OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JÁNA MAZÁKA

przedstawiona w dniu 8 lutego 2007 r. ( 1 )

Sprawa C-254/05

Komisja Wspólnot Europejskich

przeciwko

Królestwu Belgii

„Uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego — Artykuły 28 WE i 30 WE — Ograniczenia ilościowe w przywozie — Środki o skutku równoważnym — Systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych — Wymóg spełnienia krajowej normy — Krajowa procedura aprobaty technicznej”

1. W niniejszej sprawie Komisja wnosi o stwierdzenie, na podstawie art. 226 WE, że żądając, by systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemające oznakowania CE ( 2 ): 1) spełniały konkretną belgijską normę („normę NBN S21-100”); 2) podlegały aprobacie technicznej, w tym przypadku wydawanej przez instytucję o nazwie BOSEC, przy czym przeszkoda ta jest tym bardziej uciążliwa ze względu na nieproporcjonalne koszty wiążące się z tą aprobatą; 3) poddane były badaniom i kontroli w związku z aprobatą techniczną, które zasadniczo powielają kontrole przeprowadzone już w ramach innych procedur w innym państwie członkowskim, Belgia uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 28 WE.

I — Prawo krajowe

2. Zarządzenie rządu Wspólnoty Francuskiej z dnia 24 grudnia 1990 r. określa szczegółowe zasady i procedury uzyskania świadectwa bezpieczeństwa dla obiektów zakwaterowania istniejących w dniu 1 stycznia 1991 r. oraz szczególne normy bezpieczeństwa w zakresie ochrony przeciwpożarowej dotyczące obiektów zakwaterowania (zwane dalej „zarządzeniem z dnia 24 grudnia 1990 r.”).

3. Zgodnie z art. 2 i 3 tego zarządzenia obiekt zakwaterowania może być użytkowany wyłącznie, jeżeli uzyska świadectwo bezpieczeństwa, którego wydanie uzależnione jest od spełnienia szczególnych norm bezpieczeństwa z zakresu ochrony przeciwpożarowej obowiązujących w odniesieniu do obiektów zakwaterowania, o których mowa w załączniku 1 do zarządzenia.

4. Zgodnie z pkt 7.4.4. załącznika 1 do zarządzenia instalację ogólnego systemu automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych należy wykonać oraz dokonać jej odbioru zgodnie z normą NBN S21-100, a sprzęt musi posiadać certyfikat zgodności z tą normą.

5. Jeśli chodzi o Region Walonii, zarządzenie z dnia 24 grudnia 1990 r. zostało uchylone przez art. 158 dekretu Regionu Walonii z dnia 18 grudnia 2003 r. w sprawie turystycznych obiektów zakwaterowania. Przepisy zarządzenia obowiązują nadal w odniesieniu do Regionu Brukseli.

6. Zarządzenie Rządu Walonii z dnia 3 grudnia 1998 r. jest aktem wykonawczym do dekretu z dnia 5 czerwca 1997 r. w sprawie zakładów opiekuńczo-leczniczych, domów opieki i dziennych domów pomocy dla osób starszych oraz utworzenia walońskiej rady ds. emerytów (zwane dalej „zarządzeniem z dnia 3 grudnia 1998 r.”).

7. Artykuł 27 tego zarządzenia stanowi: „Normy w zakresie ochrony przeciwpożarowej i zapobiegania panice, określone w załączniku I stosuje się do zakładów opiekuńczo-leczniczych, domów opieki i dziennych domów pomocy dla osób starszych.”

8. Punkt 7.7.1 załącznika I do zarządzenia z dnia 3 grudnia 1998 r. stanowi: „Odbioru ogólnych systemów automatycznego wykrywania należy dokonać zgodnie z belgijską normą NBN S21-100 »Projektowanie systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych«. Jednakże należy skontrolować wszystkie podzespoły systemu (czujki, centrale, panele przekaźnikowe, siłowniki itd.)”.

9. Belgijska norma NBN S21-100 określa zasady projektowania ogólnych systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych.

10. Punkt 4.2. tej normy, zatytułowany „Opis”, brzmi następująco: „System automatycznego wykrywania pożaru składa się głównie z: — czujników reagujących na jedną z cech właściwych spalaniu, zwanych czujkami, — sieci drutów i kabli elektrycznych, — centrali wykrywania pożaru, przeznaczonej do uruchomienia alarmu, wskazania strefy wykrycia i rodzaju zakłóceń, — zasilania. Sprzęt ten musi odpowiadać specyfikacjom norm europejskich CEN lub normom belgijskim, a instalator oraz system muszą posiadać certyfikat BOSEC [Belgian Organisation for Security Certification]. Wszystkie podzespoły jednego systemu muszą ze sobą współpracować. Do systemu można dodawać przekaźniki, ręczne urządzenia ostrzegawcze i inne siłowniki, pod warunkiem spełnienia przez nie wymogów niniejszej normy. Zespół czujki i podstawy lub złącza powinien być wyposażony w optyczny sygnalizator alarmowy”.

11. Zgodnie z pkt 4.3.1. belgijskiej normy NBN S21-100 wszystkie rodzaje czujek muszą być zgodne ze specyfikacjami norm belgijskich.

12. W pkt 4.4.6. i 4.4.8.2. tej normy określono cechy wymagane dla, odpowiednio, zasilania rezerwowego oraz okablowania systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych.

II — Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi

13. W styczniu 2003 r., po otrzymaniu skargi od podmiotu gospodarczego ze Zjednoczonego Królestwa, który napotkał trudności przy sprzedaży niektórych rodzajów systemów wykrywania pożaru w Belgii, Komisja skierowała do rządu belgijskiego wezwanie do usunięcia uchybienia, przedstawiając powody, dla których jej zdaniem niektóre belgijskie przepisy mogą stanowić przeszkodę w przywozie do Belgii niektórych rodzajów systemów wykrywania pożaru.

14. Rząd belgijski przedstawił Komisji swoje uwagi w piśmie z dnia 9 września 2003 r.

15. Uznawszy, że Belgia uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 28 WE, Komisja w dniu 7 lipca 2004 r. wydała uzasadnioną opinię, wzywając Belgię do podjęcia niezbędnych środków w celu zastosowania się do niej w terminie dwóch miesięcy od daty jej doręczenia.

