Sprawa T-59/07

Polimeri Europa SpA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek kauczuku butadienowego i emulsyjnego kauczuku butadienowo-styrenowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Naruszenie jednolite – Dowód istnienia porozumienia, decyzji i uzgodnionej praktyki – Grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Zakres ciężaru dowodu

(art. 81 ust. 1 WE, art. 82 WE)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Charakter prawny – Charakter przygotowawczy

(art. 81 WE)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Uprawnienia Komisji – Uprawnienie do połączenia dwóch odrębnych postępowań (art. 81 WE)

4. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

5. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie

(art. 81 WE, 82 WE)

6. Postępowanie – Skarga wszczynająca postępowanie – Wymogi formalne – Zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów – Analogiczne wymogi w odniesieniu do argumentów powoływanych na poparcie zarzutu

(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 21; regulamin postępowania przed Sądem, art. 44 § 1 lit. c))

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

8. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Spoczywający na Komisji ciężar dowodu naruszenia – Granice

(art. 81 ust. 1 WE)

9. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Odpowiedź przedsiębiorstwa na wniosek Komisji o udzielenie informacji

(art. 81 WE, 82 WE)

10. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia i uzgodnione praktyki stanowiące jednolite naruszenie

(art. 81 ust. 1 WE)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ocena uzależniona od charakteru naruszenia – Bardzo poważne naruszenia

(art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Obowiązek zapewnienia proporcjonalności między wysokością grzywien a całkowitą wielkością rynku danego produktu – Brak

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 3)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Odstraszający charakter grzywny

(art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obrót, jaki należy uwzględnić

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Powrót do naruszenia – Pojęcie

(art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Niestosowanie porozumienia w praktyce – Ocena

(art. 81 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret drugie)

1. Odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązkiem Komisji jest przedstawienie dowodu stwierdzonego przez nią naruszenia i wskazanie takich środków dowodowych, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie. Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione.

Ponadto działania stanowiące praktyki i porozumienia antykonkurencyjne, zwykle mają miejsce poza prawem, spotkania odbywają się potajemnie, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Z tego wynika, że nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o bezprawnym nawiązaniu kontaktu pomiędzy przedsiębiorstwami, będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często będzie konieczna rekonstrukcja poszczególnych elementów w drodze dedukcji. Dlatego też w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie pewnej liczby zbieżnych okoliczności oraz wskazówek, które razem ujęte mogą stanowić, wobec braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji.

W tym kontekście żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżonych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat.

Jeśli chodzi w szczególności o oświadczenia złożone w ramach komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, to żaden przepis nie zakazuje Komisji korzystania z takich oświadczeń w celu wykazania istnienia naruszenia reguł konkurencji.

Takie oświadczenia nie mogą zostać uznane za pozbawione wartości dowodowej, bowiem oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne. Nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, to niemniej jednak fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy. W szczególności fakt, iż osoba przyzna, że popełniła naruszenie i potwierdzi w ten sposób istnienie faktów wykraczających poza te fakty, których istnienie można było wyprowadzić bezpośrednio z rozpatrywanych dokumentów, oznacza a priori, o ile nie występują okoliczności szczególne wskazujące, że jest inaczej, że osoba ta postanowiła mówić prawdę.

(por. pkt 50–52, 58)

2. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest dokumentem o charakterze procesowym i przygotowawczym, które w celu zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do obrony określa zakres postępowania administracyjnego wszczętego przez Komisję, uniemożliwiając jej w ten sposób uwzględnienie innych zarzutów w decyzji kończącej postępowanie w danej sprawie. Ponadto sporządzenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przez Komisję w żadnym wypadku nie może być uznane za dowód domniemania winy przedsiębiorstwa, którego dotyczy. W przeciwnym razie otwarcie jakiegokolwiek postępowania w sprawie mogłoby potencjalnie stanowić zamach na zasadę domniemania niewinności.

W tych okolicznościach sporządzenie pierwszego a następnie drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie mogło prowadzić samo w sobie do stwierdzenia jakiejkolwiek nieprawidłowości.

Jeżeli chodzi o ewentualne zmiany, jakie zawierało drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w stosunku do pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, cechą charakterystyczną tego dokumentu procesowego jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania do niego zmian w trakcie oceny, którą przeprowadza później Komisja, na podstawie stanowisk przedstawionych jej w odpowiedzi przez strony oraz dalszych ustaleń faktycznych. Komisja powinna bowiem uwzględnić informacje wynikające z całego postępowania administracyjnego, aby odstąpić od zarzutów nieuzasadnionych albo w celu dopracowania i uzupełnienia pod względem faktycznym oraz prawnym argumentacji służącej do poparcia zrzutów, które podtrzymuje. W związku z tym, skoro Komisja może zmienić, zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, swoją argumentację pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a decyzją końcową, to tym bardziej może to uczynić pomiędzy dwoma pismami w sprawie przedstawienia zarzutów.

(por. pkt 68–70, 73)

3. W dziedzinie karteli, Komisja ma prawo dzielić, jak również łączyć postępowania z obiektywnych powodów. Można zatem połączyć dwa postępowania, z których każde dotyczy szczególnego produktu, jeśli produkty te należą do tego samego sektora działalności, zważywszy zwłaszcza na fizyczne cechy charakterystyczne oraz przeznaczenie tych dwóch produktów i jeśli niektóre z nielegalnych spotkań przedsiębiorstw dotyczą zarówno jednego jak i drugiego produktu. Ponadto, nawet przy założeniu, że naruszenie, którego dotyczy to połączenie można uznać za obejmujące w rzeczywistości dwa różne naruszenia, fakt, że naruszenia te stwierdzono w kilku decyzjach albo w jednej decyzji, jest bez znaczenia, zakładając, że przedmiotowe naruszenia nie uległy przedawnieniu.

Ponadto naruszenie art. 81 ust. 1 WE może być wynikiem nie tylko pojedynczego działania, ale również ciągu działań czy też ciągłego zachowania. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jeden lub kilka elementów tego szeregu działań lub tego zachowania o charakterze ciągłym mogą również stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie wspomnianego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku wpisują się w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość. Skoro Komisja może zgodnie z prawem uznać, że poszczególne przejawy stanowią część jednolitego naruszenia, ponieważ wpisują się w całość mającą na celu zakłócenie konkurencji, okoliczność, że liczba i intensywność praktyk kartelowych różnią się w zależności od rynku, na którym występują, nie oznacza, że naruszenie nie dotyczy rynków, na których praktyki są mniej intensywne lub mniej liczne. W istocie podział ciągłego zachowania charakteryzującego się tym samym pojedynczym celem na kilka odrębnych naruszeń z uwagi na to, że praktyki kartelowe różnią się w zależności od danego rynku, byłby sztuczny.

(por. pkt 100, 272)

4. Do celów stosowania art. 81 ust. 1 WE uwzględnianie rzeczywistych skutków porozumienia jest zbędne, jeżeli celem porozumienia jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji. W odniesieniu w szczególności do porozumień o charakterze antykonkurencyjnym, do których dochodzi podczas spotkań przedsiębiorstw konkurencyjnych, naruszenie art. 81 ust. 1 WE ma miejsce wówczas, gdy takie spotkania mają na celu ograniczenie, zapobieżenie lub zakłócenie konkurencji i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku, aby w dostatecznym stopniu udowodnić udział przedsiębiorstwa w kartelu, wystarczy, że Komisja wykaże, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto porozumienia o antykonkurencyjnym charakterze. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostało ustalone, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał cel antykonkurencyjny, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu.

Zatem jeśli dowód na istnienie porozumienia między przedsiębiorstwami nie wynika ze zwyczajnego stwierdzenia podobieństwa zachowań na rynku, lecz z dokumentów, z których wynika, że nielegalne praktyki tych przedsiębiorstw są rezultatem uzgodnienia, alternatywne wyjaśnienie odnośnie do stosowanych cen, zgodnie z którym zarzucana koordynacja cen stanowiłaby w rzeczywistości reakcję producentów na koszty surowców i ewolucję rynku, nie jest w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu.

(por. pkt 103, 108, 109)

5. Jeżeli podmiot gospodarczy prowadzący działalność narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej. Jednakże, jeżeli dwa podmioty stanowią jedną jednostkę gospodarczą, sam fakt, że podmiot popełniający naruszenie w dalszym ciągu istnieje, nie stoi na przeszkodzie temu, aby sankcję nałożyć na podmiot, na który działalność gospodarcza została przeniesiona. Takie nałożenie sankcji jest dopuszczalne, w szczególności, w przypadku gdy te podmioty znajdowały się pod kontrolą tej samej osoby i przez wzgląd na ścisłe związki między nimi pod względem gospodarczym i organizacyjnym, stosowały zasadniczo jednakowe wytyczne gospodarcze.

Tak więc w sytuacji, gdy w trakcie ich zachowania o charakterze naruszenia dwie spółki były całkowicie kontrolowane, bezpośrednio albo pośrednio, przez tę samą spółkę, zasada osobistej odpowiedzialności nie stoi na przeszkodzie nałożeniu za naruszenie rozpoczęte przez pierwszą z tych spółek i kontynuowane przez drugą z nich łącznej sankcji na tą ostatnią spółkę.

W każdym razie sankcja nałożona na przedsiębiorstwo, które nadal istnieje z prawnego punktu widzenia, lecz nie prowadzi działalności gospodarczej, niesie za sobą ryzyko braku wywołania skutku odstraszającego. Ponadto gdyby nie przewidziano innej możliwości nałożenia sankcji na inny podmiot niż ten, który popełnił naruszenie, przedsiębiorstwa mogłyby unikać sankcji poprzez zwykłą zmianę ich tożsamości w drodze restrukturyzacji, zbycia lub innych zmian prawnych czy organizacyjnych.

(por. pkt 123–126, 129)

6. Zgodnie z art. 21 statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem skarga powinna zawierać przedmiot sporu oraz zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów. Aby skarga była dopuszczalna, konieczne jest, by istotne okoliczności faktyczne i prawne, na których została oparta, wynikały, choćby w sposób zwięzły, lecz spójny i zrozumiały, z samej treści skargi. Choć sama treść skargi może zostać wsparta lub uzupełniona, w przypadku kwestii szczególnych, odesłaniami do poszczególnych fragmentów dokumentów do niej załączonych, ogólne odesłanie do innych dokumentów, nawet załączonych do skargi, nie może zastąpić braku istotnych elementów argumentacji prawnej, które zgodnie ze wspomnianymi powyżej przepisami muszą być zawarte w samej skardze.

Ponadto nie do Sądu należy poszukiwanie i odnajdywanie w załącznikach zarzutów i argumentów, które mogłyby być podstawą skargi, albowiem załączniki spełniają funkcję wyłącznie dowodową i dokumentacyjną.

Analogiczne wymogi niezbędne są, w przypadku gdy argument jest powoływany na poparcie zarzutu. Zatem nie spełnia wspomnianych wymogów argument, którego istotne elementy są zawarte wyłącznie w załączniku do skargi.

Przedsiębiorstwo nie może usunąć tego braku poprzez umieszczenie w replice pewnych informacji faktycznych lub prawnych oraz poprzez odesłanie do określonych załączników do skargi lub poprzez dodanie nowych załączników do skargi. Treść repliki jest bowiem z założenia pozbawiona znaczenia z punktu widzenia zgodności skargi z ustanowionymi w art. 44 § 1 regulaminu postępowania wymogami. W szczególności dopuszczalność zarzutów i argumentów wysuwanych w replice z zamiarem wzmocnienia zarzutów zawartych w skardze nie może być przywoływana w celu zaradzenia istniejącemu w momencie wniesienia skargi uchybieniu wymogom ustanowionym w art. 44 § 1 regulaminu postępowania; w przeciwnym wypadku przepis ten zostałby pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia.

