OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

HENRIKA SAUGMANDSGAARDA ØE

przedstawiona w dniu 4 lutego 2016 r. ( 1 )

Sprawa C‑481/14

Jørn Hansson

przeciwko

Jungpflanzen Grünewald GmbH

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie, Niemcy)]

„Odesłanie prejudycjalne — Własność intelektualna i przemysłowa — Wspólnotowa ochrona odmian roślin — Naruszenie — Rozporządzenie (WE) nr 2100/94 — Artykuł 94 — Godziwe wynagrodzenie — Naprawienie szkody poniesionej przez posiadacza — Korzyść odniesiona przez naruszającego — Artykuł 97 — Uzupełniające stosowanie prawa krajowego — Dyrektywa 2004/48/WE — Artykuł 2 ust. 1 — Zakres stosowania — Artykuł 13 — Odszkodowanie — Kwota ryczałtowa — Hipotetyczna opłata licencyjna — Zyski uzyskane przez naruszającego — Artykuł 14 — Zwrot kosztów sądowych i innych wydatków”

I – Wprowadzenie

1. Rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy interpretacji art. 94 rozporządzenia Rady (WE) nr 2100/94 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin ( 2 ), a także art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej ( 3 ).

2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu między J. Hanssonem, posiadaczem wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin dotyczącego konkretnej odmiany stokrotek, a Jungpflanzen Grünewald GmbH (zwaną dalej „Jungpflanzen Grünewald”) w przedmiocie naprawienia szkody, którą J. Hansson miał ponieść w wyniku nieupoważnionego rozprowadzania tej odmiany.

3. Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie) zwraca się do Trybunału z pytaniami o zakres szkody, której naprawienia może domagać się posiadacz poszkodowany przez naruszenie jego wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin, a także o metody, jakie należy zastosować w celu oszacowania takiej szkody oraz – w konsekwencji – wypłacenia za nią odszkodowania.

II – Ramy prawne

A – Rozporządzenie nr 2100/94

4. Artykuł 13 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 określa działania, których nie można podejmować bez upoważnienia ze strony posiadacza wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin, do których zaliczają się w szczególności wytwarzanie, rozmnażanie i wprowadzanie do obrotu chronionej odmiany.

5. Nieupoważnione podjęcie jednego z tych działań jest naruszeniem w rozumieniu art. 94 tego rozporządzenia, zgodnie z którym: „1. Każda osoba, która: a) nie będąc do tego uprawniona, podejmuje jedno z działań określonych w art. 13 ust. 2 w odniesieniu do odmiany, na którą przyznano wspólnotowe prawo do ochrony odmian roślin; lub b) nie używa poprawnie nazwy odmiany na podstawie art. 17 ust. 1 lub pomija istotne informacje wymienione w art. 17 ust. 2; lub c) sprzecznie z przepisami art. 18 ust. 3 używa nazwy odmiany, na którą przyznano wspólnotowe prawo do ochrony odmian roślin, lub nazwy, która może wprowadzić w błąd ze względu na podobieństwo do tej nazwy; może być przedmiotem działania, podjętego przez posiadacza, mającego na celu zaniechanie naruszenia lub wypłatę słusznego wynagrodzenia, lub obu. 2. Osoba, która działa umyślnie lub z niedbalstwa, jest ponadto obowiązana do naprawienia wszelkich szkód wynikających z naruszenia. W przypadkach winy nieumyślnej nieznacznego stopnia roszczenia można zmniejszyć stosownie do stopnia winy nieumyślnej, nie mogą być one jednak mniejsze od korzyści, którą [jaką] odniosła osoba naruszająca prawo”.

6. Artykuł 97 rozporządzenia, zatytułowany „Uzupełniające stosowanie prawa krajowego odnośnie do naruszenia”, brzmi następująco: „1. W przypadku gdy osoba odpowiedzialna za naruszenie w rozumieniu art. 94 bezpodstawnie uzyskała korzyści kosztem posiadacza prawa lub posiadacza licencji, sądy właściwe na podstawie art. 101 i 102 w odniesieniu do zwrotu tych korzyści stosują prawo krajowe, włącznie z prawem prywatnym międzynarodowym. 2. Ustęp 1 stosuje się również do innych roszczeń, które odnoszą się do czynów określonych w art. 95, w okresie między opublikowaniem wniosku o przyznanie wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin a jego rozstrzygnięciem. 3. We wszelkich innych sprawach skutki wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin określa się wyłącznie na podstawie niniejszego rozporządzenia”.

7. W odniesieniu do zasad postępowania art. 103 tegoż rozporządzenia przewiduje stosowanie przez właściwy sąd krajowy zasad postępowania obowiązujących w danym państwie członkowskim dla tego samego typu spraw dotyczących porównywalnych krajowych praw własności.

8. Zgodnie z art. 107 rozporządzenia nr 2100/94 „[p]aństwa członkowskie podejmą wszelkie właściwe środki w celu zapewnienia, że w odniesieniu do naruszenia wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin będą stosowane przepisy dotyczące odpowiedzialności karnej za naruszenie porównywalnych praw krajowych”.

B – Dyrektywa 2004/48

9. Motyw 10 dyrektywy 2004/48 wskazuje, że dyrektywa ta dąży do „zbliżeni[a] systemów prawnych [państw członkowskich] w celu zapewnienia wysokiego, równoważnego i jednakowego poziomu bezpieczeństwa na rynku wewnętrznym”.

10. Motyw 26 tej dyrektywy uściśla: „W celu naprawy szkody, jaką właściciel prawa poniósł w wyniku naruszenia, którego dopuścił się naruszający, wiedząc, że wchodząc w tę działalność, dopuszcza się naruszenia, lub istnieją rozsądne podstawy domniemania, że wiedział o możliwości powstania takiego naruszenia, suma odszkodowań przyznanych właścicielowi praw powinna uwzględniać wszystkie właściwe aspekty, takie jak utrata przez właściciela dochodów lub nieuczciwy zysk uzyskany przez naruszającego oraz, gdzie właściwe, wszelki uszczerbek moralny, który posiadacz praw poniósł. Jako alternatywa, tam np., gdzie ustalenie sumy poniesionego uszczerbku byłoby trudne, sumę odszkodowań można oprzeć na elementach takich jak opłaty licencyjne, honoraria autorskie lub opłaty, jakie byłyby należne, gdyby naruszający poprosił o zgodę na wykorzystanie wchodzących w grę praw własności intelektualnej. Nie jest celem wprowadzenie obowiązku zastosowania odszkodowań o charakterze kary, ale dopuszczenie rekompensaty opartej na obiektywnym kryterium przy uwzględnieniu wydatków poniesionych przez właściciela praw, takich jak koszty identyfikacji i badań”.

11. Artykuł 2 ust. 1 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Zakres”, stanowi: „Bez uszczerbku dla środków przewidzianych lub środków, które mogą być przewidziane w prawie wspólnotowym lub krajowym, w zakresie, w jakim te środki mogą dawać właścicielom praw większe korzyści, przewidziane niniejszą dyrektywą procedury i środki naprawcze stosuje się, zgodnie z art. 3, do wszelkich naruszeń praw własności intelektualnej określonych w prawie wspólnotowym i/lub prawie wewnętrznym zainteresowanego państwa członkowskiego”.

12. Zgodnie z art. 3 ust. 2 tejże dyrektywy środki, procedury i środki naprawcze przewidziane przez państwa członkowskie powinny być „skuteczne, proporcjonalne i odstraszające”.

13. Przepis art. 13 dyrektywy 2004/48 stanowi: „1. Państwa członkowskie zapewniają, że na wniosek poszkodowanej strony właściwe organy sądowe nakazują naruszającemu, który świadomie lub mając rozsądne podstawy do posiadania takiej wiedzy zaangażował się w naruszającą działalność, wypłacenie podmiotowi uprawnionemu odszkodowań odpowiednich do rzeczywistego uszczerbku, jaki poniósł on w wyniku naruszenia. Ustanawiając wysokość odszkodowań, organy sądowe: a) biorą pod uwagę wszystkie właściwe aspekty, także poniesione przez poszkodowaną stronę negatywne skutki gospodarcze, z utraconymi zyskami włącznie, wszelkie nieuczciwe zyski uzyskane przez naruszającego oraz, we właściwych przypadkach, elementy inne niż czynniki ekonomiczne, w rodzaju np. uszczerbku moralnego, jaki naruszenie spowodowało dla właściciela praw; lub b) jako alternatywa dla lit. a) mogą one, we właściwych przypadkach, ustanowić odszkodowania ryczałtowe na podstawie elementów takich jak przynajmniej suma opłat licencyjnych, honorariów autorskich lub opłat należnych w razie poproszenia przez naruszającego o zgodę na wykorzystywanie praw własności intelektualnej, o którą chodzi. 2. Jeśli naruszający zaangażował się w działanie naruszające bez swojej wiedzy lub nie mając rozsądnych podstaw do posiadania takiej wiedzy, państwa członkowskie mogą stanowić, że organy sądowe mogą zarządzać albo zwrot zysków, albo wypłacenie odszkodowań, zależnie od ustalenia [których wysokość może być z góry ustalona]”.

14. Zgodnie z art. 14 tej dyrektywy „[p]aństwa członkowskie zapewniają, że rozsądne i proporcjonalne koszty sądowe oraz inne wydatki poniesione przez stronę wygrywającą są pokrywane z reguły przez stronę przegrywającą, chyba że sprawiedliwość na to nie pozwala”.

III – Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

15. J. Hansson jest posiadaczem wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin dotyczącego odmiany nr EU 4282, oznaczonej jako „Lemon Symphony” i należącej do gatunku stokrotek afrykańskich. W latach 2002–2009 Jungpflanzen Grünewald rozprowadzała bez jego upoważnienia kwiaty należące do tego gatunku pod nazwą „Summerdaisy’s Alexander”.

16. Zarzucając naruszenie chronionej odmiany, J. Hansson złożył do Landgericht Düsseldorf (sądu okręgowego w Düsseldorfie) wniosek o zakazanie tej działalności w drodze zastosowania środka tymczasowego. Zarówno ten sąd, jak i Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie), orzekający w drugiej instancji, oddaliły ten wniosek na tej podstawie, że J. Hansson nie uprawdopodobnił naruszenia w sposób wystarczający. Ten ostatni poniósł koszty postępowania w przedmiocie środka tymczasowego w obu instancjach.

17. W ramach późniejszego postępowania co do istoty sprawy Bundesgerichtshof (federalny trybunał sprawiedliwości) prawomocnie stwierdził naruszenie.

18. Następnie J. Hansson ponownie zwrócił się do Landgericht Düsseldorf (sądu okręgowego w Düsseldorfie), wnosząc o naprawienie szkody, którą – jak twierdzi – poniósł na skutek tego naruszenia. Z tego tytułu domagał się on wypłacenia: — kwoty 66231,74 EUR, wynikającej z pomnożenia przewidzianych w ramach umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany stawek opłat licencyjnych przez liczbę roślin z tej odmiany wprowadzonych do obrotu przez pozwaną w postępowaniu głównym w latach 2002–2009; — kwoty 33115,89 EUR, odpowiadającej połowie pierwszej kwoty, z tytułu „dodatku za naruszenie”, mającego na celu uwzględnienie okoliczności zaistniałych w niniejszym przypadku i uniknięcie tego, aby naruszający znalazł się w korzystniejszej sytuacji niż licencjobiorcy; — kwoty 6067,35 EUR, służącej zrekompensowaniu kosztów podróży poniesionych w związku z uczestniczeniem w konsultacjach ze swoim pełnomocnikiem procesowym, a także czasu poświęconego na te dojazdy i na prowadzenie sprawy, oraz — odsetek za zwłokę związanych z tymi trzema kwotami.

19. Landgericht Düsseldorf (sąd okręgowy w Düsseldorfie) zasądził od pozwanej w postępowaniu głównym zapłatę pierwszej z tych kwot wraz z odsetkami za zwłokę. Sąd ten odmówił natomiast doliczenia do tej kwoty „dodatku za naruszenie”, uznając, że taki dodatek miałby charakter kary, obcy zarówno rozporządzeniu nr 2100/94 i dyrektywie 2004/48, jak i prawu krajowemu. Sąd ten oddalił także powództwo w zakresie dotyczącym rekompensaty innych kosztów i czasu poświęconego przez J. Hanssona. W tym względzie rzeczony sąd podkreślił w szczególności, że czynności dokonywane osobiście przez uczestnika postępowania podczas prowadzenia sprawy nie dają co do zasady podstawy do zwrotu kosztów ani w ramach postępowania w przedmiocie ustalenia kosztów, ani na podstawie art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94.

20. Obie strony wniosły odwołanie od tego wyroku do Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższego sądu krajowego w Düsseldorfie). Zasadniczo kwestionują one dokonaną w pierwszej instancji ocenę kwoty, do której wypłaty J. Hansson ma prawo na podstawie art. 94 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia.

21. J. Hansson podnosi w szczególności, że Landgericht Düsseldorf (sąd okręgowy w Düsseldorfie) wyliczył słuszne wynagrodzenie, o którym mowa w rzeczonym art. 94 ust. 1, opierając się jedynie na zwykłej opłacie licencyjnej uzgodnionej w ramach umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany, podczas gdy liczne okoliczności uzasadniałyby doliczenie do tej opłaty licencyjnej dodatku. Posiłkowo J. Hansson utrzymuje, że na mocy ust. 2 tego przepisu przysługuje mu prawo nie tylko do wypłaty słusznego wynagrodzenia ustalonego na podstawie tej opłaty licencyjnej, lecz także do zwrotu korzyści odniesionych przez naruszającego, które wynoszą 66703,14 EUR.

