OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY

przedstawiona w dniu 17 grudnia 2020 r. ( 1 )

Sprawa C‑709/19

Vereniging van Effectenbezitters

przeciwko

BP plc

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów)]

Odesłanie prejudycjalne – Rozporządzenie nr 1215/2012 – Jurysdykcja międzynarodowa w sprawach cywilnych i handlowych – Jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – Spór w dziedzinie inwestycji – Miejsce zdarzenia wywołującego szkodę – Szkoda polegająca wyłącznie na stracie finansowej – Powództwo o ustalenie wytoczone przez podmiot zajmujący się zbiorową obroną interesów

1. Stowarzyszenie posiadaczy papierów wartościowych wystąpiło do Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego Niderlandów) z powództwem o odszkodowanie za szkodę wynikającą ze spadku notowań ich akcji w spółce z siedzibą w Zjednoczonym Królestwie w następstwie wycieku ropy naftowej spowodowanego w obiektach tej spółki w Zatoce Meksykańskiej.

2. W ramach tego sporu sąd odsyłający wnosi o dokonanie wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia (UE) nr 1215/2012 ( 2 ). Ponieważ szkody będące przedmiotem powództwa mają charakter wyłącznie majątkowy, trudności, jakie napotyka sąd odsyłający, dotyczą ustalenia, czy posiada on jurysdykcję w świetle wcześniejszych orzeczeń Trybunału, w szczególności wyroków Kolassa, Universalu i Löber ( 3 ).

3. Wątpliwości sądu odsyłającego wskazują na ryzyko związane z wykładnią zgodną z koncepcją otwartości struktury tekstu w tej dziedzinie, taką jak ta, która wiąże jurysdykcję międzynarodową ze „szczególnymi okolicznościami” sporu. Wspomniane wątpliwości stwarzają jednocześnie możliwość uściślenia lub ewentualnie zmiany takiej wykładni.

I. Ramy prawne

A. Prawo Unii. Rozporządzenie nr 1215/2012

4. Motyw 16 brzmi: „Jurysdykcja oparta na łączniku miejsca zamieszkania powinna zostać uzupełniona jurysdykcją opartą na innych łącznikach, które powinny zostać dopuszczone ze względu na ścisły związek pomiędzy sądem a sporem prawnym lub w interesie prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Istnienie ścisłego związku powinno zagwarantować pewność prawną oraz uniknięcie możliwości pozywania pozwanego przed sąd państwa członkowskiego, którego pozwany nie mógł rozsądnie przewidzieć […]”.

5. Zgodnie z brzmieniem art. 4: „1. Z zastrzeżeniem przepisów niniejszego rozporządzenia osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskiego. […]”.

6. Zgodnie z art. 7: „Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego może być pozwana w innym państwie członkowskim: […] 2) w sprawach dotyczących czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego – przed sądy miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę; […]”.

B. Prawo niderlandzkie. Burgerlijk Wetboek ( 4 )

7. Zgodnie z art. 305a księgi 3 BW ( 5 ): „1. Każda instytucja lub stowarzyszenie, które ma pełną zdolność do czynności prawnych, może wystąpić z roszczeniem przed sądem w celu obrony podobnych interesów innych osób, pod warunkiem że podejmie taką obronę zgodnie ze swoim statutem. […] 3. Przedmiotem roszczenia, o którym mowa w ust. 1, nie może być […] odszkodowanie pieniężne. […]”.

II. Okoliczności faktyczne, postępowania przed sądami krajowymi i pytanie prejudycjalne

8. Vereniging van Effectenbezitters (stowarzyszenie posiadaczy papierów wartościowych; zwane dalej „VEB”) jest stowarzyszeniem prawa niderlandzkiego z siedzibą w Hadze (Niderlandy), którego celem statutowym jest ochrona interesów posiadaczy papierów wartościowych.

9. BP plc (zwane dalej „BP”) jest przedsiębiorstwem naftowo-gazowym z siedzibą w Londynie (Zjednoczone Królestwo), prowadzącym działalność na skalę światową. Akcje zwykłe BP plc są notowane na giełdach w Londynie i we Frankfurcie.

10. W kwietniu 2010 r. na wynajmowanej przez BP platformie wiertniczej, położonej w Zatoce Meksykańskiej, miała miejsce eksplozja, która spowodowała poważne szkody dla środowiska.

11. W dniu 17 kwietnia 2015 r. VEB wszczęło przeciwko BP postępowanie przed rechtbank van Amsterdam (sądem rejonowym w Amsterdamie, Niderlandy), wnosząc na podstawie art. 3:305a BW pozew zbiorowy na rzecz wszystkich osób, które w okresie od dnia 16 stycznia 2007 r. do dnia 25 czerwca 2010 r. nabyły, posiadały lub sprzedały akcje zwykłe BP za pośrednictwem rachunku inwestycyjnego w Niderlandach lub rachunku inwestycyjnego banku lub przedsiębiorstwa inwestycyjnego mającego siedzibę w Niderlandach (zwanych dalej „akcjonariuszami BP”).

12. VEB wniósł do rechtbank Amsterdam (sądu rejonowego w Amsterdamie) o stwierdzenie, że: – sądy niderlandzkie mają jurysdykcję międzynarodową do rozpoznania powództw o odszkodowanie wytoczonych przez akcjonariuszy BP; – rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) jest właściwy miejscowo do rozpoznania tych powództw; – BP działało niezgodnie z prawem wobec swoich akcjonariuszy w zakresie, w jakim przekazało im nieprawidłowe, niepełne i wprowadzające w błąd informacje dotyczące: i) jego programów bezpieczeństwa i obsługi technicznej przed wyciekiem ropy naftowej w dniu 20 kwietnia 2010 r.; lub ii) zakresu tego wycieku; lub iii) roli i odpowiedzialności BP w związku z tym wyciekiem ropy naftowej; – gdyby bezprawne działanie BP nie miało miejsca, kupno lub sprzedaż akcji BP przez akcjonariuszy BP nastąpiłoby po korzystniejszej cenie rynkowej lub też w ogóle by do niego nie doszło; – istnieje konieczny związek między bezprawnym działaniem BP a szkodą poniesioną przez akcjonariuszy BP na skutek notowań w okresie od dnia 16 stycznia 2007 r. do dnia 25 czerwca 2010 r.

13. BP zakwestionowało jurysdykcję sądów niderlandzkich, powołując się na rozporządzenie nr 1215/2012. Rechtbank Amsterdam (sąd rejonowy w Amsterdamie) stwierdził brak swojej jurysdykcji, a gerechtshof Amsterdam (sąd okręgowy w Amsterdamie, Niderlandy) utrzymał w mocy to orzeczenie.

14. VEB wniosło skargę kasacyjną do Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego Niderlandów), który kieruje do Trybunału następujące pytania prejudycjalne: „1) a) Czy art. 7 pkt 2 [rozporządzenia nr 1215/2012] należy interpretować w ten sposób, że bezpośrednie urzeczywistnienie się szkody o charakterze czysto finansowym na rachunku inwestycyjnym w Niderlandach lub rachunku inwestycyjnym banku i /lub przedsiębiorstwa inwestycyjnego mającego siedzibę w Niderlandach, która to szkoda jest skutkiem decyzji inwestycyjnych podjętych pod wpływem rozpowszechnianych przez międzynarodowe przedsiębiorstwo notowane na giełdzie na skalę światową informacji, które są jednak nieprawidłowe, niepełne i wprowadzające w błąd, stanowi wystarczający łącznik dla przyznania jurysdykcji międzynarodowej sądom niderlandzkim w oparciu o łącznik miejsca wystąpienia szkody (Erfolgsort)? b) Jeśli nie, to czy jest wymagane wystąpienie dodatkowych okoliczności, które uzasadniałyby jurysdykcję sądów niderlandzkich i jakie są to okoliczności? Czy dodatkowe okoliczności wymienione w pkt 4.2.2 [ ( 6 )] są wystarczające dla przyznania jurysdykcji sądom niderlandzkim? 2) Czy na pytanie pierwsze zostałaby udzielona odmienna odpowiedź, jeżeli chodziłoby o powództwo wytoczone na podstawie art. 3:305a BW przez stowarzyszenie, którego celem jest reprezentowanie na mocy własnego prawa zbiorowych interesów inwestorów, którzy ponieśli szkodę, o której mowa w pytaniu pierwszym, co oznaczałoby między innymi, że ani miejsce zamieszkania inwestorów, o których mowa powyżej, ani szczególne okoliczności indywidualnych transakcji nabycia lub indywidualnych decyzji o niezbywaniu już posiadanych udziałów, nie byłyby ustalane? 3) Jeżeli sądy niderlandzkie są na podstawie art. 7 pkt 2 [rozporządzenia nr 1215/2012] właściwe do rozpoznania powództwa wytoczonego na podstawie art. 3:305a BW, to czy sądy te mają również na podstawie art. 7 pkt 2 [rozporządzenia nr 1215/2012] jurysdykcję międzynarodową, a także właściwość miejscową w ramach danego państwa do rozpoznania wszelkich zgłoszonych później indywidualnych roszczeń odszkodowawczych inwestorów, którzy ponieśli szkodę, o której mowa w pytaniu pierwszym? 4) Jeżeli sądy niderlandzkie, o których mowa w pytaniu trzecim powyżej, mają jurysdykcję międzynarodową, jednak nie mają właściwości miejscowej do rozpoznania wszelkich indywidualnych roszczeń odszkodowawczych inwestorów, którzy ponieśli szkodę, o której mowa w pytaniu pierwszym, to czy właściwość miejscowa jest ustalana na podstawie miejsca zamieszkania poszkodowanego inwestora, miejsca siedziby banku, w którym posiada on swój osobisty rachunek bankowy, miejsca siedziby banku, w którym jest prowadzony rachunek inwestycyjny, czy też w oparciu o inny łącznik?”.

