Sprawy połączone T‑217/03 i T‑245/03

Fédération nationale de la coopération bétail et viande (FNCBV) i in.

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Konkurencja – art. 81 ust. 1 WE – Wołowina i cielęcina – Zawieszenie importu – Ustalenie cennika związkowego – Rozporządzenie nr 26 – Związki przedsiębiorstw – Ograniczenie konkurencji – Działalność związkowa – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Obowiązek uzasadnienia – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Zasada proporcjonalności – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające i łagodzące – Zakaz kumulacji sankcji – Prawo do obrony

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Związki przedsiębiorstw – Pojęcie

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Związki przedsiębiorstw – Pojęcie

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Wpływ na handel między państwami członkowskimi

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Ustalanie cen

(art. 81 ust. 1 WE)

5. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Krajowe ramy prawne zawierania porozumień

(art. 81 WE)

6. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Przedmiotowy zakres stosowania

(art. 81 WE)

7. Rolnictwo – Reguły konkurencji – Rozporządzenie nr 26

(art. 33 WE, 36 WE i 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 26, art. 2 ust. 1)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść

(rozporządzenie Rady nr 17; rozporządzenie Komisji nr 99/63, art. 4)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

10. Zarzut niezgodności z prawem – Zakres – Akty, na których niezgodność z prawem można się powołać

(art. 241 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kwota maksymalna

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Czas trwania naruszenia

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kwota maksymalna

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

16. Konkurencja – Grzywny – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie, wydana później w stosunku do niezaskarżalnej decyzji nakładającej na dane przedsiębiorstwo karę lub stwierdzającej, że nie jest ono winne

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania

1. Artykuł 81 ust. 1 WE ma zastosowanie do związków przedsiębiorstw w zakresie, w jakim ich własna działalność lub działalność przystępujących do nich przedsiębiorstw dąży do wywołania skutków, które postanowienie to ma powstrzymywać. Mając na uwadze cel tego przepisu, pojęcie związku przedsiębiorstw musi być interpretowane jako mogące również obejmować związki, które same składają się ze związków przedsiębiorstw.

Aby porozumienie między związkami przedsiębiorstw podlegało zakresowi stosowania tego przepisu, nie jest wymagane, aby związki te były w stanie zmusić swoich członków do wykonywania obowiązków, które nakłada na nich porozumienie.

(por. pkt 49, 89)

2. Pojęcie przedsiębiorstwa w kontekście prawa konkurencji obejmuje każdą jednostkę prowadzącą działalność gospodarczą, niezależnie od jej statusu prawnego i sposobu finansowania. Działalnością gospodarczą jest wszelka działalność polegająca na oferowaniu towarów lub usług na danym rynku.

Działalność rolników, prowadzących działalność w zakresie upraw lub hodowli, posiada z całą pewnością charakter gospodarczy. Wykonują oni bowiem działalność polegającą na produkcji towarów, które oferują do sprzedaży za wynagrodzeniem. Rolnicy stanowią w konsekwencji przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.

Tym samym zrzeszające i reprezentujące ich związki zawodowe, jak również federacje grupujące te związki zawodowe, mogą być uważane za związki przedsiębiorstw w celu zastosowania tego postanowienia.

Niniejszego wniosku nie podważa okoliczność, że do lokalnych związków zawodowych mogą należeć także małżonkowie rolników. Po pierwsze, jest prawdopodobne, że małżonkowie rolników, którzy sami są członkami lokalnego rolniczego związku zawodowego, również uczestniczą w wykonywaniu zadań rodzinnego gospodarstwa rolnego. Po drugie, w każdym razie sama okoliczność, że związek przedsiębiorstw może zrzeszać również osoby lub jednostki, których nie można uznać za przedsiębiorstwa, nie wystarczy, aby pozbawić takiego charakteru związek w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Nie można również uwzględnić argumentu opartego na tym, że w przypadku gospodarstwa prowadzonego w formie spółki to nie ta spółka poprzez swojego przedstawiciela przystępuje do związku zawodowego, ale każdy z jej wspólników. W istocie do celów uznania gospodarstwa za przedsiębiorstwo liczy się nie jego status prawny lub forma jego prowadzenia, ale jego działalność oraz działalność prowadzących je osób.

(por. pkt 52–55)

3. Artykuł 81 ust. 1 WE ma zastosowanie wyłącznie do porozumień mogących wpływać na handel między państwami członkowskimi. Aby porozumienie między przedsiębiorstwami mogło wpływać na handel wewnątrzwspólnotowy, musi ono na podstawie całości obiektywnych elementów prawnych lub faktycznych umożliwiać przewidzenie z wystarczającym stopniem prawdopodobieństwa, iż może ono wywierać bezpośredni lub pośredni, rzeczywisty lub potencjalny wpływ na obrót między państwami członkowskimi, w sposób mogący szkodzić realizacji jednolitego rynku między państwami.

Jeśli naruszenie, w którym uczestniczy przedsiębiorstwo lub związek przedsiębiorstw może wpływać na handel między państwami członkowskimi, Komisja nie ma obowiązku wykazania, iż indywidualny udział tego przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw wpłynął na wewnątrzwspólnotową wymianę handlową.

Ponadto praktyki ograniczające konkurencję, obejmujące całe terytorium państwa członkowskiego, z racji swojego charakteru pogłębiają podziały rynków na skalę krajową, stwarzając w ten sposób barierę dla wzajemnego przenikania gospodarczego postulowanego przez traktat. Wreszcie gdy chodzi o rynek otwarty na import, uczestnicy krajowego porozumienia w sprawie cen mogą zachować ich część rynku tylko wtedy, gdy chronią się przed zagraniczną konkurencją.

(por. pkt 63, 66, 67)

4. Artykuł 81 ust. 1 lit. a) WE wyraźnie stanowi, że środki polegające na ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży stanowią ograniczenie konkurencji. Ustalanie cen stanowi bowiem oczywiste ograniczenie konkurencji.

Porozumienie zawarte pomiędzy federacjami reprezentującymi rolników a federacjami reprezentującymi prowadzących ubojnie i ustalające na niektóre kategorie bydła ceny minimalne, mające na celu uczynienie ich obowiązkowymi dla wszystkich podmiotów gospodarczych działających na danych rynkach, ma na celu ograniczenie swobody konkurencji na tych rynkach, zwłaszcza poprzez ograniczenie w sztuczny sposób swobody negocjacji handlowych hodowców oraz prowadzących ubojnie i poprzez zakłócanie kształtowania cen na właściwych rynkach.

Niniejszy wniosek nie może być podważony poprzez argument, że rynki rolne są rynkami regulowanymi, do których reguły konkurencji nie mają w pełni zastosowania i na których, całkiem często, kształtowanie się cen nie odpowiada wolnej grze podaży i popytu. Rynek rolny ma bez wątpienia pewną specyfikę i jest przedmiotem szczegółowej i często dosyć interwencjonistycznej regulacji. Jednak wspólnotowe reguły konkurencji mają zastosowanie do rynków produktów rolnych, nawet jeśli istnieją pewne wyjątki w celu uwzględnienia szczególnej sytuacji tych rynków.

Ponadto sama okoliczność ustalenia cen minimalnych poprzez odniesienie do publicznej ceny interwencyjnej nie może być wystarczająca dla zniesienia ograniczającego charakteru przedmiotowego porozumienia. Wspomniane odniesienie do publicznej ceny interwencyjnej nie pozwala bowiem na utratę przez cennik cen minimalnych jego antykonkurencyjnego celu, polegającego na ustaleniu w bezpośredni i sztuczny sposób określonej ceny rynkowej i nie pozwala na utożsamienie go z różnymi systemami wsparcia i interwencji publicznej istniejącymi w ramach wspólnej organizacji rynków produktów rolnych i mającymi za cel uzdrowienie rynków charakteryzujących się nadwyżką podaży za pomocą wycofania części produkcji.

(por. pkt 83, 85–87)

5. Ramy prawne, w których dochodzi między przedsiębiorstwami do zawarcia porozumień zakazanych w art. 81 WE oraz przyznana im w poszczególnych krajowych porządkach prawnych kwalifikacja, nie mają wpływu na stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji. Ponadto zarzucana niewystarczająca ilość środków publicznych dla sprostania problemom określonego sektora nie może uzasadniać po stronie dotkniętych tymi problemami podmiotów prywatnych brania udziału w praktykach sprzecznych z regułami konkurencji lub roszczenia sobie prawa do prerogatyw, które odpowiadają tym przysługującym władzom publicznym, krajowym lub wspólnotowym, w celu zastąpienia swoim działaniem działania władz publicznych.

Podobnie okoliczność, iż władze krajowe wiedziały o zachowaniu przedsiębiorstwa, zezwoliły na takie zachowanie lub nawet do niego zachęcały, nie ma w żadnym razie wpływu na stosowanie art. 81 WE. Wreszcie kryzys, w jakim znajduje się dany sektor, nie może sam przez się wyłączać stosowania art. 81 ust. 1 WE.

(por. pkt 90, 92)

6. Porozumienia zawarte w ramach negocjacji zbiorowych pomiędzy partnerami społecznymi dla wspólnego poszukiwania środków mających na celu polepszenie warunków zatrudnienia i pracy nie są objęte z racji ich istoty i celu art. 81 ust. 1 WE. Jednak nie można twierdzić, że porozumienia zawartego między zrzeszeniami związków rolników i zrzeszeniami podmiotów prowadzących ubojnie, którego celem jest ustalanie minimalnych cen zakupu bydła przez ubojnie oraz zawieszenie importu mięsa wołowego i cielęciny, nie obejmują zakazy zawarte w art. 81 WE.

(por. pkt 98–100)

7. Utrzymanie skutecznej konkurencji na rynkach produktów rolnych stanowi jeden z celów wspólnej polityki rolnej. Chociaż bowiem art. 36 WE powierzył Radzie zadanie ustalenia zakresu, w jakim wspólnotowe reguły konkurencji mają zastosowanie do produkcji i handlu produktami rolnymi, w celu uwzględnienia szczególnej sytuacji rynków tych produktów, to postanowienie to wprowadza zasadę stosowania wspólnotowych reguł konkurencji w sektorze rolnym.

Stanowiąc odstępstwo, art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 26, który przewiduje, że art. 81 ust. 1 WE nie ma zastosowania do porozumień, decyzji i praktyk, które są niezbędne do osiągnięcia celów wspólnej polityki rolnej, należy interpretować w sposób zawężający. Ponadto przepis ten ma zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy dane porozumienie wspomaga realizację wszystkich celów art. 33 WE, mając na względzie, że – wobec tego, że cele te są niekiedy sprzeczne – Komisja może spróbować je pogodzić. Wreszcie w celu zastosowania tego odstępstwa dane środki mogą być uważane za niezbędne do realizacji celów wspólnej polityki rolnej jedynie wtedy, gdy są proporcjonalne.

(por. pkt 197–199, 208)

8. Przestrzeganie prawa do obrony we wszystkich rodzajach postępowań mogących doprowadzić do nałożenia sankcji, a w szczególności grzywien, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać nawet w przypadku postępowania o charakterze administracyjnym. Zgodnie z tą zasadą pismo w sprawie przedstawienia zarzutów stanowi podstawową gwarancję procesową. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów musi w jasny sposób przedstawiać wszystkie istotne okoliczności, na których Komisja oparła się w tym stadium postępowania.

Jeśli Komisja wskaże wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zamierza rozważyć kwestię nałożenia grzywien na dane przedsiębiorstwa i przedstawi istotne okoliczności faktyczne i prawne mogące spowodować nałożenie grzywny, takie jak waga i czas trwania domniemanego naruszenia oraz fakt popełnienia go w sposób świadomy lub przez zaniedbanie, spełnia ona swój obowiązek przestrzegania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia swego stanowiska. W ten sposób Komisja przekazuje im elementy konieczne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny.

Udzielenie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wskazówek dotyczących wysokości przewidywanych grzywien przed wezwaniem przedsiębiorstw do przedstawienia uwag dotyczących postawionych im zarzutów oznaczałoby uprzedzenie w sposób niewłaściwy decyzji Komisji. Tym bardziej powoływanie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów kwestii nieprzekraczania pułapu 10% przez grzywnę, która ewentualnie zostanie nałożona w ostatecznej decyzji, również oznaczałoby uprzedzenie w sposób niewłaściwy tej decyzji.

(por. pkt 217, 218, 222)

9. Jeśli Komisja nałożyła grzywnę na indywidualne przedsiębiorstwo popełniające naruszenie, niekoniecznie ma ona obowiązek wyraźnego uzasadniania przestrzegania maksymalnego pułapu 10% obrotów danego przedsiębiorstwa, jeśli nie istnieją szczególne okoliczności. Przedsiębiorstwo to musi wiedzieć zarówno o istnieniu tego pułapu prawnego, jak i znać konkretną kwotę swoich obrotów, a więc może ocenić, nawet przy braku jakiegokolwiek uzasadnienia w decyzji nakładającej grzywnę, czy nałożona na nie grzywna przekroczyła pułap 10%.

