Sprawa C-142/04

Maria Aslanidou

przeciwko

Ypourgos Ygeias & Pronoias

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Symvoulio tis Epikrateias)

Dyrektywa 92/51/EWG – Pracownicy – Uznawanie dyplomów – Terapeuta zajęciowy

Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 14 lipca 2005 r. I‑0000

Streszczenie wyroku

Swobodny przepływ osób – Swoboda przedsiębiorczości – Pracownicy – Uznawanie dyplomów – Dyrektywa 92/51 – Podjęcie zawodu regulowanego lub jego wykonywanie na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli (art. 3) – Skutek bezpośredni bez uznawania przez właściwe władze krajowe dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji przez zainteresowanego – Nałożenie środków wyrównawczych – Granice

(dyrektywa Rady 92/51, art. 3 akapit pierwszy lit. a))

Artykuł 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 92/51 w sprawie drugiego ogólnego systemu uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, uzupełniającej dyrektywę 89/48/EWG stanowi, że właściwy organ przyjmującego państwa członkowskiego nie może – na podstawie braku odpowiednich kwalifikacji – odmówić obywatelowi państwa członkowskiego prawa podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli, jeżeli wnioskodawca posiada dyplom, zgodnie z definicją przytoczoną w tej dyrektywie, wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terytorium, a dyplom ten został wydany w danym państwie członkowskim.

W przypadku braku transpozycji w terminie przewidzianym przez dyrektywę obywatel państwa członkowskiego może powoływać się na art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy w celu uzyskania w przyjmującym państwie członkowskim zezwolenia na wykonywanie zawodu regulowanego.

Możliwość ta nie może być uzależniona od oficjalnego uznania dyplomów zainteresowanego przez właściwe organy krajowe.

Ponadto przedsięwzięcie środków wyrównawczych, o których mowa w art. 4 ust. 1 dyrektywy 92/51, może być wymagane od zainteresowanego jedynie wtedy, gdy są one przewidziane przez prawo krajowe obowiązujące w czasie rozpatrywania odnośnego wniosku, czego ustalenie należy do sądu krajowego

(por. pkt 31, 36, 42 i sentencja)

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)

z dnia 14 lipca 2005 r.( )

Dyrektywa 92/51/EWG – Pracownicy – Uznawanie dyplomów – Terapeuta zajęciowy

W sprawie C-142/04

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Symvoulio tis Epikrateias (Grecja) postanowieniem z dnia 30 grudnia 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 17 marca 2004 r., w postępowaniu:

Maria Aslanidou

przeciwko

Ypourgos Ygeias & Pronoias,

TRYBUNAŁ (czwarta izba),

w składzie: K. Lenaerts, prezes izby, N. Colneric i K. Schiemann (sprawozdawca), sędziowie,

rzecznik generalny: L. A. Geelhoed,

sekretarz: R. Grass,

uwzględniając procedurę pisemną,

rozważywszy uwagi przedstawione:

– w imieniu M. Aslanidou przez A. I. Vagiasa, dikigoros,

– w imieniu rządu greckiego przez E. Skandalou, działającą w charakterze pełnomocnika,

– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez M. Patakię i H. Støvlbæka, działających w charakterze pełnomocników,

podjąwszy, po wysłuchaniu rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,

wydaje następujący

Wyrok

1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy kwestii, w jakich warunkach możliwe jest powołanie niektórych przepisów dyrektywy Rady 92/51/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie drugiego ogólnego systemu uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, uzupełniającej dyrektywę 89/48/EWG (Dz.U. L 209, str. 25), przez posiadacza dyplomu objętego zakresem stosowania tej dyrektywy, jeśli dyrektywa nie została transponowana po upływie terminu wyznaczonego do jej transpozycji. Dodatkowo wniosek dotyczy wykładni art. 48 i 52 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 39 i 43 WE).

2 Wniosek ten, bardzo podobny do wniosku będącego przedmiotem wyroku w sprawie Peros (C-141/04, Zb.Orz. str. I‑7163), ogłoszonego tego samego dnia, co niniejszy wyrok, został złożony w ramach sporu pomiędzy M. Aslanidou a Ypourgos Ygeias & Pronoias (greckim ministrem zdrowia i opieki społecznej) dotyczącego oddalenia przez tego ministra wniosku M. Aslanidou o zezwolenie na wykonywanie zawodu terapeuty zajęciowego w Grecji. Skarżąca złożyła wniosek, powołując się na przysługujące jej prawo do wykonywania tego zawodu w Niemczech.