(por. pkt 161, 162, 168, 169)

7. W przypadku porozumień, do których dochodzi podczas spotkań konkurujących ze sobą przedsiębiorstw, naruszenie reguł konkurencji ma miejsce, gdy spotkania mają taki właśnie cel i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność za naruszenia, jeżeli uczestniczyło w tych spotkaniach, znało ich cel, nawet jeśli potem nie zastosowało w praktyce środków ustalonych podczas tych spotkań. Mniej więcej regularny udział przedsiębiorstwa w spotkaniach oraz mniej więcej pełne stosowanie w praktyce ustalonych środków nie ma wpływu na istnienie odpowiedzialności, ale na jej zakres, a tym samym na wysokość sankcji.

(por. pkt 173)

8. W praktyce Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia reguł konkurencji w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu, ponieważ od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat, a także że wiele przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie współpracowało aktywnie z Komisją. W tym kontekście przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą bronić się odpowiednio w takiej sytuacji w ten sposób, że mają możliwość zajęcia stanowiska wobec wszystkich dowodów przedstawionych przeciwko nim przez Komisję.

(por. pkt 177)

9. W ramach postępowania administracyjnego w sprawach o naruszenie reguł konkurencji oświadczenia złożone w imieniu przedsiębiorstwa posiadają znaczną wartość dowodową, ponieważ są związane ze znacznym ryzykiem prawnym i gospodarczym. Wartość ta jest szczególnie wysoka, gdy oświadczenia przedsiębiorstwa stanowią potwierdzenie innych oświadczeń tego samego rodzaju.

Ponadto odpowiedzi udzielone w imieniu przedsiębiorstwa posiadają większą wiarygodność niż odpowiedź udzielona przez współpracownika, niezależnie od jego osobistego doświadczenia czy opinii.

(por. pkt 179, 183, 267, 270)

10. Przedsiębiorstwo może być pociągnięte do odpowiedzialności za cały kartel, nawet jeśli zostało udowodnione, że brało ono bezpośredni udział jedynie w jednym lub kilku elementach składowych kartelu, jeżeli, po pierwsze, przedsiębiorstwo to wiedziało lub powinno było wiedzieć, że zmowa, w której uczestniczyło, w szczególności poprzez udział w regularnych spotkaniach odbywających się przez wiele lat, była częścią pewnego ogólnego układu mającego na celu zakłócenie normalnej konkurencji, i, po drugie, że układ ten obejmował wszystkie elementy składowe kartelu. Podobnie fakt, że poszczególne przedsiębiorstwa odgrywały różne role w realizacji wspólnego celu, nie zmienia niczego w jego antykonkurencyjnym charakterze i tym samym w naruszeniu, o ile każde przedsiębiorstwo na swojej płaszczyźnie przyczyniało się do osiągnięcia wspólnego celu.

(por. pkt 193)

11. Z opisu bardzo poważnych naruszeń, zawartego w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, które zmierzają w szczególności do ustalenia celów w zakresie cen lub przydziału limitów ilościowych sprzedaży, mogą na podstawie samego ich charakteru skutkować uznaniem ich za „bardzo poważne”, przy czym Komisja nie ma obowiązku wykazania konkretnego wpływu naruszenia na rynek. Podobnie, porozumienia horyzontalne w dziedzinie cen stanowią część najpoważniejszych naruszeń w prawie konkurencji i same mogą zatem być zakwalifikowane jako bardzo poważne.

(por. pkt 225)

12. Przy ustalaniu kwoty każdej grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji Komisja dysponuje swobodnym uznaniem. Zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 wysokość grzywny określa się na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia. Co więcej, wspomniana wysokość grzywny jest wynikiem szeregu obliczeń arytmetycznych, które Komisja przeprowadza zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS. Kwotę tę ustala się między innymi w oparciu o różne okoliczności związane z indywidualnym zachowaniem danego przedsiębiorstwa, takie jak występowanie okoliczności obciążających lub łagodzących.

Z tych ram prawnych nie można wywieść, że Komisja powinna zapewnić proporcjonalność między obliczoną w ten sposób wysokością grzywny a całkowitą wielkością rynku danego produktu w określonym roku naruszenia, podczas gdy omawiane naruszenie trwało wiele lat, a wysokość grzywny zależy również od innych okoliczności związanych z indywidualnym zachowaniem przedsiębiorstwa.

(por. pkt 232)

13. Uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które umyślnie lub przez niedbalstwo dopuściły się naruszenia postanowień art. 81 WE, stanowi jeden z instrumentów nadanych Komisji w celu umożliwienia jej spełnienia misji nadzorczej przyznanej jej przez prawo wspólnotowe, obejmującej obowiązek prowadzenia ogólnej polityki mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie i doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne. Z powyższych uwag wynika, że Komisja musi zapewnić swym działaniom odstraszający skutek, dokonując oceny wagi naruszenia w celu ustalenia kwoty grzywny, przede wszystkim jeśli chodzi o naruszenia wyjątkowo szkodliwe dla realizacji celów Wspólnoty.

Wymaga to, by kwota grzywny była tak dostosowana, aby uwzględnić zamierzony wpływ na przedsiębiorstwo, na które jest nałożona, po to, by grzywna nie była zbyt niska lub zbyt wysoka, biorąc zwłaszcza pod uwagę możliwości finansowe danego przedsiębiorstwa, zgodnie z wymogami wynikającymi, po pierwsze, z konieczności zapewnienia skuteczności grzywny, a po drugie, z poszanowania zasady proporcjonalności. Przedsiębiorstwo o dużym rozmiarze, dysponujące znacznymi zasobami finansowymi w stosunku do zasobów innych członków kartelu może łatwiej zgromadzić środki niezbędne do zapłacenia swej grzywny, co uzasadnia nałożenie na nie, w celu zapewnienia odstraszającego skutku tej grzywny, między innymi poprzez zastosowanie mnożnika, grzywny proporcjonalnie wyższej niż grzywna za to samo naruszenie dokonane przez przedsiębiorstwo, które nie dysponuje takimi zasobami. W szczególności uwzględnianie globalnego obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu ma znaczenie przy ustalaniu kwoty grzywny.

Celem odstraszającego skutku, do którego osiągnięcia Komisja jest uprawniona przy ustalaniu wysokości grzywny, jest zapewnienie przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych w traktacie dla ich działań na terenie Wspólnoty czy Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Wynika z tego, że odstraszający charakter, jaki może być uwzględniony przy obliczaniu grzywny, jest określany, biorąc pod uwagę wiele czynników, a nie wyłącznie szczególną sytuację ukaranego przedsiębiorstwa. Zasada ta znajduje zastosowanie w szczególności, gdy Komisja określała mnożnik odstraszający stosowany względem grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo.

(por. pkt 243–246)

14. Okoliczność, w której kilka spółek jest solidarnie zobowiązanych do zapłaty grzywny, ponieważ tworzą przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, nie oznacza, jeśli chodzi o stosowanie górnej granicy przewidzianej w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, że zobowiązanie każdej z nich nie przekracza 10% uzyskanego przez nią obrotu w ostatnim roku obrotowym. Górna granica 10% w rozumieniu tego przepisu powinna być obliczona na podstawie łącznego obrotu wszystkich spółek tworzących jednolitą jednostkę gospodarczą działającą jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, ponieważ jedynie łączny obrót spółek składowych może stanowić informację o wielkości i sile gospodarczej rozpatrywanego przedsiębiorstwa.

(por. pkt 253, 313)

15. W pkt 2 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wskazuje się jako przykład okoliczności obciążających powrót tego samego albo tych samych przedsiębiorstw do naruszenia tego samego rodzaju. Pojęcie powrotu do naruszenia – tak jak jest ono rozumiane w niektórych krajowych porządkach prawnych – oznacza, że osoba dokonuje ponownych naruszeń po ukaraniu jej za podobne naruszenia. Ewentualny powrót do naruszenia jest jednym z czynników, jakie należy wziąć pod uwagę przy przeprowadzaniu analizy wagi spornego naruszenia.

W tam względzie, w sytuacji, gdy Komisja uwzględnia pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE w celu zastosowania okoliczności obciążającej związanej z powrotem do naruszenia i uznaje, że ponowne zachowanie stanowiące naruszenie tego samego przedsiębiorstwa zachodzi nawet wówczas, gdy w analizowanym zachowaniu stanowiącym naruszenie nie uczestniczą te same osoby prawne, ma ona obowiązek przedstawić dokładne dowody na poparcie swojego twierdzenia.

Zatem jeśli ewolucja struktury oraz kontroli analizowanych spółek jest szczególnie złożona, na Komisji ciąży obowiązek dostarczenia wystarczająco dokładnych informacji ewolucji spółek należących do danego przedsiębiorstwa przed naruszeniem i powołania wszystkich koniecznych szczegółowych argumentów dla uznania, że, spółki wskazane w jej decyzji i spółki wskazane we wcześniejszych decyzjach stanowią to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

(por. pkt 293–295, 298, 299, 302)

16. Zgodnie z pkt 3 tiret drugie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS niewdrożenie w praktyce porozumień lub praktyk stanowiących naruszenie może stanowić okoliczność łagodzącą. Jednakże okoliczność, iż dane przedsiębiorstwo, w stosunku do którego wykazano uczestnictwo w uzgodnieniach z jego konkurentami, nie zachowywało się na rynku w sposób uzgodniony z konkurentami, niekoniecznie musi być uwzględniona jako okoliczność łagodząca w ramach ustalania należnej kwoty grzywny.

Przedsiębiorstwo, które mimo uzgodnień ze swymi konkurentami prowadzi na rynku bardziej lub mniej niezależną politykę, może bowiem po prostu próbować wykorzystać kartel dla swojej korzyści, a przedsiębiorstwo, które nie dystansuje się od wyników spotkania, w którym uczestniczyło, ponosi co do zasady pełną odpowiedzialność z tytułu uczestnictwa w kartelu. Wobec tego Komisja jest zobowiązana do uznania istnienia okoliczności łagodzącej wynikającej z niewprowadzenia w życie kartelu tylko w przypadku, gdy przedsiębiorstwo wskazujące na tę okoliczność może wykazać, że w sposób wyraźny i znaczny przeciwstawiło się wejściu w życie tego kartelu, do tego stopnia, że zakłóciło jego funkcjonowanie i że nie wywołało wrażenia, że przystąpiło do porozumienia, nakłaniając tym samym inne przedsiębiorstwa do wprowadzenia w życie spornego kartelu. Zminimalizowanie ryzyka obowiązku zapłaty wysokiej grzywny byłoby bowiem zbyt łatwe dla przedsiębiorstw, gdyby mogły one odnosić korzyści z bezprawnego kartelu, a następnie korzystać z obniżenia grzywny z tego powodu, że odgrywały wyłącznie ograniczoną rolę we wprowadzeniu naruszenia w życie, podczas gdy ich postawa nakłoniła inne przedsiębiorstwa do bardziej szkodliwego dla konkurencji zachowania.

