Sprawa T‑29/05

Deltafina SpA

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Hiszpański rynek zakupu i pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Ustalanie cen i podział rynku – Zgodność pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z zaskarżoną decyzją – Prawo do obrony – Definicja rynku właściwego – Grzywny – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy kartelu – Współpraca

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Przypisanie przedsiębiorstwu – Decyzja Komisji stwierdzająca odpowiedzialność przedsiębiorstwa prowadzącego działalność na rynku usytuowanym tylko o szczebel niżej niż dany rynek i które aktywnie i umyślnie uczestniczyło w kartelu

(art. 3 ust. 1 lit. g) WE, art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść – Poszanowanie prawa do obrony – Zakres

(rozporządzenia Rady: nr 17, nr 1/2003)

3. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Kryteria oceny

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Akty instytucji – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych za naruszenie reguł konkurencji

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 98/C 9/03)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ocena – Ocena każdego konkretnego przypadku z osobna

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Ocena – Wzajemna zależność między trzema kryteriami wyraźnie wskazanymi przez wydane przez Komisję wytyczne – Kwalifikacja naruszenia jako bardzo poważne – Zasadnicza rola kryterium dotyczącego charakteru naruszenia

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Rzeczywisty wpływ na rynek

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1 A akapit pierwszy)

8. Konkurencja – Grzywny – Ramy prawne – Ustalenie – Wpływ wcześniejszej praktyki decyzyjnej Komisji – Brak

(rozporządzenia: Rady: nr 17, nr 1/2003)

9. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres

(art. 253 WE)

10. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść – Poszanowanie prawa do obrony

(rozporządzenia Rady: nr 17, nr 1/2003; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy naruszenia – Pojęcie

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Ocena – Konieczność odrębnego uwzględnienia każdej okoliczności – Brak – Ocena całościowa

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zachowanie odmienne od uzgodnionego w ramach kartelu – Ocena

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15; nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret drugie)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zakończenie naruszenia przed interwencją ze strony Komisji – Wykluczenie

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret trzecie)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Przesłanki

(rozporządzenia Rady: nr 17; nr 1/2003; komunikat Komisji 96/C 207/04)

16. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Grzywny – Ustalenie – Kryteria – Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE, art. 82 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, nr 1/2003)

1. Komisja nie przekracza granic zakazu z art. 81 ust. 1 WE udowadniając odpowiedzialność przedsiębiorstwa za naruszenie tego przepisu, w sytuacji gdy to przedsiębiorstwo, mimo iż prowadzi działalność na rynku usytuowanym tylko o szczebel niżej niż rynek, na którym miały miejsce sporne praktyki ograniczające konkurencję, uczestniczy aktywnie i umyślnie w kartelu między producentami prowadzącymi działalność na rynku odrębnym od tego, na którym ono samo działa.

Przedsiębiorstwo może bowiem naruszyć zakaz przewidziany w art. 81 ust. 1 WE, jeżeli jego zachowanie, skoordynowane z działaniami innych przedsiębiorstw, ma na celu ograniczenie konkurencji na szczególnym rynku właściwym wewnątrz wspólnego rynku, co nie oznacza koniecznie z góry, że przedsiębiorstwo to samo jest aktywne na tym samym rynku właściwym.

Nie jest zatem wykluczone, że dane przedsiębiorstwo może uczestniczyć we wprowadzeniu w życie ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli nie ogranicza ono jego własnej swobody działania na rynku, na którym prowadzi ono swoją główną działalność. Każda odmienna interpretacja mogłaby bowiem zmniejszyć zakres zakazu zawartego w art. 81 ust. 1 WE w sposób naruszający jego skuteczność oraz główny cel, wynikający z art. 3 ust. 1 lit. g) WE, polegający na zapewnieniu niezakłóconej konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, jeśli uwzględni się, że taka interpretacja nie umożliwiałaby ścigania aktywnego uczestnictwa przedsiębiorstwa w ograniczeniu konkurencji tylko z powodu tego, że uczestnictwo to nie wynika z działalności gospodarczej na właściwym rynku, na którym ograniczenie to się materializuje lub ma się materializować.

Brzmienie sformułowania „porozumienia między przedsiębiorstwami” w świetle celów postawionych w art. 81 ust. 1 WE i w art. 3 ust. 1 lit. g) WE potwierdza istnienie koncepcji porozumienia i przedsiębiorstwa będącego sprawcą naruszenia, która nie wprowadza rozróżnienia w zależności od sektora lub rynku, na którym zainteresowane przedsiębiorstwa prowadzą działalność.

Przypisanie uczestniczącemu w kartelu przedsiębiorstwu odpowiedzialności za całe naruszenie jest zgodne z wymogami wynikającymi z zasady osobistej odpowiedzialności, jeśli spełnione są dwie przesłanki, obiektywna i subiektywna.

Jeśli chodzi o pierwszą przesłankę, w odniesieniu do stosunków między konkurentami działającymi na tym samym rynku właściwym, jak również między tymi konkurentami i ich klientami, przesłanka ta zostaje spełniona wtedy, gdy przedsiębiorstwo to przyczyniło się do wprowadzenia w życie kartelu, chociażby poprzez podporządkowanie się mu lub w sposób pomocniczy, lub bierny, przykładowo poprzez milczącą akceptację i niepowiadomienie właściwych organów o istnieniu tego kartelu.

Co się tyczy drugiej z przesłanek, przypisanie przedsiębiorstwu uczestniczącemu w naruszeniu odpowiedzialności za całe naruszenie zależy ponadto od wyrażenia jego własnej woli, wskazującej na to, że popiera ono cele kartelu, chociażby milcząco.

(por. pkt 48, 49, 51, 57, 58, 62)

2. Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć sankcję za naruszenie reguł konkurencji, zawierało istotne okoliczności uwzględnione przeciw temu przedsiębiorstwu, takie jak zarzucane mu czyny, ich kwalifikacja oraz dowody, na których opiera się Komisja, tak by owo przedsiębiorstwo mogło skutecznie przedstawić swe argumenty w ramach postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko niemu.

Naruszenie prawa do obrony w toku postępowania administracyjnego oceniane jest w świetle zarzutów przyjętych przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w decyzji kończącej postępowanie. W takich okolicznościach stwierdzenie naruszenia prawa do obrony zakłada, że zarzut, co do którego przedsiębiorstwo utrzymuje, że nie został mu przedstawiony w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, jest podnoszony przez Komisję w zaskarżonej decyzji. Zwykła różnica w prezentacji faktów, służąca wyłącznie przedstawieniu ich w ostatecznej decyzji w sposób bardziej dokładny nie może stanowić istotnej zmiany zarzutów.

(por. pkt 113-115, 120)

3. Aby decyzja, porozumienie lub praktyka były w stanie wpłynąć na handel między państwami członkowskimi, muszą one pozwalać na przewidzenie – na podstawie całokształtu obiektywnych okoliczności prawnych lub faktycznych – z wystarczającym stopniem prawdopodobieństwa, że mogą one wywrzeć wpływ bezpośredni lub pośredni, rzeczywisty lub potencjalny na przepływy handlowe między państwami członkowskimi i to w taki sposób, iż budzą obawy, że mogą one przeszkodzić w realizacji jednolitego rynku między państwami członkowskimi. Ponadto konieczne jest, by wpływ ten nie był nieznaczny. W konsekwencji wpływ na wymianę wewnątrz Wspólnoty wynika zwykle z kombinacji wielu czynników, które wzięte z osobna niekoniecznie byłyby decydujące.

Artykuł. 81 ust. 1 WE nie wymaga bowiem, by porozumienia przewidziane w tym postanowieniu znacząco wpływały na handel wewnątrzwspólnotowy, lecz by ustalono, że porozumienia te mogą wywierać taki wpływ.

(por. pkt 167-169)

4. O ile wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie można uznać za normę prawną, której w każdym razie musi przestrzegać administracja, o tyle wyrażają one normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania.

(por. pkt 230)

5. Fakt, że Komisja przedstawiła w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS swoje podejście w zakresie oceny wagi naruszenia, nie wyklucza, że może ona dokonać oceny tego kryterium w sposób całościowy, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, w tym również elementów, które nie zostały wyraźnie wymienione w wytycznych.

(por. pkt 230)

6. Trzy kryteria, jakie należy uwzględnić przy ocenie wagi naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, to charakter naruszenia, jego rzeczywisty wpływ na rynek – tam, gdzie może to być zmierzone – oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego. Te trzy aspekty oceny wagi naruszenia nie mają tej samej wartości przy ocenie ogólnej. Charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń.

W tym względzie z opisu bardzo poważnych naruszeń zawartego w wytycznych wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest ustalenie cen lub podział rynków, mogą na podstawie samego ich charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo poważne”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia wpływu na rynek czy określonego obszaru geograficznego. Wniosek ten poparty jest faktem, że o ile opis poważnych naruszeń wyraźnie wspomina o wpływie na rynek oraz skutkach wywoływanych na dużych obszarach wspólnego rynku, to opis bardzo poważnych naruszeń nie zawiera żadnego wymogu konkretnego wpływu na rynek ani skutków dotyczących określonego obszaru.

Pomiędzy tymi trzema aspektami oceny wagi naruszenia istnieje wzajemna zależność w takim znaczeniu, że duża waga naruszenia w świetle danego aspektu może kompensować mniejszą wagę naruszenia w świetle innych aspektów.

Zasięg rynku geograficznego stanowi tylko jedno z trzech podstawowych kryteriów przy dokonywaniu ogólnej oceny wagi naruszenia i nie jest kryterium niezależnym w tym znaczeniu, że tylko naruszenia dotyczące większości państw członkowskich mogłyby być uznane za „bardzo poważne”. Ani traktat WE, ani rozporządzenie nr 17 czy rozporządzenie nr 1/2003, ani też wytyczne i orzecznictwo nie pozwalają uznać, że tylko ograniczenia na bardzo szerokim rynku geograficznym mogą być tak zakwalifikowane. Ograniczone rozmiary właściwego rynku geograficznego nie stoją zatem na przeszkodzie uznaniu stwierdzonego naruszenia za „bardzo poważne”. Wniosek ten odnosi się a fortiori także do kwestii ograniczonych rozmiarów właściwego rynku produktu, gdyż wielkość rynku produktu nie jest zasadniczo elementem, który należy obowiązkowo uwzględnić, ale jedynie jedną z wielu istotnych okoliczności służących ocenie wagi naruszenia i ustaleniu kwoty grzywny.

Niewątpliwie zarzucane przetwórcom surowca tytoniowego i danemu przedsiębiorstwu – których przedmiotem działalności jest między innymi sprzedaż przetworzonego tytoniu – naruszenie, polegające na ustalaniu cen różnych odmian surowca tytoniowego w państwie członkowskim oraz na podziale ilości surowca tytoniowego, jakie mają zostać zakupione od producentów, stanowi naruszenie bardzo poważne ze względu na swój charakter. Naruszenia tego rodzaju są kwalifikowane jako szczególnie poważne, gdyż stanowią bezpośrednią interwencję w podstawowe parametry konkurencji na właściwym rynku, lub jako oczywiste naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji.

(por. pkt 231, 233, 234, 238, 240-242)

7. Przy ocenie wagi naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji w celu ustalenia kwoty grzywny, fakt, że Komisja nie wykazała w wymagany prawem sposób, że kartel ma rzeczywisty wpływ na rynek, jest bez znaczenia dla kwalifikacji naruszenia jako „bardzo poważne”.

Brak wystarczającego wykazania rzeczywistego wpływu na rynek nie może uzasadniać zmiany kwoty wyjściowej grzywny, którą Komisja ustaliła na podstawie wagi naruszenia.

(por. pkt 250, 251)

8. Wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi sama w sobie ram prawnych pozwalających nałożyć grzywnę w dziedzinie konkurencji.

(por. pkt 292, 426)

9. Uzasadnienie indywidualnej decyzji musi przedstawiać w wyraźny i jednoznaczny sposób rozumowanie instytucji będącej autorem aktu, pozwalając zainteresowanym na zapoznanie się z podstawami podjętego środka, zaś właściwemu sądowi na dokonanie jego kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne okoliczności faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności, w jakich ten akt został wydany, a także wszystkie przepisy prawne odnoszące się do tej dziedziny.

(por. pkt 319)

10. Jeśli Komisja wskazuje wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć grzywny na dane przedsiębiorstwa, i jeśli wymienia zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia grzywny, takie jak waga i czas trwania zarzucanego naruszenia oraz okoliczność, czy zostało ono popełnione „umyślnie lub przez niedbalstwo”, czyni ona zadość obowiązkowi poszanowania prawa zainteresowanych przedsiębiorstw do bycia wysłuchanym. W ten sposób Komisja podaje im informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny. Jednakże zobowiązywanie Komisji do przekazania zainteresowanym przedsiębiorstwom na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wskazówek dotyczących wysokości przewidywanych grzywien oznaczałoby uprzedzenie w sposób niewłaściwy decyzji Komisji.

