OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 14 kwietnia 2011 r.( )

Sprawa C‑109/10 P

Solvay SA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Odwołanie – Konkurencja – Nadużycie pozycji dominującej (art. 82 WE) – Rabaty lojalnościowe – Dyskryminacja partnerów handlowych – Prawo do obrony – Dostęp do akt – Zagubienie części akt – Prawo do bycia wysłuchanym – Zakaz wykorzystania informacji w innym celu (art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17) – Prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie – Zbyt długi czas trwania postępowania – Europejski rynek sody





Spis treści





I – Wprowadzenie

II – Okoliczności powstania sporu

III – Postępowanie przed Trybunałem

IV – W przedmiocie żądania uchylenia zaskarżonego wyroku

A – W przedmiocie pewnych kwestii prawnych związanych ze stosowaniem art. 82 WE (zarzuty szósty, siódmy, ósmy i dziewiąty)

1. Uwagi wstępne

2. W przedmiocie określenia właściwego rynku geograficznego (zarzut szósty)

a) Pierwsza część zarzutu szóstego

b) Druga część zarzutu szóstego

c) W przedmiocie niektórych dalszych argumentów podniesionych w ramach zarzutu szóstego

d) Wniosek częściowy

3. W przedmiocie pozycji dominującej Solvay (zarzut siódmy)

a) W przedmiocie odniesień Solvay do jej zarzutu szóstego

b) W przedmiocie pozycji dominującej na rynkach krajowych (druga część zarzutu siódmego)

i) W przedmiocie domniemywanego ograniczenia przez Sąd analizy jedynie do udziałów w rynku

ii) W przedmiocie domniemywanego nieuwzględnienia różnych argumentów Solvay

iii) W przedmiocie twierdzenia, że udziały w rynku nie zostały wystarczająco dowiedzione

c) W przedmiocie domniemywanego istnienia nadzwyczajnych okoliczności (trzecia część zarzutu siódmego)

i) W przedmiocie wymogów dotyczących uzasadnienia zaskarżonego wyroku

ii) W przedmiocie wymogów dotyczących uzasadnienia spornej decyzji

iii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia art. 102 TFUE (art. 82 WE)

d) Wniosek częściowy

4. W przedmiocie nadużycia pozycji dominującej przez Solvay (zarzuty ósmy i dziewiąty)

a) W przedmiocie rabatu grupowego przyznanego Saint‑Gobain (zarzut ósmy)

i) W przedmiocie argumentu dotyczącego braku klauzuli wyłączności

ii) W przedmiocie argumentu dotyczącego niskiej wysokości rabatu grupowego

iii) W przedmiocie argumentu dotyczącego braku wpływu na konkurencję

iv) Wniosek częściowy

b) W przedmiocie dyskryminującego charakteru praktyk handlowych Solvay (zarzut dziewiąty)

i) Pierwsza część zarzutu dziewiątego

– W przedmiocie zarzucanego wypaczenia pism procesowych Solvay

– W przedmiocie błędu co do prawa materialnego

ii) Druga część zarzutu dziewiątego

– W przedmiocie zarzucanego wypaczenia pism procesowych Solvay

– W przedmiocie braku uzasadnienia

iii) Wniosek częściowy

B – W przedmiocie zakazu wykorzystania dowodów zebranych w ramach kontroli przeprowadzonej w kwietniu 1989 r. (zarzut drugi)

1. Dopuszczalność zarzutu drugiego

2. Zasadność zarzutu drugiego

a) W przedmiocie pierwszej i drugiej części zarzutu drugiego (naruszenie art. 14 ust. 3 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17)

b) W przedmiocie trzeciej części zarzutu drugiego (zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia okoliczności faktycznych)

c) Wniosek częściowy

C – W przedmiocie prawa do obrony (zarzuty trzeci, czwarty i piąty)

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt (zarzuty trzeci i czwarty)

a) Dopuszczalność zarzutów trzeciego i czwartego

b) W przedmiocie fragmentów akt udostępnionych wyłącznie przed Sądem (zarzut czwarty)

i) Pierwsza część zarzutu czwartego

ii) Druga część zarzutu czwartego

iii) Wniosek częściowy

c) W przedmiocie zagubienia części akt (zarzut trzeci)

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym (zarzut piąty)

a) Pierwsza część zarzutu piątego

b) Druga część zarzutu piątego

c) Wniosek częściowy

D – W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zarzut pierwszy)

1. Wymogi dotyczące oceny czasu trwania postępowania (części pierwsza i druga zarzutu pierwszego)

a) W przedmiocie kwestii wstępnej, czy zarzuty szczegółowe Solvay są bezskuteczne

b) W przedmiocie konieczności dokonania ogólnej oceny czasu trwania postępowania (pierwsza część zarzutu pierwszego)

c) W przedmiocie podniesionego braku uzasadnienia (druga część zarzutu pierwszego)

2. Skutki prawne zbyt długiego czasu trwania postępowania (części trzecia, czwarta i piąta zarzutu pierwszego)

a) Wymóg naruszenia prawa do obrony (trzecia część zarzutu pierwszego)

b) Wpływ czasu trwania postępowania na zdolność Solvay do obrony w niniejszej sprawie (czwarta część zarzutu pierwszego)

i) W przedmiocie domniemywanego braku uzasadnienia

ii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia prawa co do istoty

iii) W przedmiocie kilku dalszych zarzutów szczegółowych

iv) Wniosek częściowy

c) W przedmiocie podnoszonej rezygnacji Solvay z obniżenia grzywny (piąta część zarzutu pierwszego)

3. Wniosek częściowy

E – Uchylenie zaskarżonego wyroku

F – Rozstrzygnięcie w sprawie skargi w pierwszej instancji

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym

3. W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie

4. Wniosek częściowy

V – W przedmiocie żądania obniżenia grzywny

A – Uwaga wstępna

B – Obniżenie grzywny

1. W przedmiocie zbyt długiego czasu trwania postępowania administracyjnego i postępowania sądowego

2. W przedmiocie wysokości obniżenia grzywny

VI – Koszty

VII – Wnioski

I – Wprowadzenie

1. Biorąc pod uwagę niniejszą sprawę, można poważnie powątpiewać, czy czas rzeczywiście leczy wszystkie rany, jak twierdzi stare przysłowie. Przypadek ten zajmuje od ponad dwudziestu lat zarówno administrację, jak i sądy na płaszczyźnie europejskiej. Pracowały nad nim pokolenia prawników. Akta sprawy zaginęły, a postępowania sądowe ciągnęły się latami.

2. Początki niniejszej sprawy sięgają lat osiemdziesiątych. Komisja Europejska zarzuca belgijskiemu przedsiębiorstwu Solvay między innymi, że w latach 1983–1990 nadużywało swojej dominującej pozycji na rynku sody( ). Z tego powodu Komisja dwukrotnie nałożyła na Solvay grzywnę (w 1990 r. i 2000 r.), co Solvay do dzisiaj kwestionuje przed sądem.

3. Trybunał rozpatruje tę sprawę jako instancja odwoławcza po raz drugi. Na obecnym etapie strony spierają się w istocie, poza licznymi innymi kwestiami, na temat dwóch kwestii prawnych o podstawowym znaczeniu, z których jedna dotyczy prawa dostępu do akt, a druga – zasady rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.

4. Z jednej strony Solvay wskazuje, że nie zapewniono jej w należyty sposób dostępu do akt, przez co naruszono jej prawo do obrony. Trybunał staje w tym względzie między innymi przed pytaniem, jak należy ocenić okoliczność, że Komisja nie może już odnaleźć części swoich akt z postępowania administracyjnego.

5. Z drugiej strony Solvay podnosi, że postępowania administracyjne i sądowe w tej sprawie były zbyt długie. Stanowi to naruszenie podstawowego prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie, które to naruszenie wymaga skutecznej sankcji.

6. W skardze do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC), opartej na domniemywanym naruszeniu art. 6 ust. 1 EKPC( ) i skierowanej przeciwko wszystkim 27 państwom członkowskim Unii Europejskiej( ), Solvay podnosi ponadto – równolegle z niniejszym postępowaniem odwoławczym – zarzut zbyt długiego czasu trwania postępowania.

II – Okoliczności powstania sporu

7. Jak ustalił Sąd( ), Komisja Europejska przeprowadziła w kwietniu 1989 r. zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 17( ) niezapowiedziane przeszukania („kontrole”) w pomieszczeniach szeregu przedsiębiorstw działających na rynku sody, w tym w belgijskim przedsiębiorstwie Solvay( ). Następnie zażądała od tych przedsiębiorstw przekazania uzupełniających informacji.

8. Po zakończeniu dochodzenia Komisja zarzuciła Solvay z jednej strony uczestnictwo w kartelach, a z drugiej strony nadużywanie pozycji dominującej na rynku sody.

9. Niniejsze postępowanie odnosi się wyłącznie do stwierdzonego przez Komisję nadużycia pozycji dominującej( ). Komisja nałożyła na tej podstawie na Solvay w 1990 r. – w pierwszej decyzji wydanej zgodnie z art. 86 traktatu EWG w związku z rozporządzeniem nr 17 (decyzja 91/299/EWG( )) – grzywnę wynoszącą w przeliczeniu 20 mln EUR( ), która na ówczesne warunki była relatywnie wysoka. Zważywszy, że pierwsza decyzja dotknięta była uchybieniem formalnym związanym z jej uwierzytelnieniem, Sąd stwierdził jej nieważność( ). Następnie Komisja wydała w 2000 r., nie przeprowadziwszy dalszych czynności w postępowaniu( ), a w szczególności nie przesłuchawszy Solvay, drugą decyzję opartą tym razem na art. 82 WE w związku z rozporządzeniem nr 17, w której nałożyła ponownie na Solvay grzywnę w niezmienionej wysokości (decyzja 2003/6/WE)( ). Ta ostatnia decyzja stanowi punkt wyjścia niniejszego postępowania sądowego.

10. Skarga Solvay o stwierdzenie nieważności decyzji 2003/6 została uwzględniona w pierwszej instancji w bardzo ograniczonym zakresie. Wyrokiem z dnia 17 grudnia 2009 r. Sąd obniżył wprawdzie wysokość grzywny o 5% do 19 mln EUR, w pozostałym zakresie oddalił jednak skargę Solvay jako bezzasadną( ). Przeciwko temu wyrokowi w pierwszej instancji, którego wydanie zajęło Sądowi nie mniej niż osiem lat i dziewięć miesięcy, Solvay( ) kieruje obecnie niniejsze odwołanie.

11. Najważniejsze kolejne etapy tego postępowania można chronologicznie przedstawić w następujący sposób:

– Postępowanie administracyjne aż do wydania pierwszej decyzji nakładającej grzywnę

Kwiecień 1989 r.: Kontrole przeprowadzone przez Komisję

Marzec 1990 r.: Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów

Grudzień 1990 r.: Decyzja Komisji 91/299 nakładająca grzywnę

– Postępowanie sądowe prowadzące do stwierdzenia nieważności pierwszej decyzji nakładającej grzywnę

Maj 1991 r.: Skarga Solvay do Sądu o stwierdzenie nieważności (sprawa T‑32/91)

Czerwiec 1995 r.: Stwierdzenie nieważności decyzji 91/299

Sierpień 1995 r.: Odwołanie Komisji (sprawa C‑288/95 P)

Kwiecień 2000 r.: Oddalenie odwołania

– Postępowanie administracyjne aż do wydania drugiej decyzji nakładającej grzywnę

Grudzień 2000 r.: Decyzja Komisji 2003/6 nakładająca grzywnę

– Postępowanie sądowe od wydania drugiej decyzji nakładającej grzywnę

Marzec 2001 r.: Skarga Solvay do Sądu o stwierdzenie nieważności (sprawa T‑57/01)

Grudzień 2009 r.: Zaskarżony wyrok Sądu (sprawa T‑57/01)

Marzec 2010 r.: Niniejsze odwołanie wniesione przez Solvay (sprawa C‑109/10 P)

III – Postępowanie przed Trybunałem

12. W niniejszym postępowaniu odwoławczym Solvay wnosi do Trybunału o:

– uchylenie wyroku wydanego w dniu 17 grudnia 2009 r.;

– ponowne zbadanie skargi w zakresie, w jakim wyrok zostanie uchylony, i stwierdzenie nieważności decyzji Komisji z dnia 13 grudnia 2000 r. w całości lub w części stosownie do zakresu zarzutów;

– uchylenie grzywny w wysokości 19 mln EUR lub bardzo istotne obniżenie jej kwoty celem naprawienia poważnej szkody poniesionej przez wnoszącą odwołanie wskutek niezwykle długiego czasu trwania postępowania;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania odwoławczego oraz kosztami postępowania przed Sądem.

13. Komisja wnosi do Trybunału o:

– oddalenie odwołania oraz

– obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.

14. Postępowanie odwoławcze toczyło się przed Trybunałem w formie pisemnej, a następnie w dniu 18 stycznia 2011 r. odbyła się rozprawa. Rozprawa została przeprowadzona łącznie w sprawach C‑109/10 P i C‑110/10 P.

IV – W przedmiocie żądania uchylenia zaskarżonego wyroku

15. W ramach swojego żądania głównego Solvay wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku, opierając się na w sumie dziewięciu zarzutach. Zajmę się tymi zarzutami w zmienionej kolejności. Kwestie prawne związane ze stosowaniem art. 82 WE zostaną omówione na wstępie (zob. pkt A poniżej), następnie rozważę kwestie procesowe (zob. pkt B i C poniżej), na końcu oceny prawnej zbadam natomiast zarzuty związane z prawem do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zob. pkt D poniżej).

