OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

CHRISTINE STIX-HACKL

przedstawiona w dniu 28 października 2004 r.( )

Sprawy połączone C‑128/03 i C‑129/03

AEM SpA (C‑128/03)

przeciwko

Autorità per l’energia elettrica e per il gas

i

Ministero delle Attività Produttive

i

Ministero dell’Economia e delle Finanze

przy udziale:

ENEL Produzione SpA

oraz

AEM Torino SpA (C‑129/03)

przeciwko

Autorità per l’energia elettrica e per il gas

i

Ministero dell’Economia e delle Finanze

i

Ministero delle Attività Produttive

i

Ministero dell’Economia e delle Finanze

przy udziale:

ENEL Produzione SpA

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Consiglio di Stato (Włochy)]

Rynek wewnętrzny energii elektrycznej – Pobieranie podwyższonej opłaty z tytułu świadczenia wzajemnego za dostęp do krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej i korzystanie z niej – Wyrównanie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego jako zadeklarowany cel podwyższonej opłaty – Definicja kosztów całkowitych – Zawyżona wartość energii elektrycznej wytworzonej przez instalacje wodne i geotermiczne – Pomoc państwa – Artykuł 87 WE – Wyrównanie nienależnych korzyści jako uprzywilejowanie? – Związek między finansowaniem i środkami pomocowymi – Artykuły 7 i 8 dyrektywy 96/92/WE – Zakaz dyskryminacji w dostępie do sieci

I – Wprowadzenie

1. Trybunał, tak jak miało to miejsce w sprawie C‑17/03( ), został ponownie poproszony o rozstrzygnięcie pytań powstałych w związku z transpozycją dyrektywy 96/92/WE( ) (zwanej dalej „dyrektywą 96/92”).

2. W niniejszej sprawie chodzi o pobieranie podwyższonej opłaty od niektórych producentów energii elektrycznej z tytułu świadczeń wzajemnych za dostęp do włoskiej sieci przesyłowej energii elektrycznej i korzystanie z niej. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez sąd krajowy opłata ta służy wyrównaniu nienależnych korzyści w zakresie kosztów w związku z liberalizacją krajowego rynku energii elektrycznej, ponieważ przedsiębiorstwa zobowiązane do wnoszenia opłaty również po liberalizacji tego rynku i po zniesieniu określonych mechanizmów wyrównawczych między producentami energii elektrycznej a dystrybutorami stosowałyby taryfy, które uwzględniałyby koszty nieponiesione przez te przedsiębiorstwa.

3. Producenci energii elektrycznej zobowiązani do wnoszenia podwyższonej opłaty uznają pobieranie tej opłaty za dyskryminujące i wątpliwe z punktu widzenia uregulowań dotyczących pomocy. Producenci ci podnoszą ponadto, że środki uzyskane z tej opłaty służą, wbrew informacjom zawartym w postanowieniu odsyłającym, finansowaniu środków pomocowych.

4. Jeśli korzyści rzeczywiście powstały w związku z liberalizacją rynków energii elektrycznej po transpozycji dyrektywy 96/92, to w istocie rodzi się zatem pytanie, czy art. 87 WE lub ewentualnie zakaz niedyskryminacji wynikający z art. 7 i 8 dyrektywy 96/92 sprzeciwiają się wyrównaniu tych korzyści poprzez pobieranie podwyższonej opłaty za określone świadczenia wzajemne, czy też nie.

II – Ramy prawne

A – Prawo wspólnotowe

5. Zgodnie z art. 1 dyrektywy 96/92 „niniejsza dyrektywa ustanawia wspólne zasady dotyczące wytwarzania, przesyłania i dystrybucji energii elektrycznej. Ustala ona zasady odnoszące się do organizacji i funkcjonowania sektora elektroenergetycznego, dostępu do rynku, kryteriów i procedur mających zastosowanie do zaproszenia do składania ofert i przyznawania zezwoleń, a także eksploatacji systemów”.

6. Artykuł 7 ust. 1 i 5 dyrektywy 96/92 stanowi:

„1. Państwa członkowskie wyznaczają lub zwracają się do przedsiębiorstw będących właścicielami sieci przesyłowych o wyznaczenie, na okres określony przez państwa członkowskie, uwzględniając kwestie efektywności i równowagi gospodarczej, operatora systemu, który będzie odpowiedzialny za eksploatację, utrzymanie i jeśli to konieczne, za rozbudowę sieci przesyłowej na danym obszarze, a także za połączenia z innymi sieciami, w celu gwarancji bezpieczeństwa dostaw.

[...]

5. Operator systemu powstrzymuje się od wszelkiej dyskryminacji wobec użytkowników sieci lub kategorii użytkowników sieci, w szczególności na korzyść własnych filii lub akcjonariuszy”.

7. Artykuł 8 ust. 1–3 dyrektywy 96/92 stanowi:

„1. Operator systemu przesyłowego jest odpowiedzialny za dostarczenie instalacji służących do wytwarzania na jego obszarze i za określenie wykorzystania połączeń z innymi sieciami.

2. Dostarczenie instalacji służących do wytwarzania i wykorzystanie połączeń określone jest, bez uszczerbku dla dostawy energii elektrycznej na podstawie zobowiązań umownych, włącznie z tymi, które wynikają z warunków przetargu, na podstawie kryteriów, które mogą być zatwierdzone przez państwo członkowskie i które muszą być obiektywne, podane do publicznej wiadomości i stosowane w sposób niedyskryminacyjny, tak aby zapewnić sprawne funkcjonowanie rynku wewnętrznego energii elektrycznej. Biorą one pod uwagę pierwszeństwo gospodarcze energii elektrycznej pochodzącej z dostępnych instalacji służących do wytwarzania w ramach transferu połączeń, a także ograniczeń technicznych sieci.

3. Państwo członkowskie może zobowiązać operatora systemu, jeśli dostarcza on instalacje służące do wytwarzania, aby przyznawał on pierwszeństwo tym, które używają odnawialnych źródeł energii lub odpadów lub takich, które wytwarzają łącznie ciepło i energię”.

8. Artykuł 24 ust. 1 dyrektywy 96/92 stanowi:

„1. Państwa członkowskie, w których zobowiązania lub gwarancje funkcjonowania, przyznane przed wejściem w życie niniejszej dyrektywy, nie mogą być uznawane ze względu na przepisy niniejszej dyrektywy, mogą ubiegać się o system przejściowy, który może być przyznany przez Komisję z uwzględnieniem, między innymi, wielkości sieci i poziomu połączenia danej sieci, a także struktury przemysłu elektroenergetycznego. Komisja powiadamia państwa członkowskie o tych wnioskach przed podjęciem decyzji, z zachowaniem poufności. Decyzja ta zostaje opublikowana w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich”.

9. Artykuł 24 ust. 2 dyrektywy 96/92 precyzuje jednak, że wnioski o przyznanie systemu przejściowego powinny być złożone Komisji najpóźniej w rok po wejściu w życie dyrektywy.