22. Jungpflanzen Grünewald nie zgadza się ze swej strony z tym, że za ogólnie przyjęte można uznać stawki licencyjne, na podstawie których sąd pierwszej instancji wyliczył słuszne wynagrodzenie w rozumieniu art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94. Ponadto Jungpflanzen Grünewald podnosi – odpowiadając na argumenty przytoczone przez powoda w postępowaniu głównym na poparcie jego apelacji – że sąd odsyłający nie może w celu wyliczenia owego słusznego wynagrodzenia doliczyć do zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją zryczałtowanego dodatku. Spółka kwestionuje także pewne okoliczności przywołane przez J. Hanssona na poparcie jego żądania zwiększenia rzeczonej opłaty licencyjnej.

23. Pozwana w postępowaniu głównym utrzymuje ponadto, że zaangażowała się w działalność naruszającą w sposób niezawiniony lub że co najwyżej dopuściła się niedbalstwa w nieznacznym stopniu. Sąd odsyłający uściśla jednak, że jego zdaniem można jej przypisać zawinienie.

24. W tych okolicznościach Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie) postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne: „1) Czy przy ustalaniu »słusznego wynagrodzenia«, jakie posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin powinna wypłacić na podstawie art. 94 ust. 1 lit. a) rozporządzenia [nr 2100/94] osoba naruszająca to prawo w związku z podjęciem działań wymienionych w art. 13 ust. 2 rozporządzenia, do których nie została uprawniona, do zwykłej opłaty, jaka jest wymagana na danym obszarze za podjęcie działań określonych w art. 13 ust. 2 rozporządzenia [nr 2100/94] w ramach licencji udzielonej na zasadach rynkowych, należy zawsze dodatkowo doliczać ryczałtowo określony »dodatek za naruszenie«? Czy wynika to z art. 13 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy [2004/48]? 2) Czy przy ustalaniu »słusznego wynagrodzenia«, jakie posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin powinna wypłacić na podstawie art. 94 ust. 1 lit. a) rozporządzenia [nr 2100/48] osoba naruszająca to prawo w związku z podjęciem działań wymienionych w art. 13 ust. 2 rozporządzenia, do których nie została uprawniona, oprócz zwykłej opłaty, jaka jest wymagana na danym obszarze za podjęcie działań określonych w art. 13 ust. 2 rozporządzenia [nr 2100/94] w ramach licencji udzielonej na zasadach rynkowych, należy w konkretnym przypadku dodatkowo wziąć pod uwagę następujące względy i okoliczności jako czynniki zwiększające wynagrodzenie: a) okoliczność, że w miarodajnym okresie sporne prawo dotyczyło odmiany, która ze względu na swoje szczególne właściwości miała na rynku swoistą pozycję, gdy rynkową opłatę licencyjną ustala się w oparciu o umowy licencyjne i rozliczenia odnoszące się do spornego prawa do odmiany; Jeśli w rozpatrywanym przypadku należy wziąć tę okoliczność pod uwagę: Czy zwiększenie wynagrodzenia jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy cechy uzasadniające swoistą pozycję spornej odmiany zostały wskazane w opisie ochrony odmiany? b) okoliczność, że w momencie wprowadzania do obrotu odmiany naruszającej sporne prawo sporna odmiana była już sprzedawana na rynku z dużym powodzeniem, dzięki czemu naruszający ograniczył własne koszty związane z wprowadzeniem do obrotu odmiany naruszającej prawo, gdy rynkową opłatę licencyjną ustala się w oparciu o umowy licencyjne i rozliczenia odnoszące się do spornego prawa do odmiany; c) okoliczność, że naruszenie spornego prawa do odmiany było ponadprzeciętne w wymiarze czasowym, jak również pod względem liczby sprzedanych sztuk; d) wzgląd, że w odróżnieniu od licencjobiorcy osoba naruszająca nie ponosi ryzyka, iż uiszcza opłatę licencyjną (i nie będzie mogła żądać jej zwrotu), choć prawo do odmiany, wobec którego złożono wniosek o unieważnienie, zostanie później unieważnione; e) okoliczność, że osoba naruszająca prawo – inaczej niż miało to zazwyczaj miejsce w przypadku licencjobiorców – nie była zobowiązana do rozliczania się kwartalnie; f) wzgląd, że posiadacz prawa do ochrony odmiany ponosi ryzyko inflacji związane z tym, że dochodzenie jego praw rozciąga się na znaczy okres; g) wzgląd, że z uwagi na konieczność dochodzenia swoich praw posiadacz prawa do ochrony odmiany – inaczej niż w przypadku osiągania przychodów z udzielenia licencji na sporne prawo do odmiany – nie może planować z uwzględnieniem przychodów ze spornego prawa do odmiany; h) wzgląd, że w związku z naruszeniem prawa do odmiany posiadacz prawa ponosi zarówno ogólne ryzyko procesowe związane z prowadzonym postępowaniem sądowym, jak i ryzyko, że ostatecznie nie uda mu się wyegzekwować swoich roszczeń od osoby naruszającej prawo; i) wzgląd, że w związku z naruszeniem prawa do odmiany na skutek samowolnego działania osoby naruszającej posiadaczowi prawa do odmiany zostaje odebrana możliwość swobodnego decydowania, czy w ogóle zgodziłby się na korzystanie przez osobę naruszającą z tego prawa do odmiany? 3) Czy przy ustalaniu »słusznego wynagrodzenia«, jakie posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin powinna wypłacić na podstawie art. 94 ust. 1 lit. a) rozporządzenia [nr 2100/94] osoba naruszająca to prawo w związku z podjęciem działań wymienionych w art. 13 ust. 2 rozporządzenia, do których nie została uprawniona, należy uwzględnić także odsetki od wynagrodzenia zaległego corocznie, obliczone według zwyczajowej stopy procentowej, jeśli należy przyjąć, że rozsądne strony umowy przewidziałyby takie odsetki? 4) Czy przy wyliczeniu »wszelkich szkód wynikających z naruszenia«, które na mocy art. 94 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia [nr 2100/94] osoba naruszająca zobowiązana jest naprawić na rzecz posiadacza wspólnotowego prawa do ochrony odmian roślin w związku z podjęciem działań wymienionych w art. 13 ust. 2 rozporządzenia, do których nie została uprawniona, za podstawę wyliczenia należy przyjąć zwykłą opłatę, jaka jest wymagana na danym obszarze za podjęcie działań określonych w art. 13 ust. 2 rzeczonego rozporządzenia w ramach licencji udzielonej na zasadach rynkowych? 5) W razie udzielenia na pytanie 4 odpowiedzi twierdzącej: a) Czy przy wyliczaniu »wszelkich szkód« na podstawie licencji udzielonej na zasadach rynkowych zgodnie z art. 94 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia [nr 2100/94] w rozpatrywanym przypadku należy wziąć pod uwagę względy i okoliczności wskazane w pytaniu drugim lit. a)–i) lub okoliczność, że ze względu na konieczność dochodzenia swoich praw posiadacz prawa do ochrony zmuszony jest osobiście poświęcić w typowym zakresie czas na ustalanie naruszenia oraz na prowadzenie sprawy, jak również, w zakresie odpowiednim do naruszeń praw do ochrony odmian roślin, czynić ustalenia co do naruszenia przysługującego mu prawa do odmiany, w ten sposób, że okoliczności te uzasadniają powiększenie rynkowej opłaty licencyjnej o opłatę dodatkową? b) Czy przy wyliczaniu »wszelkich szkód« na podstawie licencji udzielonej na zasadach rynkowych zgodnie z art. 94 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia [nr 2100/94] należy zawsze dodatkowo doliczać ryczałtowo określony »dodatek za naruszenie«? Czy wynika to z art. 13 ust. 1 zdanie drugie dyrektywy [2004/48]? c) Czy przy wyliczaniu »wszelkich szkód« na podstawie licencji udzielonej na zasadach rynkowych zgodnie z art. 94 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia [nr 2100/94] należy uwzględnić także odsetki od wynagrodzenia zaległego corocznie, obliczone według zwyczajowej stopy procentowej, jeśli należy przyjąć, że rozsądne strony umowy przewidziałyby takie odsetki? 6) Czy art. 94 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia [nr 2100/94] należy interpretować w ten sposób, że pojęcie »wszelkich szkód« w rozumieniu tego przepisu, których naprawienia można na mocy art. 94 ust. 1 rozporządzenia [nr 2100/94] dochodzić niezależnie od słusznego wynagrodzenia, obejmuje także zysk osoby naruszającej, czy też zysk osoby naruszającej należny na podstawie art. 94 ust. 2 zdanie pierwsze rozporządzenia [nr 2100/94] w przypadku działania zawinionego jest należny jedynie alternatywnie wobec słusznego wynagrodzenia na podstawie art. 94 ust. 1? 7) Czy roszczenie o naprawienie szkody wynikające z art. 94 ust. 2 rozporządzenia [nr 2100/94] stoi w sprzeczności z przepisami krajowymi stanowiącymi, że posiadacz prawa do ochrony odmiany, który został prawomocnie obciążony kosztami postępowania w przedmiocie środków tymczasowych w związku z naruszeniem prawa do ochrony odmiany roślin, nie może domagać się zwrotu tych kosztów w oparciu o przepisy prawa materialnego, nawet jeśli wygrał spór w późniejszym postępowaniu co do istoty sprawy w odniesieniu do tego samego naruszenia prawa do ochrony odmiany? 8) Czy roszczenie o naprawienie szkody wynikające z art. 94 ust. 2 rozporządzenia [nr 2100/94] stoi w sprzeczności z przepisami krajowymi, zgodnie z którymi poszkodowany nie może, poza wąskimi ramami postępowania w przedmiocie ustalenia kosztów, żądać odszkodowania za własny nakład czasu poświęconego na pozasądowe i sądowe dochodzenie roszczenia o naprawienie szkody, o ile nakład czasu nie wykracza poza zwykłe ramy?”.

25. J. Hansson, Jungpflanzen Grünewald, a także Komisja Europejska złożyli uwagi na piśmie i stawili się na rozprawie, która odbyła się w dniu 12 listopada 2015 r.

IV – Ocena

A – Rozważania wstępne

26. Z jednej strony w niniejszej sprawie zwrócono się do Trybunału z prośbą o wyjaśnienie związku między ust. 1 i 2 artykułu 94 rozporządzenia nr 2100/94, który to artykuł modyfikuje zakres roszczenia o odszkodowanie przysługującego posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin, poszkodowanemu przez naruszenie, w zależności od umyślności (lub niedbalstwa) lub nieumyślności tego naruszenia. Z drugiej strony zwrócono się do Trybunału z prośbą o przedstawienie pewnych uściśleń co do metod, jakie należy zastosować w celu wyliczenia kwoty takiego odszkodowania.

27. Tytułem wstępu pragnę przede wszystkim uściślić cel ogólny art. 94 rzeczonego rozporządzenia, a także cele szczególne ust. 1 i 2 tego przepisu. Następnie, aby lepiej wyjaśnić zakres pytań sądu odsyłającego, odróżnię kwestię określenia elementów składowych szkody podlegającej naprawieniu od kwestii metod pozwalających na wycenienie tej szkody i – w konsekwencji – na ustalenie kwoty rekompensaty.

1. W przedmiocie celów art. 94 rozporządzenia nr 2100/94

28. Artykuł 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94, który stanowi przedmiot trzech pierwszych pytań prejudycjalnych, nakłada na naruszającego – niezależnie od wszelkich elementów subiektywnych – obowiązek wypłaty „słusznego wynagrodzenia” posiadaczowi poszkodowanemu przez naruszenie. Na mocy ust. 2 tego przepisu, o którego wykładnię sąd odsyłający zwraca się w swoich pytaniach od czwartego do ósmego, naruszający jest ponadto obowiązany, jeśli działał umyślnie lub z niedbalstwa, do naprawienia wszelkich poniesionych przez posiadacza „szkód” wynikających z naruszenia.

29. Jeżeli chodzi o cele rzeczonego art. 94, a także o związek między jego dwoma ustępami, brzmienie ust. 2 tego przepisu, w szczególności w jego wersjach językowych duńskiej, angielskiej i portugalskiej ( 4 ), wydaje się pouczające pod trzema względami.

30. Po pierwsze, użycie terminów „eventuel yderligere opstået skade”, „any further damage” i „quaisquer danos suplementares” oznacza moim zdaniem, że przepis ten ma na celu zapewnienie całkowitego naprawienia poniesionej przez posiadacza szkody wynikającej z naruszenia lub, inaczej mówiąc, przywrócenie sytuacji, w jakiej ten ostatni znajdowałby się, gdyby naruszenie nie miało miejsca ( 5 ).

31. Po drugie, takie sformułowanie wskazuje, że ów cel odszkodowawczy jest realizowany nie tylko w ramach ust. 2, lecz także ust. 1 artykułu 94 rozporządzenia nr 2100/94. Wyrażenia „eventuel yderligere opstået skade”, „any further damage” i „quaisquer danos suplementares” zakładają bowiem, że wypłata słusznego wynagrodzenia w rozumieniu rzeczonego ust. 1 ma już na celu zrekompensowanie części poniesionej przez posiadacza szkody ( 6 ). Trybunał uznał zresztą w wyroku Geistbeck, że rzeczony art. 94, rozpatrywany w całości, „ma na celu naprawienie szkód poniesionych przez posiadacza […]” ( 7 ).