16. Jakkolwiek w niniejszej sprawie nadal znajdowało zastosowanie stare rozporządzenie antymonopolowe w postaci rozporządzenia nr 17, podniesione kwestie prawne nie straciły na aktualności także po zmianie prawa antymonopolowego przez rozporządzenie (WE) nr 1/2003( ).

A – W przedmiocie pewnych kwestii prawnych związanych ze stosowaniem art. 82 WE (zarzuty szósty, siódmy, ósmy i dziewiąty)

17. W zarzutach szóstym, siódmym, ósmym i dziewiątym Solvay podnosi szereg kwestii związanych ze stosowaniem art. 82 WE w niniejszej sprawie.

1. Uwagi wstępne

18. Przed właściwym rozważeniem zarzutów podniesionych przez Solvay należy krótko przedstawić dwie uwagi, które z jednej strony dotyczą znajdujących zastosowanie przepisów materialnoprawnych, a z drugiej strony znaczenia określonych komunikatów Komisji w sprawie polityki konkurencji.

19. Przede wszystkim jeśli chodzi o znajdujące zastosowanie przepisy materialnoprawne, Solvay odsyła przez cały czas do art. 102 TFUE. Skoro jednak miarodajny jest stan prawny z chwili wydania spornej decyzji, uważam, że należy odnieść się do art. 82 WE( ). Nie ma to jednak żadnego wpływu na ocenę prawną odwołania, ponieważ oba przepisy, w zakresie istotnym w niniejszej sprawie, mają tę samą treść.

20. Jeśli chodzi o komunikaty Komisji dotyczące polityki konkurencji, Solvay powołuje się wielokrotnie w swoim odwołaniu na komunikat z 2009 r., zawierający „Wytyczne w sprawie priorytetów, którymi Komisja będzie się kierować przy stosowaniu art. 82 traktatu WE w odniesieniu do szkodliwych działań o charakterze praktyki wyłączającej, podejmowanych przez przedsiębiorstwa dominujące”( ).

21. Przy ocenie niniejszego odwołania komunikat ten nie może zostać uwzględniony. Nie ma żadnego znaczenia to, w jaki sposób Komisja zamierza ukształtować na przyszłość swoją politykę konkurencji w odniesieniu do art. 102 TFUE (ówczesnego art. 82 WE). Z jednej strony bowiem ewentualne nowe akcenty w traktowaniu tego przepisu mogą mieć znaczenie wyłącznie dla przyszłych decyzji Komisji, nie zaś dla oceny prawnej wydanej już decyzji. Z drugiej strony nawet w przypadku zmiany praktyki administracyjnej Komisja musi nadal działać w ramach, które wyznaczają jej traktaty będące przedmiotem wykładni Trybunału( ).

2. W przedmiocie określenia właściwego rynku geograficznego (zarzut szósty)

22. Zarzut szósty, skierowany przeciwko pkt 252–259 zaskarżonego wyroku, podważa rozważania Sądu dotyczące określenia właściwego rynku geograficznego.

23. W istocie Solvay zarzuca Sądowi nieprawidłowe uzasadnienie zaskarżonego wyroku: z jednej strony uzasadnienie wyroku jest niejasne i wewnętrznie sprzeczne (pierwsza część zarzutu szóstego), z drugiej strony jest ono niepełne i nie odnosi się do szeregu argumentów podniesionych przez wnoszącą odwołanie w pierwszej instancji (druga część zarzutu szóstego). Tak więc centralną kwestią tego zarzutu jest spoczywający na Sądzie obowiązek prawidłowego uzasadnienia jego wyroków (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału).

a) Pierwsza część zarzutu szóstego

24. Pierwsza część zarzutu szóstego wynika z pewnego pomylenia pojęć w spornej decyzji. Komisja stwierdza w niej wprawdzie, że właściwym rynkiem geograficznym jest „Wspólnota (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”( ), używa też jednak wyrażeń takich jak „Europa Zachodnia”, „zachodnia Europa” oraz „Wspólnota”( ). Gdyby Komisja posłużyła się w spornej decyzji jasną i jednolitą terminologią, sądy Unii nie byłyby zmuszone do badania wymienionych w tym zakresie argumentów.

25. Solvay uważa, że z zaskarżonego wyroku nie można wywnioskować, czy Sąd rozumie pojęcia „Wspólnota”, „Wspólnota z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii”, „Europa Zachodnia” i „zachodnia Europa” jako tożsame czy też różniące się między sobą.

26. Ten zarzut po bliższym zbadaniu nie może zostać uwzględniony.

27. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie wyroku powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – na dokonanie jego kontroli sądowej( ).

28. Z łącznej lektury pkt 251–254 zaskarżonego wyroku wynika jasno i jednoznacznie, że Sąd nie widział żadnej różnicy w treści wymienionych pojęć.

29. Punktem wyjścia rozważań Sądu było zdefiniowanie przez Komisję właściwego rynku geograficznego jako „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”( ). W dalszej kolejności uzyskał on od Komisji potwierdzenie, że odniesienia do „Europy Zachodniej”, „zachodniej Europy” oraz „Wspólnoty” w pewnych fragmentach spornej decyzji dotyczą tego samego rynku geograficznego, to znaczy „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”( ). Sąd podkreślił ponadto, że „nie ma sprzeczności pomiędzy definicją” właściwego rynku geograficznego jako „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)” w motywie 136 spornej decyzji a innymi motywami tej decyzji( ).

30. Zaskarżony wyrok posiada zatem, w punktach podważanych przez Solvay, jasne uzasadnienie, które nie zawiera wewnętrznych sprzeczności. Możliwe, że Solvay uważa wywody Sądu w przedmiocie właściwego rynku geograficznego za błędne merytorycznie. Niemniej sam fakt, że merytorycznie Sąd doszedł do innych wniosków niż wnosząca odwołanie, nie prowadzi do braków w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku( ). Zarzut błędnego uzasadnienia nie może więc zostać uwzględniony.

b) Druga część zarzutu szóstego

31. W drugiej części zarzutu szóstego Solvay zarzuca Sądowi, że nie przedstawił szczegółowo powodów, dla których uważa rynki krajowe za właściwe przy ocenie zgodności z prawem spornej decyzji. Sąd nie odniósł się ponadto do szeregu argumentów, które Solvay podniosła w tym względzie w postępowaniu w pierwszej instancji.

32. Tej części zarzutu szóstego nie można uwzględnić z dwóch powodów.

33. Po pierwsze, podniesione przez Solvay zastrzeżenie opiera się na błędnym rozumieniu zaskarżonego wyroku. Wbrew twierdzeniom Solvay Sąd z pewnością nie uznał „rynków krajowych za rynki właściwe”. Odniósł się on jedynie pomocniczo do kwestii rynków krajowych na wypadek, gdyby Komisja nie zdefiniowała poprawnie – jak twierdzi Solvay – właściwego rynku geograficznego jako „rynku [...] we Wspólnocie (z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii)”( )( ).

34. Z tego względu zarzut szczegółowy wnoszącej odwołanie dotyczący rynków krajowych skierowany jest ostatecznie przeciwko fragmentowi uzasadnienia wyroku, który nie zawiera istotnych motywów wyroku, lecz jedynie obiter dicta. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem takie zarzuty należy oddalić jako „bezskuteczne” albo „niemające znaczenia dla sprawy” (francuskie: „inopérant”)( ).

35. Po drugie, wnosząca odwołanie stawia wygórowane wymagania wobec zakresu obowiązku uzasadnienia wyroków wydanych w pierwszej instancji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu, a uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje informacjami wystarczającymi dla sprawowania kontroli( ).

36. Prawdą jest, że Sąd winien zbadać w swoim wyroku wszystkie naruszenia prawa zarzucane w pierwszej instancji( ). Jednak właśnie w obszernych sporach z zakresu konkurencji wobec ograniczonych zasobów obowiązkiem sądów Unii nie może być roztrząsanie wszystkich tak marginalnych argumentów stron. W sprawie takiej jak niniejsza istotne jest jedynie to, by Sąd wyjaśnił w zrozumiały sposób, choćby w zwięzłej formie, dlaczego uważa sporną decyzję Komisji za zgodną z prawem.

37. W niniejszym przypadku Sąd sprostał tym wymogom. Stwierdził on, że biorąc nawet pod uwagę rynki krajowe, Solvay posiadała pozycję dominującą w każdym państwie, w którym zarzucono jej naruszenie( ). Sąd wywnioskował z tego prawidłowo, że nawet jeśli Komisja nieprawidłowo zdefiniowała rynek właściwy (to jest błędnie przyjęła rynek Wspólnoty z wyjątkiem Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, zamiast prawidłowo przyjąć rynki krajowe), nie mogło to prowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji( ). Ten jasny wniosek nie wymagał dalszych wyjaśnień.

c) W przedmiocie niektórych dalszych argumentów podniesionych w ramach zarzutu szóstego

38. W ramach zarzutu szóstego Solvay podnosi ponadto naruszenie art. 102 TFUE (art. 82 WE). Zarzuty szczegółowe odnoszące się do tego naruszenia nie posiadają jednak treści niezależnej od podniesionego przez Solvay zarzutu nieprawidłowego uzasadnienia, a więc nie wymagają osobnego rozważenia. Uwagi dotyczące nieprawidłowego uzasadnienia odnoszą się do nich odpowiednio( ).

39. Solvay uważa ponadto, że Sąd wypaczył okoliczności faktyczne i dowody. Także ten zarzut szczegółowy nie posiada samodzielnego znaczenia. Solvay w szczególności nie spełniła wymogów wynikających zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z art. 256 TFUE, art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału i art. 112 § 1 akapit pierwszy lit. c) regulaminu Trybunału( ): odwołanie nie zawiera dokładnych informacji co do tego, jakie dowody Sąd rzekomo wypaczył, oraz nie zostały bliżej opisane błędy w ocenie dowodów, jakie Sąd miał popełnić w związku z tym wypaczeniem.

40. Solvay zarzuca wreszcie naruszenie art. 299 ust. 1 WE (ówczesnego art. 227 ust. 1 traktatu EWG), w którym zdefiniowane zostało terytorium Wspólnoty Europejskiej( ). Zważywszy na to postanowienie, jej zdaniem nie jest słuszne uznanie pojęć „Wspólnota”, „Europa Zachodnia” i „zachodnia Europa” za równoważne.

41. To rozumowanie także nie jest przekonujące. Prawdą jest, że w języku potocznym geograficzne lub polityczne pojęcie „zachodnia Europa” nie ma identycznego zakresu jak terytorium ówczesnej Wspólnoty Europejskiej. W decyzji antymonopolowej Komisja (a w konsekwencji także sądy Unii) może jednak posługiwać się własnymi pojęciami, które nie muszą koniecznie pokrywać się ze zwyczajowymi koncepcjami geograficznymi czy politycznymi, nawet jeśli nie jest to zalecane. Komisja podnosi bowiem słusznie, że pojęcie właściwego rynku geograficznego w prawie konkurencji jest pojęciem funkcjonalnym, którego definicja opiera się przede wszystkim na względach gospodarczych.

d) Wniosek częściowy

42. W konsekwencji zarzut szósty jest w całości bezzasadny.

3. W przedmiocie pozycji dominującej Solvay (zarzut siódmy)

43. Zarzut siódmy poświęcony jest pozycji dominującej Solvay. Jest on skierowany przeciwko pkt 275–305 zaskarżonego wyroku. Zdaniem Solvay Sąd niesłusznie uwzględnił ustalenia Komisji dotyczące pozycji dominującej tego przedsiębiorstwa. W ten sposób Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału), a także art. 102 TFUE (art. 82 WE).

a) W przedmiocie odniesień Solvay do jej zarzutu szóstego

44. W pierwszej części zarzutu siódmego – podobnie jak w niektórych fragmentach drugiej i trzeciej części tego zarzutu – Solvay wskazuje w istocie jedynie na swoje wywody w ramach zarzutu szóstego. Jej zdaniem skoro występowały niejasności w kwestii określenia właściwego rynku geograficznego, Sąd nie mógł stwierdzić pozycji dominującej „na rynku wspólnotowym”( ).

45. Przedstawione tutaj zastrzeżenia zależą w całości od losu zarzutu szóstego, do którego w przeważającej części nawiązują. Jeśli zatem pierwsza część zarzutu szóstego zostanie zgodnie z moją propozycją oddalona( ), będzie musiało to nastąpić także w wypadku pierwszej części zarzutu siódmego. Podobnie należy oddalić fragmenty drugiej i trzeciej części zarzutu siódmego, które odnoszą się wyłącznie do problematyki określenia rynku.

b) W przedmiocie pozycji dominującej na rynkach krajowych (druga część zarzutu siódmego)

46. Druga część zarzutu siódmego poświęcona jest wymogom obowiązującym w dziedzinie dowodu na istnienie pozycji dominującej.

i) W przedmiocie domniemywanego ograniczenia przez Sąd analizy jedynie do udziałów w rynku

47. Solvay podnosi z jednej strony, że Sąd naruszył art. 102 TFUE (art. 82 WE), ponieważ stwierdził istnienie pozycji dominującej przedsiębiorstwa na rynkach krajowych wyłącznie na podstawie oceny udziałów w rynku, bez uwzględnienia dalszych istotnych czynników.

48. Argumentacja ta nie jest przekonująca. Opiera się ona na ewidentnie błędnym rozumieniu zaskarżonego wyroku.

49. Sąd w żadnym wypadku nie ograniczył swojej analizy jedynie do oceny udziałów w rynku. W pierwszym kolejności nawiązał on do orzecznictwa, zgodnie z którym istnienie pozycji dominującej wynika zasadniczo z łącznego wystąpienia szeregu czynników, które – gdy są rozpatrywane z osobna – nie mają koniecznie decydującego znaczenia( ).