B – Prawo krajowe

10. Postanowienie odsyłające przedstawia następujące najistotniejsze przepisy krajowe.

11. Zgodnie z art. 3 ust. 10 decreto legislativo nr 79 z dnia 16 marca 1999 r. wykonującego dyrektywę 96/92/WE dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej( ) (zwanego dalej „DL nr 79/99”) za dostęp do krajowej sieci przesyłowej oraz za korzystanie z niej operatorowi systemu przysługuje świadczenie wzajemne, które jest ustalane przez Autorità per l’energia elettrica e per il gas (AEEG – agencję ds. energii elektrycznej i gazu) niezależnie od geograficznego położenia miejsca wytwarzania oraz odbiorców końcowych, a w każdym razie na podstawie niedyskryminacyjnych kryteriów.

12. Artykuł 3 ust. 11 DL nr 79/99 stanowi, że w dekretach Ministro dell’industria, del commercio e dell’artigianato (ministra przemysłu, handlu i rzemiosła) w porozumieniu z Ministro del tesoro, del biliancio e della programmazione economica (ministrem skarbu, budżetu i planowania gospodarczego), na wniosek AEEG, są dokładnie określane koszty całkowite systemu elektroenergetycznego obejmujące koszty działalności badawczej, rozbiórki elektrowni jądrowych, które zaprzestały wytwarzania energii, koszty związane z zatrzymaniem cyklu paliwowego tych elektrowni, jak również koszty związanych z tym działań oraz działań podejmowanych w ich następstwie. Ponadto AEEG obowiązana jest do odpowiedniego dostosowywania świadczenia wzajemnego zgodnie z ust. 10.

13. Artykuł 2 ust. 1 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r. Ministro dell’industria, del commercio e dell’artigianato przyjętego w porozumieniu z Ministro del tesoro, del bilancio e della programmazione economica, na wniosek AEEG, określającego koszty całkowite systemu elektroenergetycznego( ) (zwanego dalej „dekretem z dnia 26 stycznia 2000 r.”) stanowi, że „koszty całkowite systemu elektroenergetycznego to:

a) zwrot przedsiębiorstwom energetycznym prowadzącym działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji, na podstawie kryteriów określonych w niniejszym dekrecie, części kosztów osieroconych powstałych w następstwie wykonania dyrektywy [96/92] w związku z wytwarzaniem energii elektrycznej;

b) wyrównanie za zawyżoną wartość energii elektrycznej wytworzonej przez instalacje wodne i geotermiczne, które w dniu 19 lutego 1997 r. były własnością lub były w dyspozycji przedsiębiorstw energetycznych prowadzących działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji, wynikające z transpozycji dyrektywy [96/92];

c) koszty związane z rozbiórką nieczynnych elektrowni jądrowych i z zatrzymaniem ich cyklu paliwowego oraz ze związanymi z tym działaniami;

d) koszty działalności badawczej i rozwojowej mającej na celu postęp technologiczny w ogólnym interesie systemu elektroenergetycznego;

e) stosowanie korzystnych warunków taryfowych na dostawy energii elektrycznej, przewidzianych w przepisach przywołanych w art. 2 ust. 2 pkt 4 uchwały [AEEG] nr 70/97 oraz w dekrecie Ministro dell’industria, del commercio e dell’artigianato z dnia 19 grudnia 1995 r.”.

14. W odniesieniu do art. 2 ust. 1 lit. b)– art. 3 ust. 3 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., znajdujący się w tytule „Opłaty wynikające z wykonania dyrektywy 96/92”, stanowi:

„W celu chociażby częściowego wyrównania kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego za okres siedmiu lat począwszy od dnia 1 stycznia 2000 r. i zgodnie z warunkami określonymi w art. 5 pobierana jest wyłącznie kwota odpowiadająca zawyżonej wartości energii elektrycznej wytworzonej za pomocą instalacji wodnych i geotermicznych, nieobjętych systemem wsparcia przewidzianym w uchwałach międzyresortowego komitetu ds. cen nr 15 z dnia 12 lipca 1989 r., nr 34 z dnia 14 listopada 1990 r. i nr 6 z dnia 29 kwietnia 1992 r. w zmienionym brzmieniu. Przepisów niniejszego ustępu nie stosuje się do instalacji o mocy nominalnej niższej niż 3 MW ani do pompowni”.

15. Natomiast art. 5 ust. 9 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r. ustala warunki określenia koniecznej do zwrotu kwoty odpowiadającej zawyżonej wartości w następujący sposób:

„Kwota odpowiadająca zawyżonej wartości energii elektrycznej, pobierana w okresie ustalonym w art. 3 ust. 3, jest równa w 2000 r. przyjętemu zmiennemu kosztowi jednostkowemu energii elektrycznej wytworzonej przez elektrociepłownie, które wykorzystują będące w obrocie paliwo kopalne, w rozumieniu art. 6 ust. 5 uchwały [AEEG] nr 70/97; w kolejnych latach dla każdej elektrociepłowni i za każdy dwumiesięczny okres kwota ta jest równa części różnicy między zrównoważoną średnią wartością cen hurtowych energii elektrycznej na rynku krajowym w różnych okresach dwumiesięcznych, przy użyciu w charakterze współczynnika ilości energii elektrycznej wytworzonej przez elektrociepłownię w różnych okresach dwumiesięcznych oraz ustalonych średnich kosztów jednostkowych tej elektrociepłowni, określanych corocznie przez [AEEG], począwszy od dnia 31 grudnia roku poprzedniego. Część ta wynosi 75% za lata 2001 i 2002, 50% za lata 2003 i 2004 oraz 25% za lata 2005 i 2006. Po tym terminie wspomniana część wynosi zero”.

16. Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 uchwały AEEG nr 231/00 z dnia 20 grudnia 2000 r. odnoszącej się do ustalenia podwyżki opłat z tytułu zawyżonej wartości energii elektrycznej wytwarzanej przez instalacje wodne i geotermiczne w roku 2006( ) energia elektryczna, wytwarzana i wprowadzana do sieci przez instalacje wodne inne niż pompownie i instalacje geotermiczne o mocy nominalnej wyższej niż 3 MW – które w dniu 19 lutego 1997 r. były własnością lub były w dyspozycji przedsiębiorstw, które w tym czasie prowadziły działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej, przy czym one same wytwarzały dystrybuowaną energię w całości albo w części – podlega „podwyższonej opłacie za korzystanie z sieci w celu pokrycia kosztów usług dynamicznych w rozumieniu art. 8 ust. 1 lit. a) uchwały 13/99”, jako wyrównanie za zawyżoną wartość energii elektrycznej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r.

17. Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 uchwały AEEG nr 232/00 z dnia 20 grudnia 2000 r. odnoszącej się do ustalenia podwyżki opłat z tytułu zawyżonej wartości energii elektrycznej wytwarzanej przez instalacje wodne i geotermiczne za lata 2001–2006( ) energia elektryczna, o której mowa w art. 3 ust. 3 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., wytwarzana i wprowadzana do sieci przez instalacje wodne inne niż pompownie i instalacje geotermiczne o mocy nominalnej wyższej niż 3 MW – które w dniu 19 lutego 1997 r. były własnością lub były w dyspozycji przedsiębiorstw, które w tym czasie prowadziły działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej, przy czym same wytwarzały dystrybuowaną energię w całości albo w części – podlega „wyrównaniu za zawyżoną wartość energii elektrycznej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r.”. Zgodnie z art. 2 ust. 8 uchwały nr 232/00 wyżej wymienione wyrównanie następuje w drodze „podwyższonej opłaty za korzystanie z sieci w celu pokrycia kosztów usług dynamicznych w rozumieniu art. 8 ust. 1 lit. a) uchwały nr 13/99”.

18. Stosownie do art. 3 ust. 1 obu uchwał wpływy z podwyższonej opłaty, o której mowa w art. 2 uchwały nr 231/00 oraz uchwały nr 232/00, są przelewane na rzecz Cassa conguaglio per il settore elettrico (funduszu wyrównawczego dla sektora elektroenergetycznego, zwanego dalej „Cassa conguaglio”) przez operatora systemu przesyłowego. Artykuły 3 ust. 2 obu uchwał przewidują, że te przelewy zasilają Conto per la gestione della compensazione della maggiore valorizzazione dell’energia elettrica nella transizione (konto do zarządzania wyrównaniem za zawyżoną wartość energii elektrycznej w okresie przejściowym). Zgodnie z art. 3 ust. 3 obu wymienionych uchwał ewentualna nadwyżka wpływów z opłaty po potrąceniu obciążeń jest przelewana na „Conto per nuovi impianti da fonti rinnovabili e assimilate” (konto dla nowych instalacji wykorzystujących odnawialne i zbliżone do nich źródła energii).

III – Stan faktyczny i przebieg postępowania

19. Z postanowień odsyłających wynika, że AEM i AEM Torino wniosły do Tribunale amministrativo regionale per la Lombardia (Włochy) skargi na uchwały nr 231/00 i 232/00 oraz „akty prawne je poprzedzające, stanowiące ich podstawę oraz z nimi związane”, w tym dekret z dnia 26 stycznia 2000 r.

20. Po oddaleniu ich skarg AEM i AEM Torino odwołały się do Consiglio di Stato, wnosząc o uchylenie zaskarżonych uchwał.

21. Sąd krajowy, Consiglio di Stato wskazuje, że argumenty przedstawione przez AEM i AEM Torino można co do istoty streścić w następujący sposób:

– rozpatrywane dodatkowe obciążenie wchodzi w zupełności w zakres systemu subwencji na działanie określonych przedsiębiorstw lub produkcję określonych towarów, finansowanych w drodze opłat wyrównawczych od dostaw przedsiębiorstw tego sektora, co stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, która w tym przypadku została przyznana bez przeprowadzenia procedury przewidzianej w traktacie WE;

– ustalenie zróżnicowanego świadczenia wzajemnego za dostęp do sieci przesyłowej w postaci większego obciążenia dla niektórych przedsiębiorstw stanowi naruszenie jednej z podstawowych zasad dyrektywy 96/92, którą jest zagwarantowanie dostępu do sieci wszystkich podmiotów bez dyskryminacji;

– wprowadzenie opłaty wyrównawczej od wytwarzania energii elektrycznej pochodzącej z instalacji geotermicznych na rzecz ciepłowni, których poziom dochodów jest zagrożony przez poziom cen, który na wolnym rynku kształtuje się w warunkach konkurencji, stanowi środek mogący spowodować sztuczne zakłócenie cen rynkowych;

– z powyższego wynika zakłócenie konkurencji zarówno między przedsiębiorstwami, które działają na tym samym rynku (przedsiębiorstwa będące producentami energii elektrycznej), jak również między przedsiębiorstwami, które charakteryzują się jednakowym typem wytwarzania energii elektrycznej (wytwarzają łącznie ciepło i energię elektryczną), jak również w międzypaństwowych stosunkach handlowych, ponieważ Włochy, jako jedyne państwo ustanowiły obowiązkową opłatę dla niektórych elektrowni wodnych w celu sfinansowania kosztów wynikających z transpozycji dyrektywy.

22. W tym zakresie Consiglio di Stato stwierdza, że w świetle całościowej analizy zaskarżonych uchwał sporna podwyżka wynika z konieczności zapobieżenia odnoszeniu nienależnych korzyści w zakresie kosztów i zaradzenia brakowi równowagi konkurencyjnej, jakie pojawiły się w pierwszym okresie liberalizacji rynku energii elektrycznej (ustalonym na lata 2000–2006) na skutek transpozycji dyrektywy 96/92.

Sąd krajowy uważa, że w pierwszym rzędzie konieczna jest ocena, czy sporne uregulowania pociągają za sobą pomoc państwa w rozumieniu art. 87 WE i nast. Sąd krajowy skłania się do udzielenia odpowiedzi przeczącej na to pytanie na gruncie rozważań, zgodnie z którymi środki uzyskane z podwyższonego świadczenia wzajemnego za korzystanie z sieci nie są – w drodze subwencjonowania krzyżowego – przekazywane określonym przedsiębiorstwom lub grupom przedsiębiorstw działającym na rynku, lecz raczej mają na celu pokrycie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego z korzyścią dla użytkowników (którzy w przeciwnym razie musieliby pokryć te koszty) oraz zapobiegnięcie temu, by podwyższone opłaty pobierane w celu pokrycia kosztów, których nie ponoszą przedsiębiorstwa energetyczne prowadzące działalność w zakresie wytwarzania i dystrybucji, prowadziły do niekorzystnego traktowania użytkowników w systemie taryfowym. Zdaniem Consiglio di Stato chodzi tu więc o ogólny środek polityki gospodarczej, którego celem nie jest uprzywilejowanie określonych przedsiębiorstw lub grup przedsiębiorstw, lecz przeciwnie – dążenie do celu leżącego w interesie ogólnym, aby uniknąć sytuacji, gdy uzyskanie dochodu przyczyni się do postawienia w niekorzystnej sytuacji odbiorców oraz zakłóci równowagę i funkcjonowanie rynku. W przeciwieństwie do tego, co wynika z niektórych wskazówek zawartych w dokumentach z prac przygotowawczych, celem zaskarżonych uchwał nie jest przydzielenie wpływów pochodzących z opłat na rzecz określonego rodzaju przedsiębiorstw w celu pokrycia tzw. kosztów osieroconych (stranded costs). Przeciwnie, wpływy te zasilają konto do zarządzania wyrównaniem za zawyżoną wartość energii elektrycznej w okresie przejściowym (w rozumieniu art. 4 uchwały nr 53/00) w celu wyrównania kosztów całkowitych systemu. Ponadto uchwały nr 231/00 i 232/00 przewidują – chociaż tylko jako ewentualność – przelewanie nadwyżek na tym koncie na konto dla nowych instalacji wykorzystujących odnawialne i zbliżone do nich źródła energii w rozumieniu art. 5 uchwały nr 70/97. W ostateczności to nie właściwe przepisy dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., które przewidują wpływ tych kwot na jedno konto przeznaczone na finansowanie kosztów całkowitych systemu można zakwalifikować jako pomoc państwa, lecz ewentualnie odrębną i późniejszą decyzję w sprawie przeznaczenia wspomnianych kwot, odtąd w dyspozycji Skarbu Państwa, na rzecz określonych przedsiębiorstw lub produkcji określonych towarów w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE.

