Sprawa T‑12/06

Deltafina SpA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Włoski rynek zakupu i pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Ustalanie cen i podział rynku – Zwalnianie z grzywien – Współpraca – Grzywny – Proporcjonalność – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Przyznanie warunkowego zwolnienia z grzywny przed przyjęciem decyzji końcowej przez Komisję – Zakres

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 8 lit. a), b), art. 11 lit. a)–c), art. 15, 16, 18, 19)

2. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Całkowite zwolnienie z grzywny – Warunki

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 2002/C 45/03, point 11, a))

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Charakter tymczasowy

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 1)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Przyznanie warunkowego zwolnienia z grzywny przed przyjęciem decyzji końcowej przez Komisję – Odmowa przyznania przez Komisję ostatecznego zwolnienia z grzywny – Naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań – Brak

(art. 81 WE; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 11)

5. Akty instytucji – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych za naruszenie reguł konkurencji – Akt mający na celu wywołanie skutków zewnętrznych – Zakres

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Naruszenia zakwalifikowane jako bardzo poważne jedynie na podstawie ich charakteru

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03)

7. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Obowiązek ustostępnienia przez Komisję dokumentów wewnętrznych – Brak

(art. 81 WE)

1. W przypadku gdy Komisja otrzymuje wniosek o zwolnienie z grzywien na podstawie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, ocenia ona dowody przedłożone przez dane przedsiębiorstwo na poparcie tego wniosku w celu sprawdzenia, czy przedsiębiorstwo to spełnia warunki wymienione, w zależności od okoliczności, w pkt 8 lit. a) lub b) komunikatu w sprawie współpracy. Jeżeli owo przedsiębiorstwo jako pierwsze spełnia te warunki, Komisja przyznaje mu na piśmie warunkowe zwolnienie z grzywny.

Udzielenie warunkowego zwolnienia z grzywien powoduje więc nadanie w postępowaniu administracyjnym szczególnego statusu przedsiębiorstwu spełniającemu warunki wymienione w pkt 8 komunikatu w sprawie współpracy, co wywołuje określone skutki prawne. To warunkowe zwolnienie z grzywien nie jest jednakże w żaden sposób porównywalne z ostatecznym zwolnieniem z grzywien, które udzielane jest dopiero po zakończeniu postępowania administracyjnego.

W szczególności udzielenie warunkowego zwolnienia z grzywien z jednej strony potwierdza to, że dane przedsiębiorstwo jako pierwsze spełniło warunki określone w pkt 8 lit. a) lub b) komunikatu w sprawie współpracy, efektem czego Komisja nie rozpatrzy innych wniosków o zwolnienie z grzywien przed zajęciem stanowiska w sprawie jego wniosku, i z drugiej strony daje wspomnianemu przedsiębiorstwu pewność, iż Komisja udzieli mu zwolnienia z grzywny, jeżeli po zakończeniu postępowania administracyjnego instytucja ta stwierdzi, że spełniło ono warunki określone w pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy

Dopiero na końcu postępowania administracyjnego, gdy Komisja wydaje decyzję końcową, w decyzji tej udziela ona lub odmawia przyznania przedsiębiorstwu korzystającemu z warunkowego zwolnienia z grzywny zwolnienia z grzywny w pełnym słowa znaczeniu. W tym właśnie momencie status procesowy wynikający z warunkowego zwolnienia z grzywny przestaje wywoływać skutki prawne. Jednakże ostateczne zwolnienie z grzywny jest przyznawane tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo, przez cały okres trwania postępowania administracyjnego i aż do momentu wydania decyzji końcowej, spełnia łącznie trzy warunki wskazane w pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy.

Z systemu, jaki przewidziano w komunikacie w sprawie współpracy, wynika zatem, że przed wydaniem decyzji końcowej przedsiębiorstwo, które ubiega się o zwolnienie z grzywny, nie otrzymuje zwolnienia z grzywien w pełnym tego słowa znaczeniu, lecz korzysta wyłącznie ze statusu procesowego, który może przekształcić się po zakończeniu postępowania administracyjnego w zwolnienie z grzywien, jeżeli spełnione zostały wymagane warunki.

(por. pkt 113–115, 117, 118)

2. Przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywny stanowi odstępstwo od zasady indywidualnej odpowiedzialności przedsiębiorstwa za naruszenie reguł konkurencji, które to odstępstwo uzasadnione jest celem polegającym na ułatwieniu wykrycia, prowadzenia dochodzenia i ścigania oraz odstraszania dotyczącego praktyk należących do najpoważniejszych ograniczeń konkurencji. W tych okolicznościach logiczne jest więc wymaganie, w zamian za udzielenie całkowitego zwolnienia z grzywny za mające znamiona naruszenia zachowanie, którego dopuściło się przedsiębiorstwo żądające zwolnienia z niej, żeby przedsiębiorstwo to przyczyniło się do dochodzenia prowadzonego przez Komisję poprzez współpracę, która zgodnie z brzmieniem pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli powinna przebiegać „w pełni, stale i bez opóźnień”.

Z faktu uznania współpracy za „pełną” wynika, że współdziałanie, jakie powinien zapewnić wnioskodawca ubiegający się o zwolnienie w celu skorzystania ze zwolnienia z grzywny, powinno być pełne, bezwzględne i bezwarunkowe. Kwalifikacja tego współdziałania jako „stałego” i „bez opóźnień” oznacza, że powinno ono trwać przez cały okres prowadzenia postępowania administracyjnego i być co do zasady niezwłoczne.

Ponadto obniżenie kwoty grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy może być uzasadnione tylko wtedy, gdy udzielone informacje – czy bardziej ogólnie zachowanie danego przedsiębiorstwa – mogą świadczyć w tym względzie o prawdziwej współpracy z jego strony. A zatem, jak wynika z pojęcia współpracy rozumianej w sensie użytym w tekście komunikatu w sprawie współpracy, zmniejszenie na podstawie tego komunikatu może być przyznane tylko wówczas, gdy przedsiębiorstwo wykazuje swoim zachowaniem wolę takiej współpracy. Uwaga ta ma tym bardziej zastosowanie do współpracy koniecznej do uzasadnienia skorzystania z całkowitego zwolnienia z grzywien ze względu na to, że zwolnienie stanowi jeszcze bardziej preferencyjne traktowanie niż samo tylko obniżenie grzywny.

W rezultacie pojęcie współpracy „pełnej, stałej i bez opóźnień” uzasadniającej przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywny wymaga prawdziwego i pełnego współdziałania cechującego się prawdziwą wolą współpracy.

W tym względzie przedsiębiorstwo, które pragnie skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny dzięki swej współpracy w dochodzeniu, nie może zaniechać poinformowania Komisji o istotnych wiadomych mu okolicznościach, które mogą wpłynąć, choćby potencjalnie, na przebieg postępowania administracyjnego i na skuteczność dochodzenia Komisji. Prawdziwa i pełna współpraca wymaga zatem, aby w trakcie całego postępowania administracyjnego zainteresowane przedsiębiorstwo powiadamiało Komisję w odpowiednim czasie o wszelkich istotnych okolicznościach, które mogą wpłynąć negatywnie na prawidłowy przebieg dochodzenia, jak również na wykrycie i skuteczne ściganie rozpatrywanego kartelu. Ten obowiązek udzielania informacji ma jeszcze większe znaczenie, gdy tego rodzaju okoliczność dotyczy stosunków między tym przedsiębiorstwem i innymi członkami kartelu, a zwłaszcza w przypadku gdy ewentualne zaistnienie tej okoliczności było wcześniej konkretnie przedmiotem rozmowy między Komisją i tym przedsiębiorstwem przeprowadzonej w ramach postępowania administracyjnego.

Oceny tego, czy mamy do czynienia z zachowaniem odzwierciedlającym wolę prawdziwej współpracy, można dokonać wyłącznie na podstawie okoliczności istniejących w chwili, w której miało miejsce to zachowanie. Z uwagi bowiem na „stały” charakter wymaganej współpracy, która powinna trwać przez cały czas trwania postępowania administracyjnego, jakiekolwiek zachowanie sprzeczne z wolą prawdziwej współpracy wystarcza samo w sobie do stwierdzenia naruszenia obowiązku współpracy. Jakakolwiek okoliczność, która wystąpiła po rzeczonym zachowaniu, nie może usprawiedliwić takiego naruszenia.

Z powyższego wynika, iż chcąc usprawiedliwić zachowanie naruszające obowiązek współpracy, nie można powoływać się na ewentualne stwierdzenie ex post, że to zachowanie nie wywołało negatywnych skutków.

(por. pkt 125–130, 132–134)

3. W dziedzinie konkurencji Komisja może wprowadzać w decyzji końcowej nakładającej grzywnę za naruszenie reguł konkurencji zmiany do argumentów zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, pod warunkiem że decyzja przestrzega prawa do obrony stron, nie obciążając zainteresowanych odpowiedzialnością za inne naruszenia niż te, które były przedmiotem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, oraz uwzględniając jedynie fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość wypowiedzenia się.

(por. pkt 176)

4. Uprawnienie do powoływania się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań jest uzależnione od łącznego spełnienia trzech przesłanek. Po pierwsze, administracja musi przekazać zainteresowanemu dokładne, bezwarunkowe i zgodne zapewnienia, pochodzące z uprawnionych i wiarygodnych źródeł. Po drugie, zapewnienia te muszą być tego rodzaju, by wzbudzały u podmiotu, do którego są skierowane, uzasadnione oczekiwanie. Po trzecie, udzielone zapewnienia muszą być zgodne z właściwymi przepisami.

W ramach postępowania administracyjnego w sprawie naruszenia obowiązujących w Unii reguł konkurencji przedsiębiorstwo, które wystąpiło do Komisji z wnioskiem o zwolnienie z grzywien, nie może powoływać się na żadne dokładne, bezwarunkowe i zgodne zapewnienie, że otrzyma ostateczne zwolnienie z grzywny po zakończeniu postępowania administracyjnego. Zgodnie bowiem z pkt 19 komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli dopiero w momencie wydania decyzji końcowej Komisja dokonuje oceny, czy wszystkie przesłanki określone w pkt 11 tego komunikatu zostały spełnione. Oznacza to, że na etapie postępowania przed wydaniem decyzji końcowej Komisja nie mogła dostarczyć zainteresowanemu przedsiębiorstwu żadnych precyzyjnych gwarancji w przedmiocie ostatecznego zwolnienia z grzywny.

Ponadto Komisja nie jest zobowiązana do powiadomienia wnioskujących o zwolnienie z grzywny, że powinni przestrzegać obowiązków wynikających z komunikatu w sprawie współpracy, a w szczególności obowiązku współpracy, ponieważ w samym komunikacie jasno wskazano konsekwencje takiego naruszenia.

(por. pkt 190–193)

5. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS są instrumentem służącym określeniu kryteriów, z poszanowaniem dla prawa wyższego rzędu, jakie Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swobodnego uznania przy ustalaniu grzywien, przysługującego jej na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Wytyczne nie stanowią podstawy prawnej decyzji nakładającej grzywny, ponieważ taka decyzja opiera się na rozporządzeniu nr 1/2003, lecz określają w sposób generalny i abstrakcyjny metodę, jaką Komisja narzuciła sobie dla celów ustalenia kwoty grzywien nakładanych w tej decyzji i w konsekwencji zapewniają przedsiębiorstwom pewność prawa.

Wytycznych nie można zatem uznać za normę prawną, do której przestrzegania administracja byłaby w każdym razie zobowiązana, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania uzasadnienia.

Samoograniczenie uprawnień dyskrecjonalnych Komisji wynikające z przyjęcia wytycznych nie wyklucza jednak utrzymania znacznego zakresu uznania Komisji. Fakt bowiem, że Komisja przedstawiła w wytycznych swoje podejście w zakresie oceny wagi naruszenia, nie stoi na przeszkodzie dokonaniu przez nią oceny tego kryterium w sposób całościowy na podstawie wszystkich istotnych okoliczności, w tym również elementów, które nie zostały wyraźnie wymienione w wytycznych.

(por. pkt 217–219)

6. Według przewidzianej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek – tam, gdzie może to być zmierzone – oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego.

Jednakże te trzy aspekty oceny wagi naruszenia nie mają tej samej wartości w ramach całościowej oceny. Charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę, w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń. Natomiast ani rzeczywisty wpływ na rynek, ani rozmiar rynku geograficznego nie stanowią elementów koniecznych do uznania naruszenia za bardzo poważne w przypadku porozumień horyzontalnych, mających na celu w szczególności ustalanie cen. A zatem porozumienia horyzontalne, których celem jest w szczególności ustalenie cen, mogą być kwalifikowane jako bardzo poważne naruszenia na podstawie samego ich charakteru, bez obowiązku wykazania przez Komisję rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, przy czym takiej kwalifikacji nie stoi także na przeszkodzie ograniczony rozmiar właściwego rynku geograficznego.