16. Rząd belgijski udzielił odpowiedzi na uzasadnioną opinię pismem z dnia 9 września 2004 r.

17. Uznawszy otrzymaną od rządu belgijskiego odpowiedź za niezadowalającą, Komisja postanowiła wnieść skargę w niniejszej sprawie.

III — Zarzuty

18. Komisja podnosi, że zarządzenia z dnia 24 grudnia 1990 r. i z dnia 3 grudnia 1998 r. ograniczają swobodny przepływ systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE, legalnie wyprodukowanych lub wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim. Wymagając spełnienia normy NBN S21-100, belgijskie przepisy wykluczają z części rynku belgijskiego użycie niektórych systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowanych lub wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemających oznakowania CE, jeżeli nie spełniają one belgijskiej normy. Żaden obiekt zakwaterowania lub dom opieki nie zakupi bowiem systemu automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych legalnie wyprodukowanego lub wprowadzonego do obrotu w innym państwie członkowskim, zapewniającego równoważny poziom ochrony, lecz niespełniającego belgijskiej normy. Takie wyroby są zatem wykluczone z rynku belgijskiego, na czym korzystają towary spełniające belgijską normę.

19. Podobnie szereg przeciwpożarowych przepisów lokalnych wymaga również tego, by czujki przeciwpożarowe spełniały normę NBN S21-100. Co więcej, gdy służby przeciwpożarowe proszone są o wskazanie środków zapobiegania pożarom dla budynku niepodlegającego szczególnym przepisom w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zazwyczaj również stosują normę NBN S21-100. Z powodów podobnych to tych, które podano w odniesieniu do wymienionych powyżej zarządzeń, praktyki te stanowią środki o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych.

20. Z powodu belgijskich regulacji regionalnych i lokalnych, a także praktyki administracyjnej służb przeciwpożarowych, podmioty gospodarcze wytwarzające lub sprzedające systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemające oznakowania CE, mogą bowiem zdecydować się nie wprowadzać swych wyrobów na rynek belgijski lub być zmuszone do dokonania w nich modyfikacji w celu uzyskania dostępu na ten rynek.

21. Komisja podnosi również, że norma NBN S21-100 zawiera, w szczególności w pkt 4.2., 4.3.1., 4.4.6. i 4.4.8.2., wymagania dotyczące podzespołów stosowanych w systemach automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych. Producenci są więc zmuszeni dokonać modyfikacji swych wyrobów, o ile nie spełniają one ściśle tych wymagań. Zastosowanie normy NBN S21-100 wymaga zróżnicowania produkcji w zależności od przeznaczenia tych wyrobów, a zatem ogranicza swobodny przepływ wyrobów legalnie wyprodukowanych lub wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim, które nie mają oznakowania CE ani szczególnych cech określonych w omawianej normie.

22. Ponadto norma NBN S21-100 wymaga zasadniczo, by systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych uzyskały aprobatę techniczną BOSEC. Poprzez wymóg spełnienia normy NBN S21-100 zarządzenia z dnia 24 grudnia 1990 r. i z dnia 3 grudnia 1998 r. poddają systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych — legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym niż Belgia państwie członkowskim i niemające oznakowania CE — obowiązkowi uzyskania aprobaty technicznej wydawanej przez BOSEC, o ile mają one być użyte w pomieszczeniach objętych zakresem przedmiotowym obu wspomnianych zarządzeń.

23. Tego rodzaju procedura aprobaty technicznej nie tylko stanowi sama w sobie środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego zakazanego na mocy art. 28 WE, lecz ograniczenie to jest tym bardziej dotkliwe z powodu nieproporcjonalnie długich terminów i wysokich kosztów tej procedury, a także ze względu na fakt, że BOSEC nie uwzględnia badań i kontroli przeprowadzonych już w innym państwie członkowskim.

24. Wreszcie te przeszkody w swobodnym przepływie towarów nie są uzasadnione, ponieważ władze belgijskie nie wykazały, że są one niezbędne ani że są zgodne z zasadą proporcjonalności.

25. Belgia podnosi, że trwają właśnie prace nad projektami zmian dotyczącymi w szczególności poprawek polegających na wykreśleniu zapisów o obowiązkowej aprobacie technicznej wydawanej przez BOSEC jako jednostkę certyfikującą i że te projekty były przedmiotem publicznej ankiety w dniach od 30 marca do 30 września 2005 r. W jej wyniku norma NBN S21-100 jest obecnie zgodna z art. 28 WE i nie stanowi już przeszkody w swobodnym przepływie systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE, legalnie wyprodukowanych lub wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim.

26. Ponadto belgijska norma w rzeczywistości jedynie powiela normy europejskie, w szczególności normy techniczne opracowane przez CEN ( 3 ) z serii EN-54. Jest ona zgodna z tymi normami i nie zawiera żadnych dodatkowych wymagań wymagających dostosowania lub modyfikacji wyrobów składających się na kompletne systemy automatycznego wykrywania pożaru. Kontrole wymagane przez tę normę nie dotyczą bowiem podzespołów systemów, lecz jedynie działania systemu jako całości.

27. W każdym razie kontrole takie są uzasadnione względami bezpieczeństwa publicznego oraz ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin. W tym względzie władze belgijskie podnoszą, że zapisy normy NBN S21-100 mają jednakowe zastosowanie do wszystkich systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE. Kontrola systemów wykrywania pożaru według tej normy jest elementem dodatkowym w stosunku do aprobaty właściwej jednostki, krajowej lub zagranicznej stwierdzającej, że podzespoły składające się na instalację spełniają europejskie, belgijskie lub równoważne normy. Zatem norma NBN S21-100 zapewnia, że projekt systemu wykrywania pożaru jest poprawny jako całość i że system zbudowany z podzespołów, które były badane oddzielnie i które mogły zostać kupione od różnych producentów, działa prawidłowo. Rząd belgijski utrzymuje więc, że badania przeprowadzane zgodnie z normą NBN S21-100 nie powielają kontroli przeprowadzonych już w innym państwie członkowskim. Są one więc niezbędne i proporcjonalne do zamierzonego celu.