W tym względzie dokonanie kwalifikacji danego przedsiębiorstwa jako przywódcy kartelu pociąga za sobą ważne konsekwencje dotyczące kwoty grzywny, jaka ma zostać nałożona na to przedsiębiorstwo Zgodnie z pkt 2 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS chodzi tu zatem o okoliczność obciążającą, która prowadzi do znacznego podwyższenia kwoty podstawowej grzywny. Punkt B lit. e) komunikatu w sprawie współpracy stanowi także, że dokonanie takiej kwalifikacji wyklucza od razu możliwość bardzo znacznego obniżenia kwoty grzywny, nawet jeśli przedsiębiorstwo uznane za przywódcę kartelu spełni wszystkie przesłanki pozwalające na zastosowanie względem niego takiego obniżenia. W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja winna zatem wskazać okoliczności, jakie według niej mają znaczenie z punktu widzenia zapewnienia przedsiębiorstwu, które może zostać uznane za przywódcę kartelu, możliwości ustosunkowania się do takiego zarzutu. Jednakże mając na uwadze fakt, że pismo to stanowi jedynie jeden z etapów postępowania kończącego się wydaniem ostatecznej decyzji, wobec czego nie zawiera ono ostatecznego stanowiska Komisji, nie można wymagać, aby instytucja ta już na tym etapie postępowania dokonywała kwalifikacji prawnej okoliczności, na podstawie których w ostatecznej decyzji uzna przedsiębiorstwo za przywódcę kartelu.

(por. pkt 324, 325, 327)

11. Przy ustalaniu kwoty grzywny za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, aby dane przedsiębiorstwo mogło być uznane za przywódcę kartelu, powinno ono stanowić istotną siłę napędową kartelu i winno ono ponosić szczególną i konkretną odpowiedzialność za jego funkcjonowanie.

Chociaż okoliczności wskazane przez Komisję dowodzą faktu, że to przedsiębiorstwo odgrywało aktywną i bezpośrednią rolę w kartelu, to jednak nie wystarczają one, by wykazać, że stanowiło ono istotną siłę napędową tego kartelu, zwłaszcza gdy żadne z materiałów zgromadzonych w aktach sprawy nie wskazują na to, że dane przedsiębiorstwo przedsięwzięło jakąkolwiek inicjatywę, której celem byłoby zawiązanie kartelu lub nakłonienie jednego z innych przedsiębiorstw by do niego przystąpiło oraz gdy żadne z materiałów nie pozwalają także wykazać, że dane przedsiębiorstwo podjęło się realizacji zadań, jakie zwykle wiążą się z pełnieniem roli przywódcy kartelu, takich jak przewodniczenie spotkaniom czy gromadzenie i dystrybucja pewnych danych.

(por. pkt 332-335)

12. Ustalając kwoty grzywien za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji Komisja musi postępować zgodnie ze swoimi wytycznymi. Jednakże wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie przewidują, że Komisja powinna zawsze odrębnie uwzględnić każdą z okoliczności łagodzących wymienionych w pkt 3 wspomnianych wytycznych, a nie jest ona zobowiązana do automatycznego zastosowania dodatkowej obniżki z tego tytułu, ponieważ stosowność ewentualnego obniżenia grzywny z tytułu okoliczności łagodzących musi być oceniana z ogólnego punktu widzenia z uwzględnieniem ogółu istotnych okoliczności sprawy.

Przyjęcie wytycznych nie pozbawiło bowiem doniosłości wcześniejszego orzecznictwa, zgodnie z którym Komisja dysponuje zakresem uznania pozwalającym jej na uwzględnienie lub pominięcie niektórych okoliczności podczas ustalania wysokości grzywien, które zamierza nałożyć, w zależności od okoliczności sprawy.

Zatem wobec braku w wytycznych wskazówki o imperatywnym charakterze w odniesieniu do okoliczności łagodzących, które mogą zostać uwzględnione, należy stwierdzić, że Komisja zachowała pewną swobodę przy dokonywaniu całościowej oceny wysokości ewentualnej obniżki grzywien z tytułu okoliczności łagodzących.

(por. pkt 347, 348)

13. Przy ustalaniu kwoty grzywny za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji Komisja musi uznać istnienie okoliczności łagodzącej wynikającej z niewprowadzenia w życie kartelu jedynie wtedy, gdy przedsiębiorstwo, które powołuje się na tę okoliczność, może wykazać, że sprzeciwiało się ono wdrożeniu tego kartelu w sposób wyraźny i znaczący do tego stopnia, iż zakłóciło jego działanie, oraz że nie sprawiało ono wrażenia, iż przystępuje do porozumienia, zachęcając w ten sposób inne przedsiębiorstwa do wdrożenia tego kartelu. Zminimalizowanie ryzyka obowiązku zapłaty dotkliwej grzywny byłoby bowiem zbyt dogodne dla przedsiębiorstw, jeśli mogłyby one czerpać zyski z niezgodnego z prawem kartelu, a następnie skorzystać z obniżenia grzywny na tej podstawie, że odgrywały jedynie niewielką rolę we wdrożeniu naruszenia, podczas gdy ich postawa skłoniła inne przedsiębiorstwa do zachowań bardziej szkodliwych dla konkurencji.

(por. pkt 350)

14. Przy ustalaniu kwoty grzywny za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji „zakończenie naruszenia bezzwłocznie po interwencji Komisji (szczególnie gdy prowadzi ona dochodzenie)”, o którym mowa w pkt 3 tiret trzecie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, może logicznie stanowić okoliczność łagodzącą, tylko jeśli istnieją powody, by przypuszczać, że przedsiębiorstwa, których dotyczy sprawa, zostały nakłonione do zaprzestania sprzecznych z zasadami konkurencji zachowań rzeczonymi interwencjami, przy czym sytuacja, w której naruszenie zostało zakończone przed datą pierwszych interwencji Komisji, nie jest objęta zakresem regulacji tego przepisu wytycznych.

(por. pkt 354, 355)

15. Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania co do metody obliczania grzywien za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji i ma prawo w tym względzie brać pod uwagę liczne czynniki, wśród których znajduje się współpraca zainteresowanych przedsiębiorstw w trakcie dochodzenia prowadzonego przez służby tej instytucji. Przysługuje jej zatem szeroki zakres uznania przy dokonywaniu oceny jakości i użyteczności współpracy danego przedsiębiorstwa, w szczególności w porównaniu ze współpracą innych przedsiębiorstw. Dla uzasadnienia obniżenia kwoty grzywny ze względu na współpracę zachowanie przedsiębiorstwa musi ułatwiać zadanie Komisji polegające na stwierdzeniu i ukaraniu omawianych naruszeń. Dokonując oceny współpracy podjętej przez przedsiębiorstwa, Komisja musi przestrzegać zasady równego traktowania, która zostaje naruszona w wypadku, gdy porównywalne sytuacje są traktowane w różny sposób lub gdy różne sytuacje są traktowane w ten sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione.

(por. pkt 389, 390, 399)

16. Fakt, że Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 1/2003, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację wspólnotowej polityki konkurencji.

Podmioty gospodarcze nie mogą w sposób uzasadniony oczekiwać, że utrzymana zostanie istniejąca sytuacja, która może zostać zmieniona przez Komisję w ramach przysługującego jej swobodnego uznania.

W konsekwencji przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań co do tego, że Komisja nie przekroczy wcześniej stosowanego poziomu grzywien.

Wszystkie przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, muszą bowiem brać pod uwagę możliwość, że w każdej chwili Komisja zdecyduje się podnieść wysokość grzywien stosowaną przez nią w przeszłości.

(por. pkt 426, 435)

WYROK SĄDU (czwarta izba)

z dnia 8 września 2010 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Hiszpański rynek zakupu i pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Ustalanie cen i podział rynku – Zgodność pisma w sprawie przedstawienia zarzutów z zaskarżoną decyzją – Prawo do obrony – Definicja rynku właściwego – Grzywny – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy kartelu – Współpraca

W sprawie T‑29/05

Deltafina SpA, z siedzibą w Orvieto (Włochy), reprezentowana przez adwokatów R. Jacchię, A. Terranovę, I. Picciana, F. Ferrarego, J.F. Bellisa oraz F. Di Gianniego,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez É. Gippiniego Fourniera oraz F. Amata, a następnie przez É. Gippiniego Fourniera oraz V. Di Bucciego, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C (2004) 4030 wersja ostateczna z dnia 20 października 2004 r. w sprawie postępowania zgodnie z art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.238/B.2 – Surowiec tytoniowy – Hiszpania) oraz – posiłkowo – obniżenie wysokości grzywny nałożonej na skarżącą w tej decyzji,

SĄD (czwarta izba),

w składzie: O. Czúcz, prezes, I. Labucka i K. O’Higgins (sprawozdawca), sędziowie,

sekretarz: J. Palacio González, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 9 czerwca 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Skarżąca, Deltafina SpA, jest spółką włoską, której głównym przedmiotem działalności jest pierwsze przetworzenie surowca tytoniowego oraz sprzedaż przetworzonego tytoniu. Jest ona spółką w pełni zależną od spółki amerykańskiej Universal Leaf Tobacco Company Inc. (zwanej dalej „Universal Leaf”), która z kolei jest spółką w pełni zależną od amerykańskiej spółki Universal Corp.

2 Universal Leaf posiada także 100% udziałów w kapitale zakładowym Tabacos Españoles, SL (zwanej dalej „Taes”), będącej jednym z czterech przedsiębiorstw prowadzących w Hiszpanii działalność w dziedzinie pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego (zwanych dalej „przetwórcami” lub „przetwórcami hiszpańskimi”).

3 Grupa przedsiębiorstw, do której należą spółki wymienione wyżej w pkt 1 i 2, określana będzie dalej mianem „grupy Universal”.

4 W dniach 3 i 4 października 2001 r. Komisja Wspólnot Europejskich, będąc w posiadaniu informacji, z których wynikało, że hiszpańscy przetwórcy i producenci surowca tytoniowego dopuścili się naruszeń art. 81 WE, przeprowadziła kontrole na podstawie art. 14 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204), w pomieszczeniach trzech spośród wskazanych przetwórców, a mianowicie Compañia española de tabaco en rama, SA (zwanej dalej „Cetarsą”), Agroexpansión, SA oraz World Wide Tobacco España, SA (zwanej dalej „WWTE”), a także Asociación Nacional de Empresas Transformadoras de Tabaco (zwanego dalej „Anetab”).

5 W dniu 3 października 2001 r. Komisja przeprowadziła także kontrole w pomieszczeniach Maison des métiers du tabac (cechu tytoniowego) oraz Europejskiej Federacji Przetwórców Tytoniu, a w dniu 5 października 2001 r. – w pomieszczeniach Federación nacional de cultivadores de tabaco (zwanej dalej „FNCT”).

6 Pismem z dnia 16 stycznia 2002 r. przetwórcy oraz Anetab, powołując się na komunikat Komisji dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwany dalej „komunikatem w sprawie współpracy”) zgłosili Komisji swą chęć współpracy.

7 W piśmie z dnia 21 stycznia 2002 r. przekazali oni Komisji pewne informacje.

8 Pismem z dnia 15 lutego 2002 r. spółka Universal Leaf poinformowała Komisję, że w pełni podtrzymuje inicjatywę Taes dotyczącą współpracy w ramach komunikatu w sprawie współpracy. Spółka ta wskazała również, że Deltafina uczestniczyła wraz z Taes w redagowaniu pisma ilustrującego rolę i działalność Taes na hiszpańskim rynku tytoniowym i że wyrażała nadzieję, że korzyści płynące z komunikatu w sprawie współpracy mogłyby przypaść w udziale także Deltafinie.

9 W dniu 18 lutego 2002 r. Taes przesłała Komisji pismo, o którym mowa powyżej w pkt 8.

10 Następnie Komisja skierowała do hiszpańskich przetwórców, Anetab oraz FNCT, szereg żądań udzielenia informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17. Żądanie udzielenia informacji na temat hiszpańskich uregulowań w dziedzinie produktów rolniczych zostało także skierowane do hiszpańskiego ministerstwa rolnictwa, rybołówstwa i żywności (zwanego dalej „ministerstwem rolnictwa”).

11 W dniu 11 grudnia 2003 r. Komisja wszczęła postępowanie leżące u podstaw niniejszej sprawy i wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które skierowała do 20 przedsiębiorstw lub stowarzyszeń, w tym do hiszpańskich przetwórców, Deltafiny, Universal Leaf, Anetab oraz FNCT.

12 Wskazane przedsiębiorstwa i stowarzyszenia uzyskały dostęp do akt dochodzenia Komisji, które zostały im przekazane w formie kopii na płycie CD-ROM, i przedstawiły uwagi na piśmie w odpowiedzi na sformułowane przez tę instytucję zarzuty. Spółka Deltafina przedstawiła swe uwagi na piśmie w dniu 1 marca 2004 r.