Natomiast jeśli Komisja nakłada grzywnę na związek przedsiębiorstw i bada przestrzeganie maksymalnego prawnego limitu 10% obrotów na podstawie sumy obrotów osiągniętych przez wszystkich członków tego związku lub ich grupę, musi ona wyraźnie wskazać to w decyzji i wyjaśnić przyczyny uzasadniające uwzględnienie obrotów członków. Przy braku takiego uzasadnienia zainteresowani nie byliby w stanie zapoznać się z uzasadnieniem takiej decyzji ani nie mogliby prawidłowo przystąpić do zbadania przestrzegania w danych okolicznościach limitu prawnego.

(por. pkt 238, 239)

10. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS, mimo że nie stanowią podstawy prawnej decyzji nakładającej grzywnę na podmiot gospodarczy, jako że decyzja taka jest oparta na rozporządzeniu nr 17, wyznaczają w sposób ogólny i abstrakcyjny metodę postępowania, którą przyjęła Komisja dla celów ustalenia kwoty grzywien. W konsekwencji istnieje bezpośredni związek pomiędzy tą decyzją i wytycznymi, co oznacza, że można podnieść przeciwko nim zarzut niezgodności z prawem.

(por. pkt 250)

11. Porozumienia dotyczące cen lub podziału rynków stanowią ze swej istoty bardzo poważne naruszenia. W konsekwencji Komisja, wskazując w pkt 1A wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS, iż takie rodzaje naruszeń są uważane za bardzo poważne naruszenia, za które przewidziana jest kwota wyjściowa grzywny 20 mln EUR, nie naruszyła zasady proporcjonalności.

W każdym razie, ponieważ zryczałtowane kwoty przewidziane przez wytyczne są jedynie kwotami orientacyjnymi, same przez się nie mogą powodować naruszenia zasady proporcjonalności.

(por. pkt 252, 253)

12. Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 stanowiąc, że Komisja może nałożyć grzywny w kwocie sięgającej 10% obrotów osiągniętych przez każde z przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu w trakcie poprzedniego roku obrachunkowego, wymaga jedynie, aby grzywna, która ostatecznie zostanie nałożona na przedsiębiorstwo, została obniżona, jeżeli przekroczy 10% obrotów tego przedsiębiorstwa, niezależnie od pośrednich obliczeń mających na celu uwzględnienie wagi i czasu trwania naruszenia. W konsekwencji art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie zakazuje Komisji odnoszenia się podczas dokonywania obliczeń do kwoty pośredniej przekraczającej 10% obrotów danego przedsiębiorstwa, o ile kwota ostatecznie nałożonej na to przedsiębiorstwo grzywny nie przekracza tej maksymalnej granicy. Niniejsze stwierdzenie odnosi się również do maksymalnej kwoty 1 mln EUR figurującej w tym przepisie.

(por. pkt 255)

13. W świetle pkt 1B wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS, który przewiduje, że czas trwania naruszenia może prowadzić do ewentualnego dodatkowego zwiększenia kwoty grzywny w porównaniu z kwotą ustaloną na podstawie wagi naruszenia, wydaje się, że bardzo krótki czas trwania naruszenia – czyli poniżej roku – uzasadnia jedynie niepodwyższanie kwoty grzywny w porównaniu z kwotą ustaloną na podstawie wagi naruszenia. W rzeczywistości okoliczność, iż naruszenie było bardzo krótkotrwałe, nie podważa w każdym razie istnienia naruszenia art. 81 ust. 1 WE.

(por. pkt 134, 257, 258)

14. Potajemne realizowanie porozumienia po tym, jak Komisja poinformowała przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw, że mają go zaprzestać, jak również użycie przemocy w celu zmuszenia danej strony do przyjęcia porozumienia lub w celu zapewnienia jego stosowania stanowią okoliczności obciążające, które Komisja może wziąć pod uwagę celem podniesienia grzywny nałożonej na podstawie art. 81 WE.

(por. pkt 271, 278–289)

15. Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie zakazuje Komisji nakładania grzywien w wysokości powyżej 1 mln EUR na związki, które prawdopodobnie nie osiągają obrotów. Użycie w art. 15 ust. 2 pojęcia rodzajowego „naruszenie” w zakresie, w jakim dotyczy ono bez rozróżniania porozumień, uzgodnionych praktyk i decyzji związków przedsiębiorstw, wskazuje na to, że wymieniony w tym przepisie pułap stosuje się w taki sam sposób do porozumień i uzgodnionych praktyk, jak również do decyzji związków przedsiębiorstw. Gdy związek przedsiębiorstw nie prowadzi własnej działalności gospodarczej lub gdy jego obroty nie pokazują wpływu, jaki ten związek może wywierać na rynek, Komisja może pod pewnymi warunkami uwzględnić obroty jego członków do celów obliczenia maksymalnej wysokości grzywny, która może być na nie nałożona.

Choć w przepisie tym jedyne wyraźne odniesienie do obrotów danego przedsiębiorstwa dotyczy górnej granicy grzywny przekraczającej 1 mln EUR, wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, które narzuciła sobie Komisja, w pkt 5 lit. a) stanowią, że ostateczna kwota grzywny nie może w żadnym przypadku przekraczać 10% całkowitego obrotu przedsiębiorstw, zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17. Należy zatem przestrzegać pułapu 10% obrotów także w zakresie ustalania grzywien w kwocie poniżej 1 mln EUR.

Ponadto pułap 10% obrotów musi być obliczony w stosunku do obrotów osiągniętych przez każde z przedsiębiorstw będących stroną porozumień i praktyk uzgodnionych lub przez wszystkie przedsiębiorstwa będące członkami związków przedsiębiorstw, przynajmniej jeżeli związek może na mocy swoich przepisów wewnętrznych nakładać na swoich członków zobowiązania. Wspomniana możliwość uwzględniania w takim przypadku obrotów wszystkich przedsiębiorstw będących członkami związku usprawiedliwiona jest tym, że ustalając wysokość grzywny, można wziąć pod uwagę w szczególności wpływ, jaki przedsiębiorstwo mogło mieć na rynek, na przykład ze względu na swoją wielkość i potencjał gospodarczy, co do których obroty przedsiębiorstwa zawierają wskazówki, jak również skutek odstraszający, jaki muszą mieć grzywny. Wpływ, jaki mógł wywrzeć na rynek związek, nie zależy od jego własnych obrotów, które nie wskazują ani na jego wielkość, ani na potencjał gospodarczy, ale właśnie od obrotów jego członków, które stanowią wskazówkę odnośnie do wielkości związku i jego potencjału gospodarczego.

Nie jest jednak wykluczona możliwość uwzględnienia w pewnych szczególnych okolicznościach także obrotów członków związku nawet wtedy, gdy związek ten nie posiada formalnie prawa nakładania zobowiązań na swoich członków ze względu na brak wewnętrznych przepisów przyznających mu takie uprawnienie. Prawo Komisji do nakładania grzywien w wysokości stosownej dla danych naruszeń mogłoby bowiem zostać naruszone, gdyby na związki o niewielkich obrotach, które skupiają dużą liczbę przedsiębiorstw, ale nie mają możliwości formalnego nakładania na nie zobowiązań, a łącznie osiągają duże obroty, można było nakładać jedynie bardzo zaniżone grzywny, nawet jeśli popełnione przez nie naruszenia wywierałyby znaczący wpływ na właściwe rynki. Ta okoliczność byłaby ponadto sprzeczna z koniecznością zapewnienia odstraszającego skutku sankcji za naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji.

Zatem inne szczególne okoliczności, poza istnieniem wewnętrznych przepisów pozwalających danemu związkowi na zobowiązywanie swoich członków, mogą uzasadniać uwzględnienie zsumowanych obrotów członków tego związku. Chodzi w szczególności o przypadki, gdy naruszenie popełnione przez związek dotyczy działalności jego członków i gdzie określone praktyki antykonkurencyjne są wykonywane przez związek bezpośrednio na rzecz jego członków i we współpracy z nimi, przy czym związek nie ma obiektywnych interesów o charakterze autonomicznym w stosunku do interesów jego członków. Chociaż w niektórych przypadkach Komisja może ewentualnie, obok ukarania danych związków, nałożyć indywidualne kary także na każde przedsiębiorstwo będące członkiem związku, może się to okazać bardzo trudne, a nawet niemożliwe, jeżeli liczba tych członków jest bardzo wysoka.

W takim przypadku w każdym razie możliwość uwzględniania obrotów podstawowych członków związków przedsiębiorstw musi jednak być ograniczona, co do zasady, do tych członków, którzy aktywnie działali na rynkach dotkniętych naruszeniami ukaranymi w zaskarżonej decyzji.

Wreszcie okoliczność uwzględnienia obrotów związku przedsiębiorstw przy określaniu pułapu 10% nie oznacza, że została na nie nałożona grzywna, ani nawet, że dany związek ma obowiązek odzyskania od swoich członków swoich obciążeń.

(por. pkt 313, 314, 317–319, 325, 343)

16. Zasada ne bis in idem stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, której przestrzeganie zapewnia sąd. W dziedzinie wspólnotowego prawa konkurencji zasada ta zabrania Komisji karania lub ścigania przedsiębiorstwa po raz kolejny za antykonkurencyjne zachowanie, za które zostało ono ukarane lub uznane winnym we wcześniejszej niezaskarżalnej decyzji Komisji. Stosowanie zasady ne bis in idem jest obwarowane trzema warunkami, to jest tożsamością zdarzeń, podmiotu popełniającego naruszenie i chronionego interesu prawnego. Zasada ta zakazuje więc powtórnego karania tej samej osoby za to samo bezprawne zachowanie w celu ochrony tego samego dobra prawnego. Natomiast nie zakazuje ona karania za ten sam czyn różnych związków przedsiębiorstw, które w nim uczestniczyły, ze względu na udział i stopień własnej odpowiedzialności każdego z nich w naruszeniu, nawet jeśli jedne z nich są członkami innych.

(por. pkt 340–344)

17. Chociaż Komisja dysponuje swobodą uznania przy ustalaniu wysokości grzywien, które stanowią sankcję za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, to Sądowi na podstawie art. 17 rozporządzenia nr 17 przysługuje nieograniczone prawo orzekania w rozumieniu art. 229 WE w zakresie skarg wniesionych przeciwko decyzjom, na mocy których Komisja ustala grzywnę, i może on w konsekwencji uchylić, obniżyć lub podwyższyć nałożoną grzywnę. W ramach tego nieograniczonego prawa orzekania Sąd może w szczególności zmienić kwotę obniżenia grzywny przyznanego przez Komisję danemu przedsiębiorstwu lub związkowi przedsiębiorstw tytułem okoliczności przewidzianych w pkt 5 lit. b) wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS.

(por. pkt 352, 355–361)

WYROK SĄDU (pierwsza izba)

z dnia 13 grudnia 2006 r.( )

Konkurencja – Artykuł 81 ust. 1 WE – Wołowina i cielęcina – Zawieszenie importu – Ustalenie cennika związkowego – Rozporządzenie nr 26 – Związki przedsiębiorstw – Ograniczenie konkurencji – Działalność związkowa – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Obowiązek uzasadnienia – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Zasada proporcjonalności – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające i łagodzące – Zakaz kumulacji sankcji – Prawo do obrony

W sprawach połączonych T‑217/03 i T‑245/03,

Fédération nationale de la coopération bétail et viande (FNCBV), z siedzibą w Paryżu (Francja), reprezentowana przez R. Collina, M. Ponsarda i N. Deckera, adwokatów,

strona skarżąca w sprawie T‑217/03,

Fédération nationale des syndicats d’exploitants agricoles (FNSEA), z siedzibą w Paryżu,

Fédération nationale bovine (FNB), z siedzibą w Paryżu,

Fédération nationale des producteurs de lait (FNPL), z siedzibą w Paryżu,

Jeunes agriculteurs (JA), z siedzibą w Paryżu,

reprezentowane przez adwokatów B. Neouze’a i V. Ledoux,

strony skarżące w sprawie T‑245/03,

popierane przez

Republikę Francuską, początkowo reprezentowaną przez G. de Berguesa, F. Milliona i R. Abrahama, a następnie przez G. de Berguesa, E. Belliard i S. Ramet, działających w charakterze pełnomocników,

interwenient,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez P. Olivera, A. Bouqueta i O. Beynet, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2003/600/WE z dnia 2 kwietnia 2003 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 [WE] (sprawa COMP/C.38.279/F3 – Francuska wołowina i cielęcina) (Dz.U. L 209, str. 12) oraz, tytułem żądania ewentualnego, uchylenie lub obniżenie grzywien nałożonych w tej decyzji,

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI

WSPÓLNOT EUROPEJSKICH (pierwsza izba),

w składzie: R. García‑Valdecasas, prezes, J. D. Cooke i I. Labucka, sędziowie,

sekretarz: E. Coulon,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 17 maja 2006 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Ramy prawne

1 Artykuł 1 rozporządzenia nr 26 z dnia 4 kwietnia 1962 r. dotyczącego stosowania niektórych reguł konkurencji w odniesieniu do produkcji rolnej i handlu produktami rolnymi (Dz.U. 1962, nr 30, str. 993) stanowi, że art. [81]–[86] WE, jak również przepisy ustanowione w celu ich wykonania, z zastrzeżeniem przepisów jego art. 2, mają zastosowanie do wszystkich porozumień, decyzji i praktyk, o których mowa w art. [81] ust. 1 i art. [82] WE, dotyczących produkcji lub handlu produktami wyszczególnionymi w załączniku [I] do traktatu WE, wśród których znajdują się w szczególności żywe zwierzęta oraz mięsa i jadalne podroby.