IV — Ocena prawna

A — Uwagi wstępne

28. Zasadniczo głównym zarzutem Komisji wobec zarządzeń Regionu Walonii i Wspólnoty Francuskiej jest to, że zawierają one odesłania do normy NBN S21-100. Ten sam zarzut dotyczy przepisów lokalnych zawierających odesłanie do tej normy oraz praktyk administracyjnych służb przeciwpożarowych, które mają zwyczaj ją stosować w braku innych norm. Powoduje to, że norma NBN S21-100 funkcjonuje jako norma obowiązkowa dla producentów, którzy zamierzają sprzedawać swoje systemy wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych bez oznakowania CE na rynku belgijskim.

29. Zdaniem Komisji najbardziej problematyczne cechy normy NBN S21-100 to fakt, że wymaga ona spełnienia pewnych szczegółowych wymagań technicznych dotyczących systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE, a także aprobaty technicznej BOSEC, przy czym instytucja ta nie uwzględnia kontroli i badań przeprowadzonych już w państwie członkowskim pochodzenia.

30. Należy zatem dla celów niniejszego postępowania dokonać oceny, czy rozwiązania te są środkami o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego, a zatem czy stanowią naruszenie art. 28 WE, a jeśli tak, to czy można je uzasadnić względami interesu publicznego wymienionymi w art. 30 WE lub jednym z wymogów nadrzędnych, wskazanych w orzecznictwie Trybunału, jeżeli przepisy krajowe mają jednakowe zastosowanie do wszystkich przypadków.

31. Uważam, że przed rozpoczęciem tej oceny użyteczne będzie poczynienie następujących uwag.

32. Po pierwsze, towary, których dotyczy niniejsze postępowanie, to systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemające oznakowania CE. Należy w związku z tym przypomnieć, że oznakowanie CE wiąże się z domniemaniem, że tak oznakowane wyroby są zgodne z „zasadniczymi wymaganiami” określonymi w postaci wyników, które należy osiągnąć, lub niebezpieczeństw, z którymi należy postępować w odpowiedni sposób, w załącznikach do dyrektyw „nowego podejścia”. Wyroby opatrzone oznakowaniem CE mogą zatem korzystać ze swobodnego przepływu na terytorium całej Wspólnoty.

33. Wymagania zasadnicze zawarte w załącznikach do dyrektyw „nowego podejścia” określają wyniki, które należy osiągnąć, lub niebezpieczeństwa, z którymi należy w odpowiedni sposób postępować, lecz nie wyszczególniają ani nie przesądzają z góry, jakie rozwiązania techniczne należy przy tym zastosować. Natomiast europejskie normy zharmonizowane (zwane również „normami europejskimi” lub „EN”) określają rozwiązania techniczne, z którymi zgodność zapewnia spełnienie zasadniczych wymagań zawartych w rozmaitych dyrektywach „nowego podejścia”. Normy te opracowywane są zazwyczaj przez europejskie jednostki normalizacyjne, w szczególności przez Europejski Komitet Normalizacji (CEN), na podstawie mandatu wydanego przez Komisję. O ile wymagania zasadnicze określone w dyrektywach „nowego podejścia” są wiążące, stosowanie się do norm jest co do zasady dobrowolne, a wytwórcy mogą wykazać, że ich wyroby spełniają zasadnicze wymagania określone w dyrektywach „nowego podejścia”, a zatem uzyskać oznakowanie CE, w każdy inny dowolny sposób ( 4 ).

34. Druga uwaga dotyczy istnienia norm zharmonizowanych dotyczących podzespołów urządzeń do wykrywania pożaru i stanu harmonizacji w tej dziedzinie. Elementy urządzeń do wykrywania pożaru nie są jeszcze objęte harmonizacją, lecz jej proces właśnie trwa. Harmonizacja urządzeń do wykrywania pożaru została podjęta w ramach dyrektywy Rady 89/106/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do wyrobów budowlanych ( 5 ). Na podstawie mandatu udzielonego w tym celu przez Komisję ( 6 ) CEN opracował normy należące do serii EN-54 dotyczącej podzespołów czujek przeciwpożarowych.

35. Należy również zauważyć, że dyrektywa 89/106 różni się od większości dyrektyw „nowego podejścia” tym, że normy zharmonizowane ustanowione w wykonaniu tej dyrektywy mają stać się wiążące dla państw członkowskich ( 7 ) po ogłoszeniu ich numeru i tytułu w Dzienniku Urzędowym oraz upływie okresu przejściowego ( 8 ). Po upływie okresu przejściowego państwa członkowskie nie mają już prawa stosować odmiennych norm krajowych ( 9 ).

36. Jeśli chodzi o normy EN-54, pierwszy okres przejściowy dotyczył jedynie trzech podzespołów urządzeń do wykrywania pożaru ( 10 ) i upłynął dnia 30 czerwca 2005 r. Okresy przejściowe dla innych norm z serii EN-54, dotyczących szeregu innych elementów urządzeń do wykrywania pożaru, wyznaczone są w rozmaitych późniejszych terminach, zaś dla niektórych podzespołów urządzeń do wykrywania pożaru nie przygotowano jeszcze norm zharmonizowanych. W konsekwencji stan harmonizacji wymagań technicznych dla podzespołów urządzeń do wykrywania pożaru jest wciąż bardzo nierównomierny.

B — Zgodność z belgijską normą

1. Czy belgijski przepis stanowi środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego?

37. Pierwszym zastrzeżeniem zgłaszanym przez Komisję w stosunku do normy NBN S 21-100 jest fakt, że określa ona szereg szczegółowych wymagań technicznych, przy czym niektóre z nich, zdaniem Komisji, dotyczą podzespołów systemów wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE. W wyniku tego sprowadzane z zagranicy systemy wykrywania pożaru niemające oznakowania CE muszą być modyfikowane, aby można je było sprzedawać w Belgii.

