OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 23 maja 2019 r. ( 1 )

Sprawa C‑280/18

Alain Flausch i in.

przeciwko

Ypourgos Perivallontos kai Energeias i in.

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Symvoulio tis Epikrateias (radę stanu, Grecja)]

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Środowisko naturalne – Dyrektywa 2011/92/UE – Ocena oddziaływania na środowisko przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne – Udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji – Publikacja w Internecie – Dostęp do wymiaru sprawiedliwości – Rozpoczęcie biegu terminów

I. Wprowadzenie

1. W jaki sposób informować opinię publiczną o możliwości uczestniczenia, w ramach oceny oddziaływania na środowisko, w postępowaniu w sprawie wydania pozwolenia na realizację danego przedsięwzięcia? A jak należy następnie udostępnić informację o tym pozwoleniu? Z tymi właśnie pytaniami należy zmierzyć się w niniejszej sprawie.

2. Chociaż na pierwszy rzut oka kwestie te wydają się być raczej natury technicznej i formalnej, mają one – podobnie jak kwestia doręczeń w postępowaniu cywilnym ( 2 ) – kluczowe znaczenie dla możliwości udziału społeczeństwa i realizowania przez nie roszczenia do ochrony prawnej. Dane społeczeństwo nie będzie ani uczestniczyć w postępowaniu o wydanie pozwolenia na realizację danego przedsięwzięcia, ani korzystać w przewidzianym terminie z ochrony prawnej, jeśli nie będzie w odpowiednim czasie wiedzieć o tym postępowaniu. Szczegółowe zasady postępowania w tych kwestiach zostały uregulowane przez państwa członkowskie, a więc mamy do czynienia z autonomią proceduralną tych państw, dlatego też unijne ramy prawne w tym względzie stanowią zasady równoważności i skuteczności.

II. Ramy prawne

A. Konwencja z Aarhus

3. Zgodnie z art. 2 („Definicje”) pkt 4 i 5 konwencji z Aarhus ( 3 ): „4. »społeczeństwo« oznacza jedną lub więcej osób fizycznych lub prawnych oraz, zgodnie z krajowym ustawodawstwem lub praktyką, ich stowarzyszenia, organizacje lub grupy; 5. »zainteresowana społeczność« oznacza część społeczeństwa, która jest lub może być dotknięta skutkami lub ma interes w podejmowaniu decyzji dotyczącej środowiska; dla potrzeb niniejszej definicji organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska i spełniające wymagania przewidziane w prawie krajowym uważa się za posiadające interes w tym zakresie”.

4. Artykuł 6 konwencji z Aarhus zawiera regulacje odnoszące się do udziału społeczeństwa: „1. Każda ze Stron: a) stosuje postanowienia niniejszego artykułu w odniesieniu do decyzji o wydaniu pozwolenia na podjęcie planowanych przedsięwzięć wymienionych w załączniku I; b) stosuje, zgodnie z jej prawem krajowym, postanowienia niniejszego artykułu również do decyzji co do planowanych przedsięwzięć nieobjętych zakresem załącznika I, które mogą mieć znaczące oddziaływanie na środowisko. W tym celu Strony określą, czy takie proponowane przedsięwzięcie podlega tym postanowieniom; oraz c) […] 2. Zainteresowana społeczność będzie poinformowana, odpowiednio bądź poprzez publiczne ogłoszenie, bądź indywidualnie, na wczesnym etapie procedury podejmowania decyzji w sprawach dotyczących środowiska, i w sposób właściwy, terminowy i skuteczny, inter alia, o: a) planowanym przedsięwzięciu i treści wniosku, na podstawie którego decyzja ma być podjęta; b) rodzaju możliwych rozstrzygnięć lub projekcie decyzji; c) władzy publicznej właściwej do wydania decyzji; d) przewidywanej procedurze, w tym, w zakresie, w jakim taka informacja jest już dostępna: i) wszczęciu postępowania; ii) możliwości udziału społeczeństwa; iii) czasie i miejscu przewidywanej rozprawy publicznej; iv) władzy publicznej, u której można uzyskać stosowne informacje, oraz miejscu, gdzie te informacje są wyłożone do wglądu; v) właściwej władzy publicznej lub jakimkolwiek innym organie publicznym, do których mogą być składane uwagi i zapytania, oraz terminach składania uwag i zapytań; oraz vi) o tym, jakie informacje dotyczące ochrony środowiska odnoszące się do planowanego przedsięwzięcia są dostępne; oraz e) fakcie, czy przedsięwzięcie podlega krajowemu lub transgranicznemu postępowaniu w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. 3. Procedury umożliwiające udział społeczeństwa zawierają rozsądne terminy dla różnych etapów, które zapewniają dostateczny okres czasu na poinformowanie społeczeństwa, zgodnie z postanowieniami ustępu 2, i na przygotowanie się i skuteczne uczestnictwo społeczeństwa w podejmowaniu decyzji w sprawach dotyczących środowiska. 4. Każda ze Stron umożliwia udział społeczeństwa na tyle wcześnie, aby wszystkie możliwości były jeszcze dostępne i aby udział społeczeństwa był skuteczny. […] 7. Procedury dotyczące udziału społeczeństwa pozwalają społeczeństwu na składanie, w formie pisemnej lub, jeśli ma to miejsce, na rozprawie publicznej lub przesłuchaniu z udziałem wnioskodawcy, wszelkich uwag, informacji, analiz i opinii, które uważa ono za odnoszące się do planowanego przedsięwzięcia. 8. […] 9. Każda ze Stron zapewnia, że gdy tylko decyzja zostanie podjęta przez władzę publiczną, społeczeństwo zostanie niezwłocznie o niej poinformowane, zgodnie z odpowiednimi procedurami […]”.

5. Artykuł 9 ust. 2 konwencji z Aarhus reguluje dostęp do wymiaru sprawiedliwości w związku z udziałem społeczeństwa: „Każda ze Stron zapewnia, w ramach krajowego porządku prawnego, że [by] członkowie zainteresowanej społeczności: a) mający wystarczający interes; lub, alternatywnie, b) powołujący się na naruszenie uprawnień, jeśli przepisy postępowania administracyjnego Strony wymagają tego jako przesłanki, mają [mieli] dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem powołanym z mocy ustawy dla kwestionowania legalności z przyczyn merytorycznych lub formalnych każdej decyzji, działania lub zaniechania w sprawach regulowanych postanowieniami artykułu 6 oraz, jeśli przewiduje tak prawo krajowe i z zastrzeżeniem ustępu 3 poniżej, innymi postanowieniami niniejszej Konwencji. Określenie tego, co stanowi wystarczający interes oraz naruszenie uprawnień, następuje zgodnie z wymaganiami prawa krajowego i stosownie do celu, jakim jest przyznanie zainteresowanej społeczności szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w zakresie określonym niniejszą konwencją […]”.

B. Dyrektywa OOŚ

6. Siódmy motyw dyrektywy OOŚ ( 4 ) wyjaśnia związek między oceną oddziaływania na środowisko a udziałem społeczeństwa: „Zezwolenia na inwestycje dotyczące publicznych i prywatnych przedsięwzięć, które mogą powodować znaczące skutki w środowisku, powinny być udzielane jedynie po wykonaniu oceny możliwych znaczących skutków środowiskowych tych przedsięwzięć. Ocena ta powinna być przeprowadzana na podstawie odpowiednich informacji dostarczonych przez wykonawcę, które mogą być uzupełniane przez organy i społeczność, która może być zainteresowana danym przedsięwzięciem”.