III. Postępowanie przed Trybunałem

15. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do sekretariatu Trybunału w dniu 25 września 2019 r.

16. Uwagi na piśmie zostały złożone przez VEB, BP i Komisję Europejską. W następstwie odwołania pierwotnie wyznaczonej rozprawy Trybunał skierował do nich pytania na piśmie, na które VEP, BP i Komisja odpowiedziały w dniu 8 października 2020 r.

IV. Analiza

A. Uwagi ogólne

17. Na prośbę Trybunału niniejsza opinia będzie dotyczyć wyłącznie dwóch pierwszych pytań prejudycjalnych.

18. Zanim przejdę do analizy, pragnę przypomnieć, że: – przepisy rozporządzenia nr 1215/2012 należy interpretować w sposób autonomiczny, odnosząc się do jego systematyki i celów ( 7 ); – w zakresie, w jakim rozporządzenie nr 1215/2012 zastępuje rozporządzenie (WE) nr 44/2001 ( 8 ) (które z kolei zastępuje konwencję brukselską) ( 9 ), obowiązuje wykładnia Trybunału dotycząca poprzednich przepisów równoważnych przepisom obowiązującego aktu prawnego ( 10 ). – jedynym celem określenia miejsca, w którym szkoda się urzeczywistniła lub powstała w kontekście art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, jest ustalenie jurysdykcji sądów państwa członkowskiego; – Wspomniane określenie miejsca służy skutecznej ochronie sądowej stron transgranicznych sporów z zakresu prawa prywatnego poprzez zapewnienie jurysdykcji alternatywnej wobec sądu miejsca zamieszkania pozwanego w celu zaspokojenia „obiektywn[ych] potrzeb[] z punktu widzenia postępowania dowodowego lub organizacji procesu” ( 11 ). – W systemie rozporządzenia nr 1215/2012 wskazanie jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania powoda (forum actoris) ma charakter wyjątku ( 12 ).

B. Uwagi wstępne dotyczące wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

19. Pytania pierwsze i drugie zawierają kilka ściśle ze sobą powiązanych kwestii wymagających wyjaśnienia, dotyczących art. 7 pkt 2 rozporządzenia 1215/2012.

20. Kolejność tych kwestii można podsumować w następujący sposób: – sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy szkoda o charakterze wyłącznie finansowym poniesiona bezpośrednio na rachunku inwestycyjnym ( 13 ) prowadzonym w Niderlandach pozwala na ustalenie międzynarodowej jurysdykcji sądów tego państwa jako miejsca wystąpienia szkody, jeżeli szkoda wynika z decyzji podjętych w świetle dostępnych dla wszystkich informacji, rozpowszechnionych przez międzynarodową spółkę notowaną na giełdzie papierów wartościowych w innym państwie członkowskim; – w przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej sąd odsyłający zwraca się z pytaniem, czy konieczne są dodatkowe okoliczności i jakie są te dodatkowe okoliczności; – sąd odsyłający zwraca się o szczegółowe zbadanie szczególnych okoliczności rozpatrywanych w sporze ( 14 ); oraz – zmierza on wreszcie do ustalenia wpływu, jaki zbiorowy charakter wytoczonego powództwa mógłby wywrzeć na odpowiedź.

21. W każdym razie konieczne jest uściślenie kwestii, które nie mają związku ze sporem i są uznane za oczywiste. Są to następujące kwestie: – uznanie roszczenia za pozaumowne; – umiejscowienie zdarzenia wywołującego szkodę poza Niderlandami; oraz – wyłącznie finansowy i zindywidualizowany charakter szkody, która wynika z utraty wartości akcji zwykłych BP ( 15 ).

22. Wątpliwości Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego Niderlandów) wnikają ze stosowania przez Trybunał tzw. „podejścia holistycznego” ( 16 ), w odniesieniu do art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 w celu zastosowania go do niektórych sporów w dziedzinie inwestycji ( 17 ), w których przyjmowano, że szkoda wystąpiła w miejscu prowadzenia rachunku inwestora ( 18 ).

23. Chociaż niewątpliwie miejsce prowadzenia rachunku inwestora posłużyło do ustalenia jurysdykcji, pragnę jednak zauważyć, że miało to miejsce w kontekstach, które Trybunał określił jako „szczególne” ( 19 ), a to z następujących względów: – Trybunał rozpatrywał tę kwestię w odniesieniu do bardzo precyzyjnego aspektu, ponieważ chodziło o potwierdzenie jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania powoda; oraz – znaczenie miejsca prowadzenia rachunku jako łącznika było względne, ponieważ inne elementy potwierdzały jako całość, że miejsce to może stanowić podstawę ustalenia jurysdykcji, biorąc pod uwagę bliskość między sporem i właściwym sądem oraz przewidywalność właściwego sądu dla stron.

1. Trudności dotyczące uznania miejsca prowadzenia rachunku inwestycyjnego jako miejsca powstania szkody

24. Nie jestem pewien, czy miejsce prowadzenia rachunku powoda, znajdujące się w państwie członkowskim, którego jurysdykcja jest przedmiotem sporu, stanowi użyteczny punkt odniesienia, nawet biorąc pod uwagę dodatkowe elementy, dla jakichkolwiek sporów z tytułu odpowiedzialności pozaumownej za szkody wyrządzone inwestycjom z powodu braku informacji. Uważam raczej, że jest to kwestia otwarta, mając nawet na uwadze podejście Trybunału w tym względzie.

25. W zakresie, w jakim rachunek inwestycyjny odzwierciedla wartość majątkową, w której występuje szkoda, miejsce prowadzenia tego rachunku mogłoby co do zasady stanowić miejsce wystąpienia czysto finansowej szkody jego posiadacza. To ustalenie miejsca wystąpienia szkody pod względem geograficznym ma jednak charakter przenośny lub fikcyjny, podobnie jak każde ustalenie geograficznego miejsca wystąpienia szkód niemajątkowych ( 20 ).

26. Jednakże, w odniesieniu do wspomnianych szkód, przy podejmowaniu decyzji dotyczącej konkretnego miejsca ich wystąpienia spośród możliwych do wyobrażenia miejsc nie można pominąć celu rozpatrywanego przepisu. Z tego punktu widzenia znaczenie rachunku inwestycyjnego (lub rachunku bankowego w szerokim znaczeniu) jest dyskusyjne: samo orzecznictwo Trybunału świadczy o słabości tego łącznika.

27. Miejsce prowadzenia rachunku służy w większym stopniu akcjonariuszowi, zwłaszcza jeśli pokrywa się ono z jego miejscem zamieszkania lub miejscem pobytu, co w przypadku konsumentów lub drobnych inwestorów jest spójne z celami polityki prawodawcy dotyczącej przepisów materialnych ( 21 ). Nie można jednak wspierać tej polityki kosztem samego celu rozporządzenia nr 1215/2012, który wynika z jego obecnego brzmienia.

28. Miejsce prowadzenia rachunku może przyczynić się do obiektywnej bliskości między sporem a właściwym sądem, ale nie może być przeceniane. Rachunki, na których deponowane są papiery wartościowe lub na których odzwierciedlony jest spadek ich wartości, nie warunkują na przykład związku przyczynowego między zdarzeniem a szkodą, ani wysokości wynikającej z tego szkody.

29. Ponadto z punktu widzenia spółki będącej emitentem akcji notowanych na giełdzie umiejscowienie rachunków jej akcjonariuszy jest okolicznością niemożliwą do przewidzenia, która nie pozwala na określenie nawet w minimalnym stopniu sądów posiadających międzynarodową jurysdykcję, przed którymi spółka ta mogłaby zostać pozwana.