Przy ocenie wagi naruszenia decydujące znaczenie ma ustalenie, że członkowie kartelu zrobili wszystko, co było w ich mocy, aby ich zamiary przyniosły rzeczywisty skutek. Ponieważ to, co stało się później w odniesieniu do rzeczywistego poziomu cen na rynku, mogło być uzależnione od innych czynników, niepodlegających kontroli ze strony członków kartelu, członkowie kartelu nie mogą powoływać na swoją korzyść czynników zewnętrznych, które pokrzyżowały ich zamiary, i wskazywać ich jako okoliczności uzasadniających obniżenie grzywny.

Jeżeli Komisja udowodni wprowadzenie kartelu w życie, nie można od niej wymagać, by systematycznie wykazywała, że porozumienia rzeczywiście pozwoliły określonym przedsiębiorstwom uzyskać poziom cen transakcji wyższy lub, w przypadku kartelu w dziedzinie zakupów, niższy od poziomu, który byłby osiągnięty przy braku kartelu. Wprowadzenie wymogu przeprowadzenia tego dowodu byłoby nieproporcjonalne, ponieważ pochłonąłby on znaczne koszty, zważywszy, że wymagałby zastosowania teoretycznych obliczeń, opartych na wzorach ekonomicznych, których dokładność byłoby trudno skontrolować sądowi i których niezawodność nie jest w żaden sposób dowiedziona.

Ponadto zasięg rynku geograficznego nie jest kryterium niezależnym w tym znaczeniu, że tylko naruszenia dotyczące większości państw członkowskich mogą być uznane za „bardzo poważne”. Ani traktat, ani rozporządzenie nr 1/2003, ani wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 EWWiS, ani orzecznictwo nie pozwalają uznać, że tylko ograniczenia na bardzo szerokim rynku geograficznym mogą być tak zakwalifikowane. Porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest w szczególności ustalenie cen zakupu oraz rozdziału zakupionych ilości, mogą na podstawie samego ich charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo poważne”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia określonego obszaru geograficznego. Wynika stąd, że rozmiar danego rynku geograficznego, nawet gdyby był ograniczony, nie stoi co do zasady na przeszkodzie kwalifikacji stwierdzonego naruszenia jako „bardzo poważne”.

(por. pkt 220, 222–224, 226, 248–250, 277, 279)

7. W ramach określenia grzywien z tytułu naruszenia prawa konkurencji obowiązek uzasadnienia jest spełniony, jeżeli Komisja wskaże w swej decyzji te elementy oceny, które umożliwiły jej określenie wagi i czasu trwania naruszenia. W przypadku decyzji nakładającej grzywny na kilka przedsiębiorstw zakres obowiązku uzasadnienia należy oceniać w szczególności w świetle faktu, że waga naruszeń powinna być ustalana na podstawie wielu czynników, takich jak na przykład szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst oraz odstraszające działanie grzywien, przy czym nie została ustalona wiążąca ani wyczerpująca lista kryteriów, które obowiązkowo powinny być wzięte pod uwagę.

Ponieważ rzeczywisty wpływ na rynek nie stanowi elementu koniecznego do zakwalifikowania naruszenia jako bardzo poważnego w przypadku porozumień horyzontalnych mających na celu w szczególności ustalanie cen, Komisja nie jest zobowiązana do uwzględnienia go w ustalaniu wagi naruszenia. Okoliczność, że Komisja nie uzasadniła tego braku uwzględnienia kryterium, do którego uwzględnienia nie była zobowiązana i którego uwzględnienia nie uznała za konieczne w danym przypadku, nie może spowodować braku uzasadnienia dotyczącego ustalenia grzywny.

(por. pkt 282, 284)

8. Komisja nie jest zobowiązana do udostępniania w trakcie postępowania wewnętrznych dokumentów instytucji. Ponadto w toku postępowania przed sądem Unii wewnętrzne dokumenty Komisji nie są udostępniane skarżącym, chyba że wymagają tego wyjątkowe okoliczności danej sprawy wynikające z poważnych przesłanek, których przedstawienie należy do skarżących. Takie ograniczenie dostępu do dokumentów wewnętrznych uzasadnione jest koniecznością zapewnienia prawidłowego działania danej instytucji w dziedzinie zwalczania naruszeń reguł konkurencji.

(por. pkt 313)

WYROK SĄDU (trzecia izba)

z dnia 9 września 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Włoski rynek zakupu i pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Ustalanie cen i podział rynku – Zwalnianie z grzywien – Współpraca – Grzywny – Proporcjonalność – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

W sprawie T‑12/06

Deltafina SpA, z siedzibą w Orvieto (Włochy), reprezentowana przez adwokatów R. Jacchię, A. Terranovę, I. Van Baela, J.F. Bellisa oraz F. Di Gianniego,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez A. Whelana oraz F. Amata, a następnie przez A. Whelana oraz V. Di Bucciego, oraz w końcu przez É. Gippiniego Fourniera oraz L. Malferrariego, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C(2005) 4012 wersja ostateczna z dnia 20 października 2005 r. dotyczącej procedury przewidzianej w art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.281/B.2 – Surowiec tytoniowy – Włochy) lub, tytułem żądania ewentualnego, obniżenia kwoty grzywny nałożonej na Deltafinę w art. 2 tej decyzji,

SĄD (trzecia izba),

w składzie: J. Azizi, prezes, E. Cremona (sprawozdawca) i S. Frimodt Nielsen, sędziowie,

sekretarz: J. Palacio Gonzáles, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 września 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Skarżąca, Deltafina SpA, jest włoską spółką, której głównym przedmiotem działalności jest pierwsze przetworzenie surowca tytoniowego oraz sprzedaż przetworzonego tytoniu. Jest ona spółką w pełni zależną od spółki amerykańskiej Universal Corp., mającej siedzibę w Richmond (Stany Zjednoczone).

I – Postępowanie administracyjne

2 W dniach 3, 4 i 5 października 2001 r. Komisja Wspólnot Europejskich przeprowadziła, na podstawie art. 14 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204) kontrole w siedzibach Europejskiej Federacji Przetwórców Tytoniu i Maison des métiers du tabac (cechu tytoniowego) w Brukseli (Belgia). W tym samym dniu za pośrednictwem telefaksu Europejska Federacja Przetwórców Tytoniu poinformowała o tych kontrolach wszystkich swoich członków w tym Associazione professionale trasformatori tabacchi italiani (APTI, stowarzyszenie branżowe włoskich przetwórców surowca tytoniowego), którego członkami są największe przedsiębiorstwa tego sektora.

3 W dniach 3, 4 i 5 października 2001 r. Komisja również przeprowadziła kontrole w siedzibach trzech głównych hiszpańskich przetwórców surowca tytoniowego oraz dwóch hiszpańskich stowarzyszeń przetwórców i producentów tytoniu. W dniu 16 stycznia 2002 r. trzech hiszpańskich przetwórców surowca tytoniowego, u których przeprowadzono kontrole, oraz spółka należąca do grupy Universal złożyły do Komisji wspólny wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie komunikatu Komisji dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 1996 r.”).

4 W dniu 15 stycznia 2002 r. Komisja skierowała żądanie udzielenia informacji do dwóch włoskich stowarzyszeń zawodowych, tzn. do APTI reprezentującego przetwórców surowca tytoniowego i do Unione italiana tabacco (Unitab, włoskiej konfederacji stowarzyszeń producentów surowca tytoniowego), reprezentującej producentów surowca tytoniowego. W dniu 12 lutego 2002 r. APTI odpowiedziało na żądanie udzielenia informacji. W tym samym dniu odbyło się spotkanie komitetu zarządzającego tego stowarzyszenia i podczas tego spotkania omówiono żądanie Komisji.

5 W dniu 19 lutego 2002 r. Deltafina zwróciła się do Komisji z wnioskiem o zwolnienie z grzywien zgodnie z tytułem A komunikatu Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3) (zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.”) i, tytułem żądania ewentualnego, z wnioskiem o obniżenie kwoty grzywny, na podstawie tytułu B tego samego komunikatu. Wniosek o zwolnienie z grzywny dotyczył domniemanego kartelu między przetwórcami surowca tytoniowego na rynku włoskim.

6 W dniu 28 lutego 2002 r. miała miejsce rozmowa telefoniczna między jednym z adwokatów Universalu i urzędnikiem Dyrekcji Generalnej ds. Konkurencji Komisji odpowiedzialnym za prowadzenie sprawy.

7 W dniu 6 marca 2002 r. Komisja powiadomiła Deltafinę, że jej wniosek spełniał przesłanki ustanowione w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i że udzieli jej po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego zwolnienia z grzywny w zakresie dotyczącym naruszeń stwierdzonych w następstwie dochodzenia przeprowadzonego przez Komisję w związku z przedstawionymi dowodami, pod warunkiem że Deltafina spełni wszystkie wymagania ustanowione w pkt 11 tego komunikatu.

8 W dniu 14 marca 2002 r. odbyło się spotkanie służb Komisji z przedstawicielami Deltafiny i Universalu w celu omówienia warunków współpracy Deltafiny z Komisją (zwane dalej „spotkaniem z dnia 14 marca 2002 r.”). Na tym spotkaniu w szczególności wspomniano o zachowaniu poufności w odniesieniu do złożonego przez Deltafinę wniosku o zwolnienie z grzywny.

9 W dniach 19, 21, 25 i 26 marca 2002 r. Deltafina przedstawiła Komisji dodatkowe informacje.

10 W dniu 22 marca 2002 r. odbyła się rozmowa telefoniczna przedstawicieli Deltafiny z urzędnikiem Komisji odpowiedzialnym za prowadzenie sprawy odnosząca się do szeregu kwestii dotyczących współpracy Deltafiny z Komisją.

11 W dniu 2 kwietnia 2002 r. zewnętrzny doradca prawny Universalu powiadomił zewnętrznych doradców prawnych Standard Commercial Corp. (zwanej dalej „SCC”) i Dimon Inc., spółek dominujących odpowiednio Transcatab SpA i Dimon Italia Srl, dwóch włoskich spółek zajmujących się pierwszym przetworzeniem surowca tytoniowego, że Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny w zakresie dotyczącym karteli między przetwórcami na rynku tytoniu we Włoszech.

12 Rankiem dnia 4 kwietnia 2002 r. odbyło się spotkanie komitetu zarządzającego APTI. Na tym spotkaniu prezes Deltafiny poinformował obecne osoby, że spółka ta zaczęła współpracować z Komisją w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., przekazując Komisji kompromitujące spółkę dokumenty.

13 Po południu tego samego dnia, tzn. 4 kwietnia 2002 r., Dimon Italia i Transcatab, których przedstawiciele byli obecni na ww. spotkaniu APTI, również zwrócili się z wnioskiem o przyznanie preferencyjnego traktowania w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (odpowiednio o godz. 16.15 i o godz. 18.47).

14 W dniach 18 i 19 kwietnia 2002 r. Komisja dokonała na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 17 kontroli w pomieszczeniach Dimon Italia i Transcatab oraz w pomieszczeniach Trestina Azienda Tabacchi SpA (zwanej dalej „Trestiną”) i Romana Tabacchi SpA.

15 W dniach 18 kwietnia i 17 maja 2002 r. Deltafina przedstawiła Komisji inne dodatkowe informacje.

16 W dniach 29 maja i 11 lipca 2002 r. miały miejsce dwa inne spotkania przedstawicieli Deltafiny i służb Komisji.

17 W dniu 8 października 2002 r. Komisja powiadomiła Dimon Italia i Transcatab, iż ze względu na to, że były one odpowiednio pierwszym i drugim przedsiębiorstwem, które przedstawiło dowody naruszenia w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., zamierza przyznać im po zakończeniu postępowania administracyjnego zmniejszenie odpowiednio o 30–50% i o 20–30% kwoty grzywny, która zostanie na nie nałożona z tytułu ewentualnie stwierdzonych naruszeń.

18 W dniu 25 lutego 2004 r. Komisja skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do szeregu przedsiębiorstw lub stowarzyszeń przedsiębiorstw, w tym do Deltafiny, Universalu, Dimon Italia i Transcatab.

19 Przesłuchanie, w którym uczestniczyła Deltafina, odbyło się w dniu 22 czerwca 2004 r. Na przesłuchaniu przedstawiciel Dimon Italia zwrócił uwagę Komisji na dwa dokumenty zawarte w aktach sprawy – skopiowane podczas kontroli przeprowadzonych przez Komisję w pomieszczeniach Dimon Italia w dniu 18 kwietnia 2002 r. i będące odręcznymi notatkami sporządzonymi przez przedstawicieli tej spółki – w których streszczono oświadczenia prezesa Deltafiny złożone na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r.