50. W drugiej kolejności Sąd słusznie jednak przyjął, że bardzo duże udziały w rynku stanowią same w sobie, poza wyjątkowymi okolicznościami, dowód istnienia pozycji dominującej( ). Stwierdził ponadto słusznie, że udział w rynku wynoszący 50% stanowi sam w sobie, poza wyjątkowymi okolicznościami, dowód istnienia pozycji dominującej( ).

51. W trzeciej kolejności Sąd rozpatrzył niektóre elementy przedstawione w postępowaniu w pierwszej instancji, które zdaniem Solvay mogły obalić – jako nadzwyczajne okoliczności – domniemanie pozycji dominującej( ).

52. W konsekwencji wbrew twierdzeniom Solvay Sąd zbadał także inne czynniki niż same udziały w rynku. Domniemanie pozycji dominującej wynikające z udziału w rynku nie mniejszego niż 50% uczynił on jedynie punktem wyjścia swoich rozważań, które następnie uzupełnił wywodami dotyczącymi ewentualnego występowania nadzwyczajnych okoliczności. Takie podejście jest całkowicie zgodne z wynikającymi z art. 82 WE (art. 102 TFUE) wymogami i z wydanym w tym względzie orzecznictwem.

ii) W przedmiocie domniemywanego nieuwzględnienia różnych argumentów Solvay

53. Z drugiej strony Solvay zarzuca Sądowi, że nie odniósł się do szeregu jej argumentów podniesionych w postępowaniu w pierwszej instancji. Chodzi tu, po pierwsze, o różnicę pomiędzy udziałem Solvay w rynku i udziałami jej konkurentów, a po drugie, o zdolności produkcyjne. Argument ten dotyczy ostatecznie naruszenia obowiązku uzasadnienia( ).

54. Ten zarzut szczegółowy nie może zostać uwzględniony z powodów wymienionych powyżej w związku z zarzutem szóstym( ). Jeśli Sąd odnosi się, przedstawiając uzasadnienie, do wszystkich zarzucanych naruszeń, jak uczynił to w niniejszej sprawie, nie musi on rozważać szczegółowo każdego poszczególnego argumentu stron.

iii) W przedmiocie twierdzenia, że udziały w rynku nie zostały wystarczająco dowiedzione

55. Solvay podnosi wreszcie, że jej udziały w rynku, na których opiera się stwierdzenie, że posiadała pozycję dominującą, nie zostały wystarczająco dowiedzione.

56. Ten zarzut szczegółowy należy bez dalszego badania odrzucić jako niedopuszczalny, ponieważ sprowadza się on do podważenia dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych i dowodów, która nie podlega właściwości Trybunału w postępowaniu odwoławczym( ).

c) W przedmiocie domniemywanego istnienia nadzwyczajnych okoliczności (trzecia część zarzutu siódmego)

57. W trzeciej części zarzutu siódmego Solvay zarzuca Sądowi, że nie rozważył on jej argumentów dotyczących występowania nadzwyczajnych okoliczności, które zdaniem Solvay przemawiały przeciwko twierdzeniu, że przedsiębiorstwo to zajmowało pozycję dominującą.

58. Ten zarzut szczegółowy jest całkowicie bezzasadny. Nie mniej niż 19 punktów zaskarżonego wyroku( ) poświęconych jest badaniu istnienia ewentualnych nadzwyczajnych okoliczności i odnoszącym się do nich argumentom Solvay.

i) W przedmiocie wymogów dotyczących uzasadnienia zaskarżonego wyroku

59. Jak już wskazano, obowiązek uzasadnienia nie przewiduje przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania zaprezentowanego przez strony sporu, a uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje informacjami wystarczającymi dla sprawowania kontroli( ).

60. Solvay może nie zgadzać się merytorycznie z powodami, dla których Sąd nie przyjął występowania nadzwyczajnych okoliczności. Nie można z tego jednak wywnioskować, że zaskarżony wyrok zawiera nieprawidłowe uzasadnienie( ).

61. Wbrew twierdzeniom wnoszącej odwołanie Sąd nie wyklucza istnienia nadzwyczajnych okoliczności, odnosząc się wyłącznie do wysokich udziałów Solvay w rynku. Sąd bada bowiem w omawianych fragmentach wyroku szereg innych czynników, jak choćby domniemywaną możliwość zastąpienia produktów Solvay ich substytutami( ) oraz kwestię siły wyrównawczej klientów( ).

62. Z zastrzeżeniem ewentualnego wypaczenia, które nie zostało w tym miejscu podniesione, zadaniem Trybunału w postępowaniu odwoławczym nie jest zastąpienie dokonanej przez Sąd oceny okoliczności faktycznych swoją własną oceną w związku z domniemywanym istnieniem nadzwyczajnych okoliczności( ).

ii) W przedmiocie wymogów dotyczących uzasadnienia spornej decyzji

63. Na marginesie trzeciej części zarzutu siódmego Solvay podnosi ponadto, że Sąd naruszył art. 296 TFUE (ówczesny art. 253 WE), ponieważ nie stwierdził nieważności spornej decyzji Komisji z powodu braku uzasadnienia w odniesieniu do siły wyrównawczej klientów Solvay.

64. Także ten argument nie jest przekonujący.

65. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE (art. 296 TFUE), powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji Unii, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi – dokonać jej kontroli( ).

66. Jednak instytucja, która wydała taki akt, nie musi odnosić się w nim do ewidentnie drugoplanowych kwestii ani uprzedzać możliwych zastrzeżeń( ). Podobnie jak Sąd w zaskarżonym wyroku, także Komisja w spornej decyzji nie musiała odnieść się do każdego argumentu Solvay.

iii) W przedmiocie domniemywanego naruszenia art. 102 TFUE (art. 82 WE)

67. Wreszcie w ramach trzeciej części zarzutu siódmego Solvay podnosi wielokrotnie naruszenie art. 102 TFUE (art. 82 WE). Postanowienie to zostaje jednak bez dalszych wyjaśnień zaledwie wymienione jednym tchem wraz z zarzucanym brakiem uzasadnienia( ). Taki zarzut szczegółowy nie posiada samodzielnego znaczenia i nie wymaga osobnego rozważenia.

d) Wniosek częściowy

68. Reasumując, zarzut siódmy jest po części niedopuszczalny, po części bezzasadny.

4. W przedmiocie nadużycia pozycji dominującej przez Solvay (zarzuty ósmy i dziewiąty)

69. Zarzuty ósmy i dziewiąty opierają się na domniemywanych naruszeniach prawa w związku ze stwierdzonym przez Komisję nadużyciem pozycji dominującej przez Solvay.

a) W przedmiocie rabatu grupowego przyznanego Saint‑Gobain (zarzut ósmy)

70. Zarzut ósmy odnosi się do rabatu grupowego w wysokości 1,5%, który Solvay przyznała w „tajnym protokole” francuskiemu przedsiębiorstwu Saint-Gobain jako jednemu ze swych najważniejszych klientów. W spornej decyzji Komisja uznała ten rabat grupowy za nadużycie pozycji dominującej przez Solvay, a Sąd przychylił się do tej oceny( ). Solvay podważa w tym względzie wywody Sądu w pkt 348–358 zaskarżonego wyroku: Sąd niesłusznie uznał omawiany rabat grupowy za stanowiący nadużycie rabat lojalnościowy, który jest niezgodny z art. 82 WE( ).

71. Solvay podnosi konkretnie z jednej strony naruszenie art. 102 TFUE (art. 82 WE), a z drugiej strony naruszenie obowiązku uzasadnienia wyroków wydawanych w pierwszej instancji (art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału). Zarzucane naruszenie obowiązku uzasadnienia nie ma jednak przy tym samodzielnego znaczenia wobec podnoszonych błędów co do istoty. W rzeczywistości Solvay zajmuje stanowisko różniące się merytorycznie od stanowiska Sądu w kwestii oceny rabatu grupowego. Jak już wskazano powyżej, merytoryczne różnice zdań nie mają wpływu na obowiązek uzasadnienia( ), w związku z czym zarzut dotyczący braku uzasadnienia należy od razu oddalić. Poniżej zbadam więc zarzut ósmy wyłącznie pod kątem podnoszonego naruszenia art. 82 WE (art. 102 TFUE).

i) W przedmiocie argumentu dotyczącego braku klauzuli wyłączności

72. Po pierwsze, Solvay zarzuca Sądowi, że uznał niesłusznie rabat grupowy przyznany Saint-Gobain za rabat lojalnościowy. Sąd pominął okoliczność, że Solvay pokrywała wówczas jedynie około 67% zapotrzebowania Saint-Gobain, a we Francji zaledwie 15%. W związku z tym przyznany przez Solvay rabat grupowy nie był związany z klauzulą wyłączności albo quasi-wyłączności na dostawy dla Saint-Gobain, co zdaniem wnoszącej odwołanie byłoby konieczne, by stwierdzić istnienie niezgodnego z prawem rabatu lojalnościowego.

73. Na pierwszy rzut oka można dojść do wniosku, że Solvay zmierza w tym argumencie do skłonienia Trybunału, jako instancji odwoławczej, w niedopuszczalny sposób do zastąpienia oceny okoliczności faktycznych i dowodów dokonanej przez Sąd jego własną oceną. W rzeczywistości ten zarzut szczegółowy sprowadza się do tego, że Sąd przy ocenie rabatu grupowego pominął kryterium, które Solvay uważa za decydujące pod względem prawnym, mianowicie kryterium wyłączności albo quasi-wyłączności dostaw dla przedsiębiorstwa, któremu przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą przyznało rabat. Kwestia, czy takie kryterium wyłączności jest stosowne pod względem prawnym, by uznać dane zachowanie za nadużycie w rozumieniu art. 82 WE, stanowi kwestię prawną, która podlega kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym( ).

74. Solvay uważa, że z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału można wywnioskować, iż rabat lojalnościowy stanowi praktykę handlową stanowiącą nadużycie jedynie wówczas, gdy jest związany z wyłącznymi albo quasi-wyłącznymi dostawami dla klienta przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą.

75. Założenie to jest błędne. Należy zauważyć, że Solvay opiera się wyłącznie na wyroku w sprawie Hoffmann-La Roche( ). Inne odpowiednie wyroki Trybunału dotyczące problematyki rabatów, w szczególności wyroki w sprawie Michelin I( ) i w sprawie British Airways( ), nie zostały nawet wspomniane.

76. Jak podkreślił Trybunał, z jego wcześniejszych wyroków w przedmiocie art. 86 traktatu EWG (art. 82 WE) nie można w żadnym razie wywnioskować, iż premie i rabaty przyznawane przez przedsiębiorstwa zajmujące pozycję dominującą stanowią nadużycie jedynie w opisanych w nich okolicznościach( ).

77. Bezprawny charakter rabatów przyznawanych przez przedsiębiorstwa zajmujące pozycję dominującą należy raczej oceniać na podstawie wszystkich okoliczności danego przypadku, przy czym należy uwzględnić w szczególności kryteria i zasady przyznawania rabatów( ). Decydujące jest to, czy rabaty mogą wywołać skutek w postaci wykluczenia, to znaczy czy z jednej strony mogą one utrudnić, a nawet uniemożliwić konkurentom przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą dostęp do rynku, a z drugiej strony utrudnić lub uniemożliwić stronom umowy zawartej z tym przedsiębiorstwem dokonanie wyboru spośród kilku źródeł zaopatrzenia lub partnerów handlowych( ). Następnie należy zbadać, czy przyznane rabaty lub premie są obiektywnie uzasadnione z ekonomicznego punktu widzenia( ).

78. Z dotychczasowego orzecznictwa nie można wywnioskować, że rabaty stanowią naruszenie wyłącznie w razie istnienia klauzuli wyłączności albo quasi-wyłączności wiążącej klienta i przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą. Przeciwnie, sprawy Michelin I( ) i British Airways( ) dotyczą systemów rabatowych i premiowych niezawierających takiej klauzuli wyłączności.

79. Wobec powyższego fakt, że Sąd odstąpił od wyraźnego ustalenia, czy dostawy dla Saint-Gobain realizowane przez Solvay odbywały się na zasadzie wyłączności albo quasi-wyłączności, nie stanowi naruszenia prawa( ).

80. Jedynie dla uzupełnienia dodam, że bezzasadny jest też słabo umotywowany argument Solvay, że orzecznictwo Trybunału w przedmiocie rabatów lojalnościowych jest formalistyczne i pozbawione podstaw gospodarczych. Jak już wskazano, przy ocenie systemu rabatowego Trybunał opiera się bowiem na wszystkich okolicznościach danego przypadku i uznaje wyraźnie możliwość obiektywnego uzasadnienia pod względem gospodarczym( ). Z pewnością nie jest to podejście formalistyczne.

ii) W przedmiocie argumentu dotyczącego niskiej wysokości rabatu grupowego

81. Po drugie, Solvay argumentuje, że wysokość rabatu grupowego wynosząca 1,5% była zbyt niska, aby mogła wywrzeć odczuwalny wpływ na decyzje handlowe grupy Saint-Gobain. Sąd nie wyjaśnia, w jaki sposób przyznany przez Solvay upust cenowy mógł konkretnie wpłynąć na zachowanie grupy Saint-Gobain.

82. W rzeczywistości w pkt 355 zaskarżonego wyroku Sąd zbadał jedynie skrótowo kwestię ewentualnych antykonkurencyjnych skutków rabatu grupowego. Jego lapidarne stwierdzenie, że „rabat lojalnościowy, nawet skromny, wywiera wpływ na warunki konkurencji”, musi być jednak rozważane łącznie z jego wcześniejszymi wywodami. Sąd podniósł w szczególności, że rabat grupowy został przyznany przez Solvay z pominięciem wszelkich względów związanych z korzyściami gospodarczymi w postaci wydajności i oszczędności skali oraz odnosił się do sumy wszystkich zakupów węglanu sodu dokonywanych w Europie u Solvay przez Saint‑Gobain( ).