32. Po trzecie, taka redakcja podkreśla charakter dopełniający odszkodowania przysługującego na mocy rzeczonego ust. 2 – w tym znaczeniu, że obejmuje ono wszelką szkodę nienaprawioną jeszcze w ramach art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94. W konsekwencji przepis ten wyklucza podwójne uwzględnienie różnych elementów szkody. Elementy te dzielą się zatem na te, które muszą zostać naprawione przez każdego naruszającego na mocy ust. 1, i na te, w stosunku do których odszkodowanie jest wymagane na podstawie ust. 2 rzeczonego art. 94 wyłącznie od naruszającego działającego umyślnie lub z niedbalstwa.

33. Wnioskuję zresztą – zarówno z brzmienia tego przepisu, jak i z systematyki rozporządzenia nr 2100/94 – że przepis ten nie realizuje żadnego innego celu niż cel zapewnienia całkowitego naprawienia poniesionej przez posiadacza szkody.

34. Użycie zwrotu „naprawieni[e] wszelkich szkód wynikających z naruszenia” wydaje mi się bowiem wykluczać wszelką interpretację, zgodnie z którą rzeczony przepis realizowałby cel określany jako „karny”, polegający na przyznaniu posiadaczowi odszkodowania przekraczającego kwotę potrzebą do zrekompensowania poniesionej przez niego szkody.

35. Inne przepisy rozporządzenia nr 2100/94 pozwalają z kolei na obciążenie naruszającego obowiązkami nakładającymi się na obowiązek naprawienia tej szkody. Cel kary może zatem zostać osiągnięty za pomocą sankcji o charakterze karnym, które zgodnie z art. 107 tego rozporządzenia ( 8 ) należą wobec braku harmonizacji na poziomie Unii Europejskiej do prawa wewnętrznego państw członkowskich ( 9 ). Zgodnie z art. 97 ust. 1 rzeczonego rozporządzenia państwa członkowskie mogą także wykroczyć poza cel czysto odszkodowawczy, przewidując w swoich prawach wewnętrznych zwrot uzyskanych przez naruszającego kosztem posiadacza prawa lub posiadacza licencji zysków, które przekraczałyby kwotę szkody poniesionej przez posiadacza – wrócę do tego zagadnienia w ramach analizy pytania szóstego.

2. W przedmiocie różnicy pomiędzy określeniem elementów szkody podlegających naprawieniu a metodą odszkodowania

36. Wydaje mi się także, że w kontekście mojej analizy użyteczne jest podkreślenie różnicy między określaniem elementów szkody podlegającej naprawieniu a wyliczeniem wielkości tej szkody i ustalaniem kwoty odszkodowania.

37. Określenie elementów szkody podlegających naprawieniu polega na wyjaśnieniu zakresu materialnego prawa do naprawienia szkody, jakie art. 94 rozporządzenia nr 2100/94 przyznaje poszkodowanemu posiadaczowi, lub – inaczej mówiąc – na zidentyfikowaniu różnych postaci szkody, za które ten ostatni może domagać się rekompensaty na mocy odpowiednio ust. 1 i 2 tego przepisu. Operacja ta dotyczy zatem skutku, do jakiego osiągnięcia dąży ten przepis.

38. W ten kontekst wpisują się pytania drugie i trzecie, odnoszące się do określenia elementów, jakie należy uwzględnić podczas wyliczania słusznego wynagrodzenia w rozumieniu rzeczonego art. 94 ust. 1. Tak samo jest w przypadku pytania piątego lit. a) i c), a także pytań siódmego i ósmego, dotyczących określenia szkody, której naprawienie przewiduje ust. 2 tego przepisu.

39. Określenie wielkości szkody i ustalenie kwoty odszkodowania oznaczają dla sądów krajowych konieczność wybrania w konkretnym przypadku metody pozwalającej na wycenienie szkody podlegającej naprawieniu oraz w konsekwencji na określenie kwoty odszkodowania wymaganego od naruszającego. Przedsięwzięcie to może w praktyce okazać się niełatwe, w szczególności ze względu na trudność w dowodzeniu różnych elementów szkody.

40. Pod tym kątem zbadam pytania pierwsze i czwarte, a także pytanie piąte lit. b), w których sąd odsyłający pyta, czy odszkodowanie, do którego posiadacz ma prawo na mocy art. 94 ust. 1 lub 2 rozporządzenia nr 2100/94, należy wyliczyć na podstawie opłaty licencyjnej uzgodnionej w ramach istniejących umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany na rozpatrywanym rynku, do której należy doliczyć, w stosownym przypadku, ryczałtowo określony dodatek. Pytanie szóste, odnoszące się do zwrotu zysków uzyskanych przez naruszającego, zasadniczo także dotyczy metody wyliczania odszkodowania przysługującego na mocy tego przepisu.

41. Rzeczony art. 94 nie porusza jednak w sposób szczegółowy kwestii metod oszacowania szkody i ustalenia odszkodowania. Moim zdaniem wyjaśnieniem tego jest fakt, że głównym celem rozporządzenia nr 2100/94 nie jest harmonizacja sankcji przewidzianych przez prawo cywilne za naruszenie. Taki cel realizuje natomiast dyrektywa 2004/48, która może dostarczyć pewnych dodatkowych uściśleń co do rzeczonych metod. Z tej perspektywy konieczne wydaje się zbadanie na wstępie, czy dyrektywa ta ma zastosowanie do naruszeń wspólnotowych praw do ochrony odmian roślin, a jeśli tak – wyjaśnienie związku między ową dyrektywą a rzeczonym rozporządzeniem.

B – W przedmiocie możliwości stosowania dyrektywy 2004/48 do wspólnotowej ochrony odmian roślin i jej związku z rozporządzeniem nr 2100/94

1. W przedmiocie włączenia wspólnotowych praw do ochrony odmian roślin do zakresu stosowania dyrektywy 2004/48

42. Jak wynika to z jej art. 2 ust. 1, dyrektywa 2004/48 ma zastosowanie, w sposób przekrojowy, do naruszeń jakichkolwiek praw własności intelektualnej określonych w prawie Unii lub państw członkowskich. Uważam, podobnie jak J. Hansson i Komisja ( 10 ), że prawa te obejmują wspólnotowe prawa do ochrony odmiany roślin.

43. Argumentacja pozwanej w postępowaniu głównym oparta na art. 97 ust. 3 rozporządzenia nr 2100/94 nie podważa takiego stwierdzenia.

44. Z jednej strony Jungpflanzen Grünewald zasadniczo twierdzi, że przepisy dyrektywy 2004/48 nie mogą mieć zastosowania w dziedzinie wspólnotowej ochrony odmian roślin, ponieważ art. 97 ust. 3 rozporządzenia nr 2100/94 przewiduje, że poza ramami wyznaczonymi przez ust. 1 i 2 tego przepisu „skutki [tego] prawa do ochrony […] określa się wyłącznie na podstawie niniejszego rozporządzenia”.

45. W tym względzie wydaje się, że w szczególności z tytułu art. 97 tego rozporządzenia („Uzupełniające stosowanie prawa krajowego […]”) wynika, iż ust. 3 tego przepisu wyklucza jedynie stosowanie prawa krajowego, a nie stosowanie innych instrumentów prawa Unii, takich jak dyrektywa 2004/48, która zresztą nie istniała jeszcze w dniu przyjęcia rzeczonego rozporządzenia ( 11 ).

46. Z drugiej strony Jungpflanzen Grünewald podnosi, że art. 97 ust. 3 tegoż rozporządzenia sprzeciwia się także stosowaniu w dziedzinie wspólnotowej ochrony odmian roślin przepisów krajowych transponujących dyrektywę 2004/48.

47. Podejście to nie jest moim zdaniem uzasadnione w świetle celu tego przepisu, który został opisany w motywie 23 rozporządzenia nr 2100/94, wyjaśniającym stosunek tego rozporządzenia do „niezharmonizowanych przepisów prawa państw członkowskich”. Z tej perspektywy „prawo krajowe” w rozumieniu art. 97 rzeczonego rozporządzenia nie obejmuje prawa krajowego stanowiącego transpozycję dyrektywy 2004/48.

2. W przedmiocie związku między dyrektywą 2004/48 a rozporządzeniem nr 2100/94

48. Zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2004/48 dyrektywa ta dokonuje jedynie minimalnej harmonizacji ochrony praw własności intelektualnej, bez uszczerbku dla przepisów korzystniejszych dla posiadacza wynikających z praw krajowych lub z prawa Unii ( 12 ).

49. W niniejszym przypadku rozporządzenie nr 2100/94 przyznaje szerszą ochronę niż dyrektywa, jako że art. 94 ust. 1 tego rozporządzenia wymaga wypłaty słusznego wynagrodzenia przez naruszającego nawet w braku umyślności lub niedbalstwa z jego strony. Z kolei art. 13 ust. 2 rzeczonej dyrektywy pozostawia uznaniu państw członkowskich upoważnienie bądź nie właściwych sądów do zarządzenia wypłacenia odszkodowania na rzecz posiadacza, jeżeli osoba popełniająca naruszenie zaangażowała się w to działanie bez swojej wiedzy lub nie mając rozsądnych podstaw do posiadania takiej wiedzy ( 13 ).

50. Jednak żaden przepis rzeczonego rozporządzenia nie uściśla w taki sposób, w jaki robi to art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48, metody ustalenia odszkodowania służącego naprawieniu skutków naruszenia. Rozporządzenie nr 2100/94 nie porusza także kwestii zwrotu kosztów sądowych, które z kolei stanowią przedmiot art. 14 tej dyrektywy.

51. W tej sytuacji nie jestem przekonany, że art. 94 i następne tego rozporządzenia stanowią, jak utrzymuje Komisja, lex specialis w stosunku do rzeczonej dyrektywy, a w szczególności jej art. 13 i 14. Moim zdaniem przepisy te pozostają raczej w stosunku komplementarności. W przypadku naruszenia wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin powinny być one zatem stosowane równolegle. Wykażę w tym względzie, że nie ma między przepisami tych dwóch rozpatrywanych w niniejszej sprawie aktów żadnej sprzeczności, która stanowiłaby przeszkodę w ich harmonijnym współistnieniu.

52. Dyrektywa 2004/48 może także, w stosownym przypadku, stanowić istotny element kontekstu, który należy uwzględnić w celu dokonania wykładni rozporządzenia nr 2100/94 ( 14 ). Ważne jest jednak, aby nie dopuścić – pod pozorem wykładni kontekstowej tego rozporządzenia – do tworzenia praw o bezpośrednim zastosowaniu, które nie są przewidziane w tym rozporządzeniu, przez importowanie ich z rzeczonej dyrektywy.

3. W przedmiocie możliwości zastosowania dyrektywy 2004/48 w ramach sporu w postępowaniu głównym

53. Jungpflanzen Grünewald kwestionuje jednak możliwość zastosowania dyrektywy 2004/48 w ramach sporu w postępowaniu głównym ze względu na to, że dyrektywa ta miałaby zostać przetransponowana do prawa niemieckiego w sposób nieadekwatny. Zdaniem Jungpflanzen Grünewald prawo dokonujące transpozycji tej dyrektywy ma zastosowanie wyłącznie do krajowej ochrony odmian roślin, a nie do wspólnotowej ochrony odmian roślin. Zatem w świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału dotyczącego braku „horyzontalnego” skutku bezpośredniego dyrektyw ( 15 ) przepisy rzeczonej dyrektywy nie mogą być stosowane bezpośrednio w stosunkach między jednostkami.

54. Trybunał nie jest uprawniony do rozstrzygania w ramach niniejszej sprawy w przedmiocie adekwatnego i wystarczającego charakteru transpozycji dyrektywy 2004/48 do prawa niemieckiego.

55. Niemniej jednak do sądu odsyłającego należeć będzie w każdym razie interpretacja jego prawa krajowego zgodnie z tą dyrektywą ( 16 ), o ile nie sprzeciwia się temu brzmienie odpowiednich przepisów krajowych ( 17 ). Sąd odsyłający nie wskazał w niniejszym przypadku żadnego przepisu prawa wewnętrznego, który wydawałby się nie do pogodzenia z art. 13 i 14 rzeczonej dyrektywy, stosownie do wykładni, jaką nadam im w niniejszej opinii.

C – W przedmiocie pytań od pierwszego do trzeciego dotyczących określenia „słusznego wynagrodzenia ” w rozumieniu art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94

56. Poprzez trzy pierwsze pytania sąd odsyłający zasadniczo zmierza do ustalenia, czy kwota słusznego wynagrodzenia w rozumieniu art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94 ogranicza się do kwoty opłaty licencyjnej uzgodnionej w ramach istniejących umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany na rozpatrywanym rynku (zwanej dalej „zwykłą opłatą licencyjną”), czy też odpowiada tej ostatniej kwocie w postaci: i) skorygowanej w celu odzwierciedlenia innych okoliczności charakteryzujących sytuację naruszającego w porównaniu z sytuacją licencjobiorcy (pytanie drugie); ii) z doliczonymi odsetkami za zwłokę (pytanie trzecie) lub iii) powiększonej o zryczałtowany dodatek (pytanie pierwsze).

57. W świetle celów rzeczonego art. 94 ust. 1 najpierw będę bronił stanowiska, zgodnie z którym słuszne wynagrodzenie w rozumieniu tego przepisu odpowiada opłacie licencyjnej, jaką naruszający musiałby wypłacić posiadaczowi, gdyby poprosił go o zgodę na korzystanie z chronionej odmiany, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, które w danym przypadku normalnie wzięłyby pod uwagę rozsądne strony umowy (zwanej dalej „hipotetyczną opłatą licencyjną”), przy czym opłata ta nie zawsze odpowiada zwykłej opłacie licencyjnej. Następnie wyjaśnię powody, dla których mimo że określenie słusznego wynagrodzenia zdefiniowanego w ten sposób nie implikuje koniecznie doliczenia do zwykłej opłaty licencyjnej zryczałtowanego dodatku, praktyka taka powinna zostać dopuszczona, o ile zwiększenie to ma na celu wyłącznie odzwierciedlenie okoliczności odróżniających sytuację naruszającego od sytuacji odnośnych licencjobiorców.