20 W dniu 21 grudnia 2004 r. Komisja wydała uzupełnienie do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 25 lutego 2004 r. (zwane dalej „uzupełnieniem”), którym powiadomiła Deltafinę i inne zainteresowane przedsiębiorstwa o zamiarze nieudzielenia Deltafinie zwolnienia z grzywny ze względu na naruszenie przez nią obowiązku współpracy ustanowionego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

21 Przesłuchanie w sprawie uzupełnienia odbyło się w dniu 1 marca 2005 r. W wyniku przeprowadzenia tego przesłuchania Komisja uzyskała nowe uwagi ze strony Universalu, Deltafiny, Dimon i SCC.

II – Zaskarżona decyzja

22 Po zasięgnięciu opinii komitetu doradczego ds. praktyk ograniczających konkurencję i pozycji dominującej oraz na podstawie końcowego sprawozdania funkcjonariusza ds. przesłuchań Komisja wydała w dniu 20 października 2005 r. decyzję C(2005) 4012 wersja ostateczna dotyczącą procedury przewidzianej w art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.281/B.2 – Surowiec tytoniowy – Włochy) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia13 lutego 2006 r. (Dz.U. L 353, s. 45).

23 Zaskarżona decyzja została podana do wiadomości Deltafiny w dniu 10 listopada 2005 r.

24 Zaskarżona decyzja obejmuje między innymi następujące przepisy:

„Artykuł 1

1. Deltafina […], Universal […] dopuściły się naruszenia przepisów art. 81 ust. 1 [WE] poprzez udział, w wymienionych poniżej okresach, w porozumieniach lub uzgodnionych praktykach w sektorze surowca tytoniowego we Włoszech.

Okresy trwania naruszenia są następujące:

a) w przypadku Deltafiny, Universalu […], od dnia 29 września 1995 r. do dnia 19 lutego 2002 r.;

[…]

Artykuł 2

W następstwie wymienionych w art. 1 naruszeń nakłada się następujące grzywny:

a) w przypadku spółek Deltafina i Universal solidarnie, 30 000 000 EUR;

[…]”.

25 Zaskarżoną decyzję oparto na przedstawionych poniżej ustaleniach.

A – W przedmiocie naruszenia i możliwości przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia

26 W zaskarżonej decyzji po opisaniu istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych i ich oceny prawnej Komisja stwierdziła, iż ustalono, że Deltafina wraz z wieloma innymi przedsiębiorstwami uczestniczyła bezpośrednio w porozumieniach lub uzgodnionych praktykach zakazanych przez art. 81 ust. 1 WE. Ta ocena nie jest kwestionowana w niniejszej sprawie.

27 Komisja bada następnie kwestię możliwości przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia przedsiębiorstwom, które w nim uczestniczyły, i stwierdza, że zarówno Deltafinę jak i jej spółkę dominiującą – Universal, należy uznać za odpowiedzialne za omawiane naruszenia i za adresatów zaskarżonej decyzji.

B – W przedmiocie obliczania kwoty grzywny

1. Ustalenie podstawowej kwoty grzywny

28 W odniesieniu do obliczania grzywny, która ma zostać nałożona na Deltafinę, Komisja przypomina, przede wszystkim w motywie 357 zaskarżonej decyzji, iż po to, aby móc ustalić jej kwotę, powinna uwzględnić wszelkie okoliczności danej sprawy, a w szczególności wagę i czas trwania naruszenia zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1).

29 Komisja bada zatem przede wszystkim wagę naruszenia. Przypomina ona, że w celu dokonania jej oceny należy uwzględnić swoisty charakter naruszenia, jego rzeczywisty wpływ na rynek, o ile da się go zmierzyć, a także rozmiar właściwego rynku geograficznego (motyw 365 zaskarżonej decyzji).

30 Komisja następnie wskazuje, że produkcja surowca tytoniowego we Włoszech odpowiadała 38% produkcji w ramach kwot w Unii Europejskiej, co stanowiło 67 338 mln EUR w 2001 r. będącego ostatnim pełnym rokiem naruszenia (motyw 366 zaskarżonej decyzji).

31 Jeśli chodzi o charakter naruszenia, Komisja uznaje je za bardzo poważne, ponieważ dotyczy ono ustalania cen zakupu odmian włoskiego surowca tytoniowego, jak również rozdziału zakupionych ilości (motyw 367 zaskarżonej decyzji).

32 W motywie 368 zaskarżonej decyzji, odnosząc się do tej jej części, która dotyczy analizy ograniczenia konkurencji (motyw 277 i nast.), Komisja twierdzi, że kartel dotyczący zakupów może zakłócać gotowość producentów do osiągnięcia pewnej wydajności, jak również ograniczyć konkurencję między przetwórcami na rynkach stanowiących kolejne ogniwo działań rynkowych i że ma to szczególne znaczenie, gdy, jak w niniejszym przypadku, produkt, z którym związany był kartel (surowiec tytoniowy), stanowi istotny wkład w działania prowadzone przez uczestników kolejnych ogniw działań rynkowych (w niniejszym przypadku pierwszego przetworzenia oraz sprzedaży tytoniu przetworzonego).

33 W kontekście tych rozważań Komisja dochodzi do wniosku, że naruszenie popełnione przez Deltafinę należy uznać za bardzo poważne (motyw 369 zaskarżonej decyzji).

34 W dalszej kolejności Komisja twierdzi, że przy ustalaniu kwoty grzywny należy uwzględnić konkretną wagę każdego przedsiębiorstwa i potencjalne skutki jego nielegalnego zachowania. Komisja ocenia zatem, że grzywny należy ustalać w zależności od pozycji rynkowej każdego z uczestników kartelu. W tym względzie uważa ona, że kwota wyjściowa grzywny nałożonej na Deltafinę powinna być najwyższa ze względu na to, że spółka ta była największym kupcem, ponieważ jej udział w rynku wynosił ok. 25% w 2001 r. (motywy 370–372 zaskarżonej decyzji).

35 Komisja ocenia jednakże, że kwota wyjściowa odzwierciedlająca tylko pozycję na rynku nie wywarłaby wystarczająco odstraszającego skutku wobec Deltafiny, ponieważ, pomimo jej względnie ograniczonego obrotu, należy ona do ponadnarodowej grupy o znacznej sile gospodarczej i finansowej, która zalicza się do największych światowych hurtowych kupców tytoniu prowadzących działalność na różnych poziomach przemysłu tytoniowego i na różnych rynkach geograficznych (motyw 374 zaskarżonej decyzji).

36 Aby zatem nadać tej grzywnie odstraszający charakter, Komisja stosuje do kwoty wyjściowej mnożnik uwzględniający wielkość danych przedsiębiorstw. W odniesieniu do Deltafiny mnożnik zastosowany przez Komisję wynosi 1,5. W motywie 376 zaskarżonej decyzji Komisja ustala zatem kwotę wyjściową grzywny Deltafiny, pomnożoną przez ww. współczynnik, na 37,5 mln EUR.

37 Komisja zwiększa następnie tę kwotę o 60% ze względu na okres trwania naruszenia (motyw 377 zaskarżonej decyzji), wskutek czego kwota podstawowa grzywny zostaje ustalona na 60 mln EUR (motyw 379 zaskarżonej decyzji).

2. Okoliczność łagodząca

38 Komisja uwzględnia następnie jako okoliczność łagodzącą wobec Deltafiny jej skuteczną współpracę w ramach postępowania, wykraczającą poza zakres zastosowania komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Rozpoczyna ona od przypomnienia, że ze względów przedstawionych w pkt 43 i nast. Deltafina nie spełnia już warunków pozwalających na skorzystanie z całkowitego zwolnienia z grzywny lub obniżenia jej kwoty na podstawie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 385 zaskarżonej decyzji).

39 Komisja wskazuje następnie, że w przypadkach, gdy może mieć zastosowanie komunikat w sprawie współpracy z 2002 r., współpraca przedsiębiorstw, które są stronami w postępowaniu, powinna co do zasady być oceniana w ramach tego komunikatu. Dodaje ona, że gdy co do zasady obowiązuje komunikat w sprawie współpracy z 2002 r. tylko w wyjątkowych okolicznościach współpracę jednej strony można uznać, zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanymi dalej „wytycznymi”) za mającą łagodzący skutek wobec grzywny, która ma zostać nałożona (motywy 386, 387 zaskarżonej decyzji).

40 Komisja uważa, że taka sytuacja zachodzi w niniejszym przypadku w odniesieniu do Deltafiny z dwóch powodów. Po pierwsze, Deltafina była pierwszym przedsiębiorstwem, które złożyło wniosek o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (w niespełna kilka dni po jego wydaniu) i pierwszym przedsiębiorstwem, któremu Komisja udzieliła warunkowego zwolnienia z grzywny. Chodzi również o pierwszą decyzję w sprawie skutków naruszenia obowiązku współpracy ciążącego na przedsiębiorstwach, które złożyły wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Po drugie, Komisja uznaje, że od początku wkład Deltafiny w prowadzone przez tę instytucję dochodzenie był istotny i trwał przez całe postępowanie, z wyjątkiem okoliczności uzasadniających odmowę przyznania końcowego zwolnienia z grzywny (motywy 388–390 zaskarżonej decyzji).

41 Z tych względów Komisja przychylnie ocenia współpracę Deltafiny w trakcie postępowania. Komisja dodaje wreszcie, że Deltafina nigdy nie zakwestionowała okoliczności faktycznych będących przedmiotem zaskarżonej decyzji. Uwzględniając powyższe rozważania i zachowanie Deltafiny w trakcie postępowania potraktowane jako całość, Komisja doszła do wniosku, że należy obniżyć grzywnę, która ma zostać nałożona na Deltafinę, o 50% (motywy 391–398 zaskarżonej decyzji).

42 Uwzględniając tę okoliczność łagodzącą, Komisja ustala kwotę grzywny, jaka ma być nałożona solidarnie na Deltafinę i Universal, na 30 mln EUR.

C – W przedmiocie wniosku Deltafiny o zwolnienie z grzywny

43 Komisja przedstawia następnie powody, które skłoniły ją do stwierdzenia, że Deltafina nie może skorzystać ze zwolnienia z grzywien w rozumieniu komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

44 Komisja wyjaśnia, że po zbadaniu wniosku o zwolnienie z grzywien zlożonego przez Deltafinę, z uwagi na to, iż spółka ta spełniała przesłanki z pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja udzieliła jej zwolnienia pod warunkiem łącznego spełnienia przesłanek wymienionych w pkt 11 wspomnianego komunikatu, przy czym jedną z tych przesłanek było przestrzeganie obowiązku współpracy [pkt 11 lit. a) tego komunikatu] (motywy 405–409 zaskarżonej decyzji).

45 Niemniej jednak Komisja podnosi w motywie 410 zaskarżonej decyzji, iż na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. okazało się, że Deltafina ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny na ww. w pkt 12 spotkaniu APTI, w którym uczestniczyli również przedstawiciele spółek Dimon Italia, Transcatab i Trestina, zanim Komisja miała możliwość przeprowadzenia dochodzenia w sprawie spornego kartelu. Komisja podnosi również, że te okoliczności faktyczne były przedmiotem zarzutów postawionych Deltafinie w uzupełnieniu (zob. pkt 20 powyżej).

46 Komisja zatem w pierwszej kolejności zbadała szczegółowo te istotne okoliczności faktyczne, aby w rezultacie dojść do wniosku, że Deltafina nie spełniła przesłanek określonych w pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

1. Istotne okoliczności faktyczne

47 Komisja podnosi, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. została poruszona kwestia poufności złożonego przez Deltafinę wniosku o zwolnienie z grzywny. Zdaniem Komisji w czasie tego spotkania jej służby wyraźnie wyjaśniły, że zamierzają dokonać niezapowiedzianych kontroli dotyczących kartelu ujawnionego przez Deltafinę, że te kontrole nie mogą odbyć się przed okresem od dnia 18 kwietnia do dnia 20 kwietnia 2002 r. i że konieczne jest więc zachowanie ich poufności aż do tego dnia, tak aby nie ostrzec o nich konkurentów i aby nie zaszkodzić ich skuteczności (motyw 412 zaskarżonej decyzji).

48 Komisja podnosi również, iż na tym spotkaniu Deltafina wyjaśniła służbom Komisji, że trudno będzie jej nie ujawniać wniosku o zwolnienie z grzywny aż do przewidzianego dnia kontroli z szeregu powodów, z których pierwszym było zbliżanie się spotkań z jej konkurentami w ramach APTI, podczas których trudno będzie zachować poufność, drugim – konieczność poinformowania kadry kierowniczej średniego szczebla Deltafiny o wniosku (około piętnastu osób), a trzecim – konieczność ujawnienia faktu złożenia tego wniosku o zwolnienie z grzywny w ramach operacji finansowych obejmujących Universal w Stanach Zjednoczonych (motyw 412 zaskarżonej decyzji).

49 W motywach 413–415 zaskarżonej decyzji Komisja powtarza treść sporządzonego przez służby Komisji wewnętrznego sprawozdania ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r., jak również notatek sporządzonych przez przedstawicieli Universalu na tym spotkaniu.