23. Sąd krajowy uważa za konieczne zwrócenie się do Trybunału również z pytaniem dotyczącym wykładni zgodności z przepisami dyrektywy 96/92 – w świetle ogólnych zasad zawartych w traktacie dotyczących konkurencji i swobody przepływu w dziedzinie liberalizacji rynku energii elektrycznej – środka administracyjnego (przyjętego dekretem z dnia 26 stycznia 2000 r. i wprowadzonego w życie przez uchwały nr 231/00 i 232/00), który w sześcioletnim okresie przejściowym (od 2000 r. do 2006 r.) nakłada, bez uwzględnienia przepisu art. 24 dyrektywy, podwyższoną opłatę za dostęp do sieci przesyłowej oraz za korzystanie z niej jako obciążenie przedsiębiorstw uprzywilejowanych w wyniku liberalizacji zarówno w zakresie dostaw na rynku zmonopolizowanym, jak i na wolnym rynku.

24. Trybunał został poproszony przy tym w szczególności o wyjaśnienie, czy w świetle zasad i przepisów dyrektywy 96/92 środek ten, który ma charakter oczywiście dyskryminujący i zakłócający konkurencję, może znajdować uzasadnienie w wyjaśnionej powyżej i przekonywająco przedstawionej w kwestionowanych uchwałach konieczności, po pierwsze, ograniczenia przywileju, który stanowi obciążenie dla elektrociepłowni, które muszą ponosić koszty paliwa, co wiąże się z uzyskiwaniem dochodu, który ze swej strony wynika z likwidowanego wkrótce systemu taryfowego, po drugie zaś, zapobieżenia niekorzystnemu traktowaniu użytkowników, które polega na obciążeniu kosztami, które nie są ponoszone przez te przedsiębiorstwa.

25. Consiglio di Stato stwierdza ponadto, że istnieje konieczność wyjaśnienia przez Trybunał zgodności wspomnianej opłaty z art. 7 dyrektywy 96/92 oraz jej motywem dwudziestym piątym. Również w przypadku tego pytania sąd krajowy skłania się do uznania ich zgodności z prawem wspólnotowym, ponieważ prawo wspólnotowe zabrania operatorowi dyskryminacyjnego traktowania użytkowników, podczas gdy niniejsza sprawa dotyczy uchwał ministerstwa i AEEG, które – bez ograniczania dostępu do sieci – wprowadziły kryterium dla przejściowego ustalenia świadczenia wzajemnego niezabronionego przez prawo wspólnotowe. Świadczenie to nie ma charakteru dyskryminacyjnego, ponieważ powinno ono w szczególności wyrównywać brak równowagi stronienia rzecz niektórych rodzajów użytkowników, otrzymujących dochód, który wiąże się jedynie ze zmianą przepisów krajowych.

26. W tych okolicznościach sąd krajowy zwrócił się w obu sprawach do Trybunału o rozstrzygnięcie w trybie prejudycjalnym następujących pytań:

„1. Czy stanowi pomoc państwa w rozumieniu art. 87 WE i nast. środek administracyjny, który – na warunkach i dla celów dokładnie określonych w uzasadnieniu – nakłada na pewne przedsiębiorstwa, które korzystają z krajowej sieci przesyłowej energii elektrycznej, podwyższone świadczenie wzajemne za dostęp i korzystanie z niej w celu sfinansowania kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego?

2. Czy przewidziane w dyrektywie 96/92 zasady liberalizacji rynku wewnętrznego energii elektrycznej, a w szczególności przepisy art. 7 i 8 dotyczące eksploatacji sieci przesyłowej, stoją na przeszkodzie przyjęciu przez państwo członkowskie środków o charakterze przejściowym, nakładających na pewne przedsiębiorstwa podwyższone świadczenie wzajemne, które ma na celu wyrównanie za zawyżoną wartość energii wodnej i geotermicznej wynikającą – zgodnie z powodami określonymi w uzasadnieniu – ze zmiany przepisów krajowych oraz sfinansowanie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego?”.

IV – Ocena prawna

A – Uwagi wstępne

27. W pierwszym z postawionych pytań sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, pod jakimi warunkami pobieranie daniny w formie podwyższonej opłaty z tytułu świadczenia wzajemnego( ) w celu wyrównania nienależnych korzyści w zakresie kosztów spowodowanych liberalizacją wchodzi w zakres pojęcia pomocy państwa w rozumieniu art. 87 WE.

28. Poprzez drugie pytanie sąd krajowy dąży w istocie do ustalenia, czy i w jakim zakresie pobieranie tej podwyższonej opłaty stanowi naruszenie zakazu dyskryminacji w zakresie dostępu do sieci przesyłowej, o którym mowa w art. 7 i 8 dyrektywy 96/92.

29. Ponieważ postanowienia dotyczące pomocy zawarte w traktacie zasadniczo należy stosować przy uwzględnieniu pozostałych postanowień traktatu, zaś dyrektywa 96/92 jest dyrektywą mającą na celu liberalizację, należy kolejno odnieść się do obu pytań. W tym kontekście na wstępie należy zauważyć, że sąd krajowy wyraźnie stoi na stanowisku, że producenci energii elektrycznej działają na tym samym rynku, tak iż zasadny wydaje się wniosek, że dyskryminacja w rozumieniu dyrektywy 96/92 jest konsekwencją ewentualnego zakłócenia konkurencji wbrew art. 87 WE.

B – W przedmiocie art. 87 WE

1. Uwagi wprowadzające

30. Artykuł 87 ust. 1 WE definiuje uregulowaną w traktacie WE pomoc państwa jako wszelką pomoc przyznawaną przez państwo członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca konkurencję lub grozi jej zakłóceniem poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, w zakresie w jakim wpływa na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „pojęcie pomocy w rozumieniu powyższego postanowienia jest o wiele bardziej ogólne niż pojęcie subwencji, jako że nie tylko zawiera w sobie świadczenia pozytywne, tak jak w przypadku samych subwencji, ale także interwencje, które w różny sposób zmniejszają ciężary, które normalnie obciążają budżet danego przedsiębiorstwa”( ).

31. Z tego ogólnego opisu pojęcia pomocy wynika, że również stosowane przez państwo środki w zakresie pośredniego( ) albo bezpośredniego( ) opodatkowania, jak również obciążenia socjalne( ) zasadniczo mogą wchodzić w zakres pojęcia pomocy.

32. W celu udzielenia odpowiedzi na pierwsze z pytań prejudycjalnych należy zbadać, czy spełnione są określone w art. 87 ust. 1 WE poszczególne przesłanki pomocy państwa.