7. Dalsze wyjaśnienia dotyczące udziału społeczeństwa przedstawiono w motywie 16 dyrektywy OOŚ: „Skuteczny udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji umożliwia społeczeństwu wyrażenie, a decydentom branie pod uwagę opinii i trosk, które mogą mieć związek z tymi decyzjami, zwiększając w ten sposób odpowiedzialność i przejrzystość procesu podejmowania decyzji oraz wnosząc wkład w publiczną świadomość w zakresie kwestii dotyczących środowiska i w poparcie dla podjętych decyzji”.

8. Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy OOŚ definiuje społeczeństwo i zainteresowaną społeczność w następujący sposób: „d) »społeczeństwo« oznacza jedną lub więcej osób fizycznych lub prawnych oraz, zgodnie z krajowym ustawodawstwem lub praktyką, ich stowarzyszenia, organizacje lub grupy; e) »zainteresowana społeczność« oznacza społeczeństwo, które jest lub może być dotknięte skutkami lub ma interes w procedurach podejmowania decyzji dotyczących środowiska, o których mowa w art. 2 ust. 2. Do celów niniejszej definicji organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska i spełniające wymagania przewidziane w prawie krajowym uważa się za mające interes w tym zakresie”.

9. Artykuł 2 ust. 1 dyrektywy OOŚ określa, które procedury podejmowania decyzji podlegają określonym w dyrektywie wymogom: „Państwa członkowskie przyjmują wszystkie niezbędne środki, aby zapewnić podleganie przedsięwzięć mogących powodować znaczące skutki w środowisku, między innymi z powodu ich charakteru, rozmiarów lub lokalizacji, wymogowi uzyskania zezwolenia na inwestycję i oceny w odniesieniu do ich skutków, przed udzieleniem zezwolenia. Przedsięwzięcia te określa art. 4”.

10. Ocena oddziaływania na środowisko została szerzej opisana w art. 3 dyrektywy OOŚ: „Ocena oddziaływania na środowisko określa, opisuje i ocenia we właściwy sposób dla każdego indywidualnego przypadku i zgodnie z art. 4–12 bezpośrednie i pośrednie skutki przedsięwzięcia dla następujących elementów: a) istot ludzkich, fauny i flory; b) gleby, wód, powietrza, klimatu i krajobrazu; c) dóbr materialnych i dziedzictwa kultury; d) oddziaływania między elementami, o których mowa w lit. a), b) i c)”.

11. Artykuł 6 ust. 2–5 dyrektywy OOŚ zawiera podstawowe przepisy dotyczące udziału społeczeństwa: „2. Społeczeństwo jest informowane, czy to poprzez ogłoszenia publiczne. czy poprzez inne właściwe środki, takie jak media elektroniczne, jeśli są dostępne, o następujących kwestiach w ramach procedur podejmowania decyzji dotyczących środowiska, o których mowa w art. 2 ust. 2, i najpóźniej wtedy, kiedy tylko informacje mogą zostać należycie dostarczone: a) wniosku o zezwolenie na inwestycję; b) fakcie, że przedsięwzięcie poddane jest procedurze oceny oddziaływania na środowisko oraz, gdzie stosowne, fakcie, że stosuje się art. 7; c) danych szczegółowych właściwych organów odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji, organów, od których można uzyskać istotne informacje, organów, do których mogą być przedkładane komentarze lub zapytania, oraz szczegółach harmonogramu przekazywania komentarzy lub zapytań; d) charakterze możliwych decyzji lub, jeśli istnieje, projekcie decyzji; e) wskazaniu dostępności informacji zebranych na podstawie art. 5; f) wskazaniu czasu i miejsc, w których zostaną udostępnione istotne informacje, oraz środków, za pomocą których zostaną one udostępnione; g) szczegółach ustaleń dotyczących udziału społeczeństwa, dokonanych na podstawie ust. 5 niniejszego artykułu. 3. Państwa członkowskie zapewniają, by w odpowiednich ramach czasowych udostępniane były zainteresowanej społeczności następujące informacje: a) wszelkie informacje zebrane na podstawie art. 5; b) zgodnie z ustawodawstwem krajowym – główne sprawozdania i porady skierowane do właściwego organu lub organów w czasie, kiedy zainteresowana społeczność została poinformowana zgodnie z ust. 2 niniejszego artykułu; c) zgodnie z przepisami [dyrektywy o dostępie do informacji dotyczących środowiska ( 5 )] – informacje inne niż te, o których mowa w ust. 2 niniejszego artykułu, które mają związek z decyzją zgodnie z art. 8 niniejszej dyrektywy oraz które stają się dostępne dopiero po czasie, kiedy zainteresowana społeczność została poinformowana zgodnie z ust. 2 niniejszego artykułu. 4. Zainteresowana społeczność otrzymuje wczesne i skuteczne możliwości udziału w procedurach podejmowania decyzji dotyczących środowiska, o których mowa w art. 2 ust. 2, i w tym celu uprawniona jest do wyrażania komentarzy i opinii, kiedy właściwy organ lub organy dysponują wszystkimi opcjami zanim podjęta zostanie decyzja w sprawie wniosku o zezwolenie na inwestycję. 5. Szczegółowe ustalenia dotyczące informowania społeczeństwa (na przykład poprzez rozlepianie plakatów w określonym promieniu lub publikację w lokalnych gazetach) oraz konsultowania zainteresowanej społeczności [konsultacji z zainteresowaną społecznością] (na przykład poprzez uwagi na piśmie lub w drodze publicznego wysłuchania [zapytania]), są dokonywane przez państwa członkowskie”.

12. Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy OOŚ reguluje kwestię powiadamiania o decyzji odnośnie do danego przedsięwzięcia: „Kiedy decyzja o przyznaniu lub odmowie wydania zezwolenia na inwestycję zostaje podjęta, właściwy organ lub organy informują o niej społeczeństwo zgodnie z odpowiednimi procedurami […]”.

13. Artykuł 11 dyrektywy OOŚ zawiera postanowienia dotyczące skarg na decyzje, które na mocy dyrektywy OOŚ podejmowane są przy udziale społeczeństwa: „1. Państwa członkowskie zapewniają, by zgodnie z odnośnym krajowym systemem prawnym członkowie zainteresowanej społeczności: a) mający wystarczający interes; lub ewentualnie b) podnoszący naruszenie prawa, gdy administracyjne procedury prawne państwa członkowskiego wymagają tego jako warunku koniecznego, mieli dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem ustanowionym ustawą, by zakwestionować materialną lub proceduralną legalność decyzji, działań lub zaniechań, z zastrzeżeniem przepisów niniejszej dyrektywy dotyczących udziału społeczeństwa. 2. Państwa członkowskie ustalają, na jakim etapie mogą być kwestionowane decyzje, działania lub zaniechania. 3. Państwa członkowskie ustalają, co stanowi wystarczający interes lub naruszenie prawa, zgodnie z celem udzielenia zainteresowanej społeczności szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości […]”.

C. Prawo greckie

14. Artykuł 46 dekretu prezydenckiego 18/1989 (FEK Α’ 8) określa termin na wniesienie skargi w następujący sposób: „Skargę o stwierdzenie nieważności należy wnieść w terminie 60 dni od dnia następującego po dniu doręczenia zaskarżonego aktu lub jego publikacji, w przypadku gdy jest ona przewidziana przepisami prawa, a w przeciwnym wypadku – od dnia, w którym skarżący w pełni zapoznał się z danym aktem”.