38. Królestwo Belgii utrzymuje w istocie, że wymagania zawarte w normie NBN S21-100 ograniczają się do zapewnienia, by całościowy zamysł systemu wykrywania pożaru był dobry i aby system ten jako całość działał prawidłowo. Zatem belgijska norma nie ogranicza sprzedaży systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wprowadzonych do obrotu w innym państwie członkowskim bez oznakowania CE.

39. Trybunał konsekwentnie orzeka, że ustanowiony w art. 28 WE zakaz stosowania środków o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych obejmuje wszystkie środki mogące bezpośrednio lub pośrednio, rzeczywiście lub potencjalnie utrudnić handel wewnątrz Wspólnoty ( 11 ). Tak więc zasadnicze znaczenie ma nie przedmiot, lecz skutek — rzeczywisty lub potencjalny — które dane działanie wywiera na wewnątrzwspólnotowy handel.

40. Ponadto w orzecznictwie zapoczątkowanym wyrokiem w sprawie „Cassis de Dijon” ( 12 ) utrwalone zostało, że w braku harmonizacji prawa, przeszkody w swobodnym przepływie towarów będące skutkiem stosowania do towarów pochodzących z innych państw członkowskich, w których zostały one legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu, przepisów określających wymagania, które takie towary muszą spełniać (jak np. wymagania odnoszące się do nazwy, postaci, rozmiaru, wagi, składu, prezentowania, etykietowania, opakowania), stanowią środki o skutku równoważnym zakazane przez art. 28 WE. Dzieje się tak, nawet jeśli przepisy te mają jednakowe zastosowanie do wszystkich wyrobów ( 13 ).

41. Trybunał orzekł również w wyroku w sprawie ATRAL, że stawianie jako warunku atestacji zgodności przywożonych systemów i sieci alarmowych z normami lub przepisami technicznymi zapewniającymi poziom ochrony równoważny z poziomem ochrony wymaganym przez państwo członkowskie przywozu oznacza, że zmusza się producentów z innych państw członkowskich do dostosowania swoich urządzeń i sprzętu do wymagań państwa członkowskiego przywozu. Obowiązek taki jest niezgodny z art. 28 WE ( 14 ).

42. W niniejszym przypadku belgijska norma NBN S21-100 zawiera wymagania dotyczące prawidłowego montażu i działania systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, jak na przykład pkt 6.3. („Essais par foyers-types”/„Beproeving door type haarden”) i 6.4. („Temps de réponse”/„Reactietijd”). Jednakże zdaje się ona również zawierać specyfikacje techniczne dotyczące projektu i postaci omawianych systemów wykrywania pożaru, jak na przykład pkt 4.4.5.2. dotyczący podzespołów („Equipements”/„Uitrusting”) oraz pkt 4.4.6. dotyczący zasilania.

43. Zatem państwo członkowskie przywozu, w tym przypadku Belgia, nie tylko wymaga, by sprowadzona czujka przeciwpożarowa, niemająca oznakowania CE, zapewniała określony poziom ochrony. Wymaga, żeby w celu osiągnięcia tego poziomu bezpieczeństwa taka czujka przeciwpożarowa spełniała określone specyfikacje techniczne. W ten sposób narzuca producentom jeden sposób osiągnięcia danego poziomu bezpieczeństwa. W tym względzie znamienne jest, iż norma NBN S21-100 jasno stwierdza w pkt 4.3.1, że „czujki wszystkich rodzajów muszą spełniać wymagania belgijskiej normy”.

44. Co do argumentu władz belgijskich, że norma NBN S21-100 stanowi jedynie odzwierciedlenie istniejących norm europejskich, a konkretnie tak zwanej serii EN-54 opracowanej przez CEN, i że z tego powodu nie można uznać jej za przeszkodę w swobodnym przepływie towarów we Wspólnocie, nie można go przyjąć. Argument ten byłby bowiem skuteczny jedynie, gdyby norma, na którą powołuje się państwo członkowskie, była zharmonizowaną obowiązkową normą, a także gdyby wszystkie państwa członkowskie mogły wymagać ścisłego stosowania takiej normy od wszystkich producentów.

45. Jak już wspomniano w uwagach wstępnych, proces harmonizacji podzespołów urządzeń do wykrywania pożaru trwa, tak że jest ona wciąż bardzo nierównomierna. Dla potrzeb niniejszego postępowania istotny jest stan harmonizacji istniejący w chwili upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, to jest dwa miesiące po otrzymaniu jej przez władze belgijskie, czyli jak można rozsądnie uznać — około dnia 15 września 2004 r. Z utrwalonej linii orzecznictwa wynika, że wystąpienie uchybienia powinno być oceniane w odniesieniu do sytuacji, w jakiej znajdowało się państwo członkowskie wraz z upływem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii ( 15 ).

46. Dla serii norm EN-54, dotyczącej podzespołów urządzeń do wykrywania pożarów, wszystkie okresy przejściowe, po upływie których zharmonizowane normy opracowane na podstawie dyrektywy 89/106 stają się obowiązkowe dla wszystkich państw członkowskich, zakończyły się długo po dniu 15 września 2004 r. ( 16 ). Oznacza to, że w chwili istotnej z punktu widzenia niniejszej analizy nie było specyfikacji technicznych dla czujek przeciwpożarowych, które były wiążące dla wszystkich państw członkowskich. W tych okolicznościach stosowanie odpowiednich norm z serii EN-54 pozostaje dla producentów dobrowolne. Prowadzi ono jedynie do domniemania zgodności towaru z wymaganiami zasadniczymi określonymi w dyrektywie 89/106. Producenci mają w tej sytuacji swobodę wyboru dowolnego rozwiązania technicznego spełniającego zasadnicze wymagania określone w mającej zastosowanie dyrektywie.

47. Ponadto w zakresie materialnym harmonizacja jest jak dotąd jedynie częściowa, ponieważ na razie seria EN-54 obejmuje jedynie ograniczoną, choć rosnącą liczbę podzespołów urządzeń do wykrywania pożaru, jak na przykład sygnalizatory akustyczne ( 17 ), zasilacze ( 18 ) lub czujki ciepła ( 19 ).