83. Możliwość wywierania przez taki rabat antykonkurencyjnych skutków jest uznana w orzecznictwie. Jak stwierdził Trybunał, zobowiązanie kontrahentów względem przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą oraz wywierana na nich presja mogą być szczególnie znaczące w przypadku, w którym rabat lub premia nie wiążą się wyłącznie ze zwiększeniem obrotów wskutek zakupu lub sprzedaży produktów tego przedsiębiorstwa, zrealizowanych przez owych kontrahentów w rozpatrywanym okresie, lecz rozciągają się również na cały obrót związany z tym zakupem lub sprzedażą( ).

84. Ponadto konkurentom przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą jest szczególnie trudno przedstawić lepszą ofertę w stosunku do rabatów lub premii opartych na całkowitej wielkości sprzedaży. Ze względu na znacznie większy udział rynkowy przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą jest w zasadzie nieuniknionym partnerem handlowym na rynku. Najczęściej rabaty lub premie przyznane przez takie przedsiębiorstwo na podstawie całkowitego obrotu znacznie wygrywają, pod względem wartości bezwzględnych, nawet z bardziej korzystnymi ofertami jego konkurentów. W celu przeciągnięcia kontrahentów przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą na swoją stronę lub uzyskania od nich wystarczającej ilości zamówień wspomniani konkurenci powinni zaoferować im o wiele większe stawki rabatów lub premii( ).

85. Rabaty lub prowizje, uznane w dotychczasowym orzecznictwie za stanowiące nadużycie, wynosiły niekiedy nie więcej niż 1%( ), tak że w ujęciu procentowym były nawet niższe niż będący przedmiotem niniejszej sprawy rabat grupowy w wysokości 1,5%.

86. W związku z tym stwierdzenie Sądu, że „rabat lojalnościowy, nawet skromny, wywiera wpływ na warunki konkurencji”, nie może zostać w świetle okoliczności niniejszej sprawy podważone pod względem prawnym. Opiera się ono na rozsądnych argumentach gospodarczych.

iii) W przedmiocie argumentu dotyczącego braku wpływu na konkurencję

87. Po trzecie, Solvay podważa ustalenie Sądu, że nie udowodniła swych twierdzeń dotyczących zachowania spółek zależnych Saint-Gobain. Chodzi przy tym o podniesiony przez Solvay w pierwszej instancji argument, że krajowe spółki zależne Saint-Gobain wynegocjowały dla siebie korzystniejsze warunki umowne, a nawet zerwały umowę z Solvay, jak w przypadku Saint-Gobain France( ).

88. Rzeczywiście Sąd oddalił ten argument Solvay jako niewystarczająco umotywowany( ). Nie ma jednak znaczenia kwestia, czy ten argument Solvay faktycznie nie został wystarczająco umotywowany albo dowiedziony. Jest on bowiem tak czy inaczej bezskuteczny, na co Sąd słusznie wskazał( ). Antykonkurencyjny charakter praktyki handlowej przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą nie może bowiem zostać podważony przez okoliczność, że wynika on z życzenia klienta( ), ani z pewnością przez okoliczność, że poprzez zręczne działanie( ) klient zdołał skłonić przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą do przyznania dalszych korzyści.

89. W konsekwencji trzeci argument Solvay również nie może zostać uwzględniony.

iv) Wniosek częściowy

90. Zarzut ósmy jest w całości bezzasadny.

b) W przedmiocie dyskryminującego charakteru praktyk handlowych Solvay (zarzut dziewiąty)

91. Zarzut dziewiąty odnosi się do wywodów Sądu w pkt 397–402 zaskarżonego wyroku w przedmiocie dyskryminującego charakteru praktyk handlowych Solvay zgodnie z art. 82 akapit drugi lit. c) WE.

i) Pierwsza część zarzutu dziewiątego

92. W pierwszej części zarzutu dziewiątego Solvay poddaje krytyce zwłaszcza pkt 397–400 zaskarżonego wyroku oraz podnosi, że Sąd wypaczył jej pisma w pierwszej instancji, a także naruszył art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE [art. 82 akapit drugi lit. c) WE].

– W przedmiocie zarzucanego wypaczenia pism procesowych Solvay

93. Na wstępie wnosząca odwołanie poddaje krytyce fragment zaskarżonego wyroku, w którym Sąd stanął na stanowisku, że Solvay nie zakwestionowała ustaleń dotyczących stosowanego we Francji systemu rabatowego( ). Owo twierdzenie jest zdaniem Solvay sprzeczne z jej skargą, a także z jej repliką w pierwszej instancji, które Sąd wypaczył.

94. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wypaczenie ma miejsce wówczas, gdy – bez potrzeby przeprowadzania nowych dowodów – ocena dowodów istniejących okazuje się w sposób oczywisty błędna( ). Odnosząc to do argumentów stron w pierwszej instancji, należy uznać, że zostały one wypaczone jedynie w sytuacji, gdy Sąd zrozumiał je w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawiono je, przeinaczając ich treść.

95. W niniejszej sprawie nic na to nie wskazuje w wystarczający sposób.

96. Jak przyznaje sama Solvay( ), wywody dotyczące warunków krajowych, zawarte w jej skardze w pierwszej instancji, odnosiły się do rynku niemieckiego. W pozostałym zakresie Solvay ograniczyła się do podważenia w sposób ogólny twierdzenia, że stosowane przez nią rabaty mają charakter rabatów lojalnościowych. Ani jej skarga, ani replika nie zawierały rozważań odnoszących się konkretnie do rynku francuskiego. Nawet szczególnie podkreślone przez Solvay fragmenty jej repliki w pierwszej instancji( ) dotyczą rynku francuskiego jedynie marginalnie i nie pozostają w żadnym razie w związku z istotną w niniejszej sprawie problematyką dyskryminacji partnerów handlowych( ).

97. W związku z tym nie można zarzucić Sądowi, że zrozumiał argumenty Solvay w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawił je, przeinaczając ich treść. Należy zatem oddalić zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia.

– W przedmiocie błędu co do prawa materialnego

98. Solvay podnosi ponadto naruszenie art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE [art. 82 akapit drugi lit. c) WE], którego dopatruje się w pkt 398 i 400 zaskarżonego wyroku. Sąd naruszył jej zdaniem prawo, rezygnując ze zbadania kwestii, czy pomiędzy przykładowo wymienionymi klientami Solvay w ogóle występuje stosunek konkurencji, a mianowicie z jednej strony pomiędzy dwoma klientami francuskimi (Durand i Perrier), a z drugiej strony pomiędzy niemieckimi producentami szkła płaskiego i szkła gospodarczego.

99. Dopuszczalność tego zarzutu szczegółowego jest podważana przez Komisję, która twierdzi, że Solvay nie podniosła w pierwszej instancji naruszenia art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE; jedynie w związku z domniemywanym brakiem dyskryminacji Solvay wspomniała, że producenci szkła płaskiego i gospodarczego działają na różnych rynkach, w związku z czym nie znajdują się w porównywalnej sytuacji.

100. Muszę przyznać, że uważam to zastrzeżenie za niezwykle formalistyczne i niezbyt przekonujące. W odniesieniu do dyskryminującego charakteru systemu rabatowego Solvay Komisja wskazała wyraźnie w spornej decyzji na art. 82 akapit drugi lit. c) WE( ). Rozumie się zatem samo przez się, że także rozważana przed Sądem problematyka dyskryminacji winna pozostawać w związku z tym przepisem, nawet jeśli nie został on wyraźnie przytoczone przez strony w ich pismach procesowych( ).

101. Ponadto zgodnie z art. 42 § 2 w związku z art. 118 regulaminu Trybunału niedopuszczalne jest podnoszenie nowych zarzutów w postępowaniu odwoławczym. Wnoszący odwołanie może natomiast przedstawić nowe argumenty na poparcie zarzutów podniesionych przez niego w pierwszej instancji, w szczególności w reakcji na wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd prawny Sądu( ).

102. Ma to miejsce w niniejszej sprawie. Zgodnie ze streszczeniem argumentów stron w zaskarżonym wyroku Solvay już w pierwszej instancji podniosła, że producenci szkła płaskiego działają na innym rynku niż producenci szkła gospodarczego( ). Rozważana w pierwszej instancji kwestia, czy przedsiębiorstwa działają na różnych rynkach, oraz obecnie postawione pytanie, czy pomiędzy przedsiębiorstwami występuje stosunek konkurencji, to dwie strony tego samego medalu. Dlatego też argumentacja zaprezentowana przez Solvay w postępowaniu odwoławczym w odniesieniu do stosunku konkurencji stanowi jedynie rozwinięcie argumentów, które Solvay przedstawiła już w pierwszej instancji.

103. Ponadto ten zarzut szczegółowy Solvay nie jest nakierowany na skłonienie Trybunału do dokonania niedopuszczalnej w postępowaniu odwoławczym oceny okoliczności faktycznych. Sporna jest raczej kwestia, czy zaniechując rozważenia stosunku konkurencji pomiędzy producentami szkła płaskiego i gospodarczego, Sąd pominął kryterium, którego uwzględnienie było w świetle prawa wymagane w ramach art. 82 akapit drugi lit. c) WE. Chodzi przy tym o kwestię prawną, której badanie w postępowaniu odwoławczym jest dopuszczalne( ).

104. Odnośnie do zasadności tego zarzutu szczegółowego należy przypomnieć na wstępie, że art. 82 akapit drugi lit. c) WE [art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE] przewiduje dwuetapowe badanie. Zwrot „i stwarzaniu im przez to niekorzystnych warunków konkurencji” ma samodzielną treść, a nie jedynie charakter wyjaśniającego uzupełnienia ze skutkiem deklaratoryjnym( ).

105. W konsekwencji w celu spełnienia przesłanek stosowania art. 82 akapit drugi lit. c) WE należy stwierdzić nie tylko, że zachowanie przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą na rynku jest dyskryminujące, ale również że ma na celu zakłócenie stosunku konkurencji, to znaczy naruszenie pozycji konkurencyjnej niektórych partnerów handlowych tego przedsiębiorstwa względem pozostałych( ).

106. Artykuł 82 akapit drugi lit. c) WE oparty jest na założeniu, że praktyki handlowe przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą nie powinny zakłócać konkurencji na rynku wyższego lub niższego szczebla, to znaczy między dostawcami albo klientami tego przedsiębiorstwa. Kontrahenci wspomnianego przedsiębiorstwa nie powinni być stawiani w lepszej lub gorszej sytuacji na polu konkurencji, które panuje między nimi( ).

107. W odniesieniu do niniejszej sprawy oznacza to, że przy badaniu art. 82 akapit drugi lit. c) WE Sąd nie mógł pominąć rozważenia stosunku konkurencji, jaki istniał między poszczególnymi klientami Solvay. Naruszenie przez Solvay art. 82 akapit drugi lit. c) WE mogłoby zostać przyjęte jedynie o tyle, o ile klienci Solvay konkurowali pomiędzy sobą, co nie miało miejsca na rynku węglanu sodu (sody), lecz na rynku lub rynkach szkła, znajdujących się na niższym szczeblu. Sąd naruszył zatem prawo, uznając w pkt 400 zaskarżonego wyroku za właściwy jedynie rynek węglanu sodu, a nie rynek szkła.

108. Prawdą jest, że dla stwierdzenia nadużycia w rozumieniu art. 82 akapit drugi lit. c) WE wystarczy ustalenie, że zachowanie przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą zmierza w świetle wszystkich okoliczności faktycznych danego przypadku do wywołania zakłócenia konkurencji pomiędzy tymi partnerami handlowymi. W takiej sytuacji nie można wymagać, aby przedstawiono dodatkowo dowód rzeczywistego, dającego się określić pod względem ilościowym, pogorszenia pozycji konkurencyjnej każdego partnera handlowego z osobna( ). Ta okoliczność została trafnie wskazana przez Komisję.

109. Naruszeniem prawa jest jednak uznanie stosunku konkurencji na rynku niższego szczebla, na którym działają klienci przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą, za całkowicie nieistotny, jak zrobił to Sąd w niniejszej sprawie.

110. Wbrew twierdzeniom Komisji owego naruszenia prawa nie można umniejszyć, wskazując, że omawiani francuscy klienci, Durant i Perrier, a także niemieccy klienci z branży szkła płaskiego i gospodarczego stanowili jedynie pojedyncze przykłady. Jeśli Sąd – w wyniku zarzutu podniesionego przez stronę postępowania – bada poszczególne przykłady pochodzące ze spornej decyzji pod kątem błędu w ocenie, powinien przeprowadzić to badanie na podstawie prawidłowych pod względem prawnym kryteriów. W niniejszej sprawie nie miało to miejsca.

111. Podobny wniosek wynika z wyroków w sprawie Hoffmann-La Roche( ) i w sprawie Michelin I( ). Wskazane przez Komisję fragmenty tych wyroków nie odnoszą się konkretnie do stosowania art. 82 akapit drugi lit. c) WE( ), lecz zawierają ogólne rozważania w przedmiocie niezgodnego z prawem charakteru systemu rabatowego stosowanego przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą.

112. Wystarczy zresztą jedno spojrzenie na przywołany przez Komisję wyrok dotyczący opłat lotniskowych w Portugalii, by stwierdzić, że stosunek konkurencji między partnerami handlowymi przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą winien zostać uwzględniony w ramach art. 82 akapit drugi lit. c) WE. Trybunał odniósł się wyraźnie w tym wyroku do „nieuzasadnionych korzyści gospodarczych”, które podmioty otrzymujące rabat mogą odnieść „w porównaniu z ich konkurentami”( ).