15. W punkcie 8 postanowienia odsyłającego sąd odsyłający analizuje mające zastosowanie przepisy ustawy nr 4014/2011 „Pozwolenie środowiskowe dotyczące realizacji przedsięwzięć i prowadzenia działalności, regulacja samowoli budowlanych w zależności od stworzenia bilansu środowiskowego i inne przepisy kompetencyjne ministra ds. środowiska, energii i zmian klimatu” (FEK Α’ 209) oraz różne przepisy wykonawcze.

16. Na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy nr 4014/2011 przedsięwzięcia realizowane w sektorze publicznym i prywatnym podzielone są na dwie kategorie (A i B), w zależności od ich oddziaływania na środowisko. Kategoria pierwsza (A) obejmuje te przedsięwzięcia i rodzaje działalności, które prawdopodobnie będą miały znaczny wpływ na środowisko i dla których konieczne jest opracowanie oceny oddziaływania na środowisko (zwanej dalej „OOŚ”) w celu przyjęcia specjalnych wymogów i ograniczeń w odniesieniu do ochrony środowiska. Kategoria druga (B) obejmuje przedsięwzięcia mające mniejszy wpływ na środowisko.

17. W art. 3 i 4 oraz art. 19 ustawy 4014/2011 uregulowana została kwestia udziału społeczeństwa. Zgodnie z art. 12 ustawy 4014/2011 różnego rodzaju zezwolenia są łącznie ujęte w decyzji o zatwierdzeniu wymogów środowiskowych (zwanej dalej „DZWŚ”).

18. Artykuł 30 ust. 9 ustawy 4014/2011 zawiera przepisy przejściowe, zgodnie z którymi do czasu wprowadzenia Elektronicznego Rejestru Środowiskowego obowiązują istniejące przepisy dotyczące opinii organów i procedury konsultacji społecznych w sprawie pozwolenia środowiskowego. Na podstawie tych przepisów taka procedura jest wszczynana poprzez wywieszenie opisu przedsięwzięcia na tablicy ogłoszeń w siedzibie organu administracyjnego danego regionu lub poprzez publikację w lokalnej prasie, w każdym wypadku połączone z wezwaniem wszystkich zainteresowanych do zapoznania się z OOŚ dotyczącą danego obiektu i zajęcia stanowiska w jej przedmiocie.

19. Zgodnie z art. 19a ustawy 4014/2011 DZWŚ musi zostać opublikowana na stronie internetowej w ciągu miesiąca od jej przyjęcia. W przypadku niedochowania tego terminu decyzja traci ważność. Zgodnie z art. 19a ust. 1 zdanie drugie publikacja na tej specjalnej stronie internetowej stanowi wymagane na podstawie ustawy podanie do publicznej wiadomości i uzasadnia domniemanie, że każdy zainteresowany zapoznał się z decyzją, tak iż może on wnieść skargę o stwierdzenie nieważności lub inny środek prawny. Dekret międzyministerialny nr 21938/2012 ministra ds. reformy administracyjnej i administracji cyfrowej oraz ministra ds. środowiska, energii i zmian klimatu „Stworzenie i uruchomienie odpowiedniej strony internetowej w celu publikowania decyzji o zatwierdzeniu wymogów środowiskowych (DZWŚ) oraz decyzji o aktualizacji lub zmianie DZWŚ zgodnie z art. 19a ustawy nr 4014/2011” (FEK B’ 1470) zawiera przepisy wykonawcze do powyższych postanowień ustawy.

III. Stan faktyczny i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

20. Pierwszą zaskarżoną w postępowaniu krajowym decyzją zatwierdzono utworzenie kompleksu obiektów zakwaterowania turystycznego na wyspie Ios (Grecja) oraz wymogi środowiskowe dla tego przedsięwzięcia. W skład kompleksu wchodzi hotel z 249 miejscami noclegowymi, umeblowane apartamenty dla turystów, centrum spa i powiązane z tą główną inwestycją obiekty towarzyszące. Całe przedsięwzięcie jest realizowane na dużym obszarze, a jego wynikiem będzie wykorzystanie terenów przybrzeżnych, plaży i obszaru morskiego, stanowiących publiczną własność.

21. W dniu 2 sierpnia 2013 r. w lokalnej prasie, wydawanej na oddalonej o 55 mil morskich greckiej wyspie Syros, opublikowano skierowane do wszystkich zainteresowanych wezwanie do zapoznania się z OOŚ dotyczącą tego obiektu i zajęcia stanowiska w jej przedmiocie. Trybunał nie posiada żadnych informacji na temat tego, w jakim zakresie gazeta ta jest czytywana na Ios. Wezwanie to zostało również wywieszone na tablicy ogłoszeń regionalnego urzędu administracyjnego, również na Syros, gdzie znajdowały się akta z OOŚ dotyczącą tego obiektu i gdzie odbyły się konsultacje.

22. Zgodnie z niezakwestionowanymi informacjami przedstawionymi przez skarżących w postępowaniu głównym, z Ios na Syros płynie się promem kilka godzin, a rejsy raczej nie są oferowane codziennie.

23. Decyzja będąca przedmiotem sporu została wydana w dniu 8 sierpnia 2014 r. i opublikowana w dniu 11 sierpnia 2014 r. na stronie internetowej DIAVGEIA (Przejrzystość) oraz w dniu 8 września 2014 r. na stronie internetowej ministerstwa środowiska.

24. Skarga o stwierdzenie nieważności została ostatecznie wniesiona w dniu 19 lutego 2016 r., to znaczy po upływie ponad roku i sześciu miesięcy od daty wydania przedmiotowej decyzji.

25. Skarżący, trzej właściciele domów wakacyjnych na wyspie Ios oraz trzy stowarzyszenia, podnoszą, że dowiedzieli się o przedmiotowej decyzji dopiero w dniu 22 grudnia 2015 r., kiedy to zauważyli, że przeprowadzono prace mające na celu zagospodarowanie terenu, na którym ma powstać obiekt turystyczny.

26. Przedsiębiorstwo posiadające zezwolenia i zgody, 105 Anonymi Touristiki kai Techniki Etaireia Ekmetallefsis Akiniton (spółka akcyjna „105 Turystyka i Nieruchomości”), przystąpiło do sprawy i twierdzi, że skarga o stwierdzenie nieważności została wniesiona zbyt późno w zakresie, w jakim dotyczy przedmiotowej decyzji, ponieważ między innymi skarga ta została wniesiona ponad 60 dni po jej opublikowaniu na stronie internetowej ministerstwa środowiska.