48. Ponadto, jak przyznały władze belgijskie w swoich pismach procesowych, w wielu przypadkach mające zastosowanie normy opracowane przez CEN ustanawiają szereg opcji, spośród których państwo członkowskie może wybierać. Wydaje się to nadawać państwom członkowskim pewien zakres władzy uznaniowej przy transpozycji norm z serii CEN, co może w związku z tym prowadzić do różnic pomiędzy krajowymi normami w zakresie czujek przeciwpożarowych.

49. Ze względu na wszystkie wyżej wymienione powody wydaje się, że nie można uznać normy NBN S21-100 jako całości za zwykłą transpozycję, bez zmian, obowiązkowej, jednolitej, ogólnoeuropejskiej normy, jak zdają się sugerować władze belgijskie. Wymaganie zgodności z normą NBN S21-100 stanowi zatem ograniczenie swobodnego przepływu towarów między państwami członkowskimi.

50. Wreszcie fakt, iż zarządzenie z dnia 24 grudnia 1990 r. zostało uchylone przez art. 158 dekretu Regionu Walonii z dnia 18 grudnia 2003 r. w sprawie turystycznych obiektów zakwaterowania, nie może zmienić tego stwierdzenia, gdyż przepisy zarządzenia z dnia 24 grudnia 1990 r. obowiązują wciąż w Regionie Brukseli.

51. W tych okolicznościach żądanie, by każdy system automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, który nie ma oznakowania CE, spełniał normę NBN S21-100, stanowi środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego w przywozie w rozumieniu art. 28 WE.

52. Jednakże Trybunał stoi konsekwentnie na stanowisku, że przepis krajowy utrudniający swobodny przepływ towarów niekoniecznie musi być niezgodny z prawem wspólnotowym, jeżeli można go uzasadnić jednym ze względów interesu publicznego, wymienionych w art. 30 WE lub którymś z wymogów nadrzędnych, wskazanych w orzecznictwie Trybunału, w przypadku gdy przepisy krajowe mają jednakowe zastosowanie do wszystkich ( 20 ).

2. Czy przepis ten może być uzasadniony?

53. W niniejszym przypadku rząd belgijski podnosi, że spełnienie normy NBN S21-100 może być uzasadnione względami bezpieczeństwa publicznego i ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin.

54. Względy te wymienione są w art. 30 WE, a środek prowadzący do zapewnienia, by urządzenia do wykrywania pożaru działały prawidłowo, niezaprzeczalnie odgrywa rolę w zapobieganiu szkodom materialnym i fizycznym, a zatem może przyczyniać się do osiągnięcia wskazanych celów.

55. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż w braku przepisów harmonizacyjnych, to do państw członkowskich należy decyzja co do poziomu ochrony zdrowia i życia ludzi, jaki zamierzają zapewnić, oraz tego, czy wymagane jest uprzednie zezwolenie na wprowadzenie danych wyrobów do obrotu ( 21 ).

56. Jednakże, jak wynika z konsekwentnie prezentowanego stanowiska Trybunału, w celu skutecznego posłużenia się argumentem, iż na podstawie art. 30 WE można uzasadnić odstępstwo od zasady swobodnego przepływu towarów, władze krajowe muszą wykazać, że jest ono niezbędne w celu osiągnięcia jednego lub kilku z wymienionych w tym artykule celów i że jest ono zgodne z zasadą proporcjonalności ( 22 ).

57. W niniejszym przypadku, na podstawie dowodów przedstawionych przez rząd belgijski, wątpliwe jest, czy ścisłe stosowanie belgijskiej normy NBN S21-100 można uznać za niezbędne i proporcjonalne. W belgijskiej normie szczególnie niepokoi bowiem fakt, że nie ogranicza się ona do kontroli działania systemu wykrywania pożaru jako całości w danym środowisku. Określa ona konkretne wymagania techniczne, łącznie z wymaganiami dotyczącymi niektórych podzespołów, które czujki przeciwpożarowe mające być wprowadzone do obrotu na belgijskim rynku mają spełniać. Narzuca ona zatem własne konkretne wymagania techniczne, jako jedyne wymagania pozwalające na osiągnięcie wystarczającego poziomu bezpieczeństwa.

58. Oznacza to, że ścisły obowiązek spełnienia normy NBN S21-100 nie zezwala nawet podmiotom gospodarczym na udowodnienie, że przywożone przez nich urządzenia osiągają, być może za pomocą innych środków technicznych, poziom bezpieczeństwa równoważny lub nawet wyższy niż wymaga tego państwo członkowskie przywozu.

59. Tego typu obowiązkowe ścisłe wymagania techniczne dotyczące podzespołów mogłyby być uzasadnione jedynie, gdyby władze belgijskie były w stanie wykazać, że wymagania techniczne określone w normie NBN S21-100 są jedynymi, które są w stanie osiągnąć dany poziom ochrony. Jak Trybunał już orzekł, odstępstwo od zasady swobodnego przepływu towarów na podstawie art. 30 WE lub zgodnie z nadrzędnym wymogiem uznanym we wspólnotowym orzecznictwie może być bowiem uzasadnione tylko w odniesieniu do konkretnych okoliczności danej sprawy ( 23 ). W niniejszym przypadku szczegółowy charakter wymagań zawartych w belgijskiej normie powinien zatem pociągnąć za sobą bardziej szczegółowe dowody na to, że tak ścisłe i szczegółowe wymagania są niezbędne i proporcjonalne do osiągnięcia celu w zakresie porządku publicznego i ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin. Jednakże w niniejszej sprawie władze belgijskie nie przedstawiły takich dowodów.

60. W tych okolicznościach nie wydaje się, by żądanie ścisłego spełnienia normy NBN S21-100 można było uznać za proporcjonalne do celu bezpieczeństwa publicznego i ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin. W konsekwencji tego typu ograniczenie swobodnego przepływu systemów wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych jest nieuzasadnione z punktu widzenia względów interesu publicznego wymienionych w art. 30 WE ani żadnego z wymogów nadrzędnych wskazanych w orzecznictwie Trybunału.