33. Po pierwsze, musi być to pomoc przyznawana przez państwo lub przy użyciu zasobów państwowych.

34. W niniejszej sprawie chodzi o środki administracyjne, które bez wątpienia można przypisać państwu. W odniesieniu do wykorzystania zasobów państwowych należy stwierdzić, że pobieranie podwyższonej opłaty od niektórych producentów energii elektrycznej – w tym przypadku za dostęp do sieci i korzystanie z niej – prowadzi przede wszystkim do zwiększenia dochodów państwa( ). W sytuacji gdy podwyższona opłata zostaje nałożona jedynie na niektóre przedsiębiorstwa, może zostać to uznane za pomoc państwa, bowiem pozostałe przedsiębiorstwa nie są zobowiązane do wnoszenia podwyższonej opłaty, zaś państwo rezygnuje z dochodów, co należałoby potraktować tak samo jak wykorzystanie zasobów państwowych( ).

35. Po drugie, pomoc państwa musi wpływać na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Taki wpływ jest w każdym razie możliwy w następstwie liberalizacji rynku energii elektrycznej i utworzenia rynku wewnętrznego energii elektrycznej na podstawie dyrektywy 96/92( ).

36. Po trzecie, taka pomoc powinna być postrzegana jako sprzyjanie uprzywilejowanym przedsiębiorstwom i po czwarte, owo sprzyjanie powinno zakłócać konkurencję lub grozić jej zakłóceniem.

37. W odniesieniu do zakłócenia konkurencji należy na wstępie stwierdzić, że obiektywnie nieuzasadnione nierówne traktowanie przedsiębiorstw, które konkurują ze sobą, co do zasady można określić jako zakłócenie konkurencji. Czy w tym przypadku zachodzi tego rodzaju nierówne traktowanie, które nie jest obiektywnie uzasadnione, należy stwierdzić w oparciu o ewentualne przyznanie korzyści.

38. W przypadku wspomnianej trzeciej przesłanki chodzi o elementy charakterystyczne dla selektywnego przyznawania korzyści. W tym zakresie należy przede wszystkim zbadać, na ile ustalenie kręgu podmiotów zobowiązanych do wnoszenia podwyższonej opłaty zakłada obiektywnie uzasadnione zróżnicowanie. Ponadto w odniesieniu do przesłanki przyznania korzyści ma znaczenie, czy wpływy z podwyższonej opłaty służą do finansowania środków pomocowych.

39. Należy zatem zbadać, na ile pobieranie podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu, w przypadku gdy dotyczy ono jedynie niektórych producentów energii elektrycznej, wchodzi w zakres pojęcia pomocy i jakie znaczenie ma przeznaczenie uzyskanych wpływów.

2. W przedmiocie przyznania korzyści i pobierania podwyższonej opłaty jako pomocy państwa

40. W zakresie w jakim podwyższona opłata będąca przedmiotem sporu wykracza poza świadczenie wzajemne należne z tytułu dostępu do sieci i korzystania z niej i służy pokryciu kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego, należy ją zakwalifikować jako opłatę parafiskalną( ).

41. Na ile uregulowania podatkowe przyznają w selektywny sposób korzyści, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zależne jest od tego, czy dany środek zwalnia przedsiębiorstwo z obciążeń, które wynikają z normalnego stosowania powszechnego systemu podatkowego, „gdy to zwolnienie nie znajduje uzasadnienia w rodzaju i strukturze tego systemu”( ).

42. Krajowy „powszechny” system podatkowy zostaje wykorzystany zatem jako kryterium, przy czym generalnie należy ustalić, czym jest „powszechna” regulacja podatkowa. Chodzi bez wątpienia o wyjątkowo ryzykowne przedsięwzięcie, które w każdym razie, w odniesieniu do podatków bezpośrednich, wymaga szerokiej analizy krajowych przepisów podatkowych( ).

43. W odniesieniu do podwyższonych opłat, które są przedmiotem sporu, analiza taka jest łatwiejsza, nie dotyczy ona bowiem całego systemu podatkowego, a analizie należy poddać jedynie szczegółowe uregulowania dotyczące tych opłat. Na wstępie należy generalnie stwierdzić, czy i w jakim zakresie ewentualne podmioty uprzywilejowane konkurują z podmiotami zobowiązanymi do opłat. W tym przedmiocie rzecznik generalny Tizzano podnosi w swojej opinii przedstawionej w sprawie Ferring( ), że „każda opłata, która zostaje wprowadzona jako obciążenie niektórych kategorii podmiotów gospodarczych, może być traktowana jako korzyść dla wszystkich innych podmiotów gospodarczych nieobjętych tą opłatą, które w mniej lub w bardziej ścisły sposób konkurują z tymi pierwszymi”. Rzecznik generalny Tizzano słusznie podkreśla znaczenie analizy stosunków konkurencji między wszystkimi uczestnikami i słusznie wyklucza możliwość udzielenia generalnej odpowiedzi w odniesieniu do wystąpienia korzyści, tak że „rozwiązania należy szukać w konkretnym przypadku z uwzględnieniem szczególnych okoliczności danej sprawy, a w szczególności stosunku konkurencji między zainteresowanymi podmiotami – przyczyny wprowadzenia opłaty oraz wywoływanych przez nią skutków”( ).

44. W kontekście sprawy przed sądem krajowym należy przypomnieć, co dobitnie podkreślił również ten sąd, że wszyscy producenci energii elektrycznej działają na tym samym rynku. Zatem w zakresie w jakim sporny środek administracyjny dokonuje – dla celów podwyższenia opłaty – zróżnicowania między producentami energii elektrycznej, decydujące jest, czy to zróżnicowanie znajduje obiektywne uzasadnienie.

45. Jako obiektywny wzgląd uzasadniający w tym przypadku wchodziłoby w rachubę wyrównanie nienależnych korzyści w zakresie kosztów, jakie odniosły niektóre podmioty gospodarcze. Należy więc zbadać, czy i pod jakimi warunkami wyrównanie nienależnych korzyści w zakresie kosztów w drodze pobierania podwyższonej opłaty może zostać uznane za obiektywny wzgląd uzasadniający zróżnicowanie dokonane w ramach środka administracyjnego. W konsekwencji oznaczałoby to, że przedsiębiorstwom niezobowiązanym do wnoszenia podwyższonej opłaty nie przyznano selektywnej korzyści na skutek nałożenia podwyższonej opłaty na pozostałe przedsiębiorstwa, które z nimi konkurują.

46. Podobieństwo tego pytania do spraw Ferring( ), Altmark Trans( ) i Enirisorse( ) ze względu na problematykę jest oczywiste. W tych sprawach, jak wiadomo, chodziło o pytanie, czy i w jakim zakresie państwa członkowskie mogą wyrównać obciążenia dodatkowe powstałe w związku z powierzeniem zarządzania usługami w ogólnym interesie gospodarczym, bez uwzględnienia uregulowań traktatu dotyczących pomocy. W żadnym z trzech wyroków Trybunał nie wykluczył w określonych warunkach wprowadzenia wyrównania. Mogłoby to jedynie logicznie oznaczać, przy dokładniej określonych warunkach, zasadniczo przyznanie możliwości wyrównania niektórych nienależnych korzyści w zakresie kosztów, bez uznania tego wyrównania za selektywną korzyść w rozumieniu pojęcia pomocy.