113. Pierwsza część zarzutu dziewiątego jest więc zasadna.

ii) Druga część zarzutu dziewiątego

114. W drugiej części zarzutu dziewiątego Solvay podważa konkretnie pkt 401 zaskarżonego wyroku. Ten fragment wyroku poświęcony jest argumentacji Solvay w pierwszej instancji w przedmiocie rzekomo niskich kosztów węglanu sodu dla producentów szkła. Sąd stwierdza w tym względzie, że Solvay nie „uzasadniła” swojego „twierdzenia”, które „nie może posłużyć do zanegowania dyskryminacyjnego charakteru praktyk zarzucanych [Solvay]”. Zdaniem Solvay Sąd, postępując w ten sposób, z jednej strony wypaczył jej pisma procesowe przedstawione w pierwszej instancji, a z drugiej strony naruszył obowiązek uzasadnienia wynikający z art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału, a także art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE [art. 82 akapit drugi lit. c) WE].

– W przedmiocie zarzucanego wypaczenia pism procesowych Solvay

115. Zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia pism procesowych wydaje się bezzasadny. Nic nie wskazuje na to, że Sąd zrozumiał pisma skarżącej w pierwszej instancji w ewidentnie nieprawidłowy sposób albo przedstawił je, przeinaczając ich treść( ). Gwoli przypomnienia: Solvay podniosła w pierwszej instancji, że węglan sodu stanowi wprawdzie najważniejszy surowiec w produkcji szkła, stanowi on jednak jedynie 2–6% średniej ceny sprzedaży szkła. Sąd prawidłowo przedstawił ten argument( ). Sama okoliczność, że podobnie brzmiące, uzupełniające wywody Solvay z jej repliki nie zostały wyraźnie przytoczone w zaskarżonym wyroku, nie oznacza, że Sąd wypaczył istotę argumentu Solvay w tym zakresie.

– W przedmiocie braku uzasadnienia

116. Inaczej sprawa przedstawia się w przypadku zarzutu szczegółowego dotyczącego braku uzasadnienia. Jak już wskazano, uzasadnienie wyroku powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – na dokonanie jego kontroli sądowej( ). Punkt 401 zaskarżonego wyroku nie spełnia tych wymogów nawet przy najbardziej przychylnej interpretacji.

117. Sąd nie wyjaśnia w żaden sposób powodów, dla których uważa argument Solvay dotyczący niskich kosztów węglanu sodu dla producentów szkła za „nieuzasadniony”. W szczególności z uzasadnienia wyroku nie wynika, czy Sąd zapoznał się w ogóle z argumentami zaprezentowanymi przez Solvay w jej replice w pierwszej instancji. Solvay powołała się w niej, aby poprzeć swoje twierdzenie o niskich kosztach, na rozporządzenie antydumpingowe Komisji( ), w którym udział kosztów węglanu sodu w kosztach produkcji szkła został określony na poziomie do 8%( ).

118. Sąd nie wyjaśnia tym bardziej, dlaczego rzekomo niewielki udział kosztów węglanu sodu w kosztach produkcji szkła „nie może posłużyć do zanegowania dyskryminacyjnego charakteru praktyk zarzucanych [Solvay]”. W rzeczywistości taki pogląd może być zasadny( ), nie wskazano na to jednak w zaskarżonym wyroku.

119. Czy Sąd uznał, że udział kosztów istotnego surowca jest w ogóle bez znaczenia przy ocenie ewentualnej dyskryminacji pomiędzy klientami przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą? Czy też uważał, że udział kosztów w wysokości wskazanej przez Solvay (2–6% ceny sprzedaży) nie miał wpływu na dyskryminacyjny charakter omawianych praktyk handlowych? A jeśli tak, to dlaczego? Sąd mógł i powinien był dostarczyć niezbędnych wyjaśnień w uzasadnieniu wyroku w formie kilku dodatkowych zdań.

120. Ustalenia Sądu w pkt 401 zaskarżonego wyroku nie pozwalają czytelnikowi zrozumieć, dlaczego argumentacja Solvay w przedmiocie rzekomo niewielkiego udziału kosztów węglanu sodu w kosztach produkcji szkła została oddalona. W związku z tym także Trybunał nie może przeprowadzić kontroli sądowej. W konsekwencji uzasadnienie zaskarżonego wyroku, w zakresie dotyczącym jego pkt 401, jest niewystarczające, tak że druga część zarzutu dziewiątego jest zasadna.

121. Wobec powyższego nie jest niezbędne bliższe zbadanie zarzutu szczegółowego dotyczącego naruszenia art. 102 akapit drugi lit. c) TFUE. Ów zarzut nie ma bowiem samodzielnego znaczenia w stosunku do zarzucanego braku uzasadnienia.

iii) Wniosek częściowy

122. Reasumując, należy stwierdzić, że zarzut dziewiąty jest częściowo zasadny.

B – W przedmiocie zakazu wykorzystania dowodów zebranych w ramach kontroli przeprowadzonej w kwietniu 1989 r. (zarzut drugi)

123. W swoim zarzucie drugim, skierowanym przeciwko pkt 218–230 zaskarżonego wyroku, Solvay podnosi naruszenie art. 14 ust. 3 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 (części pierwsza i druga zarzutu drugiego). Ponadto przedsiębiorstwo to zarzuca Sądowi wypaczenie okoliczności faktycznych i dowodów (trzecia część zarzutu drugiego).

124. Podstawę tego zarzutu stanowi okoliczność, że decyzja z dnia 5 kwietnia 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, w której Komisja zarządziła przeszukanie pomieszczeń przedsiębiorstw działających na europejskim rynku sody, odnosiła się wyłącznie do ewentualnych naruszeń art. 85 traktatu EWG (porozumienia przedsiębiorstw albo uzgodnione praktyki), natomiast sporna decyzja nakładająca grzywnę stwierdza naruszenie art. 86 traktatu EWG lub art. 82 WE (nadużycie pozycji dominującej). Dowody zebrane w toku przeszukania w związku z art. 85 traktatu EWG nie mogły zdaniem Solvay stanowić podstawy decyzji wydanej na mocy art. 86 traktatu EWG lub art. 82 WE.

1. Dopuszczalność zarzutu drugiego

125. Komisja uważa zarzut drugi za niedopuszczalny, ponieważ opiera się on na tych samych argumentach, które Solvay przedstawiła już w pierwszej instancji.

126. Owo zastrzeżenie Komisji jest bezzasadne.

127. Prawdą jest, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wnoszący odwołanie nie może się ograniczyć do powtórzenia zarzutów i argumentów przedstawionych już przed Sądem( ). Jednak w sytuacji gdy strona kwestionuje wykładnię lub zastosowanie prawa Unii przez Sąd, kwestie prawne rozpatrywane w pierwszej instancji mogą być ponownie rozważane w ramach odwołania. W opinii Trybunału, gdyby bowiem strona nie mogła oprzeć swojego odwołania na zarzutach i argumentach podniesionych już przed Sądem, owo postępowanie odwoławcze pozbawione byłoby częściowo sensu( ).

128. W swoim odwołaniu Solvay szczegółowo omawia pkt 218–230 zaskarżonego wyroku i, powołując się na wyroki Trybunału, poddaje krytyce pod względem prawnym konkretne fragmenty wywodów Sądu. Nie można zatem uznać, że dokonano zwykłego zbiorczego powtórzenia odpowiednich zarzutów podniesionych w pierwszej instancji.

129. W konsekwencji dopuszczalność zarzutu drugiego nie może być poważnie kwestionowana.

2. Zasadność zarzutu drugiego

a) W przedmiocie pierwszej i drugiej części zarzutu drugiego (naruszenie art. 14 ust. 3 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17)

130. Zgodnie z art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 informacje uzyskane w wyniku kontroli przeprowadzonych przez Komisję na podstawie prawa konkurencji wykorzystuje się tylko do celów, w których przeprowadzono kontrolę. Przepis ten przewiduje zatem z jednej strony związanie celem, a z drugiej strony zakaz wykorzystania przez Komisję zgromadzonych przez nią dowodów.

131. W niniejszej sprawie sporny jest zakres tego związania celem i zakazu wykorzystania. Pomiędzy stronami występuje brak zgodności co do tego, czy Komisja może – w celu stwierdzenia nadużycia pozycji dominującej – oprzeć się na środkach dowodowych, które zebrała wcześniej w ramach kontroli przeprowadzonych w związku z domniemywanymi naruszeniami zakazu antykonkurencyjnych porozumień przedsiębiorstw na tym samym rynku.

132. W tym względzie art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 nie zawiera konkretnych wskazówek. Należy zatem oprzeć się na celu tego przepisu.

133. Przyjęto, że art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 służy ochronie prawa do obrony przedsiębiorstw objętych środkami kontrolnymi Komisji( ). Jak stwierdził Trybunał, prawa te byłyby poważnie zagrożone, gdyby Komisja mogła powołać się wobec tych przedsiębiorstw na dowody uzyskane w trakcie kontroli, które nie mają związku z przedmiotem i celem tej kontroli( ).

134. Przedmiot i cel danej kontroli decydują zatem o zakresie związania celem i zakazu wykorzystania, które są przewidziane w art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17. Wynikają one z wydanego przez Komisję nakazu przeprowadzenia kontroli( ). Zgodnie z art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 Komisja zobowiązana jest do określenia ich w decyzji w sprawie przeprowadzenia kontroli, co stanowi podstawową gwarancję prawa do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw( ).

135. W niniejszej sprawie decyzja Komisji z dnia 5 kwietnia 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, na podstawie której to decyzji dokonano przeszukania pomieszczeń Solvay, odsyła jedynie do art. 85 traktatu EWG (art. 81 WE)( ). Zgodnie z ustaleniami Sądu Komisja zamierzała tylko sprawdzić, czy Solvay brała udział w porozumieniach lub uzgodnionych praktykach. Nic nie pozwala uznać, że podejrzewano wówczas również nadużycie pozycji dominującej( ).

136. Z powyższego Solvay wyciąga wniosek, że wykorzystanie środków dowodowych zebranych w trakcie kontroli nie było dopuszczalne w celu stwierdzenia nadużycia pozycji dominującej w rozumieniu art. 82 WE (ówczesnego art. 86 traktatu EWG).

137. Powyższy pogląd nie jest dla mnie przekonujący.

138. Prawdą jest, że w decyzji w sprawie przeprowadzenia kontroli Komisja winna „jasno wskazać przypuszczenia, które ma zamiar zweryfikować”( ). Ma to zapobiec przeprowadzaniu przez Komisję przypadkowych kontroli bez konkretnego podejrzenia( ) – taka praktyka określana jest często angielskim zwrotem „fishing expeditions”.

139. Obowiązek podania przedmiotu i celu kontroli nie może jednak być rozumiany jako obowiązek ostatecznie wiążącego określenia wszystkich przepisów, które dane przedsiębiorstwo mogło naruszyć. Komisja nie musi bowiem na tym wczesnym etapie postępowania dokonać precyzyjnej kwalifikacji prawnej domniemywanych naruszeń( ).

140. Czasami trudno jest z góry ocenić, czy zachowanie przedsiębiorstwa zajmującego silną pozycję na rynku stanowi naruszenie zakazu porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk (art. 85 traktatu EWG, art. 81 WE lub art. 101 TFUE) czy też nadużycie pozycji dominującej (art. 86 traktatu EWG, art. 82 WE lub art. 102 TFUE). Jak słusznie stwierdza Komisja, przedmiotowe zakresy stosowania zakazu porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk i zakazu nadużywania pozycji dominującej mogą się nawet pokrywać( ).

141. Ponadto kontrole w ramach jednego, jak i drugiego przepisu przeprowadzone są z zamiarem realizacji tego samego podstawowego celu, jakim jest mianowicie wspomaganie wykonania reguł konkurencji zawartych w traktatach oraz ochrona konkurencji na rynku wewnętrznym przed zakłóceniami( ).

142. W tym kontekście ograniczenie z góry przedmiotu i celu kontroli antymonopolowej jedynie do określonego wyraźnie w nakazie przeprowadzenia kontroli materialnoprawnego zakazu oraz kategoryczne wykluczenie innych zakazów stanowiłoby wyraz zbyt restrykcyjnego i formalistycznego podejścia.

143. Celem kontroli na podstawie prawa antymonopolowego jest przede wszystkim ustalenie faktów i zebranie dowodów( ), dotyczących przykładowo istnienia ewentualnego porozumienia między przedsiębiorstwami, określonej praktyki rynkowej oraz kryjących się za nimi względów gospodarczych.

144. Komisja musi się wypowiedzieć w przedmiocie dokładnej klasyfikacji pod względem prawnym ustalonego przez nią stanu faktycznego o wiele później, bo dopiero w postępowaniu administracyjnym, mianowicie najpierw prowizorycznie – w formie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a następnie ostatecznie – przy wydaniu decyzji kończącej postępowanie( ). Nie narusza to zdolności do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa; możliwość ta jest raczej zapewniona poprzez pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i związane z nim prawo do bycia wysłuchanym.

145. Sąd nie naruszył zatem prawa, przyjmując, że dokumenty zebrane podczas kontroli w kwietniu 1989 r. mogą zostać wykorzystane także w ramach spornej decyzji opartej na art. 82 WE( ).

b) W przedmiocie trzeciej części zarzutu drugiego (zarzut szczegółowy dotyczący wypaczenia okoliczności faktycznych)

146. W ramach zarzutu drugiego Solvay zarzuca Sądowi ponadto wypaczenie okoliczności faktycznych. Sąd niesłusznie oparł się na podobieństwach pomiędzy porozumieniami przedsiębiorstw i uzgodnionymi praktykami, będącymi podstawą kontroli w 1989 r., a nadużyciem pozycji dominującej, które zostało stwierdzone w spornej decyzji( ).