(por. pkt 306, 307)

WYROK SĄDU (pierwsza izba)

z dnia 13 lipca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek kauczuku butadienowego i emulsyjnego kauczuku butadienowo-styrenowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Naruszenie jednolite – Dowód istnienia porozumienia, decyzji i uzgodnionej praktyki – Grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające

W sprawie T‑59/07

Polimeri Europa SpA, z siedzibą w Brindisi (Włochy), reprezentowana przez adwokatów M. Siragusę oraz F. Morettiego,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez V. Di Bucciego,

G. Contego oraz V. Bottkę, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2006) 5700 wersja ostateczna z dnia 29 listopada 2006 r. odnoszącej się do postępowania na mocy art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.638 – Kauczuk butadienowy i emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy) lub, tytułem żądania ewentualnego, wniosek o uchylenie grzywny nałożonej na Polimeri Europa SpA albo obniżenie jej kwoty,

SĄD (pierwsza izba),

w składzie: F. Dehousse (sprawozdawca), pełniący obowiązki prezesa,

I. Wiszniewska-Białecka i N. Wahl, sędziowie,

sekretarz: K. Pocheć, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 października 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Decyzją C(2006) 5700 wersja ostateczna z dnia 29 listopada 2006 r. (sprawa COMP/F/38.638 – Kauczuk butadienowy i emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”) Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że kilka przedsiębiorstw naruszyło art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), uczestnicząc w kartelu na rynku ww. produktów.

2 Adresatami zaskarżonej decyzji są następujące przedsiębiorstwa:

– Bayer AG, z siedzibą w Leverkusen (Niemcy);

– The Dow Chemical Company, z siedzibą w Midland, Michigan (Stany Zjednoczone) (zwana dalej „Dow Chemical”);

– Dow Deutschland Inc., z siedzibą w Schwalbach (Niemcy);

– Dow Deutschland Anlagengesellschaft mbH (dawniej Dow Deutschland GmbH & Co. OHG), z siedzibą w Schwalbach;

– Dow Europe, z siedzibą w Horgen (Szwajcaria);

– Eni SpA, z siedzibą w Rzymie (Włochy);

– Polimeri Europa SpA, z siedzibą w Brindisi (Włochy) (zwana dalej „Polimeri”);

– Shell Petroleum NV, z siedzibą w Hadze (Niderlandy);

– Shell Nederland BV, z siedzibą w Hadze;

– Shell Nederland Chemie BV, z siedzibą w Rotterdamie (Niderlandy);

– Unipetrol a.s., z siedzibą w Pradze (Republika Czeska);

– Kaučuk a.s., z siedzibą w Kralupach nad Vltavou (Republika Czeska);

– Trade Stomil sp. z o.o., z siedzibą w Łodzi (Polska) (zwana dalej „Stomilem”).

3 Dow Deutschland, Dow Deutschland Anlagengesellschaft oraz Dow Europe są całkowicie kontrolowane, pośrednio lub bezpośrednio, przez Dow Chemical (zwane dalej razem „Dow”) (motywy 16–21 zaskarżonej decyzji).

4 Działalność Eni w zakresie produktów, których dotyczy postępowanie, początkowo prowadzona była przez EniChem Elastomeri Srl, pośrednio kontrolowaną przez Eni poprzez jej spółkę zależną EniChem SpA (zwaną dalej „EniChem SpA”). W dniu 1 listopada 1997 r. EniChem Elastomeri została połączona z EniChem SpA. Eni kontrolowała 99,97% spółki EniChem SpA. W dniu 1 stycznia 2002 r. EniChem SpA przeniosła swoją strategiczną działalność chemiczną (w tym działalność związaną z kauczukiem butadienowym i emulsyjnym kauczukiem butadienowo-styrenowym) do swojej spółki zależnej Polimeri, w której posiada 100% udziałów. Eni sprawuje bezpośrednią i całkowitą kontrolę nad Polimeri od dnia 21 października 2002 r. Począwszy od dnia 1 maja 2003 r. EniChem SpA zmieniła firmę spółki na Syndial SpA (motywy 26–32 zaskarżonej decyzji). Komisja używa w zaskarżonej decyzji nazwy „EniChem” dla określenia każdej spółki, w której udziały posiada Eni (zwana dalej „EniChem”) (motyw 36 zaskarżonej decyzji).

5 Shell Nederland Chemie jest spółką zależną Shell Nederland, która jest całkowicie kontrolowana przez Shell Petroleum (zwane dalej razem „Shell”) (motywy 38–40 zaskarżonej decyzji).

6 Kaučuk został utworzony w 1997 r. w wyniku połączenia Kaučuk Group a.s. oraz Chemopetrol Group a.s. W dniu 21 lipca 1997 r. Unipetrol nabył całość aktywów, praw i zobowiązań połączonych przedsiębiorstw. Unipetrol posiada 100% udziałów Kaučuka (motywy 45, 46 zaskarżonej decyzji). Ponadto zgodnie z zaskarżoną decyzją mający siedzibę w Republice Czeskiej Tavorex s.r.o. (zwany dalej „Tavorexem”) reprezentował Kaučuk (i jego poprzedniczkę Kaučuk Group) przy transakcjach eksportowych od 1991 r. do dnia 28 lutego 2003 r. Także według zaskarżonej decyzji Tavorex reprezentował Kaučuk od 1996 r. podczas spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego (motyw 49 zaskarżonej decyzji).

7 Stomil, zgodnie z zaskarżoną decyzją, reprezentował polskiego producenta, spółkę Chemical Company Dwory S.A. (zwaną dalej „spółką Dwory”) w jej działalności eksportowej od mniej więcej 30 lat, przynajmniej do 2001 r. Także zgodnie z zaskarżoną decyzją Stomil reprezentował Dwory między 1997 r. a 2000 r. w trakcie spotkań europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego (motyw 51 zaskarżonej decyzji).

8 Okres przyjęty jako czas trwania naruszenia trwał od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Bayera, Eni oraz Polimeri), od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r. (w odniesieniu do Shell Petroleum, Shell Nederland oraz Shell Nederland Chemie), od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Dow Chemical), od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 27 listopada 2001 r. (w odniesieniu do Dow Deutschland), od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Unipetrolu i Kaučuka), od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 22 lutego 2000 r. (w odniesieniu do Stomilu), od dnia 22 lutego 2001 r. do dnia 28 lutego 2002 r. (w odniesieniu do Dow Deutschland Anlagengesellschaft) oraz od dnia 26 listopada 2001 r. do dnia 28 listopada 2002 r. (w odniesieniu do Dow Europe) (motywy 476–485, art. 1 sentencji zaskarżonej decyzji).

9 Kauczuk butadienowy (zwany dalej „KB”) oraz emulsyjny kauczuk butadienowo-styrenowy (zwany dalej „KSB”) są kauczukami syntetycznymi wykorzystywanymi przede wszystkim do produkcji opon. Te dwa produkty są zamienne, jak również mogą być zastąpione innymi kauczukami syntetycznymi lub kauczukiem naturalnym (motywy 3–6 zaskarżonej decyzji).

10 Poza producentami wskazanymi w zaskarżonej decyzji ograniczone ilości KB i KSB były sprzedawane na terytorium EOG przez innych producentów z Azji i z Europy Wschodniej. Ponadto znaczna część KB jest bezpośrednio wytwarzana przez dużych producentów opon (motyw 54 zaskarżonej decyzji).

11 W dniu 20 grudnia 2002 r. Bayer skontaktował się ze służbami Komisji i wyraziła wolę współpracy w zakresie dotyczącym KB i KSB na podstawie komunikatu Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). Jeśli chodzi o KSB, Bayer złożył ustne oświadczenie opisujące działalność kartelu. Owe ustne oświadczenie zostało utrwalone na kasecie (motyw 67 zaskarżonej decyzji).

12 W dniu 14 stycznia 2003 r. Bayer przedstawił ustne oświadczenie opisujące funkcjonowanie kartelu w zakresie dotyczącym KB. Oświadczenie to zostało utrwalone na kasecie. Bayer dostarczył również protokoły spotkań komitetu KB w ramach europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego (motyw 68 zaskarżonej decyzji).

13 W dniu 5 lutego 2003 r. Komisja doręczyła Bayerowi swoją decyzję, na której podstawie przyznano tej spółce warunkowe zwolnienie z grzywny (motyw 69 zaskarżonej decyzji).

14 W dniu 27 marca 2003 r. Komisja, działając na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 13, s. 204), przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach Dow Deutschland & Co. (motyw 70 zaskarżonej decyzji).

15 W okresie między wrześniem 2003 r. i lipcem 2006 r. Komisja zażądała od przedsiębiorstw wskazanych w zaskarżonej decyzji udzielenia informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 oraz art. 18 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) (motyw 71 zaskarżonej decyzji).

16 W dniu 16 października 2003 r. doszło do spotkania między Dow Deutschland i Dow Deutschland & Co ze służbami Komisji, w trakcie którego przedsiębiorstwa te wyraziły wolę współpracy na podstawie komunikatu w sprawie współpracy. W trakcie tego spotkania dokonano ustnej prezentacji funkcjonowania kartelu w odniesieniu do KB i KSB. Ta ustna prezentacja została utrwalona. Przekazano także dokumenty dotyczące kartelu (motyw 72 zaskarżonej decyzji).

17 W dniu 4 marca 2005 r. Dow Deutschland została poinformowana o zamiarze Komisji udzielenia tej spółce obniżenia grzywny na poziomie między 30 a 50% (motyw 73 zaskarżonej decyzji).

18 W dniu 7 czerwca 2005 r. Komisja wszczęła postępowanie i skierowała pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do przedsiębiorstw będących adresatami zaskarżonej decyzji, z wyjątkiem Unipetrolu, oraz do spółki Dwory. Pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zostało sporządzone również w odniesieniu do Tavorexu, lecz nie zostało ono jednak mu doręczone, ponieważ spółka ta znajdowała się w stanie upadłości od października 2004 r. Postępowanie w zakresie jej dotyczącym zostało więc umorzone (motywy 49, 74 zaskarżonej decyzji).

19 Przedsiębiorstwa, których dotyczyło to postępowanie, złożyły swoje pisemne uwagi dotyczące tego pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (motyw 75 zaskarżonej decyzji). Uzyskały one również w pomieszczeniach Komisji dostęp do akt w formie CD‑ROM oraz do ustnych oświadczeń i związanych z nimi dokumentów (motyw 76 zaskarżonej decyzji).

20 W dniu 3 listopada 2005 r. francuska fabryka opon Michelin (zwana dalej „Michelin”) zwróciła się o dopuszczenie jej do udziału w postępowaniu. W dniu 13 stycznia 2006 r. dostarczyła ona komentarze na piśmie (motyw 78 zaskarżonej decyzji).

21 W dniu 6 kwietnia 2006 r. Komisja sporządziła drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane do przedsiębiorstw będących adresatami zaskarżonej decyzji. Przedsiębiorstwa te złożyły w tym zakresie uwagi na piśmie (motyw 84 zaskarżonej decyzji).

22 W dniu 12 maja 2006 r. Michelin złożyła skargę do Komisji na podstawie art. 5 rozporządzenia Komisji (WE) nr 773/2004 z dnia 7 kwietnia 2004 r. odnoszącego się do prowadzenia przez Komisję postępowań zgodnie z art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 123, s. 18) (motyw 85 zaskarżonej decyzji).

23 W dniu 22 czerwca 2006 r. przedsiębiorstwa będące adresatami zaskarżonej decyzji – z wyjątkiem Stomilu – jak również Michelin, uczestniczyły w przesłuchaniu przez Komisję (motyw 86 zaskarżonej decyzji).

24 Wobec braku wystarczających dowodów na udział spółki Dwory w kartelu Komisja zadecydowała o umorzeniu postępowania w stosunku do tego przedsiębiorstwa (motyw 88 zaskarżonej decyzji). Komisja zdecydowała także o umorzeniu postępowania w stosunku do Syndialu (motyw 89 zaskarżonej decyzji).