C — Wymóg aprobaty technicznej i właściwa procedura

1. Czy stanowi on środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego?

61. Oprócz szeregu szczegółowych wymagań technicznych norma NBN S21-100 zawiera wymóg uzyskania dla systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych aprobaty technicznej BOSEC. Ponieważ stosowanie normy NBN S21-100 do systemów wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE przewidziane jest w szeregu belgijskich aktów prawnych, aprobata BOSEC staje się niezbędna w celu sprzedania takich systemów wykrywania pożaru, przynajmniej do określonych celów, objętych zakresem właściwych belgijskich przepisów, jak na przykład do użycia w turystycznych obiektach zakwaterowania lub domach opieki dla osób starszych.

62. Władze belgijskie nie przeczą, że norma NBN S21-100, którą producenci są zmuszeni stosować z racji obu zaskarżonych zarządzeń, wymaga aprobaty technicznej BOSEC. Jednak nie uważają one, by taka aprobata stanowiła przeszkodę w swobodnym przepływie towarów, ponieważ polega ona jedynie na kontroli, czy system wykrywania pożaru działa jako całość, a więc nie powiela badań przeprowadzonych już w państwie członkowskim pochodzenia towarów.

63. W orzecznictwie utrwalone jest, że wyrób, który jest legalnie sprzedawany w jednym państwie członkowskim musi w zasadzie móc być sprzedawany w innym państwie członkowskim bez poddawania go dodatkowym kontrolom, poza wyjątkami określonymi lub dopuszczonymi przez prawo wspólnotowe ( 24 ).

64. W tym względzie Trybunał konsekwentnie stoi na stanowisku, że zakaz handlu, kupna, oferowania, pokazywania na wystawie, wystawiania na sprzedaż, posiadania, przygotowywania, przewożenia, sprzedaży, oddawania za wynagrodzeniem lub za darmo, przywożenia lub używania, dotyczący w danym państwie członkowskim wyrobów, które nie uzyskały uprzedniego zezwolenia, stanowi środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego w rozumieniu art. 28 WE ( 25 ).

65. Ponadto, jeśli chodzi o sprzedaż w państwie członkowskim wyrobów legalnie wyprodukowanych lub sprzedawanych w innym państwie członkowskim, w braku wspólnotowych przepisów harmonizujących, krajowy przepis wymagający, by przywożone wyroby były poddane tym samym badaniom jak wyroby wprowadzane po raz pierwszy do obrotu oraz żeby musiały uzyskać uprzednią aprobatę, stanowi środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego w przywozie w rozumieniu art. 28 WE ( 26 ).

66. Ściślej rzecz biorąc, odmowa, w ramach tego wymogu, uznania równoważności certyfikatów wydanych w innym państwie członkowskim ogranicza dostęp do rynku państwa członkowskiego przywozu i należy ją uznać za środek o skutku równoważnym do ograniczenia ilościowego w przywozie w rozumieniu art. 28 WE ( 27 ).

67. W niniejszym przypadku norma NBN S21-100 regularnie wymaga aprobat technicznych dla systemów automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych niemających oznakowania CE, nawet gdy zostały one legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim. Zgodnie z uzupełnieniem do normy NBN S21-100 z dnia 2 sierpnia 1996 r. jej pkt 4.2. stanowi, że „system musi być certyfikowany przez BOSEC”.

68. Co więcej, niekwestionowany jest fakt, że w ramach aprobaty technicznej wydawanej na podstawie normy NBN S21-100 w BOSEC nie brano pod uwagę badań przeprowadzonych w państwie członkowskim pochodzenia, w braku umowy dwustronnej z jednostką aprobującą w państwie członkowskim pochodzenia. W konsekwencji w ramach procedury aprobaty technicznej BOSEC, systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemające oznakowania CE muszą przechodzić badania i kontrole, które zostały już przeprowadzone w państwie członkowskim pochodzenia.

69. W tych okolicznościach wymóg aprobaty technicznej, którego wymaga belgijska norma NBN S21-100, stanowi środek równoważny do ograniczenia ilościowego w przywozie w rozumieniu art. 28 WE. Należy zatem ustalić, czy wymóg aprobaty technicznej i sposób, w jaki jest ona przeprowadzana, mogą być uzasadnione jednym ze względów interesu publicznego wymienionych w art. 30 WE lub którymś z wymogów nadrzędnych wskazanych w orzecznictwie Trybunału.

2. Czy aprobata techniczna BOSEC może być uzasadniona?

70. W niniejszym przypadku rząd belgijski utrzymuje, że aprobata czujek przeciwpożarowych zgodnie z normą NBN S21-100 jest uzasadniona względami bezpieczeństwa publicznego i ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin.

71. Nie można zaprzeczyć, że powyższe względy stanowią podstawę, na której środki o skutku równoważnym do ograniczeń ilościowych mogą być uzasadnione w myśl art. 30 WE, pod warunkiem że są one niezbędne i proporcjonalne do zamierzonego celu.

72. O ile jednak państwo członkowskie ma prawo wymagać, by wyrób tego rodzaju, który uzyskał już aprobatę w innym państwie członkowskim, został poddany nowej procedurze badania i aprobaty, to władze państwa członkowskiego są zobowiązane do działania na rzecz złagodzenia kontroli istniejących w handlu wewnątrzwspólnotowym i do brania pod uwagę analiz technicznych lub chemicznych oraz badań laboratoryjnych, które zostały już przeprowadzone w innym państwie członkowskim ( 28 ). Zatem nie można uznać, że przyjęte przez państwo członkowskie rozwiązanie nie wykracza poza to, co konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu, jeżeli stanowi ono powtórzenie kontroli przeprowadzonych już w ramach innych procedur, bądź to w tym samym państwie, bądź też w innym państwie członkowskim ( 29 ).

73. Oznacza to, że po to, by procedura aprobaty technicznej była proporcjonalna, mechanizm kontroli państwa członkowskiego przywozu musi być na tyle elastyczny, by uwzględniać, czy skutki praktyczne kontroli przeprowadzonej w państwie członkowskim pochodzenia zapewniają spełnienie wymogów dotyczących ochrony bezpieczeństwa publicznego i zdrowia w państwie członkowskim przywozu. Wymagając ścisłego stosowania normy belgijskiej, która, jak już wcześniej wykazano, wykracza poza zwykłe badanie prawidłowego działania urządzenia do wykrywania pożaru w danym środowisku, oraz nie uwzględniając badań przeprowadzonych w innym państwie członkowskim zgodnie z innymi normami krajowymi, procedura aprobaty technicznej prowadzona przez BOSEC oczywiście nie spełnia tych wymogów elastyczności.