147. Również ten zarzut szczegółowy nie jest przekonujący. Opiera się on na niedokładnej lekturze zaskarżonego wyroku.

148. Wnosząca odwołanie jest w błędzie, ponieważ Sąd nie uznał za podobne naruszeń objętych art. 85 traktatu EWG (art. 81 WE, art. 101 TFUE) i art. 86 traktatu EWG (art. 82 WE, art. 102 TFUE) jako takich, lecz jedynie okoliczności faktyczne („praktyki”), które Komisja zbadała w ramach swojej kontroli i na których ostatecznie oparła także swoją decyzję( ). Ocena, czy Komisja wykroczyła poza cel, którym jest związana, oraz naruszyła zakaz wykorzystania w rozumieniu art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17, zależy właśnie od tych okoliczności faktycznych, a nie od ich kwalifikacji prawnej( ).

149. Jak stwierdził Sąd, a co nie zostało zakwestionowane( ), zarówno decyzja z 1989 r. w sprawie przeprowadzenia kontroli, jak i sporna decyzja z 2000 r. dotyczyły między innymi wykonania porozumień w sprawie wyłącznego zakupu. W związku z tym Sąd mógł przyjąć, nie naruszając prawa, że sporna decyzja wykazywała wystarczający związek z przedmiotem i celem kontroli w 1989 r.( ), tak że zakaz wykorzystania przewidziany w art. 20 ust. 1 rozporządzenia nr 17 nie został naruszony.

c) Wniosek częściowy

150. W związku z tym zarzut drugi jest w całości bezzasadny.

C – W przedmiocie prawa do obrony (zarzuty trzeci, czwarty i piąty)

151. W ramach zarzutów trzeciego, czwartego i piątego Solvay podnosi w istocie naruszenie swojego prawa do obrony.

152. Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywien lub okresowych kar pieniężnych, stanowi podstawową zasadę prawa Unii, która wielokrotnie była podkreślana w orzeczeniach Trybunału( ). W międzyczasie została ona także skodyfikowana w art. 41 ust. 2 lit. a) i art. 48 ust. 2 karty praw podstawowych( ).

153. Argumenty podniesione przez Solvay w ramach jej zarzutów trzeciego, czwartego i piątego mają podstawowe znaczenie i dają Trybunałowi możliwość doprecyzowania jego orzecznictwa dotyczącego prawa do obrony w postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji.

154. Kontekst proceduralny, w którym umiejscowione są te trzy zarzuty, przedstawia się następująco:

– Przed wydaniem w 1990 r. pierwszej decyzji nakładającej grzywnę w niniejszej sprawie (decyzji 91/299) Komisji umożliwiła Solvay zajęcie stanowiska na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów( ). Nie zapewniła jednak Solvay odpowiedniego dostępu do akt; przedsiębiorstwu temu udostępniono jedynie kopie obciążających je dokumentów, na których Komisja oparła wówczas swoje zarzuty( ). Miało to na celu „uproszczenie procedury”( ).

– W 2000 r., a więc przed wydaniem drugiej, spornej w niniejszej sprawie, decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 2003/6) Solvay nie została ponownie wysłuchana( ) ani nie zapewniono jej dostępu do akt( ).

– Dopiero w drugim postępowaniu przed Sądem (sprawa T‑57/01) Komisja przedstawiła część akt postępowania administracyjnego, do czego Sąd wezwał ją kilkakrotnie, zarządzając środki organizacji postępowania( ). Solvay mogła zapoznać się w sekretariacie Sądu z szeregiem dokumentów, które wcześniej nie zostały jej udostępnione. Przedsiębiorstwo to skorzystało również z możliwości przedstawienia swoich uwag w kwestii przydatności tych dokumentów dla jego obrony( ).

– Komisja była zmuszona przyznać przed Sądem, że nie mogła odnaleźć pozostałej części akt, dokładnie pięciu segregatorów( ). Komisja nie była też w stanie przedstawić Sądowi kompletnej listy zaginionych dokumentów( ).

155. Solvay podnosi w związku z tym z jednej strony naruszenie jej prawa dostępu do akt (zarzuty trzeci i czwarty, zob. w tym względzie poniżej pkt 1) oraz z drugiej strony naruszenie jej prawa do bycia wysłuchaną (zarzut piąty, zob. w tym względzie poniżej pkt 2).

1. W przedmiocie prawa dostępu do akt (zarzuty trzeci i czwarty)

156. Prawo dostępu do akt wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony oznacza, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zbadania wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji( ).

157. Bezsporne jest, że w postępowaniu administracyjnym Komisja przekazała Solvay jedynie te dokumenty z akt, które Komisja wykorzystała w spornej decyzji przeciwko temu przedsiębiorstwu. Wiele innych dokumentów z akt sprawy, z którymi Solvay miała prawo zapoznać się na podstawie przysługującego jej prawa do obrony, nie zostało jej przedstawionych. Komisja naruszyła w ten sposób podstawową zasadę proceduralną( ), wynikającą z prawa do dobrej administracji( ). Takie uchybienie proceduralne nie może już zostać naprawione po wydaniu decyzji, w szczególności nie można mu zaradzić poprzez przedstawienie pojedynczych dokumentów podczas późniejszego postępowania sądowego( ).

158. Na obecnym etapie strony postępowania spierają się jedynie o kwestię, czy Sąd zobowiązany był do stwierdzenia nieważności spornej decyzji z uwagi na omawiane uchybienie proceduralne Komisji. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uchybienia proceduralne związane z prawem dostępu do akt w postępowaniu administracyjnym mogą prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji jedynie wówczas, gdy towarzyszy im naruszenie prawa do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa( ).

159. Przeciwnie do poglądu Komisji i Sądu, Solvay uważa, że naruszono jej prawo do obrony i podnosi szereg argumentów na poparcie swego stanowiska. Wnosząca odwołanie opiera się przy tym głównie na uznanych w prawie Unii ogólnych zasadach prawnych: poszanowania prawa do obrony, domniemania niewinności i rozkładu ciężaru dowodu. Solvay zarzuca ponadto naruszenie obowiązku uzasadnienia na podstawie art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału, a także naruszenia art. 47 akapit drugi, art. 48 i art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych, art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.

160. Jednakże Solvay omawia szerzej jedynie prawo do obrony, a także na marginesie – domniemanie niewinności i obowiązek uzasadnienia. Pojedyncze odesłania do karty praw podstawowych, do art. 6 EKPC i do art. 6 ust. 1 TUE nie posiadają samodzielnego znaczenia, tak że nie wymagają pogłębionej analizy. W przedmiocie art. 6 ust. 1 TUE wystarczy wskazać, że postanowienie to nie zawiera jako takie gwarancji praw podstawowych. Artykuł 6 EKPC nie będzie miał bezpośredniego zastosowania do instytucji Unii, dopóki Unia nie przystąpi do EKPC( ), uwzględniany jest jednak przy wykładni i stosowaniu podnoszonych ogólnych zasad prawnych i praw podstawowych uznawanych przez prawo Unii( ).

161. Dla dokonania oceny zarzutów Solvay dotyczących prawa do obrony, domniemania niewinności i obowiązku uzasadnienia proponuję zastosować kolejność wskazaną przez Komisję, wynikającą z konstrukcji zaskarżonego wyroku. W związku z tym zajmę na wstępie stanowisko w przedmiocie dopuszczalności zarzutów trzeciego i czwartego [w tym względzie lit. a)], zanim przejdę do zarzutów szczegółowych odnoszących się dokumentów udostępnionych w pierwszej instancji [zarzut czwarty, w tym względzie lit. b)]; następnie zajmę się zarzutami szczegółowymi, których przedmiotem jest zagubiona część akt postępowania [zarzut trzeci, w tym względzie lit. c)].

a) Dopuszczalność zarzutów trzeciego i czwartego

162. Komisja podważa dopuszczalność zarzutu czwartego i części zarzutu trzeciego. Podnosi ona, że ocena przydatności określonych dokumentów dla obrony przedsiębiorstwa stanowi część oceny okoliczności faktycznych i dowodów, należącej wyłącznie do Sądu i niepodlegającej zasadniczo kontroli w postępowaniu odwoławczym.

163. Powyższy pogląd nie jest dla mnie przekonujący. W niniejszej sprawie od Trybunału nie oczekuje się, że zastąpi on ocenę Sądu swoją własną oceną dotyczącą poszczególnych dokumentów z akt( ). Jego zadaniem jest raczej zbadać, czy dokonując oceny okoliczności faktycznych i dowodów, Sąd oparł się na właściwych kryteriach. Chodzi tutaj o kwestię prawną, która podlega kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym( ).

b) W przedmiocie fragmentów akt udostępnionych wyłącznie przed Sądem (zarzut czwarty)

164. Zarzut czwarty dotyczy pkt 417–446 zaskarżonego wyroku, poświęconym przydatności dla obrony Solvay dokumentów z akt, udostępnionych po raz pierwszy w postępowaniu przed Sądem. Skoro Sąd nie uznał przydatności tych dokumentów za wykazaną, stwierdził, że Komisja nie naruszyła prawa do obrony( ).

i) Pierwsza część zarzutu czwartego

165. Pierwsza część zarzutu czwartego zawiera dwa zarzuty szczegółowe dotyczące zaskarżonego wyroku, z których pierwszy uważam za bezzasadny, drugi zaś za zasadny.

166. Z jednej strony wnosząca odwołanie uważa, że Sąd zobowiązany był zbadać najpierw podnoszone w pierwszej instancji naruszenia prawa do obrony, a więc przed zarzucanymi materialnoprawnymi błędami w ocenie. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że przy ocenie przydatności poszczególnych dokumentów dla obrony przedsiębiorstwa Sąd będzie kierował się wyciągniętymi wcześniej wnioskami co do merytorycznej oceny spornej decyzji.

167. Należy oddalić ten pierwszy zarzut szczegółowy. Jak Komisja słusznie zauważa, nie istnieje obowiązek przestrzegania logicznej kolejności przy badaniu zarzutów materialnoprawnych i proceduralnych( ). (Kwestia, czy przy ocenie zarzutów proceduralnych Sąd może kierować się wynikiem oceny zarzutów materialnoprawnych podniesionych przez przedsiębiorstwo, zostanie zbadania oddzielnie w ramach zarzutu trzeciego( ).)

168. Z drugiej strony wnosząca odwołanie zarzuca Sądowi zbyt restrykcyjne ujęcie celu dostępu do akt. Jej zdaniem Sąd nie mógł odrzucić przydatności poszczególnych dokumentów dla obrony, twierdząc, że Solvay albo znała już informacje w nich zawarte, albo że odnosiły się one do argumentów, które przedsiębiorstwo to podniosło już wcześniej.

169. W przeciwieństwie do pierwszego zarzutu szczegółowego, ten drugi zarzut szczegółowy należy uwzględnić.

170. Celem dostępu do akt jest zapewnienie biorącym udział w postępowaniu administracyjnym przedsiębiorstwom, którym zarzuca się naruszenie reguł konkurencji określonych w prawie Unii (zwanym również „zainteresowanymi przedsiębiorstwami”), możliwości skutecznego korzystania z przysługującego im prawa do obrony( ). Ów dostęp winien im pozwolić na zapoznanie się ze środkami dowodowymi zawartymi w aktach Komisji, aby mogły one na tej podstawie zająć skutecznie stanowisko w przedmiocie wniosków, do których Komisja doszła w swoim piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów( ). Przyczynia się on także do zapewnienia równości broni pomiędzy zainteresowanymi przedsiębiorstwami a Komisją, a w ten sposób wreszcie do sprawiedliwego postępowania administracyjnego.

171. Jeśli w postępowaniu administracyjnym nie udostępniono zainteresowanemu przedsiębiorstwu dokumentów odciążających, owo przedsiębiorstwo musi później wykazać tylko, że ich nieujawnienie mogło mieć wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji na jego niekorzyść( ). Wystarczy przy tym, że przedsiębiorstwo wykaże, iż mogło wykorzystać wspomniane dokumenty odciążające na swoją obronę( ).

172. Dotyczy to oczywiście przede wszystkim dokumentów, które umożliwiłyby zainteresowanemu przedsiębiorstwu podniesienie nowych okoliczności w postępowaniu administracyjnym. W wyroku w sprawie Aalborg Portland Trybunał odnosi się w tym kontekście do takich elementów, „które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję, a w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w ewentualnej decyzji – przynajmniej jeśli chodzi o wagę i czas trwania zachowania, które jest mu zarzucane – a zatem na wysokość grzywny”( ).

173. Nie uważam jednak, aby z wyroku w sprawie Aalborg Portland, a także z kilku innych wyroków, w których Trybunał użył podobnych sformułowań( ), można było wywnioskować ogólne ograniczenie celu dostępu do akt jedynie do wykrycia nowych elementów. Przeciwnie, wydaje mi się, że już w wyroku w sprawie Aalborg Portland Trybunał wykazał się pewną otwartością w zakresie stanowiska, że dostęp do akt może służyć innym celom, w szczególności używając sformułowania „w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć”( ).

174. Jak słusznie zauważa Solvay, cel dostępu do akt nie ogranicza się do umożliwienia zainteresowanemu przedsiębiorstwu przedstawienia nowych argumentów i okoliczności w postępowaniu administracyjnym. Dostęp do akt ma niezwykle istotne znaczenie praktyczne, dlatego że umożliwia zainteresowanemu przedsiębiorstwu porównanie jego argumentów w postępowaniu administracyjnym ze stanowiskiem osób trzecich, na przykład klientów, dostawców, konkurentów i związków. W szczególności zainteresowane przedsiębiorstwo może wykorzystać w razie potrzeby niektóre stanowiska osób trzecich do lepszego poparcia swojego stanowiska wobec Komisji.