25 Ponadto, podczas gdy pierwotnie używano dwóch oddzielnych numerów spraw (jeden dla KB i jeden dla KSB) (COMP/E‑1/38.637 oraz COMP/E‑1/38.638), Komisja, po skierowaniu pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, posługiwała się jednym numerem sprawy (COMP/F/38.638) (motywy 90, 91 zaskarżonej decyzji).

26 Postępowanie administracyjne zostało zakończone wydaniem przez Komisję zaskarżonej decyzji w dniu 29 listopada 2006 r.

27 Zgodnie z art. 1 sentencji zaskarżonej decyzji poniższe przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 WE oraz art. 53 EOG, uczestnicząc we wskazanych poniżej okresach w jednolitym i ciągłym porozumieniu, w ramach którego dokonywały one uzgodnień w przedmiocie docelowych cen i podziału klientów w drodze zawarcia porozumień o nieagresji oraz wymieniały się informacjami niejawnymi dotyczącymi cen, konkurentów i klientów w sektorze KB i KSB:

a) Bayer, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.;

b) Dow Chemical, od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; Dow Deutschland, od dnia 1 lipca 1996 r. do dnia 27 listopada 2001 r.; Dow Deutschland Anlagengesellschaft, od dnia 22 lutego 2001 r. do dnia 28 lutego 2002 r.; Dow Europe, od dnia 26 listopada 2001 r. do dnia 28 listopada 2002 r.;

c) Eni, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; Polimeri, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.;

d) Shell Petroleum, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r.; Shell Nederland, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r.; Shell Nederland Chemie, od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 maja 1999 r.;

e) Unipetrol, od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 28 listopada 2002 r.; Kaučuk, od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 28 listopada 2002 r.;

f) Stomil, od dnia 16 listopada 1999 r. do dnia 22 lutego 2000 r.

28 Na podstawie ustaleń faktycznych oraz ocen prawnych dokonanych w zaskarżonej decyzji Komisja nałożyła na przedsiębiorstwa, do których została skierowana ta decyzja, grzywny, których wysokość obliczono przy zastosowaniu metodologii zawartej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”), jak również w komunikacie w sprawie współpracy.

29 W art. 2 sentencji zaskarżonej decyzji zostają nałożone następujące grzywny:

a) Bayer: 0 EUR;

b) Dow Chemical: 64,575 mln EUR, w tym:

i) 60,27 mln EUR solidarnie z Dow Deutschland;

ii) 47,355 mln EUR solidarnie z Dow Deutschland Anlagengesellschaft oraz Dow Europe;

c) Eni i Polimeri, solidarnie: 272,25 mln EUR;

d) Shell Petroleum, Shell Nederland oraz Shell Nederland Chemie, solidarnie: 160,875 mln EUR;

e) Unipetrol i Kaučuk, solidarnie: 17,55 mln EUR;

f) Stomil: 3,8 mln EUR.

30 Artykuł 3 sentencji zaskarżonej decyzji nakazuje przedsiębiorstwom wymienionym w art. 1 natychmiastowe zaprzestanie naruszeń wskazanych w tym artykule, o ile dotychczas jeszcze tego nie uczyniły, oraz zaniechanie w przyszłości wszelkich działań lub zachowań opisanych w art. 1, jak również wszelkich działań mających równoważny cel lub skutek.

Przebieg postępowania i żądania stron

31 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 20 lutego 2007 r. Polimeri wniosła niniejszą skargę.

32 Decyzją prezesa Sądu z dnia 1 kwietnia 2009 r. N. Wahl został wyznaczony w celu uzupełnienia składu izby, wobec niemożności uczestniczenia w obradach jednego z jej członków.

33 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (pierwsza izba) postanowił o otwarciu procedury ustnej.

34 W ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania Sąd wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na pewne pytania i do przedstawienia pewnych dokumentów. Strony zastosowały się do tego wezwania w wyznaczonym terminie.

35 Podczas rozprawy w dniu 21 października 2009 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd.

36 Polimeri wnosi do Sądu o:

– przeprowadzenie zawnioskowanych środków dowodowych;

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości lub w części wraz z wynikającymi stąd konsekwencjami dotyczącymi kwoty grzywny;

– tytułem żądania ewentualnego – uchylenie lub obniżenie kwoty grzywny;

– w każdym razie – obciążenie Komisji kosztami postępowania.

37 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie Polimeri kosztami postępowania.

Co do prawa

38 Na poparcie swoich żądań Polimeri podnosi zasadniczo szesnaście zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych, treści zaskarżonej decyzji, jak również określenia wysokości grzywny.

I – W przedmiocie żądań dotyczących częściowego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

A – W przedmiocie zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych

1. W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego niewłaściwego skorzystania z komunikatu w sprawie współpracy

a) Argumenty stron

39 Polimeri podnosi, że zaskarżona decyzja „w 90%” opiera się na oświadczeniach Bayera i Dow. Zdaniem Polimeri zaskarżona decyzja w większości odsyła do oświadczeń ustnych. Dokumenty przestawione w charakterze dowodów są ponadto nieliczne i mogą być interpretowane w wieloraki sposób.

40 Celem oświadczeń ustnych jest umożliwienie Komisji rozpoczęcia dochodzenia. Tymczasem, w niniejszym przypadku oświadczenia służyły za instrumenty do poszukiwania faktów, zastępując w dużej mierze samo dochodzenie, oraz za środki nacisku na przedsiębiorstwa współpracujące z Komisją.

41 Polimeri utrzymuje w szczególności, po pierwsze, że oświadczenie Bayera z dnia 20 grudnia 2002 r. służyło do przeprowadzenia jedynej kontroli, w tym przypadku w pomieszczeniach Dow. Żadne inne przedsiębiorstwo wymienione przez Bayer w jej pierwszym oświadczeniu nie było przedmiotem kontroli.

42 Po drugie, przedstawione dowody były ubogie w treści i niejednoznaczne. Dokumenty te mogły być interpretowane jako dowody na wymianę informacji niejawnych czy też jako porozumienia, lecz mogły również odzwierciedlać jedynie dane na temat znanych w całym sektorze cen rynkowych, pochodzące z innych źródeł.

43 Polimeri przedkłada w szczególności notatki poczynione przez jednego z uczestników spotkania, które odbyło się w Düsseldorfie (Niemcy) w dniu 21 lutego 1996 r., dołączone jako załącznik do skargi. Komisja początkowo potraktowała te dokumenty jako dowód na porozumienie cenowe, zanim uznała, że wspomniane spotkanie nie było częścią spotkań, co do których Komisja twierdzi, że miały charakter kartelowy, i zanim wycofała rozpatrywane dokumenty z listy obciążających spółkę dowodów. Tymczasem omawiane dokumenty były tak samo, a nawet bardziej szczegółowe, jak inne dokumenty sporządzone przez tego samego uczestnika, którym Komisja przyznała wartość dowodu na niezgodne z prawem porozumienia.

44 W tym kontekście przedsiębiorstwa zostały zmuszone dodać w swych oświadczeniach szczegóły niemożliwe do wykazania. Pierwszym katastrofalnym skutkiem tej polityki były oświadczenia poczynione podczas drugiej tury spotkań. Polimeri podkreśla w ten sposób, że podczas spotkania w dniu 12 grudnia 2005 r. z pracownikami Dow (panami N. i F.), Komisja zadawała pytania ad hoc, usiłując zmusić te osoby do złożenia oświadczeń „uprzejmościowych” na temat spotkań, co do których Komisja sądzi, że miały charakter kartelowy, lecz również na temat ewentualnych podwyżek cenowych stanowiących przedmiot rzekomych porozumień. Komisja chciała nawet sama przedstawić dane na temat możliwych podwyżek cenowych, a ponieważ nie uzyskała oczekiwanych rezultatów, nie wspomniała o tym w zaskarżonej decyzji. Podobnie motyw 244 zaskarżonej decyzji poświadcza fakt, że Dow została „zmuszona” do złożenia zeznań. Oświadczenie Dow z dnia 17 listopada 2005 r. wskazuje tym samym na to, że spółka ta zmieniła swą wersję wydarzeń po zapoznaniu się z oświadczeniami Bayera. Wnioski Komisji w tym względzie nie odzwierciedlają oświadczeń Dow. W tym samym znaczeniu oświadczenie Bayera z dnia 6 grudnia 2005 r. dotyczące spotkania, które odbyło się w Düsseldorfie w dniu 21 lutego 1996 r. (zob. pkt 43 powyżej) ilustruje fakt, że omawiana spółka oskarżała się o akty, których się nie dopuściła.

45 Po trzecie, Polimeri wskazuje, że jedyne odniesienie w rozporządzeniu do statusu oświadczeń zdobytych na podstawie uprawnień dochodzeniowych Komisji jest zawarte w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Tymczasem wykazano, że Komisja nie może wykorzystywać oświadczeń ustnych złożonych przez przedsiębiorstwa w kontekście wniosku o objęcie zwolnieniem jako rozstrzygającego dowodu na istnienie kartelu. Wynika to z faktu, że oświadczenia te składane są przez przedsiębiorstwa na swą korzyść. Skoro, zdaniem Polimeri, Komisja przyznała większą wagę tym oświadczeniom (Polimeri podkreśla w szczególności, że na piętnaście spotkań wymienionych przez Komisję, co do których uważa się, że odbywały się one z konkurentami, jedynie istnienie czterech z nich zostało również udowodnione na piśmie), twierdzenie, jakoby „całkowita odmowa [Syndialu i Polimeri] przyznania się do uczestnictwa (w kartelu lub szczególnych zachowaniach) nie może sama w sobie przeważać nad dowodami będącymi w posiadaniu Komisji” (motyw 327 zaskarżonej decyzji), odzwierciedla system, w którym oskarżyciel, który występuje również w roli sądu, korzysta bezkarnie ze swych uprawnień.

46 Orzecznictwo przytoczone przez Komisję w motywach 203–205 zaskarżonej decyzji, co więcej, nie zmierza w tym kierunku. Zdaniem Sądu złożone przez przedsiębiorstwo, któremu zarzuca się udział w kartelu, oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym zarzuca się udział w kartelu, nie może stanowić wystarczającego dowodu istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501). Podejście takie potwierdził Trybunał przy rozpatrywaniu odwołania.

47 Polimeri dodaje, że przedstawione przez nią argumenty nie dotyczą „istoty sprawy”, jak twierdziła Komisja w swoich pismach. Omawiane zarzuty stanowią zdaniem Polimeri naruszenie prawa do obrony spowodowane odwróceniem ciężaru dowodu, wynikającym z dość niespotykanego korzystania z oświadczeń przedsiębiorstw, które wystąpiły o złagodzenie sankcji. Polimeri utrzymuje, że Komisja odpowiada na jej argumenty, w ramach ósmego zarzutu, przywołując orzecznictwo w zakresie ciężaru dowodu. Jednak przytoczone w tym względzie orzecznictwo pozostaje bez znaczenia, ponieważ w sprawach, o których mówi Komisja, udział przedsiębiorstw został potwierdzony dowodami w postaci dokumentów. W niniejszym przypadku zaskarżona decyzja zawiera część ogólną, która nie jest niczym innym jak układanką oświadczeń.