30. Oczywiście, podejmując decyzję o notowaniu na giełdzie w państwie innym niż to, w którym znajduje się jego siedziba, emitent akcji akceptuje w sposób dorozumiany, że być może zostanie on pozwany poza miejscem swojej siedziby. Jednakże w zakresie, w jakim emitent ów nie kontroluje późniejszego obrotu papierami wartościowymi, umiejscowienie rachunku inwestora ( 22 ) jest dla niego zarówno losowe, jak i nieprzewidywalne ( 23 ).

31. W tych okolicznościach uznanie, że miejsce prowadzenia rachunku jest czynnikiem decydującym o ustaleniu jurysdykcji, nie pozwala uniknąć „możliwości pozywania pozwanego przed sąd państwa członkowskiego, którego pozwany nie mógł rozsądnie przewidzieć” ( 24 ). Uznanie to wręcz zwiększa taką możliwość.

2. Zastrzeżenia dotyczące stosowania „podejścia holistycznego” w przypadkach takich jak rozpatrywany w niniejszej sprawie

32. W mojej opinii w sprawie Verein für Konsumenteninformation wskazałem, że brak szkód fizycznych utrudnia ustalenie miejsca wystąpienia szkody i wzbudza wątpliwości co do możliwości uznania tego miejsca za łącznik w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 ( 25 ).

33. Pragnę przypomnieć, że właśnie z tego powodu wielokrotnie proponowano Trybunałowi zrezygnowanie z wyboru pomiędzy miejscem zdarzenia a miejscem powstania szkody, w przypadku gdy chodzi o szkody o charakterze wyłącznie majątkowym. Podzieliłem to stanowisko, zastrzegając, że mogę przyjąć je w odniesieniu do niektórych przypadków, niekoniecznie zaś w sposób ogólny ( 26 ).

34. Zgadzam się zatem z zastrzeżeniami co do wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 w dziedzinie odpowiedzialności pozaumownej związanej z inwestycjami w papiery wartościowe, opierającej się na fikcji, zgodnie z którą szkoda niemajątkowa występuje w określonym miejscu, a ponadto wymagającej jednoczesnego wystąpienia szczególnych okoliczności w celu przyznania jurysdykcji sądom tego miejsca ( 27 ).

35. Argument związany z pewnością prawa potwierdza zasadność ponownego przeanalizowania tego podejścia: na właściwym etapie postępowania (w niektórych przypadkach nawet a limine litis) sąd, do którego wniesiono pozew, powinien określić łączniki z państwem sądu, z których wynikać będzie jego jurysdykcja międzynarodowa w świetle mających zastosowanie przepisów. Ze względów nie tylko natury praktycznej, lecz, co pragnę powtórzyć, pewności prawa, sąd ów powinien móc z łatwością orzec w przedmiocie wspomnianej przesłanki, przed rozpoznaniem sprawy co do istoty.

36. Wykładnia art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012, wymagająca analizy szczególnych okoliczności każdej sprawy w przypadkach takich jak rozpatrywany w niniejszej sprawie, nie sprzyja pewności rozstrzygnięcia. Co więcej, sam charakter kryterium prawdopodobnie będzie budzić wątpliwości u podmiotów prawnych i będzie sprzyjać opóźniającym strategiom procesowym, a także rozbieżnym wykładniom w państwach członkowskich i kolejnym odesłaniom prejudycjalnym kierowanym do Trybunału ( 28 ).

3. Wnioski wstępne

37. W związku z tym w sporach takich jak rozpatrywany w niniejszej sprawie być może niekoniecznie trzeba stosować metodę zgrupowania roszczeń w celu ustalenia jurysdykcji na podstawie art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. Należałoby zatem ustalić miejsce wystąpienia szkody, które jest najbardziej odpowiednie dla celów realizowanych przez ten przepis, odrzucając miejsce prowadzenia rachunku inwestycyjnego.

38. Moim zdaniem takie podejście jest możliwe i faktycznie zostało przyjęte przez sądy niektórych państw członkowskich, które oceniają swoją jurysdykcję w oparciu o inne okoliczności, przyznając pierwszeństwo raczej miejscu położenia rynku, na którym notowane są akcje ( 29 ). Jest to miejsce (niekoniecznie fizyczne) dobrze znane ex ante, które zostało wybrane przez emitenta i którego ustawodawstwu podlega on w odniesieniu do obowiązków informacyjnych; natomiast inwestor zna to miejsce lub powinien je znać z wyprzedzeniem, gdy nabywa akcje spółki ( 30 ).

39. Biorąc jednak pod uwagę sformułowanie pytań prejudycjalnych, odpowiem na nie w oparciu o przyjęte w nich założenia, a mianowicie w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału, analizując w razie potrzeby zaproponowane rozwiązania alternatywne.

C. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

1. Odpowiedź w świetle orzecznictwa Trybunału

a) Litera a): czy miejsce prowadzenia rachunku inwestycyjnego jest „wystarczającym łącznikiem”?

40. Z wyroków Kolassa, Universal i Löber wynika, że okoliczność, iż miejsce prowadzenia rachunku bankowego (w szerokim znaczeniu), na którym odzwierciedlona jest szkoda finansowa, znajduje się w danym państwie członkowskim, nie wystarcza do przyznania jurysdykcji międzynarodowej sądom tego państwa. Muszą ponadto istnieć szczególne okoliczności, które jako całość pozwalają na przyznanie tej jurysdykcji ( 31 ).

41. Abstrahując na razie od wpływu, jaki tryb pozwu (zbiorowego) przyjęty przez VEB ( 32 ) mógłby wywierać w niniejszej sprawie, nie znajduję w niej żadnego elementu odróżniającego na tyle ważkiego, by pozwalał na odejście od tego orzecznictwa.

42. Sąd odsyłający podkreśla, że w wyroku Universal strata finansowa została poniesiona na rachunku bankowym powoda, który on sam wybrał w celu spłaty swojego długu; poszkodowany sam zdecydował o miejscu wystąpienia swojej szkody, co umniejsza wiarygodność miejsca prowadzenia rachunku jako elementu określającego jurysdykcję międzynarodową. Natomiast w niniejszej sprawie szkoda majątkowa spowodowana spadkiem wartości akcji posiadanych na rachunkach inwestycyjnych powstała bezpośrednio na tych rachunkach.

43. Argument ten nie wydaje mi się przekonujący z kilku powodów: – w rzeczonym wyroku Trybunał nie odniósł się do mało wiarygodnego charakteru rachunku wybranego przez powoda tytułem uzasadnienia głównego, tylko uzupełniająco ( 33 ); – nie można wykluczyć ingerencji akcjonariusza w wybór rachunku, na którym zdeponuje on swoje papiery wartościowe, co umożliwi mu uprzednie określenie miejsca prowadzenia tego rachunku jako związku z danym terytorium, mając na uwadze wytoczenie w przyszłości powództwa przeciwko emitentowi akcji ( 34 ); – brak wyboru takiego miejsca przez akcjonariusza, którego papiery wartościowe straciły na wartości, nie sprawia, że czynnik ten staje się mniej nieprzewidywalny dla emitenta, jak już wskazałem.

44. Rozbieżność między niniejszą sprawą a sprawami będącymi przedmiotem wyroków Kolassa i Löber, w odniesieniu do formy i zakresu informacji rzekomo wprowadzających w błąd, dostarczonych przez pozwanego, również nie uzasadnia przyznania jurysdykcji międzynarodowej sądom miejsca, w którym prowadzone są rachunki inwestycyjne.

45. W rzeczywistości okoliczność, że informacje spółki emitującej nie są skierowane konkretnie lub oddzielnie do inwestorów niderlandzkich, wydaje się raczej potwierdzać przeciwny wniosek ( 35 ). Jednakże w zakresie, w jakim czynnik ten stanowi dla VEB szczególną okoliczność potwierdzającą jurysdykcję sądów Niderlandów, przeanalizuję go w dalszej części z tego punktu widzenia.

46. Podsumowując, wystąpienie szkody finansowej na rachunku inwestycyjnym prowadzonym w Niderlandach nie może zostać uznane za „wystarczający łącznik dla przyznania jurysdykcji międzynarodowej” sądom tego państwa.

b) Litera b): szczególne okoliczności sprawy

47. Na wypadek, gdyby odpowiedź na jego pierwsze pytanie prejudycjalne była przecząca, Hoge Raad der Nederlanden (sąd najwyższy Niderlandów) zwraca się z pytaniem, czy „jest wymagane wystąpienie dodatkowych okoliczności, które uzasadniałyby jurysdykcję sądów niderlandzkich, i jakie są to okoliczności”. W szczególności zwraca się on o ustalenie, czy okoliczności wymienione w pkt 4.2.2 postanowienia odsyłającego są wystarczające ( 36 ).

48. Jak już wyjaśniłem w odniesieniu do innej sprawy, niemożliwe jest określenie w sposób abstrakcyjny szczególnych okoliczności, które łącznie tworzą wystarczający związek między sporem a sądem, jeżeli szkoda opisana w pozwie ma charakter wyłącznie finansowy ( 37 ).

