OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 14 kwietnia 2011 r.( )

Sprawa C‑110/10 P

Solvay SA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Odwołanie – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki (art. 81 WE) – Prawo do obrony – Dostęp do akt – Zagubienie części akt – Prawo do bycia wysłuchanym – Prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie – Zbyt długi czas trwania postępowania – Europejski rynek sody









Spis treści





I – Wprowadzenie

II – Okoliczności powstania sporu

III – Postępowanie przed Trybunałem

IV – W przedmiocie żądania uchylenia zaskarżonego wyroku

A – W przedmiocie prawa do obrony (zarzuty drugi i trzeci)

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt (zarzut drugi)

a) Dopuszczalność zarzutu drugiego

b) Zasadność zarzutu drugiego

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym (zarzut trzeci)

a) Pierwsza część zarzutu trzeciego

b) Druga część zarzutu trzeciego

c) Wniosek częściowy

B – W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zarzut pierwszy)

1. Wymogi dotyczące oceny czasu trwania postępowania (części pierwsza i druga zarzutu pierwszego)

a) W przedmiocie kwestii wstępnej, czy zarzuty szczegółowe Solvay są bezskuteczne

b) W przedmiocie konieczności dokonania ogólnej oceny czasu trwania postępowania (pierwsza część zarzutu pierwszego)

c) W przedmiocie podniesionego braku uzasadnienia (druga część zarzutu pierwszego)

2. Skutki prawne zbyt długiego czasu trwania postępowania (części trzecia, czwarta i piąta zarzutu pierwszego)

a) Wymóg naruszenia prawa do obrony (trzecia część zarzutu pierwszego)

b) Wpływ czasu trwania postępowania na zdolność Solvay do obrony w niniejszej sprawie (czwarta część zarzutu pierwszego)

i) W przedmiocie domniemywanego braku uzasadnienia

ii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia prawa co do istoty

iii) W przedmiocie kilku dalszych zarzutów szczegółowych

iv) Wniosek częściowy

c) W przedmiocie podnoszonej rezygnacji Solvay z obniżenia grzywny (piąta część zarzutu pierwszego)

3. Wniosek częściowy

C – Uchylenie zaskarżonego wyroku

D – Rozstrzygnięcie w sprawie skargi w pierwszej instancji

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym

3. W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie

4. Wniosek częściowy

V – W przedmiocie żądania obniżenia grzywny

A – Uwaga wstępna

B – Obniżenie grzywny

1. W przedmiocie zbyt długiego czasu trwania postępowania administracyjnego i postępowania sądowego

2. W przedmiocie wysokości obniżenia grzywny

VI – Koszty

VII – Wnioski

I – Wprowadzenie

1. Już po raz drugi Trybunał ma wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie odwołania w sprawie Solvay/CFK( ).

2. Niniejsza sprawa jest ściśle związana z równolegle toczącą się przed Trybunałem sprawą C‑109/10 P Solvay przeciwko Komisji. Podstawą obu tych spraw są okoliczności faktyczne zaistniałe w latach osiemdziesiątych na europejskim rynku sody, które to okoliczności doprowadziły do wszczęcia przez Komisję w latach 1989–1990 postępowania administracyjnego z zakresu konkurencji( ).

3. U podstaw niniejszego sporu leży jednak kartel, a nie nadużycie pozycji dominującej. Stosownie do ustaleń poczynionych przez Komisję Europejską ów kartel doprowadził do podziału rynków między belgijskie przedsiębiorstwo Solvay( ) a spółkę niemiecką CFK( ). Z tego względu Komisja nałożyła na Solvay dwukrotnie, w 1990 r. i w 2000 r., grzywnę, którą wspomniane przedsiębiorstwo kwestionuje przed sądami do chwili obecnej.

4. Na obecnym etapie strony postępowania spierają się jeszcze w istocie na temat dwóch kwestii prawnych o podstawowym znaczeniu, z których jedna dotyczy prawa dostępu do akt, a w szczególności konsekwencji związanych z zagubieniem części akt, zaś druga – zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.

5. W skardze do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”), opartej na domniemywanym naruszeniu art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”)( ) i skierowanej przeciwko wszystkim 27 państwom członkowskim Unii Europejskiej( ), Solvay podnosi ponadto – równolegle z niniejszym postępowaniem odwoławczym – zarzut zbyt długiego czasu trwania postępowania.

II – Okoliczności powstania sporu

6. Jak ustalił Sąd( ), Komisja Europejska przeprowadziła w kwietniu 1989 r. zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 17( ) niezapowiedziane przeszukania („kontrole”) w pomieszczeniach szeregu przedsiębiorstw działających na rynku sody( ), w tym w belgijskim przedsiębiorstwie Solvay( ). Następnie zażądała od tych przedsiębiorstw przekazania uzupełniających informacji.

7. Po zakończeniu dochodzenia Komisja zarzuciła Solvay z jednej strony udział w kartelach, a z drugiej strony nadużywanie pozycji dominującej na rynku sody.

8. Niniejsza sprawa dotyczy wyłącznie jednego z karteli wykrytych przez Komisję( ). Stosownie do ustaleń poczynionych przez Komisję Solvay i CFK zawarły porozumienie, które „od około 1987 r. przynajmniej do końca 1990 r.” stanowiło podstawę podziału rynku sody. Zgodnie z jego brzmieniem Solvay gwarantowała CFK minimalną, roczną, wyrażoną w tonach wielkość sprzedaży sody w Niemczech, obliczoną na podstawie wielkości sprzedaży osiągniętej przez CFK w 1986 r. i kompensowała CFK wszelką niedostateczną wielkość sprzedaży, odkupując od niej wyrażoną w tonach ilość niezbędną do uzyskania sprzedaży na gwarantowanym minimalnym poziomie( ).

9. W 1990 r. Komisja nałożyła na tej podstawie na oba przedsiębiorstwa – w pierwszej decyzji wydanej zgodnie z art. 85 traktatu EWG w związku z rozporządzeniem nr 17 (decyzja 91/298/EWG( )) – grzywny w wysokości 3 mln EUR w wypadku Solvay i 1 mln EUR w wypadku CFK( ). Zważywszy, że ta pierwsza decyzja była dotknięta uchybieniem formalnym związanym z brakiem jej uwierzytelnienia, Sąd stwierdził jej nieważność( ). Następnie Komisja wydała w 2000 r., nie przeprowadziwszy dalszych czynności w postępowaniu( ), a w szczególności nie przesłuchawszy powtórnie Solvay, drugą decyzję opartą tym razem na art. 81 WE w związku z rozporządzeniem nr 17, w której ponownie nałożyła na Solvay( ) grzywnę w niezmienionej wysokości (decyzja 2003/5/WE)( ). Ta ostatnia decyzja stanowi punkt wyjścia niniejszego postępowania sądowego.

10. Skarga Solvay o stwierdzenie nieważności decyzji 2003/5 została uwzględniona w pierwszej instancji tylko częściowo. Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2009 r. Sąd obniżył wprawdzie kwotę grzywny o 25% do 2,25 mln EUR, w pozostałym zakresie oddalił jednak skargę Solvay jako bezzasadną( ). Przeciwko temu wyrokowi w pierwszej instancji, którego wydanie zajęło Sądowi nie mniej niż osiem lat i dziewięć miesięcy, Solvay( ) kieruje obecnie niniejsze odwołanie.

11. Najważniejsze kolejne etapy tego postępowania można chronologicznie przedstawić w następujący sposób:

– Postępowanie administracyjne aż do wydania pierwszej decyzji nakładającej grzywnę

Kwiecień 1989 r.: Kontrole przeprowadzone przez Komisję

Marzec 1990 r.: Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów

Grudzień 1990 r.: Decyzja Komisji 91/298 nakładająca grzywnę

– Postępowanie sądowe prowadzące do stwierdzenia nieważności pierwszej decyzji nakładającej grzywnę

Maj 1991 r.: Skarga Solvay do Sądu o stwierdzenie nieważności (sprawa T‑31/91)

Czerwiec 1995 r.: Stwierdzenie nieważności decyzji 91/298

Sierpień 1995 r.: Odwołanie Komisji (sprawa C‑287/95 P)

Kwiecień 2000 r.: Oddalenie odwołania

– Postępowanie administracyjne aż do wydania drugiej decyzji nakładającej grzywnę

Grudzień 2000 r.: Decyzja Komisji 2003/5 nakładająca grzywnę

– Postępowanie sądowe od wydania drugiej decyzji nakładającej grzywnę

Marzec 2001 r.: Skarga Solvay do Sądu o stwierdzenie nieważności (sprawa T‑58/01)

Grudzień 2009 r.: Zaskarżony wyrok Sądu (sprawa T‑58/01)

Marzec 2010 r.: Niniejsze odwołanie wniesione przez Solvay (sprawa C‑110/10 P)

III – Postępowanie przed Trybunałem

12. W niniejszym postępowaniu odwoławczym Solvay wnosi do Trybunału o:

– uchylenie wyroku wydanego w dniu 17 grudnia 2009 r.;

– ponowne zbadanie skargi w zakresie, w jakim wyrok zostanie uchylony, i stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z dnia 13 grudnia 2000 r. w całości lub w części stosownie do zakresu zarzutów;

– uchylenie grzywny w wysokości 2,25 mln EUR lub bardzo istotne obniżenie jej kwoty celem naprawienia poważnej szkody poniesionej przez wnoszącą odwołanie wskutek niezwykle długiego czasu trwania postępowania;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania odwoławczego oraz kosztami postępowania przed Sądem.

13. Komisja wnosi do Trybunału o:

– oddalenie odwołania oraz

– obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

14. Postępowanie odwoławcze toczyło się przed Trybunałem w formie pisemnej, a następnie w dniu 18 stycznia 2011 r. odbyła się rozprawa. Rozprawa została przeprowadzona łącznie w sprawach C‑109/10 P i C‑110/10 P.

IV – W przedmiocie żądania uchylenia zaskarżonego wyroku

15. W ramach swojego żądania głównego Solvay wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku, podnosząc w sumie trzy zarzuty. Zajmę się tymi zarzutami w zmienionej kolejności. Najpierw zbadam kwestie proceduralne związane z dostępem do akt i prawem do bycia wysłuchanym (zob. pkt A poniżej), a następnie rozważę kwestie związane z prawem do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zob. pkt B poniżej).

16. Chociaż w niniejszej sprawie nadal znajdowało zastosowanie stare rozporządzenie antymonopolowe w postaci rozporządzenia nr 17, podniesione kwestie prawne nie straciły na aktualności także po zmianie prawa antymonopolowego przez rozporządzenie (WE) nr 1/2003( ).

17. W przeciwieństwie do sprawy C‑109/10 P( ) w niniejszej sprawie nie podniesiono żadnej kwestii merytorycznej związanej ze stosowaniem art. 81 WE lub 82 WE (obecnie odpowiednio art. 101 TFUE i 102 TFUE).