Ramy prawne

Uregulowania wspólnotowe

3 Dyrektywa 92/51 ustanawia ogólny uzupełniający system uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, obejmujący te poziomy wykształcenia, które nie wchodziły w zakres pierwotnego systemu wprowadzonego przez dyrektywę Rady 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie ogólnego systemu uznawania dyplomów ukończenia studiów wyższych, przyznawanych po ukończeniu kształcenia i szkolenia zawodowego trwających co najmniej trzy lata (Dz.U. 1989, L 19, str. 16), którego zastosowanie ograniczone jest jedynie do wykształcenia na poziomie wyższym.

4 Zgodnie z piątym motywem dyrektywy 92/51 uzupełniający system opiera się na tych samych zasadach i przewiduje odpowiednio te same reguły, które zawiera pierwotny system ogólny.

5 Zgodnie z art. 1 dyrektywy 92/51 dokument, który wskazuje, że jego posiadacz pomyślnie ukończył jeden z kursów szkoleniowych wymienionych w załączniku C do tej dyrektywy, stanowi dyplom w rozumieniu tej dyrektywy, jeśli:

– został wydany przez właściwy organ państwa członkowskiego,

– wskazuje, że jego posiadacz posiada kwalifikacje zawodowe wymagane w celu podjęcia i wykonywania zawodu w tym państwie członkowskim oraz

– wykształcenie i wyszkolenie potwierdzone takim dowodem było uzyskane głównie na terytorium Wspólnoty.

6 Jednym z kursów wymienionych w załączniku C do dyrektywy 92/51 w jej wersji mającej zastosowanie w stanie faktycznym sprawy toczącej się przed sądem krajowym, tzn. przed jej zmianą przez decyzję Komisji 2004/108/WE z dnia 28 stycznia 2004 r. (Dz.U. L 32, str. 15), jest kurs przygotowujący do zawodu terapeuty zajęciowego [Beschäftigungs- und Arbeitstherapeut(in)] wymieniony w tiret trzecim dotyczącym Niemiec, w pkt 1 zatytułowanym „Dziedzina paramedyczna i socjopedagogiczna”.

7 Artykuł 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 92/51 stanowi:

„Bez uszczerbku dla dyrektywy 89/48/EWG, zgodnie z którą w przyjmującym państwie członkowskim podjęcie lub wykonywanie zawodu regulowanego wymaga posiadania dyplomu w rozumieniu niniejszej dyrektywy […], właściwe organy nie mogą, na podstawie braku odpowiednich kwalifikacji, odmówić prawa obywatelowi państwa członkowskiego do podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli:

a) jeżeli wnioskodawca posiada dyplom zgodnie z definicją przytoczoną w niniejszej dyrektywie […], wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terenie, a dyplom ten został wydany w danym państwie członkowskim […]”.

8 Pomimo brzmienia art. 3 tej dyrektywy, jej art. 4 zezwala przyjmującemu państwu członkowskiemu na wymaganie od wnioskodawcy, przy zachowaniu określonych warunków, przedłożenia dowodu o posiadaniu wymaganego okresu doświadczenia zawodowego, odbycia stażu adaptacyjnego nieprzekraczającego trzech lat lub przystąpienia do testu umiejętności (dalej zwane „środkami wyrównawczymi”). Ten sam artykuł określa pewne zasady i warunki mające zastosowanie do środków wyrównawczych, które mogą być wymagane.

9 Artykuł 10 dyrektywy 92/51 wymienia dokumenty, których przedłożenia może wymagać właściwy organ przyjmującego państwa członkowskiego i które zaświadczają, że wnioskodawcy mają dobrą reputację lub nieskazitelny charakter, że nie zostali postawieni w stan upadłości lub świadczą o ich stanie zdrowia fizycznego i psychicznego, oraz zawiera kilka przepisów dotyczących formuł przysięgi lub uroczystego oświadczenia, którego złożenia można wymagać od obywateli innych państw członkowskich.

10 Zgodnie z art. 13 ust. 1 dyrektywy 92/51 państwa członkowskie wyznaczają w terminie określonym w art. 17, tj. przed dniem 18 czerwca 1994 r., właściwy organ uprawniony do przyjmowania wniosków oraz podejmowania decyzji, o których mowa w tej dyrektywie. Przekazują one takie informacje pozostałym państwom członkowskim oraz Komisji Wspólnot Europejskich.