49. Wydaje mi się jednak istotne przypomnienie, że „szczególne okoliczności”, które mają znaczenie dla przyznania jurysdykcji, wskazują na bliskość między sporem a właściwym sądem, a także na możliwość przewidzenia właściwego sądu przez strony, ponieważ są to zasady, na których opiera się kryterium jurysdykcji międzynarodowej „miejsca powstania szkody” ( 38 ).

50. Okoliczności te muszą obejmować: – elementy istotne dla prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości i sprawnej organizacji postępowania; oraz – czynniki, które mogły przyczynić się do ukształtowania przekonania stron o miejscu prowadzenia postępowania sądowego lub ewentualnie miejscu, gdzie mogą być pozywane w następstwie swoich działań.

51. Z akt sprawy wynika, że w postępowaniu głównym nie występują szczególne okoliczności analogiczne do tych, które wystąpiły w sprawach Kolassa i Löber. Mogą natomiast występować inne okoliczności, zgodnie z postanowieniem odsyłającym ( 39 ). Uważam, że większość z tych ostatnich (pomijając na razie okoliczności odnoszące się do pozwu zbiorowego) jest bez znaczenia dla przyznania jurysdykcji ( 40 ).

1) Ugoda BP z innymi akcjonariuszami

52. Wydaje mi się bez znaczenia, że BP zawarło ze swoimi akcjonariuszami w Stanach Zjednoczonych Ameryki ugodę, która nie została zaproponowana akcjonariuszom europejskim. Pod względem możliwości przewidzenia właściwego sądu, bliskości między sporem a sądem lub prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości powyższa okoliczność nie wskazuje na to, by Niderlandy posiadały jurysdykcję w Unii Europejskiej.

2) Status akcjonariuszy będących konsumentami

53. W mojej ocenie bez znaczenia jest również fakt, że niektórzy z poszkodowanych akcjonariuszy mają status konsumentów ( 41 ). Wskazane byłoby uregulowanie statusu inwestorów detalicznych zgodnie z sekcją czwartą rozdziału II rozporządzenia nr 1215/2012 ( 42 ), lecz obecnie nie jest on uregulowany.

54. Konsumentem chronionym na podstawie rozporządzenia nr 1215/2012 jest wyłącznie konsument, który jest stroną umowy w okolicznościach przewidzianych w art. 17 ( 43 ). W obecnym brzmieniu tego rozporządzenia nie istnieje ogólna zasada ochrony konsumenta, która wiązałaby uprawnienie do wytoczenia powództwa zawsze w miejscu zamieszkania konsumenta z taką przesłanką materialną.

55. W przypadku braku takiej zasady ogólnej status „konsumenta” należy oceniać w kontekście art. 7 pkt 2, podobnie jak pozostałe czynniki, to znaczy pod względem bliskości między sporem a sądem i możliwości przewidzenia właściwego sądu. W tym względzie nie dostrzegam, w jaki sposób status konsumenta niektórych inwestorów BP obiektywnie zapewnia bliskość między sporem a sądem, czy też sprawia, że jurysdykcja sądów niderlandzkich jest mniej lub bardziej przewidywalna z punktu widzenia pozwanego ( 44 ).

3) Informacje przedstawione przez BP ma temat jego akcji

56. Informacje BP dotyczące jego akcji są skierowane do ogółu inwestorów z całego świata. BP zdaje sobie zatem sprawę, że te papiery wartościowe mogą być nabywane przez inwestorów z państw innych niż państwo jego siedziby lub z państw, w których znajduje się rynek bądź rynki giełdowe, na których BP jest notowane ( 45 ).

57. Niewątpliwie podmiot gospodarczy nie może zasłaniać się ogólnym charakterem informacji, które on sam rozpowszechnia, aby uniknąć pozwania w określonym miejscu. Jednakże nie wydaje się również rozsądne, aby podlegał on jurysdykcji wszystkich państw, do których informacje te docierają ze względu na dostępność Internetu, w przypadku gdy ich celem jest przedstawienie cech niektórych akcji notowanych na giełdzie, zwykle zbywanych poprzez sieć pośredników niepodlegającą kontroli emitenta.

58. Innymi słowy uważam, że w rozumieniu art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 rozpowszechnianie na całym świecie informacji, które dana spółka przedstawia na temat swoich akcji, w żaden sposób nie przemawia za jurysdykcją sądów danego państwa ( 46 ).

59. W związku z tym nie uważam, aby szczególne okoliczności, o których mowa w drugim pytaniu prejudycjalnym, przemawiały za przyznaniem jurysdykcji sądom niderlandzkim.

2. Czy istnieje rozwiązanie alternatywne?

60. Komisja proponuje, aby w drodze wyjątku dokonać wykładni, zgodnie z którą szkoda urzeczywistnia się na rachunku inwestycyjnym prowadzonym w jednym państwie członkowskim i pozwala na przyznanie jurysdykcji sądom tego państwa, bez konieczności wystąpienia dodatkowych okoliczności, jeżeli brak jest elementów pozwalających na ustalenie miejsca powstania owej szkody w innym państwie członkowskim.

61. Komisja twierdzi, że w przeciwnym razie pozwany utraciłby możliwość przewidzianą w art. 7 pkt 2 rozporządzenia 1215/2012, gdy w opisanej sytuacji miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, pokrywa się z miejscem zamieszkania pozwanego.

62. Jestem zdania, że chociaż taki rezultat jest niefortunny, nie jest on sprzeczny z systemem przyznawania jurysdykcji międzynarodowej ustanowionym w rozporządzeniu nr 1215/2012. Odwrotny rezultat mógłby natomiast być sprzeczny z tym systemem.

63. Konwencja brukselska, a następnie rozporządzenia opierają się na założeniu, że (z wyjątkami, które są w nich przewidziane) jurysdykcję ogólną ma i powinien mieć sąd miejsca zamieszkania pozwanego. Jurysdykcje szczególne, które zostały dodane, odpowiadają szeregowi względów, wśród których nie przewidziano wyraźnie, jako celu samego w sobie, względu polegającego na zapewnieniu powodowi alternatywnych rozwiązań ( 47 ).

64. Niewątpliwie u podstaw wykładni art. 5 ust. 3 konwencji brukselskiej leży jego skuteczność, w związku z czym obejmuje on zarówno miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, jak i miejsce, w którym szkoda wystąpiła. Skuteczność ta zostałaby utracona, gdyby przepis był interpretowany jedynie i konsekwentnie jako miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, ponieważ zwykle pokrywa się ono z miejscem zamieszkania pozwanego ( 48 ).

65. Jednocześnie Trybunał wielokrotnie przypominał, że art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 należy interpretować zawężająco, gdyż w przeciwnym razie zasada ogólna jurysdykcji sądów państwa, na którego terytorium pozwany ma miejsce zamieszkania, jest pozbawiona treści ( 49 ).

66. Pragnę w tym kontekście przypomnieć, że art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 nie ustanawia jurysdykcji dla ochrony powoda. Stwierdzenie to zwykle wiąże się z ostrzeżeniem przed wykładnią przepisu mającą na celu sprzyjanie jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania powoda ( 50 ).

67. Nie jest zatem możliwe, aby cel, jakim jest ułatwienie wytoczenia powództwa przez powoda, miał pierwszeństwo nad celami polegającymi na pewności prawa i bliskości fizycznej między sporem a sądem.

68. Moim zdaniem z powyższego wynika, że przyznanie powodowi możliwości występowania przed sądami, a tym bardziej możliwości wytoczenia powództwa w miejscu uważanym za miejsce wystąpienia szkody, w przypadku gdy ze względu na swój fikcyjny w rzeczywistości charakter miejsce to nie stanowi koniecznego łącznika między sporem a sądem właściwym, nie jest wymogiem, a w każdym razie wymogiem absolutnym.

69. W związku z tym przypominam, że zdaniem Trybunału do osoby poszkodowanej należy wytoczenie powództwa przed sądem miejsca, w którym szkoda zaistniała, w sytuacjach, w których ustalenie, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, jest niemożliwe lub trudne ( 51 ).

70. Pragnę dodać, podobnie jak w przypadku innej sprawy ( 52 ), że Trybunał wyłączył zastosowanie art. 5 ust. 1 konwencji brukselskiej (obecnie art. 7 pkt 1 rozporządzenia nr 1215/2012) w odniesieniu do zobowiązania, którego „nie można zlokalizować w konkretnym miejscu ani przypisać sądowi, który jest szczególnie właściwy dla rozpatrzenia sporów związanych z zobowiązaniem” ( 53 ).

71. Wreszcie, w zakresie, w jakim miejsce zamieszkania pozwanego w państwie członkowskim jest przesłanką stosowania rozporządzenia nr 1215/2012, powód ma dostęp do sądu co najmniej za każdym razem, gdy zastosowanie ma ten akt prawny. Nie istnieje zatem ryzyko naruszenia prawa do sądu ( 54 ).

D. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

72. Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy charakter pozwu wniesionego przez VEB (to znaczy jego charakter zbiorowy) ma wpływ na odpowiedź na pytanie pierwsze i czy wniesiono w ramach niego wyłącznie powództwo o ustalenie.

73. W tym kontekście powołuje się on na wyrok CDC Hydrogen Peroxide ( 55 ), w którym Trybunał orzekł, że przelewy wierzytelności dokonane przez każdego pierwotnego wierzyciela na rzecz powoda nie mają wpływu na ustalenie sądu właściwego zgodnie z art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.

74. Zdaniem sądu odsyłającego, gdyby takie samo rozwiązanie zostało przyjęte w postępowaniu głównym, mechanizm pozwu zbiorowego straciłby swoją skuteczność.

1. Pozew zbiorowy a miejsce wystąpienia szkody

a) Powództwo o wydanie wyroku wyłącznie deklaratywnego w przedmiocie odpowiedzialności

75. Zgodnie z przepisami krajowymi obowiązującymi w chwili wniesienia pozwu podmiot zajmujący się ochroną zbiorowych interesów, taki jak VEB, nie ma legitymacji procesowej do wytoczenia powództwa o odszkodowanie (pieniężnego). Jedynie indywidualni poszkodowani mogliby dochodzić takiego odszkodowania.

76. Trybunał orzekł, że art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 obejmuje powództwa o wydanie wyroku wyłącznie deklaratywnego w przedmiocie odpowiedzialności pozaumownej ( 56 ), w tym powództwa o ustalenie braku odpowiedzialności ( 57 ), jak również powództwa prewencyjne mające na celu uniknięcie przyszłej szkody ( 58 ).

77. Zgodnie z tym orzecznictwem sądy państwa członkowskiego, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, albo szkoda wystąpiła lub przewiduje się, że szkoda wystąpi, mogą uznać skutecznie swoją jurysdykcję na podstawie art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 w odniesieniu do powództw, w których (jeszcze) nie wnosi się o konkretne odszkodowanie ( 59 ).

78. W wyroku DFDS Torline Trybunał: – oparł swoje rozumowanie między innymi na związku między pierwszym (dotyczącym stwierdzenia bezprawności określonego zachowania) a drugim etapem powództwa (dotyczącym odszkodowania wynikającego z tego zachowania); – uznał, że wyodrębnienie dwóch etapów do celów jurysdykcji międzynarodowej zobowiązywałoby powoda do wystąpienia do sądów różnych państw członkowskich oraz że „byłoby to sprzeczne z zasadami prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości, pewności prawa i niemnożenia kryteriów jurysdykcji w odniesieniu do tego samego stosunku prawnego” ( 60 ).

79. W świetle powyższych uwag nie widzę przeszkód, aby art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 miał zastosowanie do powództw o ustalenie, takich jak powództwo wytoczone przez VEB, poprzedzających późniejsze powództwa o odszkodowanie, które mogą zostać wytoczone indywidualnie tylko przez osoby poszkodowane, których tożsamość i miejsce zamieszkania nie są znane w chwili wytoczenia (pierwszego) powództwa.

80. Powyższe stwierdzenie opiera się w każdym razie na założeniu, że istnieje pewien związek lub funkcjonalne ukierunkowanie między wszczętym przez VEB postępowaniem w przedmiocie powództwa o ustalenie a tymi, które zostaną następnie wszczęte w celu uzyskania odszkodowania ( 61 ). Ustalenie, czy przesłanka ta jest spełniona w kontekście art. 3:305a BW, należy do sądu odsyłającego.

81. Nie należy pomijać okoliczności, że określenie miejsca urzeczywistnienia się szkody stanie się bardziej złożone w przypadku wspomnianych postępowań obejmujących dwa etapy, ponieważ szkoda ta jest związana z osobami poszkodowanymi, które niekoniecznie są jeszcze określone. Moim zdaniem czynnik ten po prostu nie podważa „realnego, a nie [tylko] abstrakcyjnego” ( 62 ) wystąpienia szkody.

82. W niniejszej sprawie trudność łagodzi rozgraniczenie interesów reprezentowanych przez powoda, a mianowicie interesów wynikających z okoliczności, że rachunki inwestycyjne, na których odzwierciedlony jest spadek wartości akcji, są prowadzone w Holandii.

b) Pozew zbiorowy a wielość miejsc powstania szkód

83. Miejscem powstania szkody jako kryterium przyznania jurysdykcji międzynarodowej jest miejsce, w którym przejawiają się konkretnie niekorzystne konsekwencje danego zdarzenia ( 63 ). Konieczne jest zatem ustalenie przede wszystkim, o jaką szkodę chodzi, w związku z czym wymagane jest ustalenie dobra prawnego potencjalnie dotkniętego naruszeniem.

84. Interesy materialne, które mogą doznać uszczerbku, mogą być różnego rodzaju. Upraszczając, można wyróżnić interesy rozproszone ( 64 ), interesy zbiorowe ( 65 ) i interesy indywidualne: w przypadku interesów indywidualnych ich podmiot jest znany ex ante lub jest możliwy do określenia po wniesieniu pozwu (lub nawet po wydaniu wyroku).

85. Kwalifikacja charakteru interesu bronionego przez powoda w ramach modelu pozwu zbiorowego, ustanowionego w art. 3:305a BW, z którego wydaje się, że skorzystał powód, nie jest zadaniem Trybunału, lecz sądu odsyłającego.

86. Jeżeli sąd odsyłający uzna, że w ramach pozwu zbiorowego wniesionego przez VEB rozpatrywane są (jak się wydaje) ( 66 ) interesy podmiotów, które są określone lub łatwe do określenia, odpowiedź na drugie pytanie prejudycjalne powinna opierać się na dotychczasowym orzecznictwie Trybunału w tym względzie.

87. W wyroku CDC, w którym zgrupowanie wierzytelności indywidualnych podmiotów nastąpiło po ich przelaniu, Trybunał zaprzeczył, aby to przeniesienie miało wpływ na ustalenie jurysdykcji międzynarodowej ( 67 ).

88. W ten sposób Trybunał potwierdził to, co orzekł już w wyroku ÖFAB, biorąc pod uwagę, że: a) szczególnie ścisły związek między miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, a sądem właściwym utrzymuje się, nawet jeśli pierwotny wierzyciel dokona przelewu wierzytelności; oraz b) inna odpowiedź naruszałaby cel rozporządzenia, zgodnie z którym zasady jurysdykcji powinny charakteryzować się wysokim stopniem przewidywalności ( 68 ).

89. Zgodnie ze wspomnianym orzecznictwem, w przypadku gdyby VEB broniło w ramach swojego pozwu zbiorowego indywidualnych interesów inwestorów, którzy powierzyli mu ochronę owych interesów przed sądami, należałoby z tego wywnioskować, że obrona zbiorowa nie zmienia przesłanek, na których podstawie sądy niderlandzkie mają jurysdykcję na mocy art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.

90. To przyznanie jurysdykcji będzie zatem uzależnione od spełnienia ogólnych przesłanek wymaganych w orzecznictwie Trybunału: a) miejsce lub miejsca, w których szkoda powstaje konkretnie w odniesieniu do każdej osoby poszkodowanej, powinny znajdować się w Niderlandach; oraz b) istnienie szczególnych przesłanek uzasadniających ścisły związek między sądem a sporem.

91. Sąd odsyłający przyjmuje, że w tym przypadku „ani miejsce zamieszkania inwestorów, o których mowa powyżej ( 69 ), ani szczególne okoliczności indywidualnych transakcji nabycia lub indywidualnych decyzji o niezbywaniu już posiadanych udziałów, nie [były] ustalane”. Biorąc jednak pod uwagę charakter wniesionego pozwu, nie wydaje się, iż brak owych ustaleń stanowi przeszkodę dla uznania jurysdykcji sądów niderlandzkich, jeżeli spełnione zostały przesłanki ogólne, o których wspomniałem powyżej.

2. Skuteczność pozwu zbiorowego

92. Zdaniem Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego Niderlandów) mechanizm pozwu zbiorowego straciłby swoją skuteczność, gdyby podmiot taki jak VEB musiał wnieść pozew w każdym miejscu, w którym powstaje indywidualna szkoda.

93. Nie mam wątpliwości co do tego, że argument sądu krajowego jest słuszny ( 70 ), ale nie dostrzegam innego rozwiązania w obowiązującym w Unii Europejskiej systemie przyznawania jurysdykcji międzynarodowej, który obecnie stanowi rozporządzenie nr 1215/2012.

94. Nie wykluczam jednak, że gdyby zostało stwierdzone, iż każda z rozpatrywanych szkód powstała w jednym państwie członkowskim, względy dotyczące specjalizacji konkretnego sądu lokalnego pozwoliłyby wykroczyć poza podział terytorialny wynikający ze ścisłego stosowania art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 ( 71 ).