13 Przesłuchanie, w którym uczestniczyła Deltafina, odbyło się w dniu 29 marca 2004 r.

14 Po zasięgnięciu opinii komitetu doradczego ds. porozumień ograniczających konkurencję i pozycji dominującej, w świetle treści końcowego sprawozdania funkcjonariusza ds. przesłuchań, w dniu 20 października 2004 r. Komisja przyjęła decyzję C (2004) 4030 wersja ostateczna w sprawie postępowania zgodnie z art. 81 ust. 1 [WE] (sprawa COMP/C.38.238/B.2 – Surowiec tytoniowy – Hiszpania) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie opublikowano w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 19 kwietnia 2007 r. (Dz.U. L 102, s. 14).

15 Zaskarżona decyzja dotyczy dwóch karteli poziomych, zawiązanych i działających na hiszpańskim rynku surowca tytoniowego.

16 Celem pierwszego z tych karteli, który obejmował przetwórców i Deltafinę, było coroczne ustalanie, w okresie od 1996 r. do 2001 r., średniej (maksymalnej) ceny dostawy dla każdej odmiany surowca tytoniowego, bez rozróżniania go ze względu na jakość, oraz podział ilości wszystkich kupowanych odmian surowca tytoniowego, jakie każdy z przetwórców mógł zakupić u producentów (zob. w szczególności motywy 74–76, 276 zaskarżonej decyzji). W okresie od 1999 r. do 2001 r. przetwórcy oraz Deltafina uzgadniali między sobą także przedziały cenowe według klasy jakości dla każdej z odmian surowca tytoniowego, które były podawane w zestawieniach będących załącznikami do „umów kontraktacji”, a także „warunki dodatkowe”, a mianowicie średnią minimalną cenę w odniesieniu do producenta i grupy producentów (zob. w szczególności motywy 77–83, 276 zaskarżonej decyzji).

17 Kartel opisany powyżej w pkt 16 będzie dalej określany mianem „kartelu przetwórców”.

18 Drugi z opisanych w zaskarżonej decyzji karteli obejmował trzy hiszpańskie związki rolnicze, a mianowicie Asociación agraria de jóvenes agricultores (zwany dalej „ASAJĄ”), Unión de pequeños agricultores (zwany dalej „UPĄ”) oraz Coordinadora de organizaciones de agricultores y ganaderos (zwany dalej „COAG”), a także Confederación de cooperativas agrarias de España (zwaną dalej „CCAE”). Celem tego kartelu było coroczne ustalanie, w okresie od 1996 r. do 2001 r., przedziałów cenowych według klasy jakości dla każdej z odmian surowca tytoniowego, które były podawane w zestawieniach będących załącznikami do „umów kontraktacji”, a także „warunków dodatkowych” (zob. w szczególności motywy 77–83, 277 zaskarżonej decyzji).

19 Kartel opisany powyżej w pkt 18 będzie dalej określany mianem „kartelu przedstawicieli producentów”.

20 W zaskarżonej decyzji Komisja uznała, że każdy z opisanych karteli stanowi jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 ust. 1 WE (zob. w szczególności motywy 275–277 zaskarżonej decyzji).

21 W art. 1 decyzji odpowiedzialnością za działalność kartelu przetwórców obciążono dziewięć przedsiębiorstw, w tym przetwórców hiszpańskich i Deltafinę, zaś odpowiedzialność za działalność kartelu przedstawicieli producentów przypisano ASAJA, UPA, COAG i CCAE (zwanym dalej łącznie „przedstawicielami producentów”).

22 W art. 2 zaskarżonej decyzji Komisja nakazała tym przedsiębiorstwom oraz przedstawicielom producentów, aby niezwłocznie zaprzestały naruszeń, o których mowa w art. 1 decyzji, o ile jeszcze tego nie uczyniły, oraz aby powstrzymały się również od jakichkolwiek ograniczających praktyk mających taki sam lub podobny przedmiot bądź skutek.

23 W art. 3 zaskarżonej decyzji nałożono następujące grzywny:

– Deltafina: 11 880 000 EUR;

– Cetarsa: 3 631 500 EUR;

– Agroexpansión: 2 592 000 EUR;

– WWTE: 1 822 500 EUR;

– Taes: 108 000 EUR;

– ASAJA: 1000 EUR;

– UPA: 1000 EUR;

– COAG: 1000 EUR;

– CCAE: 1000 EUR.

24 Kwota grzywny nałożonej na Deltafinę uwzględnia w szczególności rolę przywódcy, jaką spółka ta pełniła w kartelu przetwórców (motywy 435, 436 zaskarżonej decyzji). Ze względu na tę okoliczność obciążającą Komisja podwyższyła kwotę podstawową grzywny o 50%. Jednakże kwota podstawowa grzywny nałożonej na Deltafinę została także obniżona o 40% ze względu na istnienie okoliczności łagodzących (motywy 437, 438 zaskarżonej decyzji) oraz o kolejne 10%, ze względu na współpracę w postępowaniu administracyjnym (motywy 448–456 zaskarżonej decyzji).

25 Z art. 3 zaskarżonej decyzji wynika także, że spółki dominujące przedsiębiorstwa WWTE obciążono odpowiedzialnością solidarną za zapłatę grzywny nałożonej na WWTE, zaś spółkę dominującą przedsiębiorstwa Agroexpansión obciążono odpowiedzialnością solidarną za zapłatę grzywny nałożonej na Agroexpansión.

Przebieg postępowania i żądania stron

26 Pismem, które wpłynęło do sekretariatu Sądu w dniu 20 stycznia 2005 r., Deltafina wniosła niniejszą skargę.

27 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (czwarta izba) zarządził otwarcie procedury ustnej i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem wezwał strony do przedstawienia pewnych dokumentów oraz udzielenia odpowiedzi na zadane pytania. Strony zastosowały się do tego wezwania w wyznaczonym terminie.

28 Na rozprawie w dniu 9 czerwca 2009 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

29 Deltafina wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

30 Komisja wnosi do Sądu o:

– odrzucenie skargi jako częściowo niedopuszczalnej, a w każdym razie oddalenie jej jako całkowicie bezpodstawnej;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania;

– ewentualnie, obciążenie każdej ze stron jej własnymi kosztami – w razie częściowego uwzględnienia, w równym stopniu, jej żądań i żądań Komisji bądź obciążenie skarżącej jej własnymi kosztami, a także częścią kosztów Komisji – w razie gdyby żądania skarżącej zostały oddalone w przeważającej części.

Co do prawa

31 W uzasadnieniu skargi Deltafina podnosi jedenaście zarzutów dotyczących:

– po pierwsze, naruszenia art. 81 ust. 1 WE, art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) oraz zasad legalności i odpowiedzialności osobistej, a także braku uzasadnienia i nadużycia władzy;

– po drugie, naruszenia art. 27 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1/2003, prawa do obrony i prawa do rzetelnego procesu, istotnych wymogów proceduralnych oraz zasad legalności, pewności prawa i proporcjonalności, a także braku uzasadnienia i nadużycia władzy;

– po trzecie, naruszenia art. 81 ust. 1 WE, art. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz pkt 43 wytycznych w sprawie pojęcia wpływu na handel zawartego w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2004, C 101, s. 81), a także braku uzasadnienia;

– po czwarte, naruszenia art. 2 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, pkt 1 A i pkt 5 lit. d) wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) oraz zasad proporcjonalności, „równego traktowania i równości sankcji”, a także braku uzasadnienia i nadużycia władzy;

– po piąte, naruszenia art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003, pkt 1 B wytycznych oraz zasady równego traktowania, a także nadużycia władzy;

– po szóste, naruszenia art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 oraz pkt 2 wytycznych, a także braku uzasadnienia i nadużycia władzy;

– po siódme, naruszenia art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 oraz pkt 3 wytycznych, a także nadużycia władzy;

– po ósme, naruszenia art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz pkt 5 lit. a) wytycznych;

– po dziewiąte, naruszenia art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003, preambuły i pkt 4 wytycznych, pkt B lit. e) i pkt D komunikatu w sprawie współpracy oraz zasady równego traktowania, a także braku uzasadnienia i nadużycia władzy;

– po dziesiąte, naruszenia art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003, pkt 5 lit. b) wytycznych oraz zasady proporcjonalności, a także nadużycia władzy;

– wreszcie, po jedenaste, naruszenia zasady równego traktowania, zasady zakazującej wstecznego oddziaływania kar oraz zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, a także nadużycia władzy.

32 Trzy pierwsze zarzuty stanowią zarzuty główne podniesione w związku z żądaniem stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Kolejnych siedem zarzutów podniesiono w uzasadnieniu żądania obniżenia kwoty grzywny. Zarzut ostatni, który także dotyczy żądania obniżenia kwoty grzywny, podniesiono posiłkowo, na wypadek oddalenia siedmiu poprzednich zarzutów.

1. W przedmiocie dopuszczalności zarzutów dotyczących nadużycia władzy

33 W ramach różnych zarzutów podniesionych w uzasadnieniu skargi – z wyjątkiem zarzutów trzeciego i ósmego – Deltafina twierdzi w szczególności, że Komisja dopuściła się nadużycia władzy.

34 W tym względzie należy przypomnieć, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie nadużycia władzy odnosi się do sytuacji, w której organ administracyjny użył swoich uprawnień w celu odmiennym niż ten, w którym uprawnienia te zostały mu przyznane. Decyzja jest wadliwa z powodu nadużycia władzy tylko wtedy, gdy obiektywne, właściwe dla danej sprawy i zgodne przesłanki pozwalają stwierdzić, że została ona przyjęta wyłącznie lub co najmniej w decydującej mierze w celu innym niż wskazany albo w celu obejścia procedury przewidzianej w traktacie dla danego przypadku (wyroki Trybunału: z dnia 13 listopada 1990 r. w sprawie C‑331/88 Fedesa i in., Rec. s. I‑4023, pkt 24; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 99).

35 W niniejszej sprawie należy stwierdzić, że Deltafina ograniczyła się do podniesienia szeregu abstrakcyjnych zarzutów dotyczących nadużycia władzy, bez żadnego ich wyjaśnienia czy rozwinięcia, ani nawet wskazania, jaki był rzeczywisty cel, który Komisja zamierzała osiągnąć w drodze wydania zaskarżonej decyzji. Zarzuty te – w formie, w jakiej zostały przedstawione – nie spełniają wymogów określonych w art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem, gdyż nie są dostatecznie zrozumiałe i precyzyjne, aby pozwolić pozwanej na przygotowanie obrony i Sądowi na rozstrzygnięcie skargi, w stosownym przypadku bez pomocy innych informacji. Zarzuty te należy zatem uznać za niedopuszczalne (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑352/94 Mo och Domsjö przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1989, pkt 333, 334).

2. W przedmiocie zarzutów podniesionych w uzasadnieniu żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

W przedmiocie zarzutu pierwszego dotyczącego naruszenia art. 81 ust. 1 WE, art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 oraz zasad legalności i odpowiedzialności osobistej, a także braku uzasadnienia

36 Pierwszy zarzut Deltafiny składa się z czterech części. W ramach części pierwszej spółka ta kwestionuje okoliczność, że Komisja obciążyła ją odpowiedzialnością za naruszenie popełnione na rynku, na którym nie jest ona obecna. W ramach części drugiej skarżąca podnosi, że zachowania, które – jak twierdzi – są jej przypisywane, nie są wymienione w art. 81 ust. 1 WE ani w art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003. W ramach części trzeciej utrzymuje ona, że Komisja błędnie uznała ją za przywódcę kartelu przetwórców. Wreszcie w ramach części czwartej Deltafina podnosi, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie zdefiniowała właściwego rynku.

37 Sąd rozpozna łącznie dwie pierwsze części tego zarzutu, a następnie osobno część trzecią i czwartą.

38 Co się tyczy przedstawionego przez Deltafinę w ramach omawianego zarzutu i niepowiązanego z żadną z czterech jego części argumentu dotyczącego naruszenia obowiązku uzasadnienia, należy stwierdzić, że skarżąca nie rozwinęła ani nie wyjaśniła go w żaden sposób. W świetle art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem argument ten należy zatem odrzucić jako niedopuszczalny (zob. pkt 35 powyżej).

W przedmiocie części pierwszej i drugiej zarzutu pierwszego dotyczących odpowiednio obciążenia Deltafiny przez Komisję odpowiedzialnością za naruszenie popełnione na rynku, na którym spółka ta nie jest obecna, oraz okoliczności, że przypisywane Deltafinie zachowania nie są wymienione w art. 81 ust. 1 WE ani w art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003

– Argumenty stron

39 W pierwszej kolejności Deltafina podnosi, że nie prowadzi działalności na rynku zakupu i przetwórstwa surowca tytoniowego w Hiszpanii, wobec czego – przy założeniu, że rynek ten stanowi rynek właściwy – nie można obciążyć jej odpowiedzialnością za działania, które nie zostały podjęte na tym właśnie rynku.