A – W przedmiocie prawa do obrony (zarzuty drugi i trzeci)

18. W ramach zarzutów drugiego i trzeciego Solvay podnosi w istocie naruszenie jej prawa do obrony.

19. Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywien lub okresowych kar pieniężnych, stanowi podstawową zasadę prawa Unii, która wielokrotnie była podkreślana w orzeczeniach Trybunału( ). W międzyczasie została ona także skodyfikowana w art. 41 ust. 2 lit. a) i art. 48 ust. 2 karty praw podstawowych( ).

20. Argumenty podniesione przez Solvay w ramach jej zarzutów drugiego i trzeciego mają podstawowe znaczenie i dają Trybunałowi możliwość doprecyzowania jego orzecznictwa dotyczącego prawa do obrony w postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji.

21. Kontekst proceduralny, w który wpisują się te trzy zarzuty, przedstawia się następująco:

– Przed wydaniem w 1990 r. pierwszej decyzji nakładającej grzywnę w niniejszej sprawie (decyzji 91/298) Komisja umożliwiła Solvay zajęcie stanowiska na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów( ). Nie zapewniła jednak Solvay odpowiedniego dostępu do akt; przedsiębiorstwu temu udostępniono jedynie kopie obciążających je dokumentów, na których Komisja oparła wówczas swoje zarzuty( ). Miało to na celu „uproszczenie procedury”( ).

– W 2000 r., a więc przed wydaniem drugiej, spornej w niniejszej sprawie, decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 2003/5) Solvay nie została ponownie wysłuchana( ) ani nie zapewniono jej dostępu do akt( ).

– Dopiero w drugim postępowaniu przed Sądem (sprawa T‑58/01) Komisja przedstawiła część akt postępowania administracyjnego, do czego Sąd wezwał ją kilkakrotnie, zarządzając środki organizacji postępowania( ). Solvay mogła zapoznać się w sekretariacie Sądu z szeregiem dokumentów, które wcześniej nie zostały jej udostępnione. Przedsiębiorstwo to skorzystało również z możliwości przedstawienia swoich uwag w kwestii przydatności tych dokumentów dla jego obrony( ).

– Komisja była zmuszona przyznać przed Sądem, że nie mogła odnaleźć pozostałej części akt, dokładnie pięciu segregatorów( ). Komisja nie była też w stanie przedstawić Sądowi kompletnej listy zaginionych dokumentów( ).

22. Solvay podnosi w związku z tym z jednej strony naruszenie jej prawa dostępu do akt (zarzut drugi, zob. w tym względzie pkt 1 poniżej), a z drugiej strony naruszenie jej prawa do bycia wysłuchaną (zarzut trzeci, zob. w tym względzie pkt 2 poniżej).

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt (zarzut drugi)

23. Prawo dostępu do akt wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony oznacza, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zbadania wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji( ).

24. Bezsporne jest, że w postępowaniu administracyjnym Komisja przekazała Solvay jedynie te dokumenty z akt, które Komisja wykorzystała w spornej decyzji przeciwko temu przedsiębiorstwu. Wiele innych dokumentów z akt sprawy, z którymi Solvay miała prawo zapoznać się na podstawie przysługującego jej prawa do obrony, nie zostało jej przedstawionych. Komisja naruszyła w ten sposób podstawową zasadę proceduralną( ), wynikającą z prawa do dobrej administracji( ). Takie uchybienie proceduralne nie może już zostać naprawione po wydaniu decyzji, w szczególności nie można mu zaradzić poprzez przedstawienie pojedynczych dokumentów podczas późniejszego postępowania sądowego( ).

25. Na obecnym etapie strony postępowania spierają się o kwestię, czy Sąd był zobowiązany do stwierdzenia nieważności spornej decyzji z uwagi na omawiane uchybienie proceduralne popełnione przez Komisję. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uchybienia proceduralne związane z prawem dostępu do akt w postępowaniu administracyjnym mogą prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji jedynie wówczas, gdy towarzyszy im naruszenie prawa do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa( ).

26. W przeciwieństwie do sprawy C‑109/10 P przedmiotem niniejszej sprawy jest jedynie ewentualne naruszenie prawa do obrony w zakresie zagubionych dokumentów z akt( ).

27. W przeciwieństwie do Komisji i Sądu Solvay uważa, że naruszono jej prawo do obrony i podnosi szereg argumentów na poparcie swego stanowiska. Wnosząca odwołanie opiera się przy tym głównie na uznanych w prawie Unii ogólnych zasadach prawnych: poszanowania prawa do obrony, domniemania niewinności i rozkładu ciężaru dowodu. Solvay zarzuca ponadto naruszenie obowiązku uzasadnienia na podstawie art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału, a także naruszenia art. 47 akapit drugi, art. 48 i art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych, art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.

28. Jednakże Solvay omawia szerzej jedynie prawo do obrony, a także na marginesie – domniemanie niewinności. Pojedyncze odesłania do karty praw podstawowych, do art. 6 EKPC i do art. 6 ust. 1 TUE nie posiadają samodzielnego znaczenia, tak że nie wymagają pogłębionej analizy. W przedmiocie art. 6 ust. 1 TUE wystarczy wskazać, że postanowienie to nie zawiera jako takie gwarancji praw podstawowych. Artykuł 6 EKPC nie będzie miał bezpośredniego zastosowania do instytucji Unii, dopóki Unia nie przystąpi do EKPC( ), uwzględniany jest jednak przy wykładni i stosowaniu podnoszonych ogólnych zasad prawnych i praw podstawowych uznawanych przez prawo Unii( ).

a) Dopuszczalność zarzutu drugiego

29. Komisja kwestionuje dopuszczalność znacznej części zarzutu drugiego. Podnosi ona, że ocena przydatności pewnych dokumentów do obrony przedsiębiorstwa stanowi część oceny okoliczności faktycznych i dowodów, należącej wyłącznie do Sądu i niepodlegającej zasadniczo kontroli w postępowaniu odwoławczym.

30. Powyższy pogląd nie jest dla mnie przekonujący. W niniejszej sprawie od Trybunału nie oczekuje się tego, że zastąpi on ocenę Sądu swoją własną oceną dotyczącą poszczególnych dokumentów z akt( ). Jego zadaniem jest raczej zbadać, czy dokonując oceny okoliczności faktycznych i dowodów, Sąd oparł się na właściwych kryteriach. Chodzi tutaj o kwestię prawną, która podlega kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym( ).

b) Zasadność zarzutu drugiego

31. Zarzut drugi dotyczy pkt 257–264 zaskarżonego wyroku, w których Sąd rozważa kwestię, czy brak pięciu segregatorów skutkuje naruszeniem prawa Solvay do obrony( ), i odpowiada na to pytanie przecząco( ).

32. Wnosząca odwołanie podnosi szereg zarzutów szczegółowych, które dotyczą poszczególnych punktów omawianego wyroku i które składają się na pięć części zarzutu drugiego. Owe części pokrywają się jednak w wielu miejscach. W istocie dotyczą one tego samego pytania: czy Sąd miał prawo wykluczyć to, że zagubione dokumenty mogły być przydatne do obrony Solvay( )?

33. Punktem wyjścia rozważań powinno być założenie, że przedsiębiorstwo, któremu w postępowaniu administracyjnym odmówiono w sposób niezgodny z prawem dostępu do pewnych części akt, musi wykazać przed Sądem jedynie, iż mogłoby ono wykorzystać owe dokumenty do swojej obrony( ). Wystarczy, że przedsiębiorstwo wykaże choćby ograniczoną szansę, iż niedostępne w postępowaniu administracyjnym dokumenty mogły być przydatne do jego obrony( ).

34. W niniejszej sprawie badanie przez Sąd przydatności nieudostępnionych Solvay części akt było oczywiście utrudnione, ponieważ omawiane dokumenty nie zostały odnalezione.

35. Nie byłoby z pewnością właściwe automatyczne uznanie, że zagubione części akt mogły być przydatne do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa. Jeśli na przykład na podstawie szczegółowego spisu treści można stwierdzić, że wspomniane części akt zawierały wyłącznie dokumenty, które i tak nie zostałyby udostępnione, co dotyczy w szczególności projektów decyzji i dokumentów wewnętrznych Komisji, lecz może dotyczyć także innych poufnych informacji( ), wówczas naruszenie prawa do obrony może zostać z góry wykluczone.

36. W niniejszej sprawie treść zagubionych części akt nie może jednak zostać ustalona nawet w podstawowym stopniu( ). Jak się wydaje, orzecznictwo nie wyjaśniło dotychczas, na czyją niekorzyść powinna działać taka okoliczność. Wydane do tej pory wyroki dotyczyły bowiem dokumentów z postępowania administracyjnego, których treść była znana i mogła być zbadana przez Sąd( ).

37. Zasadniczo na zainteresowanym przedsiębiorstwie spoczywa ciężar udowodnienia, że mogło wykorzystać na swoją obronę części akt, których w sposób sprzeczny z prawem nie udostępniono mu w postępowaniu administracyjnym( ). Może to jednak dotyczyć wyłącznie sytuacji, w której dane przedsiębiorstwo posiada przynajmniej miarodajne informacje co do autorów, a także rodzaju i treści nieujawnionych mu dokumentów.

38. Odpowiedzialność za niemożność odnalezienia części akt ponosi natomiast Komisja. Zgodnie z zasadą dobrej administracji jest ona bowiem zobowiązana do prawidłowego prowadzenia akt i bezpiecznego ich przechowywania. Prawidłowe prowadzenie akt obejmuje również sporządzenie szczegółowego spisu treści w celu późniejszego zapewnienia dostępu do akt.

39. Jeśli tak jak w niniejszej sprawie treść zagubionych części akt nie może zostać z pewnością ustalona z uwagi na brak takiego spisu treści, wówczas w odniesieniu do prawa do obrony można wyciągnąć tylko jeden wniosek: nie można wykluczyć tego, że zainteresowane przedsiębiorstwo mogłoby wykorzystać zagubione dokumenty na swoją obronę.

40. Tymczasem Sąd przyjmuje w zaskarżonym wyroku wniosek dokładnie przeciwny: zdaniem Sądu nic nie pozwala przypuszczać, że w brakujących tomach akt Solvay mogłaby odnaleźć dokumenty umożliwiające jej zakwestionowanie ustaleń Komisji( ).

41. Sąd opiera się w tym względzie w szczególności na okoliczności, że Solvay nie podniosła w swej skardze w pierwszej instancji żadnego argumentu zmierzającego do zakwestionowania istnienia porozumienia zawartego z CFK( ). Ocena przydatności zagubionych części akt do obrony Solvay została zatem związana z jej argumentacją zaprezentowaną na obronę przed poczynionym przez Komisję ustaleniom dotyczącym istnienia porozumienia antykonkurencyjnego( ). Innymi słowy, Sąd wydaje się zakładać, że ten, kto do tej pory nie miał dobrych argumentów, nie znalazłby przekonujących argumentów w brakujących tomach.