95. Ponadto zgadzam się z tym, co rzecznik generalny M. Bobek wskazał w swojej opinii w sprawie Schrems w odniesieniu do braku w rozporządzeniu nr 44/2001 „specyficznych przepisów dotyczących cesji roszczeń lub procedur dotyczących zbiorowego dochodzenia roszczeń”: rolą sądów, w tym Trybunału, nie jest ustanawianie nowych mechanizmów proceduralnych poprzez uprzedzenie procesu legislacyjnego w tak delikatnej dziedzinie ( 72 ), a także nie należy do nich tworzenie kryterium jurysdykcji ad hoc ( 73 ).

V. Wnioski

96. W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego Niderlandów) w następujący sposób: 1) Artykuł 7 pkt 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (wersja przekształcona) należy interpretować w ten sposób, że: a) Okoliczność, że utrata wartości akcji spółki notowanej na giełdach innych państw członkowskich znalazła odzwierciedlenie na rachunkach inwestycyjnych prowadzonych w danym państwie członkowskim lub na rachunkach inwestycyjnych banku lub przedsiębiorstwa inwestycyjnego mającego siedzibę w tym państwie członkowskim, w przypadku gdy szkoda ta jest skutkiem decyzji podjętych przez inwestorów pod wpływem rozpowszechnianych na skalę światową przez spółkę notowaną na giełdzie informacji, które są rzekomo nieprawidłowe, niepełne i wprowadzające w błąd, nie stanowi wystarczającego łącznika dla przyznania jurysdykcji międzynarodowej sądom owego państwa członkowskiego. b) Istnienie między spółką pozwaną a niektórymi akcjonariuszami w państwie trzecim ugody, która nie została zaproponowana powodom w postępowaniu głównym, lub posiadanie przez niektórych z nich statusu konsumenta nie stanowi szczególnych okoliczności istotnych dla przyznania jurysdykcji międzynarodowej na podstawie art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012. Rozpowszechnianie istotnych informacji na skalę światową przez pozwaną spółkę również nie jest taką okolicznością. 2) Wniesienie pozwu zbiorowego zgodnie z krajowymi przepisami proceduralnymi przez stowarzyszenie reprezentujące interesy posiadaczy papierów wartościowych, którzy ponieśli szkodę, nie zmienia wykładni art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012.

( 1 ) Język oryginału: hiszpański.

( 2 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (wersja przekształcona) (Dz.U. 2012, L 351, s. 1).

( 3 ) Wyroki: z dnia 28 stycznia 2015 r., Kolassa (C‑375/13, EU:C:2015:37; zwany dalej „wyrokiem Kolassa”); z dnia 16 czerwca 2016 r., Universal Music International Holding (C‑12/15, EU:C:2016:449; zwany dalej „wyrokiem Universal”); z dnia 12 września 2018 r., Löber (C‑304/17, EU:C:2018:701; zwany dalej „wyrokiem Löber”).

( 4 ) Niderlandzki kodeks cywilny; zwany dalej „BW”.

( 5 ) Zwanym dalej „art. 3:305a BW”.

( 6 ) Okoliczności te są następujące: BP zwraca się do ogółu inwestorów z całego świata, w tym inwestorów niderlandzkich; VEB reprezentuje interesy dużej liczby inwestorów, którzy w przeważającej mierze mają miejsce zamieszkania w Niderlandach; ugoda zawarta między BP a jego akcjonariuszami w Stanach Zjednoczonych Ameryki nie została zaproponowana inwestorom, których interesy reprezentuje VEB, a w Europie nie toczyło się inne postępowanie podobnego rodzaju; wśród akcjonariuszy, na rzecz których działa VEB, znajdują się konsumenci, którym rozporządzenie nr 1215/2012 przyznaje szczególną ochronę prawną.

( 7 ) W odniesieniu do zasady jurysdykcji szczególnej w postępowaniach, których przedmiotem jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego, zob. wyrok z dnia 25 października 2011 r., eDate Advertising i in. (C‑509/09 i C‑161/10, EU:C:2011:685, pkt 38).

( 8 ) Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1).

( 9 ) Konwencja brukselska z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1972, L 299, s. 32; tekst skonsolidowany w Dz.U. 1998, C 27, s. 1; zwana dalej „konwencją brukselską”).

( 10 ) Zobacz motyw 34 rozporządzenia nr 1215/2012.

( 11 ) Wyrok z dnia 10 czerwca 2004 r., Kronhofer (C‑168/02, EU:C:2004:364, pkt 18; zwany dalej „wyrokiem Kronhofer”).

( 12 ) Wyroki: z dnia 19 września 1995 r., Marinari, (C‑364/93, EU:C:1995:289, pkt 13; zwany dalej „wyrokiem Marinari”); Kronhofer, pkt 20.

( 13 ) Sąd odsyłający obejmuje tym wyrażeniem „rachunki inwestycyjne w Niderlandach” i „rachunki inwestycyjne banku lub przedsiębiorstwa inwestycyjnego z siedzibą w Niderlandach”.

( 14 ) Zobacz przypis 6 do niniejszej opinii.

( 15 ) W swoich uwagach BP kwestionuje klasyfikację szkody, jaka wystąpiła na rachunkach inwestycyjnych, jako „bezpośrednią”, lecz sąd odsyłający nie zwraca się o wyjaśnienie tej kwestii. Na wypadek, gdyby należało rozpatrzyć tę kwestię, uważam, że nie ma miejsca szkoda pośrednia rozumiana jako „uboczn[a] względem pierwotnej szkody, która wystąpiła i którą bezpośrednio poszkodowany poniósł”, zgodnie ze sformułowaniem użytym przez rzecznika generalnego P. Légera w jego opinii w sprawie Kronhofer (C‑168/02, EU:C:2004:24, pkt 45), jeżeli szkoda polega na utracie wartości akcji odzwierciedlonej na rachunku inwestycyjnym: nie ma dwóch różnych, następujących po sobie szkód, lecz tylko jedna szkoda. Moim zdaniem nie da się oddzielić spadku wartości papierów wartościowych i zmniejszenia majątku akcjonariusza; zgadzam się w tym względzie z rzecznikiem generalnym P. Légerem. Pragnę wreszcie zauważyć, że sąd krajowy nie używa przymiotnika „bezpośredni” (lub przysłówka „bezpośrednio”) w celu dokonania rozróżnienia między szkodami bezpośrednimi i pośrednimi, lecz w celu zaznaczenia rozbieżności w stosunku do okoliczności faktycznych leżących u podstaw wyroku Universal, w którym sam skarżący wybrał rachunek, z którego pochodziły środki będące przedmiotem roszczenia (zob. pkt 4.9.1 postanowienia odsyłającego).

( 16 ) W doktrynie wyrażenie to (podobnie jak wyrażenia „minimum contacts approach” lub „théorie du groupement des points de contact”) jest używane w celu opisania sposobu działania w wyrokach Universal, Kolassa i Löber: M. Gargantini, „Competent Courts and Applicable Law”, [w:] D. Busch, G. Ferrarini, J.P. Franx, Prospectus Regulation and Prospectus Liability, OUP, 2020, pkt 19.27.

( 17 ) Wyroki Kolassa i Löber. Określenie to nie pojawiło się w wydanym przed owymi wyrokami wyrokiem Kronhofer, w którym pozwanym nie był emitent papierów wartościowych, lecz pośrednik finansowy, który utrzymywał bezpośredni kontakt z powodem.

( 18 ) Wyroki: Kolassa, pkt 55, 3 sentencji; Löber, pkt 16, 35 i sentencja. Wcześniej, w wyroku Kronhofer (pkt 18), w sposób pośredni. Z rzeczonych wyroków, które dotyczyły odmiennych rodzajów rachunków, nie wynika jasno, jaki rachunek – ten, z którego przelewane są środki, czy też ten, na którym deponowane są papiery wartościowe – został uznany za miejsce, w którym szkoda się urzeczywistniła: M. Gargantini, op.cit., pkt 19.21 i 19.24.

( 19 ) Wyroki: Universal, pkt 37, w odniesieniu do wyroku Kolassa; Löber, pkt 29.

( 20 ) W wyroku Kronhofer Trybunał wykluczył jurysdykcję sądów miejsca zamieszkania powoda, mimo iż uznał on, że szkoda finansowa wystąpiła w tym miejscu. W rzeczywistości Trybunał przyjął założenie sądu odsyłającego, zgodnie z którym szkoda dotyczyła jednocześnie całego majątku; uznał, że miejsce wystąpienia szkody i miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, są identyczne; przyznał, że istnieją inne miejsca wystąpienia tej samej szkody (na przykład rachunek, z którego pochodziły środki), lecz odmówił potwierdzenia jurysdykcji sądów miejsca zamieszkania i ośrodka interesów majątkowych powoda, które pokrywają się z owymi miejscami. Zobacz pkt 17 i nast. oraz sentencję.