175. Oczywiste jest, że twierdzenia przedstawione przez zainteresowane przedsiębiorstwo w stosunku do Komisji mogą mieć większe znaczenie, jeśli opierają się nie tylko na własnych wewnętrznych dokumentach i informacjach albo na powszechnie dostępnych źródłach, lecz znajdują potwierdzenie także w stanowiskach osób trzecich, które mogą mieć ewentualnie przeciwstawne interesy( ). W postępowaniu administracyjnym nie chodzi bowiem jedynie o to, aby zainteresowane przedsiębiorstwo podniosło przekonujące argumenty, ale również o to, aby argumenty te uzasadniło i przedstawiło wystarczające dowody na ich poparcie.

176. Sąd nie bierze tego pod uwagę, stwierdzając w wielu punktach zaskarżonego wyroku, że nieujawnienie pewnych dokumentów podczas postępowania administracyjnego nie mogło wpłynąć w niekorzystny dla Solvay sposób na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji Komisji,

– ponieważ przedsiębiorstwo to „znało” okoliczności omawiane w tych dokumentach( ),

– ponieważ przedsiębiorstwo mogło samo przedstawić określone informacje( ), bez potrzeby opierania się na dokumentach jego konkurentów( ),

– ponieważ przedsiębiorstwo podniosło już określone wynikające z tych dokumentów argumenty( ) albo

– ponieważ Komisja znała już wynikające z tych dokumentów okoliczności faktyczne( ).

177. Dostęp do akt winien umożliwić zainteresowanemu przedsiębiorstwu lepszą obronę( ) niż mogłoby ono podjąć o własnych siłach. Poprzez zbyt wąskie rozumienie celu dostępu do akt, które nie uwzględnia przedstawionych powyżej elementów( ), Sąd naruszył zakres prawa do obrony w postępowaniu administracyjnym, w związku z czym naruszył prawo.

ii) Druga część zarzutu czwartego

178. W drugiej części zarzutu czwartego Solvay zarzuca Sądowi postawienie zbyt surowych wymogów wobec dowodu na naruszenie prawa do obrony. Wnosząca odwołanie odnosi się w tym względzie do pewnych fragmentów zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdza, że:

– Solvay „nie wykazała, że nieujawnienie [pewnych dokumentów] wpłynęło w niekorzystny dla niej sposób na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji”( ), oraz

– okoliczności wskazane przez Solvay po zapoznaniu się z aktami przed Sądem nie prowadzą do zakwestionowania analizy Komisji zawartej w spornej decyzji( ).

179. Jak słusznie podnosi Solvay, aby ustalić naruszenie prawa do obrony wynikające z uchybienia proceduralnego związanego z dostępem do akt, nie musiała ona wykazać, że nieujawnienie dokumentu odciążającego „wpłynęło” na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji na niekorzyść tego przedsiębiorstwa, lecz jedynie że owo nieujawnienie „mogło wpłynąć” na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji( ).

180. Różnica pomiędzy zwrotami „wpłynęło” a „mogło wpłynąć” może na pierwszy rzut oka wydawać się minimalna. Istnieje pokusa, aby oddalić ten zarzut szczegółowy Solvay jako subtelność semantyczną.

181. W rzeczywistości jednak te niuanse językowe pokazują, że przy ocenie wskazanego przez Solvay naruszenia jej prawa do obrony Sąd zastosował błędne kryteria: niesłusznie wymagał dowodu na okoliczność, że postępowanie administracyjne doprowadziłoby do innego wyniku w przypadku ujawnienia spornych dokumentów( ). Sąd winien był uwzględnić jedynie to, czy zainteresowane przedsiębiorstwo wykazało szansę, nawet ograniczoną, że niedostępne w postępowaniu administracyjnym dokumenty mogły być przydatne do jego obrony( ). Zainteresowane przedsiębiorstwo nie musi bowiem wykazać, że decyzja Komisji miałaby inną treść, gdyby miało ono dostęp do nieujawnionych dokumentów( ).

182. W konsekwencji Sąd naruszył prawo przy ocenie prawa do obrony.

183. Solvay podnosi też w tym względzie naruszenie domniemania niewinności, jednak ten zarzut szczegółowy nie ma moim zdaniem samodzielnego znaczenia w stosunku do zarzucanego naruszenia prawa do obrony, tak że nie będę go dalej rozważać.

184. Solvay uważa wreszcie, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest wewnętrznie sprzeczne, ponieważ na początku Sąd przytacza prawidłowe kryterium („stwarzało szanse, nawet ograniczone, na zmianę wyniku postępowania administracyjnego”( )), następnie zaś stosuje surowsze kryterium (Solvay „nie wykazała, że nieujawnienie dokumentów [...] wpłynęło w niekorzystny dla niej sposób na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji”( ) i „nie [...] zakwestionowa[ła] analizy Komisji zawartej w zaskarżonej decyzji”( )). Jak jednak wskazano powyżej( ), kwestia wymogów stawianych w odniesieniu do dowodu na naruszenie prawa do obrony stanowi kwestię merytoryczną, nie zaś zagadnienie dotyczące uzasadnienia wyroku. Sąd być może naruszył prawo w związku z prawem do obrony, nie oznacza to jednak, że przedstawił nieprawidłowe uzasadnienie.

iii) Wniosek częściowy

185. Zarzut czwarty jest zatem w przeważającej części zasadny. Z jednej strony przy badaniu przydatności dokumentów nieujawnionych w postępowaniu administracyjnym Sąd pominął cel dostępu do akt, z drugiej zaś strony postawił zbyt wysokie wymogi dla dowodu na naruszenie prawa do obrony.

c) W przedmiocie zagubienia części akt (zarzut trzeci)

186. Zarzut trzeci dotyczy zagubienia przez Komisję części akt. Dotyczy on pkt 465–482 zaskarżonego wyroku, w których Sąd rozważa kwestię, czy brak pięciu segregatorów skutkuje naruszeniem prawa Solvay do obrony( ), i odpowiada na to pytanie przecząco( ).

187. Wnosząca odwołanie podnosi szereg zarzutów szczegółowych, które dotyczą poszczególnych punktów omawianego wyroku i które składają się na sześć części zarzutu trzeciego. Owe części pokrywają się jednak w wielu miejscach. W istocie dotyczą one tego samego pytania: czy Sąd miał prawo wykluczyć to, że zagubione dokumenty mogły być przydatne do obrony Solvay( )?

188. Zgadzam się z poglądem wnoszącej odwołanie, że na to pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej.

189. Punktem wyjścia tych rozważań powinno być założenie, że przedsiębiorstwo, któremu w postępowaniu administracyjnym odmówiono w sposób niezgodny z prawem dostępu do pewnych części akt, musi wykazać przed Sądem jedynie, iż mogłoby ono wykorzystać sporne dokumenty do swojej obrony( ). Wystarczy, że przedsiębiorstwo wykaże choćby ograniczoną szansę, iż niedostępne w postępowaniu administracyjnym dokumenty mogły być przydatne do jego obrony( ).

190. W niniejszej sprawie badanie przez Sąd przydatności nieudostępnionych Solvay części akt było oczywiście utrudnione, ponieważ omawiane dokumenty nie zostały odnalezione.

191. Nie byłoby z pewnością właściwe automatyczne uznanie, że zagubione części akt mogły być przydatne do obrony zainteresowanego przedsiębiorstwa. Jeśli na przykład na podstawie szczegółowego spisu treści można stwierdzić, że wspomniane części akt postępowania zawierały wyłącznie dokumenty, które i tak nie zostałyby udostępnione, co dotyczy w szczególności projektów decyzji i dokumentów wewnętrznych Komisji, lecz może dotyczyć także innych poufnych informacji( ), wówczas naruszenie prawa do obrony może zostać z góry wykluczone.

192. W niniejszej sprawie treść zagubionej części akt nie może jednak zostać ustalona nawet w podstawowym stopniu( ). Jak się wydaje, orzecznictwo nie wyjaśniło dotychczas, na czyją niekorzyść powinna działać taka okoliczność. Wydane do tej pory wyroki dotyczyły bowiem dokumentów z postępowania administracyjnego, których treść była znana i mogła być zbadana przez Sąd( ).

193. Zasadniczo na zainteresowanym przedsiębiorstwie spoczywa ciężar udowodnienia, że mogło wykorzystać na swoją obronę części akt, które nie zostały mu zgodnie z prawem udostępnione w postępowaniu administracyjnym( ). Może to jednak dotyczyć wyłącznie sytuacji, w której dane przedsiębiorstwo posiada przynajmniej miarodajne informacje co do autorów, a także rodzaju i treści nieujawnionych mu dokumentów.

194. Odpowiedzialność za niemożność odnalezienia części akt ponosi natomiast Komisja. Zgodnie z zasadą dobrej administracji jest ona bowiem zobowiązana do prawidłowego prowadzenia akt i bezpiecznego ich przechowywania. Prawidłowe prowadzenie akt obejmuje również sporządzenie szczegółowego spisu treści w celu późniejszego zapewnienia dostępu do akt.

195. Jeśli tak jak w niniejszej sprawie treść zagubionych części akt nie może zostać z pewnością ustalona z uwagi na brak takiego spisu treści, wówczas w odniesieniu do prawa do obrony można wyciągnąć tylko jeden wniosek: nie można wykluczyć, że zainteresowane przedsiębiorstwo mogłoby wykorzystać zagubione dokumenty na swoją obronę.

196. Tymczasem Sąd przyjmuje w zaskarżonym wyroku wniosek dokładnie przeciwny: zdaniem Sądu można wykluczyć, że Solvay mogła znaleźć w brakujących tomach dokumenty przydatne do jej obrony( ).

197. Sąd uzasadnia swój pogląd tym, że wszystkie zarzuty merytoryczne podniesione przez Solvay przeciwko spornej decyzji („zarzuty co do istoty sprawy”) należało oddalić( ). Ocena przydatności zagubionych części akt dla obrony Solvay została zatem związana z zasadnością jej zarzutów podnoszonych przeciwko stwierdzeniu nadużycia pozycji dominującej( ). Innymi słowy, Sąd wydaje się zakładać, że ten, kto do tej pory nie miał dobrych argumentów, nie znalazłby przekonujących argumentów w brakujących tomach.

198. Takie podejście jest błędne z prawnego punktu widzenia. Z pewnością badanie, czy nastąpiło naruszenie prawa do obrony, winno zostać podjęte na podstawie szczególnych okoliczności każdego przypadku. Badanie to musi jednak zostać przeprowadzone z uwzględnieniem tego, co Komisja zarzuca danemu przedsiębiorstwu, to znaczy z uwzględnieniem tego, jakie zarzuty wobec niego podnosi( ). Przeciwko tym „zarzutom” Komisji przedsiębiorstwo musi się bowiem bronić. Nie ma natomiast znaczenia kwestia, jakie zarzuty co do istoty sprawy przedsiębiorstwo podniosło do tej pory przeciwko spornej decyzji, ani to, czy są one zasadne.

199. Sąd niesłusznie uzależnia przydatność zagubionych dokumentów dla Solvay od tego, czy dotychczasowe argumenty tego przedsiębiorstwa są „bezskuteczne”( ) albo „nie znajdują uzasadnienia faktycznego”( ), czy Solvay kwestionowała pewne ustalenia Komisji( ) oraz czy dotychczas nie wyjaśniła pewnych kwestii( ).

200. Należałoby postawić jedynie pytanie, czy zagubione części akt mogły zawierać informacje, które umożliwiłyby Solvay lepsze podbudowanie jej dotychczasowej argumentacji przeciwko spornej decyzji albo podniesienie całkiem nowych argumentów.

201. Sąd pomija tę kwestię, stawiając na pierwszym planie dowody przedstawione przez Komisję na istnienie pozycji dominującej i jej nadużywanie( ). Nie dostrzega jednak w dużym stopniu, że zagubione tomy mogły zawierać informacje umożliwiające podważenie tych dowodów albo przynajmniej postawienie ich w innym świetle. Solvay słusznie na to wskazała.

202. Po pierwsze, w tym kontekście istotne jest, że duży udział w rynku stanowi prima facie dowód na pozycję dominującą Solvay. Jak Sąd sam przyznaje( ), ma to jednak miejsce w braku nadzwyczajnych okoliczności( ). Sąd nie wyjaśnia natomiast, dlaczego sama Solvay powinna wiedzieć o ewentualnych nadzwyczajnych okolicznościach, a z zagubionych dokumentów nie mogła wynikać żadna nowa okoliczność przydatna do jej obrony( ). Użyteczne dane dotyczące udziałów w rynku, siły konkurentów oraz zakresu siły wyrównawczej klientów zainteresowanego przedsiębiorstwa mogą z pewnością wynikać z wyjaśnień osób trzecich( ).

203. Po drugie, należy przypomnieć, że bezprawny charakter określonych praktyk Solvay – na przykład przyznanych przez nią rabatów – wynika faktycznie „z bezpośrednich dowodów z dokumentów”( ). Wbrew jednak temu początkowemu wrażeniu istnienie naruszenia można odrzucić, jeśli występują wskazówki co do istnienia obiektywnego gospodarczego uzasadnienia( ). Takie wskazówki nie muszą koniecznie pochodzić od przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą, mogą zostać dostarczone także przez osoby trzecie, jak na przykład przez klientów danego przedsiębiorstwa. W konsekwencji nie można wykluczyć, że takie wskazówki mogły wynikać z zagubionych części akt( ).

204. Wbrew temu co twierdzi Sąd, Solvay nie była zobowiązana do wykazania, w jakim dokładnie zakresie z zagubionych części akt mogły wynikać informacje na jej korzyść. Nie było możliwe zrekonstruowanie treści tych dokumentów przed Sądem, a dokonania niemożliwego nie można wymagać od nikogo. Skutki tej niemożności nie mogą też obciążać Solvay, ponieważ za utratę omawianych dokumentów odpowiedzialna była Komisja( ). Powtarzane kilkakrotnie przez Sąd twierdzenie, że Solvay winna wykazać przydatność zagubionych dokumentów dla swej obrony( ), było zatem błędne co do prawa.