74. Ponadto, jak Trybunał już orzekł, po to, by procedura uprzedniego zezwolenia była zgodna z podstawowymi zasadami swobodnego przepływu towarów, nie może ona, ze względu na czas jej trwania, związane z nią koszty lub niejasności co do koniecznych do spełnienia warunków, zniechęcać zainteresowane podmioty gospodarcze do realizacji zaplanowanego przedsięwzięcia ( 30 ).

75. W niniejszym przypadku, zdaniem Komisji, koszt uzyskania aprobaty BOSEC wynosi 24800 EUR. Ten stosunkowo wysoki koszt może w praktyce zniechęcić zagranicznego producenta do sprzedawania swoich wyrobów w Belgii. W przypadku producenta zagranicznego koszt uzyskania aprobaty w Belgii będzie bowiem kosztem dodatkowym w stosunku do kosztów poniesionych przez wytwórcę w państwie członkowskim, w którym czujka przeciwpożarowa została wyprodukowana lub wprowadzona do obrotu. Skutkiem tego argument rządu belgijskiego, że koszt aprobaty w Belgii jest niższy niż w innych państwach członkowskich, takich jak na przykład Zjednoczone Królestwo, jest nieistotny.

76. W każdym razie, jak zostało wspomniane już wcześniej, uzasadnienie odstępstwa od zasady swobodnego przepływu towarów na podstawie art. 30 WE lub zgodnie z nadrzędnym wymogiem uznanym w orzecznictwie Trybunału może być uzasadnione tylko w oparciu o konkretne odniesienie do okoliczności danej sprawy ( 31 ). Zatem nawet jeśli co do zasady można przyjąć, że odpowiednia kontrola działania systemu wykrywania pożaru jako całości w danym środowisku jest niezbędna przed oddaniem go do użytku, opisana powyżej procedura uzyskania aprobaty technicznej BOSEC wymagałaby bardziej szczegółowego uzasadnienia przez belgijskie władze, by ewentualnie uznać ją za proporcjonalną. Władze belgijskie nie przedstawiły jednak takich konkretnych dowodów.

77. Wreszcie w odpowiedzi na argument rządu belgijskiego dotyczący następujących właśnie zmian w krajowych przepisach wymagających aprobaty technicznej BOSEC wystarczy przypomnieć, że w myśl utrwalonego orzecznictwa, to, czy państwo członkowskie uchybiło ciążącym na nim zobowiązaniom, należy ustalać w zależności od sytuacji panującej w państwie członkowskim w chwili upływu terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, a późniejsze zmiany nie mogą być brane pod uwagę przez Trybunał ( 32 ).

78. W tych okolicznościach wymóg, by systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemające oznakowania CE podlegały aprobacie technicznej BOSEC, przy czym nie uwzględnia się w należyty sposób żadnych kontroli i badań przeprowadzonych w państwie członkowskim pochodzenia, wydaje się być nieproporcjonalny do celu bezpieczeństwa publicznego i ochrony zdrowia i życia ludzi, zwierząt lub roślin, a zatem nie może być uzasadniony ani jednym ze względów interesu publicznego wymienionych w art. 30 WE, ani żadnym z nadrzędnych wymogów wskazanych w orzecznictwie Trybunału.

V — Koszty

79. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Komisja wniosła o obciążenie Królestwa Belgii kosztami postępowania.

VI — Wnioski

80. Jestem zatem zdania, że Trybunał powinien: 1. stwierdzić, że żądając, by systemy automatycznego wykrywania pożaru za pomocą czujek punktowych, legalnie wyprodukowane lub wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim, lecz niemające oznakowania CE: 1) spełniały konkretną belgijską normę („normę NBN S21-100”); 2) podlegały aprobacie technicznej BOSEC, przy czym przeszkoda ta jest tym bardziej uciążliwa ze względu na nieproporcjonalne koszty wiążące się z tą aprobatą; 3) poddane były badaniom i kontroli w związku z aprobatą techniczną, które zasadniczo powielają kontrole przeprowadzone już w ramach innych procedur w innym państwie członkowskim, Belgia uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 28 traktatu WE; 2. obciążyć Królestwo Belgii kosztami postępowania.

( 1 ) Język oryginału: angielski.

( 2 ) Oznakowanie CE wiąże się z domniemaniem, że tak oznaczone wyroby spełniają „wymagania zasadnicze” określone w postaci wyników, które należy osiągnąć, lub niebezpieczeństw, z którymi należy postępować w odpowiedni sposób, w załącznikach do dyrektyw „nowego podejścia”, a zatem mogą korzystać ze swobodnego przepływu na terytorium całej Wspólnoty. Owe wymagania zasadnicze określają wyniki, które należy osiągnąć, lub niebezpieczeństwa, z którymi należy w odpowiedni sposób postępować, lecz nie wyszczególniają ani nie przesądzają z góry, jakie rozwiązania techniczne należy przy tym zastosować. Zobacz Komisja WE, „Guide to the implementation of the directives based on the New Approach and the Global Approach”, 2000, str. 27 i nn.

( 3 ) Europejski Komitet Normalizacyjny (skrót „CEN” pochodzi od francuskiej nazwy „Comité Européen de Normalisation”).

( 4 ) Zobacz Komisja WE, „Guide to the implementation of the directives based on the New Approach and the Global Approach”, 2000, str. 27 i nn. Zobacz również opinia rzecznika generalnego E. Sharpston z dnia 21 listopada 2006 r. w sprawie C-6/05 Medipac, sprawa w toku, przypis 5.

( 5 ) Dz.U. 1989, L 40, str. 12.

( 6 ) Urządzenia do wykrywania pożaru objęte są mandatem wydanym na podstawie art. 7 dyrektywy 89/106/EWG.

( 7 ) Zobacz w szczególności „Guide to the implementation of the directives based on the New Approach and the Global Approach”, przywołany w przypisie 2.