2 Artykuł 2 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia stanowi, że:

„Artykuł [81] ust. 1 [WE] nie ma zastosowania do tych porozumień, decyzji i praktyk, o których mowa w poprzednim artykule, które stanowią integralną część krajowej organizacji rynku lub są niezbędne do osiągnięcia celów określonych w art. [33 WE]. W szczególności nie ma on zastosowania do porozumień, decyzji i praktyk rolników, zrzeszeń rolników czy też związków takich zrzeszeń należących do jednego państwa członkowskiego, które zajmują się produkcją czy też sprzedażą produktów rolnych lub korzystają ze wspólnych urządzeń do przechowywania, obróbki lub przetwarzania produktów rolnych, oraz w oparciu o niego nie istnieje obowiązek stosowania jednolitych cen, o ile Komisja nie stwierdzi, że skutkiem tego jest wykluczenie konkurencji lub zagrożenie realizacji celów art. [33 WE]”.

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

3 Skarżąca w sprawie T‑217/03, Fédération nationale de la coopération bétail et viande (FNCBV), zrzesza 300 spółdzielni producentów z sektora hodowli bydła, trzody chlewnej i owiec oraz około trzydziestu grup lub przedsiębiorstw uboju i przetwórstwa mięsa we Francji.

4 Skarżące w sprawie T‑245/03, czyli Fédération nationale des syndicats d’exploitants agricoles (FNSEA), Fédération nationale bovine (FNB), Fédération nationale des producteurs de lait (FNPL) oraz Jeunes agriculteurs (JA), są związkami zawodowymi prawa francuskiego. FNSEA jest głównym francuskim związkiem zawodowym rolników. Pod względem terytorialnym składa się on z lokalnych związków zawodowych zrzeszonych w federacjach lub departamentalnych zrzeszeniach związków zawodowych rolników (FDSEA lub UDSEA). Federacje koordynują w każdym regionie działanie FDSEA oraz UDSEA. FNSEA grupuje ponadto 33 wyspecjalizowane zrzeszenia reprezentujące interesy każdego działu produkcji, w tym FNB i FNPL. Wreszcie JA reprezentuje rolników w wieku poniżej 35 lat. Aby przystąpić do lokalnego centrum JA, należy przystąpić do lokalnego związku zawodowego należącego do FDSEA lub UDSEA.

I – Drugi kryzys zwany kryzysem „szalonych krów”

5 Począwszy od października 2000 r., w kilku państwach członkowskich odkryto nowe przypadki gąbczastej encefalopatii bydła, zwanej „chorobą szalonych krów”. Jednocześnie stada owiec w Wielkiej Brytanii zostały dotknięte przypadkami pryszczycy. Sytuacja ta spowodowała utratę zaufania ze strony konsumentów, co miało wpływ na ogólne spożycie mięsa w Europie i spowodowało w szczególności nowy kryzys w sektorze wołowiny. Spożycie wołowiny i cielęciny istotnie bowiem spadło, zwłaszcza we Francji, a ilość mięsa importowanego do tego kraju oraz eksportowanego z niego również uległa znacznemu obniżeniu. Tym samym ceny dorosłego bydła znacznie się we Francji obniżyły, podczas gdy ceny dla konsumpcji ostatecznej pozostały na względnie stabilnym poziomie.

6 W celu sprostania temu kryzysowi instytucje wspólnotowe przyjęły całą serię środków. Tym samym zakres zastosowania środków interwencyjnych, mających na celu wycofanie z rynku pewnej ilości wołowiny celem ustabilizowania podaży względem popytu, został poszerzony i wprowadzono w życie system skupu żywych zwierząt oraz system skupu tusz i półtusz w drodze przetargu (zwany „specjalnym systemem skupu”). Poza tym Komisja zezwoliła kilku państwom członkowskim, w tym Francji, na przyznanie sektorowi bydła dotacji.

7 Środki te zostały jednak przez rolników francuskich ocenione jako niewystarczające. We wrześniu i październiku 2001 r. stosunki między hodowcami a ubojniami we Francji były szczególnie napięte. Grupy hodowców dokonywały nielegalnych zatrzymań ciężarówek celem skontrolowania pochodzenia transportowanego mięsa i przeprowadzały blokady ubojni. Działania te prowadziły czasem do niszczenia wyposażenia i mięsa. W zamian za odblokowanie ubojni manifestujący hodowcy żądali ze strony ubojni podjęcia zobowiązań, w szczególności zawieszenia importu i zastosowania ogólnego cennika zwanego „związkowym”.

II – Zawarcie spornych porozumień i postępowanie administracyjne przed Komisją

8 W październiku 2001 r. odbyło się kilka spotkań pomiędzy federacjami reprezentującymi hodowców bydła (skarżące w sprawie T‑245/03) oraz federacjami reprezentującymi ubojnie [to jest Fédération nationale de l’industrie et des commerces en gros des viandes (FNICGV) oraz skarżącą w sprawie T‑217/03]. W wyniku spotkania w dniu 24 października 2001 r., zorganizowanego na wniosek francuskiego ministra rolnictwa, zostało zawarte porozumienie pomiędzy sześcioma federacjami, to jest FNSEA, FNB, FNPL, JA, FNCBV oraz FNICGV („Porozumienie federacji hodowców i ubojni w zakresie cennika cen minimalnych – cena skupu bydła przeznaczonego do uboju”).

9 Porozumienie to składało się z dwóch części. Pierwsza to „zobowiązanie do tymczasowego zawieszenia importu”, które nie czyniło rozróżnienia między rodzajami wołowiny i cielęciny. Drugą stanowiło „zobowiązanie do stosowania cennika skupu bydła przeznaczonego do uboju” (to jest bydła przeznaczonego do reprodukcji lub mlecznego), którego warunki zostały określone w porozumieniu. Zobowiązanie to obejmowało wykaz cen za kilogram tuszy dla niektórych kategorii bydła oraz metodę obliczania ceny, mającą zastosowanie do innych kategorii, zwłaszcza w zależności od specjalnej ceny skupu ustalonej przez władze wspólnotowe. Porozumienie miało wejść w życie w dniu 29 października 2001 r. i miało być stosowane do końca listopada 2001 r.

10 W dniu 30 października 2001 r. Komisja skierowała do władz francuskich pismo z żądaniem udzielenia informacji w sprawie porozumienia z dnia 24 października 2001 r.

11 W dniu 31 października 2001 r. skarżące w sprawie T‑245/03 oraz FNICGV spotkały się z inicjatywy FNICGV w Rungis (Francja). Federacje te zawarły następujące porozumienie (zwane dalej „protokołem z Rungis”):

„Spotkanie »Mięso z importu«

31 października 2001 r. − Rungis

Przedsiębiorstwa francuskie specjalizujące się w sektorze import-eksport spotkały się z federacjami producentów (FNSEA, FNB, FNPL oraz [JA]) – sygnatariuszami krajowego porozumienia międzybranżowego z dnia 24 października 2001 r.

[...]

Potwierdzają bezwzględną konieczność przywrócenia równowagi pomiędzy podażą a popytem [...]

W sytuacji bezprecedensowego kryzysu, jaki dotknął producentów, przedstawiciele hodowców twardo żądają od importerów-eksporterów uświadomienia sobie powagi kryzysu.

W odpowiedzi na to importerzy-eksporterzy zobowiązują się dać dowód solidarności”.

12 W dniu 9 listopada 2001 r. władze francuskie odpowiedziały na żądanie udzielenia informacji wystosowane przez Komisję w dniu 30 października 2001 r.

13 W dniu 9 listopada 2001 r. Komisja na podstawie art. 11 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, nr 13, str. 204) zwróciła się także do skarżących w sprawie T‑245/03 oraz do FNICGV z żądaniem udzielenia informacji. Ponieważ Komisja nie była świadoma faktu, że skarżąca w sprawie T‑217/03 również była sygnatariuszem porozumienia z dnia 24 października 2001 r., nie skierowała do niej tego żądania. Pięć zainteresowanych federacji odpowiedziało w dniach 15 i 23 listopada 2001 r.

14 W dniu 19 listopada 2001 r. przewodniczący FNICGV poinformował przewodniczącego FNSEA, iż czuje się w obowiązku przełożyć na ten dzień końcową datę stosowania porozumienia, początkowo przewidzianą na dzień 30 listopada 2001 r.

15 W dniu 26 listopada 2001 r. Komisja skierowała do sześciu federacji będących sygnatariuszami porozumienia z dnia 24 października 2001 r. pismo ostrzegawcze, wskazując, iż znane jej okoliczności faktyczne wskazywały na istnienie naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji, oraz wzywając je do przedstawienia najpóźniej do dnia 30 listopada 2001 r. ich uwag i propozycji. Komisja wskazała w tym piśmie, że „[w] razie nieprzedstawienia satysfakcjonujących propozycji w tym terminie, [Komisja] rozważy wszczęcie postępowania zmierzającego do stwierdzenia tych naruszeń i nakazania ich zaprzestania w przypadku przedłużenia porozumienia. Postępowanie to może w stosownym przypadku prowadzić do nałożenia grzywien”. Federacje odpowiedziały Komisji, uściślając, że obowiązywanie porozumienia zakończy się w dniu 30 listopada 2001 r. i że porozumienie nie zostanie przedłużone.

16 W dniu 17 grudnia 2001 r. Komisja na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 przeprowadziła kontrolę w pomieszczeniach FNSEA oraz FNB w Paryżu oraz w położonych w tym mieście pomieszczeniach FNICGV, zgodnie z art. 14 ust. 2 rzeczonego rozporządzenia.

17 W dniu 24 czerwca 2002 r. Komisja skierowała do sześciu federacji pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Federacje przedstawiły swoje uwagi pisemne między dniem 23 września a 4 października 2002 r. Przesłuchanie federacji odbyło się w dniu 31 października 2002 r.

18 W dniu 10 stycznia 2003 r. Komisja wysłała do skarżących żądanie informacji w rozumieniu art. 11 rozporządzenia nr 17. Zażądała od nich w szczególności przedstawienia całkowitej kwoty i podziału dochodów każdej federacji w zależności od ich źródła oraz ich bilansów za lata 2001 i 2002, jak również wysokości obrotów (całkowitych i związanych z produkcją wołowiny lub uboju wołowego) ich członków bezpośrednich i pośrednich za ostatni dostępny rok obrachunkowy. Skarżące odpowiedziały pismami z dnia 22, 24, 27 i 30 stycznia 2003 r.

III – Zaskarżona decyzja

19 W dniu 2 kwietnia 2003 r. Komisja wydała decyzję 2003/600/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 [WE] (Sprawa COMP/C.38.279/F3 – Francuska wołowina i cielęcina) (Dz.U. L 209, str. 12, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), skierowaną do skarżących i do FNICGV.

20 Zgodnie z tą decyzją wymienione federacje naruszyły art. 81 ust. 1 WE poprzez zawarcie w dniu 24 października 2001 r. pisemnego porozumienia w celu ustalania minimalnych cen skupu pewnych kategorii wołowiny i zawieszenia importu wołowiny i cielęciny do Francji, jak również poprzez zawarcie, między końcem listopada i początkiem grudnia 2001 r., ustnego porozumienia w tym samym celu, mającego zastosowanie od dnia wygaśnięcia wspomnianego porozumienia pisemnego.

21 W motywach 135–149 zaskarżonej decyzji Komisja wykluczyła stosowanie w tym przypadku wyłączenia przewidzianego w rozporządzeniu nr 26 dla niektórych czynności związanych z produkcją i wprowadzaniem do obrotu produktów rolnych, stwierdzając, że porozumienie to nie było konieczne dla osiągnięcia celów wspólnej polityki rolnej, o których mowa w art. 33 WE. Ponadto sporne porozumienie nie znajdowało się wśród środków określonych w rozporządzeniu (WE) nr 1254/1999 Rady z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie wspólnej organizacji rynków wołowiny i cielęciny (Dz.U. L 160, str. 21) czy też przez akty wykonawcze do tego rozporządzenia. Komisja uznała wreszcie, że przyjęte środki były nieproporcjonalne do celów, których realizacji rzekomo miały służyć.

22 Zgodnie z zaskarżoną decyzją naruszenie rozpoczęło się w dniu 24 października 2001 r. i trwało co najmniej do dnia 11 stycznia 2002 r., kiedy wygasło ostatnie lokalne i zawarte na podstawie krajowego zobowiązania porozumienie, o którym Komisja wiedziała.

23 Zważywszy na charakter i rozmiar właściwego rynku geograficznego, naruszenie zostało uznane za bardzo poważne. W celu określenia stopnia odpowiedzialności każdej federacji Komisja wzięła po uwagę stosunek pomiędzy wysokością rocznych składek pobieranych przez główną federację rolną, czyli FNSEA, a wysokością składek każdej z pozostałych federacji. W związku z tym, że naruszenie było krótkotrwałe, Komisja nie zwiększyła z tego tytułu kwoty podstawowej.