50 Komisja podnosi ponadto, w motywie 416 zaskarżonej decyzji, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. jej służby zwróciły się do Deltafiny o przedstawienie jej szeregu informacji mających na celu umożliwienie im przeprowadzenia kontroli na miejscu. W motywie 417 zaskarżonej decyzji powołano się na tekst wewnętrznej notatki służb Komisji z dnia 15 marca 2002 r., która podsumowywała postęp w sprawie poczyniony w następstwie spotkania, które odbyło się poprzedniego dnia. Motyw 418 zaskarżonej decyzji powtarza treść protokołu spotkania zarządu Deltafiny z dnia 1 marca 2002 r., w którym wspomniany zarząd uznaje konieczność natychmiastowego zaprzestania niedozwolonych zachowań związanych z kartelem i wzywa uczestników do zachowania najściślejszej poufności w odniesieniu do wniosku o zwolnienie z grzywny.

51 Komisja powołuje się w dalszej kolejności na oświadczenie złożone przez prezesa Deltafiny na zebraniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., opierając się, z jednej strony, na treści dwóch dokumentów wymienionych przez adwokatów spółki Dimon Italia na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. i, z drugiej strony, na treści notatki podpisanej przez samego prezesa Deltafiny, w której opisano sposób, w jaki dokonano ujawnienia wniosku o zwolnienie z grzywny w czasie tego spotkania (motywy 421–426 zaskarżonej decyzji).

52 Komisja podnosi, iż w tym samym dniu, w którym dokonano tego ujawnienia, spółki Dimon Italia i Transcatab również przedstawiły wniosek o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i że oświadczenia złożone przez prezesa Deltafiny na spotkaniu APTI nie zostały wspomniane w tych wnioskach (motyw 427 zaskarżonej decyzji).

53 Na koniec z zaskarżonej decyzji wynika, że w dniu 29 maja 2002 r. miało miejsce inne spotkanie służb Komisji z Deltafiną, w ramach którego ani Komisja, ani Deltafina nie poruszyły kwestii poufności, a Deltafina nie wspomniała o tym, że na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. poinformowała o swym wniosku o zwolnienie z grzywny spółki Dimon Italia i Transcatab (motyw 429 zaskarżonej decyzji).

2. Niespełnienie przez Deltafinę przesłanki określonej w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

54 W zaskarżonej decyzji Komisja twierdzi, że w sytuacji, gdy udzielono warunkowego zwolnienia z grzywny, obowiązek współpracy ustanowiony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. stanowi zasadniczy element porozumienia zawartego między nią i wnioskodawcą. Zdaniem Komisji obowiązek ten należy interpretować w świetle logiki leżącej u podstaw jej polityki w dziedzinie zwalniania z grzywien, tzn. decydującego wkładu wnioskodawcy w rozpoczęcie dochodzenia lub wykrycie naruszeń popełnionych przez kartel. Uwzględniając tę logikę, wymieniony obowiązek nie ogranicza się więc, zdaniem Komisji, do przekazania dowodów dotyczących naruszenia, lecz zakłada również powstrzymanie się od podejmowania jakichkolwiek środków, które mogą zagrozić jej zdolności do prowadzenia dochodzenia lub stwierdzenia naruszenia (motywy 431, 432 zaskarżonej decyzji).

55 W motywie 433 zaskarżonej decyzji podniesiono, że w sytuacji, w której, tak jak w niniejszym przypadku, Komisja nie dokonała jeszcze kontroli, zaś dany sektor nie posiada informacji o mających nastąpić kontrolach Komisji, jakiekolwiek ujawnienie istnienia wniosku o zwolnienie z grzywny całkowicie i nieodwołalnie zagraża zdolności Komisji do dokonania skutecznych kontroli lub ustalenia naruszenia. Skuteczność (effet utile) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wymaga zdaniem Komisji, aby zachowanie przedsiębiorstw, które ubiegają się o skorzystanie z preferencyjnego traktowania, nie stanęło na przeszkodzie przeprowadzeniu kontroli. Przedsiębiorstwa te nie mogą więc powoływać się na uzasadnione oczekiwanie, zgodnie z którym z uwagi na brak wyraźnego przepisu poufność nie może stanowić części przesłanki wymienionej w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. W związku z powyższym zdaniem Komisji celowe i dobrowolne ujawnienie tej informacji przez podmiot ubiegający się o zwolnienie z grzywny jego konkurentom należy uznać za uchybienie obowiązkowi współpracy ustanowionemu w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

56 Komisja dodaje, że „samoistne napięcie” między tym obowiązkiem i obowiązkiem ustanowionym w pkt 11 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., w ramach którego wnioskodawca powinien przerwać swój udział w naruszeniu najpóźniej w dniu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, nie zezwala wnioskodawcy na dobrowolne poinformowanie innych członków kartelu o tym, że złożył on ten wniosek o zwolnienie z grzywny. Ta sytuacja jest zdaniem Komisji odmienna od sytuacji, w której wnioskodawca jest zmuszony do podjęcia środków mogących wzbudzić u innych uczestników kartelu podejrzenia, że złożył taki wniosek (motyw 434 zaskarżonej decyzji).

57 Komisja uważa ponadto, iż szczególne okoliczności niniejszej sprawy jasno wskazują na to, że Deltafina zrozumiała, iż poufność jest częścią spoczywającego na niej obowiązku współpracy. Zdaniem Komisji, wynikało to jasno w szczególności z uchwały zarządu Deltafiny z dnia 1 marca 2002 r., która nakładała wymóg „najściślejszej poufności” w tym zakresie (zob. motyw 418 zaskarżonej decyzji i pkt 50 powyżej) i z samych słów prezesa Deltafiny, zgodnie z którymi o podjętej przez tę spółkę decyzji w sprawie współpracy z Komisją „można było poinformować inne przedsiębiorstwa tylko z zachowaniem szczególnej ostrożności i w razie konieczności” (motyw 440 zaskarżonej decyzji).

58 Uwzględniając przypomniane powyżej istotne okoliczności faktyczne i zakres stosowania warunku określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja doszła do wniosku, że Deltafina nie spełniła tego warunku. Mimo bowiem tego, że wiedziała, iż Komisja zamierzała dokonać kontroli na miejscu w okresie od dnia 18 do 20 kwietnia 2002 r., jej prezes, zanim odbyły się te kontrole na miejscu, dobrowolnie poinformował jej dwóch głównych konkurentów o złożeniu przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien (motyw 441 zaskarżonej decyzji).

59 Komisja podnosi również w motywie 442 zaskarżonej decyzji, że zachowanie Deltafiny mogło niewątpliwie zagrozić wynikowi tych kontroli, co Deltafina wiedziała lub co najmniej powinna była wiedzieć, w szczególności ze względu na to, iż została konkretnie poinformowana przez Komisję o mającym nastąpić przeprowadzeniu kontroli i zażądano od niej zachowania poufności wniosku o zwolnienie z grzywny po to, aby nie zagrażać wynikowi tych kontroli. Zdaniem Komisji niemożliwe jest ustalenie, czy rzeczywiście wywarty został wpływ na prowadzone przez nią kontrole, a ponadto ta okoliczność nie może w żadnym przypadku stanowić czynnika decydującego o ustaleniu odpowiedzialności Deltafiny (motyw 443 zaskarżonej decyzji).

60 W tym względzie Komisja stwierdza, iż ani rozmowy na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r., ani jej późniejsze zachowanie nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że Komisja nigdy nie przyznała, iż Deltafina powinna koniecznie ujawnić [okoliczność złożenia] wniosku o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. swym konkurentom i że kontrole nie mogą więc się odbyć. Przeciwnie, Komisja twierdzi, że dokładnie wyjaśniła, iż konieczne jest utrzymanie poufnego charakteru tego wniosku przez jeden miesiąc dłużej, a to w celu przygotowania tych kontroli, w odniesieniu do których zażądała koniecznych informacji i rozpoczęła przygotowania następnego dnia po zebraniu (motywy 446, 447 zaskarżonej decyzji).

61 Komisja twierdzi, że uznała zarówno praktyczne trudności Deltafiny w zachowaniu poufności wniosku o zwolnienie z grzywny, jak również okoliczność, że przeprowadzenie kontroli stałoby się wyjątkowo mało prawdopodobne, jeżeli Deltafina byłaby zobowiązana do ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny swym konkurentom. Jednakże Komisja uważa, że w niniejszym przypadku ujawnienie przez Deltafinę [faktu złożenia przez nią] wniosku o zwolnienie z grzywny na spotkaniu APTI było dobrowolne i spontaniczne. Takiego rodzaju zachowanie nigdy nie może być uzasadnione w ramach takiego wniosku o zwolnienie z grzywny (motywy 444, 448, 450 zaskarżonej decyzji).

62 Z motywu 449 zaskarżonej decyzji wynika, że okoliczność, iż Deltafina nigdy nie poinformowała Komisji o tym ujawnieniu, daje do zrozumienia, iż nie spodziewała się, że Komisja zaakceptuje jej zachowanie.

63 Komisja podnosi, że podczas postępowania administracyjnego Deltafina twierdziła, iż ujawnienie nie było dobrowolne, lecz raczej wynikało z nacisku ze strony swych konkurentów, jakiemu była poddana. Jednakże zdaniem Komisji, jeżeli będące następstwem złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny zakończenie uczestnictwa w naruszeniu może spowodować praktyczne trudności, Deltafina nie wykazała, w jaki sposób zaprzestanie przez nią uczestnictwa w niezgodnych z prawem praktykach i odmowa spotkania jej konkurentów „mogło utrudniać jej zgodne z prawem komercyjne zachowanie”. Ponadto zdaniem Komisji wywierany przez otoczenie nacisk, który nie stanowi poważnego i bezpośredniego zagrożenia, nie może wykluczyć dobrowolnego charakteru omawianego ujawnienia. Ponieważ prezes Deltafiny nie działał pod wpływem jakiegokolwiek wiążącego się z przymusem zagrożenia, Komisja doszła do wniosku, że ujawnienie wniosku o zwolnienie z grzywny podczas spotkania APTI było dobrowolne (motywy 451–453 zaskarżonej decyzji).

64 Wreszcie Komisja uważa, że fakt, iż w następstwie pewnego nacisku wywieranego przez zewnętrznych doradców prawnych spółek dominujących Dimon Italia i Transcatab, doradca prawny Universalu potwierdził w dniu 2 kwietnia 2002 r., że Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny, nie może sam w sobie uzasadniać uchybienia przez Deltafinę obowiązkowi współpracy lub pozbawić to zachowanie charakteru uchybienia. Komisja uważa bowiem, że, po pierwsze, nie ustalono żadnego związku między ujawnieniem w Stanach Zjednoczonych i zachowaniem prezesa Deltafiny, po drugie, że ewentualne odrębne naruszenie obowiązku współpracy z Komisją nie mogło zostać użyte w celu uzasadnienia późniejszego uchybienia temu samemu obowiązkowi (ex iniuria non oritur ius) i, po trzecie, że nie było żadnego dowodu na naciski wywierane przez zewnętrznych doradców prawnych SCC i spółki Dimon poza wiadomością telefoniczną, jaką zewnętrzny doradca prawny SCC zostawił w poczcie głosowej doradcy prawnego Universalu (motywy 454–459 zaskarżonej decyzji).

65 Komisja podnosi następnie, że, w każdym razie, Universal nie poinformował szybko Komisji o ujawnieniu dokonanym przez swego zewnętrznego doradcę prawnego (motyw 459 zaskarżonej decyzji).

66 W motywie 460 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdza, że ze względu na wszystkie ww. powody Deltafina uchybiła obowiązkowi współpracy, do jakiej była zobowiązana na podstawie pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i że w konsekwencji nie można jej było udzielić zwolnienia z grzywny, w związku z czym należało nałożyć na nią grzywnę za rozpatrywane naruszenia.

Przebieg postępowania i żądania stron

67 Pismem, które wpłynęło do sekretariatu Sądu w dniu 19 stycznia 2006 r., Deltafina wniosła niniejszą skargę.

68 Pismem z dnia 26 czerwca 2006 r. Deltafina zwróciła się do Sądu o nakazanie Komisji przedstawienia pełnej wersji dokumentu załączonego do odpowiedzi na skargę. Powiadomieniem z dnia 22 listopada 2006 r. sekretariat Sądu poinformował Deltafinę o postanowieniu prezesa trzeciej izby o odrzuceniu tego wniosku.

69 Pismem z dnia 16 września 2010 r. Deltafina poinformowała Sąd, że wycofuje swój zarzut szósty.

70 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej.

71 Na rozprawie w dniu 29 września 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

72 Deltafina wnosi do Sądu o:

– uchylenie grzywny nałożonej na nią w art. 2 zaskarżonej decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty tej grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

73 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie Deltafiny kosztami postępowania.