Uregulowania krajowe

11 Zawód terapeuty zajęciowego jest regulowany w Grecji dekretem prezydenckim nr 83/1989 zatytułowanym „Prawa zawodowe posiadaczy dyplomów z dziedzin: […] c) Ergoterapia uczelni technicznych (TEI)” (FEK A’ 37).

12 Zgodnie z art. 3 ust. 4 dekretu wykonywanie tego zawodu jest uzależnione od wydania zezwolenia przez greckie ministerstwo zdrowia, opieki społecznej i ubezpieczeń społecznych (dalej zwane „ministerstwem zdrowia”).

13 Gdy M. Aslanidou wystąpiła z wnioskiem, rozporządzenie ministra zdrowia i opieki społecznej A4b/251 z dnia 23 stycznia 1990 r. (FEK B’ 94) stawiało wymóg, aby do wniosku o zezwolenie na wykonywanie zawodu terapeuty zajęciowego dołączono kopię dyplomu, a „w przypadku posiadaczy dyplomów uzyskanych zagranicą decyzję wydaną przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Wyznań o uznaniu równoważności dyplomu”.

14 Ustawą nr 1404/1983 z 22/24 listopada 1983 r. (FEK A’ 173), w brzmieniu obowiązującym w czasie, kiedy miały miejsce okoliczności, których dotyczy sprawa przed sądem krajowym, stworzono jako organ doradczy w sprawach pedagogicznych i naukowych dotyczących wyższego szkolnictwa technicznego pod nadzorem greckiego ministerstwa edukacji narodowej i wyznań publiczną instytucję nazwaną „Instytutem Szkolnictwa Technicznego” (zwany dalej „IST”).

15 Zgodnie z art. 14 II ust. 2 ustawy nr 1404/1983, zastąpionym przez art. 71 ust. 5 ustawy nr 1566/1985 z dnia 30 września 1985 r. (FEK A’ 167) zadaniem IST było decydowanie o równoważności zagranicznych szkół lub wydziałów uczelni wyższych niemających statusu uniwersytetu i wydawanych przez nie dokumentów potwierdzających ukończenie studiów w odniesieniu do greckich uczelni technicznych oraz wydawanych przez nie dokumentów.

16 Artykuł 2 dekretu prezydenckiego nr 567/1984 z dnia 3 sierpnia/17 grudnia 1984 r. (FEK A’ 204) dotyczącego działania IST przewidywał utworzenie w ramach IST rady naukowej i stanowił, że „uznanie równoważności dokumentu potwierdzającego ukończenie studiów lub szkoły następuje w drodze aktu wydanego przez radę naukową, podanego w streszczonej formie do wiadomości osobie zainteresowanej przez prezesa rady naukowej. Informacja ta stanowi dowód równoważności dokumentu potwierdzającego ukończenie studiów”.

17 Już po zaistnieniu okoliczności, które doprowadziły do powstania sporu przed sądem krajowym, wydany został dekret prezydencki nr 231/1998 z dnia 29 lipca 1998 r. (FEK A’ 178), mający na celu transpozycję tej dyrektywy do greckiego porządku prawnego.

18 Artykuł 14 tego dekretu przyznaje radzie do spraw uznawania równoważności dokumentów potwierdzających naukę i kształcenie (Symvoulio Epangelmatikis Anagnorisis Titlon Ekpaidefsis kai Katartisis), organowi państwowemu ad hoc, wyłączną kompetencję do przyznania posiadaczowi dyplomu, do którego ma zastosowanie dyrektywa, prawa wykonywania w Grecji odpowiedniego zawodu regulowanego. W tym zakresie jest to jedyny właściwy organ, a jego opinia wiąże właściwego ministra w przypadku udzielania zezwolenia na wykonywanie zawodu.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

19 M. Aslanidou – obywatelka Grecji – po ukończeniu trzech lat studiów zdała państwowy egzamin na terapeutę zajęciowego (Zeugnis über die Staatliche Prüfung für Beschäftigungs- und Arbeitstherapeuten) w szkole terapeutów zajęciowych uprawnionej do prowadzenia takiej działalności, co dało jej możliwość podjęcia zawodu terapeuty zajęciowego w Niemczech.