24 Komisja uwzględniła następnie wobec skarżących szereg okoliczności obciążających:

– podniosła o 30% wysokość nałożonych na FNSEA, JA i FNB grzywien, ponieważ ich członkowie użyli przemocy w celu nakłonienia federacji ubojni do przyjęcia porozumienia z dnia 24 października 2001 r.;

– uznała odnośnie do wszystkich skarżących za okoliczność obciążającą potajemne realizowanie porozumienia po skierowaniu do nich przez Komisję pisma ostrzegawczego z dnia 26 listopada 2001 r. i zastosowała wobec nich podwyżkę w wysokości 20%;

– uwzględniła dominującą rolę odgrywaną rzekomo przez FNB w przygotowaniu i wprowadzeniu w życie naruszenia, podnosząc o 30% grzywnę nałożoną na tę federację.

25 Poza tym Komisja uwzględniła różne okoliczności łagodzące:

– mając wzgląd na bierną lub naśladowczą postawę FNPL, obniżyła wysokość jej grzywny o 30%;

– odnośnie do skarżącej w sprawie T‑217/03 Komisja uwzględniła, po pierwsze, przychylną interwencję francuskiego ministra rolnictwa na rzecz zawarcia porozumienia (obniżenie o 30%), a po drugie, bezprawne blokowanie przez rolników budynków jej członków (kolejne obniżenie o 30%).

26 Poza tym, na podstawie pkt 5 lit. b) wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (Dz.U. 1998 C 9, str. 3, dalej zwanych „wytycznymi”), Komisja wzięła pod uwagę szczególne okoliczności niniejszej sprawy, w szczególności kontekst gospodarczy związany z kryzysem sektora, i zmniejszyła o 60% kwoty grzywien wynikające z zastosowania wyżej wspomnianych podwyżek i obniżek.

27 Sentencja zaskarżonej decyzji zawiera w szczególności następujące postanowienia:

„Artykuł 1

[FNSEA], [FNB], [FNPL], [JA], [FNICGV] oraz [FNCBV] naruszyły art. 81 ust. 1 [WE], zawierając w dniu 24 października 2001 r. porozumienie mające na celu zawieszenie importu wołowiny i cielęciny do Francji i ustalenie minimalnych cen na niektóre kategorie zwierząt oraz zawierając pod koniec listopada i na początku grudnia 2001 r. ustne porozumienie o podobnym celu.

Naruszenie rozpoczęło się w dniu 24 października 2001 r. i wywierało skutki co najmniej do dnia 11 stycznia 2002 r.

Artykuł 2

Federacje, o których mowa w art. 1, zaprzestaną bezzwłocznie naruszenia określonego w niniejszym artykule, jeśli jeszcze tego nie uczyniły, i powstrzymają się w przyszłości od zawierania wszelkich porozumień mogących mieć identyczny lub podobny cel lub skutek.

Artykuł 3

Nakłada się następujące grzywny:

– FNSEA: 12 mln EUR,

– FNB: 1,44 mln EUR,

– JA: 600 000 EUR,

– FNPL: 1,44 mln EUR,

– FNICGV: 720 000 EUR,

– FNCBV: 480 000 EUR” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej].

Przebieg postępowania i żądania stron

28 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu w dniach 19 i 20 czerwca 2003 r. skarżące wniosły niniejszą skargę.

29 Pismem złożonym w dniu 7 lipca 2003 r. FNICGV także wniosła skargę mającą za przedmiot, tytułem żądania głównego, uchylenie grzywny nałożonej na nią w zaskarżonej decyzji oraz, tytułem żądania ewentualnego, obniżenie tej grzywny (sprawa T‑252/03). Postanowieniem z dnia 9 listopada 2004 r. Sąd odrzucił skargę FNICGV jako niedopuszczalną.

30 W odrębnych pismach złożonych w sekretariacie Sądu w dniach 2 i 11 lipca 2003 r. skarżące wniosły o zastosowanie środków tymczasowych zmierzających w szczególności do całkowitego lub częściowego zwolnienia ich z obowiązku ustanowienia gwarancji bankowych, nałożonego jako warunek dla odroczenia natychmiastowej zapłaty grzywien nałożonych w zaskarżonej decyzji.

31 W dniu 7 października 2003 r. Republika Francuska wystąpiła z wnioskiem o dopuszczenie do udziału w każdej sprawie w charakterze interwenienta popierającego żądania skarżących. Postanowieniami z dnia 6 listopada 2003 r. prezes piątej izby Sądu dopuścił tę interwencję. W dniu 23 grudnia 2003 r. Republika Francuska złożyła uwagi interwenienta.

32 Postanowieniami prezesa Sądu z dnia 21 stycznia 2004 r. zawieszono w stosunku do skarżących – z wyjątkiem FNPL, która o to nie wniosła – obowiązek ustanowienia gwarancji bankowych na rzecz Komisji w celu uniknięcia natychmiastowej zapłaty grzywien, w wyznaczonym okresie i z zastrzeżeniem pewnych warunków.

33 W ramach środków organizacji postępowania, w dniach 21 lutego, 8 i 9 marca 2006 r. Sąd wezwał strony do przedstawienia niektórych dokumentów i udzielenia odpowiedzi na pewne pytania. Strony spełniły te żądania w wyznaczonym terminie.

34 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (pierwsza izba) zadecydował o otwarciu procedury ustnej.

35 Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2006 r., po przesłuchaniu stron, prezes pierwszej izby Sądu zarządził połączenie spraw T‑217/03 i T‑245/03.

36 Wystąpienia stron oraz ich odpowiedzi na pytania Sądu zostały wysłuchane na rozprawie w dniu 17 maja 2006 r.

37 Skarżące wnoszą do Sądu o:

– tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego, uchylenie grzywien nałożonych na skarżące w zaskarżonej decyzji lub też, w dalszej kolejności, obniżenie ich wysokości;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

38 Republika Francuska, interwenient po stronie skarżących, wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

39 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

40 Pismami z dnia 19 i 22 maja 2006 r. skarżące przekazały Sądowi dowody będące częścią dokumentacji administracyjnej Komisji, które nie zostały wcześniej w całości przedstawione Sądowi. Postanowieniem z dnia 7 lipca 2006 r. Sąd zarządził otwarcie procedury ustnej na nowo, zgodnie z art. 62 regulaminu Sądu.

41 Po wysłuchaniu stron Sąd, zgodnie z art. 64 regulaminu, przyjął środki organizacji postępowania, polegające na dołączeniu do akt sprawy dokumentów przedłożonych przez skarżące w dniach 19 i 22 maja 2006 r. W piśmie z dnia 2 sierpnia 2006 r. Komisja przedstawiła uwagi odnośnie do tych dokumentów.

42 Procedura ustna została zamknięta w dniu 2 września 2006 r.

Co do istoty sprawy

43 Tytułem żądania głównego skarżące wnoszą o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Tytułem żądania ewentualnego wnoszą one o uchylenie lub obniżenie grzywien nałożonych w tej decyzji.

I – W przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

44 Skarżące powołują pięć zarzutów na poparcie żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Zarzut pierwszy jest oparty na oczywistych błędach w ocenie i błędach co do prawa popełnionych przy ocenie przesłanek koniecznych dla zastosowania art. 81 ust. 1 WE. Zarzut drugi jest oparty na oczywistych błędach w ocenie i błędach co do prawa przy ustalaniu zasięgu i czasu trwania naruszenia. Trzeci zarzut jest oparty na niezastosowaniu do spornego porozumienia wyjątku, o którym mowa w rozporządzeniu nr 26. Czwarty zarzut jest oparty na naruszeniu prawa do obrony. Wreszcie zarzut piąty oparty jest na naruszeniu obowiązku uzasadnienia.

A – W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na oczywistych błędach w ocenie i błędach co do prawa popełnionych przy ocenie przesłanek koniecznych dla zastosowania art. 81 ust. 1 WE

45 Skarżące nie zaprzeczają, że zawarły porozumienie z dnia 24 października 2001 r., ale kwestionują fakt, że stanowi ono naruszenie art. 81 ust. 1 WE. Skarżące w sprawie T‑245/03 poddają bowiem krytyce uznanie ich przez Komisję za związki przedsiębiorstw w rozumieniu tego postanowienia oraz twierdzą, że Komisja w zaskarżonej decyzji ograniczyła względem nich swobodę działalności związkowej. Ponadto skarżąca w sprawie T‑217/03 twierdzi, że sporne porozumienie nie wpłynęło w istotny sposób na handel między państwami członkowskimi. Wreszcie w obydwu sprawach skarżące podnoszą, że sporne porozumienie nie stanowiło ograniczenia konkurencji.

1. W kwestii zaliczenia skarżących do związków przedsiębiorstw

a) Argumenty uczestników

46 Skarżące w sprawie T‑245/03 podnoszą, po pierwsze, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie i naruszyła art. 81 ust. 1 WE, stwierdzając, że stanowią one związki przedsiębiorstw. Skarżące podnoszą, że nawet jeśli uwzględni się dwa niższe szczeble w hierarchii jej organizacji (czyli federacje departamentalne i lokalne związki zawodowe), ich członkowie nie są przedsiębiorstwami, ale rolniczymi federacjami lub rolniczymi związkami zawodowymi. Ponadto członkowie lokalnych związków zawodowych również nie mogą być utożsamiani z przedsiębiorstwami, ponieważ kryterium przystąpienia do nich nie jest status gospodarstwa rolnego, gdyż przystąpienie nie jest związane ani z wymogiem bycia rolnikiem indywidualnym w przypadku gospodarstw indywidualnych (może do niej przystąpić również małżonek rolnika indywidualnego), ani ze statusem przedstawiciela osoby prawnej w razie prowadzenia gospodarstwa w formie spółki (każdy wspólnik samodzielnie decyduje o przystąpieniu do lokalnego związku zawodowego). Po drugie, skarżące uważają, że Komisja w zaskarżonej decyzji nie uzasadniła w wystarczający sposób zakwalifikowania ich jako związków przedsiębiorstw. W szczególności nie odpowiedziała na uwagi zgłoszone w tym względzie przez FNSEA w trakcie postępowania administracyjnego.

47 Komisja zauważa, po pierwsze, że w celu ustalenia, czy skarżące są związkiem przedsiębiorstw, należy ostatecznie ustalić, kim są ich członkowie. Otóż w niniejszym przypadku chodzi o rolników, którzy bez wątpienia są przedsiębiorstwami w rozumieniu art. 81 WE. Komisja utrzymuje, po drugie, że zaskarżona decyzja szczegółowo wylicza przyczyny uznania przez nią, że skarżące są związkami przedsiębiorstw w rozumieniu tego postanowienia.

b) Ocena Sądu

48 Na wstępie należy podnieść, że skarżąca w sprawie T‑217/03 nie podważa, iż porozumienie z dnia 24 października 2001 r. stanowi w odniesieniu do niej porozumienie związków przedsiębiorstw w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Natomiast skarżące w sprawie T‑245/03 utrzymują, że nie mogą być uznane za związki przedsiębiorstw w rozumieniu tego postanowienia. Podnoszą one zasadniczo, że ani ich członkowie bezpośredni, ani pośredni nie są przedsiębiorstwami.

49 Artykuł 81 ust. 1 WE ma zastosowanie do związków przedsiębiorstw w zakresie, w jakim ich własna działalność lub działalność przystępujących do nich przedsiębiorstw dąży do wywołania skutków, które postanowienie to ma powstrzymywać (wyrok Trybunału z dnia 29 października 1980 r. w sprawach połączonych od 209/78 do 215/78 i 218/78 Van Landewyck i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 3125, pkt 88). Mając na uwadze cel tego przepisu, pojęcie związku przedsiębiorstw musi być interpretowane jako mogące również obejmować związki, które same składają się ze związków przedsiębiorstw (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 26 stycznia 2005 r. w sprawie T‑193/02 Piau przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑209, pkt 69; zob. analogicznie wyrok Sądu z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑136/94 Eurofer przeciwko Komisji, Rec. str. II‑263, pkt 9).

50 W niniejszym przypadku skarżące zawarły sporne porozumienia nie w interesie i w imieniu swoich bezpośrednich członków, którzy rzeczywiście są federacjami lub rolniczymi związkami zawodowymi, ale rolników, którzy są podstawowymi członkami tych federacji i związków. Tym samym porozumienie z dnia 24 października 2001 r. zatytułowane „Porozumienie federacji hodowców i ubojni” zostało zawarte przez „federacje reprezentujące hodowców”, „w celu otwarcia perspektyw nowych stosunków w sektorze dla zrównoważonego i słusznego wynagrodzenia wszystkich swoich uczestników, hodowców i przedsiębiorstw”. Podobnie protokół z Rungis wyraźnie odnosi się do „[f]ederacji producentów”. Należy więc stwierdzić, że Komisja miała prawo uwzględnić pośrednich lub podstawowych członków skarżących w sprawie T‑245/03, czyli rolników, aby ocenić, czy skarżące są związkami przedsiębiorstw w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.

51 Należy więc zbadać, czy Komisja prawidłowo stwierdziła, że rolnicy będący członkami podstawowymi lub pośrednimi tych skarżących mogli być uznani za przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.