Co do prawa

74 W uzasadnieniu swych żądań Deltafina podnosi siedem zarzutów.

75 Cztery pierwsze zarzuty podniesione jako zarzuty główne dotyczą żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim nakłada ona na Deltafinę grzywnę. Zarzut pierwszy dotyczy oczywistego błędu popełnionego ze względu na to, że cofnięcie zwolnienia z grzywien zostało zdaniem Deltafiny oparte na przyjęciu błędnego założenia co do ustaleń faktycznych. Zarzut drugi oparto na oczywistym błędzie w ocenie wynikającym z tego, iż Komisja uznała, że Deltafina naruszyła obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Zarzut trzeci dotyczy popełnienia oczywistego błędu w ocenie ze względu na okoliczność, iż Komisja cofnęła zwolnienie z grzywny, stwierdziwszy, że ujawnienie przez Deltafinę faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien zagroziło dochodzeniu. Zarzut czwarty dotyczy naruszenia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, zasady dobrej administracji i zasady proporcjonalności.

76 Trzy ostatnie zarzuty podniesiono tytułem ewentualnym i zmierzają one do uzyskania obniżenia kwoty grzywny nałożonej na Deltafinę. Zarzut piąty dotyczy naruszenia zasady proporcjonalności ze względu na nadmierną wysokość kwoty wyjściowej grzywny. Zarzut szósty dotyczy popełnienia błędu ze względu na okoliczność, że Komisja uznała spółkę Universal za współodpowiedzialną za zachowanie Deltafiny i w rezultacie nałożyła na tę ostatnią nadmiernie wysoką grzywnę. Zarzut siódmy dotyczy błędnej oceny okoliczności łagodzących.

77 Ponieważ Deltafina wycofała zarzut szósty pismem z dnia 16 września 2010 r., nie ma potrzeby jego rozpatrywania.

I – W przedmiocie zarzutów podniesionych jako zarzuty główne

78 Tytułem wstępu należy podnieść, że wszystkie trzy pierwsze zarzuty Deltafiny dotyczą błędów powodujących zarzucaną niezgodność z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na to, iż Komisja nie udzieliła Deltafinie zwolnienia z grzywien z uwagi na okoliczność naruszenia przez nią obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

79 Ponieważ zarzuty te są ściśle ze sobą związane, należy rozpatrzyć je łącznie.

A – W przedmiocie trzech pierwszych zarzutów dotyczących oczywistych błędów w zakresie nieprzyznania Deltafinie ostatecznego zwolnienia z grzywny

1. Argumenty stron

80 W ramach zarzutu pierwszego Deltafina twierdzi, że cofnięcie przez Komisję zwolnienia jest oparte na oczywistym błędzie dotyczącym okoliczności faktycznych, ponieważ bazuje ono na błędnym założeniu, zgodnie z którym włoscy przetwórcy surowca tytoniowego nie wiedzieli o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu.

81 Zdaniem Deltafiny z motywu 433 zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja uznała, iż przekazanie tej wiadomości przez prezesa Deltafiny na spotkaniu w dniu 4 kwietnia 2002 r. stanowiło naruszenie obowiązku współpracy, ponieważ groziło zakłóceniem skuteczności dochodzenia. Komisja twierdziła zdaniem skarżącej w tym motywie, że jakikolwiek wyciek informacji dotyczących istnienia wniosku o zwolnienie z grzywny mógł nakłonić innych uczestników kartelu do usunięcia lub ukrycia dowodów. Jednakże warunkiem decydującym o tym, czy takie stanowisko było uzasadnione, jest wiedza rozpatrywanego sektora o prowadzonym dochodzeniu i o możliwości dokonania niezapowiedzianych kontroli. Sytuacja taka zachodzi zdaniem skarżącej tylko w przypadku, gdy poinformowanie osób trzecich o fakcie istnienia wniosku o zwolnienie z grzywny może teoretycznie zagrozić zdolności Komisji prowadzenia dochodzenia w skuteczny sposób. Dlatego też Deltafina twierdzi, że podstawową przesłanką wycofania zwolnienia z grzywien był brak wiedzy rozpatrywanego sektora o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu.

82 Tymczasem zdaniem Deltafiny włoscy przetwórcy surowca tytoniowego wiedzieli o prowadzonym przez Komisję dochodzeniu wskutek kontroli dokonanych w październiku 2001 r. przez Komisję w Brukseli i w Hiszpanii oraz w efekcie skierowania przez Komisję w dniu 15 stycznia 2002 r. do APTI i do Unitab żądań udzielenia informacji. Wiele innych okoliczności, takich jak oświadczenie spółki Dimon złożone w formularzu przedstawionym amerykańskiemu organowi kontroli rynków finansowych, fakt, że zarówno spółka Dimon Italia, jak i Transcatab rozpoczęły już przygotowywanie swych wniosków o przyznanie preferencyjnego traktowania przed ujawnieniem w dniu 4 kwietnia 2002 r., jak również okoliczność, że dochodzenie Komisji zostało już omówione na spotkaniu APTI, dowodzi tego, że sektor był poinformowany o dochodzeniu.

83 Ponadto złożenie wniosku o zwolnienie z grzywny nie skutkuje automatycznie dokonaniem niezapowiedzianych kontroli, ponieważ nie są one konieczne, gdy wnioskodawca dostarcza dowody umożliwiające Komisji stwierdzenie naruszenia. Niezapowiedziane kontrole są bowiem niezbędne w celu stwierdzenia naruszenia wyłącznie w okolicznościach przewidzianych w pkt 8 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Natomiast w przypadkach określonych w pkt 8 lit. b) tego komunikatu kontrole nie są niezbędne ze względu na to, że wszystkie konieczne dowody zostały już przedstawione Komisji przez przedsiębiorstwo, które złożyło wniosek o zwolnienie z grzywny. Tymczasem w niniejszej sprawie, ze względu na to, że wniosek o zwolnienie z grzywny złożony przez Deltafinę sam w sobie spełnia zdaniem Komisji warunki określone w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., chodzi tu o przypadek, w jakim nie było konieczności dokonania niezapowiedzianych kontroli przez Komisję.

84 Zdaniem Deltafiny w świetle wszystkich powyższych okoliczności cofnięcie przez Komisję zwolnienia jej z grzywny opiera się więc na oczywistym błędzie faktycznym.

85 W ramach zarzutu drugiego dotyczącego oczywistego błędu w ocenie ze względu na to, że Komisja uznała, iż Deltafina naruszyła obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Deltafina podnosi co do istoty trzy serie zastrzeżeń.

86 W pierwszej kolejności twierdzi ona, że, wbrew twierdzeniom Komisji, sumiennie spełniła swój obowiązek współpracy określony w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Podnosi ona, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. uprzedziła Komisję o niemożności nieujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny. Ta niemożność zachowania tajemnicy wypływa jej zdaniem z czterech następujących okoliczności: toczącego się postępowania w sprawie uprzedniej kontroli (należyta staranność) w odniesieniu do operacji finansowej dokonanej przez Universal na rynku amerykańskim; zbiorowego postępowania antymonopolowego wszczętego w Stanach Zjednoczonych przeciw spółkom Universal, Dimon i koncernowi SCC; konieczności poinformowania kadry zarządzającej średniego szczebla Deltafiny o złożeniu wniosku o przyznanie preferencyjnego traktowania, aby w ten sposób uniknąć dalszego prowadzenia działań przez kartel; zbliżającego się spotkania APTI, na którym Deltafina musiała po raz pierwszy od złożenia wniosku o przyznanie preferencyjnego traktowania skonfrontować się z innymi przetwórcami surowca tytoniowego.

87 Ponieważ rynek właściwy charakteryzuje się bardzo ograniczonym rozmiarem, przejrzystością i łatwością kontaktów między członkami kartelu, odmowa Deltafiny uczestnictwa w zwykłych rozmowach w tygodniach następujących po złożeniu przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny wzbudziłaby nieuchronnie podejrzenia innych członków kartelu. Ryzyko, że można byłoby wywnioskować z tego zachowania, iż Deltafina złożyła wcześniej wniosek o zwolnienie z grzywny, byłoby jeszcze większe, jeśli uwzględniono by okoliczności faktyczne towarzyszące złożeniu wniosku o zwolnienie z grzywien, a w szczególności kontrole dokonane w Hiszpanii i w Brukseli w październiku 2001 r., złożenie przez spółki Dimon, Deltafina i Transacatab zbiorowego wniosku o zwolnienie z grzywien dotyczących nielegalnych karteli na rynku hiszpańskim, okoliczność, że zachowanie Deltafiny było charakterystyczne dla podmiotu wnioskującego o zwolnienie z grzywny, naciski wywierane przez jej konkurentów, w szczególności przez Dimon i SCC w celu otrzymania potwierdzenia, że Deltafina złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny. Deltafina twierdzi, że zaskarżona decyzja nie uwzględnia w jakikolwiek sposób tych okoliczności faktycznych.

88 Ponadto Deltafina utrzymuje, że to obowiązek natychmiastowego zaprzestania naruszenia postawił ją w trudnej sytuacji. Jeżeli bowiem Deltafina nie byłaby zobowiązana do wycofania się z kartelu od momentu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien, nie byłaby zmuszona do przekazania tej informacji na spotkaniu APTI, aby w ten sposób położyć kres sytuacji, która stała się nie do zniesienia. Ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien wynika zatem bezpośrednio, w okolicznościach niniejszej sprawy, z obowiązku zaprzestania naruszenia. Komisja sama otwarcie przyznała, że istniało „samoistne napięcie” między obowiązkami ustanowionymi w pkt 11 lit. a) i b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (motyw 434 zaskarżonej decyzji), lecz nie wyciągnęła z tego faktu stosownych konsekwencji. Deltafina stawia sobie pytanie, czy pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wymaga od wnioskodawcy, by kłamał, aby móc zachować prawo do warunkowego zwolnienia z grzywien.

89 Ponadto programy łagodzenia sankcji w Stanach Zjednoczonych i w wielu państwach członkowskich, m.in. w Zjednoczonym Królestwie, w Niemczech i we Francji umożliwiają organom zezwalanie wnioskującym o zwolnienie z grzywny na dalsze uczestnictwo w kartelu w celu zachowania efektu zaskoczenia w przypadku późniejszych kontroli. Możliwość ta została wprowadzona w nowym komunikacie w sprawie współpracy [obwieszczenie Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2006, C 298, s. 17, zwane dalej „komunikatem w sprawie współpracy z 2006 r.”)]. Ponadto dopiero w komunikacie w sprawie współpracy z 2006 r. został wyraźnie wprowadzony obowiązek [zachowania] poufności.

90 W drugiej kolejności Deltafina utrzymuje, że Komisja była doskonale poinformowana o fakcie, że ze względów praktycznych wskazanych na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. Deltafina miała ujawnić, iż złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny przed okresem od dnia 18 kwietnia do dnia 20 kwietnia 2002 r., począwszy od którego Komisja wskazała, że będzie mogła dokonać kontroli. Deltafina twierdzi, że poinformowała Komisję o obawie, iż nie będzie w stanie długo ukrywać faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny zarówno w dniu 28 lutego 2002 r., w rozmowie telefonicznej między adwokatem spółki Universal i urzędnikiem Komisji prowadzącym sprawę, jak również na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. Ponadto na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r. wspomniany urzędnik potwierdził zdaniem skarżącej, iż „przyznał”, że należy dokonać ujawnienia i że „w żadnym razie nie można uzgodnić zachowania poufności”.

91 Sprawozdanie ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r. sporządzone przez samą Komisję, jak również notatki adwokata Universalu i adwokatów Deltafiny obecnych na spotkaniu wskazują, że urzędnicy Komisji odnotowali niemożność uniknięcia ujawnienia przez Deltafinę na spotkaniu APTI faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny. Treść rozmowy telefonicznej przeprowadzonej w dniu 22 marca 2002 r. między adwokatami Deltafiny i urzędnikiem prowadzącym sprawę potwierdza, że Komisja była doskonale poinformowana o nieuchronnym ujawnieniu przez Deltafinę faktu współpracy.

92 Ponadto ze sprawozdania ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r. sporządzonego przez Komisję wynika, że urzędnik prowadzący sprawę oświadczył, iż w przypadku ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny „ciążący na Deltafinie obowiązek jak najszybszego przedstawienia Komisji dowodów stanie się jeszcze bardziej naglący”. Deltafina zaś wywiązała się z tego obowiązku, jak wynika z motywów 389–397 zaskarżonej decyzji. Wobec tego spełniła więc obowiązek współpracy, ponieważ przedstawiła dodatkowe informacje, tak jak zażądały tego od niej służby Komisji w trakcie spotkania w dniu 14 marca 2002 r., godząc się w ten sposób na większe obciążenie ze względu na niemożność zachowania w tajemnicy faktu swej współpracy. Ponadto kierownictwo Deltafiny było długo przesłuchiwane przez Komisję w dniach 29 maja i 11 lipca 2002 r. Większość przytoczonych w zaskarżonej decyzji dowodów pochodziła bowiem od Deltafiny. Deltafina uczyniła zatem całkowicie zadość żądaniom Komisji postawionym jej w ramach wskazanej przez nią „drugiej lepszej opcji”. Żądając od Deltafiny przedstawienia dodatkowych informacji, Komisja dopuściła zdaniem skarżącej, że ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien nie szkodzi dochodzeniu.