( 21 ) Takich jak rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1129 z dnia 14 czerwca 2017 r. w sprawie prospektu, który ma być publikowany w związku z ofertą publiczną papierów wartościowych lub dopuszczeniem ich do obrotu na rynku regulowanym oraz uchylenia dyrektywy 2003/71/WE (Dz.U. 2017, L 168, s. 12).

( 22 ) A w niektórych przypadkach nawet tożsamość inwestora. Spoczywający na państwach członkowskich obowiązek zagwarantowania spółkom prawa do zapoznania się z tą informacją został przewidziany w art. 3a dyrektywy 2007/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. w sprawie wykonywania niektórych praw akcjonariuszy spółek notowanych na rynku regulowanym (Dz.U. 2007, L 184, s. 17), zmienionej dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/828 z dnia 17 maja 2017 r. zmieniającej dyrektywę 2007/36/WE w zakresie zachęcania akcjonariuszy do długoterminowego zaangażowania (Dz.U. 2017, L 132, s. 1).

( 23 ) Zobacz A. Staedler, „Der deliktische Erfolgsort als internationaler Gerichtsstand bei reinen Vermögensdelikten”, [w:] Festschrift für Reinhold Geimer zum 80. Geburtstag, C.H. Beck, 2017, s. 715–722. Jeżeli rachunek zostanie uznany za kryterium ustalenia jurysdykcji, emitent akcji, który zamierza zneutralizować ryzyko wytoczenia powództwa przed sądami, których nie jest on w stanie przewidzieć, powinien wykluczyć sprzedaż owych akcji inwestorom detalicznym.

( 24 ) Motyw 16 rozporządzenia nr 1215/2012.

( 25 ) Sprawa C‑343/19, EU:C:2020:253; zwana dalej „opinią w sprawie Verein für Konsumenteninformation”, pkt 46, 48.

( 26 ) Ibidem.

( 27 ) Nie wykluczam na przykład, że w innych sporach dotyczących szkód o charakterze wyłącznie finansowym możliwe będzie ustalenie miejsca wystąpienia szkody w prosty sposób, zgodnie z „podejściem holistycznym”, bez poważnego kwestionowania przewidywalności tego miejsca lub jego bliskości w stosunku do sporu, ani ostatecznie jego przydatności dla prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Stanowisko to wyraziłem w opinii w sprawie Verein für Konsumenteninformation (wskazując jednak, że konieczne jest zachowanie ostrożności: zob. pkt 70). Taka sama sytuacja miałaby miejsce w przypadku sporów dotyczących zabezpieczenia na rachunkach bankowych jako środka zapobiegawczego w sprawach transgranicznych, gdy dłużnikowi przysługuje prawo do odszkodowania, ponieważ zabezpieczenie było nienależne. Jurysdykcja sądów miejsca, w którym prowadzony jest rachunek, który został zajęty bez uzasadnionej przyczyny, wydaje się bezsporna.

( 28 ) Zobacz także wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który leżał u podstaw wyroku z dnia 9 lipca 2020 r., Verein für Konsumenteninformation (C‑343/19, EU:C:2020:534).

( 29 ) Zobacz wyroki: Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Francja) nr 11–24.157 z dnia 7 stycznia 2014 r. (JurisData nr 2014–000040); Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego, Austria) z dnia 7 lipca 2017 r. (6Ob18/17s).

( 30 ) Przyznaję jednak, że nie jest to rozwiązanie bezdyskusyjne: nie sprzyja ono drobnym inwestorom mającym miejsce zamieszkania w innym państwie (lecz art. 7 pkt 2 nie ma na celu ich ochrony), a akcje mogą być notowane na więcej niż jednym rynku. Zdarza się ponadto, że taki łącznik może prowadzić do miejsca zamieszkania pozwanego, jeżeli wybierze on państwo członkowskie, w którym się znajduje, jako państwo macierzyste w rozumieniu dyrektywy 2004/109/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 grudnia 2004 r. w sprawie harmonizacji wymogów dotyczących przejrzystości informacji o emitentach, których papiery wartościowe dopuszczane są do obrotu na rynku regulowanym oraz zmieniającej dyrektywę 2001/34/WE (Dz.U. 2004, L 390, s. 38). Przyznaję również, że może to oznaczać tożsamość „miejsca zdarzenia” i „miejsca powstania szkody”. Odnoszę się do uwag poczynionych przez rzecznika generalnego M. Szpunara w jego opinii w sprawie Universal Music International Holding (C‑12/15, EU:C:2016:161, pkt 38): „W przypadku gdy mamy do czynienia ze […] szkodą, która polega wyłącznie na zmniejszeniu aktywów finansowych, nie uważam, aby pojęcie »Erfolgsort« mogło w pełni znaleźć zastosowanie. W pewnych sytuacjach nie można rozróżnić pojęć »Handlungsort« i »Erfolgsort« […]”. Zobacz także poniżej pkt 60 i nast. niniejszej opinii.

( 31 ) Wyroki: Universal, pkt 36, 37; Löber, pkt 31 i sentencja.

( 32 ) Drugie pytanie prejudycjalne dotyczy właśnie tego wpływu.

( 33 ) Punkt 38.

( 34 ) Różnica w stosunku do wyroku Universal nie dotyczy zatem wyboru rachunku referencyjnego, lecz chwili, w której dokonuje się tego wyboru.

( 35 ) Sam sąd odsyłający przyznaje, że w tych okolicznościach właściwy sąd byłby niemożliwy do przewidzenia dla pozwanego: zob. pkt 4.9.3 postanowienia odsyłającego.

( 36 ) Przytoczone w przypisie 6 do niniejszej opinii. W zakresie, w jakim sąd odsyłający wnosi o dokonanie oceny szczególnych okoliczności, pytanie prejudycjalne nie jest moim zdaniem hipotetyczne, wbrew temu, co twierdzi BP w swojej odpowiedzi na piśmie na pytania Trybunału (pkt 3–6).

( 37 ) Opinia w sprawie Verein für Konsumenteninformation, pkt 67.

( 38 ) Ibidem.

( 39 ) Zobacz powyżej przypis 6 do niniejszej opinii.

( 40 ) Miejsce zamieszkania w Niderlandach akcjonariuszy BP dotkniętych utratą wartości akcji może być różnie rozpatrywane z punktu widzenia prowadzenia postępowania (na przykład do celów doręczeń lub w odniesieniu do tego, czy zeznania owych akcjonariuszy mogłyby być konieczne jako dowód). Ocena powyższej kwestii jest zadaniem sądu odsyłającego, biorąc pod uwagę rodzaj postępowania i jego przedmiot.

( 41 ) Moja uwaga nie byłaby odmienna, nawet gdyby wszyscy poszkodowani byli konsumentami. Ponadto w niniejszej sprawie powodami nie są nawet sami konsumenci: powodem jest VEB.

( 42 ) Co Trybunał wykluczył w wyroku Kolassa, odrzucając zakwalifikowanie roszczenia jako wynikającego z umowy, a w związku z tym możliwość zastosowania tej sekcji, jak również art. 5 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001.

( 43 ) Trybunał orzekł już, że celem art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 nie jest wzmocnienie ochrony strony najsłabszej: zob. wyrok z dnia 25 października 2012 r., Folien Fischer i Fofitec (C‑133/11, EU:C:2012:664; zwany dalej „wyrokiem Folien Fischer i Fofitec”, pkt 46).

( 44 ) Oczywiście konsument jest na ogół inwestorem, który z większym prawdopodobieństwem zalicza się do kategorii „niedostatecznie poinformowanych” wspomnianej przez Trybunał w wyrokach: Kolassa, pkt 56; Löber, pkt 35, jako czynnik, który powinien ocenić pozwany. Jednakże to nie ten element sam w sobie, lecz rozpowszechnienie prospektu emisyjnego w państwie miejsca zamieszkania inwestorów było (jednym z) czynników determinujących wykładnię Trybunału.

( 45 ) Rozpowszechnianie informacji bez elementów mających na celu ograniczenie geograficzne (takich jak techniki blokowania geograficznego lub użycie języka używanego wyłącznie na danym terytorium) może właśnie wynikać ze świadomości tej okoliczności.

( 46 ) Wydaje się, że w swojej odpowiedzi na piśmie na pytania Trybunału VEB przyznaje słabość swojej argumentacji w tej kwestii, gdy wskazuje (pkt 19 i 21), że rozpowszechnianie na skalę światową informacji może stanowić wystarczający łącznik z Niderlandami, „przynajmniej w połączeniu z miejscem zamieszkania inwestora” w tym państwie.