52 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie przedsiębiorstwa w kontekście prawa konkurencji obejmuje każdą jednostkę prowadzącą działalność gospodarczą, niezależnie od jej statusu prawnego i sposobu finansowania (wyrok Trybunału z dnia 11 grudnia 1997 r. w sprawie C‑55/96 Job Centre, Rec. str. I‑7119, pkt 21). Działalnością gospodarczą jest wszelka działalność polegająca na oferowaniu towarów lub usług na danym rynku (wyrok Sądu z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie T‑513/93 Consiglio Nazionale degli Spedizionieri Doganali przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1807, pkt 36).

53 Działalność rolników, prowadzących działalność w zakresie upraw lub hodowli, posiada z całą pewnością charakter gospodarczy. Wykonują oni bowiem działalność polegającą na produkcji towarów, które oferują do sprzedaży za wynagrodzeniem. Rolnicy stanowią w konsekwencji przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.

54 Tym samym zrzeszające i reprezentujące ich związki zawodowe, jak również federacje grupujące te związki zawodowe, mogą być uważane za związki przedsiębiorstw w celu zastosowania tego postanowienia.

55 Niniejszego wniosku nie podważa okoliczność, że do lokalnych związków zawodowych mogą należeć także małżonkowie rolników. Po pierwsze, jest prawdopodobne, że małżonkowie rolników, którzy sami są członkami lokalnego rolniczego związku zawodowego, również uczestniczą w wykonywaniu zadań rodzinnego gospodarstwa rolnego. Po drugie, w każdym razie sama okoliczność, że związek przedsiębiorstw może zrzeszać również osoby lub jednostki, których nie można uznać za przedsiębiorstwa, nie wystarczy, aby pozbawić takiego charakteru związek w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Tym samym należy oddalić argument skarżących oparty na tym, że w przypadku gospodarstwa prowadzonego w formie spółki to nie ta spółka poprzez swojego przedstawiciela przystępuje do związku zawodowego, ale każdy z jej wspólników. Jak bowiem wskazano powyżej (zob. pkt 52 niniejszego wyroku), do celów uznania gospodarstwa za przedsiębiorstwo liczy się nie jego status prawny lub forma jego prowadzenia, ale jego działalność oraz działalność prowadzących je osób.

56 Wreszcie należy oddalić także argument oparty na rzekomym naruszeniu obowiązku uzasadnienia z powodu tego, że Komisja zasadniczo nie odpowiedziała w zaskarżonej decyzji na uwagi przedstawione przez FNSEA w trakcie postępowania administracyjnego odnośnie do uznania jej za związek przedsiębiorstw.

57 Należy przypomnieć, że na podstawie art. 253 WE Komisja ma obowiązek przedstawienia elementów faktycznych i prawnych, od których zależy prawne uzasadnienie decyzji oraz względów, jakie doprowadziły do jej wydania; nie ma natomiast obowiązku omawiania wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które zostały podniesione w trakcie postępowania administracyjnego (wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 oraz T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑931, pkt 388).

58 W niniejszym przypadku zaskarżona decyzja przedstawia w zwięzły sposób tezę FNSEA, według której nie jest ona ani przedsiębiorstwem, ani związkiem przedsiębiorstw, lecz związkiem zawodowym, jak również argumenty FNPL oraz JA w tym względzie (zob. motyw 97 tiret drugie, motyw 98 oraz motyw 99 tiret drugie zaskarżonej decyzji). Argumenty te zostały oddalone, z przedstawieniem szczegółów, w zaskarżonej decyzji. Zostało zatem wyjaśnione, że skarżące reprezentują rolników prowadzących działalność w zakresie produkcji towarów, które oferują do sprzedaży, oraz że rozporządzenie nr 26 byłoby pozbawione sensu, gdyby rolnicy nie byli równocześnie przedsiębiorstwami (motyw 105 zaskarżonej decyzji), że okoliczność, iż skarżący mają formę związków zawodowych w rozumieniu francuskiego kodeksu pracy, nie pozbawia ich cechy związków przedsiębiorstw (motywy 110 i 111 zaskarżonej decyzji), że ich działalność związkowa nie uprawnia ich do naruszania reguł konkurencji i że podobne organizacje zostały ukarane przez francuską radę ds. konkurencji (zobacz motywy 112–114 zaskarżonej decyzji). Wreszcie zaskarżona decyzja przypomina również praktykę decyzyjną Komisji i odpowiednie orzecznictwo (motywy 104 i 116 zaskarżonej decyzji).

59 W świetle powyższego należy stwierdzić, że Komisja w zaskarżonej decyzji wystarczająco uzasadniła uznanie skarżących za związki przedsiębiorstw.

60 W konsekwencji zarzut ten należy w całości oddalić.

2. W przedmiocie braku znaczącego wpływu na handel między państwami członkowskimi

a) Argumenty uczestników

61 Skarżąca w sprawie T‑217/03 utrzymuje, że Komisja nie udowodniła, że sporne porozumienie wpływa znacząco na handel między państwami członkowskimi. Podnosi ona, że część tego porozumienia w zakresie zawieszenia importu została natychmiast podważona przez protokół z Rungis i że w każdym razie skarżąca niemal nie importowała bydła, a więc aspekt ten w żaden sposób jej nie dotyczył. Skarżąca twierdzi bowiem, że zrzeszała spółdzielnie hodowców, które same miały ubojnie, a spółdzielnie te niemal wyłącznie skupowały i wprowadzały do obrotu wołowinę i cielęcinę swoich członków. Ponadto Komisja nie mogła ograniczyć się do stwierdzenia istnienia tego wpływu na handel na podstawie analizy potencjalnych skutków porozumienia, ale powinna była zbadać jego rzeczywiste skutki. Badanie ewolucji rynku w danym okresie nie wykazało, że porozumienie wywierało skutki na przepływ importu. Odnośnie do minimalnych cen skupu skarżąca zauważa, że porozumienie obowiązywało przez niespełna miesiąc i utrzymuje, że taki krótki okres pozbawił je jakiegokolwiek wpływu na import do Francji.

62 Komisja utrzymuje, że porozumienie mające na celu ograniczenie importu ze swojej istoty może wpływać na handel między państwami członkowskimi. Stwierdza także, że porozumienie w sprawie cen również mogło wpłynąć na handel wewnątrzwspólnotowy.

b) Ocena Sądu

63 Artykuł 81 ust. 1 WE ma zastosowanie wyłącznie do porozumień mogących wpływać na handel między państwami członkowskimi. Aby porozumienie między przedsiębiorstwami mogło wpływać na handel wewnątrzwspólnotowy, musi ono umożliwiać z wystarczającym stopniem prawdopodobieństwa przewidywanie, na podstawie całości obiektywnych elementów prawnych lub faktycznych, iż może ono wywierać bezpośredni lub pośredni, rzeczywisty lub potencjalny wpływ na obrót między państwami członkowskimi, w sposób mogący szkodzić realizacji jednolitego rynku między państwami (wyrok Trybunału z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C‑359/01 P British Sugar przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4933, pkt 27 oraz wyrok Sądu z dnia 22 października 1997 r. w sprawie T‑213/95 i T‑18/96 SCK i FNK przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1739, pkt 175).

64 W niniejszym przypadku porozumienie z dnia 24 października 2001 r. zawierało zobowiązanie do tymczasowego zawieszenia importu wołowiny i cielęciny do Francji. Jak zaznaczono w zaskarżonej decyzji, Francja jest jednym z głównych importerów wołowiny i cielęciny we Wspólnocie. Ponadto większość tego importu (około 95%) pochodzi z innych państw członkowskich (motyw 11 zaskarżonej decyzji). Wynika z tego, że sporne porozumienie w oczywisty sposób mogło wpływać na handel między państwami członkowskimi.

65 Powyższego stwierdzenia nie zmienia argument skarżącej, według którego zaniechano stosowania części „Import” porozumienia z dnia 24 października 2001 r. zaledwie kilka dni później, wraz z zawarciem w dniu 31 października 2001 r. protokołu z Rungis. Wszelkie porozumienia spełniające przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE wchodzą bowiem w zakres zastosowania tego postanowienia. W każdym razie, jak zostanie później stwierdzone (zob. pkt 136 poniżej), protokół z Rungis, zatytułowany „Spotkanie »Mięso z importu«”, wyraźnie dotyczył importu i nie spowodował całkowitej rezygnacji ze środków zawieszających import, powziętych przez skarżące.

66 Należy również oddalić tezę skarżącej, według której część porozumienia „Import” jej nie dotyczyła, ponieważ jej członkowie prawie nie importowali wołowiny. Zgodnie z danymi liczbowymi przedstawionymi przez skarżącą działalność importowa jej członków stanowi ułamek całości importu wołowiny i cielęciny do Francji, który mimo iż jest ograniczony, to jednak nie jest zupełnie bez znaczenia (około 1,5% w 2001 r., czyli 3865 ton). Komisja podniosła poza tym podczas rozprawy, a skarżąca temu nie zaprzeczyła, że członkowie skarżącej importowali w przeszłości większe ilości wołowiny i cielęciny (15 000 ton w roku poprzedzającym kryzys). Należy również podkreślić, że chociaż prawdą jest, że spółdzielnie będące członkami skarżącej skupują i wprowadzają do obrotu produkty swoich członków, to mogą one także wprowadzać do obrotu produkty hodowców niebędących ich członkami, do wysokości 20% całości ich rocznych obrotów. Wreszcie, ponieważ naruszenie, w którym uczestniczyła skarżąca, w każdym razie mogło wpływać na handel między państwami członkowskimi, Komisja nie miała obowiązku wykazania, iż indywidualny udział skarżącej wpłynął na wewnątrzwspólnotową wymianę handlową (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑14/89 Montedipe przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1155, pkt 254).

67 Co więcej, należy podnieść, że już sama część spornego porozumienia zmierzająca do ustalenia cennika cen minimalnych mogła wpływać na wewnątrzwspólnotową wymianę handlową. Praktyki ograniczające konkurencję, obejmujące całe terytorium państwa członkowskiego, z racji swojego charakteru pogłębiają bowiem podziały rynków na skalę krajową, stwarzając w ten sposób barierę dla wzajemnego przenikania gospodarczego postulowanego przez traktat (ww. wyrok Sądu w sprawie SCK i FNK przeciwko Komisji, pkt 179). W tym względzie należy w szczególności ustalić względne znaczenie porozumienia na danym rynku oraz kontekst gospodarczy, w ramach którego funkcjonuje to porozumienie. W niniejszym wypadku należy stwierdzić, że francuskie pogłowie bydła stanowi ponad 25% całkowitego pogłowia Wspólnoty (motyw 10 zaskarżonej decyzji). Wreszcie Trybunał orzekł, że gdy chodzi o rynek otwarty na import, uczestnicy krajowego porozumienia w sprawie cen mogą zachować ich część rynku tylko wtedy, gdy chronią się przed zagraniczną konkurencją (ww. wyrok w sprawie British Sugar przeciwko Komisji, pkt 28).

68 Wreszcie, w przeciwieństwie do twierdzeń skarżącej, Komisja nie miała obowiązku wykazywania, że sporne porozumienie w praktyce istotnie wpływało na wymianę handlową między państwami członkowskimi. Jak bowiem wskazano w pkt 63 powyżej, art. 81 ust. 1 WE wymaga jedynie, aby porozumienia i uzgodnione praktyki ograniczające konkurencję mogły wpływać na handel między państwami członkowskimi (zob. także ww. wyrok w sprawie Montedipe przeciwko Komisji, pkt 253).

69 W konsekwencji należy oddalić ten zarzut.

3. W przedmiocie braku ograniczenia konkurencji

a) Argumenty uczestników

70 Skarżące zasadniczo podnoszą, że sporne porozumienie nie ograniczało konkurencji i że z tego powodu nie wchodzi w zakres zastosowania art. 81 ust. 1 WE.

71 Skarżące podnoszą, że Komisja popełniła błąd, stwierdzając, że sporne porozumienie miało antykonkurencyjny cel. Dodają one, że Komisja nie mogła przypisać im części „Import” rzeczonego porozumienia i powinna rozważyć jedynie ewentualne ograniczenie konkurencji dotyczące cen. Zdaniem skarżących sporny cennik został ustalony w oparciu o ceny interwencyjne określone przez samą Komisję w ramach wspólnej organizacji rynku (WOR) w sektorze wołowiny i cielęciny, które stanowiły dla rynku punkt odniesienia i były bardzo niskie. Poza tym porozumienie wywołało bardzo ograniczone skutki, prawie żadne, podczas bardzo krótkiego okresu i bez wpływu na ceny konsumpcyjne.

72 Skarżące twierdzą także, że porozumienie z dnia 24 października 2001 r. dotyczyło wyłącznie zalecanych cen minimalnych, których przestrzeganie nie mogło być poza tym narzucone ich członkom. W odniesieniu do porozumień wertykalnych ustalenie cen zalecanych nie stanowi ze swej istoty ograniczenia konkurencji. Artykuł 4 lit. a) rozporządzenia Komisji (WE) nr 2790/1999 z dnia 22 grudnia 1999 r. w sprawie stosowania art. 81 ust. 3 [WE] do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych (Dz.U. L 336, str. 21) zakazuje bowiem jedynie ustalania cen odsprzedaży przez nabywcę, podczas gdy w niniejszym przypadku ubojnie miały swobodę określania cen żądanych od wielkich detalistów lub hurtowników. Wreszcie skarżące podkreślają specyfikę sektora rolnego, który nie pozwala na trwałe pojawienie się spontanicznej równowagi podaży i popytu i wymaga innych sposobów regulacji niż rynkowa, ponieważ zasady konkurencji nie stosują się do niego w pełni. Na poparcie swoich argumentów skarżące w sprawie T‑245/03 załączają opinię prawną z dnia 2 czerwca 2003 r.