27. Symvoulio tis Epikrateias (rada stanu, Grecja) w ramach tego postępowania zwróciła się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: 1) Czy art. 6 i 11 dyrektywy OOŚ, interpretowane w związku z postanowieniami art. 47 karty, można interpretować w ten sposób, że są one zgodne z przepisami prawa krajowego, opisanymi w pkt 8, 9 i 10 postanowienia odsyłającego [por. pkt 14–19 niniejszej opinii], zgodnie z którymi procedury poprzedzające wydanie decyzji o zatwierdzeniu wymogów środowiskowych dla przedsięwzięć i rodzajów działalności mających znaczący wpływ na środowisko (publikacja ocen oddziaływania na środowisko, informowanie i udział społeczeństwa w konsultacjach) są wszczynane i prowadzone przede wszystkim przez organ administracyjny o najszerszych uprawnieniach na szczeblu regionu, a nie przez zainteresowaną gminę? 2) Czy art. 6 i 11 dyrektywy OOŚ, interpretowane w związku z postanowieniami art. 47 karty, można interpretować w ten sposób, że są one zgodne z krajowym porządkiem prawnym, opisanym w wyżej wymienionych punktach [postanowienia odsyłającego], zgodnie z którym ostateczna publikacja decyzji o zatwierdzeniu wymogów środowiskowych dla obiektów i działalności mających znaczący wpływ na środowisko wraz z publikacją tych decyzji na właściwej stronie internetowej powoduje powstanie domniemania pełnej wiedzy każdego zainteresowanego w celu wniesienia przed sądem środka prawnego, o którym mowa w obowiązujących przepisach w terminie 60 dni, z uwzględnieniem przepisów ustawowych dotyczących publikacji ocen oddziaływania na środowisko, informowania i udziału społeczeństwa w postępowaniach w sprawie zatwierdzenia wymogów środowiskowych dotyczących spornych przedsięwzięć i rodzajów działalności, zgodnie z którymi to przepisami najważniejszym organem w tych procedurach jest organ administracyjny o najszerszych uprawnieniach na szczeblu regionu, a nie zainteresowana gmina?”.

28. Alain Flausch, A. Bosco i E. Albrespy oraz stowarzyszenia Somateio „Syndesmos Iiton” (stowarzyszenie „Związek Mieszkańców Ios”), Somateio „Elliniko Diktyo – Filoi tis Fysis” (stowarzyszenie „Grecka Sieć – Przyjaciele Natury”) i Somateio „Syllogos Prostasias kai Perithalpsis Agias Zois – SPPAZ” (stowarzyszenie „Ochrona i Opieka nad Dzikim Życiem – SPPAZ”), występujące wspólnie jako skarżący w postępowaniu głównym, 105 Anonymi Touristiki kai Techniki Etaireia Ekmetallefsis Akiniton, która przyłączyła się do postępowania głównego po stronie władz, przeciwko którym została wniesiona skarga, Republika Grecka i Komisja Europejska przedstawili swoje stanowiska na piśmie. Wzięli oni również udział w rozprawie w dniu 27 marca 2019 r.

IV. Ocena prawna

29. W swoich pytaniach rada stanu zmierza do ustalenia, czy procedura udziału społeczeństwa w ramach udzielania przedmiotowego zezwolenia była zgodna z wymogami dyrektywy OOŚ i czy termin na wniesienie skargi przeciwko temu zezwoleniu rozpoczął swój bieg po jego opublikowaniu na stronie internetowej.

30. Przepisy mające zastosowanie w tej sprawie to w szczególności art. 6, 9 i 11 dyrektywy OOŚ. Przepisy te należy interpretować w świetle konwencji z Aarhus ( 6 ), do której transpozycji się przyczyniają ( 7 ). W związku z tym wskazówkami, które będą użyteczne przy przeprowadzeniu oceny omawianych kwestii, są opinie Komitetu do spraw Przestrzegania Konwencji z Aarhus (Aarhus Convention Compliance Committee, zwanego dalej ACCC) ( 8 ) zatwierdzone przez strony tej konwencji, w tym Unię, oraz „Maastricht Recommendations on Promoting Effective Public Participation in Decision-making in Environmental Matters” (zalecenia z Maastricht w sprawie promowania skutecznego udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji w sprawach dotyczących środowiska) ( 9 ), które zostały zlecone do przygotowania, odnotowane ( 10 ) i uznane przez strony konwencji ( 11 ).

A. W przedmiocie udziału społeczeństwa

31. Wprawdzie pierwsze pytanie dotyczy co do zasady kwestii zgodności wszystkich zmienionych greckich przepisów dotyczących udziału społeczeństwa, tj. publikacji OOŚ oraz informowania i konsultacji społecznych, z art. 6 i 11 dyrektywy OOŚ i art. 47 Karty praw podstawowych, jednak konkretnie pytanie to dotyczy tylko tego, czy jest dopuszczalne, aby te kroki proceduralne były przeprowadzane i kontrolowane przede wszystkim przez organ administracyjny o najszerszych uprawnieniach na szczeblu regionu, a nie przez zainteresowaną gminę.

32. Na to konkretne pytanie Trybunał Sprawiedliwości mógłby odpowiedzieć stosunkowo zwięźle, że dyrektywa OOŚ nie zawiera przepisów wskazujących na stopień i kompetencje organu administracyjnego odpowiedzialnego za kwestie OOŚ.

33. Wprawdzie Trybunał Sprawiedliwości określił w odniesieniu do strategicznej OOŚ pewne wymogi dotyczące niezależności organów, z którymi konsultowano się w ramach dokonywania strategicznej OOŚ ( 12 ), jednak nie o to chodzi w tym przypadku.

34. To konkretne pytanie dotyczy raczej przebiegu procedury udziału społeczeństwa w przedmiotowej sprawie. Charakteryzuje się on tym, że procedura ta nie została przeprowadzona na wyspie Ios, gdzie realizowane jest przedmiotowe przedsięwzięcie, ale w siedzibie administracji regionalnej na wyspie Syros, która to siedziba znajduje się w odległości 55 mil morskich od Ios, a pokonanie tej odległości wymaga kilkugodzinnej podróży promem, który nie jest oferowany codziennie. Podanie do wiadomości publicznej informacji na temat możliwości udziału w procesie decyzyjnym zostało opublikowane w gazecie kolportowanej na wyspie Syros na rok przed wydaniem zaskarżonego zezwolenia. Informacja taka została też wywieszona na tablicy ogłoszeń w lokalach organów administracji regionalnej, również na Syros, gdzie znajdowały się akta z OOŚ i gdzie odbyły się konsultacje.

35. Rozumiem zatem, że pytanie to dotyczy kwestii, czy te uwarunkowania dotyczące udziału społeczeństwa w procesie decyzyjnym spełniają wymogi dyrektywy OOŚ, a w szczególności jej art. 6. W tym względzie w odniesieniu do wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym szczególnie interesujące wydają się trzy aspekty, a mianowicie, po pierwsze, informowanie opinii publicznej o planowanym przedsięwzięciu i konsultacjach; po drugie, miejsce, w którym zainteresowana społeczność mogła zapoznać się z informacjami na temat planowanej inwestycji; i po trzecie, miejsce konsultacji.

1. W przedmiocie informowania społeczeństwa

36. Zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy OOŚ społeczeństwo jest informowane w ramach procedur podejmowania decyzji dotyczących środowiska poprzez ogłoszenia publiczne lub inne właściwe środki, takie jak media elektroniczne, jeżeli są one dostępne.

a) Krąg adresatów informacji

37. W odróżnieniu od obecnej wersji art. 6 ust. 2 dyrektywy OOŚ wersja mająca zastosowanie do przedmiotowej sprawy przewiduje informowanie w szerszym zakresie ogółu opinii publicznej, a nie – informowanie zainteresowanej społeczności.

38. Jednakże, biorąc pod uwagę kontekst regulacji i cel informowania, rozstrzygające znaczenie ma to, by informowana była zainteresowana społeczność. To bowiem ta grupa korzysta z praw do udziału w procesie decyzyjnym zgodnie z art. 6 ust. 3 i 4 dyrektywy. Uwzględnia to art. 6 ust. 2 konwencji z Aarhus, ustanawiający wymóg informowania jedynie zainteresowanej społeczności.

39. Natomiast informowanie grupy osób spoza zainteresowanej społeczności, czyli ogółu opinii publicznej, pełni jedynie funkcję uzupełniającą.