47. Sąd krajowy sam oczywiście zakłada wystąpienie nienależnych korzyści w zakresie kosztów po stronie zobowiązanych do wnoszenia podwyższonej opłaty i wywodzi, że włoscy producenci energii elektrycznej w wyniku transpozycji dyrektywy 96/92 nie byli w podobnej sytuacji: powodem tego jest – w każdym razie w odniesieniu do zmonopolizowanych odbiorców – niezmieniony powszechny system taryfowy stosowany przez wszystkich producentów energii elektrycznej w ich stosunkach z przedsiębiorstwami prowadzącymi działalność w zakresie dystrybucji, który zawiera między innymi element mający na celu pokrycie kosztów paliwa. To jednoznacznie wyjaśnia, że jednak nie wszyscy producenci energii elektrycznej ponoszą koszty paliwa, jak np. producenci energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych. Przed liberalizacją rynku energii elektrycznej istniał mechanizm wyrównawczy, w ramach którego producenci energii elektrycznej, którzy nie ponosili kosztów paliwa, przekazywali wpływy z określonego elementu taryfy na rzecz Cassa conguaglio. W trakcie liberalizacji rynku ten mechanizm wyrównawczy został zlikwidowany, likwidacja nie objęła jednak systemu taryfowego, co ostatecznie doprowadziło do powstania nienależnych korzyści w zakresie kosztów po stronie producentów energii elektrycznej, którzy nie ponoszą kosztów paliwa. Zgodnie z danymi przedstawionymi przez sąd krajowy ten system taryfowy ma znaczenie także na zliberalizowanym rynku energii elektrycznej, w zakresie w jakim ceny sprzedaży hurtowej na rynku zmonopolizowanym stanową odnośnik dla dwustronnych porozumień na wolnym rynku.

48. Z tych wywodów sądu krajowego należy wywnioskować, że liberalizacja włoskiego rynku energii elektrycznej doprowadziła do powstania nienależnych korzyści w zakresie kosztów po stronie niektórych producentów energii elektrycznej, których wyrównania poprzez pobieranie ograniczonej czasowo( ) podwyższonej opłaty od przedsiębiorstw uprzywilejowanych bez podstawy prawnej – mianowicie producentów energii elektrycznej pochodzącej z instalacji wodnych i geotermicznych – w określonych okolicznościach nie należy uznawać za selektywne uprzywilejowanie innych producentów energii elektrycznej niezobowiązanych do wnoszenia podwyższonej opłaty.

49. Uznanie wprowadzenia wyrównania jako obiektywnego względu uzasadniającego podstawy zakłada jednak, że krąg zobowiązanych do wnoszenia podwyższonej opłaty odpowiada kręgowi tych przedsiębiorstw, które w czasie liberalizacji rynku energii elektrycznej rzeczywiście odniosły nienależne korzyści w zakresie kosztów, zaś po drugie, że wyrównanie w drodze pobierania podwyższonej opłaty nie wykracza ponad poziom niezbędny do wyrównania tzw. zawyżonej wartości energii wodnej i geotermicznej. Za tym ostatnim przemawia z pewnością to, że podwyższona opłata będąca przedmiotem sporu została wprowadzona jako środek przejściowy i jej wysokość została ustalona w sposób malejący. Zobowiązuje to jednak sąd krajowy do dokonania odpowiednich ostatecznych ustaleń.

3. W przedmiocie przyznania korzyści i finansowania środków pomocowych państwa z wpływów z podwyższonej opłaty

50. Ponadto przedmiotem gorącej dyskusji była kwestia, na ile przeznaczenie wpływów z podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu ma znaczenie dla oceny spornego środka administracyjnego w świetle uregulowań dotyczących pomocy.

51. Sąd krajowy ostatecznie prezentuje pogląd, że „to nie przepisy dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., które przewidują wpływ tych kwot na jedno konto przeznaczone na finansowanie kosztów całkowitych systemu można zakwalifikować jako pomoc państwa, lecz ewentualnie odrębną i późniejszą decyzję w sprawie przeznaczenia wspomnianych kwot, odtąd w dyspozycji Skarbu Państwa, na rzecz określonych przedsiębiorstw lub produkcji określonych towarów w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE”. Powyższy pogląd co do istoty podziela Komisja.

52. Przede wszystkim istotne wydaje się tu utrwalone orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym w przypadku gdy „pomoc jest finansowana z opłaty nałożonej na określone przedsiębiorstwa lub produkcję określonych towarów […], Komisja powinna zbadać, czy ten sposób finansowania w związku z pomocą finansowaną z tej opłaty jest zgodny z wymogami art. [87 WE i 88 WE]”( ). Decydujący charakter sposobu finansowania pomocy został również ostatnio podkreślony w wyroku w sprawie Enirisorse z odesłaniem do wcześniejszych wyroków: „[pojęcie pomocy] obejmuje nie tylko niektóre opłaty parafiskalne w zależności od ich przeznaczenia […] (między innymi wyrok z dnia 16 grudnia 1992 r. w sprawie C‑17/91 Lornoy i in., Rec. str. I‑6523, pkt 28), lecz również samo pobieranie opłaty, w przypadku której chodzi o opłatę parafiskalną (wyrok z dnia 27 października 1993 r. w sprawie C‑72/92 Scharbatke, Rec. str. I‑5509, pkt 20).

Zgodnie z […] wyrokiem Trybunału ocena środka pomocowego przez Komisję musi uwzględniać również sposób finansowania pomocy, gdy – w szczególności w drodze opłat przymusowych – stanowi integralną część tego środka (wyrok z dnia 21 października 2003 r. w sprawach połączonych C‑261/01 i C‑262/01 Van Calster i in., Rec. str. I‑12249, pkt 49)”( ).

53. Jak wynika z orzecznictwa, zawsze podkreślana jest konieczność istnienia takiego związku( ). Trybunał jednak wskazał konieczność uwzględnienia finansowania środka pomocowego ze względu na opłaty przeznaczone na określony cel, w przypadku których opłata wyraźnie służy finansowaniu środka pomocowego( ).

54. W wyroku w sprawie Van Calster i in.( ) Trybunał odnosi się do „opłaty, która służy specjalnie finansowaniu pomocy”( ) albo następnie w odniesieniu do sposobu finansowania pomocy do „całego systemu pomocy, który ma być w ten sposób finansowany”( ). W odniesieniu do obowiązku zgłoszenia Trybunał stwierdza, że „w celu wywiązania się z tego obowiązku państwo członkowskie powinno nie tylko poinformować o projekcie pomocy w ścisłym znaczeniu, lecz również o sposobie finansowania pomocy, o ile ten sposób finansowania stanowi integralny składnik tego środka” (wyróżnienie autora)( ).