73 Poza tym skarżące zauważają, że Komisja, oceniając ograniczenie konkurencji, musi brać pod uwagę całość kontekstu prawnego i gospodarczego, w którym sporne porozumienie zostało zawarte, i przypominają, że niekoniecznie każde porozumienie pomiędzy przedsiębiorstwami ograniczające swobodę działania stron lub jednej ze stron musi być objęte zakazem, o którym mowa w art. 81 ust. 1 WE (wyrok Trybunału z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑309/99 Wouters i in., Rec. str. I‑1577, pkt 97). Porozumienie, którego cel lub skutki ograniczają konkurencję, nie byłoby objęte tym zakazem, jeśli służyłoby ochronie celów innej natury, o ile wspomniane ograniczające skutki są konieczne dla ochrony tych celów i nie niweczą wszelkiej konkurencji na istotnej części wspólnego rynku. Komisja powinna była więc dokonać pogłębionej i konkretnej analizy istoty i celu spornego porozumienia, jak również jego skutków, czego nie uczyniła.

74 Skarżące dowodzą także, że Komisja niewłaściwie oceniła sytuację kryzysową, w której znajdowali się francuscy hodowcy dorosłego bydła w okresie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy. Skarżące przypominają, że ceny bydła objętego spornym porozumieniem spadły w 2001 r. średnio do ich najniższego poziomu od 1980 r. i że płacone producentom ceny, po odliczeniu kosztów dowozu, były niższe niż ich koszt własny, nawet po odliczeniu otrzymanej pomocy. Europejska konsumpcja wołowiny spadła w 2001 r. o blisko 10%, a obniżka ta dotknęła bezpośrednio hodowców francuskich, którym groziło zniknięcie z rynku.

75 Skarżące twierdzą także, że stopniowo przyjmowane środki wspólnotowe okazały się niewystarczające, aby sprostać kryzysowi. W szczególności specjalny system skupu dotyczył dopiero etapu po uboju, podczas gdy kryzys wpływał tylko na dochód producentów na etapie skupu żywca przeznaczonego do uboju. Tym samym następstwa środków podjętych przez Wspólnotę w zakresie cen dla producentów siłą rzeczy musiały przejawić się w porozumieniu o charakterze międzyzawodowym pomiędzy producentami a ubojniami.

76 W tym względzie skarżące w sprawie T‑245/03 podnoszą, że Komisja powinna była zbadać porozumienie z dnia 24 października 2001 r. jako akt regulacyjny i zauważają, że zarządzanie uzgadniane pomiędzy państwem i federacjami związkowymi jest tradycją w sektorze rolnym we Francji. Skarżące twierdzą, że spełniły wyraźne i publiczne żądanie rządu francuskiego, mającego za cel było uchronienie producentów wołowiny i cielęciny od porażki gospodarczej, która mogła doprowadzić do upadku sektora wołowiny i która już wywoływała poważne problemy w zakresie porządku publicznego. Podnoszą one, że francuski minister rolnictwa był inspiratorem porozumienia i że w oświadczeniu przedstawionym francuskiemu parlamentowi wyraził swoje poparcie dla postępu w opracowaniu wspomnianego porozumienia.

77 Komisja zauważa, że ponieważ strony spornego porozumienia uzgodniły wprowadzenie barier na rynkach krajowych i ceny minimalne, należy wnioskować, że samym jego celem było ograniczenie konkurencji. Utrzymuje ona, że w każdym razie prawidłowo uwzględniła w zaskarżonej decyzji kontekst gospodarczy i prawny porozumienia. Komisja dodaje, że na poziomie wspólnotowym wprowadzono liczne środki w celu opanowania kryzysu. Wreszcie Komisja podnosi, że sama zachęta do zawarcia porozumienia ze strony ówczesnego francuskiego ministra rolnictwa nie ma żadnej mocy regulacyjnej.

78 Poza tym Komisja żąda odrzucenia opinii prawnej załączonej przez skarżące w sprawie T‑245/03 jako niedopuszczalnej. Załączniki do pism procesowych pełnią bowiem funkcję czysto dowodową i pomocniczą (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑31/93 ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1881), ponieważ kwestie prawa wspólnotowego winny być badane przez pełnomocników prawnych w treści pism procesowych.

b) Ocena Sądu

79 Na wstępie należy oddalić wniosek Komisji zmierzający do odrzucenia jako niedopuszczalnej opinii prawnej przedstawionej przez skarżące w sprawie T‑245/03. Należy zauważyć, że wszelkie dokumenty złożone ze skargą są obowiązkowo włączane do akt sprawy. Czym innym jest kwestia, czy skarżąca może się powoływać na niektóre z tych dokumentów lub też kwestia ich uwzględnienia przez Sąd. Należy podkreślić, że treść skargi może być poparta i uzupełniona w poszczególnych punktach poprzez odesłanie do wyciągów z dołączonych do niej dowodów, pod warunkiem że podstawowe elementy argumentacji prawnej znajdują się w samej skardze (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 21 września 2005 r. w sprawie T‑87/05 EDP przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑3745, pkt 155 oraz z dnia 14 grudnia 2005 r. w sprawie T‑209/01 Honeywell przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑5527, pkt 57). W niniejszym przypadku Sąd uważa, że skarżące w pismach procesowych w sposób wystarczający rozwinęły tezę, według której sporne porozumienie powinno być potraktowane jako krajowy akt regulacyjny. Wymieniony załącznik służy w konsekwencji jedynie na poparcie i uzupełnienie tejże tezy. Tym samym skarżąca mogła się na niego powoływać.

80 Odnośnie do zarzutu powołanego przez skarżące, to zasadniczo podnoszą one, że ani celem, ani skutkiem spornego porozumienia nie było zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji na wspólnym rynku w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE.

81 Należy na wstępie przypomnieć, że porozumienie zawarte przez skarżące w dniu 24 października 2001 r. przewidywało, po pierwsze, zobowiązanie do tymczasowego zawieszenia importu wołowiny i cielęciny do Francji, a po drugie, zobowiązanie do stosowania cennika minimalnych cen skupu bydła przeznaczonego do uboju. W przeciwieństwie do twierdzeń skarżących i z przyczyn określonych w pkt 65 i 67 powyżej, badanie ograniczającego charakteru spornego porozumienia musi uwzględniać nie tylko charakter wyżej określonych środków dotyczących cen, ale także środków dotyczących zawieszenia importu.

82 Należy więc stwierdzić, po pierwsze, że celem zobowiązania do zawieszenia importu przewidzianego w spornym porozumieniu było w szczególności zapobieżenie wwiezieniu do Francji wołowiny i cielęciny o cenach niższych niż w cenniku ustalonym przez skarżące, w celu zapewnienia zbytu produkcji hodowców francuskich i skuteczności wspomnianego cennika. Należy stwierdzić, że z tego powodu celem spornego porozumienia było wprowadzenie barier na krajowym rynku francuskim i ograniczenie w ten sposób konkurencji na rynku jednolitym.

83 Po drugie, co się tyczy ustalenia cennika, należy przypomnieć, że art. 81 ust. 1 lit. a) WE wyraźnie stanowi, że środki polegające na ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży stanowią ograniczenie konkurencji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ustalanie cen stanowi bowiem oczywiste ograniczenie konkurencji (wyroki Sądu: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑148/98 Tréfilunion przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1063, pkt 109 oraz z dnia 15 września 1998 r. w sprawach połączonych T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 oraz T‑388/94 European Night Services i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3141, pkt 136).

84 W niniejszym przypadku skarżące uzgodniły cennik skupu niektórych kategorii bydła przeznaczonego do uboju, który zawierał wykaz cen za kilogram tuszy dla niektórych kategorii bydła i sposób obliczania ceny mający zastosowanie do pozostałych kategorii, zwłaszcza w zależności od ceny ustalonej przez władze wspólnotowe w ramach specjalnego systemu skupu. W przeciwieństwie do tego, co utrzymują skarżące, z samego brzmienia właściwych przepisów spornego porozumienia wynika, że nie chodziło o ceny zalecane lub orientacyjne, ale o ceny minimalne, których przestrzeganie federacje będące jego sygnatariuszami zobowiązały się zapewnić. Wspomniane porozumienie przewidywało, że „składki powinny być co najmniej spójne z tym cennikiem”. Podobnie w informacji skarżących w sprawie T‑245/03, skierowanej do ich członków w dniu 8 listopada 2001 r., kładącej nacisk na stosowanie porozumienia z dnia 24 października 2001 r., znajduje się odwołanie do stosowania „cennika cen minimalnych”.

85 Porozumienie tego rodzaju jak to zawarte w niniejszej sprawie pomiędzy federacjami reprezentującymi rolników a federacjami reprezentującymi ubojnie i ustalające minimalne ceny na niektóre kategorie bydła, mające na celu uczynienie ich obowiązkowymi dla wszystkich podmiotów gospodarczych działających na danych rynkach, z samej swojej istoty ma na celu ograniczenie swobody konkurencji na tych rynkach (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 30 stycznia 1985 r. w sprawie 123/83 BNIC, Rec. str. 391, pkt 22), zwłaszcza poprzez ograniczenie w sztuczny sposób swobody negocjacji handlowych hodowców i ubojni i poprzez zakłócanie kształtowania cen na właściwych rynkach.

86 Niniejszy wniosek nie może być podważony poprzez argument skarżących, że rynki rolne są rynkami regulowanymi, do których reguły konkurencji nie mają w pełni zastosowania i na których, całkiem często, kształtowanie się cen nie odpowiada wolnej grze podaży i popytu. Rynek rolny ma bez wątpienia pewną specyfikę i jest przedmiotem szczegółowej i często dosyć interwencjonistycznej regulacji. Jednakże należy podkreślić – co będzie badane w ramach trzeciego zarzutu – że wspólnotowe reguły konkurencji mają zastosowanie do rynków produktów rolnych, nawet jeśli istnieją pewne wyjątki w celu uwzględnienia szczególnej sytuacji tych rynków.

87 Skarżące nie mogą także powoływać się na argument, zgodnie z którym ceny spornego cennika nie miały charakteru ograniczającego, ponieważ zostały ustalone w odniesieniu do cen specjalnego systemu skupu, ustalonego przez samą Komisję. Badanie tabel porównawczych przeprowadzone przez strony na żądanie Sądu wskazuje, że podczas gdy dla bydła średniej lub niższej jakości ceny w porozumieniu zostały ustalone w oparciu o ceny stosowane w ramach specjalnego systemu skupu, to dla bydła wyższej jakości (które stanowiło 30% uboju w 2001 r.) ceny ustalone w porozumieniu były znacznie wyższe niż wspomniane ceny interwencyjne. W każdym razie sama okoliczność ustalenia cen minimalnych w odniesieniu do publicznej ceny interwencyjnej nie może być wystarczająca dla zniesienia ograniczającego charakteru spornego porozumienia. Wspomniane odniesienie do publicznej ceny interwencyjnej nie pozwala bowiem na utratę przez sporny cennik jego antykonkurencyjnego celu, polegającego na ustaleniu w bezpośredni i sztuczny sposób określonej ceny rynkowej i nie pozwala na utożsamienie jej z różnymi systemami wsparcia i interwencji publicznej istniejącymi w ramach wspólnej organizacji rynków rolnych i mającymi za cel uzdrowienie rynków charakteryzujących się nadwyżką podaży za pomocą wycofania części produkcji.

88 Skarżące twierdzą poza tym, że zgodnie z art. 4 lit. a) rozporządzenia nr 2790/1999 w przypadku porozumienia wertykalnego jedynie ograniczenie uprawnienia nabywcy do ustalania ceny odsprzedaży jest zakazane i dowodzą, że cennik ustalony spornym porozumieniem nie ogranicza uprawnień ubojni do ustalania ich cen dla klientów. To odniesienie do rozporządzenia nr 2790/1999 nie ma jednakże w okolicznościach niniejszej sprawy znaczenia. Artykuł 3 tego rozporządzenia wyklucza bowiem z zakresu zastosowania zwolnienia grupowego dla porozumień wertykalnych przypadki, w których udział dostawcy w rynku przekracza 30% danego rynku. Komisja zauważa, a skarżące temu nie zaprzeczają, że produkcja członków skarżących federacji hodowców znacznie przekraczała granicę 30% francuskiego rynku wołowiny i cielęciny.

89 Odnośnie do twierdzeń skarżących, że nie mogły one nakazać swoim członkom przestrzegania ustalonych cen minimalnych, należy zauważyć, że aby porozumienie między związkami przedsiębiorstw podlegało zakresowi stosowania art. 81 ust. 1 WE, nie jest wymagane, aby związki te były w stanie zmusić swoich członków do wykonywania obowiązków, które nakłada na nich porozumienie (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 15 maja 1975 r. w sprawie 71/74 Frubo przeciwko Komisji, Rec. str. 563, pkt 29–31). Poza tym należy zauważyć, że odniesienie do ww. wyroku w sprawie Wouters i in. nie ma w niniejszym przypadku znaczenia, zważywszy że okoliczności faktyczne i problemy prawne podniesione w sprawie leżącej u podstaw tego wyroku, które dotyczyły uregulowania przez zrzeszenie zawodowe wykonywania i organizacji zawodu adwokata, nie są porównywalne do okoliczności niniejszej sprawy.