1. W przedmiocie zrównania słusznego wynagrodzenia z „hipotetyczną opłatą licencyjną”

58. Trybunał wyjaśnił już w wyroku Geistbeck, że art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94 ma na celu zrekompensowanie korzyści, jakie osoba popełniająca naruszenie odnosi w związku z tym, że nie wywiązała się z uiszczenia opłaty licencyjnej za objęte licencją wytwarzanie rozpatrywanej odmiany ( 18 ). Przepis ten, postrzegany z perspektywy posiadacza, ma zatem na celu przyznanie temu ostatniemu odszkodowania w związku z tym, że nie mógł on pobrać takiej opłaty licencyjnej od działalności naruszającego, „nie przewidując jednak innego odszkodowania niż odszkodowanie związane z brakiem zapłaty […] [słusznego] wynagrodzenia” ( 19 ).

59. Z tego samego wyroku wynika moim zdaniem, że szkoda, której zrekompensowanie ma na celu rzeczony art. 94 ust. 1, odpowiada brakowi uiszczenia nie zwykłej opłaty licencyjnej jako takiej, lecz hipotetycznej opłaty licencyjnej, którą naruszający musiałby wypłacić w danym przypadku, gdyby poprosił o zgodę na korzystanie z chronionej odmiany ( 20 ).

60. Z jednej strony Trybunał uściślił w tym wyroku, że kwota zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją stanowi „podstawę obliczenia” słusznego wynagrodzenia ( 21 ). Zatem kwota ta przedstawia moim zdaniem jedynie punkt wyjścia, który powinien być dostosowywany w zależności od okoliczności danej sprawy ( 22 ).

61. Z drugiej strony Trybunał podkreślił konieczność niedopuszczenia do tego, aby ustalenie kwoty słusznego wynagrodzenia sprawiło, że naruszający znajdzie się w korzystniejszej sytuacji niż licencjobiorca, który wywiązał się ze wszystkich swoich obowiązków ( 23 ). Tymczasem taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku, w którym obaj byliby zobowiązani do uiszczenia takiej samej opłaty licencyjnej, nawet jeżeli niektóre okoliczności swoiste dla sytuacji naruszającego uzasadniałyby ustalenie wyższej opłaty licencyjnej, gdyby naruszający negocjował zawarcie umowy licencyjnej z posiadaczem.

62. Uważam zatem, że kwota słusznego wynagrodzenia musi odzwierciedlać okoliczności odróżniające sytuację naruszającego od sytuacji, w jakiej znajdowali się licencjobiorcy podczas zawierania odnośnych umów, w zakresie, w jakim właściwy sąd uważa, że wzięłyby je pod uwagę je rozsądne strony umowy. Z kolei okoliczności, które już odzwierciedla kwota zwykłej opłaty licencyjnej uzgodnionej w takich umowach, nie mogą zostać uwzględnione po raz drugi poprzez powiększenie owej kwoty podczas wyliczania słusznego wynagrodzenia.

63. Jako że sądy krajowe są najwłaściwsze do tego, aby dokonać oceny wszystkich okoliczności istotnych ze względu na kontekst faktyczny danej sprawy, powinny one dysponować szerokim zakresem uznania w celu zidentyfikowania tych okoliczności i w konsekwencji ustalenia kwoty rzeczonego wynagrodzenia. Sąd odsyłający przedstawił już w niniejszej sprawie swój punkt widzenia w kwestii uwzględnienia czynników wskazanych w ramach pytania drugiego. Powstrzymam się od zastąpienia go moją własną oceną i ograniczę się do kilku uwag natury ogólnej: — Sąd ten uważa, że kwota zwykłej opłaty licencyjnej odzwierciedla już korzyści, jakie naruszający odnosi ze swoistej pozycji chronionej odmiany, jej dużego powodzenia w sprzedaży rynkowej oraz z poczynionego w następstwie ograniczenia własnych kosztów związanych z wprowadzeniem do obrotu, a także wymiar czasowy i skalę naruszenia. Jeżeli tak jest, przychylam się do wniosku sądu odsyłającego, zgodnie z którym czynniki te nie uzasadniają żadnej korekty tej kwoty. — W przypadku, w którym naruszenie ze względu na swój zasięg czasowy i ilościowy spowodowałoby, poza szkodą związaną z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia, pewne szczególne niedogodności, te ostatnie powinny zostać naprawione nie w ramach ust. 1, lecz ust. 2 artykułu 94 rozporządzenia nr 2100/94, o ile zostałoby stwierdzone wystąpienie przewidzianego w nim elementu subiektywnego ( 24 ). Takie niedogodności mogłyby w szczególności wynikać z ewentualnych zakłóceń konkurencji na rynku i w następstwie z obniżki cen, co mogłoby stanowić dla licencjobiorców zachętę do żądania obniżenia uzgodnionych opłat licencyjnych, do których to okoliczności J. Hansson odniósł się w swoich uwagach na piśmie. — Brak ponoszenia przez naruszającego ryzyka uiszczenia wynagrodzenia bez możliwości żądania jego zwrotu w razie późniejszego stwierdzenia nieważności prawa do rozpatrywanej odmiany może moim zdaniem odróżniać jego sytuację od sytuacji licencjobiorcy, jeżeli odnośne umowy licencyjne nie przewidują zwrotu opłat licencyjnych w takim przypadku. — Fakt, że naruszający nie podlega takim samym zobowiązaniom umownym jak licencjobiorca, w szczególności w dziedzinie księgowości, wydaje się także uzasadniać, by od tego pierwszego wymagana była inna należność niż ta, której uiszczenie spoczywa na tym drugim. — Tak samo jest w przypadku niedogodności, które ponosi posiadacz w związku z tym, że naruszający zazwyczaj uiszcza słuszne wynagrodzenie dużo później, niż czyni to licencjobiorca. Niedogodności te obejmują ewentualne niekorzystne skutki w zakresie płynności finansowej i ryzyko inflacji – ciążące nad posiadaczem – a także brak możliwości wcześniejszego planowania przez niego przychodów uzyskanych z korzystania przez naruszającego z chronionej odmiany. Sądy krajowe mogą moim zdaniem uwzględnić te okoliczności, doliczając do kwoty słusznego wynagrodzenia kwotę odpowiadającą odsetkom za zwłokę, jaką przewidziałyby rozsądne strony umowy (nawet jeżeli odnośne umowy licencyjne nie zawierają podobnej klauzuli). Sądy krajowe mogą także, korzystając z przysługującego im zakresu uznania, zwiększyć jeszcze kwotę słusznego wynagrodzenia w zakresie, w jakim uważają, że takie odsetki nie stanowią adekwatnej rekompensaty. — Z kolei ryzyko związane z postępowaniem sądowym, a także z niewykonaniem orzeczenia wydanego wobec naruszającego istnieje moim zdaniem także w ramach stosunku umownego między posiadaczem a licencjobiorcą. Komisja zauważyła zresztą, że ryzyko to zazwyczaj jest już przeniesione na kwotę zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją. — Wzgląd, zgodnie z którym podczas określania hipotetycznej opłaty licencyjnej posiadacz jest, że się tak wyrażę, zmuszony do „fikcyjnego” zawarcia umowy z naruszającym, także nie stanowi moim zdaniem elementu szkody podlegającej naprawieniu na mocy rzeczonego art. 94 ust. 1. Wolność wyboru strony umowy jako taka nie wydaje mi się bowiem wpływać na kwotę opłaty licencyjnej uzgodnionej w ramach umowy licencyjnej. — Potencjalne zakłócenia polityki licencyjnej posiadacza wynikające z wprowadzenia do obrotu roślin pochodzących z naruszenia nie wydają mi się bezpośrednio związane z brakiem uiszczenia słusznego wynagrodzenia. Mogą one natomiast w stosownym przypadku stanowić podstawę odszkodowania w ramach art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94.

2. W przedmiocie możliwości zwiększenia kwoty zwykłej opłaty licencyjnej w sposób zryczałtowany

64. Powyższe rozważania dostarczyły zatem uściśleń co do zakresu szkody podlegającej naprawieniu na podstawie art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94. Przejdę teraz do kwestii dotyczącej metody, jaką należy zastosować w celu ustalenia kwoty słusznego wynagrodzenia, mającej na celu zrekompensowanie tej szkody – czy kwotę tę należy (lub można) wyliczyć, doliczając do zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją zryczałtowany dodatek?

65. Chociaż Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie) nie definiuje pojęcia „zryczałtowanego dodatku” w ramach swojego pierwszego pytania, odnosi się on w innych miejscach postanowienia odsyłającego do teoretycznej kwoty określanej wskaźnikami. Zatem moim zdaniem sąd ten rozumie przez to pojęcie kwotę doliczaną do kwoty zwykłej opłaty licencyjnej i przyznawaną na podstawie względów słuszności w braku dowodu każdego elementu rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza z powodu niewypłacenia słusznego wynagrodzenia.

66. Na wstępie wykluczam istnienie obowiązku nałożenia na naruszającego zapłaty takiego dodatku na mocy rzeczonego art. 94 ust. 1. Słuszne wynagrodzenie odpowiada moim zdaniem hipotetycznej opłacie licencyjnej, jaką ustaliłyby rozsądne strony umowy, uwzględniając wszystkie istotne okoliczności. Tymczasem okoliczności te nie uzasadniają – ani koniecznie, ani zawsze w takiej samej mierze – zwiększenia kwoty zwykłej opłaty licencyjnej przyjętej za podstawę wyliczenia.

67. Artykuł 13 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy 2004/48, stanowiący, że sądy krajowe mogą w sposób zryczałtowany dokonać oceny szkody poniesionej przez posiadacza na podstawie „przynajmniej” kwoty hipotetycznej opłaty licencyjnej, także nie nakłada podobnego obowiązku. Poza faktem, że przepis ten dotyczy tylko sytuacji, w której naruszający działał „świadomie lub mając rozsądne podstawy do posiadania takiej wiedzy”, ogranicza się on bowiem do zobowiązania państw członkowskich do zapewnienia, by sądy te mogły zastosować taką metodę jako alternatywę dla metody ustalania odszkodowania na podstawie „wszystkich właściwych aspektów” opisanej w art. 13 ust. 1 akapit drugi lit. a) tej dyrektywy. Natomiast wybór metody w każdym konkretnym przypadku należy do rzeczonych sądów.

68. Chociaż brzmienie pytania pierwszego odnosi się wyłącznie do istnienia bądź braku obowiązku doliczenia do zwykłej opłaty licencyjnej zryczałtowanego dodatku, uważam za użyteczne zbadanie także, czy sądy te dysponują przynajmniej taką możliwością.

69. W tym względzie J. Hansson wskazał na trudność wycenienia znaczenia każdej z okoliczności, które rozsądne strony umowy wzięłyby normalnie pod uwagę podczas ustalania opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją. Sąd odsyłający zauważył także, że kwota hipotetycznej opłaty licencyjnej z definicji nie może zostać dokładnie dowiedziona ani dokładnie wyliczona. Względy te uzasadniają moim zdaniem to, że sądy krajowe powinny być upoważnione do ustalenia tej kwoty zgodnie z zasadą słuszności, z zastosowaniem, w stosownym przypadku, zryczałtowanego dodatku do kwoty zwykłej opłaty licencyjnej.

70. Jednakże uważam, że słuszne wynagrodzenie może zostać wyliczone na podstawie kwoty ryczałtowej przekraczającej kwotę zwykłej opłaty licencyjnej tylko wówczas, gdy taka kwota ryczałtowa służy wyłącznie zrekompensowaniu szkody związanej z brakiem zapłaty tego wynagrodzenia. Innymi słowy – zryczałtowane zwiększenie może mieć na celu jedynie odzwierciedlenie okoliczności, które normalnie zostałyby uwzględnione przez rozsądne strony umowy – takie jak okoliczności przywołane w pkt 63 niniejszej opinii. W sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym sąd odsyłający, uwzględniając zasadę słuszności i wskaźniki, które uzna za istotne, powinien stwierdzić, czy dodatek żądany przez J. Hanssona jest adekwatny do osiągnięcia takiego celu, lub – w stosownym przypadku – ustalić właściwą kwotę dodatku.

71. Takie zwiększenie nie może z kolei obejmować innych elementów poniesionej przez posiadacza szkody, których naprawienie jest objęte nie ust. 1, lecz ust. 2 artykułu 94 rozporządzenia nr 2100/94. Nie może ono tym bardziej realizować celu karnego ( 25 ). Ustęp 1 tego przepisu dotyczy bowiem także naruszającego, który nie zawinił – tak że pojęcie odstraszenia i a fortiori kary nie jest właściwe w tym kontekście ( 26 ).

D – W przedmiocie pytań od czwartego do szóstego, dotyczących naprawienia szkody na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94

72. Omówię teraz pozostałe pytania pod kątem rozróżnienia pomiędzy z jednej strony określeniem elementów szkody podlegającej naprawieniu a z drugiej strony metodą, jaką należy zastosować, aby oszacować ową szkodę i w konsekwencji ustalić kwotę rekompensaty.

1. W przedmiocie określenia elementów szkody podlegającej naprawieniu na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94

73. Pytanie piąte lit. a) i c), a także pytania siódme i ósme (które omówię oddzielnie w pkt 105–123 niniejszej opinii) mają zasadniczo na celu uzyskanie pewnych wyjaśnień dotyczących elementów szkody, których naprawienia posiadacz może się domagać, w przypadku umyślności lub niedbalstwa ze strony naruszającego, na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94. Czy elementy te obejmują okoliczności wskazane w ramach pytania drugiego (w zakresie, w jakim nie zostały one jeszcze uwzględnione na podstawie ust. 1 tego przepisu), czas poświęcony na wykrycie naruszenia i na przygotowanie postępowania sądowego, a także niektóre inne koszty dotyczące ochrony sądowej praw posiadacza ( 27 )?