( 47 ) Motywy 15 i 16 rozporządzenia nr 1215/2012. Trybunał podkreślił obiektywny charakter podstawy jurysdykcji szczególnej: zob. wyrok Folien Fischer i Fofitec, pkt 45, w którym wskazano, że cele realizowane przez art. 7 pkt 2, jakimi są przewidywalność sądu posiadającego jurysdykcję i pewność prawa, „nie mają bowiem związku ani z nadaniem odpowiednich ról powodowi i pozwanemu, ani z ochroną jednego z nich”.

( 48 ) Wyrok z dnia 30 listopada 1976 r., Bier (21/76, EU:C:1976:166, pkt 20, 23).

( 49 ) Zobacz m.in. wyroki: Marinari, pkt 13; z dnia 27 października 1998 r., Réunion européenne i in. (C‑51/97, EU:C:1998:509, pkt 29); Universal, pkt 25.

( 50 ) Wyroki: Marinari, pkt 13; Kronhofer, pkt 20.

( 51 ) Wyrok z dnia 27 października 1998 r., Réunion européenne i in. (C‑51/97, EU:C:1998:509, pkt 33).

( 52 ) Opinia w sprawie Verein für Konsumenteninformation, pkt 49, 50.

( 53 ) Wyrok z dnia 19 lutego 2002 r., Besix (C‑256/00, EU:C:2002:99, pkt 49). Sprawa dotyczyła obowiązku powstrzymania się od określonego działania bez ograniczeń geograficznych.

( 54 ) Trybunał wykazuje się przychylnością przy dokonywaniu wykładni miejsca zamieszkania jako przesłanki stosowania aktu prawnego Unii: zob. wyrok z dnia 17 listopada 2011 r., Hypoteční banka (C‑327/10, EU:C:2011:745). Jeżeli pozwany nie ma miejsca zamieszkania w Unii, rozporządzenie nr 1215/2012 nie ma zastosowania, lecz zastosowanie mają inne systemy przewidziane przez państwa członkowskie.

( 55 ) Wyrok z dnia 21 maja 2015 r., CDC Hydrogen Peroxide (C‑352/13, EU:C:2015:335; zwany dalej „wyrokiem CDC”).

( 56 ) Wyrok z dnia 5 lutego 2004 r., DFDS Torline (C‑18/02, EU:C:2004:74; zwany dalej „wyrokiem DFDS Torline”).

( 57 ) Wyrok Folien Fischer i Fofitec.

( 58 ) Wyrok z dnia 1 października 2002 r., Henkel (C‑167/00, EU:C:2002:555; zwany dalej „wyrokiem Henkel”). Obecnie, a także od czasu przyjęcia rozporządzenia nr 44/2001 taka możliwość została włączona do jego tekstu.

( 59 ) Pytania leżące u podstaw wyroków Henkel i Folien Fischer i Fofitec nie dotyczyły bezpośrednio użyteczności kryterium „miejsca urzeczywistnienia się szkody” w odnośnych powództwach, lecz kwalifikacji tych powództw jako „pozaumownych”. Zobacz w szczególności wyroki: Henkel, pkt 42 i nast.; Folien Fischer i Fofitec, pkt 39, 48, 52.

( 60 ) Wyrok DFDS Torline, pkt 25, 26. W pkt 27 Trybunał przedstawia typową argumentację dotyczącą bliskości między sporem a sądem właściwym i łatwości przeprowadzenia postępowania dowodowego, wskazując, że „ma ona zastosowanie zarówno w przypadku, gdy przedmiotem sporu jest naprawienie szkody, która już wystąpiła, jak i w sytuacji, gdy przedmiotem powództwa jest zapobieżenie powstaniu szkody”. Zobacz podobnie wyrok Folien Fischer i Fofitec, pkt 48. Uważam, że w sytuacji, gdy przedmiotem powództwa jest stwierdzenie bezprawności zachowania, uzasadnienie łatwością przeprowadzenia dowodu szkody jest z logicznego punktu widzenia drugorzędne, lecz nie nieistniejące, wbrew temu, co BP twierdzi w swoich uwagach. To samo dotyczy związku przyczynowego w zakresie, w jakim przejawia się on – jak wydaje się to mieć miejsce w modelu niderlandzkim – poprzez abstrakcyjny test pozwalający ustalić, czy istnieje związek sine qua non między działaniem a szkodą. Związek przyczynowo-skutkowy w ścisłym tego słowa znaczeniu musi zatem zostać ustalony w każdym indywidualnym powództwie. Zobacz T. Bosters, Collective redress and private international law in the EU, T.M.C. Asser Press, 2017, s. 41; wyrok Hoge Raad der Nederlanden (sądu najwyższego Niderlandów) z dnia 27 listopada 2009 r., LJN BH2162 (VEB/World Online).

( 61 ) W mojej ocenie istnienie związku lub ukierunkowania funkcjonalnego między postępowaniami podważa opinię wyrażoną przez BP w pkt 14–18 jego odpowiedzi na piśmie na pytania Trybunału, w której BP twierdzi, że miejsce, w którym szkoda została poniesiona, nie stanowi kryterium przyznania jurysdykcji w powództwach takich jak to wytoczone w niniejszej sprawie.

( 62 ) Zgodnie ze słowami rzecznika generalnego N. Jääskinena w jego opinii w sprawie Folien Fischer i Fofitec (C‑133/11, EU:C:2012:226, pkt 49).

( 63 ) Zobacz m.in. wyroki: z dnia 16 lipca 2009 r., Zuid-Chemie (C‑189/08, EU:C:2009:475, pkt 27); CDC, pkt 52.

( 64 ) Pod tym pojęciem należy rozumieć interesy ogólne, które co do zasady dotyczą wszystkich obywateli i których uznanie jest zawarte w akcie normatywnym (ustawowym lub konstytucyjnym).

( 65 ) Są to interesy określonej grupy społecznej (takiej jak np. konsumenci), którą łączą obiektywne cechy lub określone powiązania prawne i której reprezentacja może być powierzona osobie prawnej prawa prywatnego lub podmiotowi publicznemu.

( 66 ) Postanowienie odsyłające nie odzwierciedla zarzutów dotyczących naruszenia dóbr prawnych innych niż dobro ekonomiczne każdego akcjonariusza, takich jak swoboda decyzji podmiotów rynkowych – które dokonały inwestycji w oparciu o (rzekomo) nieprawdziwe informacje – lub zaufanie samego rynku.

( 67 ) Punkt 2 sentencji.

( 68 ) Wyrok z dnia 18 lipca 2013 r., ÖFAB (C‑147/12, EU:C:2013:490, pkt 57, 58, pkt 3 sentencji).

( 69 ) W rzeczywistości łącznikiem nie jest miejsce zamieszkania inwestora, lecz miejsce, w którym prowadzony jest rachunek inwestycyjny, jak wynika z samego postanowienia odsyłającego.

( 70 ) Chociaż sąd odsyłający nie wyjaśnia tego wyraźnie, uważam, że ewentualna utrata skuteczności występuje również w dwóch aspektach: podmiot, który broni zbiorowych interesów, może być zobowiązany do wniesienia pozwu przed różnymi sądami, w zależności od miejsca wystąpienia szkód, w przypadku gdy powstają one w kilku państwach członkowskich; a w granicach owych państw jest możliwe, że wspomniany podmiot będzie musiał również wszcząć postępowanie w kilku okręgach, ponieważ art. 7 pkt 2 rozporządzenia nr 1215/2012 ustanawia właściwość miejscową jednocześnie z jurysdykcją międzynarodową.

( 71 ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 18 grudnia 2014 r., Sanders i Huber (C‑400/13 i C‑408/13 EU:C:2014:2461).

( 72 ) Sprawa C‑498/16, EU:C:2017:863, pkt 119–123.

( 73 ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/1828 z dnia 25 listopada 2020 r. w sprawie powództw przedstawicielskich wytaczanych w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylająca dyrektywę 2009/22/WE (Dz.U. 2020, L 409, s. 1) zachowuje nienaruszony system jurysdykcji międzynarodowej, przewidziany w rozporządzeniu nr 1215/2012, jak proponowano już we wniosku dotyczącym dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 kwietnia 2018 r. w sprawie powództw przedstawicielskich w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów i uchylającej dyrektywę 2009/22/WE [COM(2018) 184 final]: zob. motyw 21 i art. 2 ust. 3. Dyrektywa przewiduje, poza automatycznym uznawaniem legitymacji uprawnionych podmiotów z danego państwa członkowskiego do wnoszenia powództw w innych państwach członkowskich, promowanie współpracy między nimi w celu ułatwienia dochodzenia roszczeń dotyczących naruszeń o charakterze transgranicznym: zob. motywy 32 i 71, art. 6 ust. 2 i 3 oraz art. 20 ust. 4. Ustanawia również obowiązek zapewnienia przez państwa członkowskie mechanizmów, aby konsumenci mający miejsce zwykłego pobytu w jednym państwie członkowskim byli reprezentowani w ramach pozwów zbiorowych o odszkodowanie wnoszonych w innym państwie członkowskim: zob. motyw 31 i art. 6 ust. 2.