90 Skarżące nie mogą również w celu uzasadnienia spornego porozumienia powoływać się na kryzys, w jakim znajdował się sektor wołowiny i cielęciny w okresie właściwym dla okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, który miał szczególnie dotknąć francuskich hodowców dorosłego bydła. W rzeczywistości okoliczność ta nie może sama przez się prowadzić do stwierdzenia, że przesłanki stosowania art. 81 ust. 1 WE nie zostały spełnione (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 740). W każdym razie należy zauważyć, że Komisja w swojej ocenie nie pominęła kryzysu dotykającego ten sektor, co wynika w szczególności z motywów 10–15 i 130 zaskarżonej decyzji. Poza tym Komisja uwzględniła go przy ustalaniu kwoty grzywien, obniżając je o 60% (zob. motywy 182–185 zaskarżonej decyzji).

91 Należy także oddalić tezę skarżących, że sporne porozumienie stanowiło krajowy akt regulacyjny, który odpowiadał tradycyjnej we Francji praktyce uzgodnionego zarządzania pomiędzy administracją i federacjami rolnymi i który był uzasadniony nieskutecznością środków przyjętych przez władze publiczne. W tym względzie należy, po pierwsze, przypomnieć, że ramy prawne, w jakich zawierane są porozumienia określone w art. 81 WE oraz przyznana im w poszczególnych krajowych porządkach prawnych kwalifikacja, nie mają wpływu na stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji (ww. wyrok w sprawie BNIC, pkt 17). Po drugie, należy zauważyć, że podczas rozprawy przedstawiciele Republiki Francuskiej zaprzeczyli, jakoby sporne porozumienie mogło wchodzić w zakres współzarządzania pomiędzy administracją a federacjami rolnymi, określając, że to współzarządzanie przejawia się w reprezentowaniu tych federacji w krajowych i wspólnotowych organach konsultacyjnych. Wreszcie, po trzecie, należy stwierdzić, że zarzucana niewystarczająca ilość środków publicznych dla sprostania problemom określonego sektora nie może uzasadniać po stronie dotkniętych tymi problemami podmiotów prywatnych brania udziału w praktykach sprzecznych z regułami konkurencji lub roszczenia sobie prawa do prerogatyw, które odpowiadają tym przysługującym władzom publicznym, krajowym lub wspólnotowym, w celu zastąpienia swoim działaniem działania władz publicznych.

92 Podobnie odnośnie do roli odegranej przez francuskiego ministra rolnictwa przy zawarciu porozumienia z dnia 24 października 2001 r. wystarczy stwierdzić, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem okoliczność, iż władze krajowe wiedziały o zachowaniu przedsiębiorstwa, zezwoliły na takie zachowanie lub nawet do niego zachęcały, nie ma w żadnym razie wpływu na stosowanie art. 81 WE (wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1993 r. w sprawie T‑7/92 Asia Motor France i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑669, pkt 71 oraz ww. wyrok w sprawie Tréfilunion przeciwko Komisji, pkt 118).

93 Wreszcie należy oddalić argument skarżących, zgodnie z którym Komisja nie wykazała, że sporne porozumienie wpływało na import lub ceny na rynku. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, do celów stosowania art. 81 ust. 1 WE uwzględnianie rzeczywistych skutków porozumienia jest bowiem zbędne, jeśli okazuje się, że celem porozumienia jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku. W konsekwencji wykazanie rzeczywistych antykonkurencyjnych skutków nie jest wymagane, jeżeli ustalony zostanie antykonkurencyjny cel zarzucanych zachowań (ww. wyrok w sprawie Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, pkt 741; wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2707, pkt 178). Jak stwierdzono powyżej, Komisja udowodniła, że celem spornego porozumienia było ograniczenie konkurencji na właściwych rynkach (zob. pkt 82–85 powyżej). Komisja nie miała więc obowiązku ustalania rzeczywistych skutków tych środków na konkurencję wewnątrz wspólnego rynku, w szczególności we Francji.

94 Uwzględniając całość powyższych rozważań należy oddalić niniejszy zarzut.

4. W przedmiocie kwalifikacji działalności związkowej

a) Argumenty uczestników

95 Skarżące w sprawie T‑245/03 podnoszą, że Komisja popełniła oczywisty błąd w ocenie, ograniczając w stosunku do nich swobodę wykonywania działalności związkowej, uznanej w art. 12 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. 2000, C 364, str. 1). Komisja w szczególności miała nie docenić zadań z zakresu zarządzania pełnionych przez francuskie rolnicze związki zawodowe. Skarżące dodają, że Komisja dopuściła się poważnej nieścisłości, żądając od ukaranych federacji powstrzymania się w przyszłości od jakichkolwiek porozumień, uzgodnionych praktyk lub decyzji, których cel lub skutek mógłby być podobny do celu lub skutku zarzucanego im naruszenia, podczas gdy związek zawodowy jest powołany do organizowania uzgodnionych działań swoich członków w celu obrony ich interesów zbiorowych.

96 Komisja podnosi, że okoliczność, iż skarżące są związkami zawodowymi, nie powoduje wyłączenia stosowania wobec nich reguł konkurencji, które są regułami porządku publicznego.

b) Ocena Sądu

97 Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. g) i j) WE działalność Wspólnoty obejmuje jednocześnie system zapewniający niezakłócanie konkurencji na rynku wewnętrznym oraz politykę w sferze społecznej. Artykuł 137 ust. 1 lit. f) WE stanowi, że Wspólnota wspiera i uzupełnia działania państw członkowskich w sferze reprezentacji i obrony zbiorowej interesów pracowników i pracodawców, a art. 139 ust. 1 WE stanowi, że dialog między partnerami społecznymi na poziomie wspólnotowym może prowadzić do nawiązania stosunków umownych. Natomiast jeśli chodzi o art. 81 ust. 1 WE, to zakazuje on porozumień, których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku. Artykuł ten stanowi przepis podstawowy i niezbędny dla realizacji zadań powierzonych Wspólnocie, a zwłaszcza dla funkcjonowania rynku wewnętrznego (wyrok Trybunału z dnia 1 czerwca 1999 r. w sprawie C‑126/97 Eco Swiss, Rec. str. I‑3055, pkt 36).

98 Trybunał orzekł, że o ile pewne skutki ograniczające konkurencję z pewnością są właściwe dla porozumień zbiorowych zawieranych między organizacjami reprezentującymi pracodawców i pracowników, to cele polityki społecznej realizowane przez takie porozumienia zostałyby poważnie zagrożone, gdyby partnerzy społeczni byli związani art. 81 ust. 1 WE przy wspólnym poszukiwaniu środków mających na celu polepszenie warunków zatrudnienia i pracy. Tym samym z efektywnej i spójnej wykładni całości przepisów traktatu wynika, że porozumienia zawarte w ramach negocjacji zbiorowych pomiędzy partnerami społecznymi dla osiągnięcia rzeczonych skutków muszą być, z racji ich istoty i celu, uważane za nieobjęte zakresem zastosowania art. 81 ust. 1 WE (wyrok Trybunału z dnia 21 września 1999 r. w sprawie C‑67/96 Albany, Rec. str. I‑5751, pkt 59 i 60). Natomiast Trybunał uznał, że postanowienie to ma zastosowanie do porozumień międzyzawodowych zawieranych przez organizacje reprezentujące producentów, spółdzielnie, robotników i przemysł w ramach organizacji prawa publicznego (ww. wyrok Trybunału w sprawie BNIC, pkt 3 i 16–20 oraz wyrok Trybunału z dnia 3 grudnia 1987 r. w sprawie 136/86 BNIC, Rec. str. 4789, pkt 3 i 13).

99 W niniejszym przypadku Sąd uważa, że istota i cel spornego porozumienia nie uzasadniają wyłączenia go z zakresu stosowania art. 81 ust. 1 WE.

100 Po pierwsze, należy stwierdzić, że omawiane porozumienie nie jest porozumieniem zbiorowym i nie zostało zawarte pomiędzy organizacjami reprezentującymi pracodawców i pracowników. Tak naprawdę hodowcy w żaden sposób nie znajdują się w stosunku pracy wobec ubojni, ponieważ nie wykonują pracy na ich rzecz i pod ich kierownictwem ani nie są w nich zrzeszeni (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 września 1999 r. w sprawie C‑22/98 Becu i in., Rec. str. I‑5665, pkt 26). Natomiast, jak orzeczono, hodowcy mogą być uznani za przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE (zob. pkt 53 powyżej). Sporne porozumienie stanowi więc porozumienie międzyzawodowe zawarte pomiędzy dwoma ogniwami łańcucha produkcji w sektorze wołowiny i cielęciny. Po drugie, porozumienie nie ma na celu polepszenia warunków zatrudnienia i pracy, ale zawieszenie importu wołowiny i cielęciny oraz ustalenie cen minimalnych na niektóre kategorie bydła. Wspomniane środki mają w niniejszym przypadku na celu ograniczenie konkurencji na rynku jednolitym (zob. pkt 82 i 85 powyżej).

101 Wynika z tego, że skarżące w sprawie T‑245/03, jako federacje rolniczych związków zawodowych, niezaprzeczalnie mogą w zgodny z prawem sposób występować w roli obrońcy interesów swych członków, nie mogą jednak w niniejszym przypadku powoływać się na swobodę wykonywania działalności związkowej dla uzasadnienia konkretnych działań sprzecznych z art. 81 ust. 1 WE.

102 Należy również oddalić tezę skarżących, według której Komisja, nakazując im w art. 2 zaskarżonej decyzji powstrzymanie się w przyszłości od wszelkich porozumień mogących mieć cel lub skutek identyczny lub podobny do stwierdzonego naruszenia, zaszkodziła ich misji, jako związkom zawodowym, doprowadzenia do końca uzgodnionych działań dla obrony ich zbiorowych interesów. Zobowiązując skarżących do powstrzymania się od powtarzania ukaranych zachowań lub przyjmowania podobnych środków, Komisja jedynie zapowiedziała skutki wynikające, odnośnie do ich przyszłego zachowania, ze stwierdzenia bezprawności, o której mowa w art. 1 zaskarżonej decyzji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawach połączonych T‑45/98 i T‑47/98 Krupp Thyssen Stainless i Acciai speciali Terni przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3757, pkt 311). Nakaz ten jest poza tym wystarczająco precyzyjny i oparty na okolicznościach, które doprowadziły Komisję do stwierdzenia bezprawności ukaranych zachowań, tak więc oczywiste jest, że taki nakaz nie dotyczy ogólnej działalności związkowej skarżących.

103 W świetle powyższego niniejsze zastrzeżenie należy oddalić.

104 W konsekwencji zarzut zostaje oddalony.

B – W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na oczywistych błędach w ocenie i błędach co do prawa przy ocenie zasięgu i czasu trwania naruszenia

105 Skarżące podważają zasięg i czas trwania naruszenia określony przez Komisję. Podnoszą, po pierwsze, że część „Import” porozumienia z dnia 24 października 2001 r. wygasła wraz z podpisaniem protokołu z Rungis w dniu 31 października 2001 r. Po drugie, skarżące przeczą, aby pisemne porozumienie z dnia 24 października 2001 r. zostało przedłużone porozumieniem ustnym o tym samym skutku.

1. Kwestie wstępne

a) W przedmiocie uwzględnienia porozumień lokalnych

Argumenty uczestników

106 Skarżące podnoszą, że Komisja nie mogła oprzeć się na porozumieniach zawartych na szczeblu lokalnym pomiędzy związkami zawodowymi hodowców i indywidualnymi ubojniami w celu wyznaczenia czasu trwania naruszenia zarzucanego federacjom krajowym. Przypominają one, że ciężar dowodu odnośnie do czasu trwania porozumienia spoczywa na Komisji i że w zakresie, w jakim zdecydowała się ona oprzeć na bezpośrednich dowodach z dokumentów w celu stwierdzenia naruszenia i udziału w nim, nie może ona domniemywać ciągłości udziału strony w porozumieniu w odniesieniu do okresu następującego po jej ostatnim udowodnionym udziale w środku wykonującym porozumienie (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 oraz T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑491, pkt 4281– 4283).

107 Skarżące podkreślają, że nie są one sygnatariuszami spornych porozumień lokalnych, ponieważ zostały one zawarte przez odrębne podmioty prawa, czyli departamentalne federacje rolnicze, departamentalne JA lub lokalne związki zawodowe. Wspomniane porozumienia lokalne, szczególnie te zawierane od dnia 30 listopada 2001 r., były wyłącznie rezultatem działalności tych ostatnich i zależały od ich zdolności do przekonania nabywców do stosowania cen minimalnych. Skarżące przywołują w tym względzie odręczne notatki dyrektora FNB sporządzone podczas spotkania w dniu 29 listopada 2001 r. („negocjować wasze cenniki regionalnie”). Okoliczność, że cennik referencyjny został przekazany przez FNB federacjom departamentalnym, które o niego wystąpiły, nie może podważać niniejszego wniosku, ponieważ miało to miejsce nie w ramach stosowania porozumienia krajowego, ale w ramach negocjacji lokalnych prowadzonych przez te federacje. Podobnie E. C., jeden z dyrektorów FNB, przesłał w dniu 11 grudnia 2001 r. tenże cennik do federacji departamentalnej, wyraźnie przypominając jej, że obowiązywanie tego cennika nie zostało przedłużone przez porozumienie. Skarżące podważają wreszcie tezę Komisji, jakoby tekst porozumień lokalnych został prawie dosłownie przejęty z porozumienia krajowego

108 Skarżące zauważają ponadto, że sygnatariusze tych porozumień lokalnych nie brali udziału w postępowaniu administracyjnym przed Komisją. A zatem skarżące nie mogą za nie ponosić odpowiedzialności. W związku z tym sprzeczne z prawem do obrony oraz z art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPCz) byłoby uwzględnienie tych dowodów w dyskusji.