74. Tak jak zauważyłem w pkt 32 niniejszej opinii, odszkodowanie na mocy rzeczonego art. 94 ust. 2 ma charakter dopełniający, ponieważ obejmuje ono wszystkie elementy poniesionej przez posiadacza szkody, które nie zostały jeszcze uwzględnione w ramach ust. 1 tego przepisu.

75. W konsekwencji w zakresie, w jakim sąd krajowy uznałby, że niektóre okoliczności wymienione w ramach pytania drugiego nie stanowią szkody związanej z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia w rozumieniu ust. 1, będą one wymagały w stosownym przypadku naprawienia na podstawie art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94.

76. Okoliczności te mogą obejmować w szczególności ograniczenie swobody wyboru stron umowy przez posiadacza – ze względu na fakt, że w przypadku naruszenia może on tylko żądać odszkodowania a posteriori – a także będące tego następstwem zakłócenia jego polityki licencyjnej. Okoliczności te obejmują także moim zdaniem potencjalne zakłócenia konkurencji na rynku wynikające z naruszenia o szczególnej skali czasowej lub ilościowej.

77. Uważam z kolei, że art. 94 ust. 2 tego rozporządzenia nie przewiduje odszkodowania ani z tytułu czasu i wysiłków poświęconych na dokonywanie ustaleń i przygotowanie postępowania sądowego, ani z tytułu kosztów sądowych i innych wydatków związanych z obroną praw posiadacza – jak wyjaśnię w ramach analizy pytań siódmego i ósmego (pkt 105–123 niniejszej opinii).

2. W przedmiocie metody ustalenia odszkodowania na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94

78. W swoich pytaniach czwartym i piątym lit. b) sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy odszkodowanie na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 należy (lub można) wyliczyć na podstawie zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją (mimo że opłata ta służy już za podstawę wyliczenia słusznego wynagrodzenia w rozumieniu ust. 1 tego przepisu), do której w stosownym przypadku należy doliczyć zryczałtowany dodatek.

a) Uwagi wstępne

79. Rzeczony art. 94 ust. 2 nie uściśla metody służącej oszacowaniu szkody poniesionej przez posiadacza poszkodowanego przez naruszenie. Skieruję tym samym moją uwagę na art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48, która ustanawia minimalny próg ochrony mający zastosowanie w szczególności do wspólnotowych praw do ochrony odmian roślin.

80. Akapit pierwszy tego przepisu, który reguluje zakres prawa do odszkodowania przysługującego posiadaczowi, nakłada na państwa członkowskie obowiązek wprowadzenia odszkodowania – wymagalnego od naruszającego, który działał ze świadomością stanu faktycznego – odpowiedniego do rzeczywistego uszczerbku poniesionego przez tego posiadacza. Akapit drugi rzeczonego art. 13 ust. 1 wymaga od państw członkowskich, aby zapewniły, by właściwe sądy dysponowały dwiema alternatywnymi metodami w celu osiągnięcia skutku określonego w akapicie pierwszym ( 28 ).

81. Zgodnie z art. 13 ust. 1 akapit drugi lit. a) dyrektywy 2004/48 pierwsza z tych metod polega na uwzględnieniu wszystkich właściwych aspektów, takich jak negatywne skutki gospodarcze, które obejmują utracone zyski posiadacza, a także wszelkie nieuczciwe zyski uzyskane przez naruszającego, oraz niektóre czynniki nieekonomiczne, jak uszczerbek moralny doznany przez posiadacza.

82. Druga z tych metod, określona w lit. b) tego przepisu, polega na „ustanowi[eniu] odszkodowa[ń] ryczałtow[ych] na podstawie elementów takich jak przynajmniej suma opłat licencyjnych, honorariów autorskich lub opłat należnych w razie poproszenia przez naruszającego o zgodę na wykorzystywanie praw własności intelektualnej, o którą chodzi”. W kontekście wspólnotowej ochrony odmian roślin ta minimalna kwota odpowiada zatem kwocie hipotetycznej opłaty licencyjnej wyliczonej na podstawie art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94. Jak zostało to podkreślone w motywie 26 rzeczonej dyrektywy, metoda taka okazuje się wskazana w szczególności w przypadku, gdy rzeczywista szkoda poniesiona przez posiadacza jest trudna do wykazania.

83. W tym względzie doktryna, w szczególności niemiecka, wielokrotnie podkreślała praktyczne trudności związane z metodami ustalania odszkodowania opartymi na korzyściach odniesionych przez naruszającego lub na stratach poniesionych przez posiadacza, głównie w świetle ciężaru dowodu i braku środków dostępnych w celu zebrania potrzebnych dowodów. W takich okolicznościach metoda oparta na hipotetycznej opłacie licencyjnej jest przedstawiana jako w praktyce najskuteczniejsza ( 29 ). Według niektórych komentatorów sądy często miałyby zresztą obierać tę drogę ( 30 ). Takie wnioski wynikają także ze studium w przedmiocie odszkodowań cywilnych w dziedzinie praw własności intelektualnej zrealizowanego przez europejskie obserwatorium do spraw naruszeń praw własności intelektualnej ( 31 ).

84. Widziane pod tym kątem zarówno hipotetyczna opłata licencyjna, jak i odniesienie do zysków uzyskanych przez naruszającego stanowią moim zdaniem substytuty służące ocenie rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza w braku wystarczających dowodów dotyczących wszystkich elementów składowych takiej szkody ( 32 ). Zatem każda z różnych metod przewidzianych w art. 13 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2004/48 zmierza do takiego samego skutku, mianowicie do oszacowania i właściwego naprawienia rzeczonej szkody. Przepis ten pozostawia zresztą sądom krajowym zakres uznania, tak aby mogły one wybrać metodę, którą uznają za właściwą w świetle okoliczności danej sprawy i, w szczególności, dostępnych środków dowodowych.

b) W przedmiocie możliwości wyliczenia odszkodowania na podstawie zwykłej opłaty licencyjnej, do której w stosownym przypadku należy doliczyć zryczałtowany dodatek

85. Zgodnie ze swoim brzmieniem pytania czwarte i piąte lit. b) dotyczą wyłącznie istnienia obowiązku wyliczenia odszkodowania na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 na podstawie kwoty zwykłej opłaty licencyjnej powiększonej w sposób zryczałtowany. Taki obowiązek wydaje mi się nie do pogodzenia z zakresem uznania, jaki art. 13 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2004/48 pozostawia sądom krajowym odnośnie do wyboru metody ustalenia odszkodowania. Moim zdaniem sądy krajowe mogą dokonać oceny z jednej strony szkody związanej z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia w sposób zryczałtowany na podstawie hipotetycznej opłaty licencyjnej wyliczonej w oparciu o zwykłą opłatę licencyjną [zgodnie z metodą opisaną w lit. b) tego przepisu] i z drugiej strony szkody dopełniającej poniesionej przez posiadacza, opierając się na innych istotnych czynnikach [na podstawie metody przedstawionej w lit. a) rzeczonego przepisu].

86. Pytania sądu odsyłającego wydają się jednak dotyczyć także istnienia możliwości ustalenia odszkodowania na mocy rzeczonego art. 94 ust. 2 poprzez zwiększenie w sposób zryczałtowany kwoty zwykłej opłaty licencyjnej.

87. W tym względzie pozwana w postępowaniu głównym i Komisja uważają, że ponieważ opłata ta służy już za podstawę wyliczenia słusznego wynagrodzenia w rozumieniu ust. 1, nie może zostać przyjęta za punkt odniesienia w ramach ust. 2 rzeczonego artykułu 94.

88. Ze swej strony uważam, że sądy krajowe nie są zobowiązanie, jeżeli naruszenie zostało popełnione umyślnie lub z niedbalstwa osoby je popełniającej, do nałożenia na tę ostatnią obowiązku wypłaty dwóch oddzielnych kwot na mocy, odpowiednio, art. 94 ust. 1 i art. 94 ust. 2. Przeciwnie, zważywszy, że przepis ten jako całość ma na celu naprawienie szkody poniesionej przez posiadacza, w praktyce nic nie stoi na przeszkodzie, aby sądy te zasądziły z jej tytułu odszkodowanie w postaci łącznej kwoty służącej zrekompensowaniu zarówno szkody związanej z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia, jak i innych elementów szkody.

89. Pragnę przypomnieć w tym względzie, że zgodnie z art. 13 ust. 1 akapit drugi lit. b) dyrektywy 2004/48 państwa członkowskie są zobowiązane do upoważnienia właściwych sądów do ustalenia w sposób zryczałtowany odszkodowania na podstawie przynajmniej kwoty hipotetycznej opłaty licencyjnej, która co do zasady jest wyliczana na podstawie kwoty zwykłej opłaty licencyjnej. Tak jak wynika to z jego brzmienia, przepis ten ma zastosowanie, jeżeli naruszający działał „świadomie lub mając rozsądne podstawy do posiadania takiej wiedzy” – co stanowi przypadek zbieżny z tym, o którym mowa w art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94. W konsekwencji – w kontekście wspólnotowej ochrony odmian roślin – taka możliwość zryczałtowanego naprawienia rozciąga się moim zdaniem na całość poniesionej przez posiadacza szkody, a nie jest ograniczona jedynie do szkody związanej z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia, czego rekompensatę przewiduje rzeczony art. 94 ust. 1.

90. W świetle powyższego cel całkowitego naprawienia poniesionej przez posiadacza szkody, gdy sądy krajowe ustalają łączne odszkodowanie na mocy rzeczonego art. 94 ust. 1 i 2 na podstawie kwoty zwykłej opłaty licencyjnej, wymaga od nich moim zdaniem dostosowania tej kwoty tak, aby możliwie najwierniej odzwierciedlić ową szkodę. Taka wykładnia zapewnia ponadto skuteczność rzeczonego art. 94 ust. 2. Ustęp 1 tego przepisu, stosownie do wykładni dokonanej przeze mnie w pkt 58–71 niniejszej opinii, przewiduje już bowiem zapłacenie posiadaczowi kwoty hipotetycznej opłaty licencyjnej odpowiadającej zwykłej opłacie licencyjnej, skorygowanej w stosownym przypadku w celu odzwierciedlenia okoliczności wyróżniających sytuację naruszającego w porównaniu z sytuacją odnośnych licencjobiorców.

91. Podejście takie jest także zgodne z art. 13 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2004/48, zgodnie z którym odszkodowanie musi być odpowiednie do rzeczywistego uszczerbku poniesionego przez posiadacza. Tymczasem, jak to podniósł rzecznik generalny M. Wathelet w opinii w sprawie Liffers, kwota hipotetycznej opłaty licencyjnej nie zawsze całkowicie odzwierciedla tę szkodę ( 33 ).

92. Nasuwa się zatem pytanie, czy taka korekta kwoty zwykłej opłaty licencyjnej może przybrać formę zryczałtowanego dodatku.

93. Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie) przywołuje w tym względzie charakter kary, jaki miałoby nałożenie takiego dodatku. W zakresie, w jakim sąd ten określa w ten sposób zwiększenie mające na celu przyznanie posiadaczowi odszkodowania realizującego inne cele niż cel naprawienia rzeczywiście poniesionej przez niego szkody, zwiększenie takie wydaje mi się obce celowi kompensacyjnemu art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94. Uważam zatem, że przepis ten nie pozwala sądowi krajowemu przyznać posiadaczowi tego typu dodatku.

94. Określenie „charakter kary” może jednak prowadzić do niejasności, jeśli przyjąć, że sąd ten chce określić nim także odszkodowanie, które przekraczając (nawet znacznie) kwotę zwykłej opłaty licencyjnej, ma rzeczywiście na celu zrekompensowanie rzeczywistej poniesionej szkody wynikającej z naruszenia.

95. Moim zdaniem żaden przepis rzeczonego rozporządzenia lub dyrektywy 2004/48 nie zakazuje tego ostatniego typu odszkodowania. Rozporządzenie określa skutek – całkowite naprawienie szkody poniesionej przez posiadacza – bez dyktowania metodologii właściwej do jego osiągnięcia. Jeśli chodzi o dyrektywę, to przewiduje ona, zgodnie ze swoim art. 2 ust. 1, wyłącznie minimalne ramy ochrony praw posiadacza, bez uszczerbku dla stosowania przepisów krajowych lub prawa Unii korzystniejszych dla tego posiadacza. W konsekwencji o ile dyrektywa ta nie zobowiązuje państw członkowskich do nałożenia odszkodowania na podstawie kwoty ryczałtowej przekraczającej kwotę hipotetycznej opłaty licencyjnej (która to kwota sama wyliczana jest na podstawie zwykłej opłaty licencyjnej), o tyle nie zakazuje ona też takiej praktyki ( 34 ). Przeciwnie, możliwość taka wynika wyraźnie z art. 13 ust. 1 akapit drugi lit. b) rzeczonej dyrektywy, który odnosi się do zryczałtowanej kwoty odpowiadającej „przynajmniej” kwocie hipotetycznej opłaty licencyjnej ( 35 ). Podejście to znajduje także potwierdzenie w motywie 26 tejże dyrektywy, który uściśla, że o ile przepis ten nie wprowadza obowiązku zastosowania odszkodowania „o charakterze kary”, o tyle ma na celu „dopuszczenie rekompensaty opartej na obiektywnym kryterium […]”.