48 Komisja podnosi, że zarzuty Polimeri dotyczą dowodu istnienia naruszenia, a więc istoty sprawy, a nie rzekomych naruszeń proceduralnych. Komisja odsyła tym samym do fragmentu odpowiedzi na skargę dotyczącego rzekomych błędów w ocenie dowodów na istnienie kartelu.

b) Ocena Sądu

49 Na wstępie należy stwierdzić, że nawet jeśli określone argumenty przedstawione w ramach pierwszego zarzutu dotyczą dowodu na istnienie naruszenia, a tym samym są nieistotne dla sprawy w ramach zarzutów dotyczących uchybień proceduralnych, które jakoby obarczają wydanie zaskarżonej decyzji, Polimeri kwestionuje również co do zasady korzystanie przez Komisję z oświadczeń przedsiębiorstw jako dowodów. W tym względzie Polimeri podnosi zasadniczo, że zbyt dużą wagę przypisano oświadczeniom przedsiębiorstw, na niekorzyść dowodów w postaci dokumentów i że omawiane oświadczenia nie są wiarygodne.

50 Należy przypomnieć, że odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązkiem Komisji jest przedstawienie dowodu stwierdzonego przez nią naruszenia i wskazanie takich środków dowodowych, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie (wyroki Trybunału: z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 86). Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione (zob. wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

51 Ponadto działania stanowiące praktyki i porozumienia antykonkurencyjne, zwykle mają miejsce poza prawem, spotkania odbywają się potajemnie, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Z tego wynika, że nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o bezprawnym nawiązaniu kontaktu pomiędzy przedsiębiorstwami, będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często będzie konieczna rekonstrukcja poszczególnych elementów w drodze dedukcji. Dlatego też w większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane na podstawie pewnej liczby zbieżnych okoliczności oraz wskazówek, które razem ujęte mogą stanowić, wobec braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (wyroki Trybunału: z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawach połączonych C‑403/04 P i C‑405/04 P Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑729, pkt 51).

52 W tym kontekście żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżonych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat WE (wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, zwany „wyrokiem w sprawie PVC II”, Rec. s. II‑931, pkt 512; ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 192).

53 Ponadto moc dowodowa oświadczeń poczynionych w imieniu przedsiębiorstwa nie jest bez znaczenia, ponieważ takie oświadczenia pociągają za sobą znaczące ryzyko prawne i handlowe (zob. podobnie ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 205, 211; ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 103).

54 Z pewnością, złożone przez przedsiębiorstwo, któremu zarzuca się udział w kartelu, oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym zarzuca się udział w kartelu, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami (ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 219).

55 Jednakże w niniejszym przypadku zaskarżona decyzja opiera się na licznych oświadczeniach złożonych przez różne przedsiębiorstwa, to znaczy Bayer, Dow i Shell, oświadczeniach, które w wielu punktach pokrywają się w taki sposób, że nawzajem się potwierdzają (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02 Bolloré i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑947, pkt 168). Z drugiej strony bezsporne jest, że zaskarżona decyzja opiera się również na dowodach w postaci dokumentów, w szczególności odręcznych notatkach poczynionych w trakcie spotkań. Okoliczność, że Polimeri kwestionuje wartość dowodową tych dokumentów, nie może mieć wpływu na zaskarżoną decyzję, jeśli chodzi o przyjętą przez Komisję procedurę.

56 Biorąc pod uwagę te okoliczności, nic nie pozwala uznać, że zaskarżona decyzja jest obarczona uchybieniami proceduralnymi, wpływającymi na jej zgodność z prawem.

57 Inne argumenty wysunięte przez Polimeri nie mogą podważyć tego wniosku.

58 Jeśli chodzi o to, że jakoby Komisja nie mogła opierać się na oświadczeniach złożonych w ramach komunikatu w sprawie współpracy, należy podnieść po pierwsze, że żaden przepis nie zakazuje Komisji korzystania z takich oświadczeń w celu wykazania istnienia naruszenia reguł konkurencji. Po drugie, takie oświadczenia nie mogą zostać uznane za pozbawione wartości dowodowej, bowiem oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne (ww. w pkt 55 wyrok w sprawach połączonych Bolloré i in. przeciwko Komisji, pkt 166). Po trzecie, nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, to argument Polimeri nie odpowiada logice właściwej postępowaniu przewidzianemu w komunikacie w sprawie współpracy. Fakt wystąpienia o zastosowanie tego komunikatu w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi bowiem koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70). W szczególności należy uznać, że fakt, iż osoba przyzna, że popełniła naruszenie i potwierdzi w ten sposób istnienie faktów wykraczających poza te fakty, których istnienie można było wyprowadzić bezpośrednio z rozpatrywanych dokumentów, oznacza a priori, o ile nie występują okoliczności szczególne wskazujące, że jest inaczej, że osoba ta postanowiła mówić prawdę (ww. w pkt 46 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 212).

59 Odnośnie do tego, że niektóre przedsiębiorstwa zostały „zmuszone” do złożenia oświadczeń, Polimeri podnosi naruszenie zasady dobrej administracji. Należy w tym względzie przypomnieć, że wśród gwarancji przyznanych przez wspólnotowy porządek prawny w ramach postępowań administracyjnych znajduje się w szczególności zasada dobrej administracji, z którą łączy się spoczywający na właściwej instytucji obowiązek starannego i bezstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności danej sprawy (wyrok Sądu z dnia 24 stycznia 1992 r. w sprawie T‑44/90 La Cinq przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1, pkt 86; wyrok z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie T‑410/03 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑881, pkt 129). Tymczasem naruszenie zasady dobrej administracji może pociągać za sobą stwierdzenie nieważności rozpatrywanej decyzji, jeśli zostanie wykazane, że w braku takiej nieprawidłowości omawiana decyzja miałaby inną treść (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1663, pkt 91; zob. również ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Volkswagen przeciwko Komisji, pkt 283). W niniejszym przypadku Polimeri nie przedstawiła takiego dowodu. W każdym razie, zakładając nawet, że zarzucane naruszenie zasady dobrej administracji skłoni Sąd do odrzucenia oświadczeń przedsiębiorstw wymienionych przez Polimeri, nie miałoby to wpływu na inne okoliczności zawarte w zaskarżonej decyzji. Nic nie pozwala więc uznać, że w tym kontekście Komisja byłaby zmuszona przyjąć brak naruszenia reguł konkurencji.

60 Z tych względów zarzut pierwszy podniesiony przez Polimeri podlega oddaleniu jako bezzasadny.

2. W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego nieuzasadnionego przesłania drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów

a) Argumenty stron

61 Polimeri podkreśla, że przekazanie zainteresowanym uzupełniającego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest konieczne jedynie w razie, gdy wyniki kontroli zmuszałyby Komisję do obciążenia przedsiębiorstw nowymi faktami lub do znaczącej zmiany środków dowodowych w zakresie stwierdzonych naruszeń.

62 W niniejszym przypadku Komisja uzasadniła przesłanie nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów licznymi dowodami, ujawnionymi podczas dodatkowych dochodzeń, które przeprowadzono po otrzymaniu od zainteresowanych uczestników uwag na piśmie, dotyczących pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Ograniczyła się ona zatem do zebrania nowych oświadczeń od tych samych spółek, a często od tych samych osób, w sprawie zdarzeń, które były już przedmiotem wielu oświadczeń.

63 Jedyną prawdziwie nową okolicznością był wniosek o przystąpienie do sprawy w charakterze interwenienta przedłożony przez Michelin w dniu 3 listopada 2005 r., skonkretyzowany w drodze uwag przedstawionych w dniu 13 stycznia 2006 r. i przekazania danych na temat cen wypłaconych dostawcom tej spółki w okresie odniesienia. Jednak dane dostarczone przez Michelin nie zostały użyte przez Komisję.

64 Nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie uzasadnia więc żadna nowa okoliczność, a zatem nie wydaje się ono dopuszczalne w świetle orzecznictwa. Co więcej, pociągnęło ono za sobą znaczne opóźnienie w przebiegu postępowania i powiększyło wysiłki, jakie przedsiębiorstwo musiało podjąć w celu swej obrony.

65 Ponadto funkcja pisma w sprawie przedstawienia zarzutów została przeinaczona, ponieważ zostało ono użyte w celu udzielenia odpowiedzi na argumenty przedstawione przez przedsiębiorstwa. Ponadto odpowiedzi Syndialu i Polimeri zostały przez Komisję użyte jako instrument do rozwinięcia postawionej przez nią tezy, natomiast wszystkie okoliczności mogące ją osłabić zostały rozmyślnie odrzucone. Polimeri wskazuje w tym względzie, że z dokładnej analizy ilościowej różnic cenowych znikło jakiekolwiek napomknienie ilościowe o stosunku całkowitego rynku produktu czy produktów do rynku hipotetycznie kontrolowanego przez rzekomy kartel, jak również znikła podstawowa teza o zastępowalności kauczuku naturalnego kauczukiem syntetycznym i odwrotnie.

66 Wreszcie zaskarżona decyzja wprowadziła ogromną zmianę, jeśli chodzi o wielkość rynku rozpatrywanych produktów w stosunku do drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Rynek ten został oszacowany w 2001 r. na kwotę 820 mln EUR w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a na 550 mln EUR w zaskarżonej decyzji (motyw 66). Ta różnica ponad 30%, która nie została w ogóle wyjaśniona, wywołała negatywne skutki na sytuację przedsiębiorstw. Zmieniła stosunek pomiędzy rynkiem kontrolowanym przez uczestników rzekomego kartelu a rynkiem „niekontrolowanym”. Zmieniła również pozycję przedsiębiorstw na rynku a zatem hipotetyczną zdolność każdego z nich do wpływania na dynamikę konkurencji. Ponieważ były to nowe okoliczności, Polimeri utrzymuje, że naruszono jej prawo do obrony, albowiem nie była w stanie przedstawić swoich argumentów w tym względzie.

67 Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Utrzymuje zasadniczo, że przesłanie drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w niniejszej sprawie nie stanowi żadnej nieprawidłowości.

b) Ocena Sądu

68 Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest dokumentem o charakterze procesowym i przygotowawczym, które w celu zapewnienia skutecznego korzystania z prawa do obrony określa zakres postępowania administracyjnego wszczętego przez Komisję, uniemożliwiając jej w ten sposób uwzględnienie innych zarzutów w decyzji kończącej postępowanie w danej sprawie (postanowienie Trybunału z dnia 18 czerwca 1986 r. w sprawach połączonych 142/84 i 156/84 British American Tobacco i Reynolds Industries przeciwko Komisji, Rec. s. 1899, pkt 13, 14; zob. analogicznie wyrok Trybunału z dnia 10 lipca 2008 r. w sprawie C‑413/06 P Bertelsmann i Sony Corporation of America przeciwko Impala, Zb.Orz. s. I‑4951, pkt 63).

69 Ponadto sporządzenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przez Komisję w żadnym wypadku nie może być uznane za dowód domniemania winy przedsiębiorstwa, którego dotyczy. W przeciwnym razie otwarcie jakiegokolwiek postępowania w sprawie mogłoby potencjalnie stanowić zamach na zasadę domniemania niewinności (wyrok Trybunału z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑167/04 P JCB Service przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8935, pkt 99).

70 W tych okolicznościach sporządzenie w niniejszym przypadku drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie mogło prowadzić samo w sobie do stwierdzenia jakiejkolwiek nieprawidłowości.

71 W zakresie, w jakim argumenty Polimeri można rozumieć jako podniesienie naruszenia przekroczenia zasady rozsądnego terminu, należy przypomnieć, że takie naruszenie – przy założeniu, że miało miejsce – może stanowić przyczynę stwierdzenia nieważności tylko w przypadku decyzji stwierdzającej naruszenia, o ile zostało ustalone, że brak poszanowania tej zasady naruszyło prawo do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw. Oprócz tego szczególnego przypadku nieprzestrzeganie obowiązku wydania decyzji w rozsądnym terminie nie ma wpływu na ważność postępowania administracyjnego (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑105/04 P Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8725, pkt 42–44; zob. również wyroki Sądu: z dnia 14 lutego 2001 r. w sprawie T‑62/99 Sodima przeciwko Komisji, Rec. s. II‑655, pkt 94; z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, Rec. s. II‑5761, pkt 74).