20 Pragnąc wykonywać ten zawód w Grecji, w dniu 1 września 1997 r. M. Aslanidou wystąpiła na podstawie dyrektywy 89/48 do dyrekcji zdrowia prefektury w Tessalonikach z wnioskiem o udzielenie zezwolenia. Wniosek ten został przekazany ministerstwu zdrowia w celu sprawdzenia, czy spełnia ona warunki wymagane przez radę do spraw uznawania tytułów zawodowych terapeutów zajęciowych (Symvoulio Anagnorisis Epaggelmatikon Titlon Ergotherapeuton, zwaną dalej „SAETE”).

21 SAETE zawiesiła postępowanie i zwróciła się do IST z pytaniem, czy szkoła w Niemczech, w której studiowała M. Aslanidou, „należy do systemu będącego odpowiednikiem systemu szkolnictwa wyższego w Grecji”. W następstwie odpowiedzi IST, według którego dyplom skarżącej nie był równoważny dyplomowi wydawanemu przez uczelnie techniczne w Grecji, SAETE uznała, że dokumenty złożone przez M. Aslanidou nie odpowiadają wymogom dyrektywy 89/48 i dlatego nie mogła udzielić skarżącej zezwolenia na wykonywanie zawodu terapeuty zajęciowego na podstawie dyrektywy 89/48. W konsekwencji zaleciła jej złożenie nowego wniosku po dokonaniu transpozycji dyrektywy 92/51 do prawa greckiego.

22 Decyzją nr 1 z dnia 12 maja 1998 r. SAETE w końcu formalnie oddaliła wniosek o udzielenie zezwolenia M. Aslanidou z tego względu, że przedstawiony przez nią dokument potwierdzający ukończenie studiów nie odpowiadał dyplomowi studiów wyższych, ponieważ do przyjęcia do wspomnianej szkoły w Niemczech wymagane było posiadanie wykształcenia podstawowego w wymiarze od ośmiu do dziesięciu, a nie dwunastu lat. W związku z tym warunki przewidziane przez dyrektywę 89/48 nie zostały spełnione.

23 W dniu 21 lipca 1998 r. M. Aslanidou wniosła do Symvoulio tis Epikrateias skargę na tę odmowną decyzję.

24 Dla sądu krajowego bezsporne jest, że chociaż M. Aslanidou złożyła wniosek o udzielenie zezwolenia na wykonywanie zawodu terapeuty zajęciowego na podstawie dyrektywy 89/48, to właściwy organ miał obowiązek zbadania z urzędu wniosku i powołanych przez skarżącą faktów w świetle odpowiednich norm prawnych, tzn. dyrektywy 92/51.

25 Symvoulio tis Epikrateias ma wątpliwości, czy pomiędzy upływem terminu transpozycji dyrektywy 92/51 a jej spóźnioną transpozycją do krajowego porządku prawnego jednostka, która powołuje się na dyplom uzyskany w innym państwie członkowskim, podlegający zakresowi stosowania tej dyrektywy, mogła, opierając się na istotnych w tym zakresie przepisach tej dyrektywy, domagać się od władz przyjmującego państwa członkowskiego zezwolenia na podjęcie odpowiedniego zawodu regulowanego w przyjmującym państwie członkowskim.

26 W sporze przed sądem krajowym większość członków Symvoulio tis Epikrateias jest zdania, że istotne przepisy art. 3, 4 i 10 dyrektywy 92/51, dotyczące przesłanek, przy spełnieniu których organy przyjmującego państwa członkowskiego są obowiązane udzielić zezwolenia posiadaczowi dyplomu uzyskanego w innym państwie członkowskim na podjęcie zawodu regulowanego w przyjmującym państwie członkowskim, są bezwarunkowe i wystarczająco jasne oraz w konsekwencji mogą być powołane przez posiadacza takiego dyplomu po upływie terminu transpozycji tej dyrektywy.

27 Zgodnie z tą większościową opinią niewyznaczenie właściwego organu zgodnie z art. 13 ust. 1 dyrektywy 92/51 nie stanowi przeszkody dla powołania tych przepisów, jeżeli ustawodawstwo państwa członkowskiego obowiązujące przed transpozycją tej dyrektywy powierzało określonemu organowi administracyjnemu zadanie polegające na stwierdzeniu, czy warunki podjęcia zawodu zostały spełnione lub na udzieleniu zainteresowanemu zezwolenia na wykonywanie tego zawodu.