42. Takie podejście jest błędne z prawnego punktu widzenia. Z pewnością badanie, czy nastąpiło naruszenie prawa do obrony, winno zostać podjęte na podstawie szczególnych okoliczności każdego przypadku. Badanie to musi jednak zostać przeprowadzone z uwzglednieniem tego, co Komisja zarzuca danemu przedsiębiorstwu, to znaczy z uwzględnieniem tego, jakie zarzuty wobec niego podnosi( ). Przed tymi „zarzutami” Komisji przedsiębiorstwo musi się bowiem bronić. Nie ma natomiast znaczenia kwestia, jakie zarzuty co do istoty sprawy przedsiębiorstwo podniosło do tej pory przeciwko spornej decyzji, ani to, czy są one zasadne.

43. Sąd niesłusznie uzależnia przydatność zagubionych dokumentów dla Solvay od tego, czy owo przedsiębiorstwo zakwestionowało pewne ustalenia poczynione przez Komisję, mianowicie ustalenia dotyczące istnienia porozumienia antykonkurencyjnego zawartego z CFK, oraz czy Solvay mogła podnieść pewne argumenty nawet w braku pełnego dostępu do akt( ).

44. Należałoby postawić jedynie pytanie, czy zagubione części akt mogły zawierać informacje, które umożliwiłyby Solvay lepsze podbudowanie jej dotychczasowej argumentacji przeciwko spornej decyzji albo podniesienie całkiem nowych argumentów( ) co do istnienia, znaczenia i celu lub skutków porozumienia zawartego z CFK.

45. Należy przypomnieć w tym względzie, że w braku wystarczających dowodów Solvay na próżno usiłowała uzasadnić sporne porozumienie zawarte z CFK projektami fuzji obu przedsiębiorstw( ). Otóż w toku postępowania administracyjnego Solvay podniosła, że jej spółka zależna, DSW( ), chciała utrzymać – w 1988 r. w ramach negocjacji dotyczących nabycia działalności CFK – ciągłość tego przedsiębiorstwa; w tym celu CFK miała skorzystać z warunków pozwalających jej na czasowe osiągnięcie minimalnego obrotu na rynku niemieckim, aby zapewnić jej ciągłość jako atrakcyjnego obiektu fuzji( ).

46. Przydatne informacje uzasadniające kontakty między Solvay a CFK mogły też wynikać z uwag CFK. Nie można wykluczyć tego, że brakujące części akt zawierały takie informacje( ). Dokumenty te mogły zatem mieć wpływ na ocenę wagi i czasu trwania naruszenia, jak również na określenie wysokości grzywny nałożonej przez Komisję( ).

47. Wbrew temu co twierdzi Sąd, Solvay nie była zobowiązana do wykazania, w jakim dokładnie zakresie z zagubionych części akt mogły wynikać informacje na jej korzyść. Nie było możliwe zrekonstruowanie treści tych dokumentów przed Sądem, a dokonania niemożliwego nie można wymagać od nikogo. Skutki tej niemożności nie mogą też obciążać Solvay, ponieważ za utratę omawianych dokumentów odpowiedzialna była Komisja( ).

48. Wobec powyższego Sąd posłużył się błędnymi kryteriami przy badaniu kwestii, czy zagubione dokumenty z akt mogły być przydatne do obrony Solvay. Pominął wymogi, które w tym względzie wynikają z prawa do obrony. W konsekwencji zarzut trzeci jest zasadny.

49. Podniesione również w związku z tym przez Solvay naruszenie domniemania niewinności nie ma samodzielnego znaczenia, które wychodziłoby poza omówione kwestie ciężaru dowodu w ramach prawa do obrony. Nie zachodzi zatem potrzeba osobnego zbadania tego zarzutu szczegółowego.

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym (zarzut trzeci)

50. Zarzut trzeci podniesiony przez Solvay dotyczy pkt 165–174 zaskarżonego wyroku, w których Sąd dochodzi do wniosku, że Komisja nie miała obowiązku ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa przed wydaniem spornej decyzji( ). Zdaniem Solvay przesłuchanie winno było się odbyć w toku postępowania administracyjnego w 2000 r., ponieważ pierwsza decyzja nakładająca grzywnę (decyzja 91/298), której nieważność stwierdził Sąd, nie tylko została nieprawidłowo uwierzytelniona, lecz również została wydana bez zapewnienia Solvay niezbędnego dostępu do akt.

a) Pierwsza część zarzutu trzeciego

51. W pierwszej części tego zarzutu Solvay podnosi naruszenie obowiązku uzasadnienia zgodnie z art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału. Sąd nie zbadał w zaskarżonym wyroku kwestii, czy uchybienia proceduralne popełnione w pierwszym postępowaniu administracyjnym w zakresie dostępu do akt wymagały przeprowadzenia ponownego przesłuchania. Sąd nie ustosunkował się zatem do zarzutu Solvay podniesionego w postępowaniu w pierwszej instancji.

52. Argument ten należy oddalić. Sąd odniósł się, chociaż tylko jednym zdaniem, do konieczności przeprowadzenia ponownego przesłuchania z powodu wcześniejszych uchybień proceduralnych dotyczących dostępu do akt: Sąd ustosunkował się do tej kwestii, odsyłając do swej analizy dotyczącej dostępu do akt( ). Z punktu widzenia Sądu było to logiczne i spójne, wyszedł on bowiem z założenia, że Komisja nie naruszyła prawa do obrony, nie udostępniając akt( ). Zgodnie z linią rozumowania przyjętą w zaskarżonym wyroku nie istniała zatem potrzeba ponownego przesłuchania Solvay.

53. W związku z tym wywody Sądu w przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym są wystarczająco uzasadnione. Przedmiotem drugiej części zarzutu trzeciego, którą się teraz zajmę, jest kwestia, czy są one także merytorycznie poprawne pod względem prawnym.

b) Druga część zarzutu trzeciego

54. W drugiej części zarzutu trzeciego Solvay rozważa co do istoty kwestię, czy uchybienia proceduralne popełnione w 1990 r. w zakresie dostępu do akt wymagały później – przed wydaniem w 2000 r. drugiej decyzji nakładającej grzywnę, będącej przedmiotem niniejszej sprawy (decyzji 2003/5) – ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa.

55. Solvay podnosi w istocie naruszenie jej prawa do bycia wysłuchaną, a także ogólnie jej prawa do obrony. Ponadto wnosząca odwołanie wskazuje na naruszenia art. 47 akapit drugi, art. 48 i art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych, art. 6 EKPC, art. 6 ust. 1 TUE, zasady dobrej administracji, a także art. 266 TFUE (ówczesnego art. 233 WE). Wszystkie te zarzuty szczegółowe dotyczą okoliczności, że Sąd pominął konieczność ponownego przesłuchania Solvay przez Komisję.

56. Prawo do bycia wysłuchanym jest częścią prawa do obrony, którego należy przestrzegać w postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji. Prawo do bycia wysłuchanym wymaga, by dane przedsiębiorstwo miało w trakcie postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia w skuteczny sposób swego stanowiska w kwestii prawdziwości i znaczenia wskazywanych okoliczności faktycznych oraz w kwestii dokumentów, na których podstawie Komisja oparła swe twierdzenie o istnieniu naruszenia( ). Na płaszczyźnie prawa wtórnego owa zasada była przewidziana w chwili wydania spornej decyzji w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17( ).

57. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w 1990 r. – przed wydaniem pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/298) – Solvay została wysłuchana przez Komisję na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Sporna jest jedynie kwestia, czy po stwierdzeniu nieważności tej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę środki, które Komisja miała podjąć zgodnie z art. 233 WE (obecnie art. 266 TFUE), obejmowały ponowne przesłuchanie.

58. W postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji, prowadzonym na podstawie rozporządzenia nr 17, z art. 233 WE nie wynika koniecznie obowiązek ponownego przeprowadzenia przez Komisję całego postępowania w sprawie. Komisja może raczej podjąć postępowanie na etapie, na którym sądy Unii stwierdziły uchybienie proceduralne. W zakresie w jakim czynności postępowania przeprowadzone wcześniej przed popełnieniem uchybienia proceduralnego były zgodne z prawem, nie muszą być one powtarzane.

59. W sprawie PVC, w której stwierdzono nieważność pierwszej decyzji Komisji z powodu uchybienia proceduralnego dotyczącego sposobu ostatecznego wydania tej decyzji przez kolegium komisarzy, Trybunał uznał, że Komisja nie musiała – przed wydaniem nowej decyzji, której treść jest zasadniczo identyczna – przeprowadzić ponownego przesłuchania zainteresowanych przedsiębiorstw( ). Sąd oparł się na tym orzecznictwie w zaskarżonym wyroku celem uzasadnienia twierdzenia, że także w niniejszej sprawie nie było niezbędne ponowne przesłuchanie Solvay( ).

60. Na pierwszy rzut oka sprawa PVC i niniejsza sprawa faktycznie wydają się podobne. Również w niniejszej sprawie stwierdzono bowiem nieważność pierwszej decyzji Komisji nakładającej grzywnę (decyzji 91/298) z powodu uchybienia proceduralnego popełnionego na końcu postępowania administracyjnego, a dokładnie przy uwierzytelnianiu decyzji.

61. Z bliższej analizy wynika jednak istotna różnica: inaczej niż w sprawie PVC postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie było ponadto dotknięte innym poważnym uchybieniem, które wystąpiło na długo przed ostatecznym przyjęciem i uwierzytelnieniem decyzji nakładającej grzywnę: zainteresowanemu przedsiębiorstwu Solvay nie został zapewniony dostęp do akt zgodnie z wymogami prawnymi( ).

62. Prawdą jest, że sądy Unii nie zajmowały się prawem dostępu do akt i prawem do obrony w swoich wyrokach dotyczących pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/298)( ), ograniczyły się raczej wyłącznie do zbadania kwestii uwierzytelnienia. Nie można jednak z tego wywnioskować, że sądy Unii potwierdziły prawidłowy przebieg postępowania administracyjnego w odniesieniu do dostępu do akt i prawa do obrony.

63. Przeciwnie, jeśli chodzi o decyzję 91/297, która została wydana w tym samym postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji co decyzja 91/298, Sąd stwierdził naruszenie prawa do obrony z powodu niepełnego dostępu do akt( ). Ponadto już od 1982 r. stosowana jest jasna praktyka Komisji w odniesieniu do zapewnienia dostępu do akt( ).

64. Można przyznać Komisji, że różne wyroki Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. nie zawierały jednoznacznych wskazówek w odniesieniu do celów i zakresu dostępu do akt, który należy zapewnić( ). Najpóźniej jednak w 2000 r. w chwili wydania spornej w niniejszej sprawie drugiej decyzji nakładającej grzywnę wszystkie ewentualne wątpliwości w tym względzie były już dawno wyjaśnione( ).