( 8 ) Komisja regularnie ogłasza tytuły i numery norm zharmonizowanych opracowanych na podstawie dyrektywy 89/106/EWG w Dzienniku Urzędowym, pod tytułem „Komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy Rady z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do wyrobów budowlanych (89/106/EWG)”. Zobacz np., jak podaje Komisja, Dz.U. 2002, C 320, str. 5 i bardziej aktualna wersja Dz.U. 2006, C 134, str. 1. Każdy z komunikatów zawiera i uaktualnia zawartość poprzedniego.

( 9 ) Okresowy komunikat Komisji w ramach wdrażania dyrektywy Rady 89/106/EWG regularnie powtarza, iż: „Końcowa data okresu przejściowego jest tożsama z datą wycofania niezgodnych narodowych specyfikacji technicznych,[…]. [Po tej dacie] […] domniemanie zgodności musi być dokonane na podstawie europejskich zharmonizowanych specyfikacji”. Zobacz np. Dz.U. 2002, C 320, str. 5 i Dz.U. 2006, C 134, str. 1.

( 10 ) Chodzi o następujące normy: EN 54-3 (Sygnalizatory akustyczne), EN 54-5 (Czujki ciepła — Czujki punktowe), EN 54-7 (Czujki dymu — Czujki punktowe działające z wykorzystaniem światła rozproszonego, światła przechodzącego lub jonizacji).

( 11 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 11 lipca 1974 r. w sprawie 8/74 Dassonville, Rec. str. 837, pkt 5, wyrok z dnia 12 marca 1987 r. w sprawie 178/84 Komisja przeciwko Niemcom, tak zwany Nakaz czystości piwa, Rec. str. 1227, pkt 27, wyrok z dnia 24 listopada 1993 r. w sprawach połączonych C-267/91 i C-268/91Keck i Mithouard, Rec. str. I-6097, pkt 11; wyrok z dnia 23 września 2003 r. w sprawie C-192/01 Komisja przeciwko Danii, Rec. str. I-9693, pkt 39, wyrok z dnia 5 lutego 2004 r. w sprawie C-270/02 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I-1559, pkt 18, wyrok z dnia 24 listopada 2005 r. w sprawie C-366/04 Schwartz, Zb.Orz. str. I-10139, pkt 28 i wyrok z dnia 14 września 2006 r. w sprawach połączonych C-158/04 i C-159/04 Alfa Vita Vasilopoulos, dotychczas niepublikowany w Zbiorze, pkt 15.

( 12 ) Wyrok z dnia 20 lutego 1979 r. w sprawie 120/78 Rewe-Zentral, zwany „Cassis de Dijon”, Rec. str. 649, pkt 14.

( 13 ) Zobacz np. wyrok z dnia 15 września 1994 r. w sprawie C-293/93 Houtwipper, Rec. I-4249, pkt 11, i wyrok z dnia 14 czerwca 2001 r. w sprawie C-84/00 Komisja przeciwko Francji, Rec. I-4553, pkt 24.

( 14 ) Zobacz wyrok z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C-14/02 ATRAL, Rec. str. I-4431, pkt 63.

( 15 ) Zobacz m.in. wyrok z dnia 30 listopada 2000 r. w sprawie C-384/99 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. I-10633, pkt 16, wyrok z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie C-147/00 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I-2387, pkt 26, i wyrok z dnia 15 lipca 2004 r. w sprawie C-272/01 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. str. I-6767, pkt 29.

( 16 ) Zobacz pkt 36.

( 17 ) Norma EN 54-3.

( 18 ) Norma EN 54-4.

( 19 ) Norma EN 54-5.

( 20 ) Zobacz np. wyrok w sprawie Alfa Vita Vassilopoulos i Carrefour Marinopoulos, przywołany w przypisie 11, pkt 20, wraz z przywołanym tam orzecznictwem.

( 21 ) Zobacz wyrok z dnia 27 czerwca 1996 r. w sprawie C-293/94 Brandsma, Rec. str. I-3159, pkt 11, i wyrok z dnia 10 listopada 2005 r. w sprawie C-432/03 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. str. I-9665, pkt 44.

( 22 ) Zobacz wyrok z dnia 30 listopada 1983 r. w sprawie 227/82 Van Bennekom, Rec. str. 3883, pkt 39, i wyrok z dnia 13 marca 1997 r. w sprawie C-358/95 Morellato, Rec. str. I-1431, pkt 14.

( 23 ) Zobacz podobnie wyrok w sprawie ATRAL, przywołany w przypisie 14, pkt 67.

( 24 ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 22 stycznia 2002 r. w sprawie C-390/99 Canal Satélite, Rec. str. I-607, pkt 37, wraz z przywołanym tam orzecznictwem.

( 25 ) Zobacz np. wyrok w sprawie Brandsma, przywołany w przypisie 21, pkt 6, oraz wyrok z dnia 17 września 1998 r. w sprawie C-400/96 Jean Harpegnies, Rec. str. I-5121.

( 26 ) Zobacz podobnie wyrok w sprawie ATRAL, przywołany w przypisie 14, pkt 62, i wyrok w sprawie Canal Satélite, przywołany w przypisie 24, pkt 12, 25 i 29.

( 27 ) Zobacz wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, przywołany w przypisie 21, pkt 41.

( 28 ) Zobacz wyrok z dnia 17 grudnia 1981 r. w sprawie 272/80 Frans-Nederlandse Maatschappij voor Biologische Producent, Rec. str. 3277, pkt 14, i wyrok w sprawie Brandsma, przywołany w przypisie 21, pkt 12.

( 29 ) Zobacz wyrok w sprawie Canal Satélite, przywołany w przypisie 24, pkt 36, i wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, przywołany w przypisie 21, pkt 45.

( 30 ) Podobnie zob. wyrok w sprawie Canal Satélite, przywołany w przypisie 24, pkt 41.

( 31 ) Zobacz wyrok w sprawie ATRAL, przywołany w przypisie 14, pkt 67.

( 32 ) Zobacz m.in. wyrok w sprawie Komisja przeciwko Belgii, przywołany w przypisie 15, pkt 16; wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, przywołany w przypisie 15, pkt 26, oraz wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, przywołany w przypisie 15, pkt 29.