28 Zgodnie z mniejszościową opinią Symvoulio tis Epikrateias oddalenie wniosku o udzielenie zezwolenia było jednak uzasadnione, po pierwsze, dlatego że istotne przepisy dyrektywy 92/51 nie mogły być powołane przez osobę w czasie, kiedy złożono sporny wniosek, a po drugie, dlatego że organ właściwy do rozpoznawania wniosków nie został jeszcze wyznaczony na mocy art. 13 ust. 1 tej dyrektywy.

29 Symvoulio tis Epikrateias ma ponadto wątpliwości, czy mimo tego że przepisy dyrektywy 92/51 nie mogły być powołane przed ministerstwem zdrowia, ministerstwo zdrowia mogło być zobowiązane na mocy art. 48 i 52 traktatu do zbadania, czy dyplom uzyskany przez skarżącą w Niemczech był równoważny z dyplomami greckimi.

30 W tych warunkach Symvoulio tis Epikrateias postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy przepisy art. 3, 4 ust. 1 lit. a) i b) i ust. 2 oraz art. 10 ust. 1–4 dyrektywy 92/51 […] są bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, aby na podstawie dyplomu uzyskanego w innym państwie członkowskim i objętego zakresem stosowania cytowanych przepisów dana jednostka mogła pomiędzy upływem terminu transpozycji dyrektywy 92/51 a jej spóźnioną transpozycją do krajowego porządku prawnego (przyjmującego państwa członkowskiego) powołać się na te przepisy przed organem administracyjnym właściwym zgodnie z ustawodawstwem krajowym w celu uzyskania zezwolenia od tego organu na podjęcie zawodu regulowanego i wykonywanie tego zawodu w przyjmującym państwie członkowskim?

2) Czy w przypadku gdy pomiędzy upływem terminu transpozycji a spóźnioną transpozycją do krajowego porządku prawnego dana jednostka nie mogła powołać się na przepisy dyrektywy 92/51 […] przed organem administracyjnym przyjmującego państwa członkowskiego mającym za zadanie, zgodnie z ustawodawstwem krajowym, udzielanie zezwoleń na wykonywanie zawodu posiadaczom dyplomów krajowych uczelni technicznych (TEI) lub posiadaczom zagranicznych dyplomów uznanych za równoważne w ramach ogólnej procedury uznawania dyplomów opisanej uzasadnieniu pytania prejudycjalnego, wspomniany organ administracyjny mógł, mając na względzie te artykuły [48 i 52 traktatu] […], uzależnić wydanie zezwolenia na podjęcie danego zawodu i na wykonywanie tego zawodu, o które posiadacz dyplomu uzyskanego w innym państwie członkowskim wniósł w trakcie wspomnianego okresu, od uprzedniego uznania zgodnie z ogólną procedurą, o której mowa powyżej, równoważności tego dyplomu, czy też organ ten miał obowiązek, zanim podejmie w tej sprawie decyzję, sam dokonać porównania z jednej strony poświadczonych przez dyplom kwalifikacji oraz z drugiej strony wiedzy i kwalifikacji wymaganych przez ustawodawstwo krajowe?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

31 Artykuł 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 92/51 stanowi, że właściwy organ przyjmującego państwa członkowskiego nie może – na podstawie braku odpowiednich kwalifikacji – odmówić obywatelowi państwa członkowskiego prawa podjęcia lub wykonywania tego zawodu na tych samych warunkach, które są stosowane wobec własnych obywateli, jeżeli wnioskodawca posiada dyplom, zgodnie z definicją przytoczoną w tej dyrektywie, wymagany w innym państwie członkowskim w celu podjęcia lub wykonywania tego samego zawodu na jego terytorium, a dyplom ten został wydany w danym państwie członkowskim.

32 M. Aslanidou posiada dyplom w rozumieniu art. 1 dyrektywy 92/51 w związku z pkt 1 załącznika C do tej dyrektywy. Sytuacja skarżącej wchodzi w zakres stosowania art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy. Dlatego nie ma potrzeby dokonywania przez Trybunał wykładni art. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy, który ma zastosowanie wyłącznie do przypadków, gdy dany zawód nie jest regulowany w państwie członkowskim pochodzenia.

