Sprawa C‑501/11 P

Schindler Holding Ltd i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

„Odwołanie — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Rynek instalacji i obsługi wind i schodów — Odpowiedzialność spółki dominującej za naruszenia prawa kartelowego popełnione przez jej spółkę zależną — Spółka holdingowa — Wewnętrzny program przedsiębiorstwa w zakresie zgodności z regułami konkurencji („Compliance-Programme”) — Prawa podstawowe — Zasady państwa prawa w ramach ustalania wysokości nałożonych grzywien — Podział władzy, zasady legalności, niedziałania prawa wstecz, ochrony uzasadnionych oczekiwań oraz odpowiedzialności na zasadzie winy — Rozporządzenie (WE) nr 1/2003 — Artykuł 23 ust. 2 — Ważność — Zgodność z prawem wytycznych Komisji z 1998 r.”

Streszczenie – Wyrok Trybunału (piąta izba) z dnia 18 lipca 2013 r.

Prawo Unii Europejskiej – Zasady – Prawo do skutecznej ochrony sądowej – Sądowa kontrola decyzji wydanych przez Komisję w dziedzinie konkurencji – Kontrola zgodności z prawem i nieograniczone prawo orzekania zarówno w odniesieniu do kwestii prawnych jak i stanu faktycznego – Naruszenie – Brak

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 31, 56, 65)

Jakkolwiek zgodnie z art. 6 ust. 3 TUE prawa podstawowe chronione na mocy Europejskiej konwencji praw człowieka są częścią prawa Unii jako jego zasady ogólne i jakkolwiek art. 52 ust. 3 karty praw podstawowych Unii Europejskiej nakazuje prawom chronionym na mocy tej karty odpowiadającym prawom chronionym na mocy konwencji przypisywać takie samo znaczenie i takie same skutki, jakie mają prawa ujęte we wspomnianej konwencji, to jednak konwencja ta, do czasu przystąpienia do niej Unii, nie stanowi aktu prawnego formalnie obowiązującego w porządku prawnym Unii. (por. pkt 32, 124)

Okoliczność, że decyzje nakładające grzywny w dziedzinie konkurencji są wydawane przez Komisję nie jest sama w sobie sprzeczna z art. 6 Europejskiej konwencji praw człowieka. Co się tyczy zasady skutecznej ochrony prawnej, ogólnej zasady prawa Unii, która jest wyrażona obecnie w art. 47 karty praw podstawowych Unii Europejskiej i która w prawie Unii odpowiada art. 6 ust. 1 owej konwencji, w ramach kontroli legalności przewidzianej w traktacie FUE, sąd Unii posiada nieograniczone prawo orzekania, które zostało uznane w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003, zgodnie z art. 261 TFUE, i które upoważnia go do zastąpienia oceny Komisji własną oceną i w konsekwencji uchylenia, zmniejszenia lub podwyższenia nałożonej grzywny lub okresowej kary pieniężnej. Ponieważ kontrola przewidziana traktatami oznacza, że sąd Unii sprawuje kontrolę zarówno pod względem prawnym, jak i faktycznym, oraz że ma prawo do oceny dowodów, stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji i do zmiany kwoty grzywien, nie wydaje się, aby kontrola legalności przewidziana w art. 263 TFUE, dopełniona nieograniczonym prawem orzekania o wysokości grzywny przewidzianym w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003, była sprzeczna z wymogami zasady skutecznej ochrony sądowej przewidzianej obecnie w art. 47 karty. (por. pkt 33, 36, 38)

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 43–45, 81, 84, 106)

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 54, 55, 83, 106)

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 56–58)

Wytyczne dotyczące obliczania grzywien nakładanych w wypadku naruszenia reguł konkurencji nie stanowią ani aktu prawodawczego, ani aktu, do którego wydania uprawnienia zostały przekazane, w rozumieniu art. 290 ust. 1 TFUE, ani też podstawy prawnej grzywien nakładanych w dziedzinie konkurencji, które wymierzane są wyłącznie na podstawie art. 23 rozporządzenia nr 1/2003. Stanowią one normy postępowania dla pożądanej praktyki administracyjnej, od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania oraz ograniczają się do opisania metody badania naruszenia, którą posługuje się Komisja, oraz kryteriów, do których uwzględnienia zobowiązuje się ona w celu ustalenia kwoty grzywny. Tymczasem żadne postanowienie traktatów nie zabrania instytucji wydania takiej normy postępowania. Wynika stąd, że Komisja była uprawniona do wydania omawianych wytycznych. (por. pkt 66–69)

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 75)