65. W tych okolicznościach, po stwierdzeniu nieważności pierwszej decyzji nakładającej grzywnę, Komisja winna była podjąć w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne na etapie następującym bezpośrednio po doręczeniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Zgodnie z wymogami prawa winna była przyznać Solvay pełny dostęp do akt oraz ponownie wysłuchać to przedsiębiorstwo na tej podstawie.

66. Okoliczność, że druga, sporna w niniejszej sprawie, decyzja nakładająca grzywnę (decyzja 2003/5) nie została wydana na podstawie żadnych nowych zarzutów, nie wpływa na spoczywający na Komisji obowiązek ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa po zapewnieniu mu dostępu do akt( ). Prawdą jest, że Solvay miała już w 1990 r. okazję wypowiedzenia się co do wszystkich zarzutów, będących podstawą zarówno pierwszej, jak i drugiej decyzji Komisji nakładającej grzywnę. Musiała to jednak zrobić na podstawie niezwykle fragmentarycznej znajomości akt, ponieważ udostępniono jej tylko obciążające ją dokumenty( ).

67. Prawo do bycia wysłuchanym nie ogranicza się do prawa do zajęcia stanowiska w przedmiocie wszystkich zarzutów Komisji. Zainteresowane przedsiębiorstwo musi raczej mieć możliwość przedstawienia swojego stanowiska, znając wszystkie części akt dostępne zgodnie z przepisami. W przeciwnym razie prawo do obrony z zakresu konkurencji zostałoby pozbawione w dużej części skuteczności.

68. Okazja do zajęcia stanowiska ma zupełnie inną jakość, jeśli zainteresowanemu przedsiębiorstwu udostępniono wcześniej odpowiednio akta sprawy. W szczególności oczywiste jest, że przedsiębiorstwo, któremu zapewniono dostęp nie tylko do dokumentów obciążających, ale i odciążających, może bronić się skuteczniej przed zarzutami Komisji, niż przedsiębiorstwo, któremu przedstawiono wyłącznie materiały obciążające.

69. Sad naruszył zatem prawo w odniesieniu do prawa do bycia wysłuchanym, jako że nie uznał, iż ponowne przesłuchanie Solvay przez Komisję było niezbędne. W istocie chodzi tu o kontynuację naruszenia prawa, którym dotknięty jest zaskarżony wyrok w związku z prawem dostępu do akt( ).

70. Nie zachodzi potrzeba dalszego rozważania podnoszonej również przez Solvay zasady dobrej administracji, ponieważ zaprezentowana w tym względzie argumentacja nie ma obok prawa do obrony i prawa do bycia wysłuchanym osobnego znaczenia. Jak już wskazano( ), nie zachodzi też potrzeba zbadania art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.

c) Wniosek częściowy

71. Wobec powyższego druga część zarzutu trzeciego jest zasadna.

B – W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zarzut pierwszy)

72. W swoim zarzucie pierwszym, dotyczącym pkt 100–123 zaskarżonego wyroku, Solvay podnosi naruszenie jej prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. To prawo podstawowe zostało uznane w orzecznictwie Trybunału za ogólną zasadę prawa Unii zarówno w postępowaniu administracyjnym przed Komisją, jak i w postępowaniu sądowym przed sądami Unii( ). W międzyczasie znalazło ono również wyraz w art. 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych.

73. Chociaż sądy Unii zajmowały się już wielokrotnie problematyką rozsądnego czasu trwania postępowania w sprawach z zakresu konkurencji, kwestie prawne podniesione przez Solvay wydają się mieć szczególne znaczenie. Z jednej strony dotyczą one przypadku, w którym całkowity czas trwania postępowania, z uwzględnieniem wszystkich etapów postępowania administracyjnego i sądowego, z pewnością był szczególnie długi. Z drugiej strony zarzuty te zostały przedstawione w kontekście wejścia w życie traktatu z Lizbony w dniu 1 grudnia 2009 r., wraz z którym Karta prawa podstawowych Unii Europejskiej uzyskała wiążącą moc prawną (art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE).

74. Zarzut pierwszy dzieli się w sumie na pięć części dotyczących częściowo oceny czasu trwania postępowania (zob. pkt 1 poniżej), a częściowo skutków prawnych zbyt długiego czasu trwania postępowania (zob. pkt 2 poniżej).

1. Wymogi dotyczące oceny czasu trwania postępowania (części pierwsza i druga zarzutu pierwszego)

75. Wymogi prawne dotyczące oceny czasu trwania postępowania są przedmiotem dwóch pierwszych części zarzutu pierwszego.

a) W przedmiocie kwestii wstępnej, czy zarzuty szczegółowe Solvay są bezskuteczne

76. Wbrew twierdzeniom Komisji zarzuty szczegółowe Solvay dotyczące czasu trwania postępowania z pewnością nie są „w większości bezskuteczne”. Oczywiście ewentualne uchylenie zaskarżonego wyroku wymaga kolejnego kroku w rozumowaniu – rozważenia sankcji za zbyt długi czas trwania postępowania. Tymczasem badanie dotyczące czasu trwania postępowania jako takie jest nieuniknione( ), ponieważ bez stwierdzenia zbyt długiego czasu trwania postępowania prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie nie może zostać uznane za naruszone. Kryteria, które Sąd zastosował do oceny czasu trwania postępowania, nie mogą być całkowicie wyłączone spod kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym.

77. Zarzuty szczegółowe Solvay dotyczące czasu trwania postępowania byłyby co najwyżej bezskuteczne, gdyby wnosząca odwołanie podniosła je, nie stawiając jednocześnie zarzutów dotyczących skutków prawnych zbyt długiego czasu trwania postępowania. W niniejszej sprawie nie miało to jednak miejsca. Zaskarżony wyrok jest podważany w obu tych punktach, przy czym części trzecia, czwarta i piąta zarzutu pierwszego odnoszą się konkretnie do skutków prawnych.

78. W związku z tym podniesiony przez Komisję zarzut bezskuteczności musi zostać oddalony.

b) W przedmiocie konieczności dokonania ogólnej oceny czasu trwania postępowania (pierwsza część zarzutu pierwszego)

79. W pierwszej części zarzutu pierwszego Solvay podnosi, że przy ocenie czasu trwania postępowania Sąd zbadał jedynie oddzielnie poszczególne etapy postępowania administracyjnego i sądowego, bez dokonania oceny jako całości postępowania trwającego od momentu wszczęcia dochodzenia w kwietniu 1989 r.

80. Rozsądny charakter terminu powinien być oceniany na podstawie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, a w szczególności znaczenia sporu dla zainteresowanego, złożoności sprawy oraz zachowania strony skarżącej i właściwych władz( ). Trybunał stwierdził w tym względzie, że wykaz istotnych kryteriów nie jest wyczerpujący( ).

81. Bez wątpienia prawidłowe badanie czasu trwania postępowania wymaga, by Sąd ocenił z osobna długość każdego etapu postępowania( ). Jeśli któryś z etapów postępowania był przewlekły, sama ta okoliczność uzasadnia stwierdzenie naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie( ).

82. Prawidłowe badanie czasu trwania postępowania obejmuje jednak nie tylko taką „fragmentaryczną” ocenę, lecz również ogólną ocenę czasu trwania postępowania administracyjnego, a także ewentualnego postępowania sądowego( ).

83. Przeciwko wymogowi ogólnej oceny nie można podnieść zastrzeżenia, że postępowanie administracyjne i postępowanie sądowe mają inny charakter, zaś wymogi, które ma spełnić organ administracji lub sąd, uregulowane są w karcie praw podstawowych w różnych miejscach. Z punktu widzenia zainteresowanego przedsiębiorstwa znaczenie ma kwestia, kiedy jego „sprawa” zostanie ostatecznie rozpatrzona przez niezależny organ. Artykuł 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych zawierają jedynie dwa oblicza jednej i tej samej zasady proceduralnej, mianowicie zasady, że podmiot prawa może oczekiwać rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie.

84. Prawdą jest, że zasadniczo nie należy uznać naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie w sytuacji, gdy żaden poszczególny etap postępowania administracyjnego i sądowego sam w sobie nie był zbyt długi. Im więcej jednak etapów obejmuje łącznie postępowanie składające się z jednego lub większej liczby postępowań administracyjnych lub sądowych, tym większą wagę ma ocena jego całkowitego czasu trwania.

85. W niniejszej sprawie po pierwszej części postępowania administracyjnego (od 1989 r. do 1990 r.) i pierwszym postępowaniu sądowym (od 1991 r. do 2000 r.) odbyła się – choć w podstawowym zakresie – druga część postępowania administracyjnego (2000 r.), a później nastąpiło drugie postępowanie sądowe (od marca 2001 r.)( ). Łączny czas trwania wszystkich tych postępowań wyniósł w chwili wydania zaskarżonego wyroku ponad 20 lat; do dnia dzisiejszego upłynęły już 22 lata. Rzadko które postępowanie w europejskim prawie konkurencji trwało tak długo( ).

86. W tych okolicznościach prawidłowe badanie czasu trwania postępowania nie mogło nastąpić bez uwzględnienia łącznego czasu trwania postępowania administracyjnego i sądowego do chwili wydania zaskarżonego wyroku. Skoro Sąd nie dokonał takiej całościowej oceny, naruszył w zaskarżonym wyroku prawo. Stąd pierwszą część zarzutu pierwszego należy uznać za zasadną.

c) W przedmiocie podniesionego braku uzasadnienia (druga część zarzutu pierwszego)

87. Solvay podnosi ponadto brak uzasadnienia (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału), ponieważ Sąd nie uwzględnił w analizie dotyczącej czasu trwania postępowania etapu postępowania toczącego się przed nim samym.

88. Rzeczywiście Sąd nie wspomina ani jednym słowem o czasie trwania postępowania toczącego się przed nim (postępowanie w sprawie T‑58/01). Należy jednak wziąć pod uwagę okoliczność, że uzasadnienie wyroku wydanego w pierwszej instancji może być też dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje wystarczającym materiałem do sprawowania kontroli( ).

89. W niniejszej sprawie Sąd stanął na stanowisku, że nie sam czas trwania postępowania, lecz dopiero wynikające z czasu trwania postępowania naruszenie prawa do obrony mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji. Skoro zdaniem Sądu nie można było stwierdzić naruszenia prawa do obrony, mógł on odstąpić od wyraźnego rozważenia w zaskarżonym wyroku argumentów Solvay dotyczących czasu trwania postępowania przed Sądem. Nie można stwierdzić w tym zakresie żadnego braku uzasadnienia.