40 W drugiej kolejności Deltafina podnosi, że nie uczestniczyła w opracowywaniu porozumień zawartych między przetwórcami i że nie wprowadzała ich w życie, gdyż nie była uprawiona do działania w Hiszpanii jako przetwórca, wobec czego nie była podmiotem upoważnionym do negocjowania i zawierania umów z hiszpańskimi producentami surowca tytoniowego ani do uczestniczenia w podziale ilości tytoniu, jakie miały być przedmiotem zakupu. Utrzymuje ona, że nie można jej przypisać roli „sprawcy lub współsprawcy machinacji”, ani tym bardziej roli przywódcy kartelu przetwórców, ale co najwyżej rolę „osoby spoza kartelu, w sensie obiektywnym, pośrednio ułatwiającej machinacje, których dopuszczali się ich sprawcy, poprzez udział w spotkaniach, mediacje z ich uczestnikami, czy przechowywanie dokumentów i danych”. Zachowania te nie są jednak wymienione w art. 81 ust. 1 WE ani w art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003, wobec czego nie mogą być przedmiotem sankcji.

41 Na poparcie swych twierdzeń Deltafina powołuje się na decyzję Komisji 2005/349/WE z dnia 10 grudnia 2003 r. dotyczącą postępowania na mocy art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E-2/37.857 – Nadtlenki organiczne) (Dz.U. 2005, L 110, s. 44, zwaną dalej „decyzją w sprawie nadtlenków organicznych”). Podnosi, że we wskazanej decyzji Komisja stwierdziła naruszenie art. 81 ust. 1 WE w odniesieniu do spółki spoza badanego kartelu, a mianowicie spółki doradczej AC‑Treuhand AG, ze względu na to, że pewne podjęte przez tę spółkę działania wykazywały podobieństwo do działań zarzucanych skarżącej. Deltafina zwraca uwagę, że mimo iż spółka ta odgrywała kluczową rolę w organizacji i urzeczywistnianiu kartelu i mimo że była ona uznawana za jego „strażnika”, to jednak nałożono na nią jedynie grzywnę w symbolicznej wysokości 1000 EUR ze względu na „dosyć nietypowy charakter sytuacji”.

42 Komisja podnosi w pierwszej kolejności, iż twierdzenie Deltafiny, że art. 81 ust. 1 WE nie ma zastosowania do przedsiębiorstw, które nie prowadzą działalności bezpośrednio na właściwym rynku, nie znajduje żadnego uzasadnienia w brzmieniu tego postanowienia. Z punktu widzenia zastosowania wskazanej normy istotne jest to, czy dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w praktyce ograniczającej konkurencję, która wywiera – przynajmniej potencjalnie – istotne skutki dla wymiany handlowej między państwami członkowskimi.

43 W drugiej kolejności Komisja podnosi, iż twierdzenie Deltafiny, że przypisywane jej zachowania nie są objęte zakazem ustanowionym w art. 81 ust. 1 WE, jest nie tylko pozbawione podstaw, ale także sprzeczne z szeregiem zawartych w skardze wyjaśnień.

44 Komisja wskazuje ponadto, że sama Deltafina przyznała, iż jej rolę można porównać do roli, jaką pełniła spółka AC‑Treuhand w okolicznościach, które doprowadziły do wydania decyzji w sprawie nadtlenków organicznych i że ze względu na pełnienie takiej roli mogą zostać nałożone sankcje na podstawie art. 81 ust. 1 WE.

– Ocena Sądu

45 W odniesieniu do pierwszej części rozpatrywanego zarzutu należy zaznaczyć, iż strony są zgodne co do tego, iż w Hiszpanii – której terytorium stanowi właściwy rynek – Deltafina nie dokonuje zakupów surowca tytoniowego od producentów ani nie prowadzi działalności w zakresie pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego. We wskazanym państwie członkowskim Deltafina aktywna jest jedynie w ramach kolejnego ogniwa łańcucha transakcji, a mianowicie na etapie zakupu tytoniu przetworzonego w celu jego odsprzedaży wytwórniom produktów tytoniowych.

46 Należy zatem stwierdzić, że Deltafina nie jest obecna na właściwym rynku, czyli – jak wynika z pkt 82 poniżej – hiszpańskim rynku zakupu przetworzonego po raz pierwszy surowca tytoniowego.

47 Nie oznacza to jednak, że Komisja nie miała prawa nałożyć na Deltafinę sankcji za naruszenie art. 81 ust. 1 WE.

48 W pkt 122 wyroku z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑99/04 AC‑Treuhand przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1501, Sąd orzekł już bowiem, że przedsiębiorstwo może naruszyć zakaz przewidziany w art. 81 ust. 1 WE, jeżeli jego zachowanie, skoordynowane z działaniami innych przedsiębiorstw, ma na celu ograniczenie konkurencji na szczególnym rynku właściwym wewnątrz wspólnego rynku, co nie oznacza koniecznie z góry, że przedsiębiorstwo to samo jest aktywne na tym samym rynku właściwym.

49 Podobnie, w pkt 127 ww. w pkt 48 wyroku w sprawie AC‑Treuhand przeciwko Komisji Sąd wyjaśnił, iż nie jest wykluczone, że dane przedsiębiorstwo może uczestniczyć we wprowadzeniu w życie ograniczenia konkurencji, nawet jeżeli nie ogranicza ono jego własnej swobody działania na rynku, na którym prowadzi ono swoją główną działalność. Każda odmienna interpretacja mogłaby bowiem zmniejszyć zakres zakazu zawartego w art. 81 ust. 1 WE w sposób naruszający jego skuteczność oraz główny cel, wynikający z art. 3 ust. 1 lit. g) WE, polegający na zapewnieniu niezakłóconej konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, jeśli uwzględni się, że taka interpretacja nie umożliwiałaby ścigania aktywnego uczestnictwa przedsiębiorstwa w ograniczeniu konkurencji tylko z powodu tego, że uczestnictwo to nie wynika z działalności gospodarczej na właściwym rynku, na którym ograniczenie to się materializuje lub ma się materializować. W pkt 128 omawianego wyroku Sąd uznał, że brzmienie sformułowania „porozumienia między przedsiębiorstwami” w świetle celów postawionych w art. 81 ust. 1 WE i w art. 3 ust. 1 lit. g) WE potwierdza istnienie koncepcji porozumienia i przedsiębiorstwa będącego sprawcą naruszenia, która nie wprowadza rozróżnienia w zależności od sektora lub rynku, na którym zainteresowane przedsiębiorstwa prowadzą działalność.

50 Tymczasem w niniejszej sprawie dowiedziono – o czym bliżej mowa jest w pkt 122–133 poniżej – że Deltafina aktywnie i bezpośrednio uczestniczyła w kartelu, wraz z przetwórcami, przy czym wiedziała lub powinna była wiedzieć, że jego celem było wyeliminowanie lub ograniczenie konkurencji w sektorze surowca tytoniowego w Hiszpanii.

51 Analiza Sądu przedstawiona w pkt 48 powyżej ma w niniejszej sprawie znaczenie tym większe, że o ile AC‑Treuhand – jako spółka doradcza – nie prowadziła żadnej działalności na badanym rynku produktów, czyli na rynku nadtlenków organicznych, jako konkurent bądź po stronie popytu czy podaży, o tyle Deltafina, będąc głównym klientem przetwórców hiszpańskich, prowadziła w Hiszpanii działalność na rynku usytuowanym tylko o szczebel niżej niż rynek, na którym miały miejsce sporne praktyki ograniczające konkurencję. Ponadto we Włoszech Deltafina była obecna na takim samym rynku produktów, jak rynek badany w niniejszym postępowaniu.

52 Wobec powyższego pierwszą część zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.

53 Co się tyczy drugiej części omawianego zarzutu, to opiera się ona na założeniu, że Deltafina nie uczestniczyła aktywnie i bezpośrednio w kartelu przetwórców, w takim samym jak oni charakterze, lecz jedynie ułatwiała „pośrednio” jego urzeczywistnianie.

54 Jednakże – jak wskazano już w pkt 50 powyżej i co zostanie dowiedzione w pkt 122–133 poniżej – przesłanka ta jest błędna.

55 W każdym razie twierdzenie Deltafiny, że przedsiębiorstwa, które przyczyniają się do wprowadzenia w życie kartelu wyłącznie poprzez podporządkowanie się mu bądź w sposób pomocniczy lub bierny, nie naruszają art. 81 ust. 1 WE, wobec czego nie podlegają grzywnie na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, jest także błędne.

56 W ww. w pkt 48 wyroku w sprawie AC‑Treuhand Sąd oddalił podobny argument, i to po przypomnieniu orzecznictwa dotyczącego przesłanek uczestnictwa danego przedsiębiorstwa w kartelu, od których spełnienia zależy stwierdzenie jego odpowiedzialności jako współsprawcy naruszenia (pkt 129–136).

57 W wyroku tym Sąd przypomniał w szczególności, że przypisanie uczestniczącemu w kartelu przedsiębiorstwu odpowiedzialności za całe naruszenie jest zgodne z wymogami wynikającymi z zasady osobistej odpowiedzialności, jeśli spełniło ono dwie przesłanki, obiektywną i subiektywną.

58 Co się tyczy pierwszej z tych przesłanek, Sąd stwierdził, że zgodnie z orzecznictwem w odniesieniu do stosunków między konkurentami działającymi na tym samym rynku właściwym, jak również między tymi konkurentami i ich klientami przesłanka ta zostaje spełniona wtedy, gdy przedsiębiorstwo to przyczyniło się do wprowadzenia w życie kartelu, chociażby poprzez podporządkowanie się mu lub w sposób pomocniczy, lub bierny, przykładowo poprzez milczącą akceptację i niepowiadomienie właściwych organów o istnieniu tego kartelu (ww. w pkt 48 wyrok w sprawie AC‑Treuhand przeciwko Komisji, pkt 133).

59 Przed sformułowaniem tego wniosku Sąd przede wszystkim zwrócił uwagę, że wystarczy, aby Komisja wykazała, że zainteresowane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w toku których zawierano porozumienia o antykonkurencyjnym charakterze, nie sprzeciwiając się im w sposób oczywisty, aby udowodnić w wystarczający sposób uczestnictwo tego przedsiębiorstwa w kartelu (ww. w pkt 48 wyrok w sprawie AC‑Treuhand przeciwko Komisji, pkt 130). Sąd dodał, że w celu udowodnienia uczestnictwa danego przedsiębiorstwa w jednolitym porozumieniu, jakie stanowi całość zachowań o znamionach naruszenia rozciągniętych w czasie, Komisja musi udowodnić, że to przedsiębiorstwo miało zamiar przyczynić się poprzez swoje zachowanie do realizacji wspólnych celów, do których dążyli wszyscy uczestnicy, oraz że wiedziało ono o faktycznych zachowaniach planowanych lub wykonanych przez inne przedsiębiorstwa w dążeniu do tych samych celów, lub też że mogło je ono rozsądnie przewidzieć i było gotowe do przyjęcia ryzyka z nimi związanego. W tym względzie Sąd przypomniał, że milcząca zgoda na niedozwoloną inicjatywę bez otwartego zdystansowania się od jej treści lub zawiadomienia o niej organów administracyjnych zachęca do kontynuowania naruszenia i utrudnia jego wykrycie. Sąd podkreślił, że współudział ten stanowi bierny rodzaj uczestnictwa w naruszeniu, który tym samym może być podstawą uznania odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa w ramach jednolitego porozumienia. Sąd wyjaśnił, że wskazane zasady znajdują zastosowanie mutatis mutandis w odniesieniu do spotkań, w których uczestniczyli nie tylko konkurujący producenci, lecz także ich klienci.

60 Następnie, w pkt 131 ww. w pkt 48 wyroku w sprawie AC‑Treuhand, Sąd wskazał, że w odniesieniu do ustalenia osobistej odpowiedzialności przedsiębiorstwa, którego uczestnictwo w kartelu nie ma takiego samego zakresu i znaczenia jak uczestnictwo innych przedsiębiorstw, z orzecznictwa wynika, że chociaż porozumienia i uzgodnione praktyki opisane w art. 81 ust. 1 WE z konieczności wynikają z uzgodnień między kilkoma przedsiębiorstwami, z których wszystkie są współsprawcami naruszenia, lecz ich uczestnictwo może przybrać różne formy, w szczególności w zależności od cech charakterystycznych rynku właściwego i pozycji każdego z tych przedsiębiorstw na tym rynku, stawianych celów oraz wybranych lub planowanych sposobów wykonania, to sama okoliczność, że każde przedsiębiorstwo uczestniczy w naruszeniu we właściwej mu formie, nie wystarcza do wyłączenia jego odpowiedzialności za całe naruszenie, w tym za zachowania, które w rzeczywistości zostały podjęte przez inne przedsiębiorstwa uczestniczące, lecz które mają ten sam antykonkurencyjny cel lub skutek.