72 Tymczasem w niniejszym przypadku argumentacja Polimeri jest w każdym razie ogólna i nie pozwala stwierdzić rzeczywistego naruszenia prawa do obrony, które należy badać na podstawie szczególnych okoliczności każdego konkretnego przypadku (zob. podobnie ww. w pkt 71 wyrok w sprawie Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, pkt 59; ww. w pkt 59 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 228).

73 Jeśli chodzi o okoliczność, że drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierało zmiany w stosunku do pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, należy przypomnieć, że cechą charakterystyczną tego dokumentu procesowego jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania do niego zmian w trakcie oceny, którą przeprowadza później Komisja, na podstawie stanowisk przedstawionych jej w odpowiedzi przez strony oraz dalszych ustaleń faktycznych. Komisja powinna bowiem uwzględnić informacje wynikające z całego postępowania administracyjnego, aby odstąpić od zarzutów nieuzasadnionych albo w celu dopracowania i uzupełnienia pod względem faktycznym oraz prawnym argumentacji służącej do poparcia zrzutów, które podtrzymuje (zob. ww. w pkt 68 wyrok w sprawie Bertelsmann i Sony Corporation of America przeciwko Impala, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo). W związku z tym, skoro Komisja może zmienić, zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, swoją argumentację pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a decyzją końcową, to tym bardziej może to uczynić pomiędzy dwoma pismami w sprawie przedstawienia zarzutów.

74 Wreszcie, jeśli chodzi o okoliczność, że zaskarżona decyzja wprowadza zmianę w zakresie wielkości rynku danych produktów, argumenty Polimeri nie stanowią poparcia dla jej zarzutu. W swoim drugim zarzucie Polimeri kwestionuje bowiem przesłanie przez Komisję drugiego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Tymczasem w swoich argumentach Polimeri kwestionuje okoliczność, że Komisja nie umożliwiła jej już przeprowadzenia obrony w trakcie postępowania administracyjnego. Argumenty Polimeri w tym względzie są więc nieistotne dla sprawy.

75 Należy przypomnieć, że poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, którą należy respektować także w postępowaniu o charakterze administracyjnym (wyroki Trybunału: z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-Laroche przeciwko Komisji, Rec. s. 461, pkt 9; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑176/99 P Arbed przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10687, pkt 19; ww. w pkt 71 wyrok w sprawach połączonych Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, pkt 32). Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć karę za naruszenie reguł konkurencji, zawierało opis istotnych okoliczności przemawiających przeciw temu przedsiębiorstwu, jak zarzucane mu fakty, ich kwalifikację prawną, dowody, na których opiera się Komisja, tak by przedsiębiorstwo to mogło skutecznie przywołać swoje argumenty w ramach postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko niemu (zob. ww. wyrok w sprawie Arbed przeciwko Komisji, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 59 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 421).

76 W niniejszym przypadku wystarczy stwierdzić, że – jak słusznie podnosi Komisja – zmniejszenie wartości rynku KB i KSB nie zostało podtrzymane w zaskarżonej decyzji jako stanowiące okoliczność obciążającą zainteresowane przedsiębiorstwa. W tych okolicznościach nie można przychylić się w tym względzie do stanowiska Polimeri, zgodnie z którym naruszono jej prawo do obrony. Ponadto, jak przypomniano w pkt 73 powyżej, cechą charakterystyczną pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest jego tymczasowość i możliwość wprowadzania do niego zmian zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym. Nie stoi to jednak na przeszkodzie, by Polimeri mogła kwestionować przed Sądem wielkość rozpatrywanego rynku w ramach zarzutów czwartego i dziesiątego niniejszej skargi.

77 Zważywszy na powyższe, zarzut drugi podniesiony przez Polimeri podlega oddaleniu jako bezzasadny.

3. W przedmiocie zarzutu trzeciego, dotyczącego zasadniczo naruszenia prawa Polimeri do obrony

a) Argumenty stron

78 Polimeri podnosi, że Komisja wyklucza w zaskarżonej decyzji bezpośrednią odpowiedzialność Syndialu, podczas gdy skierowała do tej spółki zarówno pierwsze, jak i drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (motyw 374 zaskarżonej decyzji).

79 Z tego wynikałoby, że choć Polimeri nie wykonywała działalności w okresie od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 1 stycznia 2002 r. w zakresie wytwarzania i dystrybucji rozpatrywanych produktów, ponieważ przejęła działalność dotyczącą KB i KSB dopiero z dniem 1 stycznia 2002 r., Komisja przypisała jej odpowiedzialność za okres blisko siedmiu lat (od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r.) (motyw 373 zaskarżonej decyzji).

80 W tych okolicznościach Polimeri nie miała okazji odpowiedzieć na nową ocenę prawną swojej odpowiedzialności. Jej zdaniem istnieje różnica pomiędzy przypisaniem jej odpowiedzialności solidarnej ze spółką, która faktycznie dokonała aktów składających się na naruszenie, a przypisaniem odpowiedzialności wyłącznej tej ostatniej za cały okres kontrolowany przez rzekomy kartel. Wyłączenie Syndialu z kręgu adresatów zaskarżonej decyzji miałby tym samym duży wpływ na pozycję Polimeri i na jej strategię defensywną.

81 Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu. Podnosi, że przeciwnie do tego, do czego usiłuje przekonać Polimeri, przypisała jej w obu pismach w sprawie przedstawienia zarzutów odpowiedzialność za cały czas trwania kartelu. Okoliczność, że wspomniana odpowiedzialność mogła również zostać solidarnie przypisana Syndialowi, nie może mieć wpływu na linię obrony Polimeri. Ponadto Polimeri nie wskazała, w jaki sposób odpowiedzialność solidarna z Syndialem mogłaby prowadzić do innego wyniku postępowania.

b) Ocena Sądu

82 Należy uznać, że poprzez swój trzeci zarzut Polimeri podnosi w gruncie rzeczy naruszenie prawa do obrony, ponieważ Komisja nie umożliwiła jej przedstawienie swoich uwag w odniesieniu do ewentualnego wyłączenia Syndialu z kręgu adresatów zaskarżonej decyzji.

83 Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, którą należy respektować także w postępowaniu o charakterze administracyjnym. Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć karę za naruszenie reguł konkurencji, zawierało opis istotnych okoliczności przemawiających przeciw temu przedsiębiorstwu, jak zarzucane mu fakty, ich kwalifikację prawną, dowody, na których opiera się Komisja, tak by przedsiębiorstwo to mogło skutecznie przywołać swoje argumenty w ramach postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko niemu (zob. ww. w pkt 74, 75 orzecznictwo).

84 Trzeci zarzut Polimeri opiera się na założeniu, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja podtrzymała odpowiedzialność EniChem SpA (obecnie Syndial) za okres od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 1 stycznia 2002 r., podczas gdy w zaskarżonej decyzji Komisja podtrzymała jedynie odpowiedzialność Polimeri, w tym za ww. okres, w którym nie prowadziła działalności w zakresie wytwarzania i dystrybucji rozpatrywanych produktów.

85 Tymczasem, po pierwsze, drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów podtrzymuje, że zważywszy w szczególności na przeniesienie działalności od dnia 1 stycznia 2002 r. z EniChem SpA na Polimeri oraz na fakt, że te dwie spółki należą do tego samego przedsiębiorstwa, należy uznać Polimeri za odpowiedzialną za naruszenie w okresie od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 28 listopada 2002 r. Wynika stąd, że drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stwierdza, tak jak zaskarżona decyzja (motywy 365–373), odpowiedzialność Polimeri za cały okres naruszenia, w tym zatem względem działań dokonanych przez EniChem SpA przed dniem 1 stycznia 2002 r.

86 Następnie, drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów precyzuje, że skoro EniChem SpA kontrolowała 100% kapitału Polimeri między dniem 1 stycznia i dniem 20 października 2002 r., należy stwierdzić solidarną odpowiedzialność Syndialu z tytułu naruszeń Polimeri za ten okres. Wynika stąd, że drugie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stwierdza odpowiedzialność Syndialu jedynie co do ograniczonego okresu, jako spółki dominującej w stosunku do Polimeri między dniem 1 stycznia a dniem 20 października 2002 r., nie natomiast w stosunku do całego okresu naruszenia.

87 Z tego wynika, że założenie Polimeri jest błędne.

88 Wobec braku argumentów bardziej szczegółowych należy zatem w tym względzie odrzucić tę część zarzutu opartą na naruszeniu prawa do obrony Polimeri.

89 Odnośnie do argumentu wysuniętego przez Polimeri na rozprawie, zgodnie z którym wykluczenie Syndialu z adresatów zaskarżonej decyzji pozwoliło Komisji na „ominięcie” górnej granicy grzywny 10% obrotu, oraz zakładając, że taki argument byłby dopuszczalny mimo swojego opóźnienia, należy podnieść, że należy on do grupy argumentów podniesionych w motywie szesnastym. Tymczasem z powodów przedstawionych poniżej w pkt 313–316 argument ten należy oddalić.

90 W świetle powyższych okoliczności zarzut trzeci podniesiony przez Polimeri podlega oddaleniu jako bezzasadny.

B – W przedmiocie zarzutów dotyczących materialnej zgodności z prawem zaskarżonej decyzji

1. W przedmiocie zarzutu czwartego, dotyczącego niewłaściwej definicji rynku właściwego

a) Argumenty stron

91 Polimeri wskazuje, że Komisja w zaskarżonej decyzji połączyła ze sobą dwie sprawy dotyczące KB i KSB, podczas gdy prowadzono je odrębnie w toku dochodzenia. Analiza potencjalnego wspólnego sektora ograniczała się do sporządzenia tabeli (tabela 3 zaskarżonej decyzji), bez jakiegokolwiek komentarza wyjaśniającego. Polimeri podkreśla, że w ramach postępowania w sprawie koncentracji Komisja zawsze uważnie oddziela dwa odrębne rynki. W niniejszej sprawie Polimeri podnosi, że ani z punktu widzenia technicznego, ani handlowego, ani systemu konkurencji nie zostały spełnione przesłanki dla takiego połączenia.