90. W tych okolicznościach druga część zarzutu pierwszego nie zasługuje na uwzględnienie.

2. Skutki prawne zbyt długiego czasu trwania postępowania (części trzecia, czwarta i piąta zarzutu pierwszego)

91. W częściach trzeciej, czwartej i piątej zarzutu pierwszego Solvay odnosi się do skutków prawnych ewentualnego przekroczenia rozsądnego czasu trwania postępowania administracyjnego i sądowego.

a) Wymóg naruszenia prawa do obrony (trzecia część zarzutu pierwszego)

92. W ramach trzeciej części zarzutu pierwszego podniesiona została kwestia prawna o podstawowym znaczeniu. Strony spierają się o to, czy ewentualne naruszenie podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie samo w sobie uzasadnia stwierdzenie nieważności spornej decyzji, czy też dodatkowo należy wykazać wpływ na zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony( ).

93. W zaskarżonym wyroku Sąd stanął na stanowisku, że zbyt długi czas trwania postępowania może prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji, tylko jeśli zostanie wykazane, że nadmierny upływ czasu wpłynął na zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony( ). To podejście jest zgodne z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, z którego wynika, że należy ustalić, czy czas trwania postępowania mógł mieć wpływ na jego wynik( ).

94. Solvay uważa jednak to orzecznictwo za przestarzałe i wnosi do Trybunału o jego ponowne rozważenie w kontekście wiążącej mocy prawnej uzyskanej przez kartę praw podstawowych wraz z wejściem w życie traktatu z Lizbony.

95. Szczególne znaczenie w tym względzie mają postanowienia art. 52 ust. 3 karty. Przepis ten zawiera w swoim zdaniu pierwszym klauzulę homogeniczności, zgodnie z którą prawa podstawowe przewidziane w karcie, odpowiadające prawom gwarantowanym przez EKPC, mają to samo znaczenie i zakres, jak prawa określone w EKPC.

96. Prawdą jest, że będące prawem podstawowym Unii prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie zgodnie z art. 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych wzorowane jest na art. 6 ust. 1 EKPC( ). Wbrew twierdzeniom Solvay, w świetle obecnej wykładni ETPC art. 6 ust. 1 EKPC nie wymaga jednak stwierdzenia nieważności decyzji z zakresu konkurencji nakładającej grzywnę i przerwania postępowania administracyjnego wyłącznie z powodu przekroczenia rozsądnego terminu na rozpatrzenie sprawy.

97. Jak Komisja słusznie zauważa, zasadniczo należy stwierdzić, że EKPC pozostawia państwom sygnatariuszom konwencji pewien zakres swobodnego uznania w odniesieniu do sposobów i środków zwalczania naruszeń praw podstawowych( ).

98. Z orzecznictwa ETPC w przedmiocie art. 6 ust. 1 EKPC można ponadto wywnioskować, że pełne uchylenie sankcji karnych i przerwanie danego postępowania karnego jest tylko jedną z możliwych form zadośćuczynienia w rozumieniu art. 41 EKPC za naruszenie prawa podstawowego wynikające z przewlekłego postępowania( ). Nie ma tam mowy o spoczywającym na władzach krajowych obowiązku uchylenia sankcji i przerwania postępowania. ETPC wyraźnie uznaje też, że obniżenie wymierzonej kary może stanowić właściwe zadośćuczynienie za przewlekłe postępowanie( ). ETPC uznał za wystarczające stwierdzenie przewlekłości postępowania i obniżenie kary w szczególności w sprawie dotyczącej przestępstwa gospodarczego obejmującego poważne przypadki oszustwa, w której to sprawie postępowanie trwało 17 lat( ). Moim zdaniem tego rodzaju rozwiązanie może zostać odpowiednio zastosowane także do postępowania z zakresu konkurencji, które jest podobne do postępowania w sprawie przestępstw gospodarczych.

99. Ponadto sam ETPC nie wydaje się zaliczać prawa konkurencji do klasycznego prawa karnego; ETPC stoi na stanowisku, że poza „twardym jądrem” prawa karnego wynikające z art. 6 ust. 1 EKPC gwarancje karnoprawne nie muszą być koniecznie stosowane z całą ich mocą( ).

100. Tak więc przy obecnym stanie rzeczy należy uznać, że z nakazu homogeniczności przewidzianego w art. 52 ust. 3 zdanie pierwsze karty praw podstawowych nie wynika koniecznie – w ramach europejskiego prawa konkurencji – obowiązek stwierdzenia przez sądy Unii nieważności zaskarżonej decyzji z powodu naruszenia podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.

101. Prawdą jest, że zgodnie z art. 52 ust. 3 zdanie drugie karty praw podstawowych prawo Unii może wyjść poza standard określony w EKPC. Nie ma jednak powodu, by to uczynić w tym kontekście prawa konkurencji.

102. Przy orzekaniu sankcji za naruszenie podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie należy wziąć odpowiednio pod uwagę zarówno interesy zainteresowanego przedsiębiorstwa, jak i interes ogólny.

103. Interes zainteresowanego przedsiębiorstwa polega na uzyskaniu możliwie pełnego naprawienia skutków naruszenia prawa podstawowego( ). Interes ogólny polega na zapewnieniu, by reguły konkurencji na wewnętrznym rynku europejskim, należące do podstawowych postanowień traktatów, były skutecznie stosowane( ) ( ).

104. Gdyby decyzja Komisji nakładająca grzywnę w dziedzinie konkurencji została uznana za nieważną wyłącznie z powodu przekroczenia rozsądnego terminu w postępowaniu administracyjnym lub sądowym, pociągnęłoby to za sobą nie tylko uchylenie nałożonej grzywny, lecz także uchylenie stwierdzenia naruszenia reguł konkurencji jako takiego. Takie rozwiązanie byłoby sprzeczne z interesem ogólnym polegającym na zapewnieniu skutecznego stosowania reguł konkurencji i wykraczałoby poza uzasadniony interes zainteresowanego przedsiębiorstwa polegający na uzyskaniu możliwie pełnego naprawienia skutków naruszenia jego praw podstawowych.

105. Przedsiębiorstwo nie może mieć możliwości podważenia istnienia naruszenia wyłącznie na tej podstawie, że nie rozpatrzono sprawy w rozsądnym terminie( ). Wyciągnięcie konsekwencji w razie naruszenia wymogu przestrzegania rozsądnego terminu postępowania nie może bowiem w żadnym wypadku doprowadzić do umożliwienia przedsiębiorstwu kontynuowania lub ponowienia zachowania, które zostało uznane za sprzeczne z przepisami prawa Unii( ).

106. Wobec powyższego uważam, że nie ma powodu, aby Trybunał dokonał rewizji swojego dotychczasowego orzecznictwa w tym zakresie. Stąd trzecią część zarzutu pierwszego należy oddalić.

b) Wpływ czasu trwania postępowania na zdolność Solvay do obrony w niniejszej sprawie (czwarta część zarzutu pierwszego)

107. Czwarta część zarzutu pierwszego dotyczy pkt 113–117 zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdza, że ewentualne naruszenie zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie nie wpłynęło na zdolność Solvay do skutecznej obrony, tak że jej prawo do obrony nie zostało naruszone. Solvay uważa to w istocie za brak uzasadnienia i naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony, a także zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Sąd nie uwzględnił w wystarczającym stopniu trudności, z którymi Solvay boryka się, by zapewnić swą obronę po tak długim czasie.

i) W przedmiocie domniemywanego braku uzasadnienia

108. Domniemywany brak uzasadnienia w świetle art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału polega rzekomo na tym, że Sąd nie wypowiedział się na temat szeregu argumentów, które Solvay podniosła w pierwszej instancji w przedmiocie trudności napotkanych przy jej obronie.

109. Argumentacja ta nie jest przekonująca. Jak już wskazano, obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu, a uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje informacjami wystarczającymi dla sprawowania kontroli( ).

110. Sąd wypowiada się wyraźnie, choć raczej krótko, na temat argumentu Solvay, że jest jej ciężko bronić się po tak długim czasie przed zarzutami Komisji. Stwierdza on w istocie, że od pierwszego postępowania sądowego w niniejszej sprawie Komisja nie przeprowadziła żadnych czynności dochodzeniowych i nie uwzględniła w spornej decyzji żadnej nowej okoliczności, która wymagałaby skorzystania z prawa do obrony( ).

111. Solvay może być innego zdania co do merytorycznej oceny okoliczności tej sprawy, nie wynika z tego jednak brak uzasadnienia( ).

ii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia prawa co do istoty

112. Twierdzenie Sądu, że upływ czasu nie wpłynął na zdolność Solvay do obrony, jest kwestionowane przez wnoszącą odwołanie także co do istoty. Solvay uważa je za naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony, a także zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.

113. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że Solvay chce skłonić Trybunał do zastąpienia oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez Sąd jego własną oceną, co w postępowaniu odwoławczym jest niedopuszczalne( ).

114. Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że Solvay zarzuca Sądowi nie tyle błędną ocenę okoliczności faktycznych, lecz raczej pominięcie istotnej z jej punktu widzenia okoliczności: Sąd nie wziął pod uwagę faktu, że upływ czasu od momentu wszczęcia postępowania miał wpływ na zdolność Solvay do obrony w postępowaniu sądowym. Sąd niesłusznie zajął się wyłącznie wpływem upływu czasu na zdolność Solvay do obrony przed Komisją (to jest w postępowaniu administracyjnym).

115. Niniejsza argumentacja jest zasadna.

116. Przy badaniu, czy rzekomo zbyt długie postępowanie wpłynęło niekorzystnie na zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony, Sąd nie może ograniczać swojej analizy wyłącznie do obrony na jednym określonym etapie postępowania. Musi on raczej zbadać w ogólny sposób, czy czas trwania postępowania mógł mieć wpływ na zdolność tego przedsiębiorstwa do obrony przed zarzutami Komisji( ).

117. Prawdą jest, że owa obrona odbywa się przede wszystkim w postępowaniu administracyjnym, gdzie przedsiębiorstwu przysługuje prawo do bycia wysłuchanym na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Obrona nie ogranicza się jednak do postępowania administracyjnego. Zainteresowane przedsiębiorstwo może bowiem wnieść do sądów Unii skargę na decyzję Komisji nakładającą grzywnę (art. 263 akapit czwarty TFUE, ówczesny art. 230 akapit czwarty WE). Także w ramach takiego postępowania sądowego przedsiębiorstwo musi mieć możliwość skutecznej obrony przed zarzutami Komisji, które na tym etapie są zawarte w formalnej decyzji.

118. Tak więc Sąd niesłusznie ograniczył się do zbadania, czy Solvay mogła bronić się skutecznie w postępowaniu administracyjnym( ) oraz czy długość zakończonego postępowania sądowego – postępowania sądowego w sprawie T‑31/91 dotyczącej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/298) – miała niekorzystny wpływ( ). Sąd nie włączył do swoich rozważań aktualnej zdolności do obrony tego przedsiębiorstwa w drugim postępowaniu sądowym – postępowaniu sądowym w sprawie T‑58/01 dotyczącym spornej w niniejszej sprawie decyzji 2003/5.