61 W pkt 132 ww. w pkt 48 wyroku w sprawie AC‑Treuhand Sąd uznał wreszcie, iż fakt, że dane przedsiębiorstwo nie uczestniczyło we wszystkich elementach składowych kartelu lub że odgrywało ono nieznaczną rolę w aspektach, w których uczestniczyło ono w naruszeniu, nie ma znaczenia dla stwierdzenia, że popełniło ono naruszenie. Sąd dodał jednak, że jeżeli w danym przypadku uczestnictwo zainteresowanego przedsiębiorstwa w naruszeniu miało małe znaczenie, nie może to podważyć jego osobistej odpowiedzialności za całe naruszenie, ale może mieć wpływ na ocenę jego zakresu i wagi, a w konsekwencji na określenie wysokości sankcji.

62 Co się tyczy drugiej z przesłanek, w pkt 134 ww. w pkt 48 wyroku w sprawie AC‑Treuhand przeciwko Komisji Sąd przypomniał, że przypisanie przedsiębiorstwu uczestniczącemu w naruszeniu odpowiedzialności za całe naruszenie zależy ponadto od wyrażenia jego własnej woli, wskazującej na to, że popiera ono cele kartelu, chociażby milcząco. Sąd wyjaśnił, że ta subiektywna przesłanka z jednej strony jest nierozerwalnie związana z kryterium milczącej akceptacji kartelu oraz kryterium braku publicznego zdystansowania się od ustaleń kartelu, ponieważ te kryteria pociągają za sobą domniemanie, że zainteresowane przedsiębiorstwo w dalszym ciągu popiera cele i wprowadzenie w życie kartelu, a z drugiej strony stanowi ona uzasadnienie dla uznania współodpowiedzialności zainteresowanego przedsiębiorstwa, ponieważ zamierzało ono poprzez własne zachowanie przyczynić się do realizacji wspólnych celów, do jakich dążyli wszyscy uczestnicy, oraz wiedziało o noszących znamiona naruszenia zachowaniach podejmowanych przez innych uczestników lub mogło rozsądnie je przewidzieć i było gotowe zaakceptować wiążące się z tym ryzyko.

63 W pkt 136 ww. w pkt 48 wyroku w sprawie AC‑Treuhand przeciwko Komisji Sąd zwrócił uwagę, że zasady opisane w pkt 57–62 powyżej stosuje się mutatis mutandis do uczestnictwa przedsiębiorstwa, którego działalność gospodarcza i doświadczenie zawodowe stawiają go w takiej sytuacji, że nie może ono pominąć antykonkurencyjnego charakteru spornych zachowań i w ten sposób może ono przyczynić się do popełnienia naruszenia w sposób, którego znaczenia nie można pominąć.

64 Wobec powyższego drugą część zarzutu pierwszego należy również oddalić jako bezzasadną.

W przedmiocie części trzeciej zarzutu pierwszego, w ramach której podniesiono, że Komisja błędnie uznała Deltafinę za przywódcę kartelu przetwórców

– Argumenty stron

65 Deltafina twierdzi, że Komisja błędnie uznała ją za przywódcę kartelu przetwórców.

66 W uzasadnieniu tego twierdzenia skarżąca wskazuje na następujące okoliczności, odróżniające jej sytuację od sytuacji przedsiębiorstw, które w innych sprawach zostały uznane za przywódców karteli:

– nie pełniła ona roli inicjatora działań zarzucanych przetwórcom;

– nie nakłaniała – a tym bardziej nie przymuszała – żadnych przedsiębiorstw do przyłączenia się do kartelu przetwórców;

– nie wywierała na nikim presji, a w każdym razie nie dysponowała uprawnieniami, które umożliwiałyby jej wywieranie;

– nie odgrywała żadnej roli w kierowaniu kartelem przetwórców czy kontrolowaniu kartelu, który co więcej nie posiadał „zinstytucjonalizowanych organów kierowniczych”;

– jej prezes, pan M., uczestniczył jedynie w czterech spotkaniach kartelu przetwórców i nie mógł być twórcą jego strategii;

– nie mogła zachowywać się jak „przywódca cenowy” (price leader) od strony popytowej, gdyż z uwagi na fakt, że nie działała ona w ramach tego samego ogniwa łańcucha przetwórców hiszpańskich, nie dokonywała zakupów surowca tytoniowego od producentów;

– nigdy nie dysponowała uprawnieniami ani rzeczywistymi możliwościami wymierzania sankcji lub podejmowania środków odwetowych wobec członków kartelu przetwórców, którzy odmawiali uczestnictwa we wspólnych działaniach.

67 Ponadto Deltafina kwestionuje twierdzenie Komisji, że w zaskarżonej decyzji przypisywana tej spółce rola przywódcy została wzięta pod uwagę jedynie jako okoliczność obciążająca. Twierdzi ona, że zarzut pełnienia takiej roli jest w rzeczywistości jedynym skierowanym wobec niej zarzutem.

68 Komisja odpiera ten argument, podnosząc przede wszystkim, że nawet jeśli błędnie uznała Deltafinę za przywódcę kartelu przetwórców, to okoliczność ta nie może uwalniać skarżącej od odpowiedzialności za zarzucane jej naruszenia, lecz może najwyżej prowadzić do obniżenia wysokości grzywny. W zaskarżonej decyzji okoliczność, że Deltafina była przywódcą kartelu przetwórców potraktowano bowiem tylko jako okoliczność obciążającą przy obliczaniu kwoty grzywny.

69 Deltafina podnosi dalej, że omawianą część zarzutu należy w każdym razie oddalić jako bezzasadną. W tym względzie z jednej strony przypomina ona, iż zgodnie z orzecznictwem wcześniejsza praktyka decyzyjna nie stanowi sama w sobie ram prawnych pozwalających nałożyć grzywnę w dziedzinie konkurencji. Z drugiej strony odsyła do motywu 435 zaskarżonej decyzji, w którym – jak twierdzi – wystarczająco jasno i precyzyjnie wskazano powody, dla których Deltafina została uznana za przywódcę kartelu przetwórców.

– Ocena Sądu

70 Należy zwrócić uwagę, iż rozpatrywana część zarzutu została podniesiona przez Deltafinę w uzasadnieniu żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji i że podobnie jak w dwóch pierwszych jego częściach skarżąca zmierza do wykazania, że Komisja nie mogła obciążyć jej odpowiedzialnością za działalność porozumienia przetwórców.

71 Tymczasem – jak słusznie podnosi Komisja – w zaskarżonej decyzji przyznany Deltafinie status przywódcy kartelu przetwórców został wzięty pod uwagę jedynie w kontekście obliczania kwoty grzywny, jako okoliczność obciążająca (zob. motywy 435, 436 zaskarżonej decyzji). Wbrew twierdzeniom Deltafiny Komisja obciążyła ją odpowiedzialnością za naruszenie nie na podstawie stwierdzenia, że spółka ta pełniła rolę przywódcy kartelu przetwórców, lecz na podstawie ustalenia – poczynionego w szczególności w oparciu o różne okoliczności, które streszczono w pkt 359–369 zaskarżonej decyzji – że uczestniczyła ona w tym kartelu bezpośrednio i aktywnie. Inaczej mówiąc, przyznanie Deltafinie statusu przywódcy kartelu przetwórców nie miało wpływu na powstanie po jej stronie odpowiedzialności za popełnienie naruszenia.

72 Wprawdzie Komisja uznała Deltafinę za przywódcę kartelu przetwórców na podstawie tych samych jej działań, w oparciu o które uznała, że skarżąca uczestniczyła w tym kartelu. Niemniej jednak – jak słusznie podnosi Komisja w swych pismach – kwestia, czy przedsiębiorstwo uczestniczyło w kartelu, oraz kwestia, jakie były w stosownym przypadku zakres i intensywność tego uczestnictwa, są przedmiotem dwóch odrębnych ocen, z których pierwsza dotyczy stwierdzenia istnienia naruszenia art. 81 ust. 1 WE, a druga określenia poziomu sankcji.

73 Z powyższych rozważań wynika, że trzecia część zarzutu pierwszego – nawet gdyby okazała się zasadna – nie może uzasadniać stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Należy ją zatem odrzucić jako bezskuteczną w ramach rozpoznawanego zarzutu. Zostanie ona natomiast wzięta pod uwagę przy analizie zarzutu szóstego, którego podstawą są częściowo te same argumenty.

W przedmiocie części czwartej zarzutu pierwszego dotyczącej okoliczności, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie zdefiniowała właściwego rynku

– Argumenty stron

74 Deltafina zarzuca Komisji to, że w zaskarżonej decyzji nie zdefiniowała właściwego rynku produktów ani rynku geograficznego.

75 W tym względzie Deltafina odwołuje się przede wszystkim do pkt 27 i nast. wyroku Sądu z dnia 11 grudnia 2003 r. w sprawie T‑61/99 Adriatica di Navigazione przeciwko Komisji, Rec. s. II‑5349. Twierdzi ona, iż zgodnie z pkt 30 wskazanego wyroku zarzuty skierowane przeciwko przyjętej przez Komisję definicji właściwego rynku mogą dotyczyć okoliczności dotyczących zastosowania art. 81 ust. 1 WE, innych niż istnienie „porozumienia” między przedsiębiorstwami, „wpływu na wymianę handlową między państwami członkowskimi” czy „naruszenia konkurencji”, a mianowicie w szczególności zasięgu badanego kartelu, kwestii jego jednolitego bądź globalnego charakteru, a także zakresu indywidualnego uczestnictwa każdego z branych pod uwagę przedsiębiorstw. Ostatnie z wymienionych okoliczności są blisko związane z zasadą odpowiedzialności osobistej za popełnienie naruszeń zbiorowych, a także z ogólnymi zasadami prawa, takimi jak zasady pewności prawa i proporcjonalności. Deltafina podnosi także, iż zgodnie z pkt 32 przywołanego wyroku „pożądane jest zatem, aby przy wydawaniu decyzji stwierdzającej uczestnictwo danego przedsiębiorstwa w naruszeniu złożonym, zbiorowym i nieprzerwanym, które ma często miejsce w przypadku działalności karteli, Komisja brała pod uwagę – poza badaniem spełnienia konkretnych przesłanek zastosowania art. [81 ust. 1 WE] – również okoliczność, że jeśli decyzja taka ma być źródłem odpowiedzialności osobistej każdego z jej adresatów, to odpowiedzialność taka może zostać im przypisana jedynie w przypadku wykazania ich uczestnictwa w objętych sankcjami i prawidłowo rozgraniczonych zachowaniach zbiorowych”. Skarżąca dodaje, że w tym samym punkcie wyroku wskazano, że „ponieważ decyzja taka może pociągać za sobą istotne konsekwencje dla relacji zainteresowanych przedsiębiorstw nie tylko z organami administracji, ale także z podmiotami trzecimi, Komisja powinna zbadać rozpatrywany rynek lub rynki i wystarczająco dokładnie zdefiniować je w motywach decyzji nakładającej sankcje za naruszenie art. [81 ust. 1 WE], w celu ustalenia warunków funkcjonowania rynku, na którym konkurencja uległa zakłóceniu, przy jednoczesnym poszanowaniu podstawowych wymogów w zakresie pewności prawa”.

76 Deltafina podnosi następnie, że skoro nie prowadziła ona działalności na rynku, na którym wystąpiły praktyki ograniczające konkurencję, Komisja nie mogła – bez naruszenia zasady odpowiedzialności osobistej – przypisać jej odpowiedzialności za te praktyki ani nałożyć na nią sankcji.

77 Deltafina podnosi wreszcie – przy pomocy tego samego uzasadnienia – że w zaskarżonej decyzji Komisja nie wykazała „związku między [tymi] praktykami a skutkami, jakie wystąpiły na rynku, który nawet w razie wystąpienia naruszenia ze względu na przedmiot winien polegać na wystąpieniu szkodliwych konsekwencji dla gry konkurencji”. Skarżąca twierdzi, że okoliczność odwołania się przez Komisję w motywie 368 zaskarżonej decyzji do pkt 136 wyroku Sądu z dnia 15 września 1998 r. w sprawach połączonych T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 i T‑388/94 European Night Services i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3141, pozbawiona jest znaczenia.

78 W odpowiedzi na argumenty Deltafiny Komisja podnosi przede wszystkim, że w zaskarżonej decyzji w wystarczająco jasny i szczegółowy sposób określiła gospodarczy i prawny kontekst rynku, na którym prowadzone były analizowane praktyki ograniczające konkurencję.

79 Następnie Komisja odpiera argument Deltafiny, w ramach którego skarżąca twierdzi, że instytucja ta naruszyła zasadę odpowiedzialności osobistej, obciążając ją odpowiedzialnością za rozpatrywane praktyki ograniczające konkurencję, mimo że nie prowadziła ona działalności na rynku, na którym praktyki te zostały ujawnione.

80 Komisja twierdzi wreszcie, iż „całkowicie pozbawiony sensu” jest argument Deltafiny, że skoro spółka ta nie była obecna na rozpatrywanym rynku, to nie istniał związek między analizowanymi bezprawnymi praktykami a ich skutkami dla tego rynku. Komisja podnosi, że okoliczność, iż Deltafina nie prowadziła działalności bezpośrednio na rynku, na którym stwierdzono występowanie praktyk ograniczających konkurencję, nie zwalnia jej z odpowiedzialności za urzeczywistnianie tych praktyk ani nie powinna prowadzić do wniosku, że praktyki te nie wywierały skutków na wskazanym rynku. W tym względzie – powołując się w szczególności na pkt 136 ww. w pkt 77 wyroku w sprawie European Night Services i in. przeciwko Komisji – instytucja ta twierdzi, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie zachodzi konieczność oceniania konkretnych skutków, jakie wywiera na rynku porozumienie, które – tak jak w rozpatrywanej sytuacji – oczywiście ogranicza konkurencję.