40. Tak określone cele mają rozstrzygające znaczenie. Chociaż zainteresowana społeczność to mniejsza grupa ludzi niż ogół opinii publicznej, to właśnie z powodu tego ściślejszego ograniczenia grupa docelowa, do której należy skierować informacje, jest wyraźniej wskazana. O ile trudno jest opracować kryteria informowania opinii publicznej jako całości w celu ustalenia, czy wybrane środki są wystarczające, o tyle w przypadku informowania zainteresowanej społeczności jest to o wiele łatwiejsze do przeprowadzenia.

41. Zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. e) dyrektywy OOŚ zainteresowana społeczność oznacza społeczeństwo, które jest lub może być dotknięte skutkami lub ma interes w procedurach podejmowania decyzji dotyczących środowiska oraz organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska i spełniające wymagania przewidziane w prawie krajowym. Społeczeństwo zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. d) oznacza jedną lub więcej osób fizycznych lub prawnych oraz, zgodnie z krajowym ustawodawstwem lub praktyką, ich stowarzyszenia, organizacje lub grupy.

42. Identyfikacja organizacji pozarządowych, które należy informować, powinna być stosunkowo łatwa, ponieważ są one zazwyczaj rejestrowane przez władze. Inaczej jest w przypadku kręgu osób, których dotyczy dane przedsięwzięcie lub które są nim zainteresowane, co jest uzależnione od danego przedsięwzięcia ( 13 ).

43. W postępowaniu głównym osobami, których dotyczy dane przedsięwzięcie lub które są nim zainteresowane, powinny być przede wszystkim osoby mieszkające w okolicy, tj. przynajmniej niektórzy lub być może nawet wszyscy mieszkańcy wyspy Ios. Ponadto można by pomyśleć również o osobach dotkniętych skutkami ruchu turystycznego lub innymi, takimi jak te związane z wywozem śmieci czy zaopatrzeniem w wodę. Raport z OOŚ powinien być bardzo przydatny dla identyfikacji tych grup.

b) Procedura informowania

44. Po ustaleniu zainteresowanej społeczności kolejnym krokiem jest określenie odpowiednich środków służących jej informowaniu.

45. Artykuł 6 ust. 2 dyrektywy OOŚ stanowi, że informacje są przekazywane poprzez ogłoszenia publiczne lub poprzez inne właściwe środki, takie jak media elektroniczne, jeśli są dostępne. Szczegółowe ustalenia dotyczące informowania społeczeństwa (na przykład poprzez rozlepianie plakatów w określonym rejonie lub publikację w lokalnych gazetach) są, zgodnie z art. 6 ust. 5, dokonywane przez państwa członkowskie. Przepisy te mogłyby być rozumiane w ten sposób, że prawodawca unijny co do zasady uważa publiczne ogłoszenie za wystarczające.

46. Jednakże art. 6 ust. 2 konwencji z Aarhus stanowi, że zainteresowana społeczność jest informowana odpowiednio bądź poprzez publiczne ogłoszenie, bądź indywidualnie, na wczesnym etapie i w sposób właściwy, terminowy i skuteczny. Z tego można wywnioskować, że inne właściwe środki wymienione w art. 6 ust. 2 dyrektywy OOŚ mogą również obejmować indywidualne informowanie ( 14 ).

47. Ani prawo Unii, ani konwencja z Aarhus nie zawierają jednak precyzyjnych wymogów dotyczących wyboru formy informowania. Artykuł 6 ust. 5 dyrektywy OOŚ nakazuje raczej państwom członkowskim, aby dokonały szczegółowych ustaleń dotyczących informowania społeczeństwa.

48. Jak wskazują również uczestnicy postępowania, stanowi to wyraz autonomii proceduralnej państw członkowskich. W związku z tym odpowiednie regulacje państw członkowskich nie mogą być mniej korzystne niż te, które regulują podobne sytuacje o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) i nie mogą uczynić wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) ( 15 ).

i) Zasada równoważności

49. W odniesieniu do zasady równoważności we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zadane zostało w szczególności pytanie, czy uzasadnione jest wprowadzone w prawie greckim rozróżnienie między niektórymi większymi przedsięwzięciami (kategorii A) i innymi, zwykle mniejszymi przedsięwzięciami (kategorii B).

50. W tym względzie na podstawie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym można wnioskować, że w przypadku przedsięwzięć kategorii B udział społeczeństwa nie jest realizowany przez władze regionalne, lecz lokalne. W związku z tym informowanie społeczeństwa powinno odbywać się za pośrednictwem ogłoszenia w siedzibie władz lokalnych, tj. na Ios.

51. Zrozumiałe jest jednak przypisanie władzom regionalnym odpowiedzialności za większe przedsięwzięcia, których wpływ na środowisko naturalne ma zasadniczo charakter nie tylko lokalny. Nie można zatem stwierdzić naruszenia zasady równoważności.

ii) Zasada skuteczności

52. Zasadą, która budzi większe zainteresowanie, jest zasada skuteczności. Informowanie społeczeństwa jest bowiem niezbędnym warunkiem do tego, aby jego członkowie mogli skutecznie korzystać z przysługujących im praw do udziału w procesie decyzyjnym. Jeśli dana osoba nie zostanie powiadomiona o danym przedsięwzięciu, nie ma ona powodu, aby szukać informacji na jego temat, uczestniczyć w procesie decyzyjnym lub terminowo skorzystać z ochrony prawnej ( 16 ).

53. W związku z tym skorzystanie z jakiejkolwiek formy komunikacji może nie być wystarczające, jeśli nie zostanie zapewnione, by informacja rzeczywiście dotarła do zainteresowanej społeczności. Informowanie zainteresowanej społeczności musi raczej dawać odpowiednią możliwość uzyskania informacji na temat procesu podejmowania decyzji dotyczących planowanych działań i możliwości udziału w tym procesie ( 17 ). Jest to jedyny sposób osiągnięcia określonego w art. 6 ust. 4 dyrektywy OOŚ celu, jakim jest zapewnienie zainteresowanej społeczności skutecznej możliwości udziału w procesie decyzyjnym.

54. Jeśli istnieją ustalone kanały informacyjne, o wypróbowanej na podstawie wcześniejszych doświadczeń skuteczności, należy z nich korzystać. Jeśli nie ma takich kanałów, należy sprawdzić, za pomocą jakich kanałów informacyjnych można dotrzeć do tych osób. W rachubę mogą wchodzić nie tylko lokalne, ale i ponadregionalne prasa, radio i telewizja ( 18 ), Internet, ogłoszenia ( 19 ), a nawet indywidualne powiadomienia ( 20 ).

55. To, czy informowanie społeczeństwa w przedmiotowej sprawie spełnia te wymogi, musi być ostatecznie zbadane przez sąd krajowy.

56. W tym względzie należy jednak zauważyć, że ogłoszenie umieszczone w siedzibie administracji regionalnej na Syros mogło jedynie w bardzo ograniczonym stopniu przyczynić się do poinformowania zainteresowanej społeczności. Większość członków tej społeczności znajdowała się bowiem na Ios i wydaje się wątpliwe, aby w odpowiednim czasie miała możliwość zapoznania się z tym ogłoszeniem. Poprzestanie tylko na takim ogłoszeniu nadmiernie utrudniłoby korzystanie z praw do udziału w procesie decyzyjnym.