55. W sprawie Enirisorse( ) również chodziło o opłatę, z której wpływy częściowo służyły do finansowania środka pomocowego. W tym wyroku Trybunał, odnośnie do związku między pobieraniem opłaty i przeznaczeniem wpływów, odniósł się do wyroku w sprawie Van Calster i in.

56. Z powyższego wynika, że sposób finansowania środka pomocowego ma znaczenie z punktu widzenia uregulowań dotyczących pomocy, jeśli stanowi on integralny składnik planowanego środka. W sporze przed sądem krajowym nie występuje jednak związek tego rodzaju. W każdym razie w chwili pobierania podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu finansowane miały być jedynie koszty całkowite systemu elektroenergetycznego. Ponieważ w przypadku finansowania kosztów całkowitych qua definitionem nie może być mowy o selektywnym przyznawaniu korzyści, początkowo było niejasne, czy w tym kontekście wchodziłyby w grę środki pomocowe, na przykład w celu finansowania „stranded costs” albo w celu promowania odnawialnych źródeł energii. Odpowiednie zmiany przepisów krajowych nie mogą a posteriori stworzyć takiego związku między pobieraniem podwyższonej opłaty i przeznaczeniem wpływów z tej opłaty w postaci finansowania ewentualnych środków pomocowych i w związku z tym nie mają tu znaczenia.

57. Należy zatem stwierdzić, że w niniejszych sprawach przeznaczenie wpływów pochodzących z podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu nie jest ostatecznie wyjaśnione. Niewątpliwe jest jedynie, że wpływy z podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu po przelaniu przez operatora systemu zasilają specjalne konto( ) zarządzane przez Cassa conguaglio. Z tego konta powinny być finansowane koszty całkowite sieci, zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r., przy czym ewentualna nadwyżka na tym koncie, która przekracza potrzeby kosztów całkowitych, powinna zasilać konto dla nowych instalacji wykorzystujących odnawialne i zbliżone do nich źródła energii w rozumieniu art. 5 uchwały nr 70/97.

58. Prawdą jest, że skarżące podkreślają, oczywisty ich zdaniem, związek między wpływami pochodzącymi z podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu i ich przeznaczeniem. W tym celu starają się one jednak tylko wykazać zgodnie z przywołanym powyżej orzecznictwem, że pojęcie pomocy obejmuje również pobieranie podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu, o ile wpływy z tej opłaty przeznaczane są na finansowanie środków pomocowych.

59. Powyższy argument skarżących nie jest przekonywający.

60. Nie można wprawdzie zaprzeczyć, że mógłby powstać pewien związek między podwyższoną opłatą będącą przedmiotem sporu i finansowaniem ewentualnych środków pomocowych, nie wymaga to jednak rozstrzygnięcia, czy wpływy pochodzące ze podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu powinny zostać przeznaczone na finansowanie kosztów całkowitych zgodnie z przepisami dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r.( ), czy również na finansowanie ewentualnych środków pomocowych, na przykład w zakresie promowania odnawialnych źródeł energii( ). Dokonanie odpowiednich ustaleń co do rzeczywistego przeznaczenia wpływów z podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu należy jednak do sądu krajowego. Niezależnie od ostatecznego przeznaczenia omawianych wpływów nie można jednak, moim zdaniem, stwierdzić istnienia wystarczająco określonego związku w świetle przywołanego orzecznictwa między pobieraniem spornej opłaty a wykorzystaniem środków.

61. Należy zatem zaproponować, aby Trybunał odpowiedział na pierwsze pytanie prejudycjalne w ten sposób, że zgodnie z art. 87 ust. 1 WE uregulowanie takie jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, które nakłada na niektórych producentów energii elektrycznej podwyższone świadczenie wzajemne za dostęp do sieci przesyłowej energii elektrycznej i korzystanie z niej w celu finansowania kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego, nie może być uznane za pomoc państwa, o ile

– krąg producentów energii elektrycznej, którzy zobowiązani są do podwyższonego świadczenia wzajemnego, odpowiada kręgowi producentów, którzy odnieśli nienależne korzyści w zakresie kosztów wskutek zmiany przepisów krajowych;

– wysokość podwyższonego świadczenia wzajemnego jest tak określona, że nie wykracza ponad poziom niezbędny do wyrównania nienależnych korzyści w zakresie kosztów odniesionych przez określonych producentów.

C – W przedmiocie dyrektywy 96/92

62. Mając na uwadze dyrektywę 96/92, sąd krajowy uważa pobieranie podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu za problematyczne z dwóch powodów. Po pierwsze, sporne uregulowanie krajowe nie opiera się na przepisie art. 24 dyrektywy 96/92 dotyczącym finansowania stranded costs; po drugie, podwyższona opłata może okazać się problematyczna, tam gdzie wiąże się ona z traktowaniem w odmienny sposób producentów energii elektrycznej w odniesieniu do dostępu do sieci przesyłowej.

63. Do tych obu zagadnień należy się kolejno odnieść.

1. W przedmiocie związku między „stranded costs” i niniejszym postępowaniem

64. Stosownie do art. 24 dyrektywy państwa członkowskie, w których zobowiązania zaciągnięte przed wejściem w życie niniejszej dyrektywy lub gwarancje funkcjonowania udzielone przed tym momentem nie mogą zostać spełnione ze względu na przepisy tej dyrektywy, mogą „ubiegać się o system przejściowy, który może być przyznany przez Komisję z uwzględnieniem, między innymi, wielkości sieci i poziomu połączenia danej sieci, a także struktury przemysłu elektroenergetycznego”.

65. Przepis ten umożliwia pod kontrolą Komisji finansowanie tzw. „stranded costs”, tzn. kosztów niezrefinansowanych dotychczas inwestycji, które zostały poniesione w przeszłości w oczekiwaniu na długoterminowe korzystanie i które następnie wskutek otwarcia rynków nie mogą już zostać odzyskane.

66. Pytanie o związek między spornym uregulowaniem krajowym i zagadnieniem „stranded costs” powstaje, ponieważ finansowanie „stranded costs” we Włoszech jest przedmiotem niezakończonego jeszcze postępowania w przedmiocie pomocy państwa przed Komisją( ) i znajduje się w ścisłym związku pod względem normatywnym ze spornym uregulowaniem dotyczącym wyrównania za zawyżoną wartość energii elektrycznej wytworzonej przez instalacje wodne i geotermiczne.

67. Przedmiotem dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r. jest pokrycie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego. Artykuł 2 ust. 1 dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r. pod pojęciem kosztów całkowitych rozumie zarówno wyrównanie za zawyżoną wartość energii wodnej i geotermicznej, jak również zwrot części kosztów całkowitych za koszty energii elektrycznej, które ze względu na transpozycję dyrektywy 96/92 nie mogą zostać odzyskane – innymi słowy „stranded costs”. W przypadku dekretu z dnia 26 stycznia 2000 r. chodzi więc o wspólną podstawę prawną finansowania obu tych elementów.