– Ocena Sądu

81 Należy stwierdzić, że wbrew twierdzeniom Deltafiny Komisja zdefiniowała rozpatrywany rynek produktów i rynek geograficzny w zaskarżonej decyzji.

82 Z zaskarżonej decyzji jasno i dokładnie wynika bowiem, że właściwym rynkiem jest hiszpański rynek zakupu przetworzonego po raz pierwszy surowca tytoniowego. W szczególności w motywach 19–65 zaskarżonej decyzji Komisja wyczerpująco opisała przedsiębiorstwa prowadzące w Hiszpanii działalność w zakresie pierwszego przetworzenia surowca tytoniowego – przedstawiając między innymi informacje na temat prowadzonej przez nie działalności w zakresie zakupu i przetwarzania surowca tytoniowego, a także na temat ich wzajemnych relacji handlowych – producentów surowca tytoniowego, przedstawicieli producentów, różne aspekty sektora surowca tytoniowego w Hiszpanii, w tym regiony jego produkcji, wielkość i wartość produkcji, wartość sprzedaży, różne odmiany surowca tytoniowego i średnie (maksymalne) ceny dostaw każdej z tych odmian, a także wspólnotowe i hiszpańskie uregulowania prawne mające zastosowanie na tymże rynku.

83 Ponadto analiza przedstawiona przez Komisję w zaskarżonej decyzji umożliwia w pełni określenie warunków funkcjonowania rynku, na którym konkurencja uległa zakłóceniu, wbrew temu, co twierdzi Deltafina, powołując się na pkt 32 ostatnie zdanie ww. w pkt 75 wyroku w sprawie Adriatica di Navigazione przeciwko Komisji.

84 Twierdzenie Deltafiny, że w zaskarżonej decyzji Komisja nie zdefiniowała właściwego rynku, jest bezpodstawne także dlatego, że z licznych fragmentów pism skarżącej wynika, że dokładnie zrozumiała ona, iż rynkiem tym jest hiszpański rynek zakupu przetworzonego po raz pierwszy surowca tytoniowego. Wystarczy tu podać tylko jedne przykład – otóż argumenty przedstawione w uzasadnieniu pierwszej części analizowanego zarzutu opierają się właśnie na tej definicji.

85 Czwarta część zarzutu pierwszego pozbawiona jest zatem wszelkich podstaw faktycznych.

86 Na uwzględnienie nie zasługuje także argument Deltafiny, że Komisja naruszyła zasadę odpowiedzialności osobistej, obciążając skarżącą odpowiedzialnością za funkcjonowanie kartelu na rynku, na którym nie prowadziła ona działalności. Jak wskazano bowiem w pkt 48 i 49 powyżej, przedsiębiorstwo może naruszyć zakaz przewidziany w art. 81 ust. 1 WE, jeżeli jego zachowanie, skoordynowane z działaniami innych przedsiębiorstw, ma na celu ograniczenie konkurencji na szczególnym rynku właściwym wewnątrz wspólnego rynku, co nie oznacza koniecznie z góry, że przedsiębiorstwo to samo jest aktywne na tym samym rynku właściwym. W rzeczywistości, aby uczestniczącemu w kartelu przedsiębiorstwu można było przypisać odpowiedzialność za całe naruszenie zgodnie z wymogami wynikającymi z zasady osobistej odpowiedzialności, istotne jest to, aby spełniło ono dwie przypomniane w pkt 57–63 przesłanki – obiektywną i subiektywną – przy czym, jak wskazano w pkt 122–133 poniżej, w przypadku Delatafiny obie te przesłanki są spełnione.

87 Wreszcie wbrew temu, co najwyraźniej twierdzi Deltafina (zob. pkt 77 powyżej), z samego faktu, że spółka ta nie prowadziła działalności na właściwym rynku, nie można wywodzić wniosku, że kartel przetwórców nie mógł wywołać skutków szkodliwych dla konkurencji na tymże rynku.

88 Z powyższych względów czwartą część zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną.

89 W świetle całości powyższych rozważań na uwzględnienie nie zasługuje żadna z czterech części zarzutu pierwszego.

W przedmiocie zarzutu drugiego dotyczącego naruszenia art. 27 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1/2003, prawa do obrony i prawa do rzetelnego procesu, istotnych wymogów proceduralnych oraz zasad legalności, pewności prawa i proporcjonalności, a także braku uzasadnienia

90 Drugi zarzut podniesiony przez Deltafinę składa się z czterech części. W ramach części pierwszej skarżąca krytykuje okoliczność, że w zaskarżonej decyzji Komisja przypisała jej rolę inną niż rola przypisywana jej w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. W ramach części drugiej twierdzi ona, że zarzucane jej działania należy w rzeczywistości przypisać prezesowi jej zarządu. W ramach części trzeciej podnosi ona, że Komisja odmówiła jej udzielenia dostępu do pewnych dokumentów obciążających. Wreszcie w ramach części czwartej skarżąca utrzymuje, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja nie zdefiniowała w sposób wystarczająco jasny właściwego rynku produktów ani rynku geograficznego.

91 Co się tyczy przedstawionego przez Deltafinę w ramach zarzutu drugiego i niepowiązanego z żadną z czterech jego części argumentu dotyczącego naruszenia obowiązku uzasadnienia, należy stwierdzić, że skarżąca nie rozwinęła ani nie wyjaśniła go w żaden sposób. W świetle art. 44 § 1 lit. c) regulaminu postępowania przed Sądem argument ten należy zatem odrzucić jako niedopuszczalny (zob. pkt 35 powyżej).

W przedmiocie części pierwszej dotyczącej okoliczności, że w zaskarżonej decyzji Komisja przypisała Deltafinie rolę inną niż rola przypisywana jej w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów

– Argumenty stron

92 Deltafina podnosi, że Komisja, obciążając ją w zaskarżonej decyzji odpowiedzialnością jako „sprawcę” lub „współsprawcę” naruszenia i uznając ją za przywódcę kartelu przetwórców, przypisała jej rolę inną – poważniejszą – niż rola, jaka została jej przypisana w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

93 W uzasadnieniu swych twierdzeń Deltafina zwraca uwagę na szereg różnic między treścią pisma w sprawie przedstawienia zarzutów a treścią zaskarżonej decyzji. Podnosi ona w szczególności, że w żadnym miejscu tego pisma nie zarzucono jej, że była stroną porozumień i spornych praktyk – zarzut taki sformułowany został jedynie pod adresem przetwórców hiszpańskich – natomiast w decyzji przedstawiono ją jako bezpośredniego i aktywnego uczestnika tych porozumień i praktyk. W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów nie wspomniano także o tym, że Deltafina może zostać uznana za przywódcę kartelu przetwórców. Ponadto Deltafina kwestionuje szereg twierdzeń przedstawionych w zaskarżonej decyzji.

94 Deltafina twierdzi, że postępując w ten sposób, Komisja nie tylko sformułowała tezę nieznajdującą uzasadnienia w treści akt sprawy, ale także naruszyła jej prawo do obrony. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii skarżąca podnosi mianowicie, że Komisja nie wysłuchała jej stanowiska przed uznaniem jej w zaskarżonej decyzji za sprawcę lub współsprawcę naruszenia oraz przywódcę kartelu przetwórców.

95 Komisja utrzymuje, że nigdy nie uznała Deltafiny za „sprawcę” czy „współsprawcę” inkryminowanych praktyk ograniczających konkurencję, wskazując jednocześnie, że kwalifikacja taka pozbawiona jest „znaczenia prawnego” w kontekście prawa konkurencji. Odsyłając do opisu okoliczności faktycznych przedstawionego w motywach 362–366 zaskarżonej decyzji, instytucja ta wyjaśnia, że wniosek, do którego doszła w tym akcie, jest taki, że Deltafina w pełni „uczestniczyła” w zarzucanych praktykach, wobec czego należało ją uznać za „w pełni” współodpowiedzialną za naruszenie.

96 Komisja twierdzi, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów uznała, iż Deltafina uczestniczyła w kartelu przetwórców i że w związku z tym była współodpowiedzialna za naruszenie art. 81 WE, na podstawie tych samych okoliczności faktycznych. Instytucja ta zwraca nadto uwagę, że w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Deltafina wyraźnie broniła się przed przypisaniem jej takiej roli w kartelu przetwórców. Twierdzi, że żadna ze wskazanych przez Deltafinę „różnic redakcyjnych” między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a zaskarżoną decyzją nie uzasadnia tezy, że prawo skarżącej do obrony zostało naruszone.

97 Komisja odpiera także krytykę Deltafiny wymierzoną przeciwko pewnym twierdzeniom przedstawionym w zaskarżonej decyzji.

98 Odsyłając do praktyk opisanych w motywach 363–365 zaskarżonej decyzji, Komisja podnosi wreszcie, że sformułowanego w motywie 361 zaskarżonej decyzji twierdzenia, że Deltafina odgrywała „szczególnie aktywną” rolę w kartelu przetwórców, nie można wcale uznać za „nieracjonalne”.

99 Według Komisji wskazane wyżej okoliczności dowodzą, że nie popełniła ona błędów w ocenie ani nie naruszyła prawa Deltafiny do obrony, uznając ją za stronę praktyk ograniczających, o których mowa w art. 1 zaskarżonej decyzji, oraz obciążając ją współodpowiedzialnością za stosowanie tych praktyk.

100 W odniesieniu do argumentów Deltafiny, w ramach których kwestionuje ona okoliczność uznania jej w zaskarżonej decyzji za przywódcę kartelu przetwórców, Komisja podnosi przede wszystkim, że nawet jeśli argumenty te są zasadne, to mogą one – co najwyżej – uzasadniać obniżenie wysokości grzywny.

101 Komisja przypomina następnie, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, jeśli instytucja ta wskazuje wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć grzywny na dane przedsiębiorstwa, i jeśli wymienia zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia grzywny, takie jak waga i czas trwania domniemanego naruszenia oraz okoliczność, czy zostało ono popełnione „umyślnie lub przez niedbalstwo”, czyni ona zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do bycia wysłuchanym. W ten sposób Komisja podaje im informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 199). Wymagane przez orzecznictwo elementy figurują w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

102 Komisja podnosi wreszcie, że okoliczność, iż w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów nie wskazała wyraźnie, że zamierza potraktować szczególną rolę Deltafiny w kartelu przetwórców jako okoliczność obciążającą, nie miała w każdym razie wpływu na zakres, w jakim przedsiębiorstwo to mogło korzystać ze swego prawa do obrony. Na stronach 31–37 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skarżąca wyraźnie przedstawiła bowiem argumenty, których celem było zminimalizowanie jej roli w kartelu.

– Ocena Sądu

103 Analizowana część zarzutu zawiera dwa główne twierdzenia. Po pierwsze Deltafina utrzymuje, że między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a zaskarżoną decyzją istnieją rozbieżności co do oceny jej roli w kartelu przetwórców. Po drugie kwestionuje ona zasadność tej dokonanej w zaskarżonej decyzji oceny.

104 W ramach każdego z tych twierdzeń Deltafina formułuje w szczególności argumenty wymierzone przeciwko okoliczności, że przypisano jej rolę przywódcy kartelu przetwórców. W pierwszym z nich skarżąca zarzuca Komisji, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów nie wspomniała, że spółka ta może zostać uznana za przywódcę kartelu przetwórców, naruszając w ten sposób jej prawo do obrony. W drugim podnosi ona, że sformułowany przez Komisję w zaskarżonej decyzji wniosek, że skarżąca pełniła taką rolę w kartelu przetwórców, nie jest wystarczająco poparty dowodami.

105 Jak wskazano zatem w pkt 71 powyżej i jak słusznie twierdzi Komisja, w zaskarżonej decyzji przyznany Deltafinie status przywódcy kartelu przetwórców został wzięty pod uwagę jedynie w kontekście obliczania kwoty grzywny, jako okoliczność obciążająca. Tak więc nawet jeśli wykazane zostałoby naruszenie prawa do obrony w związku z przyznaniem skarżącej tego statusu lub gdyby okazało się, że istnienie takiego statusu nie zostało wykazane w wymagany prawem sposób, to okoliczności te nie mogą prowadzić do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji – o co wnosi Deltafina w ramach analizowanej części zarzutu – ale co najwyżej do obniżenia nałożonej na nią kwoty grzywny. Argumenty te należy zatem odrzucić jako bezskuteczne w ramach rozpatrywanej części zarzutu. Zostaną one zbadane w dalszej części wyroku, w ramach zarzutu szóstego, który Deltafina podniosła w uzasadnieniu żądania obniżenia kwoty grzywny i którego podstawą są zasadniczo te same argumenty.