93 Zdaniem Deltafiny powód, dla którego nie poinformowała ona Komisji o tym, iż ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, polegał na okoliczności, że na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. uprzedziła Komisję o materialnej niemożności nieujawniania faktu złożenia tego wniosku na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI. Deltafina twierdzi, że urzędnicy Komisji prowadzący sprawę wiedzieli zatem doskonale o tym, że Deltafina przekaże tę informację na tym spotkaniu.

94 Ponadto dwa dokumenty dotyczące spotkania APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., na podstawie których spółka Dimon Italia oskarżyła Deltafinę o naruszenie ciążącego na niej obowiązku współpracy, wchodziły w skład akt sprawy Komisji od dawna, tzn. od czasu kontroli dokonanej w [siedzibie spółki] Dimon Italia w dniu 18 kwietnia 2002 r. i Komisja nie znalazła w nich nigdy niczego nagannego.

95 W trzeciej kolejności Deltafina twierdzi, że początkowo błędne zrozumienie jej zachowania przez Komisję wpłynęło na wnioski sformułowane w zaskarżonej decyzji. Utrzymuje ona, że w uzupełnieniu Komisja oparła się na przesłance, zgodnie z którą Deltafina, Dimon Italia i Transcatab razem zaplanowały ich zachowanie mające na celu złożenie wniosków o zwolnienie z grzywien. Ten wniosek wypływa z pkt 57 i 60 uzupełnienia. W tym ostatnim punkcie Komisja w szczególności zakwalifikowała zachowanie Deltafiny jako „w sposób oczywisty oszukańcze”. Jednakże z akt sprawy wynika, że Deltafina, Dimon Italia i Transcatab przygotowały odpowiednio swe wnioski o zwolnienie z grzywien w sposób autonomiczny i bez jakiegokolwiek uzgodnienia dotyczącego kolejności, w jakiej wnioski zostaną złożone. Zachowanie Deltafiny było zatem zgodne z komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.

96 Mimo że oskarżenia wysuwane pod adresem Deltafiny w uzupełnieniu nie zostały powtórzone w zaskarżonej decyzji, odnajduje się w niej niemniej jeszcze ich ślady, w szczególności w motywie 441, gdzie Komisja twierdzi, że Deltafina ujawniła fakt złożenia wniosku „swym dwóm głównym konkurentom”, jak również w tytule następującym po motywie 420 zaskarżonej decyzji („oświadczenia złożone przez Deltafinę spółkom Dimon i Transcatab w dniu 4 kwietnia 2002 r.”).

97 W ramach trzeciego zarzutu Deltafina stoi na stanowisku, że zaskarżona decyzja jest wadliwa ze względu na oczywisty błąd w ocenie, ponieważ Komisja uznała, iż ujawnienie faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny zaszkodziło dochodzeniu. Zdaniem Deltafiny, ze względu na to, że nie mogła ujawnić innym członkom kartelu niczego, o czym już nie wiedzieli, to ujawnienie nie mogło zaszkodzić w żaden sposób dochodzeniu Komisji, wbrew temu, co utrzymuje ona w motywie 433 zaskarżonej decyzji.

98 Jeśli chodzi w szczególności o spółki Dimon Italia i Transcatab, jedynym skutkiem, jaki wywołała okoliczność, że zostały one poinformowane przez doradcę prawnego Universalu o złożeniu przez Deltafinę wniosku o zwolnienie z grzywny, było przyspieszenie złożenia przez nie wniosków o przyznanie preferencyjnego traktowania, które w każdym razie już przygotowywały. Współpraca tych dwóch spółek nie zaszkodziła dochodzeniu. Wręcz przeciwnie, zmniejszyła ona wysiłek włożony przez Komisję w dochodzenie. Ponadto z akt sprawy wynika, że Komisja porozumiała się w sprawie dokonanych kontroli z tymi dwoma przedsiębiorstwami.

99 W motywie 443 zaskarżonej decyzji sama Komisja przyznała, że „jest niemożliwe określenie, czy rzeczywiście został wywarty wpływ na [przeprowadzenie jej] kontroli”. Ponadto wymieniona w tym samym motywie zaskarżonej decyzji okoliczność polegająca na tym, że kontrole dokonane w lokalach Trestiny nie były skuteczne, nie jest konsekwencją złożenia oświadczenia przez prezesa Deltafiny, lecz wynika raczej z faktu, że sama Komisja poprzez swe zachowanie ostrzegła wcześniej cały włoski sektor o dochodzeniu. Ponadto w przypadku Romana Tabacchi Komisja nie podnosi okoliczności, że dochodzenie nie było skuteczne.

100 Na podstawie wszystkich powyższych względów Deltafina wnosi więc do Sądu o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim nakłada ona na nią grzywnę.

101 Komisja wnosi o oddalenie trzech pierwszych zarzutów Deltafiny.

2. Ocena Sądu

102 Przed rozważeniem różnego rodzaju argumentów podniesionych przez Deltafinę należy przypomnieć okoliczności prawne, w jakie się one wpisują.

a) W przedmiocie programu łagodzenia sankcji

103 W ramach działań polegających na ściganiu naruszeń art. 81 WE Komisja wdrożyła program łagodzenia sankcji zmierzający do umożliwienia skorzystania z preferencyjnego traktowania przedsiębiorstwom, które współpracują z nią w dochodzeniach dotyczących tajnych karteli mających wpływ na Unię.

104 Ten program łagodzenia sankcji, początkowo ustanowiony w komunikacie w sprawie współpracy z 1996 r., został później rozszerzony w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r., mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, a następnie w komunikacie w sprawie współpracy z 2006 r.

105 Z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wynika, że tworzenie programu łagodzenia sankcji jest uzasadnione tym, iż w interesie Unii leży udzielanie preferencyjnego traktowania przedsiębiorstwom, które współpracują z Komisją w dochodzeniach w sprawie tajnych karteli dotyczących praktyk należących do najpoważniejszych naruszeń art. 81 WE, tzn. praktyk zmierzających do ustalania cen, poziomu produkcji lub sprzedaży, do podziału rynków lub ograniczenia przywozu lub wywozu.

106 Komisja uważa bowiem, że interes konsumentów i obywateli polegający na tym, aby zapewnić, że takie kartele są wykrywane i karane, przeważa nad interesem wynikającym z nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które umożliwiają Komisji wykrycie i zakazanie takich praktyk (zob. pkt 4 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. powtórzony w pkt 3 komunikatu w sprawie współpracy z 2006 r.).

107 Program łagodzenia sankcji realizuje w ten sposób cel polegający na prowadzeniu dochodzeń, ściganiu i odstraszaniu w odniesieniu do praktyk należących do najpoważniejszych naruszeń art. 81 WE. Opiera się on na pewnego rodzaju porozumieniu zawartym między Komisją i uczestniczącymi w tych nielegalnych kartelach przedsiębiorstwami, które postanowiły współpracować z Komisją.

108 Przedsiębiorstwa te proponują bowiem czynną i dobrowolną współpracę w dochodzeniu, ułatwiając Komisji zadanie polegające na stwierdzeniu i ściganiu naruszeń reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych, T‑101/05 i T‑111/05 BASF i UCB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 90 i przytoczone tam orzecznictwo). W zamian za tę współpracę mogą one otrzymać preferencyjne traktowanie w zakresie grzywien, które zostałyby w innym przypadku na nie nałożone, pod warunkiem że spełniają warunki wymienione w komunikacie w sprawie współpracy.

109 Program łagodzenia sankcji taki jak ten przewidziany w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r. ustanawia możliwość zarówno przyznania przez Komisję całkowitego zwolnienia z grzywien dla pierwszego przedsiębiorstwa, które podejmie współpracę przy dochodzeniu, jak również przyznania zmniejszenia grzywien przedsiębiorstwom, które podjęły współpracę później. W pierwszym przypadku zainteresowane przedsiębiorstwo skorzysta z całkowitego odstępstwa od zasady odpowiedzialności osobistej, zgodnie z którą przedsiębiorstwo naruszające reguły konkurencji ponosi za to odpowiedzialność (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P i C‑137/07 P Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8681, pkt 77). W pozostałych przypadkach stopień stosowania tego wyjątku będzie zmieniał się w zależności od chronologicznego porządku złożenia wniosku o współpracę i od jakości zaoferowanej współpracy.

110 W tym względzie należy zaznaczyć, że zgodnie z logiką programu łagodzenia sankcji tylko jeden z członków kartelu może skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny, biorąc pod uwagę, iż celem tego zwolnienia jest stworzenie klimatu niepewności w ramach karteli zachęcającego do ich ujawniania wobec Komisji. Ta niepewność wynika zaś właśnie z faktu, że uczestnicy kartelu wiedzą, że tylko jeden spośród nich będzie mógł skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny, ujawniając pozostałych uczestników naruszenia i narażając ich w ten sposób na wyższe grzywny.

111 Z komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. wynika, że w ramach programu łagodzenia sankcji ustanowionego w tym komunikacie, powtórzonego co do istoty w komunikacie w sprawie współpracy z 2006 r., postępowanie zmierzające do przyznania przedsiębiorstwu całkowitego zwolnienia z grzywien składa się z trzech odrębnych etapów.

112 Na pierwszym etapie przedsiębiorstwo, które zamierza współpracować z Komisją, powinno skontaktować się z nią i przedstawić jej dowody dotyczące potencjalnego kartelu wpływającego na konkurencję w Unii. Te dowody powinny umożliwić Komisji wydanie decyzji nakazującej przeprowadzenie kontroli, w przypadku przewidzianym w pkt 8 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., lub stwierdzenie naruszenia art. 81 WE, w przypadku określonym w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

113 Na drugim etapie, po otrzymaniu wniosku o zwolnienie z grzywny, Komisja ocenia dowody przedłożone na poparcie tego wniosku w celu sprawdzenia, czy dane przedsiębiorstwo spełnia warunki wymienione, w zależności od okoliczności, w pkt 8 lit. a) lub b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. Jeżeli to przedsiębiorstwo jako pierwsze spełnia te warunki, Komisja przyznaje mu na piśmie warunkowe zwolnienie z grzywny (pkt 15, 16 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.).

114 Udzielenie warunkowego zwolnienia z grzywien powoduje więc nadanie w postępowaniu administracyjnym szczególnego statusu przedsiębiorstwu spełniającemu warunki wymienione w pkt 8 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., co wywołuje określone skutki prawne. To warunkowe zwolnienie z grzywien nie jest jednakże w żaden sposób porównywalne z ostatecznym zwolnieniem z grzywien, które udzielane jest dopiero po zakończeniu postępowania administracyjnego.

115 W szczególności udzielenie warunkowego zwolnienia z grzywien z jednej strony potwierdza to, że dane przedsiębiorstwo jako pierwsze spełniło warunki określone w pkt 8 lit. a) lub b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., efektem czego Komisja nie rozpatrzy innych wniosków o zwolnienie z grzywien przed zajęciem stanowiska w sprawie jego wniosku (pkt 18 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.), i z drugiej strony daje wspomnianemu przedsiębiorstwu pewność, iż Komisja udzieli mu zwolnienia z grzywny, jeżeli po zakończeniu postępowania administracyjnego instytucja ta stwierdzi, że spełniło ono warunki określone w pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

116 W tym względzie należy zauważyć, że zgodnie z pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.:

„Poza warunkami określonymi [odpowiednio] w pkt 8 lit. a) i pkt 9 lub w pkt 8 lit. b) i pkt 10, jak właściwe, w każdym przypadku muszą być łącznie spełnione następujące warunki w celu zakwalifikowania przedsiębiorstwa do jakiegokolwiek zwolnienia z grzywny:

a) przedsiębiorstwo współpracuje w pełni, stale i bez opóźnień, poprzez procedury administracyjne [przez cały czas trwania postępowania administracyjnego] Komisji oraz dostarcza Komisji wszelkie dowody, w których posiadanie wejdzie lub które są dla niego osiągalne w odniesieniu do domniemanego naruszenia. Przede wszystkim pozostaje do dyspozycji Komisji w zakresie sprawnego udzielania odpowiedzi na wszelkie pytania, co może przyczynić się do ustalenia danego stanu faktycznego;

b) przedsiębiorstwo przerywa swój udział w domniemanym naruszeniu najpóźniej z chwilą, w której przedkłada dowody na mocy pkt 8 lit. a) lub pkt 8 lit. b), jak właściwe;

c) przedsiębiorstwo nie podjęło żadnych kroków zmierzających do zmuszania innych przedsiębiorstw do uczestniczenia w naruszeniu”.