57. To, czy publikacja w lokalnej gazecie stanowi wystarczająco skuteczny sposób poinformowania społeczeństwa, należałoby ocenić w szczególności na podstawie dystrybucji tej gazety na Ios. Gdyby okazało się, że wybrana gazeta lub nawet tylko jej określone wydanie na Ios nie zostały przeczytane przez członków zainteresowanej społeczności lub zostały przeczytane w bardzo ograniczonym zakresie, skuteczne poinformowanie tej społeczności również byłoby wątpliwe.

58. Oceniając, czy określone metody komunikacji są zgodne z zasadą skuteczności, to znaczy czy nie ograniczają nadmiernie wykonywania praw zainteresowanej społeczności do udziału w procesie decyzyjnym, należy jednak również zastanowić się, czy istnieją skuteczniejsze metody komunikacji, z których można było skorzystać bez nieproporcjonalnie wysokich nakładów. Jeżeli takich metod komunikacji brakuje lub ich zastosowanie nie ma szans powodzenia, bardziej akceptowalny jest wybór metod o ograniczonej skuteczności, ponieważ dyrektywa OOŚ i konwencja z Aarhus nie wymagają rzeczy niemożliwych.

59. W przedmiotowej sprawie nie można jednak prima facie wykluczyć takich innych metod komunikacji: do lokalnej społeczności na Ios można było stosunkowo łatwo dotrzeć poprzez ogłoszenia zamieszczone w lokalnych organach administracji na Ios, w strategicznych miejscach na tej wyspie, takich jak port czy rynki, a także – w miejscu realizacji przedsięwzięcia.

60. Rząd grecki przypuszcza nawet, że skorzystano z takich dodatkowych kanałów komunikacji. W związku z tym konieczne byłoby w odpowiednim przypadku zbadanie, czy zainteresowana społeczność została w ten sposób rzeczywiście wystarczająco poinformowana.

61. Istotne wątpliwości co do tego, czy zainteresowana społeczność została wystarczająco poinformowana, wynikają jednak z faktu, że zgodnie z informacjami, którymi dysponuje Trybunał Sprawiedliwości, członkowie tej społeczności najwyraźniej nie przedstawili stanowiska w postępowaniu głównym ( 21 ). Rząd grecki nie mógł również na rozprawie przed Trybunałem potwierdzić tego, czy przedstawiali oni takie stanowisko w trakcie procedury udzielania zezwolenia.

62. Podsumowując – należy zauważyć, że art. 6 ust. 2 dyrektywy OOŚ ustanawia wymóg informowania, dającego społeczności, której dotyczy dane przedsięwzięcie, odpowiednią możliwość uprzedniego uzyskania z wystarczającym wyprzedzeniem informacji na temat procedur podejmowania decyzji dotyczących planowanych działań i możliwości udziału.

2. W przedmiocie udostępniania informacji

63. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynikają dalsze wątpliwości dotyczące faktu, iż informacje na temat przedsięwzięcia nie były dostępne na Ios, a jedynie na wyspie Syros.

64. Zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy OOŚ państwa członkowskie zapewniają, aby informacje na temat przedsięwzięcia udostępniane były zainteresowanej społeczności w odpowiednich ramach czasowych.

65. Wobec braku bardziej precyzyjnych wymogów zastosowanie do warunków takiego dostępu ma również autonomia proceduralna państw członkowskich, ograniczona zasadami skuteczności i równoważności.

66. W odniesieniu do zasady równoważności należy podnieść, że informacje na temat mniejszych przedsięwzięć kategorii B są dostępne na miejscu, podczas gdy informacje na temat większych przedsięwzięć kategorii A, o znaczniejszym wpływie na środowisko, są dostępne jedynie w większej odległości, w siedzibie organów administracji regionalnej. Jednak prawdą jest również to, że to organy administracji regionalnej ponoszą odpowiedzialność za większe przedsięwzięcia.

67. Trudności w dostępie do informacji są raczej kwestią związaną z zasadą skuteczności.

68. Oczywiste jest, że dostęp do informacji na temat przedsięwzięć ma duże znaczenie dla skutecznego udziału w procesie decyzyjnym. Jeżeli jednak zainteresowana społeczność została dostatecznie poinformowana o postępowaniu, można racjonalnie oczekiwać, że podejmie ona pewien wysiłek celem uzyskania dostępu do informacji.

69. Niemniej właściwe organy muszą w odniesieniu do warunków dostępu do informacji na temat przedsięwzięcia odpowiednio zrównoważyć interes społeczeństwa z wysiłkiem, jaki związany jest z udostępnieniem tych informacji.

70. To, czy warunki dostępu do informacji o przedsięwzięciu w przedmiotowej sprawie były rzeczywiście odpowiednie, musi również zostać zbadane przez sąd krajowy.

71. Z jednej strony zależy to od wysiłku, jaki członkowie zainteresowanej społeczności musieli włożyć, by uzyskać informacje dotyczące przedsięwzięcia, w szczególności od czasu trwania i kosztów podróży z Ios na Syros i z powrotem, jeżeli informacje te, wbrew twierdzeniom rządu greckiego, rzeczywiście nie były dostępne na Ios.

72. Z drugiej strony należy wziąć pod uwagę wysiłek, na jaki musiałyby się zdobyć organy władzy, by uczynić dostęp do informacji dotyczących przedsięwzięcia mniej uciążliwym dla zainteresowanej społeczności. Można by pomyśleć w tym względzie na przykład o udostępnieniu informacji na Ios, gdzie przedsięwzięcie jest realizowane i gdzie zamieszkuje większość, a być może cała zainteresowana społeczność, lub drogą elektroniczną w Internecie.

73. O tym, że w szczególności wysiłek związany z lokalnym udostępnieniem informacji nie byłby nieproporcjonalny, świadczy choćby fakt, że zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Grecję społeczeństwo może również uzyskać informacje dotyczące przedsięwzięcia od gminy, w której przedsięwzięcie to ma być realizowane ( 22 ), co jest zresztą również zgodne z zaleceniami z Maastricht ( 23 ).

74. Podsumowując – należy zatem stwierdzić, że według warunków dostarczania informacji określanych zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy OOŚ wysiłek, jakiego wymaga od członków zainteresowanej społeczności skorzystanie z prawa do dostępu do informacji, musi pozostawać w odpowiedniej proporcji do wysiłku włożonego przez władze.

3. W przedmiocie miejsca konsultacji

75. Wreszcie we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wyrażone zostały wątpliwości co do przeprowadzenia konsultacji na Syros.

76. Punktem wyjścia dla oceny tej kwestii jest art. 6 ust. 4 dyrektywy OOŚ. Zgodnie z tym przepisem zainteresowana społeczność otrzymuje na wczesnym etapie postępowania faktyczne możliwości udziału w procedurach podejmowania decyzji dotyczących środowiska. Szczegółowe ustalenia dotyczące prowadzenia konsultacji z zainteresowaną społecznością (na przykład poprzez uwagi na piśmie lub w drodze publicznego zapytania) są zgodnie z art. 6 ust. 5 tej dyrektywy dokonywane przez państwa członkowskie.

77. Ocena tego, czy stosowane w danym przypadku zasady udziału społeczeństwa są zgodne z przepisami dyrektywy OOŚ, wymaga dokonania podobnego wyważenia, jak ma to miejsce w odniesieniu do oceny szczegółowych zasad udostępniania informacji.

78. Pewnych wskazówek w tym zakresie dostarcza orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości, z którego wynika, że pobieranie opłaty administracyjnej za udział społeczeństwa w procesie dokonywania niektórych ocen oddziaływania na środowisko jest samo w sobie zgodne z celem dyrektywy OOŚ. Trybunał podkreślił jednak również, że opłaty te nie mogą być takiej wysokości, by stały na przeszkodzie realizacji w pełni skutków dyrektywy zgodnie z celami, jakim ona służy ( 24 ).