109 Komisja odpowiada, że w swojej ocenie czasu trwania naruszenia miała prawo uwzględnić liczne porozumienia lokalne zawarte po podpisaniu porozumienia z dnia 24 października 2001 r. To głównie porozumienia lokalne wcielały w życie sporne porozumienie, w szczególności po wygaśnięciu pisemnego porozumienia. Poza tym wszystkie dokumenty dotyczące tych porozumień zostały znalezione u skarżących, co wykazało ścisłe stosowanie przez federacje krajowe porozumienia krajowego na poziomie lokalnym.

Ocena Sądu

110 Skarżące zasadniczo podnoszą, że Komisja w celu ustalenia czasu trwania naruszenia nie mogła uwzględnić porozumień, które nie zostały zawarte przez nie same, tylko przez federacje departamentalne lub lokalne związki zawodowe hodowców z jednej strony i ubojnie z drugiej strony.

111 Jednakże nie zaprzeczono, iż przedmiotowe federacje lub lokalne związki zawodowe hodowców były członkami, bezpośrednimi lub pośrednimi, skarżących w sprawie T‑245/03.

112 Należy podnieść, że w następstwie podpisania porozumienia z dnia 24 października 2001 r. krajowe federacje hodowców wezwały swoich członków do stosowania na poziomie lokalnym spornego porozumienia. W piśmie z dnia 25 października 2001 r. skierowanym przez skarżące w sprawie T‑245/03 do swoich członków, informującym ich o podpisaniu poprzedniego dnia porozumienia, wskazano: „Każdy z nas musi odtąd bardzo uważać na ścisłe stosowanie tego porozumienia na całym terytorium [...] Wzywamy was również do zebrania w jak najkrótszym czasie podpisów przedsiębiorstw, które nie podpisały jeszcze porozumienia. Zobowiązanie przedsiębiorstw polega również na priorytetowym traktowaniu dostaw krajowych”. Podobnie pismo skarżących w sprawie T‑245/03 skierowane do ich członków w dniu 13 grudnia 2001 r. zawiera następujący fragment: „[...] żądamy od całej sieci FNSEA mobilizacji [...], aby sprawdzano w każdej ubojni stosowane ceny, w celu przestrzegania naszych docelowych minimalnych cen produkcyjnych. W tym celu prosimy uprzejmie o podjęcie kroków w każdej ubojni znajdującej się w waszym departamencie”. Wreszcie pismo z dnia 8 listopada 2001 r. skierowane przez skarżące w sprawie T‑245/03 do federacji będących ich członkami wskazuje na to, że te ostatnie miały obowiązek przekazania federacjom krajowym wszelkich informacji dotyczących prowadzonych działań, w celu przygotowania kontynuacji strategii związkowej; informacje te zawierały w szczególności „dokładną i szczegółową listę przedsiębiorstw, które do tej pory nie podpisały cennika, lub które go podpisały, ale nie stosują”.

113 Z akt sprawy wynika więc, że skarżące w sprawie T‑245/03 zachęcały swoich członków do prowadzenia konkretnych działań w przedsiębiorstwach uboju, działających na ich odpowiednich terytoriach, oraz do uczestniczenia w ten sposób we wdrażaniu spornego porozumienia. Działalność federacji departamentalnych i lokalnych związków zawodowych wpisuje się tym samym we wspólną strategię z federacjami krajowymi, zmierzającą do zapewniania na całym terytorium francuskim skuteczności środków podjętych na poziomie krajowym. Jednym z instrumentów tej strategii było właśnie zawarcie porozumień pomiędzy lokalnymi związkami zawodowymi hodowców i przedsiębiorstwami uboju.

114 W faksie wysłanym w dniu 9 listopada 2001 r. przez Fédération régionale des syndicats d’exploitants agricoles (FRSEA) z Dolnej Normandii do FNSEA, w odpowiedzi na jej kwestionariusz z dnia 8 listopada 2001 r., wskazano: „Działania i strategie dla stosowania cennika: [...] Formalne podpisanie regionalnej umowy w sprawie przyjęcia zobowiązań: Przestrzeganie warunków i cennika pomiędzy FRSEA [Dolna Normandia] i ubojniami. Wszystkie zobowiązały się na piśmie i zwróciły dokument”. Podobnie w faksie z dnia 19 listopada 2001 r. od FDSEA z Finistère do FNB czytamy: „Odnośnie do działań prowadzonych w przedmiocie cennika [...] cen [minimalnych], zawarto ustne porozumienia z ubojniami. Nie zwrócono nam jeszcze pisemnego porozumienia i nie otrzymaliśmy skargi ze strony hodowców w przedmiocie nieprzestrzegania cennika”. Wreszcie w faksie FDSEA z Isère do FNSEA i FNB z dnia 13 listopada 2001 r. w załączniku znajduje się wzór porozumienia lokalnego; jest on zatytułowany „Stosowanie porozumienia krajowego w przedmiocie cennika cen minimal[nych]” oraz zawiera postanowienia zobowiązujące do przestrzegania cennika i tymczasowego zawieszenia importu „do czasu nowych negocjacji krajowych”.

115 Poza tym okoliczność, iż porozumienia lokalne zostały podpisane przez przedsiębiorstwa uboju, a nie przez organizacje reprezentujące je na poziomie krajowym (w tym FNICGV i skarżącą w sprawie T‑217/03), także nie uzasadnia nieuwzględnienia tych porozumień w niniejszym przypadku. W tym względzie Sąd uważa, że istnienie porozumienia krajowego zawartego pomiędzy reprezentantami hodowców i reprezentantami ubojni było czynnikiem decydującym dla przełamania oporu przedsiębiorstw uboju odnośnie do zaakceptowania porozumień lokalnych, które zostały im przedłożone przez reprezentantów hodowców.

116 Wreszcie z akt sprawy wynika, że w przeciwieństwie do twierdzeń skarżących sporne porozumienia lokalne powtarzały często zasadniczą treść porozumienia krajowego. W rzeczywistości wspomniane porozumienia lokalne często dosłownie transponowały porozumienie krajowe (zob. na przykład porozumienie podpisane w dniu 31 października 2001 r. pomiędzy, między innymi, FDSEA z Loary a przedsiębiorstwami uboju z tego departamentu).

117 Mając na względzie powyższe, Sąd uważa, że nie można twierdzić, iż te porozumienia lokalne były wynikiem niezależnych negocjacji, niezwiązanych ze stosowaniem porozumienia krajowego. W rzeczywistości porozumienia zawarte na poziomie lokalnym były przedłużeniem i wprowadzeniem spornego porozumienia w życie.

118 Tym samym Sąd uważa, że Komisja miała prawo uwzględnić te porozumienia lokalne w ocenie zasięgu i czasu trwania zarzucanego skarżącym naruszenia.

119 Poza tym należy oddalić argument skarżących, jakoby uwzględnienie porozumień lokalnych naruszało ich prawo do obrony. Należy bowiem stwierdzić, że dokumenty dotyczące porozumień lokalnych, na których Komisja oparła się w zaskarżonej decyzji, a które zostały znalezione podczas inspekcji przeprowadzonych w biurach skarżących, stanowiły część akt postępowania administracyjnego. Tym samym skarżące miały możliwość przedstawienia swoich uwag odnośnie do tych dokumentów w trakcie postępowania przed Komisją.

b) W przedmiocie organizacji, wyboru, cytowania i interpretacji dokumentów akt sprawy

Argumenty uczestników

120 Skarżące utrzymują, że Komisja w zaskarżonej decyzji doprowadziła do zniekształcenia odręcznych notatek znalezionych w biurze dyrektora FNB, na których w znacznym stopniu się oparła, aby udowodnić zasięg i czas trwania spornego porozumienia. A zatem przekazała ona skarżącym jedynie samodzielnie wybrane fragmenty, których nie ułożyła chronologicznie i nie pogrupowała, tak że zostały one pomieszane z innymi dokumentami akt sprawy. Chaotyczne i często trudne do odczytania zapiski znajdują się poza tym na całkowicie zapisanych stronach.

121 Skarżące podważają ponadto dokładność czy też interpretację całej serii cytatów znajdujących się w zaskarżonej decyzji, stwierdzając, że są one niekompletne, wyrwane z kontekstu lub błędne, że w rzeczywistości stoją w sprzeczności z tezą Komisji, że nie są opatrzone datą, a także, że nie można zidentyfikować uczestników spotkań, do których czyni się w nich odniesienie. Wreszcie skarżące podnoszą, że Komisja interpretując dokumenty z akt, przeniosła ciężar dowodu, ponieważ przyjęła domniemanie winy skarżących i uwzględniła tylko dokumenty je obciążające, a nie te świadczące na ich korzyść.

122 Komisja zauważa, że w tekście decyzji nie może ona w całości cytować wszystkich dokumentów, na których się opiera, i stwierdza, że fakt dokonania wyboru fragmentów może być kwestionowany jedynie w przypadku zniekształcenia dowodów. Tym samym Komisja odrzuca inne zarzuty powołane przez skarżące.

Ocena Sądu

123 Skarżące nie przeczą, iż miały dostęp do wszystkich dokumentów składających się na akta postępowania administracyjnego przed Komisją (jedynie z wyjątkiem dwóch pism wymienionych pomiędzy Komisją a stałym przedstawicielstwem Republiki Francuskiej przy Unii Europejskiej). W szczególności Komisja zauważyła – a skarżące temu nie zaprzeczyły – że miały one dostęp do kopii całości tego zapisanego odręcznie notesu dyrektora FNB. Wynika z tego, że skarżące były w stanie wskazać i powołać wszystkie dowody świadczące na ich korzyść, znajdujące się w aktach. Poza tym skarżące nie powołują się na to, że Komisja usunęła z akt postępowania administracyjnego dokumenty świadczące na korzyść skarżących lub nie umieściła w aktach takich dokumentów, wskazanych lub dostarczonych przez skarżące.

124 Poza tym należy zauważyć, że podobnie jak skarżące, Komisja w zaskarżonej decyzji często opierała swe wnioski na fragmentach z licznych odręcznych notatek, które zostały odnalezione i skopiowane w trakcie kontroli przeprowadzonych w lokalach skarżących. Notatki te zasadniczo nie są ani podpisane, ani opatrzone datą, a ich treść nie zawsze jest czytelna. Należy jednak podnieść, że brak daty lub podpisu na dokumencie, czy też fakt, że jest on niestarannie napisany, nie pozbawia tego dokumentu całej mocy dowodowej, gdy jego pochodzenie, prawdopodobna data i treść mogą być określone z wystarczającą pewnością (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑11/89 Shell przeciwko Komisji, Rec. str. II‑757, pkt 86).

125 W niniejszym przypadku, jeżeli dany dokument nie był opatrzony datą, Komisja w zaskarżonej decyzji wskazywała ten fakt i podawała przybliżoną datę w oparciu o treść tego dokumentu lub jego kontekst. Podobnie, jeśli wspomniane były tylko inicjały uczestników spotkania, Komisja co do zasady wnioskowała, w zależności od kontekstu, kim były wskazane osoby. Wreszcie, odnośnie do krytycznych uwag skarżących w odniesieniu do organizacji i klasyfikacji tych odręcznych notatek, Komisja wyjaśniła, że dokumenty z akt zostały pogrupowane chronologicznie według daty ich sporządzenia lub odkrycia, a jeśli chodzi o dokumenty z inspekcji, to zostały one ponumerowane zgodnie z porządkiem ustalonych wykazów.

126 Odnośnie do zarzutów skarżących dotyczących w szczególności wykorzystywania i interpretacji w zaskarżonej decyzji określonych środków dowodowych, to zostaną one zbadane poniżej w zakresie, w jakim mogą podważyć wnioski Komisji dotyczące zasięgu i czasu trwania naruszenia.

2. W przedmiocie zarzucanego skarżącym porozumienia dotyczącego importu

a) Argumenty uczestników

127 Skarżące dowodzą, że podpisanie protokołu z Rungis w dniu 31 października 2001 r. doprowadziło do tego, że część porozumienia krajowego dotycząca zawieszenia importu, która weszła w życie w dniu 29 października 2001 r., wygasła zaledwie dwa dni później, dnia 31 października 2001 r. Nie było więc czasu na zaistnienie części „Import” porozumienia i stąd nie mogła ona być im zarzucana.

128 Skarżące podnoszą, że Komisja zniekształciła w tym przypadku fakty i popełniła oczywisty błąd w ocenie, uznając, że wspomniany protokół z