96. W świetle powyższych rozważań uważam, że sąd krajowy może w celu ustalenia odszkodowania zmierzającego do zrekompensowania całości szkody poniesionej przez posiadacza na mocy art. 94 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 2100/94 przyjąć kwotę zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją za podstawę wyliczeń i powiększyć ją w sposób zryczałtowany – w celu odzwierciedlenia wszystkich elementów tej szkody – na podstawie względów słuszności i wszystkich elementów, które uzna za właściwe ( 36 ).

c) W przedmiocie zwrotu zysków uzyskanych przez naruszającego

97. W swoim pytaniu szóstym sąd odsyłający pyta, czy zyski uzyskane przez naruszającego stanowią szkodę, której naprawienia posiadacz może się domagać na mocy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 dodatkowo, oprócz wypłaty słusznego wynagrodzenia ustalonego na podstawie ust. 1 tego przepisu – czy też zyski te są należne jedynie alternatywnie względem tego wynagrodzenia.

98. Na wstępie pragnę przypomnieć, że w świetle wyłącznie kompensacyjnego celu art. 94 rozporządzenia nr 2100/94 posiadacz może domagać się tylko roszczenia o naprawienie rzeczywistej szkody, którą poniósł w wyniku naruszenia.

99. Tymczasem zyski uzyskane przez naruszającego nie stanowią jako takie części składowej tej szkody. Jak zostało wspomniane w pkt 84 niniejszej opinii, korzyści odniesione lub zyski uzyskane przez naruszającego, w ramach zarówno rzeczonego art. 94 ust. 2, jak i art. 13 ust. 1 akapit drugi lit. a) dyrektywy 2004/48, stanowią – podobnie jak hipotetyczna opłata licencyjna – wyłącznie substytuty służące oszacowaniu rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza w braku dowodów dotyczących wszystkich elementów składowych tej szkody ( 37 ). Inaczej mówiąc, odniesienia do hipotetycznej opłaty licencyjnej lub do zysków naruszającego stanowią narzędzia pozwalające sądom krajowym oszacować tę szkodę i w konsekwencji ustalić kwotę odszkodowania.

100. W takich okolicznościach uważam, że sądy te nie mogą na mocy art. 94 rozporządzenia nr 2100/94 zasądzić na rzecz posiadacza jednocześnie zapłaty słusznego wynagrodzenia w kwocie odpowiadającej kwocie hipotetycznej opłaty licencyjnej i zapłaty kwoty odzwierciedlającej zyski naruszającego bez wykraczania poza cel kompensacyjny tego przepisu.

101. Jednakże kwota tych zysków może w praktyce przekraczać kwotę hipotetycznej opłaty licencyjnej, do której posiadacz ma prawo na mocy art. 94 ust. 1 tego rozporządzenia tytułem rekompensaty za szkodę związaną z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia. W takim przypadku szkoda dopełniająca, której naprawienie posiadacz może uzyskać na podstawie ust. 2 tego przepisu, może zostać oszacowana przez odniesienie do sumy, o którą rzeczone zyski przekraczają kwotę tej opłaty ( 38 ). Chodzi tu jednak tylko o możliwość, z której sądy krajowe mogą skorzystać w zakresie, w jakim uważają to za właściwe w celu oszacowania rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza.

102. W tym względzie użyteczne wydaje się podkreślenie, że w świetle celu odszkodowawczego art. 94 rzeczonego rozporządzenia jego ust. 2 zdanie drugie nie oznacza – przeciwnie do tego, co utrzymuje Komisja – iż korzyści odniesione przez naruszającego stanowią minimalny próg, który sądy krajowe muszą uwzględnić nawet w przypadku, gdyby korzyści te przekraczały kwotę szkody poniesionej przez posiadacza ( 39 ). Zdanie to ogranicza się w mojej opinii do pozostawienia tym sądom zakresu uznania upoważniającego je do obniżenia kwoty odszkodowania poniżej wartości rzeczywiście poniesionej szkody zgodnie z zasadą słuszności, jeżeli naruszający dopuścił się jedynie niedbalstwa w nieznacznym stopniu. Z tej perspektywy odwołanie do korzyści odniesionych przez tego ostatniego oznacza jedynie, że przy stosowaniu takiego środka opartego na względach słuszności rzeczone sądy nie mogą ograniczyć kwoty odszkodowania w taki sposób, że nie tylko nie będzie ona rekompensowała całości szkody poniesionej przez posiadacza, lecz także nie obejmie nawet zysków uzyskanych przez naruszającego. Z kolei jeżeli kwota tych zysków przekracza kwotę szkody, sądy te są zobowiązane do ograniczenia kwoty rekompensaty do kwoty rzeczonej szkody ( 40 ).

103. Artykuł 13 ust. 1 akapit drugi lit. a) dyrektywy 2004/48, przewidując, że sądy krajowe „biorą pod uwagę” wszystkie właściwe aspekty, takie jak wszelkie nieuczciwe zyski uzyskane przez naruszającego, także nie traktuje tych zysków jako minimalnego progu lub jako wiążącego kryterium oceny szkody. Przepis ten ogranicza się moim zdaniem do przyznania sądowi krajowemu zakresu uznania w celu oszacowania tej szkody w zależności od kryteriów, które ów sąd uzna za adekwatne, a wśród których znajdują się rzeczone zyski ( 41 ).

104. O ile art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 i art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48 nie przyznają posiadaczowi prawa do uzyskania zwrotu kwoty przenoszącej kwotę zysków uzyskanych przez naruszającego ponad wartość poniesionej przez posiadacza szkody, o tyle prawo takie może z kolei zostać mu przyznane na podstawie prawa wewnętrznego państw członkowskich zgodnie z art. 97 ust. 1 tego rozporządzenia. Przepis ten zezwala – równolegle do stosowania rzeczonego rozporządzenia – na stosowanie przepisów krajowych przewidujących zwrot korzyści odniesionych przez naruszającego kosztem posiadacza lub licencjobiorcy, i to niezależnie od wszelkich elementów subiektywnych. W tym kontekście, jak zauważyła to Komisja, zyski naruszającego nie stanowią środka pozwalającego na określenie wielkości poniesionej przez posiadacza szkody, lecz przedmiot – jako taki – roszczenia o zwrot opartego na prawie krajowym. Jednakże rzeczony art. 97 ust. 1 nastręcza właściwych mu trudności interpretacyjnych, które wykraczają poza ramy niniejszej sprawy ( 42 ).

E – W przedmiocie pytań siódmego i ósmego, dotyczących rekompensaty kosztów sądowych i innych wydatków związanych z obroną praw posiadacza

105. Zgodnie z brzmieniem dwóch ostatnich pytań sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 stoi na przeszkodzie przepisom krajowym, które nie pozwalają posiadaczowi poszkodowanemu przez naruszenie na otrzymanie zwrotu kosztów postępowania w przedmiocie środka tymczasowego, w przypadku gdy przegrał on w ramach tego postępowania, lecz następnie wygrał w postępowaniu co do istoty sprawy (pytanie siódme), a także odszkodowania za czas poświęcony na przygotowanie postępowania, o ile nie wykracza on poza zwykłe ramy (pytanie ósme) ( 43 ).

106. Odpowiedź, jakiej należy udzielić na te pytania, wymaga uprzedniego określenia, czy szkoda podlegająca naprawieniu na mocy rzeczonego art. 94 ust. 2 obejmuje koszty sądowe i inne wydatki związane z przygotowaniem postępowania sądowego.

107. J. Hansson i Komisja opowiadają się za udzieleniem odpowiedzi twierdzącej na to pytanie ze względu na brzmienie tego przepisu, a także brzmienie art. 13 dyrektywy 2004/48, które to przepisy przewidują naprawienie szkody poniesionej przez posiadacza, nie opatrując tego żadnym ograniczeniem. Podczas rozprawy Komisja podniosła ponadto, że specyfika wspólnotowej ochrony odmian roślin, dotycząca w szczególności trudności w zakresie przedstawienia dowodu naruszenia, wymagałaby interpretowania art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 w ten sposób, że szkoda podlegająca naprawieniu na jego mocy obejmuje koszty sądowe, a także koszty wykrycia naruszenia i czynienia ustaleń w tym przedmiocie.

108. Szerszy kontekst, w który wpisują się te przepisy, przemawia jednakże na korzyść rozwiązania odwrotnego.

109. W tym względzie, choć rozporządzenie to nie porusza kwestii odszkodowania z tytułu kosztów sądowych i innych wydatków związanych z postępowaniem, to jednak inne instrumenty prawa Unii dotyczące ochrony własności intelektualnej przewidują w odniesieniu do tych kosztów i wydatków przepisy szczególne i odrębne od tych dotyczących odszkodowania za szkodę poniesioną przez posiadacza w związku z naruszeniem. I tak w ramach dyrektywy 2004/48 zwrot kosztów sądowych i „innych wydatków” poniesionych przez stronę wygrywającą stanowi przedmiot przepisu – mianowicie art. 14 – oddzielnego od art. 13 dotyczącego odszkodowań. Prace przygotowawcze do tej dyrektywy sugerują, że owe „inne wydatki” obejmują w szczególności koszty związane z ustaleniem naruszenia i dokonywaniem ekspertyz ( 44 ). Rzeczony art. 14 przewiduje zresztą zwrot tych kosztów sądowych i „innych wydatków” przez stronę przegrywającą tylko w zakresie, w jakim są one rozsądne i proporcjonalne ( 45 ), oraz z zastrzeżeniem względów słuszności. Porozumienie w sprawie Jednolitego Sądu Patentowego zawiera porównywalny przepis ( 46 ).

110. Ze studium w przedmiocie odszkodowań cywilnych w dziedzinie praw własności intelektualnej zrealizowanego przez europejskie obserwatorium do spraw naruszeń praw własności intelektualnej wynika zresztą, że prawa wewnętrzne państw członkowskich nie zawierają żadnych wspólnych zasad, które ustanawiałyby szersze uprawnienie do zwrotu kosztów sądowych i innych wydatków związanych z postępowaniem ani, a fortiori, do rekompensaty całości tych kosztów i wydatków z tego samego tytułu co jakikolwiek inny element poniesionej przez posiadacza szkody. Zgodnie z tym studium większość państw członkowskich przewiduje w odniesieniu do tych kosztów i wydatków szczególne przepisy w dziedzinie ustalenia kosztów, odrębne od ogólnych przepisów dotyczących odpowiedzialności cywilnej ( 47 ). Pragnę zauważyć – nie przesądzając o zgodności tych przepisów z art. 14 dyrektywy 2004/48 ( 48 ) – że zazwyczaj ograniczają one możliwość domagania się zwrotu rzeczonych kosztów i wydatków, wykluczając zwrot pewnych ich kategorii, ustanawiając skale lub stawki maksymalne, przyznając sądom krajowym zakres uznania na podstawie względów słuszności lub zestawiając kilka z tych metod ( 49 ).

111. W świetle powyższych rozważań nie dostrzegam żadnego powodu uzasadniającego, w braku jakichkolwiek wskazań w tym względzie w tekście rozporządzenia nr 2100/94, przyznanie posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin możliwości korzystania z systemu zwrotu kosztów sądowych i innych wydatków związanych z przygotowaniem postępowania korzystniejszego niż ten, z którego ogólnie korzystają posiadacze innych praw własności intelektualnej. Nie jest zresztą wykluczone, że przedstawienie dowodu naruszenia i prowadzenie postępowania sądowego mogą być równie żmudne i kosztowne, gdy chodzi o ochronę tych innych praw – lub przynajmniej niektórych z nich.

112. W konsekwencji uważam, że art. 94 ust. 2 tego rozporządzenia, odczytany z uwzględnieniem jego kontekstu, nie przyznaje posiadaczowi prawa do odszkodowania z tytułu kosztów sądowych i innych wydatków związanych z obroną jego praw na drodze sądowej. Tym samym roszczenie o odszkodowanie z tytułu tych kosztów i wydatków podlega moim zdaniem prawu wewnętrznemu państw członkowskich, w tym – w stosownym przypadku – przepisom transponującym dyrektywę 2004/48.

113. Pragnę przypomnieć w tym względzie, tak jak podniosła to Komisja, że na podstawie art. 14 tej dyrektywy strona wygrywająca może uzyskać od strony przegrywającej zwrot rozsądnych i proporcjonalnych kosztów sądowych oraz innych wydatków, i to nawet w braku winy tej ostatniej.

114. W tych okolicznościach wydaje mi się korzystne, w celu udzielenia użytecznych odpowiedzi sądowi odsyłającemu, zbadanie pytań siódmego i ósmego także pod kątem tego przepisu, chociaż sąd ten nie wspomniał o tym w swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ( 50 ).

115. Co się tyczy pytania siódmego, uważam, że art. 14 dyrektywy 2004/48 ma zastosowanie oddzielnie w ramach, z jednej strony, postępowania w przedmiocie środka tymczasowego i, z drugiej strony, postępowania co do istoty sprawy, ponieważ postępowania te dotyczą odrębnych procedur mających różne przedmioty sprawy. Postępowanie w przedmiocie środka tymczasowego polega bowiem na przyznaniu środka tymczasowego, podczas gdy postępowanie co do istoty sprawy dotyczy ustalenia naruszenia jako takiego. W niniejszym przypadku, jak zauważył to sąd odsyłający, postępowanie w przedmiocie środka tymczasowego miało na celu uzyskanie tytułem tymczasowym zakazu prowadzenia spornej działalności przez Jungpflanzen Grünewald. Powodzenie tego postępowania zależało od ustalenia – zgodnie ze szczególnymi standardami dowodowymi – nie tylko uprawdopodobnienia prawa posiadacza, lecz także istnienia pilnego charakteru.