33 Odnośnie do art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 89/48, którego treść jest zasadniczo identyczna z treścią art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 92/51, Trybunał orzekł już, że jest to przepis, którego treść jest bezwarunkowa i wystarczająco precyzyjna, aby jednostki mogły powoływać się na ten przepis przed sądem krajowym wobec państwa, które nie dokonało w terminie transpozycji dyrektywy do prawa krajowego (wyrok z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie C-102/02 Beuttenmüller, Rec. str. I-5405, pkt 55). Tak samo jest w przypadku art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 92/51, ponieważ, zgodnie z treścią piątego motywu tej dyrektywy, ustanowiony przez nią uzupełniający system ogólny jest oparty na tych samych zasadach i przewiduje odpowiednio te same reguły, które zawiera pierwotny system ogólny ustanowiony przez dyrektywę 89/48.

34 Trybunał orzekł odnośnie do dyrektywy 89/48, że jeżeli w zasadzie ustawodawstwo krajowe obowiązujące w czasie rozpatrywania danego wniosku przewiduje możliwość uzależnienia podjęcia zawodu regulowanego od uprzedniego przedsięwzięcia przez wnioskodawcę środków wyrównawczych wymienionych w art. 4 dyrektywy 92/51, to właściwy organ ma prawo wymagać od zainteresowanego przedsięwzięcia środków wyrównawczych, o których mowa w art. 4 ust. 1, gdy przesłanki przewidziane w tym przepisie są spełnione (zob. podobnie wyrok z dnia 9 września 2003 r. w sprawie C-285/01 Burbaud, Rec. str. I-8219, pkt 55).

35 Inaczej jest w przypadku gdy obowiązujące ustawodawstwo krajowe nie przewiduje tego rodzaju środków wyrównawczych, bowiem z orzecznictwa wynika, że państwo członkowskie, które uchybiło ciążącemu na nim zobowiązaniu transpozycji do krajowego porządku prawnego przepisów dyrektywy nie może powoływać się wobec obywateli Wspólnoty na ograniczenia wynikające z tych przepisów ani wymagać od nich wykonania obowiązków przewidzianych w tej dyrektywie (zob. podobnie wyrok z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych C-6/90 i C 9/90 Francovich i in., Rec. str. I-5357, pkt 21, i ww. wyrok w sprawie Beuttenmüller, pkt 63).

36 Do sądu krajowego należy określenie, w jakim zakresie ustawodawstwo krajowe obowiązujące w czasie rozpatrywania danego wniosku pozwalało na wymaganie przedsięwzięcia środków wyrównawczych przewidzianych w art. 4 ust. 1 dyrektywy, która ma zastosowanie. W tym względzie przypomnieć należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, gdy dana sytuacja wchodzi w zakres stosowania danej dyrektywy, sąd krajowy, który stosuje prawo krajowe, ma obowiązek uwzględnić całość norm prawa krajowego i interpretować je tak dalece jak to jest możliwe w świetle brzmienia oraz celu danej dyrektywy, aby osiągnąć rezultat zgodny z celem, do którego ta dyrektywa dąży (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 5 października 2004 r. w sprawach połączonych od C-397/01 do C 403/01 Pfeiffer i in., Zb.Orz. str. I‑8835, pkt 119).

37 W każdym razie Trybunał orzekł już, że jeśli ma zastosowanie dyrektywa 89/48 lub 92/51, to organ państwa członkowskiego zobowiązany do przestrzegania norm przewidzianych w dyrektywie nie może już wymagać, aby dyplomy zainteresowanego zostały oficjalnie uznane przez właściwe organy krajowe (wyrok z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C-234/97 Fernández de Bobadilla, Rec. str. I-4773, pkt 27).

38 Artykuł 10 dyrektywy 92/51 jedynie wylicza dokumenty świadczące o dobrej reputacji, nieskazitelnym charakterze, niepostawieniu w stan upadłości lub o stanie zdrowia fizycznego i psychicznego, których wymagać może właściwy organ, i zawiera kilka przepisów dotyczących formuł przysięgi lub uroczystego oświadczenia, którego złożenia można wymagać od obywateli innych państw członkowskich. Zważywszy, że w sprawie przed sądem krajowym żaden z tych dokumentów ani żadne oświadczenie nie było wymagane przez właściwy organ przyjmującego państwa członkowskiego, Trybunał nie ma obowiązku dokonania wykładni tego przepisu, która w każdym razie nie mogłaby mieć wpływu na możliwość powołania art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy.