79. W związku z tym szczególnie interesujące w kontekście powyższego wyważenia jest, czy szczegółowe zasady dotyczące udziału społeczeństwa mają negatywny wpływ na pełną skuteczność dyrektywy OOŚ.

80. Z takim negatywnym wpływem mielibyśmy do czynienia, gdyby członkowie zainteresowanej społeczności rzeczywiście musieli koniecznie udać się na Syros w określonym dniu w celu wzięcia udziału w postępowaniu. Udział w formie pisemnej lub elektronicznej, który zgodnie z przedstawionymi przez Grecję informacjami był rzeczywiście możliwy ( 25 ) i jest wyraźnie wymieniony w art. 6 ust. 4 dyrektywy OOŚ jako możliwa forma udziału ( 26 ), wymagałby bowiem od wszystkich uczestników znacznie mniejszego wysiłku.

81. W związku z tym w szczegółowych warunkach prowadzenia konsultacji z zainteresowaną społecznością zgodnie z art. 6 ust. 4 dyrektywy OOŚ należy przewidzieć, że wysiłek, na jaki muszą się zdobyć członkowie zainteresowanej społeczności, aby wziąć udział w tym postępowaniu, musi pozostawać proporcjonalny do wysiłku czynionego przez organy władzy.

B. Rozpoczęcie biegu terminu na wniesienie skargi

82. Drugie z zadanych przez grecką radę stanu pytań prejudycjalnych dotyczy tego, czy, w świetle odpowiedzi na pytanie pierwsze, przepisy przewidujące, że publikacja zezwolenia na inwestycję na określonej stronie internetowej rozpoczyna bieg terminu 60 dni na wniesienie skargi, są zgodne z art. 6 i 11 dyrektywy OOŚ oraz art. 47 karty.

1. W przedmiocie dopuszczalności pytania drugiego

83. Na wstępie należy wyjaśnić to, czy pytanie to jest w ogóle istotne z punktu widzenia wydania decyzji, czyli czy jest ono dopuszczalne. Zgodnie bowiem z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przypadku skarg wniesionych przed dniem 12 kwietnia 2017 r., takich jak skarga w postępowaniu głównym, można podnieść, niezależnie od przewidzianego prawem terminu, że skarżący dowiedział się o zaskarżonym akcie dopiero później. Rozumiem to w ten sposób, że w tych przypadkach okres na wniesienie skargi rozpoczyna się dopiero od momentu faktycznego powzięcia wiadomości o wydaniu danego aktu.

84. Ponieważ skarżący w postępowaniu głównym w jasny sposób podnoszą, że nie wiedzieli o zezwoleniu aż do momentu rozpoczęcia robót budowlanych, a rozważania przeprowadzone przy udzielaniu odpowiedzi na pytanie pierwsze przemawiają za przyjęciem tego twierdzenia, można by było przyjąć, że odpowiedź na drugie pytanie nie będzie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia mającego zapaść w postępowaniu głównym.

85. Z drugiej strony grecka rada stanu wskazuje również, że moment rzeczywistego powzięcia wiadomości nie może być nadmierne odległy od momentu przewidzianego prawem, tj. czasu publikacji w Internecie. Nie można zatem wykluczyć, że w postępowaniu głównym rada stanu może być skłonna uznać półtoraroczne przekroczenie ustawowego terminu za nadmierne.

86. Ze względu na to zaś, że w przypadku wątpliwości można domniemywać, iż wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ma znaczenie dla sprawy ( 27 ), pytanie to jest dopuszczalne.

2. Odpowiedź na pytanie drugie

87. Dyrektywa OOŚ nie reguluje tego, czy termin na wniesienie skargi przeciwko pozwoleniu na przedsięwzięcie może rozpocząć bieg na skutek publikacji w Internecie.

88. Zgodnie z art. 9 ust. 1 tej dyrektywy właściwy organ lub organy informują społeczeństwo o decyzji o przyznaniu lub odmowie wydania zezwolenia zgodnie z odpowiednimi procedurami. Wprawdzie w art. 9 ust. 1 zawarto ponadto dalsze wymogi dotyczące treści powiadomienia, ale brak jest w nim konkretnych regulacji dotyczących procedury.

89. Przepisy stanowiące ewentualną podstawę skargi przeciwko pozwoleniu na przedsięwzięcie, zarówno art. 11 dyrektywy OOŚ lub bezpośrednio skuteczne przepisy dyrektywy ( 28 ), jak i art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus w związku z art. 47 Karty praw podstawowych ( 29 ), też nie określają, czy publikacja w Internecie może spowodować rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia skargi.

90. Zatem obie te kwestie, czyli termin na wniesienie skargi i procedura powiadamiania, są objęte zakresem autonomii proceduralnej państw członkowskich w granicach zasad równoważności i skuteczności.

a) Zasada równoważności

91. Również w tym względzie pojawia się kwestia wprowadzonego rozróżnienia między większymi i mniejszymi przedsięwzięciami. Jedynie w przypadku przedsięwzięć kategorii A przewiduje się, że publikacja w Internecie powoduje rozpoczęcie biegu terminu na wniesienie skargi. Natomiast w przypadku przedsięwzięć kategorii B termin na wniesienie skargi zaczyna biec wraz z faktycznym powzięciem wiadomości o wydaniu pozwolenia.

92. Wielkość i waga poszczególnych przedsięwzięć są przywoływane zarówno jako przemawiające za przyjęciem tego rozróżnienia, jak i przeciw niemu. Z jednej strony kwestionuje się fakt, że dostęp do wymiaru sprawiedliwości jest bardziej restrykcyjny w przypadku przedsięwzięć o większym wpływie na środowisko. Z drugiej strony podkreśla się, że szczególna waga i ograniczona liczba większych przedsięwzięć uzasadniają odmienne traktowanie.

93. Wreszcie co do zasady uzasadnione jest wprowadzenie nowej metody powiadamiania, a – wraz z nią – nowych przepisów dotyczących biegu terminu na wniesienie skargi wyłącznie w odniesieniu do większych przedsięwzięć. Po pierwsze, ograniczona liczba tych przedsięwzięć ułatwia testowanie takich metod powiadamiania ( 30 ). Po drugie, sama wielkość inwestycji w przypadku tych przedsięwzięć zwiększa potrzebę pewności prawnej. Po trzecie, w przypadku większych przedsięwzięć w skład zainteresowanej społeczności wchodzi z natury rzeczy większa grupa osób. Gdyby termin na wniesienie skargi rozpoczynał swój bieg nie na skutek powiadomienia, ale na skutek faktycznego powzięcia wiadomości, trudno byłoby przewidzieć, kiedy wniesienie skargi przestawałoby być możliwe.

94. Wynika z tego, że nie można stwierdzić naruszenia zasady równoważności.

b) Zasada skuteczności

95. Zgodnie z zasadą skuteczności wykonywanie praw przyznanych przez porządek prawny Unii nie może być praktycznie uniemożliwione lub nadmiernie utrudnione.

96. Z tego względu konieczne jest odniesienie się najpierw do publikacji w Internecie, a następnie do biegu terminów na wniesienie skargi.

i) W przedmiocie publikacji w Internecie

97. Publikacja zezwolenia w Internecie jest jako taka zgodna z zasadą skuteczności.

98. Skarżący w postępowaniu głównym słusznie podnoszą, że Trybunał Sprawiedliwości około dziesięciu lat temu wyraził na gruncie ochrony konsumentów wątpliwości co do tego, czy korzystanie wyłącznie z Internetu jest zgodne z zasadą skuteczności ( 31 ). Nawet dziś mogą jeszcze istnieć obszary, w których Internet nie jest wystarczająco rozpowszechniony, by można było polegać tylko na nim ( 32 ).