Mimo że zasada osobistej odpowiedzialności osób prawnych ma szczególne znaczenie dla kwestii odpowiedzialności w dziedzinie prawa cywilnego, nie może być czynnikiem decydującym przy określaniu sprawcy naruszenia prawa konkurencji, które ma związek z konkretnym zachowaniem przedsiębiorstw. W istocie w celu określenia sprawcy naruszenia prawa konkurencji autorzy traktatów postanowili posłużyć się pojęciem przedsiębiorstwa, a nie pojęciem spółki czy osoby prawnej, którym posłużono się w art. 54 TFUE. Pojęcie to oznacza jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych. Wynika stąd, że jeżeli podmiot gospodarczy narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie. (por. pkt 101–104, 129)

Domniemanie wywierania decydującego wpływu na spółkę zależną, w której całość lub prawie całość kapitału posiada spółka dominująca, ma w szczególności doprowadzić do ustanowienia równowagi między znaczeniem z jednej strony celu polegającego na zwalczaniu zachowań sprzecznych z regułami konkurencji, przede wszystkim sprzecznych z art. 81 WE, i zapobieganie ich powtarzaniu, a z drugiej strony wymogami wynikającymi z niektórych zasad ogólnych prawa Unii, takich jak w szczególności zasady domniemania niewinności, indywidualizacji kar i pewności prawa oraz prawo do obrony, w tym zasada równości stron. Domniemanie to jest jednak wzruszalne. Podmioty, które chcą je obalić, mogą przedstawiać wszelkie dowody, które pozwalają w ich przekonaniu wykazać, że spółka zależna i spółka dominująca nie stanowią jednolitego podmiotu gospodarczego, ale że spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny W celu stwierdzenia, czy sprawca naruszenia określa swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy uwzględnić wszystkie istotne okoliczności dotyczące związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych wiążących go z podmiotem nadrzędnym, które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach, a których z tego powodu nie można wymienić w sposób wyczerpujący. W tym kontekście polityka handlowa jest jednym spośród wielu elementów, i co więcej nie można dokonywać zawężającej wykładni tego pojęcia. Ponadto przyjęcie przez spółkę dominującą kodeksu postępowania zmierzającego do przeciwdziałania naruszaniu przez spółki zależne prawa konkurencji i odnoszących się do niego wytycznych, z jednej strony nie zmienia w żaden sposób faktu istnienia naruszenia, które zostało stwierdzone w odniesieniu do niej, a z drugiej strony nie pozwala wykazać, że te spółki zależne w sposób autonomiczny kształtowały swą politykę handlową. Wdrożenie takiego kodeksu postępowania sugeruje raczej, że spółka dominująca sprawowała rzeczywistą kontrolę nad polityką handlową swych spółek zależnych. Ponadto okoliczność, że niektórzy pracownicy tych spółek zależnych nie przestrzegali owego kodeksu postępowania, nie wystarczy, by wykazać, że polityka handlowa tych spółek zależnych miała charakter autonomiczny. (por. pkt 108–110, 112–114)

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 115, 158, 159)

Zobacz tekst orzeczenia. (por. pkt 124, 128)

W ramach ustalania kwoty grzywny z tytułu naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji chociaż konkretny wpływ naruszenia na rynek jest elementem, który należy wziąć pod uwagę przy ocenie wagi naruszenia na rynku, to jednak jest to tylko jedno spośród kryteriów, do których należą w szczególności sam charakter naruszenia oraz jego zakres geograficzny. Wynika z tego, że skutek praktyki konkurencyjnej nie jest sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące tych skutków, przede wszystkim naruszeń, które są poważne same z siebie, takich jak podział rynków. Ponadto z pkt 1 A akapit pierwszy wytycznych dotyczących obliczania grzywien nakładanych w wypadku naruszenia reguł konkurencji wynika, należy wziąć pod uwagę ten wpływ na rynek, jedynie jeżeli jest on mierzalny. W konsekwencji, gdy Sąd bierze pod uwagę rzeczywisty wpływ przedmiotowego naruszenia na rynek, przy założeniu, że zmierzenie tego wpływu byłoby rzeczywiście możliwe, czyni to tytułem pomocniczym. (por. pkt 134–136)

Kiedy sąd Unii przeprowadza kontrolę legalności decyzji nakładającej grzywny za naruszenie reguł konkurencji, nie może on polegać na zakresie uznania, którym dysponuje Komisja, ani w odniesieniu do wyboru aspektów podlegających ocenie w procesie stosowania kryteriów wymienionych w wytycznych dotyczących obliczania grzywien nakładanych w wypadku naruszenia reguł konkurencji, ani w odniesieniu do oceny tych aspektów, z których dokładnej oceny faktycznej i prawnej rezygnuje. Zasada taka ma stosuje się także wówczas gdy sąd sprawdza czy Komisja zastosowała we właściwy sposób wytyczne w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli w zamian za współpracę przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie. W każdym razie zasada równego traktowania nie stoi na przeszkodzie korzystnemu potraktowaniu jedynie przedsiębiorstwa, które doprowadziło do istotnego zwiększenia wartości posiadanych przez Komisję dowodów w rozumieniu pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r., gdyż cel tego uregulowania jest zgodny z prawem. (por. pkt 155, 159)