92 Po pierwsze, Polimeri wskazuje, że KB stanowi konkurencję względem kauczuku naturalnego. Wykorzystuje się go w oponach dla lekkich i ciężkich pojazdów użytkowych, głównie w częściach bocznych opon. Polimeri podnosi w oparciu o przedłożoną w tym względzie analizę, że rynek KB powinien zawierać sumę rynku dla KB oraz część rynku kauczuku naturalnego. W tych ramach udział Polimeri w rynku nie przekroczyłby nigdy więcej niż 11,8% w okresie między 1996 a 2002 r. Polimeri podkreśla, że w tabeli 1 zaskarżonej decyzji Komisja zlikwidowała wszelkie odesłania do części rynku, do całości rynku KB oraz do części rynku nieobjętego przez dane przedsiębiorstwa. Dane te, choć sporne w opinii Polimeri, zostały zawarte w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Brak zatem było w zaskarżonej decyzji odwołań do wpływu rzekomego kartelu na rynek lub wpływu każdego z uczestników. Polimeri dodaje, że to usunięcie dokonane przez Komisję miało na celu wyeliminowanie elementów świadczących o spornym charakterze swojej analizy, takich jak poziom pokrycia rynku przez dane przedsiębiorstwa, który był znacznie słabszy niż ten pierwotnie wskazany w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

93 Po drugie, Polimeri podkreśla, że KSB jest kauczukiem do użytku ogólnego, nadającym się do różnych zastosowań bez posiadania przymiotu doskonałości w żadnej z nich. Najważniejszym sektorem jego zastosowania jest produkcja bieżni. Tymczasem brak jest sektora zastosowania, w którym KSB byłby z technicznego punktu widzenia nie do zastąpienia. Polimeri podnosi, przedkładając analizę w tym zakresie, że na rynek KSB winny składać się całość rynku KSB oraz część rynku kauczuku naturalnego. W tak zakreślonych ramach część rynku Polimeri nie przekroczyłaby nigdy 13,8% w okresie między 1996 i 2002 r. W dodatku w zaskarżonej decyzji udziały w rynku KSB zniknęły, jak również odesłanie do całego rynku oraz wielkości sprzedaży innych producentów. Polimeri podkreśla, że odnośnie do sprzedaży innych producentów kwestionowała dane zawarte pierwotnie w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

94 Po trzecie, zważywszy, że nie należało połączyć rynków KB i KSB, Polimeri podkreśla, że Komisja w zaskarżonej decyzji radykalnie zmodyfikowała ocenę połączonych rynków. Polimeri podnosi, że ocena rynku globalnego w tabeli 3 zaskarżonej decyzji jest mocno zaniżona w porównaniu z odpowiednią tabelą znajdującą się w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, podczas gdy nie uległy zmianie wartości obrotów danych przedsiębiorstw. Ta różnica pochodziła ze sprzedaży KB i KSB przypisanej innym producentom. Tym samym na podstawie zaskarżonej decyzji można wywnioskować, że rzekomy kartel miał kontrolować 90% rynku, podczas gdy w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów stanowiło to zaledwie 60% rynku. Polimeri dodaje, że jeśli należałoby przyjąć obecność tych przedsiębiorstw na rynku kauczuku naturalnego, stanowiącego konkurencję względem KB i KSB zakres wpływu uległby zmniejszeniu znacznie poniżej 50%.

95 Po czwarte, odnośnie do popytu, Polimeri wskazuje, że KB i KSB nie wykorzystywano wyłącznie – jak utrzymuje Komisja – do produkcji opon, nawet jeśli to wykorzystanie jest przeważające (między 60% a 70%). Istniejące poza produkcją opon znaczące różnice w zastosowaniu między KB i KSB przemawiają przeciwko połączeniu tych dwóch produktów w jeden wspólny rynek lub sektor. Odnośnie do opon to całą ilość KB i KSB przeznaczoną na ten cel byłoby w stanie przyjąć pięciu dużych producentów. Niemniej jednak żaden spośród tych dużych klientów nie zaopatruje się u jedynego producenta kauczuku syntetycznego. Ponadto sama Komisja przyznaje, że wielu producentów opon posiada własną produkcję kauczuku syntetycznego i w znacznej mierze zaopatrują się w kauczuk naturalny. Wynikałoby z tego, że producenci opon posiadają silną pozycję przy kształtowaniu umów w porównaniu z pozycją producentów kauczuku oraz że stopień transparencji rynku stworzonej przez producentów opon na etapie negocjacji umów jest wysoki. Te względy świadczą o małej wiarygodności twierdzenia co do istnienia porozumienia między producentami. Ponadto znaczny odsetek umów (między 40% a 60%) opiera się na „formule ceny”, która zawiera odniesienie do ceny surowca. Ta okoliczność pozbawia wszelkiego rzeczywistego znaczenia oraz wszelkiego skutku trymestralne dyskusje między konkurentami na temat cen.

96 Polimeri dodaje, że Komisja w swoich pismach cytowała w sposób niekompletny postanowienie Trybunału z dnia 16 lutego 2006 r. w sprawie C‑111/04 P Adriatica di Navigazione przeciwko Komisji, niepublikowane w Zbiorze. Trybunał podniósł w pkt 32 rzeczonego postanowienia, iż „Sąd przyjął, że myląca i niepełna definicja rynku właściwego [mogła] pociągnąć za sobą w konsekwencji błąd w przypisaniu odpowiedzialności”. W niniejszej sprawie definicja rynku umożliwiła Komisji zakwalifikowanie zupełnie neutralnych zachowań jako bezprawne. W szczególności nie istniała jako taka sprawa dotycząca KB.

97 Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu. Podnosi ona w szczególności, że podważenie definicji rynku właściwego jest nieskuteczne w odniesieniu do istnienia kartelu.

b) Ocena Sądu

98 Komisja precyzuje w zaskarżonej decyzji, że na początku przydzielono dwa odrębne numery spraw. Pierwszy dotyczył złożonego przez Bayer wniosku o zwolnienie z grzywny w odniesieniu do KB. Drugi dotyczył również złożonego przez Bayer wniosku o zwolnienie z grzywny w odniesieniu do KSB. Dochodzenie było jednak prowadzone jednolicie, a większość pism w ramach postępowania (w szczególności dwa pisma w sprawie przedstawienia zarzutów) dotyczyło dwóch sektorów. W następstwie pierwszego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów używano jednego numeru sprawy. W dwóch pismach w sprawie przedstawienia zarzutów, jak również w zaskarżonej decyzji, Komisja przyjęła, że przedmiotowe praktyki stanowiły naruszenie o charakterze jednolitym i ciągłym (motywy 90, 91 zaskarżonej decyzji).

99 Poprzez swoje argumenty Polimeri podnosi w istocie dwie części zarzutu względem zaskarżonej decyzji. Po pierwsze, spółka uważa, że Komisja nie powinna była połączyć początkowych dwóch postępowań dotyczących KB i KSB. Po drugie, kwestionuje ona definicję sektorową rynku taką, jaką przyjęła Komisja.

100 Odnośnie do pierwszej części zarzutu czwartego Polimeri należy przypomnieć, że Komisja ma prawo dzielić, jak również łączyć postępowania z obiektywnych powodów (zob. wyrok Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑30/05 Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, niepublikowany z Zbiorze, pkt 64 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie brak jest podstaw dla uznania, że połączenie dwóch postępowań nie odpowiada obiektywnym względom. W szczególności nie można podważać, że KB i KSB należą do tego samego sektora działalności, zważywszy zwłaszcza na fizyczne cechy charakterystyczne oraz przeznaczenie tych dwóch produktów. Następnie z zaskarżonej decyzji oraz z oświadczeń przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie, wynika, że niektóre z nielegalnych spotkań w niniejszej sprawie dotyczyły zarówno KB, jak i KSB. W tych okolicznościach argumenty Polimeri nie są w stanie podważyć wyboru dokonanego przez Komisję w tym względzie. Ponadto, nawet przy założeniu, że przedmiotowe naruszenie można uznać za obejmujące w rzeczywistości dwa różne naruszenia, fakt, że naruszenia te stwierdzono w kilku decyzjach albo w jednej decyzji, jest bez znaczenia, zakładając, że w niniejszej sprawie bezsporne jest, że naruszenia nie uległy przedawnieniu (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 63; wyrok z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑101/05 i T‑111/05 BASF i UCB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 158). W szczególności brak jest podstaw dla stwierdzenia, że w związku z okolicznością połączenia postępowań Komisja niesłusznie przypisała naruszenie Polimeri. Ponadto naruszenie art. 81 ust. 1 WE może być wynikiem nie tylko pojedynczego działania, ale również ciągu działań czy też ciągłego zachowania. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jeden lub kilka elementów tego szeregu działań lub tego zachowania o charakterze ciągłym mogą również stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie wspomnianego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku wpisują się jak w niniejszej sprawie w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość (ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 258).

101 Odnośnie do części drugiej zarzutu czwartego podniesionego przez Polimeri wystarczy stwierdzić, że zakwestionowanie definicji rynku właściwego jest nieskuteczne w ramach zarzutu czwartego, ponieważ nie powinna ona sama w sobie prowadzić do wykazania, że nie zostały spełnione przesłanki stosowania art. 81 ust. 1 WE. Polimeri zatem nie powinna stąd wnioskować co do braku swojego udziału w kartelu (zob. podobnie ww. w pkt 96 postanowienie w sprawie Adriatica di Navigazione przeciwko Komisji, pkt 30; zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 oraz T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 172). W szczególności brak jest podstaw do uznania, że w związku z okolicznością definicji rynku właściwego Komisja niesłusznie przypisała naruszenie Polimeri. Należy podkreślić w tym względzie, że zaskarżona decyzja jasno stwierdza odpowiedzialność Polimeri w odniesieniu zarazem do KB i KSB. Zatem okoliczność, że Komisja przyjęła istnienie jednolitego naruszenia dla tych dwóch produktów, nie powinna pociągać za sobą w konsekwencji obciążenia Polimeri naruszeniem, z tytułu którego nie powinna ponosić odpowiedzialności. Nie pozbawia to jednak Polimeri możliwości kwestionowania definicji rynku właściwego w ramach zarzutu dziesiątego dotyczącego oceny wagi naruszenia.

102 W świetle powyższych okoliczności zarzut czwarty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny.

2. W przedmiocie zarzutu piątego, opartego na ewolucji cen w trakcie analizowanego okresu.

a) Argumenty stron

103 Polimeri wskazuje, że Komisja w pierwszym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów rozwinęła analizę ewolucji cen na rynkach KB i KSB. Tymczasem w drugim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i następnie w zaskarżonej decyzji Komisja usunęła część dotyczącą „dowodów ekonomicznych” naruszenia. Tym samym uznano w sposób dorozumiany fakt, że rzekome naruszenie nie wywołało żadnego konkretnego skutku. Polimeri podkreśla, że dokonane usunięcie nastąpiło w następstwie załączonej do skargi szczegółowej analizy dostarczonej przez Syndial w toku postępowania administracyjnego. Analiza ta wykazywała, że stosowane ceny nie odpowiadały logice kontroli i zrównywaniu cen oraz że zarzucana koordynacja cen, jeśli się pojawiała, w rzeczywistości stanowiła reakcję producentów na koszty surowców i ewolucję rynku.

104 Wyjaśnienie udzielone przez Komisję w motywach 275–280 zaskarżonej decyzji, w odpowiedzi na analizę dostarczoną przez Syndial, nie jest przekonujące. Polimeri uważa, przedstawiając szczegółową kalkulację ewolucji cen sprzedaży na danym rynku, że rozpiętość poziomów cen między przedsiębiorstwami była zbyt duża dla kwalifikacji jako „podwyższonego stopnia korelacji”. Polimeri wskazuje, że np. podwyższanie cen przez EniChem SpA było o ponad 30% większe w porównaniu z podwyższeniem cen Shella między pierwszym trymestrem roku 1992 i trzecim trymestrem roku 1995. Odnośnie do krytyki Komisji, zgodnie z którą analiza przypisywała wszystkim produktom arbitralnie tę samą pierwotną wartość jako cenę rzeczywistą, Polimeri precyzuje, że ta analiza – wręcz przeciwnie – przedstawia wpływ zmian na pierwotną cenę każdego producenta, niezależnie od pierwotnej wartości absolutnej. Polimeri przyznaje jednak, że w przypadku producentów, których pełna seria zmian cen była niedostępna (czyli Bayer, Dwory i Kaučuk), punkt wyjścia dla serii ustalano w oparciu o łączną zmianę cen równą zmianie EniChem SpA. Niemniej jednak w żadnym wypadku nie chodziło o przypisanie do producenta rzeczywistej ceny a każdy inny wybór doprowadziłby do tego samego rezultatu. Wreszcie Polimeri podkreśla, że nigdy nie twierdziła, że koszt butadienu jest jedynym czynnikiem determinującym cenę końcową KB i KSB, choć czynnik ten ma zasadniczy wpływ.