106 Argumenty, jakie Deltafina formułuje w uzasadnieniu analizowanej części zarzutu, dotyczą trzech odrębnych kwestii, a mianowicie: po pierwsze podstawy, na jakiej Komisja uznała w zaskarżonej decyzji, że spółka ta naruszyła art. 81 WE, po drugie kwestii, czy między decyzją a pismem w sprawie przedstawienia zarzutów istnieją w tym względzie rozbieżności, oraz po trzecie kwestii, czy wskazany wyżej wniosek Komisji jest wystarczająco uzasadniony pod względem prawnym.

107 Co się tyczy pierwszej z tych kwestii, należy przypomnieć, że – jak wskazano już w pkt 15–21 powyżej – zaskarżona decyzja dotyczy dwóch karteli poziomych, zawiązanych i działających na hiszpańskim rynku surowca tytoniowego, przy czym w pierwszym z nich uczestniczyli przetwórcy hiszpańscy i Deltafina, a w drugim przedstawiciele producentów. W zaskarżonej decyzji stwierdzono, że w ramach każdego z tych karteli zawarto szereg porozumień lub stosowano szereg uzgodnionych praktyk i że każdy z nich stanowi jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 ust. 1 WE (zob. w szczególności motywy 275–277, 296–298 zaskarżonej decyzji).

108 Przetwórców hiszpańskich i Deltafinę obciążono odpowiedzialnością za całość pierwszego naruszenia, zaś przedstawicieli producentów – za całość drugiego (zob. w szczególności art. 1 i motywy 358, 359, 366 zaskarżonej decyzji).

109 Mówiąc dokładniej, z szeregu motywów zaskarżonej decyzji wynika, że Deltafinę uznano, na tej samej podstawie co przetwórców hiszpańskich, za podmiot, który uczestniczył w zawieraniu porozumień lub stosowaniu uzgodnionych praktyk, których celem było coroczne ustalanie, w okresie od 1996 r. do 2001 r., (maksymalnej) średniej ceny dostawy dla każdej odmiany surowca tytoniowego bez względu na jego jakość oraz podział ilości wszystkich kupowanych odmian surowca tytoniowego, jakie każdy z przetwórców mógł zakupić u producentów (zob. w szczególności motywy 85, 88, 112, 144, 274, 276, 278, 279, 281–283, 285–287, 301, 303, 305, 357 zaskarżonej decyzji). Ponadto Deltafinę uznano, na tej samej podstawie co przetwórców hiszpańskich, za podmiot, który w okresie od 1999 r. do 2001 r uczestniczył w zawieraniu porozumień lub stosowaniu uzgodnionych praktyk, których celem było uzgadnianie przedziałów cenowych według klasy jakości dla każdej z odmian surowca tytoniowego, które były podawane w zestawieniach będących załącznikami do umów kontraktacji, a także warunków dodatkowych (zob. w szczególności motywy 85, 274, 276, 290, 357 zaskarżonej decyzji).

110 Innymi słowy, w zaskarżonej decyzji Deltafinie zarzucono bezpośrednie i aktywne uczestnictwo w kartelu przetwórców (zob. w szczególności motywy 357, 361, 366, 369 zaskarżonej decyzji). W tym względzie należy zaznaczyć, iż w motywie 369 zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła w szczególności, że „rolę, jaką Deltafina odgrywała w rozpatrywanych okolicznościach, należy uznać za rolę bezpośrednią i pierwszorzędną, która nie ograniczała się do roli zewnętrznego koordynatora czy pomocnika”.

111 W motywach 359–366 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła – odsyłając do innych motywów tego aktu – argumenty i konkretne fakty, na podstawie których sformułowała wnioski przedstawione w pkt 109 i 110 powyżej.

112 Są to następujące argumenty i fakty:

– Deltafina – za pośrednictwem prezesa zarządu, a niekiedy innych przedstawicieli – uczestniczyła w pewnych spotkaniach kartelu przetwórców (motywy 67, 112, 363 zaskarżonej decyzji), a mianowicie w spotkaniach odbytych: w dniu 13 marca 1996 r. w Madrycie (Hiszpania) (motywy 88, 92 zaskarżonej decyzji), w dniu 17 grudnia 1996 r. (motyw 117 zaskarżonej decyzji), w dniu 30 stycznia 1997 r. w Rzymie (Włochy) (motyw 118 zaskarżonej decyzji) oraz w marcu 1999 r. (motyw 186 zaskarżonej decyzji);

– Deltafina, ilekroć nie uczestniczyła w spotkaniach kartelu przetwórców, była systematycznie informowana przez przetwórców o sytuacji na hiszpańskim rynku surowca tytoniowego oraz o wdrażanych przez nich praktykach (motywy 112, 133–136, 140–143, 145, 149, 364 zaskarżonej decyzji);

– w 1997 r. prezes zarządu Deltafiny był nawet depozytariuszem notatki, którą przetwórcy hiszpańscy zredagowali i podpisali podczas jednego ze spotkań i która opisywała szczegółowo różne zawarte przez nich porozumienia (motywy 122, 364 zaskarżonej decyzji);

– Deltafina uczestniczyła w organizacji kartelu przetwórców, w szczególności poprzez kierowanie do przetwórców korespondencji w celu zapewnienia sprawnej realizacji niezgodnych z prawem porozumień, a także występując w charakterze mediatora w powstających między nimi sporach (motywy 140, 365 zaskarżonej decyzji);

– Deltafina odgrywała kluczową rolę w prowadzonych między przetwórcami hiszpańskimi a przedstawicielami producentów negocjacjach dotyczących przedziałów cenowych nadwyżek surowca tytoniowego pochodzących ze zbiorów w 1999 r. (motywy 207, 221, 365 zaskarżonej decyzji).

113 W odniesieniu do kwestii drugiej należy na wstępie przypomnieć, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, którą należy respektować także w postępowaniu administracyjnym (wyroki: z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, Rec. s. 461, pkt 9; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑176/99P ARBED przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10687, pkt 19).

114 Zasada ta wymaga w szczególności, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane przez Komisję do przedsiębiorstwa, na które zamierza ona nałożyć sankcję za naruszenie reguł konkurencji, zawierało istotne okoliczności uwzględnione przeciw temu przedsiębiorstwu, takie jak zarzucane mu czyny, ich kwalifikacja oraz dowody, na których opiera się Komisja, tak by owo przedsiębiorstwo mogło skutecznie przedstawić swe argumenty w ramach postępowania administracyjnego wszczętego przeciwko niemu (zob. ww. w pkt 113 wyrok w sprawie ARBED przeciwko Komisji, pkt 20 i przytoczone tam orzecznictwo).

115 Ponadto naruszenie prawa do obrony w toku postępowania administracyjnego oceniane jest w świetle zarzutów przyjętych przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w decyzji kończącej postępowanie (zob. wyroki Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r.: w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1775, pkt 60; w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1847, pkt 70). W takich okolicznościach stwierdzenie naruszenia prawa do obrony zakłada, że zarzut, co do którego przedsiębiorstwo utrzymuje, że nie został mu przedstawiony w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, jest podnoszony przez Komisję w zaskarżonej decyzji.

116 W sporządzonym w niniejszej sprawie piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów – tak jak w zaskarżonej decyzji – Komisja zidentyfikowała dwa kartele horyzontalne, o których istnieniu świadczy szereg porozumień lub uzgodnionych praktyk na hiszpańskim rynku surowca tytoniowego – z których pierwszy dotyczył sektora pierwszego przetworzenia, a drugi sektora produkcji – i uznała, że każdy z tych karteli stanowi jednolite i ciągłe naruszenie art. 81 ust. 1 WE (zob. w szczególności pkt 1, 316–318, 338–340 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). Podobnie jak w zaskarżonej decyzji, w piśmie tym przetwórców hiszpańskich i Deltafinę obciążono odpowiedzialnością za całość pierwszego naruszenia, zaś przedstawicieli producentów – za całość drugiego (zob. w szczególności pkt 411, 412, 420 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów).

117 Co się tyczy konkretnie Deltafiny, z pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jasno wynika, że – tak jak w zaskarżonej decyzji – spółkę tę obciążono odpowiedzialnością za naruszenie ze względu na jej bezpośrednie i aktywne zaangażowanie w działalność kartelu przetwórców. Tak więc w pkt 415 zdanie pierwsze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, który jest niemal identyczny z motywem 361 zdanie pierwsze zaskarżonej decyzji, Komisja stwierdziła, że „Deltafina odgrywała szczególnie aktywną rolę w kartelu hiszpańskich przetwórców surowca tytoniowego”. Tak samo w pkt 420 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, który zredagowany jest podobnie jak motyw 366 zaskarżonej decyzji, Komisja uznała w szczególności, iż należy „stwierdzić, że Deltafina aktywnie uczestniczyła w opracowywaniu i wprowadzaniu w życie porozumień w sprawie średnich cen i w sprawie ilości surowca, zawieranych między przetwórcami począwszy od 1996 r., a także w negocjowaniu zestawień cen nadwyżek tytoniu w 2000 r.”.

118 Ponadto argumenty i okoliczności faktyczne, na podstawie których Komisja sformułowała zarzut dotyczący bezpośredniego i aktywnego uczestnictwa Deltafiny w naruszeniu, odpowiadają zasadniczo argumentom i okolicznościom faktycznym uwzględnionym w zaskarżonej decyzji i przedstawionym w pkt 112 powyżej (zob. w szczególności pkt 412–420 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz szereg fragmentów tego pisma, do których wskazane punkty odsyłają).

119 Należy zatem stwierdzić, że wbrew twierdzeniom Deltafiny, zaskarżona decyzja nie różni się od pisma w sprawie przedstawienia zarzutów pod względem argumentów, którymi uzasadniono obciążenie tej spółki odpowiedzialnością za naruszenie. Z treści pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Deltafina musiała wywnioskować – tak jak wywnioskowała z zaskarżonej decyzji – że podstawą rozumowania Komisji było twierdzenie o bezpośrednim i aktywnym uczestnictwie Deltafiny w kartelu przetwórców. Ponieważ pismo w sprawie przedstawienia zarzutów umożliwiło Deltafinie zapoznanie się nie tylko z zarzutem dotyczącym jej bezpośredniego i aktywnego uczestnictwa w naruszeniu, ale także z faktami, jakie w zaskarżonej decyzji Komisja uwzględniła w uzasadnieniu tego zarzutu, skarżącej w pełni zapewniono prawo do obrony w postępowaniu administracyjnym.

120 Wprawdzie w kilku fragmentach zaskarżonej decyzji Deltafinę wyraźnie wymieniono – obok przetwórców hiszpańskich – jako uczestnika spornych porozumień lub uzgodnionych praktyk (zob. pkt 109 powyżej), mimo że nie wymieniono jej w tym charakterze w odpowiednich fragmentach pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Jednakże chodzi tu jedynie o zwykłą różnicę w prezentacji faktów, która służy wyłącznie przedstawieniu ich w zaskarżonej decyzji w sposób bardziej dokładny i która nie może stanowić istotnej zmiany zarzutów. Należy w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ostateczna decyzja Komisji nie musi koniecznie być kopią pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (wyroki Trybunału: z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 41/69 ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, Rec. s. 661, pkt 91; z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 14; wyrok Sądu z dnia 8 października 1996 w sprawach połączonych od T‑24/93 do T‑26/93 iT‑28/93 Compagnie maritime belge de transports i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1201, pkt 113).

121 Podobnie w pkt 413 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja, przytaczając decyzję 80/1334/EWG z dnia 17 grudnia 1980 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. [81 WE] (IV/29.869 – Włoskie szkło lane) (Dz.U. L 383, s. 19, zwaną dalej „decyzją w sprawie włoskiego szkła lanego”), stwierdziła, że zgodnie z jej praktyką decyzyjną, „gdy przedsiębiorstwo »świadomie« dopuszcza i ułatwia urzeczywistnienie ograniczeń konkurencji, które stanowią sam cel rozpatrywanych porozumień, może ono zostać uznane za »współodpowiedzialne« za wynikające stąd skutki ograniczające”. Stwierdzenie to, które nie ma swego odpowiednika w zaskarżonej decyzji i zawarte jest w części pisma w sprawie przedstawienia zarzutów poświęconej jego adresatom, a szczególnie Deltafinie, można na pierwszy rzut oka zinterpretować w ten sposób, że oznacza ono, iż Komisja zarzuca tej spółce nie bezpośrednie i aktywne uczestnictwo w porozumieniu przetwórców, ale jedynie pomoc w popełnieniu naruszenia. Takiej wykładni nie można jednak uznać za prawidłową, gdyż nie bierze ona pod uwagę treści następujących po tym stwierdzeniu fragmentów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a w szczególności treści pkt 415 i 420, w których Deltafinie wyraźnie zarzucono aktywne uczestnictwo w kartelu przetwórców (zob. pkt 117 powyżej). W rzeczywistości, zamieszczając tę uwagę w pkt 413 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja chciała stwierdzić – chociaż mogła w tym celu posłużyć się trafniejszym sformułowaniem – że przedsiębiorstwo może naruszyć zakaz przewidziany w art. 81 ust. 1 WE, gdy jego zachowanie, skoordynowane z działaniami innych przedsiębiorstw, ma na celu ograniczenie konkurencji na szczególnym rynku właściwym wewnątrz wspólnego rynku, co nie oznacza koniecznie z góry, że przedsiębiorstwo to samo jest aktywne na tym samym rynku właściwym. Staje się to oczywiste, gdy stwierdzenie to analizuje się w kontekście fragmentu decyzji w sprawie włoskiego szkła lanego, z której zostało ono zaczerpnięte.