116. Tymczasem z postanowienia odsyłającego wynika, że żądania J. Hansson nie zostały uwzględnione w ramach postępowania w przedmiocie środka tymczasowego ani w pierwszej, ani i w drugiej instancji. Zgodnie z rzeczonym art. 14 wnioskodawca znajdujący się w takiej sytuacji pokrywa co do zasady koszty związane z tym postępowaniem, nawet jeżeli wygrywa następnie w postępowaniu co do istoty sprawy.

117. Z powyższego wnioskuję, że przepis ten nie stoi na przeszkodzie przepisowi krajowemu, zgodnie z którym powód, który wygrywa po zakończeniu postępowania co do istoty sprawy, przegrawszy uprzednio w ramach postępowania w przedmiocie środka tymczasowego, nie może odzyskać wydatków związanych z tym postępowaniem.

118. W celu udzielenia odpowiedzi na pytanie ósme należy określić, czy pojęcie „innych wydatków” w rozumieniu art. 14 dyrektywy 2004/48 obejmuje czas poświęcony na przygotowanie postępowania, w szczególności w ramach uczestnictwa w konsultacjach z pełnomocnikami procesowymi i związanych z tym dojazdów.

119. Tak jak podkreśliłem w pkt 109 niniejszej opinii, prace przygotowawcze do tej dyrektywy wskazują, że przez pojęcie „innych wydatków” Komisja rozumiała w szczególności koszty czynienia ustaleń i dokonywania ekspertyz ( 51 ), właściwe dla sporów w przedmiocie własności intelektualnej.

120. Ponadto Trybunał uściślił, że rzeczony art. 14, ustanawiając warunki zwrotu kosztów sądowych szczególnie korzystne dla posiadaczy praw własności intelektualnej, ma na celu zapobieganie odwodzeniu ich od dochodzenia swoich praw na drodze sądowej ( 52 ).

121. Uważam w tym względzie, tak jak twierdził rzecznik generalny P. Mengozzi w sprawie Realchemie Nederland, że ryzyko odwodzenia, zapobieganiu któremu służy ten przepis, wynika ze szczególnego charakteru postępowań i środków dowodowych w dziedzinie własności intelektualnej, w którym to kontekście koszty czynienia ustaleń i dokonywania ekspertyz mogą okazać się bardzo wysokie ( 53 ).

122. Czas poświęcony przez posiadacza na uczestnictwo w konsultacjach ze swoimi pełnomocnikami procesowymi i związane z tym dojazdy nie wydają mi się z kolei w sposób szczególny związane ze sporami w przedmiocie własności intelektualnej, nie mają one też charakteru mogącego odwodzić od wszczęcia postępowania sądowego.

123. W związku z tym uważam, że art. 14 dyrektywy 2004/48 także nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym ograniczającym możliwość uzyskania odszkodowania za czas poświęcony na przygotowanie postępowania sądowego.

V – Wnioski

124. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne zadane przez Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie) w następujący sposób: 1) Artykuł 94 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 2100/94 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin należy interpretować w ten sposób, że kwota słusznego wynagrodzenia odpowiada kwocie opłaty licencyjnej, jaką naruszający musiałby zapłacić posiadaczowi wspólnotowego prawa do ochrony odmiany roślin, gdyby poprosił go o zgodę na korzystanie z chronionej odmiany, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, które w danym przypadku normalnie wzięłyby pod uwagę rozsądne strony umowy. Do sądu krajowego należy określenie tych okoliczności i w konsekwencji ustalenie kwoty słusznego wynagrodzenia. Korzystając z tego zakresu uznania, sąd ten może w szczególności uwzględnić czas, który upłynął od prowadzenia działalności naruszającej, doliczając do kwoty słusznego wynagrodzenia odsetki za zwłokę. 2) Ani art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94, ani art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej nie nakładają na sąd krajowy obowiązku ustalenia kwoty słusznego wynagrodzenia poprzez doliczenie do kwoty opłaty licencyjnej uzgodnionej w ramach istniejących umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany na rozpatrywanym rynku zryczałtowanego dodatku. Przepisy te nie stoją jednak na przeszkodzie temu, aby rzeczony sąd postąpił w ten sposób w zakresie, w jakim uzna to za właściwe w celu oszacowania kwoty opłaty licencyjnej, jaką naruszający musiałby zapłacić, gdyby poprosił posiadacza o zgodę na korzystanie z chronionej odmiany, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, które w danym przypadku normalnie wzięłyby pod uwagę rozsądne strony umowy. Taki zryczałtowany dodatek nie może z kolei zostać doliczony w innych celach w ramach art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94. 3) Ani art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94, ani art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48 nie nakładają na sąd krajowy obowiązku ustalenia kwoty odszkodowania służącego naprawieniu całości poniesionej przez posiadacza szkody na podstawie wysokości opłaty licencyjnej uzgodnionej w ramach istniejących umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany na rozpatrywanym rynku. Przepisy te nie stoją jednak na przeszkodzie temu, aby rzeczony sąd przyjął taką opłatę licencyjną za punkt wyjścia do wyliczenia takiego odszkodowania i skorygował ją w stosownym przypadku w zakresie, w jakim uważa to za właściwe w celu zrekompensowania rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza wynikającej z naruszenia. 4) Ani art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94, ani art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48 nie nakładają na sąd krajowy – jeżeli sąd ten zdecyduje się na ustalenie odszkodowania służącego zrekompensowaniu całości poniesionej przez posiadacza szkody na podstawie kwoty opłaty licencyjnej uzgodnionej w ramach istniejących umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany na rozpatrywanym rynku – obowiązku doliczenia do niej zryczałtowanego dodatku. Przepisy te nie stoją jednak na przeszkodzie temu, aby rzeczony sąd postąpił w ten sposób w zakresie, w jakim uważa to za właściwe w celu zrekompensowania rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza wynikającej z naruszenia. Taki zryczałtowany dodatek nie może z kolei zostać doliczony w innych celach. 5) Artykuł 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 należy interpretować w ten sposób, że zyski uzyskane przez naruszającego nie stanowią szkody poniesionej przez posiadacza, której naprawienia ten ostatni może domagać się na mocy tego przepisu dodatkowo, oprócz wypłaty słusznego wynagrodzenia na mocy art. 94 ust. 1 tego rozporządzenia. Sąd krajowy może jednak uwzględnić kwotę tych zysków w celu oszacowania poniesionej przez posiadacza szkody i w konsekwencji ustalenia kwoty odszkodowania. 6) Ani art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94, ani art. 14 dyrektywy 2004/48 nie stoją na przeszkodzie przepisom krajowym, które nie pozwalają posiadaczowi na uzyskanie zwrotu kosztów postępowania w przedmiocie środka tymczasowego w związku z naruszeniem, nawet jeżeli wygra on następnie postępowanie co do istoty sprawy. 7) Ani art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94, ani art. 14 dyrektywy 2004/48 nie stoją na przeszkodzie przepisom krajowym, które nie pozwalają posiadaczowi na uzyskanie odszkodowania za czas poświęcony na przygotowanie postępowania sądowego w przedmiocie naprawienia szkody wynikającej z naruszenia.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Dz.U. L 227, s. 1.

( 3 ) Dz.U. L 157, s. 45.

( 4 ) Taki sam wniosek wynika z wersji językowych: czeskiej, niemieckiej, estońskiej, greckiej, chorwackiej, łotewskiej, węgierskiej, niderlandzkiej, słowackiej, słoweńskiej i szwedzkiej. Chociaż inne wersje językowe nie są równie jasne w tym względzie, to w żaden sposób nie podważają one wersji wymienionych powyżej.

( 5 ) Podkreślenie moje. Zobacz również opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Geistbeck (C‑509/10, EU:C:2012:187, pkt 40). Stonuję jednak twierdzenie, zgodnie z którym art. 94 rozporządzenia nr 2100/94 ma na celu zapewnienie całkowitego naprawienia poniesionej szkody wynikającej z naruszenia, utrzymując w pkt 105–123 niniejszej opinii, że roszczenie o odszkodowanie na mocy tego przepisu nie obejmuje kosztów sądowych i innych wydatków związanych z obroną praw posiadacza.

( 6 ) Podkreślenie moje.

( 7 ) C‑509/10, EU:C:2012:416, pkt 36.

( 8 ) Chociaż francuska wersja językowa tego przepisu nie wskazuje w sposób wyraźny, że nie odnosi się on do sankcji o charakterze cywilnym, taka interpretacja jasno wynika w szczególności z wersji językowych duńskiej, angielskiej, włoskiej i niderlandzkiej, w których użyto odpowiednio terminów „strafbarhed”, „penalties”, „reprimere” i „bestraffing”. Interpretacja taka pozwala zresztą na zapewnienie skuteczności art. 94 rozporządzenia nr 2100/94.

( 9 ) W 2013 r. Komisja zaproponowała zmianę rozporządzenia nr 2100/94, tak aby zobowiązać państwa członkowskie do przyjęcia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji karnych (wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie produkcji i udostępniania na rynku materiału przeznaczonego do reprodukcji roślin z dnia 6 maja 2013 r. [COM(2013) 262 final, s. 98]). Wniosek ten został odrzucony rezolucją ustawodawczą Parlamentu Europejskiego z dnia 11 marca 2014 r. (T7‑0185/2014), a następnie został wycofany przez Komisję (Dz.U. 2015, C 80, s. 20).

( 10 ) Komisja uściśliła zresztą, że zakres stosowania tej dyrektywy obejmuje w szczególności prawo do ochrony odmian roślin [oświadczenie Komisji dotyczące art. 2 dyrektywy 2004/48 (Dz.U. 2005, L 94, s. 37)].

( 11 ) Pozwana w postępowaniu głównym odniosła się do raportu Komisji, który podkreśla istnienie ryzyka, że art. 97 ust. 3 rozporządzenia nr 2100/94 może być interpretowany jako wykluczający stosowanie dyrektywy 2004/48 w całości, i zaleca tym samym skorygowanie tego przepisu (Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Zdrowia i Konsumentów, „Evaluation of the Community Plant Variety Right Acquis – Final Report”, kwiecień 2011 r., dostępny pod adresem: http://ec.europa.eu/food/plant/plant_property_rights/evaluation/docs/cpvr_evaluation_final_report_en.pdf, s. 28). Moim zdaniem raport ten w większym stopniu uzasadnia wniosek, zgodnie z którym dyrektywa ta powinna mieć zastosowanie do wspólnotowej ochrony odmian roślin, niż wspiera stanowisko Jungpflanzen Grünewald.

( 12 ) Zobacz podobnie art. 16 dyrektywy 2004/48, który stanowi, że „[w] sprawach o naruszenie prawa własności intelektualnej państwa członkowskie mogą zastosować inne właściwe sankcje, bez uszczerbku dla przewidzianych w niniejszej dyrektywie środków cywilnych i administracyjnych, procedur oraz środków naprawczych”.

( 13 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1257/2012 z dnia 17 grudnia 2012 r. wprowadzające wzmocnioną współpracę w dziedzinie tworzenia jednolitego systemu ochrony patentowej (Dz.U. L 361, s. 1), którego motyw 13 odsyła do przepisów krajowych wdrażających dyrektywę 2004/48, także nie zobowiązuje państw członkowskich do nałożenia obowiązku odszkodowania na naruszającego, który nie zawinił. Tak samo jest w przypadku art. 45 Porozumienia w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej stanowiącego załącznik 1C do Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu (WTO), podpisanego w Marrakeszu w dniu 15 kwietnia 1994 r. i zatwierdzonego decyzją Rady 94/800/WE z dnia 22 grudnia 1994 r. dotyczącą zawarcia w imieniu Wspólnoty Europejskiej w dziedzinach wchodzących w zakres jej kompetencji porozumień, będących wynikiem negocjacji wielostronnych w ramach Rundy Urugwajskiej (1986–1994) (Dz.U. L 336, s. 1).

( 14 ) Zobacz podobnie wyrok Cilfit i in. (283/81, EU:C:1982:335, pkt 20).

( 15 ) Zobacz w szczególności wyroki: Marshall (152/84, EU:C:1986:84, pkt 48); Faccini Dori (C‑91/92, EU:C:1994:292, pkt 20).

( 16 ) Zobacz w szczególności wyrok Pfeiffer i in. (od C‑397/01 do C‑403/01, EU:C:2004:584, pkt 110–119).

( 17 ) Zobacz w szczególności wyrok Impact (C‑268/06, EU:C:2008:223, pkt 100 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 18 ) C‑509/10, EU:C:2012:416, pkt 40.

( 19 ) Ibidem (pkt 60).

( 20 ) Odniesienie w pkt 40 tego wyroku do kwoty „równej opłacie należnej za produkcję objętą licencją Z, której rolnik nie zapłacił” nie podważa tego wniosku. Odczytane bowiem w świetle wyroku sformułowanie to oznacza po prostu, że co się tyczy słusznego wynagrodzenia należy przyjąć za punkt wyjścia tę kwotę, w przeciwieństwie do niższej kwoty wynagrodzenia należnego na mocy art. 14 ust. 3 tego rozporządzenia od rolników korzystających z „przywileju rolnika” na podstawie ust. 1 tego przepisu.

( 21 ) Wyrok Geistbeck (C‑509/10, EU:C:2012:416, pkt 37).

( 22 ) Czasem zresztą brak byłoby umów licencyjnych dotyczących chronionej odmiany na danym rynku, w szczególności jeżeli naruszenie dotyczy rynku, na którym odmiana ta nie została jeszcze wprowadzona do obrotu. Sąd krajowy mógłby wówczas przyjąć za podstawę wyliczeń opłatę licencyjną uzgodnioną w umowach licencyjnych dotyczących podobnych odmian lub rynków lub ustalić rozsądną kwotę, uwzględniając okoliczności danej sprawy.