119. W niniejszym przypadku należało uwzględnić zdolność do obrony przed Sądem w postępowaniu w sprawie T‑58/01 z dwóch powodów: z jednej strony z tego powodu, że Solvay wyraźnie wniosła o uwzględnienie czasu trwania toczącego się wówczas postępowania sądowego, z drugiej strony z uwagi na fakt, iż dopiero podczas tego postępowania sądowego – a dokładnie w 2005 r. – Solvay uzyskała dostęp do akt. Decydujące znaczenie miało zatem ustalenie, czy Solvay mogła jeszcze w 2005 r. bronić się skutecznie przed zarzutami lub ustaleniami Komisji.

120. Podstawowe prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie oznacza, że Komisja winna wydać swoją decyzję nakładającą grzywnę w postępowaniu z zakresu konkurencji na tyle wcześnie, by umożliwić zainteresowanemu przedsiębiorstwu skuteczną obronę przed tą decyzją przed sądami Unii.

121. Skoro Sąd nie rozważył tej istotnej pod względem prawnym okoliczności, zaskarżony wyrok narusza prawo.

iii) W przedmiocie kilku dalszych zarzutów szczegółowych

122. W ramach tej czwartej części zarzutu pierwszego Solvay podnosi wreszcie wypaczenie okoliczności faktycznych oraz naruszenie art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.

123. Te dalsze zarzuty szczegółowe nie wymagają głębszej analizy. Zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia okoliczności faktycznych nie został wystarczająco poparty dowodami( ), a ja również nie widzę żadnych elementów, które wskazywałyby na takie wypaczenie. Jeśli chodzi o art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE, należy stwierdzić, że pierwsze postanowienie nie jest bezpośrednio stosowane, a drugie nie zawiera jako takie gwarancji praw podstawowych( ).

iv) Wniosek częściowy

124. Czwarta część zarzutu pierwszego jest zatem częściowo zasadna.

c) W przedmiocie podnoszonej rezygnacji Solvay z obniżenia grzywny (piąta część zarzutu pierwszego)

125. W piątej i ostatniej części zarzutu pierwszego Solvay podważa konkretnie pkt 122 zaskarżonego wyroku. W punkcie tym Sąd stwierdza, że Solvay „w sposób wyraźny zrezygnowała w skardze z możliwości obniżenia grzywny w drodze rekompensaty za domniemywane naruszenie prawa do rozpatrzenia jej sprawy w rozsądnym terminie”. Solvay widzi w tym stwierdzeniu wypaczenie swoich argumentów zaprezentowanych w postępowaniu w pierwszej instancji.

126. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wypaczenie ma miejsce wówczas, gdy – bez potrzeby przeprowadzania nowych dowodów – ocena dowodów istniejących okazuje się w sposób oczywisty błędna( ). Odnosząc to do argumentów stron w pierwszej instancji, należy uznać, że zostały one wypaczone jedynie w sytuacji, gdy Sąd zrozumiał je w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawiono je, przeinaczając ich treść.

127. W omawianym fragmencie zaskarżonego wyroku Sąd nie wskazuje niestety, do którego fragmentu wniesionej przez Solvay skargi odnosi się. Na etapie postępowania odwoławczego strony zgodnie jednak ustaliły, że krytykowana przez Solvay wypowiedź Sądu odnosi się do pkt 88 i 89 skargi. W pkt 88 skargi przedsiębiorstwo podnosi w istocie, że jego zdaniem tylko stwierdzenie nieważności spornej decyzji może wyeliminować skutki wskazywanego naruszenia zasady rzetelnego postępowania; samo obniżenie grzywny nie może wyeliminować skutków naruszenia art. 6 EKPC. W pkt 89 skargi Solvay konkluduje zatem, że wskazywane przez nią oczywiste przekroczenie rozsądnego terminu może skutkować wyłącznie stwierdzeniem nieważności spornej decyzji( ).

128. Nie widzę w przytoczonym fragmencie skargi rezygnacji z ewentualnego obniżenia grzywny z powodu czasu trwania postępowania. Z pewnością nie można przyjąć, jak czyni to Sąd, że z pism Solvay wynika „wyraźna rezygnacja” tego przedsiębiorstwa z obniżenia grzywny z powodu zbyt długiego czasu trwania postępowania.

129. Solvay przedstawia raczej dobitnie w pkt 88 i 89 swojej skargi w pierwszej instancji swój pogląd prawny. Przedsiębiorstwo to wyjaśnia, jakie skutki prawne w odniesieniu do podnoszonego naruszenia zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie uważa za wskazane: nie chodzi mu o obniżenie grzywny, lecz o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.

130. Pomiędzy przedstawieniem poglądu prawnego a wyraźną rezygnacją z możliwości obniżenia grzywny z tytułu rekompensaty za domniemywane naruszenie prawa występuje podstawowa różnica. Sąd nie wziął pod uwagę tej różnicy w pkt 122 zaskarżonego wyroku.

131. Punkt 122 zaskarżonego wyroku wskazuje na to, że Sąd zrozumiał argumenty Solvay w pierwszej instancji w ewidentnie nieprawidłowy sposób, a ponadto przedstawił je, przeinaczając ich treść. Stanowi to wypaczenie argumentów tej strony.

132. Owo wypaczenie jest szczególnie widoczne, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że Solvay – w innym kontekście, w swojej skardze złożonej w pierwszej instancji – wniosła do Sądu właśnie o obniżenie grzywny, odwołując się przy tym wyraźnie do swojej „argumentacji w ramach zarzutu nieważności”, a więc do swojej argumentacji dotyczącej zbyt długiego czasu trwania postępowania( ).

133. W konsekwencji należy uwzględnić piątą część zarzutu pierwszego.

3. Wniosek częściowy

134. W związku z tym zarzut pierwszy zasługuje na częściowe uwzględnienie.

C – Uchylenie zaskarżonego wyroku

135. Jak wynika z powyższych rozważań, trzy zarzuty podniesione przez Solvay są zasadne w dużej części. Skuteczność każdego z tych zarzutów uzasadnia sama w sobie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości.

D – Rozstrzygnięcie w sprawie skargi w pierwszej instancji

136. Zgodnie z art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunał może sam wydać ostateczne orzeczenie w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala.

137. Ma to miejsce w niniejszym przypadku. Wszystkie kwestie faktyczne i prawne, które mają znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie skargi Solvay, zostały już omówione przed Sądem w pierwszej instancji, a strony miały możliwość przedstawienia swoich argumentów w tym względzie. Dlatego też nie jest konieczne skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd, a Trybunał może sam wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie skargi Solvay o stwierdzenie nieważności spornej decyzji. Biorąc pod uwagę szczególnie długi czas trwania postępowania, mianowicie 22 lata od kontroli przeprowadzonych przez Komisję w kwietniu 1989 r. do dnia dzisiejszego, Trybunał powinien skorzystać z tej możliwości.

138. Poniżej ograniczę się do krótkiego zbadania zgodności z prawem spornej decyzji pod kątem trzech konkretnych kwestii: dostępu do akt (pkt 1), prawa do bycia wysłuchanym (pkt 2) i czasu trwania postępowania (pkt 3).

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt

139. Ustalono, że przed wydaniem spornej decyzji nie zapewniono Solvay dostępu do akt spełniającego wymogi prawne( ).

140. Jak już wskazano, nie można wykluczyć, że w zagubionych tomach akt, których treść jest nieznana, Solvay mogłaby znaleźć informacje, które byłyby przydatne do jej obrony. Jest tak tym bardziej że sama Komisja stoi na stanowisku, iż niektóre brakujące segregatory „zawierały korespondencję prowadzoną na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17”, a więc wystosowane przez Komisję do różnych przedsiębiorstw żądania udzielenia informacji oraz odpowiedzi tych przedsiębiorstw( ). Takie uwagi przedstawione przez osoby trzecie mogły zawierać informacje dotyczące porozumienia między Solvay a CFK, przydatne przy ocenie wagi i czasu trwania naruszenia oraz przy określeniu kwoty grzywny nałożonej przez Komisję. Informacje wskazane przez Komisję w zaskarżonej decyzji, w szczególności w odniesieniu do czasu trwania naruszenia, były fragmentaryczne i wewnętrznie sprzeczne( ).

141. Istniała zatem przynajmniej możliwość, że gdyby zapewniono należyty dostęp do akt, postępowanie administracyjne przybrałoby inny obrót, choćby wyłącznie w odniesieniu do wysokości nałożonej grzywny.

142. W konsekwencji należy stwierdzić nieważność spornej decyzji w całości już tylko z powodu uchybień proceduralnych popełnionych w odniesieniu do dostępu do akt i zagubionych dokumentów.

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym

143. Ustalono ponadto, że przed wydaniem spornej decyzji w 2000 r. Solvay nie została ponownie wysłuchana przez Komisję, chociaż prawo tego wymagało( ). Owo uchybienie proceduralne jest ściśle związane z brakiem dostępu do akt.

144. Nie można wykluczyć, że postępowanie administracyjne miałoby inny wynik, gdyby w 2000 r. Komisja umożliwiła przedsiębiorstwu – po zapewnieniu mu prawidłowego dostępu do akt – ponowne przedstawienie uwag w przedmiocie podniesionych wobec niego zarzutów( ).

145. Także z tego powodu należy stwierdzić nieważność spornej decyzji w całości.

3. W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie

146. Jeśli chodzi wreszcie o czas trwania postępowania, należy go ocenić, uwzględniając wszystkie okoliczności danego przypadku( ).

147. W niniejszej sprawie należy wziąć pod uwagę okoliczność, że w okresie pomiędzy stwierdzeniem nieważności jej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/298) a pierwszym wyrokiem Trybunału w postępowaniu odwoławczym( ) Komisja nie podjęła żadnych czynności. W ten sposób okres czterech lat i siedmiu miesięcy upłynął bezproduktywnie( ).

148. Ta bezczynność Komisji nie może zostać uzasadniona wniesionym wówczas przez tę instytucję odwołaniem od wyroku stwierdzającego nieważność pierwszej decyzji nakładającej grzywnę. Prawdą jest, że Komisja może w pełni wykorzystać dostępne jej środki proceduralne, a w przypadku przegrania sprawy w pierwszej instancji może wnieść odwołanie do Trybunału. Nie oznacza to jednak, że w toku takiego postępowania odwoławczego Komisja może zaniechać prowadzenia postępowania administracyjnego( ).

149. Odwołanie nie ma skutku zawieszającego (art. 60 akapit pierwszy statutu Trybunału). Tak więc od dnia 29 czerwca 1995 r., dnia wydania w pierwszej instancji wyroku w sprawie T‑31/91, Komisja była zobowiązana – zgodnie z art. 233 akapit pierwszy WE (obecnie art. 266 akapit pierwszy TFUE) – do podjęcia środków wynikających z wyroku Sądu stwierdzającego nieważność. Zasada dobrej administracji również wymagałaby albo niezwłocznego przygotowania nowej decyzji merytorycznej, albo zakończenia postępowania administracyjnego.