39 Obowiązek państw członkowskich polegający na wyznaczeniu, na podstawie art. 13 ust. 1 dyrektywy 92/51 właściwego organu uprawnionego do przyjmowania wniosków i wydawania decyzji, o których mowa w tej dyrektywie, również nie stanowi przeszkody dla powołania art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy. Z art. 13 ust. 1 w związku z innymi ustępami tego samego artykułu wynika bowiem, że celem tego przepisu jest ułatwienie stosowania systemu uznawania dyplomów ustanowionego przez dyrektywę 92/51 poprzez uczynienie procesu decyzyjnego stosowanego w danym państwie członkowskim bardziej przejrzystym. Natomiast wyznaczenie na mocy art. 13 ust. 1 nie jest konieczne do określenia właściwego organu, o których mowa w art. 3, nadzorującego dostęp do zawodów regulowanych.

40 Z orzecznictwa wynika, że państwo członkowskie nie może powoływać się wobec jednostki na brak ustanowienia przepisów mających konkretnie na celu ułatwienie stosowania systemu ustanowionego przez odnośną dyrektywę (zob. podobnie w szczególności wyroki z dnia 10 września 2002 r. w sprawie C-141/00 Kügler, Rec. str. I-6833, pkt 52, i z dnia 6 listopada 2003 r. w sprawie C-45/01 Dornier, Rec. str. I-12911, pkt 79). Niewyznaczenie właściwego organu na mocy art. 13 ust. 1 dyrektywy 92/51 nie stanowi przeszkody dla możliwości powołania art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy wobec organu faktycznie właściwego na mocy mającego zastosowanie ustawodawstwa krajowego w zakresie regulowania dostępu do określonego zawodu.

41 W postępowaniu przed sądem krajowym ministerstwo zdrowia, w ramach którego działa SAETE, jest organem właściwym w rozumieniu art. 3 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 92/51, ponieważ zgodnie z ustawodawstwem krajowym wykonywanie zawodu terapeuty zajęciowego jest uzależnione od udzielenia zezwolenia przez to ministerstwo. Z tego względu ministerstwo zdrowia nie może odmawiać osobie znajdującej się w takiej sytuacji jak M. Aslanidou podjęcia zawodu terapeuty zajęciowego powołując się na brak jej kwalifikacji, chyba że ewentualnie mają zastosowanie środki wyrównawcze w rozumieniu art. 4 ust. 1 tej dyrektywy, jeśli tego rodzaju środki wyrównawcze przewidziane były przez ustawodawstwo krajowe.

42 Na pierwsze pytanie należy zatem odpowiedzieć w tan sposób, że w przypadku braku transpozycji w terminie przewidzianym w art. 17 dyrektywy 92/51 obywatel państwa członkowskiego może powoływać się na art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy w celu uzyskania w przyjmującym państwie członkowskim zezwolenia na wykonywanie zawodu regulowanego, jakim jest zawód terapeuty zajęciowego. Możliwość ta nie może być uzależniona od oficjalnego uznania dyplomów zainteresowanego przez właściwe organy krajowe. Przedsięwzięcie środków wyrównawczych, o których mowa w art. 4 ust. 1 dyrektywy 92/51, może być wymagane od zainteresowanego jedynie wtedy, gdy są one przewidziane przez prawo krajowe obowiązujące w czasie rozpatrywania odnośnego wniosku.

43 Ze względu na odpowiedź udzieloną na pierwsze pytanie udzielenie odpowiedzi na drugie pytanie nie jest konieczne.

W przedmiocie kosztów

44 Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

W przypadku braku transpozycji w terminie przewidzianym w art. 17 dyrektywy Rady 92/51/EWG z dnia 18 czerwca 1992 r. w sprawie drugiego ogólnego systemu uznawania kształcenia i szkolenia zawodowego, uzupełniającej dyrektywę 89/48/EWG, obywatel państwa członkowskiego może powoływać się na art. 3 akapit pierwszy lit. a) tej dyrektywy w celu uzyskania w przyjmującym państwie członkowskim zezwolenia na wykonywanie zawodu regulowanego, jakim jest zawód terapeuty zajęciowego.

Możliwość ta nie może być uzależniona od oficjalnego uznania dyplomów zainteresowanego przez właściwe organy krajowe.

Przedsięwzięcie środków wyrównawczych, o których mowa w art. 4 ust. 1 dyrektywy 92/51, może być wymagane od zainteresowanego jedynie wtedy, gdy są one przewidziane przez prawo krajowe obowiązujące w czasie rozpatrywania odnośnego wniosku.

Podpisy.