205. Wobec powyższego przy badaniu kwestii, czy zagubione dokumenty z akt mogły być przydatne do obrony Solvay, Sąd posłużył się błędnymi kryteriami. Pominął wymogi, które w tym względzie wynikają z prawa do obrony. W konsekwencji zarzut trzeci należy uwzględnić.

206. Podniesione również w związku z tym przez Solvay naruszenie domniemania niewinności nie ma samodzielnego znaczenia, które wychodziłoby poza omówione kwestie ciężaru dowodu w ramach prawa do obrony. Nie zachodzi zatem potrzeba osobnego zbadania tego zarzutu szczegółowego.

2. W przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym (zarzut piąty)

207. Zarzut piąty podniesiony przez Solvay dotyczy pkt 184–193 zaskarżonego wyroku, w których Sąd dochodzi do wniosku, że Komisja nie miała obowiązku ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa przed wydaniem spornej decyzji( ). Zdaniem Solvay przesłuchanie winno było się odbyć w postępowaniu administracyjnym w 2000 r., ponieważ pierwsza decyzja nakładająca grzywnę (decyzja 91/299), której nieważność stwierdził Sąd, nie tylko została nieprawidłowo uwierzytelniona, lecz również została wydana bez zapewnienia niezbędnego dostępu do akt.

a) Pierwsza część zarzutu piątego

208. W pierwszej części tego zarzutu Solvay podnosi naruszenie obowiązku uzasadnienia zgodnie z art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału. Sąd nie zbadał w zaskarżonym wyroku kwestii, czy uchybienia proceduralne popełnione w pierwszym postępowaniu administracyjnym w zakresie dostępu do akt wymagały przeprowadzenia ponownego przesłuchania. Sąd nie ustosunkował się zatem do zarzutu Solvay podniesionego w postępowaniu w pierwszej instancji.

209. Argument ten należy oddalić. Sąd odniósł się, chociaż tylko jednym zdaniem, do konieczności przeprowadzenia ponownego przesłuchania z powodu wcześniejszych uchybień proceduralnych dotyczących dostępu do akt: w odpowiedzi na tę kwestię Sąd odesłał do swej analizy dotyczącej dostępu do akt( ). Z punktu widzenia Sądu było to logiczne i spójne, wyszedł on bowiem z założenia, że Komisja nie naruszyła prawa do obrony, nie udostępniając akt( ). Zgodnie z linią rozumowania przyjętą w zaskarżonym wyroku nie istniała zatem potrzeba ponownego przesłuchania Solvay.

210. W związku z tym wywody Sądu w przedmiocie prawa do bycia wysłuchanym są wystarczająco uzasadnione. Przedmiotem drugiej części zarzutu piątego, którą się teraz zajmę, jest kwestia, czy są one także merytorycznie poprawne pod względem prawnym.

b) Druga część zarzutu piątego

211. W drugiej części zarzutu piątego Solvay rozważa co do istoty kwestię, czy uchybienia proceduralne popełnione w 1990 r. w zakresie dostępu do akt wymagały później – przed wydaniem w 2000 r. drugiej decyzji nakładającej grzywnę, będącej przedmiotem niniejszej sprawy (decyzji 2003/6) – ponownego przesłuchania przedsiębiorstwa.

212. Solvay podnosi w istocie naruszenie jej prawa do bycia wysłuchaną, a także ogólnie jej prawa do obrony. Ponadto wnosząca odwołanie zarzuca naruszenia art. 47 akapit drugi, art. 48 i art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych, art. 6 EKPC, art. 6 ust. 1 TUE, zasady dobrej administracji, a także art. 266 TFUE (ówczesnego art. 233 WE). Wszystkie te zarzuty szczegółowe dotyczą okoliczności, że Sąd pominął konieczność ponownego przesłuchania Solvay przez Komisję.

213. Prawo do bycia wysłuchanym jest częścią prawa do obrony, którego należy przestrzegać w postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji. Prawo do bycia wysłuchanym wymaga, by dane przedsiębiorstwo miało w trakcie postępowania administracyjnego możliwość przedstawienia w skuteczny sposób swego stanowiska w kwestii prawdziwości i znaczenia wskazywanych okoliczności faktycznych oraz w kwestii dokumentów, na których podstawie Komisja oparła swe twierdzenie o istnieniu naruszenia( ). Na płaszczyźnie prawa wtórnego owa zasada była przewidziana w chwili wydania spornej decyzji w art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17( ).

214. W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w 1990 r. – przed wydaniem pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299) – Solvay została wysłuchana przez Komisję na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Sporna jest jedynie kwestia, czy po stwierdzeniu nieważności tej pierwszej decyzji nakładającej grzywnę środki, które Komisja miała podjąć zgodnie z art. 233 WE (obecnie art. 266 TFUE), obejmowały ponowne przesłuchanie.

215. W postępowaniu administracyjnym z zakresu konkurencji, prowadzonym na podstawie rozporządzenia nr 17, z art. 233 WE nie wynika koniecznie obowiązek ponownego przeprowadzenia przez Komisję całego postępowania w sprawie. Komisja może raczej podjąć postępowanie na etapie, w którym sądy Unii stwierdziły uchybienie proceduralne. W zakresie w jakim czynności postępowania przeprowadzone wcześniej przed popełnieniem uchybienia proceduralnego były zgodne z prawem, nie muszą być one powtarzane.

216. W sprawie PVC, w której stwierdzono nieważność pierwszej decyzji Komisji z powodu uchybienia proceduralnego dotyczącego sposobu ostatecznego wydania tej decyzji przez kolegium komisarzy, Trybunał uznał, że Komisja nie musiała – przed wydaniem nowej decyzji, której treść jest zasadniczo identyczna – przeprowadzić ponownego przesłuchania zainteresowanych przedsiębiorstw( ). Sąd oparł się na tym orzecznictwie w zaskarżonym wyroku celem uzasadnienia twierdzenia, że także w niniejszej sprawie nie było niezbędne ponowne przesłuchanie Solvay( ).

217. Na pierwszy rzut oka sprawa PVC i niniejsza sprawa faktycznie wydają się podobne. Również w niniejszej sprawie stwierdzono bowiem nieważność pierwszej decyzji Komisji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299) z powodu uchybienia proceduralnego popełnionego na końcu postępowania administracyjnego, a dokładnie przy uwierzytelnianiu decyzji.

218. Z bliższej analizy wynika jednak istotna różnica: inaczej niż w sprawie PVC postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie było ponadto dotknięte innym poważnym uchybieniem, które wystąpiło na długo przed ostatecznym przyjęciem i uwierzytelnieniem decyzji nakładającej grzywnę: zainteresowanemu przedsiębiorstwu Solvay nie został zapewniony dostęp do akt zgodnie z wymogami prawnymi( ).

219. Prawdą jest, że sądy Unii nie zajmowały się prawem dostępu do akt i prawem do obrony w swoich wyrokach w przedmiocie pierwszej decyzji nakładającej grzywnę (decyzji 91/299)( ), ograniczyły się raczej wyłącznie do zbadania kwestii uwierzytelnienia. Nie można jednak z tego wywnioskować, że sądy Unii potwierdziły prawidłowy przebieg postępowania administracyjnego w odniesieniu do dostępu do akt i prawa do obrony.

220. Przeciwnie, jeśli chodzi o decyzję 91/297, która odnosiła się do tego samego postępowania administracyjnego z zakresu konkurencji co decyzja 91/299, Sąd stwierdził naruszenie prawa do obrony z powodu niepełnego dostępu do akt( ). Ponadto już od 1982 r. stosowana jest jasna praktyka Komisji w odniesieniu do zapewnienia dostępu do akt( ).

221. Można przyznać Komisji, że różne wyroki Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. nie zawierały jednoznacznych wskazówek w odniesieniu do celów i zakresu dostępu do akt, który należy zapewnić( ). Najpóźniej jednak w chwili wydania w 2000 r. spornej w niniejszej sprawie drugiej decyzji nakładającej grzywnę wszystkie wątpliwości w tym względzie były już dawno wyjaśnione( ).

222. W tych okolicznościach, po stwierdzeniu nieważności pierwszej decyzji nakładającej grzywnę, Komisja winna była podjąć w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne na etapie następującym bezpośrednio po doręczeniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Zgodnie z wymogami prawa winna była przyznać Solvay pełny dostęp do akt oraz ponownie wysłuchać to przedsiębiorstwo na tej podstawie.

223. Okoliczność, że druga, sporna w niniejszej sprawie, decyzja nakładająca grzywnę (decyzja 2003/6) nie została wydana na podstawie żadnych nowych zarzutów, nie wpływa na spoczywający na Komisji obowiązek ponownego przesłuchania po zapewnieniu dostępu do akt( ). Prawdą jest, że Solvay miała już w 1990 r. okazję wypowiedzenia się co do wszystkich zarzutów, będących podstawą zarówno pierwszej, jak i drugiej decyzji Komisji nakładającej grzywnę. Musiała to jednak zrobić na podstawie niezwykle fragmentarycznej znajomości akt, ponieważ zostały jej udostępnione tylko obciążające ją dokumenty( ).

224. Prawo do bycia wysłuchanym nie ogranicza się do prawa do zajęcia stanowiska w przedmiocie wszystkich zarzutów Komisji. Zainteresowane przedsiębiorstwo musi raczej mieć możliwość przedstawienia swojego stanowiska, znając wszystkie części akt dostępne zgodnie z przepisami. W przeciwnym razie prawo do obrony w postępowaniu z zakresu konkurencji zostałoby pozbawione w dużej części skuteczności.

225. Okazja do zajęcia stanowiska ma zupełnie inną jakość, jeśli zainteresowanemu przedsiębiorstwu udostępniono wcześniej odpowiednio akta sprawy. W szczególności oczywiste jest, że przedsiębiorstwo, któremu zapewniono dostęp nie tylko do dokumentów obciążających, ale i odciążających, może bronić się skuteczniej przed zarzutami Komisji, niż przedsiębiorstwo, któremu przedstawiono wyłącznie materiały obciążające.

226. Sad naruszył zatem prawo w odniesieniu do prawa do bycia wysłuchanym, jako że nie uznał, iż ponowne przesłuchanie Solvay przez Komisję było niezbędne. W istocie chodzi tu o kontynuację naruszenia prawa, którym dotknięty jest zaskarżony wyrok w związku z prawem dostępu do akt( ).

227. Nie zachodzi potrzeba dalszego rozważania podnoszonej również przez Solvay zasady dobrej administracji, ponieważ zaprezentowana w tym względzie argumentacja nie ma obok prawa do obrony i prawa do bycia wysłuchanym osobnego znaczenia. Jak już wskazano( ), nie zachodzi też potrzeby zbadania art. 6 EKPC i art. 6 ust. 1 TUE.

c) Wniosek częściowy

228. Wobec powyższego druga część zarzutu piątego jest zasadna.

D – W przedmiocie prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie (zarzut pierwszy)

229. W swoim zarzucie pierwszym, dotyczącym pkt 119–142 zaskarżonego wyroku, Solvay podnosi naruszenie jej prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. To prawo podstawowe zostało uznane w orzecznictwie Trybunału za ogólną zasadę prawa Unii zarówno w postępowaniu administracyjnym przed Komisją, jak i w postępowaniu sądowym przed sądami Unii( ). W międzyczasie znalazło ono również wyraz w art. 41 ust. 1 i art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych.

230. Jakkolwiek sądy Unii zajmowały się już wielokrotnie problematyką rozsądnego czasu trwania postępowania w sprawach z zakresu konkurencji, kwestie prawne podniesione przez Solvay wydają się mieć szczególne znaczenie. Z jednej strony dotyczą one przypadku, w którym całkowity czas trwania postępowania, z uwzględnieniem wszystkich etapów postępowania administracyjnego i sądowego, z pewnością był szczególnie długi. Z drugiej strony zarzuty te zostały przedstawione w kontekście wejścia w życie traktatu z Lizbony w dniu 1 grudnia 2009 r., wraz z którym Karta prawa podstawowych Unii Europejskiej uzyskała moc wiążącą prawną (art. 6 ust. 1 akapit pierwszy TUE).

231. Zarzut pierwszy dzieli się w sumie na pięć części, dotyczących częściowo oceny czasu trwania postępowania (zob. pkt 1 poniżej), a częściowo skutkom prawnym zbyt długiego czasu trwania postępowania (zob. pkt 2 poniżej).

1. Wymogi dotyczące oceny czasu trwania postępowania (części pierwsza i druga zarzutu pierwszego)

232. Wymogi prawne dotyczące oceny czasu trwania postępowania są przedmiotem dwóch pierwszych części zarzutu pierwszego.

a) W przedmiocie kwestii wstępnej, czy zarzuty szczegółowe Solvay są bezskuteczne

233. Wbrew twierdzeniom Komisji zarzuty szczegółowe Solvay dotyczące czasu trwania postępowania z pewnością nie są „w większości bezskuteczne”. Oczywiście ewentualne uchylenie zaskarżonego wyroku wymaga kolejnego kroku w rozumowaniu – rozważenia sankcji za zbyt długi czas trwania postępowania. Tymczasem badanie dotyczące czasu trwania postępowania jako takie jest nieuniknione( ), ponieważ bez stwierdzenia zbyt długiego czasu trwania postępowania prawo do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie nie może zostać uznane za naruszone. Kryteria, które Sąd zastosował do oceny czasu trwania postępowania, nie mogą być całkowicie wyłączone spod kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym.

234. Zarzuty szczegółowe Solvay dotyczące czasu trwania p