezależne od ostatecznej kwoty grzywny. Komisja uważa też, że w ramach postępowania odwoławczego Trybunał nie może zastąpić ze względów słuszności własną oceną oceny dokonanej przez Sąd orzekający w ramach nieograniczonego prawa orzekania w przedmiocie kwoty grzywien.

C – Ocena

121. Niniejszy zarzut odwołania odnosi się do dokonanej przez Sąd Pierwszej Instancji oceny dotyczącej zastosowania przez Komisję, przy obliczaniu grzywny nałożonej na wnoszącą odwołanie w świetle wielkości i całkowitych zasobów tego przedsiębiorstwa, mnożnika służącego zapewnieniu skutku odstraszającego, a konkretnie etapu obliczeń, na którym mnożnik ten został zastosowany.

122. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja dysponuje szczególnie szerokim zakresem swobodnego uznania w odniesieniu do wyboru czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy ustalaniu wysokości grzywien, takich jak między innymi szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszający charakter grzywien, przy czym nie ma ona obowiązku ustalania wiążącego czy wyczerpującego wykazu kryteriów, jakie obowiązkowo należy wziąć pod uwagę( ).

123. W wyroku w sprawie Showa Denko przeciwko Komisji Trybunał zaznaczył, że „odstraszanie” stanowi jeden z czynników, które należy uwzględnić przy obliczaniu kwoty grzywny( ). Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że celem ustanowionych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 grzywien nakładanych za naruszenia art. 81 WE jest ukaranie danych przedsiębiorstw za popełnienie czynów zabronionych i odstraszenie zarówno tych przedsiębiorstw, jak i innych podmiotów gospodarczych od naruszania zasad wspólnotowego prawa konkurencji w przyszłości. Tak więc kiedy Komisja oblicza kwotę grzywny, może brać pod uwagę w szczególności wielkość oraz siłę gospodarczą przedsiębiorstwa, którego sytuacja jest rozpatrywana( ). W tej sprawie Trybunał orzekł, że Sąd Pierwszej Instancji miał prawo uznać, iż Showa Denko KK, ze względu na swoje „ogromne” w porównaniu z innymi uczestnikami kartelu obroty całkowite, mogła łatwiej zgromadzić środki potrzebne na zapłatę grzywny, co uzasadniało, z punktu widzenia skutku odstraszającego tej grzywny, zastosowanie mnożnika( ). Trybunał nawiązał do niego, posługując się zwrotem „przelicznik odstraszający”.

124. Z wyroku w sprawie Showa Denko przeciwko Komisji wynika, że Trybunał uznał, iż mnożnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego może zostać zastosowany w celu uwzględnienia zróżnicowanego wpływu, jaki grzywna może wywrzeć na członków kartelu.

125. Zważywszy, że w takich okolicznościach mnożnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego odnosi się do różnej wielkości i siły gospodarczej przedsiębiorstw, których sytuacja jest rozpatrywana, uważam, że w świetle przyznanego Komisji w tej mierze szerokiego zakresu swobodnego uznania może ona określić ten mnożnik w nawiązaniu do tej szczególnej różnicy.

126. W takim przypadku – zważywszy, że mnożnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego oparty jest raczej na zróżnicowanej wielkości i sile gospodarczej członków kartelu niż na ocenie rzeczywistej, konkretnej kwoty grzywny – uważam, że etap obliczania grzywny, na którym taki mnożnik zostaje zastosowany, można uznać za pozbawiony znaczenia. Ponadto kwestia, czy wraz z wydaniem wytycznych z 2006 r.( ) Komisja zmieniła etap obliczania grzywny, na którym stosuje się taki mnożnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego, może więc również, moim zdaniem, zostać uznana za niemającą znaczenia w przypadku, gdy ów mnożnik powiązany jest ze zróżnicowaną wielkością i siłą gospodarczą przedsiębiorstw, których sytuacja jest rozpatrywana( ).

127. Dlatego też uważam, że Sąd Pierwszej Instancji nie naruszył prawa, orzekając, iż bez znaczenia jest etap obliczania grzywny przez Komisję, na którym mnożnik służący zapewnieniu skutku odstraszającego zostaje zastosowany w celu uwzględnienia wielkości i całkowitych zasobów przedsiębiorstwa, a więc w celu odzwierciedlenia sposobu, w jaki grzywna rzeczywiście wpłynie na członków kartelu.

128. W związku z tym sądzę, że zarzut szósty odwołania winien zostać oddalony jako bezzasadny.

X – Koszty

129. Ponieważ część sprawy powinna moim zdaniem zostać skierowana do ponownego rozpoznania przez Sąd, rozstrzygnięcie o kosztach niniejszego odwołania powinno nastąpić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

XI – Wnioski

130. Mając powyższe na względzie, uważam, że Trybunał powinien:

– uchylić wyrok Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich (trzecia izba) z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑54/03 Lafarge przeciwko Komisji w zakresie, w jakim Sąd oddalił zarzut Lafarge, że Komisja naruszyła zasadę równego traktowania, jeśli chodzi o udział Lafarge w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r.;

– skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd w celu ustalenia, czy Komisja naruszyła zasadę równego traktowania, jeśli chodzi o udział Lafarge w jednolitym, złożonym i ciągłym naruszeniu od dnia 31 sierpnia 1992 r.;

– oddalić odwołanie w pozostałym zakresie;

– orzec, że rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.