122 W odniesieniu do kwestii trzeciej należy stwierdzić, iż Deltafina nie podważa zasadności tezy, że przypomniane w pkt 112 powyżej okoliczności faktyczne, na podstawie których w motywach 359–366 zaskarżonej decyzji Komisja obciążyła ją odpowiedzialnością za naruszenie art. 81 WE, są poparte dowodami figurującymi w aktach sprawy. W rzeczywistości w ramach rozpatrywanej części zarzutu Deltafina kwestionuje wniosek Komisji, zgodnie z którym wspomniane okoliczności faktyczne uzasadniają przypisanie jej pierwszego naruszenia w całości.

123 W tym względzie należy przypomnieć, że aby móc przypisać całość naruszenia przedsiębiorstwu uczestniczącemu w kartelu, spełnione winny zostać dwie przesłanki, obiektywna i subiektywna (zob. pkt 57–63 powyżej). Jeśli chodzi o pierwszą przesłankę, wymaga ona, aby przedsiębiorstwo to przyczyniło się do wprowadzenia w życie kartelu, chociażby poprzez podporządkowanie się mu w sposób pomocniczy lub bierny. Co się tyczy drugiej przesłanki, to omawiane przedsiębiorstwo powinno wyrazić swoją własną wolę, wskazującą na to, że popiera ono cele kartelu, chociażby milcząco.

124 W niniejszej sprawie dowiedziono przede wszystkim, że Deltafina aktywnie i bezpośrednio przyczyniała się do wprowadzania wżycie kartelu przetwórców w okresie, w którym trwało naruszenie.

125 Tak więc z akt sprawy wynika, że dwaj przedstawiciele Deltafiny, a mianowicie prezes jej zarządu pan M. i dyrektor ds. zakupów pan C. uczestniczyli w pierwszym spotkaniu kartelu przetwórców, czyli w spotkaniu odbytym w dniu 13 marca 1996 r. w Madrycie, w trakcie którego omawiano kwestie cen oraz wielkości zakupów surowca tytoniowego w roku gospodarczym 1996/1997, a także zawarto porozumienie w sprawie cen. Z brzmienia wspomnianego w pkt 95 zaskarżonej decyzji faksu wysłanego przez WWTE do Deltafiny w dniu 10 kwietnia 1996 r. wynika, że Deltafina aktywnie przyczyniała się do zawarcia wskazanego porozumienia i że zredagowała protokół zawierający jego treść. Z faksu tego, jak również z faksu wysłanego do Deltafiny przez Agroexpansión w dniu 22 kwietnia 1996 r. wynika także, że WWTE i Agroexpansión skarżyły się Deltafinie na fakt nieprzestrzegania porozumienia przez Cetarsę.

126 Kolejne spotkanie kartelu przetwórców, w którym uczestniczył pan M., zaplanowano na dzień 17 grudnia 1996 r. Pan M. oraz pan C. brali również udział w spotkaniu kartelu przetwórców, które miało miejsce w dniu 30 stycznia 1997 r. w Rzymie i w trakcie którego zawarto porozumienia w sprawie cen i wielkości zakupów surowca tytoniowego w roku gospodarczym 1997/1998. Z akt sprawy wynika, że pan M. przechowywał notatkę zredagowaną i podpisaną na tym spotkaniu przez hiszpańskich przetwórców, opisującą szczegóły różnych porozumień, która została potem zniszczona na żądanie tychże przetwórców.

127 Następnie WWTE i Agroexpansión wielokrotnie informowały Deltafinę o sytuacji na hiszpańskim rynku surowca tytoniowego i skarżyły się jej na fakt nieprzestrzegania porozumień, o których mowa w pkt 126 powyżej, jak również innych porozumień zawartych w trakcie pierwszych miesięcy 1997 r. Tak oto w dniu 29 kwietnia 1997 r. WWTE przesłała panu M. faks, w którym wskazała, że ceny minimalne (średnie), jakie Cetarsa zgodziła się płacić producentom, stanowiły naruszenie porozumienia zawartego między przetwórcami w obecności pana M., i że wobec tego niemożliwe stało się dotrzymanie zobowiązania do utrzymania średniej ceny na poziomie 50–60 peset hiszpańskich (ESP) za kilogram. W odpowiedzi na ten faks pan M. jeszcze w tym samym dniu przesłał WWTE sporządzony na papierze z nagłówkiem Deltafiny faks, w którym wezwał WWTE do „zachowania spokoju”, wskazując, że „ciągłe podnoszenie cen nikomu nie służy”. W dniu 30 kwietnia 1997 r. Agroexpansión skierowała do pana M. faks, w którym wskazała w szczególności, że „porozumienia i spotkania z innymi przetwórcami [były] coraz bardziej jałowe i niedorzeczne” i że „respektując osiągnięty kompromis, zakupiła ona 5 mln kilogramów, płacąc jednak o 30 ESP więcej niż w roku ubiegłym”. Faksem z dnia 9 lipca 1997 r. WWTE ponownie poskarżyła się Deltafinie na postępowanie Cetarsy, zwracając w szczególności uwagę na istnienie potrzeby „przywrócenia spokoju w sektorze” i osiągnięcia „porozumienia bez porozumienia”. W swym faksie WWTE stwierdziła również: „Jak wielokrotnie wskazywałeś, porozumienie w sprawie cen nie jest możliwe bez osiągnięcia porozumienia w sprawie ilości. Porozumienie w sprawie ilości nie może ograniczać się do okresu jednego roku [...]. Konieczne byłoby zawarcie porozumienia [na okres] nawet pięciu [lub] co najmniej trzech lat”.

128 W dniu 1 października 1997 r. Agroexpansión przesłała Deltafinie faks, w którym poinformowała, że WWTE zgodziła się na zapłatę cen wyższych niż uzgodnione. W odpowiedzi na wskazany faks pan M. jeszcze w tym samym dniu skierował do WWTE sporządzone na papierze formowym Deltafiny pismo, w którym wskazał, że gdyby informacja ta okazała się prawdziwa, powstałby poważny problem i że jej zachowanie może zostać odczytane jako „gwałtowny atak” wymierzony przeciwko Agroexpansión. W faksie z dnia 2 października 1997 r. skierowanym do Deltafiny WWTE przedstawiła swe stanowisko dotyczące tej kwestii.

129 W dniu 6 listopada 1997 r. WWTE przesłała Deltafinie faks, w którym wskazała w szczególności, że próbowała „wszelkimi sposobami” osiągnąć porozumienie w sprawie ilości i że podczas spotkania z innymi przetwórcami zaplanowanego na dzień 20 listopada zaproponuje „zabezpieczenie porozumień znacznymi kaucjami pieniężnymi, co umożliwi uzyskanie pewności, że zostaną one wykonane”. Do faksu załączono tabelę zawierającą dane na temat niektórych cen płaconych przez każdego z przetwórców hiszpańskich.

130 Deltafina została poinformowana przez Taes o zawartym przez przetwórców na spotkaniu w Madrycie w dniu 20 stycznia 1998 r porozumieniu ramowym w sprawie warunków zakupu w roku gospodarczym 1998/1999, w dniu następującym po dacie tego spotkania.

131 Ze sprawozdania z działalności Agroexpansión z dnia 6 kwietnia 1999 r. wynika, że w marcu 1999 r. pan M. uczestniczył w spotkaniu z przetwórcami hiszpańskimi i Anetab, w trakcie którego prowadzono dyskusje na temat cen surowca tytoniowego i podziału wielkości sprzedaży tego surowca w roku gospodarczym 1999/2000.

132 Wreszcie w 2000 r. Deltafina uczestniczyła w negocjacjach między przetwórcami a przedstawicielami producentów w sprawie określenia przedziału cenowego nadwyżek surowca tytoniowego pochodzących z 1999 r. Mówiąc dokładniej, mając na uwadze spotkanie Anetab zaplanowane na koniec lutego 2000 r., w dniu 15 lutego 2000 r. pan M. przesłał Cetarsie, Agroexpansión i WWTE sporządzony na papierze z nagłówkiem Deltafiny faks, w którym przekazał im swe uwagi, porady i propozycje w tym względzie.

133 W świetle całości obiektywnych okoliczności charakteryzujących uczestnictwo Deltafiny należy zatem stwierdzić, że spółka ta z pełną świadomością sytuacji oraz umyślnie uczestniczyła w kartelu przetwórców. Deltafina nie mogła bowiem nie wiedzieć albo też wiedziała z całą oczywistością o antykonkurencyjnym i bezprawnym celu kartelu, który przejawiał się w szczególności w odbywaniu spotkań wymierzonych przeciwko konkurencji, w wymianie wrażliwych informacji, w której czynnie uczestniczyła przez cały okres trwania naruszenia, oraz w treści notatki – której była depozytariuszem – opisującej szczegóły pewnych porozumień dotyczących cen i wielkości zakupów surowca tytoniowego. Należy w tym miejscu dodać, że z uwagi na znaczącą pozycję, jaka Deltafina zajmowała na hiszpańskim rynku zakupów przetworzonego surowca tytoniowego oraz na pełnioną przez nią rolę podmiotu koordynującego i nadzorującego działania handlowe grupy Universal w Europie (zob. pkt 142, 268–272 poniżej), skarżąca miała interes w tym, aby rozpatrywane tu ograniczające praktyki zostały wprowadzone w życie.

134 W świetle wszystkich powyższych rozważań należy stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji Komisja słusznie i nie naruszając prawa Deltafiny do obrony uznała, że skarżącą należy obciążyć odpowiedzialnością za naruszenie, jakie stanowił kartel przetwórców.

135 Wobec tego pierwszą część rozpatrywanego zarzutu należy oddalić jako bezzasadną.

W przedmiocie części drugiej zarzutu, w ramach której Deltafina twierdzi, że zarzucane jej działania należy w rzeczywistości przypisać prezesowi jej zarządu

– Argumenty stron

136 Deltafina podnosi, że zarzucane jej działania mogą zostać przypisane jedynie prezesowi jej zarządu, panu M., gdyż w ramach porozumienia przetwórców zawsze występował on w imieniu własnym, a nie jako przedstawiciel czy organ spółki.

137 Skarżąca wyjaśnia, że przetwórcy hiszpańscy mianowali pana M. „strażnikiem ich porozumień” ze względu na to, że dawał on rękojmię bezstronności oraz z uwagi na autorytet, jakim cieszył się w przemyśle tytoniowym zarówno w Hiszpanii i we Włoszech, jak i na całym świecie.

138 Komisja wnosi o oddalenie argumentów Deltafiny.

– Ocena Sądu

139 Należy stwierdzić, że z szeregu materiałów zawartych w aktach sprawy wynika, że pan M. uczestniczył w porozumieniu przetwórców nie w imieniu własnym, lecz jako przedstawiciel Deltafiny.

140 W tym względzie należy przede wszystkim przypomnieć, że pan M. pełni funkcję prezesa zarządu tej spółki.

141 Należy także zaznaczyć, że podczas niektórych spotkań kartelu panu M. towarzyszył inny przedstawiciel Deltafiny, pełniący w tej spółce ważne funkcje (zob. pkt 125, 126 powyżej). Ponadto należy stwierdzić, że spotkanie, które miało miejsce w dniu 30 stycznia 1997 r. w Rzymie (zob. pkt 126 powyżej), odbyło się w siedzibie Deltafiny i że różne pisma kierowane przez pana M. do przetwórców hiszpańskich w ramach kartelu przetwórców sporządzane były na papierze z nagłówkiem Deltafiny. Co więcej, w faksie z dnia 29 kwietnia 1997 r. skierowanym do WWTE pan M. umieścił obok swego nazwiska nazwę spółki (zob. pkt 127 powyżej).

142 Oczywiste jest wreszcie, że uczestnictwo pana M. w działaniach kartelu przetwórców miało na celu obronę interesów handlowych Deltafiny na rynku hiszpańskim. Z jednej strony należy bowiem zaznaczyć, że Deltafina jest odpowiedzialna za koordynację i nadzór działalności handlowej grupy Universal w Europie, wobec czego pozostaje bezpośrednio zainteresowana działalnością w zakresie zakupu surowca tytoniowego od swej siostrzanej spółki w Hiszpanii, czyli od Taes. Z drugiej strony Deltafina nie tylko skupowała od Taes prawie całość wyprodukowanego przez nią tytoniu