105 Polimeri dodaje – ta uwaga dotyczy również zarzutu szóstego – że brak dowodu skutków utrzymywanego kartelu stanowi uchybienie w dochodzeniu i prowadzi do zmniejszenia wartości pozostałych zebranych dowodów. Polimeri podkreśla również, że w wyroku z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries KBR i in. przeciwko Komisji, zwanym „wyrokiem w sprawie Cement”, Rec. s. II‑491, pkt 245, Sąd, odsyłając do wyroków z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1775, oraz w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1847, stwierdził, że w tych wyrokach „z uwagi na skąpość dowodów z dokumentu […] Sąd uznał, że Komisja w celu wykazania zarzucanej ICI oraz Solvay uzgodnionej praktyki w sposób wystarczający pod względem prawnym powinna była rozważyć, od momentu [przedstawienia zarzutów] globalną i pogłębioną analizę ekonomiczną, w szczególności rynku właściwego oraz znaczenia i zachowania przedsiębiorstw działających na tym rynku”.

106 Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Przypomina, że dla celów stosowania art. 81 ust. 1 WE nie jest konieczne uwzględnienie konkretnych skutków porozumienia, zakładając, że ma ono na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji na rynku. Komisja dodaje, że uwaga ta dotyczy również zarzutu szóstego, iż istnienie kartelu wynika niezbicie z serii jednoznacznych i zgodnych ze sobą czynników wyczerpująco przedstawionych w zaskarżonej decyzji.

b) Ocena Sądu

107 Tytułem wstępu należy podnieść, że Polimeri w drodze swoich argumentów podważa stwierdzenie Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczy postępowanie. Polimeri zasadniczo uważa, że stosowane ceny nie były skutkiem koordynacji, lecz wynikały z w szczególności z ewolucji cen surowców oraz ewolucji rynku.

108 Tymczasem z utrwalonego orzecznictwa wynika, że do celów stosowania art. 81 ust. 1 WE uwzględnianie rzeczywistych skutków porozumienia jest zbędne, jeżeli celem porozumienia jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji (ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 122, 123; wyroki Trybunału z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8375, pkt 491; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 84). W odniesieniu w szczególności do porozumień o charakterze antykonkurencyjnym, do których – tak jak w niniejszej sprawie – dochodzi podczas spotkań przedsiębiorstw konkurencyjnych, Trybunał już orzekł, że naruszenie art. 81 ust. 1 WE ma miejsce wówczas, gdy takie spotkania mają na celu ograniczenie, zapobieżenie lub zakłócenie konkurencji i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku (ww. wyrok w sprawach połączonych Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 508, 509; ww. w pkt 51 wyrok w sprawach połączonych Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 47; ww. wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 84). W takim przypadku, aby w dostatecznym stopniu udowodnić udział przedsiębiorstwa w kartelu, wystarczy, że Komisja wykaże, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto porozumienia o antykonkurencyjnym charakterze. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostało ustalone, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał cel antykonkurencyjny, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu (wyrok z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 155; ww. w pkt 51 wyroki: w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 81; w sprawach połączonych Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 47).

109 W niniejszej sprawie z zaskarżonej decyzji wynika, że dowód na istnienie porozumienia między przedsiębiorstwami nie wynika ze zwyczajnego stwierdzenia podobieństwa zachowań na rynku, lecz z dokumentów, z których wynika, że przedmiotowe praktyki były wynikiem uzgodnienia. W takich okolicznościach alternatywne wyjaśnienie podane przez Polimeri odnośnie do stosowanych cen nie jest w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu między danymi przedsiębiorstwami (zob. podobnie ww. w pkt 52 wyrok w sprawie PVC II, pkt 727, 728).

110 Wobec powyższego zarzut piąty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny.

3. W przedmiocie zarzutu szóstego, opartego na zaopatrywaniu głównych klientów.

a) Argumenty stron

111 W opinii Polimeri trudno jest zrozumieć znaczenie i wpływ interwencji Michelin. Spółka ta nawet nie próbowała udowodnić, że zaobserwowana w 1995 r. analogia cen trwała w następnych latach. Ponadto Polimeri wskazuje, że Michelin zaopatrywała się u czterech producentów KB oraz sześciu producentów KSB. Z analizy przekazanej Komisji w toku postępowania administracyjnego wynika, że dostawy dokonane przez EniChem SpA nie mogły stanowić części planu podziału lub „uzgodnienia”. Wynikało to w szczególności ze zmienności cen w ramach partii przyznanych każdemu z producentów opon w okresie od 1997 r. do 2003 r.

112 Komisja wnosi o oddalenie zarzutu. Przypomina ona, że nie było konieczności uwzględnienia konkretnych skutków porozumienia, ponieważ jego cel polegał na ograniczeniu konkurencji.

b) Ocena Sądu

113 Tytułem wstępu należy podnieść, że Polimeri poprzez swoje argumenty podważa stwierdzenie Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczyło postępowanie. Polimeri zasadniczo uważa, że zaopatrywanie głównych klientów nie odpowiadało koordynacji, jak wynikało ze zmian w wielkości sprzedanych partii towaru.

114 Tymczasem, z powodów identycznych do tych, jakie podniesiono w ramach zarzutu piątego w pkt 107–109 powyżej, argumenty podniesione przez Polimeri nie są w stanie podważyć stwierdzenia Komisji co do istnienia kartelu między przedsiębiorstwami, których dotyczyło postępowanie.

115 W świetle powyższych okoliczności zarzut szósty podniesiony przez Polimeri należy oddalić jako bezzasadny.

4. W przedmiocie zarzutu siódmego, opartego na bezprawnym przypisaniu Polimeri naruszenia.

a) Argumenty stron

116 Polimeri podnosi, że jeśli należy przyjąć jej udział w kartelu, co ona kwestionuje, Komisja powinna była rozróżnić odpowiedzialność Syndialu oraz jej samej według odpowiednich okresów, kiedy spółki te zarządzały działalnością w zakresie KB i KSB (czyli od dnia 20 maja 1996 r. do dnia 31 grudnia 2001 r. w przypadku Syndialu oraz od dnia 1 stycznia 2002 r. do dnia 28 listopada 2002 r. w przypadku Polimeri). W tym względzie odsyła ona do zasady wypracowanej przez orzecznictwo, zgodnie z którą z reguły to osoba fizyczna lub prawna zarządzająca danym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia powinna za nie odpowiadać, nawet gdy w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba (wyroki Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r.: w sprawie C‑279/98 P Cascades przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9693, pkt 77–82; w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 38). Komisja uznaje tę zasadę w motywie 337 zaskarżonej decyzji. Polimeri podkreśla jednak, że Komisja w następnym motywie zdecydowała o przypisaniu jej całkowitej odpowiedzialności z tytułu naruszenia, w tym dla okresu, w którym Syndial prowadził działalność w przedmiotowym sektorze i zwalnia go z całej odpowiedzialności.

117 Komisja uzasadniła swój wybór w motywach 367–369 zaskarżonej decyzji, powołując kryterium kontynuacji gospodarczej oraz odsyłając do ww. w pkt 51 wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji. Niemniej jednak w tym wyroku Trybunał również stwierdził istniejące więzi strukturalne między zbywcą i nabywcą, tzn. kontrole w 50% jednego podmiotu względem drugiego. Polimeri dodaje, że w tej sprawie spółka zbywająca, Aalborg, stanowiła jedynie twór ad hoc powstały dla celów naruszenia, aby przejąć działalność spółki dominującej w zakresie cementu. W niniejszej sprawie Polimeri istnieje jako spółka od 1995 r. i podczas gdy producenci KB i KSB zawierali (według Komisji) porozumienia antykonkurencyjne, spółka ta zajmowała się polietylenami (a nie elastomerami) w sposób całkowicie legalny. Zastosowanie w sposób niewyważony kryterium „samego podmiotu gospodarczego” w celu przeniesienia odpowiedzialności przedsiębiorstwa zbywającego na przedsiębiorstwo nabywające pociąga za sobą w sposób absurdalny ryzyko naruszenia zwłaszcza zasady indywidualizacji kar [opinia rzecznika generalnego

D. Ruiza-Jaraba Colomera w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji (ww. w pkt 51 wyrok), Rec. s. I‑133]. Jeśli Komisja chce dokonać przeniesienia odpowiedzialności, to powinna wskazać inne czynniki. W niniejszej sprawie Komisja utrzymywała w szczególności, po pierwsze, że przekazanie działalności, które nastąpiło w dniu 1 stycznia 2002 r., oznaczało przekazanie na rzecz Polimeri podstawowej działalności oraz personelu Syndialu, po drugie, że w momencie przekazania działalności obrót odpowiadający Syndialowi uległ zmniejszeniu oraz że istniało zatem poważne ryzyko, że Syndial nie będzie już posiadać wystarczających aktywów do zapłacenia grzywny oraz, po trzecie, że w następstwie przekazania Polimeri uczestniczyła w spotkaniach europejskiego stowarzyszenia kauczuku syntetycznego reprezentowana przez tę samą osobę należącą do personelu EniChem SpA. Tymczasem argumenty pierwszy i trzeci są nieprzydatne dla uzasadnienia przerzucenia odpowiedzialności. Polimeri podnosi w tym względzie, że te czynniki istnieją również w stosunkach między Dow i Shell i nie spowodowały odpowiedzialności Dow za naruszenia dokonane przez Shella przed zaprzestaniem działalności. Odnośnie do drugiego argumentu powołanego przez Komisję, jest on bez znaczenia z prawnego punktu widzenia, chyba że zostanie wykazane, że spółka znajduje się w stanie upadłości, co nie ma miejsca w przypadku Syndialu, który istnieje po dzień dzisiejszy. Ponadto argument ten jest tym bardziej mniej wiarygodny, że Komisja w niniejszej sprawie uznała odpowiedzialność solidarną w celu uniknięcia wszelkiego ryzyka niezapłacenia. Polimeri dodaje, że kontrola EniChem SpA względem Polimeri w okresie dziesięciu miesięcy po przekazaniu działalności była jedynie rozwiązaniem przejściowym, zanim kontrolę sprawować miała spółka holdingowa.

118 Polimeri wywodzi z tego, że kryterium ciągłości gospodarczej zastosowano w niniejszej sprawie z naruszeniem zasady indywidualizacji kar w sposób nieodpowiadający orzecznictwu wspólnotowemu, bez odpowiedniego uzasadnienia i w sposób dyskryminujący.

119 Komisja wnosi o oddalenie tego zarzutu. Twierdzi w szczególności, że istniała ciągłość gospodarcza między spółką zbywającą zaangażowaną w kartel (EniChem SpA/Syndial) a spółką nabywającą (Polimeri).

b) Ocena Sądu

120 Działalność Eni w odniesieniu do przedmiotowych produktów, jak przypomniano w pkt 4 powyżej, była pierwotnie zapewniana przez EniChem Elastomeri, pośrednio kontrolowaną przez Eni za pośrednictwem swojej spółki zależnej EniChem SpA. W dniu 1 listopada 1997 r. EniChem Elastomeri została połączona z EniChem SpA. Eni kontrolowała 99,97% EniChem SpA. W dniu 1 stycznia 2002 r. EniChem SpA przekazała swoją strategiczną działalność chemiczną (w tym działalność związaną z dwoma przedmiotowymi produktami) swojej spółce zależnej Polimeri, w której posiada 100% udziałów. Eni sprawuje bezpośrednią i całkowitą kontrolę względem Polimeri od dnia 21 października 2002 r. Od dnia 1 maja 2003 r. EniChem SpA zmieniła firmę spółki na Syndial (motywy 26–32 zaskarżonej decyzji).

121 W zaskarżonej decyzji Ko