117 Na koniec, dopiero na trzecim etapie na końcu postępowania administracyjnego, gdy Komisja wydaje decyzję końcową, w decyzji tej udziela ona lub odmawia przyznania przedsiębiorstwu korzystającemu z warunkowego zwolnienia z grzywny zwolnienia z grzywny w pełnym słowa znaczeniu. W tym właśnie momencie status procesowy wynikający z warunkowego zwolnienia z grzywny przestaje wywoływać skutki prawne. Jednakże ostateczne zwolnienie z grzywny jest przyznawane tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo, przez cały okres trwania postępowania administracyjnego i aż do momentu wydania decyzji końcowej, spełnia łącznie trzy warunki wskazane w pkt 11 lit. a)–c) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (pkt 19 tego komunikatu).

118 Z systemu, jaki przewidziano w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r., wynika zatem, że przed wydaniem decyzji końcowej przedsiębiorstwo, które ubiega się o zwolnienie z grzywny, nie otrzymuje zwolnienia z grzywien w pełnym tego słowa znaczeniu, lecz korzysta wyłącznie ze statusu procesowego, który może przekształcić się po zakończeniu postępowania administracyjnego w zwolnienie z grzywien, jeżeli spełnione zostały wymagane warunki.

119 Tymczasem w swych pismach, jak również na rozprawie, Deltafina wielokrotnie powołała się na rzekomą decyzję Komisji o „cofnięciu” wobec niej warunkowego zwolnienia z grzywien, które zostało jej udzielone zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy z 2002 r.

120 W tym względzie należy zauważyć, że w niniejszym przypadku w dniu 19 lutego 2002 r. Deltafina złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny lub o obniżenie jej kwoty. Następnie w dniu 6 marca 2002 r. Komisja, uznając, że Deltafina spełniała wszystkie warunki określone w pkt 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., przyznała jej pismem status proceduralny warunkowego zwolnienia z grzywien. Wreszcie po zakończeniu postępowania administracyjnego, stwierdziwszy, że Deltafina nie spełniła warunku określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja postanowiła nie udzielać Deltafinie ostatecznego zwolnienia.

121 Z powyższego wynika, że w zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie dokonano, jak twierdzi Deltafina, „cofnięcia” warunkowego zwolnienia z grzywny, ponieważ status proceduralny związany z przyznaniem tego warunkowego zwolnienia przestał wywoływać skutki w momencie, gdy Komisja wydała decyzję końcową. W decyzji tej Komisja nie „cofnęła” więc warunkowego zwolnienia z grzywny, lecz postanowiła nie udzielać tej spółce ostatecznego zwolnienia.

122 Ze względu na to, że nie nastąpiło jakiekolwiek „cofnięcie” warunkowego zwolnienia z grzywien, należy interpretować argumenty Deltafiny jako dotyczące decyzji Komisji o nieprzyznaniu jej ostatecznego zwolnienia.

b) W przedmiocie zakresu zastosowania obowiązku współpracy

123 Ponieważ Deltafina wskazuje zasadniczo na niezgodność z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na okoliczność, że Komisja postanowiła nie przyznawać jej ostatecznego zwolnienia z grzywien z uwagi na naruszenie obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., należy przede wszystkim wyjaśnić zakres tego obowiązku.

124 Z samego brzmienia pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. (zob. pkt 116 powyżej), i, w szczególności, z faktu uznania wymaganej współpracy za „pełną, stałą i bez opóźnień” wynika, że obowiązek współpracy spoczywający na przedsiębiorstwie, które żąda zwolnienia z grzywny, stanowi bardzo ogólny obowiązek o niezbyt precyzyjnie określonych granicach, którego dokładny zakres może być rozumiany jedynie w kontekście, w który się wpisuje, tzn. w ramach programu łagodzenia sankcji.

125 Z rozważań przedstawionych w pkt 103 i nast. powyżej wynika, że przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywny stanowi odstępstwo od zasady indywidualnej odpowiedzialności przedsiębiorstwa za naruszenie reguł konkurencji, które to odstępstwo uzasadnione jest celem polegającym na ułatwieniu wykrycia, prowadzenia dochodzenia i ścigania oraz odstraszania dotyczącego praktyk należących do najpoważniejszych ograniczeń konkurencji. W tych okolicznościach logiczne jest więc wymaganie, w zamian za udzielenie całkowitego zwolnienia z grzywny za mające znamiona naruszenia zachowanie, którego dopuściło się przedsiębiorstwo żądające zwolnienia z niej, żeby przedsiębiorstwo to przyczyniło się do dochodzenia prowadzonego przez Komisję poprzez współpracę, która zgodnie z brzmieniem komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. powinna przebiegać „w pełni, stale i bez opóźnień”.

126 Z faktu uznania współpracy za „pełną” wynika zaś, że współdziałanie, jakie powinien zapewnić wnioskodawca ubiegający się o zwolnienie w celu skorzystania ze zwolnienia z grzywny, powinno być pełne, bezwzględne i bezwarunkowe. Kwalifikacja tego współdziałania jako „stałego” i „bez opóźnień” oznacza, że powinno ono trwać przez cały okres prowadzenia postępowania administracyjnego i być co do zasady niezwłoczne.

127 Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że obniżenie kwoty grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy może być uzasadnione tylko wtedy, gdy udzielone informacje – czy bardziej ogólnie zachowanie danego przedsiębiorstwa – mogą świadczyć w tym względzie o prawdziwej współpracy z jego strony (zob. w odniesieniu do komunikatu o współpracy z 1996 r. wyroki Trybunału: z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 395; z dnia 29 czerwca 2006 r. w sprawie C‑301/04 P Komisja przeciwko SGL Carbon, Zb.Orz. s. I‑5915, pkt 68; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 281).

128 A zatem, jak wynika z pojęcia współpracy rozumianej w sensie użytym w tekście komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., zmniejszenie na podstawie tego komunikatu może być przyznane tylko wówczas, gdy przedsiębiorstwo wykazuje swoim zachowaniem wolę takiej współpracy (zob. podobnie, w odniesieniu do komunikatu w sprawie współpracy z 1996 r., ww. w pkt 127 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 396; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 282).

129 Uwaga ta ma tym bardziej zastosowanie do współpracy koniecznej do uzasadnienia skorzystania z całkowitego zwolnienia z grzywien ze względu na to, że zwolnienie stanowi jeszcze bardziej preferencyjne traktowanie niż samo tylko obniżenie grzywny.

130 Z powyższego wynika, że pojęcie współpracy „pełnej, stałej i bez opóźnień” uzasadniającej przyznanie całkowitego zwolnienia z grzywny wymaga prawdziwego i pełnego współdziałania cechującego się prawdziwą wolą współpracy.

131 W tym względzie należy przypomnieć, że Trybunał orzekł już, że w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo przedstawia Komisji niekompletne lub niedokładne okoliczności faktyczne, nie można uznać jego zachowania za będące odzwierciedleniem woli prawdziwej współpracy w rozumieniu orzecznictwa Trybunału (zob. podobnie ww. w pkt 127 wyroki: w sprawie Dansk Rørindustri i in.przeciwko Komisji, pkt 397; w sprawie Komisja przeciwko SGL Carbon, pkt 69; ww. w pkt 109 wyrok w sprawach połączonych Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 283).

132 Podobnie przedsiębiorstwo, które pragnie skorzystać z całkowitego zwolnienia z grzywny dzięki swej współpracy w dochodzeniu, nie może zaniechać poinformowania Komisji o istotnych wiadomych mu okolicznościach, które mogą wpłynąć, choćby potencjalnie, na przebieg postępowania administracyjnego i na skuteczność dochodzenia Komisji. Prawdziwa i pełna współpraca wymaga zaś, aby w trakcie całego postępowania administracyjnego zainteresowane przedsiębiorstwo powiadamiało Komisję w odpowiednim czasie o wszelkich istotnych okolicznościach, które mogą wpłynąć negatywnie na prawidłowy przebieg dochodzenia, jak również na wykrycie i skuteczne ściganie rozpatrywanego kartelu. Ten obowiązek udzielania informacji ma jeszcze większe znaczenie, gdy tego rodzaju okoliczność dotyczy stosunków między tym przedsiębiorstwem i innymi członkami kartelu, a zwłaszcza w przypadku, gdy ewentualne zaistnienie tej okoliczności było wcześniej konkretnie przedmiotem rozmowy między Komisją i tym przedsiębiorstwem przeprowadzonej w ramach postępowania administracyjnego.

133 Należy również zaznaczyć, że oceny tego, czy mamy do czynienia z zachowaniem odzwierciedlającym wolę prawdziwej współpracy zgodnej z wymogami wskazanymi w pkt 124–132 powyżej i, w szczególności, z orzecznictwem przytoczonym w pkt 127 i 128 powyżej, można dokonać wyłącznie na podstawie okoliczności istniejących w chwili, w której miało miejsce to zachowanie. Z uwagi bowiem na „stały” charakter wymaganej współpracy, która powinna trwać przez cały czas trwania postępowania administracyjnego, jakiekolwiek zachowanie sprzeczne z wolą prawdziwej współpracy wystarcza samo w sobie do stwierdzenia naruszenia obowiązku współpracy. Jakakolwiek okoliczność, która wystąpiła po rzeczonym zachowaniu, nie może usprawiedliwić takiego naruszenia.

134 Z powyższego wynika, iż chcąc usprawiedliwić zachowanie naruszające obowiązek współpracy, nie można powoływać się na ewentualne stwierdzenie ex post, że to zachowanie nie wywołało negatywnych skutków.

135 W tym właśnie kontekście należy dokonać oceny istotnych okoliczności sprawy i argumentów podniesionych przez Deltafinę.

c) W przedmiocie naruszenia przez Deltafinę obowiązku współpracy

136 W ramach trzech pierwszych zarzutów Deltafina twierdzi w istocie, że Komisja popełniła szereg błędów, nie przyznając jej po zakończeniu postępowania administracyjnego zwolnienia z grzywny ze względu na naruszenie przez nią obowiązku współpracy określonego w pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r.

137 W tym względzie, w pierwszej kolejności, okazało się, że w dniu 4 kwietnia 2002 r. na spotkaniu APTI prezes Deltafiny złożył spontaniczne oświadczenie, w którym poinformował obecne na nim osoby, iż Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny w ramach programu łagodzenia sankcji; wniosek ten dotyczył karteli istniejących między przetwórcami na rynku tytoniu we Włoszech i że w związku z tym Deltafina zaczęła współpracować z Komisją. Oświadczenie to zostało szczegółowo opisane przez samego prezesa Deltafiny w pisemnym oświadczeniu powtórzonym dosłownie w motywie 426 zaskarżonej decyzji. Z oświadczenia tego wynika, że prezes Deltafiny twierdził, iż sam postanowił złożyć to oświadczenie na spotkaniu w dniu 4 kwietnia 2002 r.

138 Deltafina nie kwestionuje okoliczności wskazanej, w szczególności, w motywie 449 zaskarżonej decyzji, że chociaż po rozpatrywanym ujawnieniu spotykała się wielokrotnie ze służbami Komisji, nigdy nie powiadomiła ich o oświadczeniu złożonym przez jej prezesa na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. W swej skardze potwierdza nawet wyraźnie tę okoliczność.

139 Okazało się ponadto, że Komisja dowiedziała się o fakcie ujawnienia dokonanym przez prezesa Deltafiny dopiero w wyniku informacji przekazanej przez Dimon Italia na przesłuchaniu w dniu 22 czerwca 2004 r., tzn. ponad dwa lata po tym ujawnieniu (zob. motywy 410, 422, 423, 449 zaskarżonej decyzji).

140 W drugiej kolejności okazało się również, że w dniu 2 kwietnia 2002 r. zewnętrzny doradca prawny Universalu, spółki dominującej Deltafiny, powiadomił zewnętrznych doradców prawnych SCC i Dimonu, spółek dominujących odpowiednio spółek Transcatab i Dimon Italia, konkurentów Deltafiny na rynku włoskim, że Deltafina złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny, który dotyczył karteli między przetwórcami na rynku tytoniu we Włoszech. Ta niekwestionowana przez Deltafinę okoliczność wynika z oświadczenia złożonego przez zewnętrznego doradcę prawnego Universalu powtórzonego w motywie 455 zaskarżonej decyzji i, w szczególności, z ostatniego zdania tego oświadczenia, w którym twierdzi on wyraźnie „o poinformowaniu o nim doradców prawnych innych stron w dniu 2 kwietnia 2002 r.”.

141 Deltafina nie podważa okoliczności polegającej na tym, że, choć ona i Universal wielokrotnie spotkały się ze służbami Komisji po złożeniu tego oświadczenia, to dopiero w lutym 2005 r., w następstwie wysłania przez Komisję uzupełnienia, Deltafina i Universal poinformowały ją o powiadomieniu dokonanym przez zewnętrznego doradcę prawnego Universalu w dniu 2 kwietnia 2002 r. (zob. motyw 454 zaskarżonej decyzji). W swej skardze Deltafina nawet wyraźnie potwierdza tę okoliczność.