68. Rząd włoski uznał jednak( ), że wyrównanie za zawyżoną wartość energii wodnej i geotermicznej nie wykazuje związku ze „stranded costs” w zakresie, w jakim pobieranie podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu nie opiera się na art. 24 dyrektywy 96/92, zaś kwestia przeznaczenia wpływów z podwyższonej opłaty stanowi odrębną kwestię od przyczyny wydania( ) przepisów dotyczących pobierania tej podwyższonej opłaty. Z takiego założenia wychodzi widocznie także Komisja, jako że wyłączyła ona omawiane wyrównanie z przedmiotu prowadzonego przez siebie postępowania. W związku z tym powstaje pytanie o zgodność podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu w szczególności z przepisami dyrektywy dotyczącymi dostępu do sieci przesyłowej, bez konieczności dokonywania wykładni art. 24 dyrektywy 96/92.

2. W przedmiocie wykładni art. 7 i 8 dyrektywy 96/92

69. Artykuł 7 dyrektywy zawiera ogólne zasady dotyczące eksploatacji sieci przesyłowej. Eksploatacja ta powierzona została operatorowi systemu, przy czym art. 7 ust. 5 zobowiązuje go do powstrzymywania się od wszelkiej dyskryminacji wobec użytkowników sieci lub kategorii użytkowników sieci. Artykuł 8 dyrektywy 96/92 określa kryteria stosowane do dostarczania instalacji służących do wytwarzania oraz do wykorzystania połączeń z innymi sieciami.

70. Na wstępie należy zaznaczyć, że zastosowanie zakazu dyskryminacji zgodnie z art. 7 ust. 5 uzależnione jest od odpowiedzi na pytanie prejudycjalne przedłożone w zawisłej sprawie C‑17/03( ). W tej sprawie Trybunał powinien w szczególności wyjaśnić, czy zakaz dyskryminacji z art. 7 ust. 5 jest ograniczony do przepisów technicznych, czy też nie. Będący przedmiotem sporu środek administracyjny nakładający podwyższoną opłatę będącą przedmiotem sporu nie jest z pewnością takim przepisem technicznym. Tak jak w przypadku mojej propozycji odpowiedzi na pytanie prejudycjalne w sprawie C‑17/03, moim zdaniem również w tym przypadku należy wyjść z założenia, że art. 7 ust. 5 dyrektywy 96/92 nie ogranicza się do przepisów technicznych.

71. Komisja wyraża przy tym wątpliwości co do zastosowania art. 7 i 8 dyrektywy 96/92, ponieważ w przypadku podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu nie chodzi o opłatę o charakterze wynagrodzenia, jak w przypadku świadczenia wzajemnego z tytułu dostępu do sieci przesyłowej i korzystania z niej, lecz o opłatę o szczególnym celu( ), która nie przypada w każdym razie operatorowi systemu( ).

72. Powyższe spostrzeżenia są trafne, nie prowadzą jednak do stwierdzenia, że podwyższona opłata będąca przedmiotem sporu nie mogłaby być zbadana w oparciu o kryterium zakazu dyskryminacji ustanowionego w art. 7 ust. 5 dyrektywy 96/92. Jak zostało już wykazane w ramach problematyki odnoszącej się do uregulowań z zakresu pomocy( ), również w przypadku dostępu do sieci należy wyjść z założenia, że traktowanie w odmienny sposób producentów energii elektrycznej – w niniejszym przypadku polegające na selektywnym pobieraniu podwyższonej opłaty –nie budzi zastrzeżeń tylko wówczas, gdy jest obiektywnie uzasadnione. Zatem takie zróżnicowanie samo w sobie jest w stanie uczynić miej atrakcyjnym lub utrudnić dostęp do sieci przesyłowej i korzystanie z niej, co jest sprzeczne z jasnymi celami otwarcia rynków przewidzianymi w dyrektywie 96/92.

73. W odniesieniu do wspomnianego obiektywnego uzasadnienia można odesłać zatem do wyżej przedstawionych( ) rozważań. Z rozważań tych można wywnioskować, że o ile zmiana krajowych uregulowań ramowych prowadzi do nienależnych korzyści w zakresie kosztów po stronie niektórych producentów energii elektrycznej, wyrównania tych korzyści nie można zasadniczo uznać za korzyść istotną z punktu widzenia uregulowań dotyczących pomocy, tak że nierówne traktowanie może – przy spełnieniu określonych tam warunków –okazać się w efekcie obiektywnie uzasadnione. W tym kontekście można pozostawić bez rozstrzygnięcia kwestię, czy selektywne pobieranie podwyższonej opłaty będącej przedmiotem sporu stanowi traktowanie w odmienny sposób nieporównywalnych producentów energii elektrycznej( ), czy też obiektywnie uzasadnione zróżnicowane traktowanie porównywalnych producentów energii elektrycznej.

74. Proponuję zatem Trybunałowi odpowiedzieć na drugie pytanie prejudycjalne w ten sposób, że art. 7 ust. 5 dyrektywy 96/92 nie stoi na przeszkodzie przyjęciu przez państwa członkowskie środków nakładających przejściowo na niektóre przedsiębiorstwa podwyższone świadczenie wzajemne za dostęp do sieci przesyłowej i korzystanie z niej w celu wyrównania zawyżonej wartości energii wodnej i geotermicznej spowodowanej przez zmianę krajowych uregulowań ramowych, które przeznaczone jest na finansowanie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego. Jednakże warunkiem tego jest wykazanie, że w okresie przejściowym rzeczywiście powstały nienależne korzyści w zakresie kosztów.

V – Wnioski

75. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi odpowiedzieć na pytania prejudycjalne w sposób następujący:

1) Zgodnie z art. 87 ust. 1 WE uregulowanie takie jak będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym, które nakłada na niektórych producentów energii elektrycznej podwyższone świadczenie wzajemne za dostęp do sieci przesyłowej energii elektrycznej i korzystanie z niej w celu finansowania kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego, nie może być uznane za pomoc państwa, o ile:

– krąg producentów energii elektrycznej, którzy zobowiązani są do podwyższonego świadczenia wzajemnego, odpowiada kręgowi producentów, którzy odnieśli nienależne korzyści w zakresie kosztów wskutek zmiany przepisów krajowych;

– wysokość podwyższonego świadczenia wzajemnego jest tak określona, że nie wykracza ponad poziom niezbędny do wyrównania nienależnych korzyści w zakresie kosztów odniesionych przez określonych producentów.

2) Artykuł 7 ust. 5 dyrektywy 96/92 nie stoi na przeszkodzie przyjęciu przez państwa członkowskie środków nakładających przejściowo na niektóre przedsiębiorstwa podwyższone świadczenie wzajemne za dostęp do sieci przesyłowej i korzystanie z niej, w celu wyrównania zawyżonej wartości energii wodnej i geotermicznej, gdy można wykazać, że nienależne korzyści w zakresie kosztów odniesione przez te przedsiębiorstwa powstały wskutek zmiany przepisów krajowych, zaś świadczenie to przeznaczone jest na finansowanie kosztów całkowitych systemu elektroenergetycznego.