150. Komisja mogła z łatwością podjąć postępowanie administracyjne już w lipcu 1995 r., zamiast czekać na to do kwietnia 2000 r.( ). W swojej nowej decyzji nakładającej grzywnę Komisja musiała tylko wyjaśnić, że w przypadku uwzględnienia jej odwołania decyzja ta stanie się nieważna.

151. W tych okolicznościach dochodzę do wniosku, że postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie trwało zbyt długo z samego tylko powodu, że Komisja nie podjęła działania przez blisko pięć lat pomiędzy lipcem 1995 r. a kwietniem 2000 r. Jak już stwierdzono( ), w związku z tym nie istnieje potrzeba zbadania czasu trwania innych etapów postępowania lub ogólnie całego postępowania( ).

152. Oczywiście stwierdzone w ten sposób naruszenie zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie uzasadnia stwierdzenie nieważności spornej decyzji jedynie wówczas, gdy zdolność zainteresowanego przedsiębiorstwa do obrony została naruszona z powodu czasu trwania postępowania( ). Ciężar dowodu w tym względzie spoczywa na przedsiębiorstwie.

153. Trybunał stawia zwykle surowe wymogi wobec takiego dowodu( ): argumenty zainteresowanego przedsiębiorstwa muszą opierać się na przekonujących dowodach i nie mogą być zbyt abstrakcyjne i nieprecyzyjne( ). Jeśli na przykład uważa się, tak jak w niniejszej sprawie, że zdolność do obrony została ograniczona ze względu na odejście byłych pracowników, należy wówczas zasadniczo wymienić takie osoby z nazwiska, podać ich stanowisko i moment odejścia z pracy, określić rodzaj i zakres informacji lub wyjaśnień, jakich można byłoby od nich oczekiwać, oraz wskazać okoliczności uniemożliwiające złożenie zeznań przez te osoby( ).

154. Bez wątpienia Solvay nie przedstawiła równie szczegółowych informacji w toku niniejszego postępowania sądowego przed sądami Unii.

155. W niniejszej sprawie należy jednak wziąć pod uwagę okoliczność, że od lat 1987–1990, w których Solvay miała uczestniczyć w kartelu, do chwili wydania pod koniec 2000 r. drugiej decyzji nakładającej grzywnę upłynęło już od dziesięciu do trzynastu lat. Kiedy w 2005 r. zapewniono wreszcie Solvay dostęp do akt przed Sądem, od okresu, w którym miało miejsce naruszenie stwierdzone przez Komisję, upłynęło już od piętnastu do osiemnastu lat.

156. Oczywiste jest, że wspomnienia pracowników przedsiębiorstwa – tym bardziej byłych pracowników – bledną po tak długim czasie.

157. W postępowaniu w pierwszej instancji Solvay zaproponowała Sądowi dokładne wskazanie członków personelu kierowniczego zatrudnionych w jej dziale „węglan” w spornym okresie oraz podanie momentu ich odejścia i ewentualnie daty zgonu.

158. W szczególnych okolicznościach niniejszej sprawy nie można było rozsądnie oczekiwać od Solvay niczego więcej.

159. W szczególności nie można poczytywać na niekorzyść wnoszącej odwołanie okoliczności, że nie wskazała szczegółowo wydarzeń i środków dowodowych, w przedmiocie których jej byli pracownicy mogliby dostarczyć informacji. Przedsiębiorstwo nie zna bowiem do dzisiaj wszystkich części akt, które winny były zostać mu przedstawione( ). Nie można wymagać od Solvay przedstawienia dowodu co do tego, czy i w jakim zakresie jej byli pracownicy mogliby udzielić informacji w przedmiocie zagubionych tomów akt, których treść jest nieznana i nie była dostępna do wglądu w żadnym momencie postępowania.

160. Zasadniczo poprzeczka w postaci wymogów dotyczących wykazania ograniczenia zdolności do obrony w wyniku upływu czasu nie może zostać postawiona tak wysoko, że nadmiernie utrudni lub praktycznie uniemożliwi zainteresowanemu przedsiębiorstwu przedstawienie jakiegokolwiek dowodu.

161. Jeśli chodzi o nieodwracalną utratę części akt, które zawierały prawdopodobnie korespondencję Komisji z przedsiębiorstwami trzecimi( ), nie można wykluczyć, że byli pracownicy Solvay mogliby dopomóc przedsiębiorstwu w jego obronie, gdyby można było nawiązać z nimi kontakt. W szczególności nie można wykluczyć, że owi pracownicy mogliby dostarczyć informacji drugoplanowych, które nie były dostępne przy wykorzystaniu samych uwag na piśmie.

162. Wobec powyższego występują wystarczające powody, aby uznać, że zbyt długi czas trwania postępowania ograniczył zdolność Solvay do obrony przed zarzutami Komisji. Z tego tylko względu należy stwierdzić nieważność spornej decyzji.

4. Wniosek częściowy

163. Już z rozważań dotyczących niektórych kwestii prawnych podniesionych przez wnoszącą odwołanie w pierwszej instancji w związku z dostępem do akt, prawem do bycia wysłuchanym i czasem trwania postępowania wynika, że należy stwierdzić nieważność spornej decyzji Komisji (decyzji 2003/5) w całości. Zbadanie pozostałych zarzutów podniesionych przez Solvay w pierwszej instancji nie jest zatem konieczne.

V – W przedmiocie żądania obniżenia grzywny

164. Poza uchyleniem zaskarżonego wyroku i stwierdzeniem nieważności spornej decyzji( ) Solvay wnosi też o uchylenie lub obniżenie ponownie ustalonej przez Sąd grzywny, mianowicie z tytułu naprawienia poważnych strat, które miała ponieść ze względu na wyjątkowo długo trwające postępowanie.

165. Zgodnie z proponowanym przeze mnie rozwiązaniem prowadzącym do uchylenia zaskarżonego wyroku( ) oraz stwierdzenia nieważności spornej decyzji( ), to osobne żądanie Solvay traci swoje znaczenie. Poniżej rozważę je jednak pomocniczo tytułem uzupełnienia.

A – Uwaga wstępna

166. Z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału można wyprowadzić dwa różne podejścia w kwestii zbyt długiego czasu trwania postępowania. W sprawie Baustahlgewebe, w której na dane przedsiębiorstwo nałożono grzywnę za naruszenie prawa konkurencji, Trybunał przyznał owemu przedsiębiorstwu obniżkę grzywny( ). Natomiast w sprawie Der Grüne Punkt, w której nie została nałożona taka grzywna, Trybunał mógł jedynie uprzedzić zainteresowane przedsiębiorstwo o możliwości wniesienia skargi odszkodowawczej na podstawie art. 268 TFUE w związku z art. 340 akapit drugi TFUE (ówczesny art. 235 WE w związku z art. 288 akapit drugi WE)( ).

167. Na rozprawie Komisja wyraziła preferencję na rzecz drugiego rozwiązania, które przyjęto w sprawie Der Grüne Punkt. Uzasadniła to koniecznością skutecznego stosowania prawa konkurencji. Obniżenie grzywny ograniczałoby jej zdaniem skuteczność wykonywania europejskich reguł konkurencji.

168. To zastrzeżenie nie jest przekonujące.

169. Z jednej strony prawdą jest, że wykonanie europejskich reguł konkurencji, niezbędnych do funkcjonowania rynku wewnętrznego( ), jest bez wątpienia podstawowym celem traktatów( ). Dla osiągnięcia tego celu niezbędne są skuteczne i odstraszające sankcje.

170. Z drugiej jednak strony w postępowaniu takim jak postępowanie administracyjne z zakresu konkurencji, które posiada cechy podobne do postępowania karnego( ), należy w szczególny sposób uwzględnić podstawowe gwarancje proceduralne. Prawo konkurencji może być wykonane jedynie przy użyciu środków zgodnych z wymogami państwa prawa. Jeśli zatem w postępowaniu z zakresu konkurencji naruszone zostaje prawo podstawowe, takie jak prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, zainteresowane przedsiębiorstwo ma wówczas prawo do skutecznej rekompensaty.

171. Poszukiwanie rozwiązania problemu dotyczącego przekroczenia rozsądnego czasu trwania postępowania musi zatem koniecznie odbywać się z zachowaniem równowagi pomiędzy wymogiem wykonywania reguł konkurencji z jednej strony i wymogiem skutecznej rekompensaty za naruszenie praw podstawowych z drugiej strony.

172. Biorąc pod uwagę względy ekonomii procesowej i konieczność zapewnienia zainteresowanemu przedsiębiorstwu bezpośrednich i skutecznych środków prawnych, Trybunał powinien – tam, gdzie to możliwe, a więc w przypadku nałożenia grzywny – kierować się nadal rozwiązaniem zaprezentowanym w wyroku w sprawie Baustahlgewebe( ).

173. Skuteczne stosowanie prawa konkurencji jest w takich przypadkach zapewnione poprzez stwierdzenie naruszenia i zobowiązanie danego przedsiębiorstwa do jego zakończenia( ). Grzywna ustalona wcześniej przez Komisję lub przez Sąd ma skutek odstraszający w stosunku do innych podmiotów gospodarczych. Trybunał nie podważa jej proporcjonalności do okoliczności faktycznych. „Metoda Baustahlgewebe” prowadzi jedynie do pewnego rodzaju potrącenia między wcześniej nałożoną grzywną a kwotą uznaną za odpowiednią rekompensatę za zbyt długi czas trwania postępowania( ).

B – Obniżenie grzywny

174. Orzecznictwo Baustahlgewebe( ) opiera się ostatecznie na przysługującym Trybunałowi zgodnie z art. 261 TFUE nieograniczonym prawie orzekania w odniesieniu do kar nakładanych z zakresu konkurencji na podstawie art. 17 rozporządzenia nr 17( ). Trybunał może zatem według uznania uchylać, obniżać albo podwyższać grzywny albo okresowe kary pieniężne.

175. Stosując orzecznictwo Baustahlgewebe, należy na wstępie zbadać czas trwania postępowania (zob. w tym względzie pkt 1), a następnie określić zakres ewentualnego obniżenia grzywny (zob. w tym względzie pkt 2).

1. W przedmiocie zbyt długiego czasu trwania postępowania administracyjnego i postępowania sądowego

176. Jak już wskazałam( ), rozsądny charakter czasu trwania postępowania powinien być oceniany na podstawie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, a w szczególności znaczenia sporu dla zainteresowanego, złożoności sprawy oraz zachowania strony skarżącej i właściwych władz.

177. Należy przy tym zbadać z osobna poszczególne etapy postępowania, należy jednak również dokonać ogólnej oceny czasu trwania postępowania administracyjnego i postępowania sądowego( ).