142 Komisja dowiedziała więc o powiadomieniu dokonanym przez zewnętrznego doradcę prawnego Universalu dopiero prawie trzy lata po dokonaniu tego powiadomienia. Okoliczność, że Komisja nie została szybko poinformowana o tym powiadomieniu wyraźnie wskazano w motywie 459 in fine zaskarżonej decyzji.

143 Ze względu na to zaś, że Deltafina złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny w dniu 19 lutego 2002 r., a w dniu 6 marca 2002 r. został jej przyznany przez Komisję status proceduralny związany z warunkowym zwolnieniem z grzywny, aby móc skorzystać po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego z ostatecznego zwolnienia z grzywny, była ona zobowiązana w pełni przestrzegać obowiązków wynikających z pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. i, w szczególności, obowiązku współpracy pełnej, stałej i bez opóźnień ustanowionego w pkt 11 lit. a) tego komunikatu.

144 Jak zostało to przypomniane w pkt 127, 128 i 131 powyżej, z utrwalonego orzecznictwa wynika, że tylko gdy przedsiębiorstwo, które złożyło wniosek o skorzystanie z preferencyjnego traktowania określonego w komunikacie w sprawie współpracy z 2002 r. wykazuje swoim zachowaniem wolę prawdziwej współpracy, to przedsiębiorstwo może skorzystać z takiego preferencyjnego traktowania. Ponadto, gdy przedsiębiorstwo przedstawia Komisji niekompletne lub niedokładne okoliczności faktyczne, nie można uznać jego zachowania za będące odzwierciedleniem woli prawdziwej współpracy w rozumieniu tego orzecznictwa.

145 W niniejszym przypadku okazało się, że Deltafina zaniechała poinformowania Komisji o istotnych dla dochodzenia okolicznościach, tzn. o okoliczności, iż jej prezes ujawnił na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r., że złożyła ona wniosek o zwolnienie z grzywny oraz iż zewnętrzny doradca prawny jej spółki dominującej Universal uczynił podobnie wobec spółek dominujących niektórych swych konkurentów w dniu 2 kwietnia 2002 r. Okazało się również, że Komisja nie wiedziała o tych istotnych dla dochodzenia okolicznościach przez ponad dwa lata.

146 Ponadto z zaskarżonej decyzji i z akt sprawy wynika, że kwestia wymagania utrzymania w tajemnicy złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny po to, aby nie alarmować konkurentów i nie zaszkodzić skuteczności kontroli bezdyskusyjnie była przedmiotem rozmów prowadzonych między stronami podczas kontaktów, do jakich doszło w ramach programu łagodzenia sankcji i, w szczególności, na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. (zob. pkt 8, 47–49 powyżej, jak również sprawozdania z tego spotkania wskazane w motywach 413–415 zaskarżonej decyzji i włączone do akt sprawy przez Deltafinę). W szczególności z dokumentów tych wynika, że Komisja wyraźnie zwróciła się do Deltafiny o zachowanie wniosku o zwolnienie z grzywny w tajemnicy ze względu na zamiar dokonania kontroli. Deltafinę zatem uwrażliwiono na fakt, że ewentualne ujawnienie wniosku o zwolnienie z grzywny uznano by za istotną okoliczność mogącą, co najmniej potencjalnie, wywrzeć wpływ na prawidłowy przebieg postępowania i na zdolność Komisji do skutecznego stwierdzenia istnienia kartelu, prowadzenia dochodzenia w jego sprawie i jego ścigania.

147 Ponadto nie można kwestionować tego, że w owym momencie ewentualne ujawnienie faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien było postrzegane zarówno przez Deltafinę jak i przez Komisję jako okoliczność mogąca wywrzeć, przynajmniej potencjalnie, negatywny wpływ na dochodzenie. Potwierdzone jest to, z jednej strony, okolicznością, że sama Deltafina uznała za konieczne utrzymanie jak najściślejszej poufności w odniesieniu do wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. pkt 50 in fine powyżej), co wskazuje na to, iż była ona świadoma możliwych negatywnych skutków tego ujawnienia tej informacji i, z drugiej strony, okolicznością, że sama Deltafina twierdzi, iż zgodziła się na większe obciążenie ze względu na niemożność zachowania w tajemnicy faktu swej współpracy (zob. pkt 92 powyżej, pkt 163 poniżej), co sugeruje, że przyznawała ona, iż ujawnienie tej informacji stanowiło problem wymagający rozważenia rozwiązania mogącego mu zaradzić. Deltafina nie może zatem podnosić, że nie wiedziała, iż utrzymanie poufności wniosku o zwolnienie z grzywny uznano za element istotny dla powodzenia dochodzenia.

148 W tych okolicznościach należy stwierdzić, iż zachowanie świadczące o prawdziwej woli współpracy wymagałoby tego, aby Deltafina szybko powiadomiła Komisję o fakcie, że doszło do ujawnienia złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny.

149 Ze względu na to zaś, iż Deltafina nie poinformowała Komisji o ujawnieniu faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, do którego doszło w dniach 2 i 4 kwietnia 2002 r., pomimo że te okoliczności faktyczne mogły, przynajmniej potencjalnie, zakłócić prawidłowy przebieg dochodzenia, nie mogła twierdzić, że jej zachowanie świadczyło o prawdziwej współpracy z jej strony w rozumieniu orzecznictwa wspomnianego w pkt 127, 128 i 131 powyżej i że zatem nie naruszyła obowiązku współpracy wynikającego z pkt 11 lit. a) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., który regulował jej sytuację jako podmiotu wnioskującego o zwolnienie z grzywny.

150 Nie mogą podważyć tego wniosku poszczególne argumenty podniesione przez Deltafinę w ramach trzech pierwszych zarzutów.

d) W przedmiocie podniesionych przez Deltafinę poszczególnych argumentów dotyczących błędów powodujących wadliwość zaskarżonej decyzji ze względu na to, że Komisja nie przyznała jej ostatecznego zwolnienia z grzywny

W przedmiocie argumentu dotyczącego okoliczności, że Komisja zgodziła się, aby Deltafina ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny na spotkaniu APTI

151 Przede wszystkim należy zbadać podniesiony w ramach drugiego zarzutu argument Deltafiny, zgodnie z którym Komisja wiedziała o tym, że Deltafina wyjawi na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI to, że złożyła wniosek o zwolnienie z grzywny i zgodziła się na to. W skardze Deltafina podnosi bowiem, iż nie poinformowała Komisji o wyjawieniu, ponieważ już wcześniej na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r. ostrzegła ją o niemożności niewyjawienia tego na spotkaniu APTI. Służby Komisji miały zatem być powiadomione o tym, że Deltafina zamierzała dokonać takiego wyjawienia na tym spotkaniu.

– W przedmiocie rzekomego uprzedniego poinformowania Komisji

152 W tym względzie należy stwierdzić, że ani z zaskarżonej decyzji, ani z dokumentów dołączonych do akt sprawy nie wynika, iż Deltafina powiadomiła uprzednio w wyraźny i jasny sposób Komisję, iż na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI jeden z jej przedstawicieli zamierzał dokonać spontanicznego ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien takiego jak to, którego dokonał prezes Deltafiny w dniu 4 kwietnia 2002 r.

153 Ani sporządzone przez służby Komisji sprawozdanie ze spotkania w dniu 14 marca 2002 r., ani sporządzone przez jednego z przedstawicieli Universalu notatki z tego spotkania nie wskazują na okoliczność, że na tym spotkaniu Deltafina wyraźnie uprzedziła Komisję, iż dokona tego ujawnienia (zob. motywy 413–415 zaskarżonej decyzji).

154 Wprawdzie na tym spotkaniu Deltafina przedstawiła cztery powody, dla których uważała, że niemożliwe było, aby utrzymała w tajemnicy przez dodatkowy miesiąc fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny, z któych jednym było mające odbyć się niebawem spotkanie APTI. Ze sprawozdania z tego spotkania sporządzonego przez samego przedstawiciela Universalu wynika jednak, że Deltafina ograniczyła się do podkreślenia swych trudności w zachowaniu w tajemnicy faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny spowodowane tym, iż zachowanie na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI odmienne w porównaniu do jej zachowania na poprzednich spotkaniach mogło wzbudzić wśród jej konkurentów podejrzenia dotyczące złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. w szczególności motyw 415 zaskarżonej decyzji). Deltafina natomiast nie wspomniała na nim w żaden sposób o zamiarze dokonania spontanicznego ujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywny.

155 Ponadto w odpowiedzi na pytanie zadane przez Sąd na rozprawie sama Deltafina co do istoty uznała, że na spotkaniu ze służbami Komisji w dniu 14 marca 2002 r. nie powiadomiła ich w wyraźny sposób o tym, że na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI miała ona zamiar spontanicznie ujawnić fakt złożenia przez siebie wniosku o zwolnienie z grzywien.

156 Ponadto z żadnego dokumentu włączonego do akt sprawy nie wynika, że przy innej okazji Deltafina wcześniej i wyraźnie uprzedziła Komisję, że złoży takie spontaniczne oświadczenie.

157 W szczególności nie można uwzględnić argumentu Deltafiny, zgodnie z którym powiadomiła ona Komisję o fakcie, że zamierzała dokonać ujawnienia faktu złożenia przez nią wniosku o zwolnienie z grzywien w rozmowie telefonicznej mającej miejsce między urzędnikiem prowadzącym sprawę i przedstawicielami Deltafiny w dniu 22 marca 2002 r., tzn. około dwunastu dni przed dokonaniem ujawnienia w dniu 4 kwietnia 2002 (zob. pkt 10, 91 powyżej).

158 Ze streszczenia treści tej rozmowy sporządzonego przez jednego z adwokatów Deltafiny na użytek wewnętrzny wynika bowiem, iż w jej trakcie przedstawiciele Deltafiny mieli „czynić aluzje” do okoliczności, że niebawem odbędzie się spotkanie APTI i że zatem poufność osiągnęła już swe granice („tenuta confidenzialità era conseguentemente alla fine”). Tymczasem należy stwierdzić, że taka „aluzja” nie stanowi uprzedniej, wyraźnej i jasnej informacji o tym, iż prezes Deltafiny zamierza dokonać na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI spontanicznego ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny. Deltafina zatem nie może skutecznie wywodzić z okoliczności, że urzędnik prowadzący sprawę odpowiedział na tę „aluzję”, iż „to zagadnienie było wystarczająco przedyskutowane w Brukseli i że było jasne”, iż Komisja zgodziła się na to, aby Deltafina spontanicznie ujawniła fakt złożenia wniosku o zwolnienie z grzywny. Tę ocenę potwierdza ponadto sporządzone przez Komisję na użytek wewnętrzny streszczenie przebiegu tej samej rozmowy telefonicznej, z którego wynika jedynie, że podczas tej rozmowy dyskusja w sprawie możliwości utrzymania w tajemnicy wniosku o zwolnienie z grzywien dotyczyła, tak jak na spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r., ryzyka, iż na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI inni członkowie kartelu zrozumieją, iż Deltafina współpracowała z Komisją.

159 Co więcej, na rozprawie prowadzący sprawę urzędnik, który uczestniczył zarówno w spotkaniu w dniu 14 marca 2002 r., jak i w rozmowie telefonicznej w dniu 22 marca 2002 r., potwierdził, iż nigdy nie zrozumiał, że Deltafina zamierzała złożyć spontaniczne oświadczenie na mającym odbyć się niebawem spotkaniu APTI i że, jeżeli Komisja zrozumiałaby, że taki był zamiar Deltafiny, nie udzieliłaby swej zgody, co wynika ponadto z motywu 449 zaskarżonej decyzji. Również wspomniane przez Deltafinę oświadczenie tego samego urzędnika złożone podczas przesłuchania w dniu 22 czerwca 2004 r. (zob. pkt 90 powyżej) nie może poprzeć jej argumentu. Z tego oświadczenia nie wynika bowiem w żaden sposób, w przeciwieństwie do tego, co podnosi Deltafina, że wspomniany urzędnik zgodził się na to, iż należy dokonać spontanicznego wyjawienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien.

160 W świetle wszystkich powyższych rozważań należy stwierdzić, iż Deltafina nie zdołała wykazać, że prawidłowo poinformowała uprzednio Komisję o zamiarze spontanicznego ujawnienia faktu złożenia wniosku o zwolnienie z grzywien na spotkaniu APTI w dniu 4 kwietnia 2002 r. Wynika z tego, iż ze względu na to, że Komisja nie wiedziała, iż Deltafina miała zamiar dokonać takiego spontanicznego ujawnienia, nie mogła nie zgodzić się na nie lub uprzednio na nie pozwolić. W konsekwencji należy oddalić argument Deltafiny dotyczący okoliczności, że Komisja wiedziała, iż Deltafina miała ujawnić fakt złożenia wniosk