( 23 ) Wyrok Geistbeck (C‑509/10, EU:C:2012:416, pkt 40, 41).

( 24 ) W każdym razie wydaje mi się prawdopodobne, że długotrwałe naruszenie na szeroką skalę rzadko kiedy jest pełnione z nieuwagi, tak że rzeczone niedogodności będą, co do zasady, mogły zostać zrekompensowane na podstawie art. 94 ust. 2 tego rozporządzenia.

( 25 ) Zobacz opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Geistbeck (C‑509/10, EU:C:2012:187, pkt 57).

( 26 ) Czytany w swoim kontekście pkt 42 wyroku Geistbeck (C‑509/10, EU:C:2012:416), który odnosi się do „charakteru zachęcającego” rzeczonego art. 94 ust. 1, nie podważa takiego wniosku. Wyrok ten dotyczył szczególnej sytuacji rolnika, który naruszył ciążący na nim obowiązek zgłoszenia na mocy art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 2100/94, tak że nie mógł już powołać się na sposób wyliczania (który był korzystniejszy) opłaty przewidzianej w tym przepisie.

( 27 ) Chociaż pytanie piąte zostało skierowane do Trybunału jedynie na wypadek, gdyby w ramach odpowiedzi na pytanie czwarte Trybunał doszedł do wniosku, że odszkodowanie na podstawie art. 94 ust. 2 rozporządzenia nr 2100/94 także należy wyliczyć na podstawie zwykłej opłaty licencyjnej, wydaje mi się ono istotne niezależnie od odpowiedzi, jaka zostanie udzielona na owo pytanie czwarte. Określenie elementów szkody podlegającej naprawieniu poprzedza bowiem określenie metody właściwej dla wycenienia tej szkody i dla ustalenia odpowiedniego odszkodowania.

( 28 ) Zobacz podobnie art. 68 ust. 3 porozumienia w sprawie Jednolitego Sądu Patentowego (Dz.U. 2013, C 175, s. 1).

( 29 ) Zobacz w szczególności C. Geiger, J. Raynard, C. Rodà, „What developments for the European framework on enforcement of intellectual property rights? A comment on the evaluation report dated December 22, 2010”, EIPR, 2011, no 9, s. 547; P. Meier-Beck, „Les dommages intérêts pour contrefaçon de brevet en droit allemand – Principes fondamentaux, évaluation et mise en œuvre”, Revue mensuelle du JurisClasseur – Propriété Industrielle, 2004, s. 11–15; M. Rau, „Damages for patent infringement in Germany”, RIPIA, 2000, no 201, s. 78–82. W przedmiocie trudności wycenienia strat poniesionych przez posiadacza zob. G. Moss, D. Rogers, „Damages for Loss of Profits in Intellectual Property Litigation”, EIPR, 1997, s. 425 i nast.

( 30 ) Zobacz w szczególności J. Raynard, „IP enforcement in Europe: acquis and future plans”, w: C. Geiger (éd.), Constructing European intellectual property: Achievements and new perspectives, 2013, s. 392.

( 31 ) Znanego wcześniej pod nazwą „europejskiego obserwatorium do spraw towarów podrabianych i piractwa”. European Observatory on Counterfeiting and Piracy, „Damages in Intellectual Property Rights”, dostępny pod adresem: http://ec.europa.eu/internal_market/iprenforcement/docs/damages_en.pdf, s. 3 sekcji „Analysis, recommendations and best practices”, a także s. 1–22 i 44–53 tabeli poglądowej.

( 32 ) Zobacz motyw 26 dyrektywy 2004/48.

( 33 ) C‑99/15, EU:C:2015:768, pkt 27.

( 34 ) Prace przygotowawcze do dyrektywy 2004/48 nie podważają tego wniosku. Prawdą jest, że pierwotny wniosek Komisji przewidywał, że sądy krajowe będą uprawione do dokonywania oceny poniesionej przez posiadacza szkody na podstawie kwoty ryczałtowej odpowiadającej dwukrotności hipotetycznej opłaty licencyjnej, jednocześnie uściślając, że taka kwota ryczałtowa nie stanowiłaby odszkodowania o charakterze kary (wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie środków i procedur mających na celu zapewnienie egzekwowania praw własności intelektualnej z dnia 30 stycznia 2003 r. [COM(2003) 46 wersja ostateczna, s. 25, 43]). W świetle minimalnego charakteru harmonizacji, jakiej dokonuje ta dyrektywa, przyjęcie mniej nakazowego brzmienia w wersji ostatecznej jej art. 13 ust. 1 lit. b) nie pozbawia jednak w żaden sposób państw członkowskich możliwości upoważnienia ich sądów do takiego postępowania.

( 35 ) Kwestia, czy art. 13 ust. 1 dyrektywy 2004/48 pozwala w szczególności na ustalenie odszkodowania przez doliczenie do kwoty hipotetycznej opłaty licencyjnej, określonej na podstawie akapitu drugiego lit. b) tego przepisu, sumy służącej zrekompensowaniu uszczerbku moralnego, stanowi przedmiot pytania prejudycjalnego w sprawie Liffers (C‑99/15), w toku przed Trybunałem. Rzecznik generalny M. Wathelet zaproponował udzielenie na to pytanie odpowiedzi twierdzącej (opinia w sprawie Liffers, C‑99/15, EU:C:2015:768).

( 36 ) Zobacz podobnie motyw 17 dyrektywy 2004/48, który podkreśla znaczenie ustalenia kwoty odszkodowania w zależności od specyfiki sprawy. Zryczałtowany dodatek zastosowany do kwoty zwykłej opłaty licencyjnej wymaganej od naruszającego, który zawinił, w celu zrekompensowania całości poniesionej przez posiadacza szkody będzie co do zasady wyższy niż zryczałtowany dodatek, który mógłby w stosownym przypadku zostać nałożony na mocy art. 94 ust. 1 rozporządzenia nr 2100/94 w celu naprawienia jedynie szkody związanej z brakiem zapłaty słusznego wynagrodzenia.

( 37 ) Odniesienie się do zysków uzyskanych przez naruszającego ma także tę zaletę, że pozwala posiadaczowi na otrzymanie odszkodowania bez ujawniania swojej struktury kosztów czy swoich możliwości zysków (zob. P. Meier-Beck, „Allemagne: les dommages intérêts pour contrefaçon des droits de propriété industrielle après la loi sur l’amélioration du respect des droits de propriété intellectuelle”, Propriété Industrielle – Revue mensuelle LexisNexis Jurisclasseur, listopad 2013, s. 21).

( 38 ) W niniejszym przypadku z postanowienia odsyłającego wynika, że odniesione przez Jungpflanzen Grünewald korzyści wynikające z naruszenia wynoszą 66703,14 EUR, czyli stanowią kwotę bardzo zbliżoną do kwoty 66231,74 EUR przyznanej J. Hanssonowi przez Landgericht Düsseldorf (sąd okręgowy w Düsseldorfie) i ustalonej na podstawie zwykłej opłaty licencyjnej (zob. pkt 18 i 21 niniejszej opinii). Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy w Düsseldorfie) mógłby, korzystając z przysługującego mu zakresu uznania, uwzględnić sumę 471,40 EUR odpowiadającą różnicy między tymi kwotami w celu oszacowania szkody dopełniającej poniesionej przez J. Hanssona, która nie została jeszcze zrekompensowana przez przyznanie słusznego wynagrodzenia.

( 39 ) Zobacz podobnie N. Bouche, „Protection communautaire des obtentions végétales”, Jurisclasseur – Droit International, uaktualniony w dniu 20 listopada 2014 r., pkt 225.

( 40 ) Prawdą jest, że jeżeli zyski uzyskane przez naruszającego odgrywają rolę substytutu dla celów dokonania oceny rzeczywistej szkody poniesionej przez posiadacza, dokładny rozmiar owej szkody nie jest, w założeniu, znany. Jednakże jeżeli zakres tej szkody jest ustalony, art. 94 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia nr 2100/94 nie nakłada moim zdaniem na sąd krajowy obowiązku powielenia kwoty odszkodowania w oparciu o te zyski, w przypadku gdy przekraczają one kwotę rzeczonej szkody.

( 41 ) Zobacz podobnie C. Rodá, „Les conséquences civiles de la contrefaçon des droits de propriété industrielle”, coll. du CEIPI, no 58, 2010, s. 243, 244. Pragnę zauważyć, że początkowo wniosek dotyczący dyrektywy COM(2003) 46 wersja ostateczna w swoim art. 17 (s. 25, 43) wspominał także o możliwości przewidzenia przez państwa członkowskie, w celu zapewnienia skutku odstraszającego, obowiązku zwrotu zysków uzyskanych przez naruszającego w zakresie, w jakim zyski te nie zostały uwzględnione przy wyliczaniu odszkodowania. Przepis ten nie znajduje się jednak w wersji ostatecznej dyrektywy 2004/48.

( 42 ) W szczególności z postanowienia odsyłającego nie wynika, by w ramach postępowania głównego powoływano się na stosowanie się przepisów krajowych dotyczących zwrotu takich zysków.

( 43 ) To ostatnie zagadnienie zostało także podniesione w ramach pytania piątego lit. a).

( 44 ) Wniosek dotyczący dyrektywy COM(2003) 46 wersja ostateczna, art. 18, s. 26.

( 45 ) W niektórych wersjach językowych, takich jak hiszpańska, duńska, francuska i włoska, składnia rzeczonego art. 14 sugeruje, że przymiotniki „rozsądne i proporcjonalne” dotyczą jedynie „kosztów sądowych”, z wyłączeniem „innych wydatków poniesionych” przez stronę wygrywającą. Niejasność taka nie występuje z kolei w innych wersjach językowych, takich jak niemiecka („dass die Prozesskosten und sonstigen Kosten […], soweit sie zumutbar und angemessen sind”), angielska („reasonable and proportionate legal costs and other expenses”) lub niderlandzka („redelijke en evenredige gerechtskosten en andere kosten”). W przypadku wystąpienia rozbieżności między wersjami językowymi przepisu prawnego Unii przepis ten należy interpretować z uwzględnieniem systematyki i celu uregulowania, którego jest częścią (wyrok Endendijk, C‑187/07, EU:C:2008:197, pkt 22–24 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem dyrektywa 2004/48 nie wymienia żadnego względu, dla którego jedynie zwrot kosztów sądowych miałby podlegać takiemu ograniczeniu. Nie dostrzegam zresztą żadnego obiektywnego uzasadnienia dla takiego rozróżnienia. W tych okolicznościach przychylam się do interpretacji, zgodnie z którą zarówno koszty sądowe, jak i inne wydatki podlegają zwrotowi, o ile są „rozsądne i proporcjonalne”.

( 46 ) Artykuł 69 ust. 1 porozumienia.

( 47 ) Niektóre sądy krajowe dopuszczają jednak możliwość domagania się zwrotu kosztów sądowych, czy nawet także kosztów doradcy dysponującego wiedzą techniczną, jako elementu szkody podlegającego naprawieniu w przypadku winy naruszającego na mocy przepisów dotyczących odpowiedzialności cywilnej, w stosownym przypadku z zastrzeżeniem ram wyznaczonych przez względy słuszności (zob. raport European Observatory on Counterfeiting and Piracy, „Damages in Intellectual Property Rights”, dostępny pod adresem: http://ec.europa.eu/internal_market/iprenforcement/docs/damages_en.pdf, s. 66–96 tabeli poglądowej; a także C. Rodá, „Les conséquences civiles de la contrefaçon des droits de propriété industrielle”, coll. du CEIPI, no 58, 2010, s. 213–218 i 321–327).

( 48 ) W sprawie United Video Properties (C‑57/15), w toku przed Trybunałem, do tego ostatniego zwrócono się z prośbą o określenie w istocie, czy art. 14 dyrektywy 2004/48 stoi na przeszkodzie przepisom krajowym przewidującym system stawek ryczałtowych w dziedzinie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego i uzależniającym zwrot kosztów doradcy dysponującego wiedzą techniczną od istnienia winy naruszającego.

( 49 ) European Observatory on Counterfeiting and Piracy, op.cit., s. 3 sekcji „Analysis, recommendations and best practices”, s. 9 sekcji „Executive summary”, a także s. 66–81 tabeli poglądowej.

( 50 ) Zobacz podobnie wyroki: Medipac-Kazantzidis (C‑6/05, EU:C:2007:337, pkt 34); Enterprise Focused Solutions (C‑278/14, EU:C:2015:228, pkt 17).

( 51 ) Jednakże moim zdaniem rzeczony art. 14 przewiduje jedynie zwrot kosztów związanych z ustaleniem naruszenia rozpatrywanego w ramach danego przypadku. Ogólne koszty wykrywania naruszeń i kontroli rynku, powstałe wcześniej i niezwiązane konkretnie z określonym postępowaniem, mogą być jednak w praktyce już wliczone do kwoty zwykłej opłaty licencyjnej za wytwarzanie objęte licencją (zob. podobnie opinia rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawie Geistbeck, C‑509/10, EU:C:2012:187, pkt 64, 72–74). Stoję na stanowisku, że to właśnie w tym kontekście motyw 26 dyrektywy 2004/48 wskazuje, że zryczałtowana ocena odszkodowania dokonana na podstawie hipotetycznej opłaty licencyjnej pozwala na uwzględnienie kosztów identyfikacji i badań poniesionych przez posiadacza.

( 52 ) Wyroki: Realchemie Nederland (C‑406/09, EU:C:2011:668, pkt 48); Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, pkt 77).

( 53 ) C‑406/09, EU:C:2011:209, pkt 87.