178. Spośród poszczególnych etapów postępowania dwa są szczególnie problematyczne w świetle zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie: okres całkowitej bezczynności Komisji podczas pierwszego postępowania odwoławczego (postępowanie w sprawach połączonych C‑287/95 P i C‑288/95 P) oraz drugie postępowanie przed Sądem (postępowanie w sprawie T‑58/01)( ).

179. Wskazano już, że trwająca cztery lata i siedem miesięcy bezczynność Komisji od lipca 1995 r. do kwietnia 2000 r., to jest podczas pierwszego postępowania odwoławczego, naruszyła podstawowe prawo Solvay do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie( ). Dla celów niniejszego postępowania nie ma zatem znaczenia kwestia, czy w tym samym okresie Trybunał jako instancja odwoławcza jest także odpowiedzialny za zbyt długi czas trwania postępowania wynoszący cztery lata i siedem miesięcy.

180. Jeśli chodzi o drugie postępowanie przed Sądem (sprawa T‑58/01), jego czas trwania wynoszący osiem lat i dziewięć miesięcy od razu wydaje się niezwykle długi.

181. Jak słusznie podnosi wnosząca odwołanie, tak długi czas trwania postępowania w niniejszej sprawie nie może być uzasadniony jakąkolwiek złożonością sprawy. Sąd miał do czynienia tylko z dwiema stronami, nie było niemalże konieczności dokonywania tłumaczeń( ), a podniesione przez strony kwestie faktyczne i prawne nie były szczególnie trudne. Występował wprawdzie związek z równolegle toczącym się postępowaniem w sprawie T‑57/01, jednak tożsamość wielu zarzutów podniesionych w obu sprawach powinna przyczyniać się przy ich analizowaniu do efektu synergii, a w ten sposób raczej przyspieszyć postępowanie, niż je opóźnić.

182. Z pewnością dużą część opóźnień w postępowaniu można wyjaśnić koniecznością zapewnienia Solvay podczas postępowania sądowego dostępu do akt postępowania administracyjnego( ). Nie można jednak zaakceptować okoliczności, że potrzebne na to było półtora roku, a nawet dwa lata, jeśli wziąć pod uwagę pisma złożone przez strony( ). Ta strata czasu nie może działać na szkodę Solvay. Sąd powinien był w razie potrzeby wyznaczyć Komisji jasne terminy i wyciągnąć wobec niej odpowiednie konsekwencje w wypadku, gdyby nie dotrzymała tych terminów.

183. Ponadto można wskazać na pewne okresy znacznej bezczynności Sądu w postępowaniu w pierwszej instancji. Na przykład należy podkreślić, że 29 miesięcy upłynęło między dniem przedstawienia przez Komisję uwag w przedmiocie przydatności pewnych dokumentów do obrony Solvay a otwarciem procedury ustnej( ). Należy też wskazać, że niemal 18 miesięcy upłynęło między rozprawą przeprowadzoną w dniu 26 czerwca 2008 r. a wydaniem zaskarżonego wyroku w dniu 17 grudnia 2009 r.( ).

184. Rozumie się samo przez się, że problemy dotyczące wewnętrznej organizacji Sądu – na przykład takie, które związane są z okresowym odnowieniem składu sędziowskiego albo z niemożnością uczestniczenia przez sędziów w posiedzeniach – nie mogą działać na szkodę podsądnego( ).

185. W tych okolicznościach zarówno postępowanie administracyjne, jak i postępowanie sądowe w niniejszej sprawie trwały zbyt długo.

186. Pogląd ten potwierdza analiza łącznego czasu trwania wszystkich etapów postępowania administracyjnego i sądowego w niniejszej sprawie:

– Zgodnie z orzecznictwem ETPC dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC punktem wyjścia obliczenia czasu trwania postępowania winien być dzień, w którym wobec Solvay zastosowano po raz pierwszy środki przedsięwzięte na podstawie żywionego wobec niej podejrzenia, a które miały istotny wpływ na jej sytuację( ). W niniejszej sprawie miało to miejsce na długo przed pismem w sprawie przedstawienia zarzutów (które jest podobne do formalnego „oskarżenia”): nastąpiło to już w dniu, w którym Komisja przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach Solvay w kwietniu 1989 r.( ).

– W tym czasie postępowanie nie zostało w żadnym momencie przerwane.

– Za przewidywalny punkt końcowy należy uznać dzień, w którym Trybunał wyda wyrok w niniejszym postępowaniu odwoławczym( ).

187. Do chwili obecnej łączny czas trwania postępowania wynosi już 22 lata. Nie ma potrzeby ustalenia, czy tak długi czas trwania postępowania może w ogóle być uzasadniony. W każdym razie dla takiego uzasadnienia konieczne byłoby wystąpienie nadzwyczajnych okoliczności, takich jak na przykład szczególna złożoność rozważanych kwestii faktycznych i prawnych lub istotne przyczynienie się danego przedsiębiorstwa do pewnych opóźnień w postępowaniu. Nie ma o tym mowy w niniejszej sprawie.

188. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że łączny czas trwania postępowania nie może być uzasadniony samą tylko okolicznością, że przedawnienie w zakresie postępowania jeszcze nie nastąpiło( ). Termin przedawnienia zakreśla bowiem najszersze ramy czasowe, w których mogą zostać przyjęte środki zmierzające do nałożenia grzywny za naruszenia europejskich reguł konkurencji. W ramach terminu przedawnienia zasada rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie wymaga, by przeprowadzenie dochodzenia i wydanie decyzji nastąpiło niezwłocznie oraz by nie dochodziło do nieuzasadnionych okresów bezczynności. Podczas trwającego postępowania dane przedsiębiorstwa znajdują się bowiem pod znaczną presją i stoją nieustannie w obliczu niepewności co do tego, kiedy wszczęte przeciw nim postępowanie skończy się i jaki będzie jego wynik. W tej sytuacji zasada rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie gwarantuje im pełniejszą ochronę wykraczającą poza ochronę wynikającą z przedawnienia w zakresie postępowań( ).

189. Wobec powyższego dochodzę do wniosku, że podstawowe prawo Solvay do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie zostało naruszone.

190. Przy zastosowaniu orzecznictwa Baustahlgewebe( ) należy zatem uchylić zaskarżony wyrok z powodu zbyt długiego czasu trwania postępowania przynajmniej w zakresie, w jakim ustalono w nim grzywnę w wysokości 2,25 mln EUR.

2. W przedmiocie wysokości obniżenia grzywny

191. Zapytane podczas rozprawy, strony przedstawiły bardzo rozbieżne stanowiska na temat wysokości należnego w niniejszej sprawie obniżenia grzywny. Podczas gdy Solvay domaga się – z uwagi na czas trwania postępowania – tak istotnego obniżenia grzywny, że sankcja miałaby wówczas charakter jedynie symboliczny, Komisja reprezentuje pogląd krańcowo odmienny: jej zdaniem nie grzywna, ale jej obniżenie powinno mieć charakter symboliczny.

192. W sprawie Baustahlgewebe, jedynym jak dotychczas zaistniałym przypadku, wysokość obniżenia grzywny przez Trybunał była nieistotna: ustalona przez Sąd na 3 mln ECU grzywna została obniżona o kwotę 50 000 ECU( ); co stanowi obniżkę w wysokości 1,67%.

193. Należy powątpiewać, czy takie niewielkie obniżenie grzywny byłoby dzisiaj nadal właściwe w świetle wymogów stawianych przez EKPC. Zgodnie z orzecznictwem ETPC dotyczącym art. 6 ust. 1 EKPC, które zgodnie z art. 52 ust. 3 zdanie pierwsze karty praw podstawowych należy uwzględniać również w prawie Unii, decydujące znaczenie w odniesieniu do rekompensaty ma okoliczność, jak bardzo został przekroczony rozsądny termin rozpatrzenia sprawy( ).

194. W niniejszej sprawie zarówno poszczególne etapy postępowania administracyjnego i postępowania sądowego, jak i wszystkie etapy postępowań, rozważane łącznie, świadczą o istotnym przekroczeniu rozsądnego terminu: bezczynność trwająca cztery lata i siedem miesięcy w postępowaniu administracyjnym( ), postępowanie sądowe w pierwszej instancji trwające osiem lat i dziewięć miesięcy( ) oraz łączny czas trwania postępowania wynoszący dwadzieścia dwa lata do dnia dzisiejszego( ), wykraczają – w braku nadzwyczajnych okoliczności – poza wszelkie wyobrażalne granice rozsądnego terminu rozpatrzenia sprawy.

195. W tych okolicznościach stosunkowo niewielkie obniżenie grzywny, którego Trybunał dokonał w wyroku w sprawie Baustahlgewebe, a które Komisja wydaje się mieć na myśli także w niniejszej sprawie, w żadnym wypadku nie jest właściwe.

196. Naruszenie prawa podstawowego wynikające ze zbyt długiego czasu trwania postępowania wymaga skutecznej sankcji. Należy przy tym uwzględnić z jednej strony wagę popełnionego przez dane przedsiębiorstwo naruszenia, a z drugiej strony wagę naruszenia prawa podstawowego, wynikającego ze zbyt długiego czasu trwania postępowania( ).

197. W niniejszej sprawie należy uznać, że doszło do poważnego naruszenia podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Uzasadnia to znaczne obniżenie grzywny. Jednocześnie należy jednak wziąć pod uwagę okoliczność, że zgodnie z ustaleniami Komisji porozumienie zawarte między Solvay i CFK stanowiło „poważne” naruszenie jednego z postanowień będących podstawą rynku wewnętrznego (art. 81 WE)( ). Po rozważeniu wszystkich okoliczności niniejszej sprawy uważam za właściwe obniżenie grzywny o 50%. Za punkt wyjścia tych obliczeń należy przyjąć grzywnę w wysokości ustalonej przez Sąd.

198. Jeśli zatem Trybunał nie uchyli zaskarżonego wyroku w całości i nie stwierdzi nieważności spornej decyzji( ), proponuję przynajmniej obniżenie grzywny w wysokości 2,25 mln EUR o 50%

VI – Koszty

199. Zgodnie z art. 122 akapit pierwszy regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości, jeżeli odwołanie jest zasadne i Trybunał orzeka wyrokiem kończącym postępowanie w sprawie, rozstrzyga on o kosztach.

200. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości w związku z art. 118 tegoż regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Ponieważ Solvay wniosła o obciążenie Komisji zarówno kosztami postępowania w pierwszej instancji, jak i kosztami postępowania odwoławczego, a Komisja przegrała sprawę w obu instancjach, należy obciążyć ją kosztami postępowania w obydwu instancjach.

VII – Wnioski

201. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał orzekł w następujący sposób:

1) Wyrok Sądu z dnia 17 grudnia 2009 r. w sprawie T‑58/01 Solvay przeciwko Komisji zostaje uchylony.

2) Stwierdza się nieważność decyzji Komisji 2003/5/WE z dnia 13 grudnia 2000 r.

3) Komisja zostaje obciążona kosztami postępowania w obydwu instancjach.