99. Jednakże przynajmniej w sprawie głównej nic nie wskazuje na to, by powiadomienie w Internecie nadmiernie, w porównaniu z innymi formami powiadomienia, utrudniało korzystanie z praw. Przeciwnie: Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej jest również publikowany w formie elektronicznej w Internecie; z reguły tylko ta wersja jest dziś autentyczna i wywołuje skutki prawne ( 33 ). Ponadto art. 6 ust. 2 dyrektywy OOŚ wymienia media elektroniczne jako środek komunikacji w kontekście informowania społeczeństwa. Choćby z tego powodu metoda ta musi być dostępna również dla państw członkowskich.

ii) W przedmiocie terminu na wniesienie skargi

100. Ze względu na pewność prawną dopuszczalne jest co do zasady uzależnienie możliwości wniesienia skargi na dany środek od dochowania terminu ( 34 ).

101. W szczególności Trybunał nie uważa, by uzależnieniu biegu terminu do wniesienia skargi od powiadomienia, które zainteresowany przyjął do wiadomości lub przynajmniej powinien był przyjąć do wiadomości, stanowiło nadmierne utrudnienie ( 35 ). Natomiast niezgodne z zasadą skuteczności byłoby powołanie się wobec danej osoby na upływ terminu, gdyby zachowanie organów krajowych w połączeniu z istnieniem instytucji prekluzji doprowadziło do całkowitego pozbawienia danej osoby możliwości dochodzenia swoich praw przed sądami krajowymi ( 36 ), to znaczy gdyby to organy te swym zachowaniem spowodowały opóźnienie we wniesieniu skargi ( 37 ).

102. Do rady stanu należy zatem ustalenie, czy zachowanie władz greckich całkowicie pozbawiło skarżących możliwości dochodzenia ich praw, a w szczególności czy zachowanie władz greckich spowodowało opóźnienie we wniesieniu skargi.

103. Poglądy rządu greckiego i 105 Anonymi Touristiki kai Techniki Etaireia Ekmetallefsis Akiniton sprowadzają się do tego, że każdy powinien znać regulacje dotyczące publikacji pozwoleń w Internecie i że w związku z tym również skarżący w postępowaniu głównym powinni byli przyjąć do wiadomości opublikowanie spornego pozwolenia.

104. Jednakże nie wzięto w wystarczającym stopniu pod uwagę kontekstu wniesienia skargi przeciwko pozwoleniu na przedsięwzięcie, którego wydanie wymaga przeprowadzenia OOŚ. Po pierwsze, w związku z udziałem społeczeństwa zgodnie z art. 6 dyrektywy OOŚ udzielenie takiego pozwolenia zakłada poinformowanie o przedsięwzięciu w szerszym zakresie. Po drugie, w przypadku wniesienia skargi na mocy art. 11 dyrektywy OOŚ należy zapewnić szeroki dostęp do wymiaru sprawiedliwości.

W przedmiocie udziału społeczeństwa

105. Udział społeczeństwa jest istotny przede wszystkim z tego względu, że zainteresowana społeczność może polegać na tym, iż pozwolenie na przedsięwzięcie, którego wydanie wymaga przeprowadzenia OOŚ, może zostać wydane wyłącznie przy udziale społeczeństwa zgodnie z art. 6 dyrektywy OOŚ. Obejmuje to w szczególności informowanie o procedurze udzielania tego pozwolenia, dające zainteresowanej społeczności, której dotyczy dane przedsięwzięcie, odpowiednią możliwość uprzedniego uzyskania z wystarczającym wyprzedzeniem informacji na temat procedur podejmowania decyzji dotyczących planowanych działań i możliwości udziału w nich ( 38 ). Jeżeli członkowie zainteresowanej społeczności nie zostaną poinformowani o procedurze, nie muszą liczyć się z tym, że dotyczące ich pozwolenie na przedsięwzięcie zostanie wydane i ogłoszone.

106. W tym przypadku wątpliwe jest, czy sam fakt, że decyzja jest dostępna ex post na konkretnej stronie internetowej, może wystarczyć do spełnienia wymogów informacyjnych określonych w art. 9 dyrektywy OOŚ ( 39 ). Jak przekonująco argumentują skarżący w postępowaniu głównym, musi zaistnieć powód do sprawdzenia strony internetowej w celu ustalenia, czy została tam zamieszczona decyzja, która może mieć wpływ na sytuację sprawdzającego.

107. W związku z tym niezgodne z art. 9 i 11 dyrektywy OOŚ jest powołanie się wobec członków zainteresowanej społeczności, którzy faktycznie nie powzięli wiadomości o wydaniu pozwolenia na realizację przedsięwzięcia, na termin do wniesienia skargi, którego bieg rozpoczął się wraz z publikacją pozwolenia w Internecie, jeśli ci członkowie zainteresowanej społeczności nie mieli przyznanej w art. 6 ust. 2 dyrektywy możliwości uprzedniego uzyskania z wystarczającym wyprzedzeniem informacji o postępowaniu w przedmiocie udzielenia pozwolenia.

W przedmiocie szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości

108. Powyższy wniosek jest zgodny z celem zapewnienia szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

109. W art. 11 ust. 3 zdanie pierwsze dyrektywy OOŚ oraz w art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus określono cel, jakim jest przyznanie zainteresowanej społeczności szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Zdanie to dotyczy ustalenia przez państwa członkowskie, co stanowi wystarczający interes lub naruszenie prawa w związku ze skargą na podstawie art. 11 dyrektywy.

110. Jednakże Trybunał słusznie uwzględnił ten cel nie tylko w odniesieniu do kwestii wystarczającego interesu lub naruszenia prawa ( 40 ), ale również w odniesieniu do kryteriów, według których organizacje ochrony środowiska powinny być uznawane ( 41 ), kwestii, czy koszty postępowania sądowego nie są nadmierne ( 42 ), zakresu, w jakim można powoływać się na uchybienia proceduralne przy przeprowadzaniu oceny oddziaływania na środowisko ( 43 ), a w szczególności skuteczności wniesionego środka odwoławczego ( 44 ).

111. W związku z tym przy ocenie tego, czy dany termin na wniesienie skargi, którego bieg rozpoczyna się wraz z publikacją pozwolenia na inwestycję w Internecie, nie utrudnia nadmiernie korzystania z praw przewidzianych w art. 11 dyrektywy OOŚ, musi zostać uwzględniony cel, jakim jest przyznanie szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Niezgodne z tym celem byłoby jednak, gdyby termin na wniesienie skargi rozpoczynał bieg wraz z publikacją, której zainteresowana społeczność się nie spodziewała, a to z powodu niewystarczających informacji na temat postępowania w przedmiocie udzielenia pozwolenia.

W przedmiocie zastosowania art. 11 dyrektywy OOŚ

112. Z wnioskiem tym nie stoi w sprzeczności wyrok North East Pylon Pressure Campaign i Sheehy ( 45 ). Niewątpliwie w tym wyroku Trybunał orzekł, że zakres stosowania art. 11 ust. 1 dyrektywy OOŚ jest ograniczony do aspektów sporu polegających na dochodzeniu przysługującego społeczeństwu prawa do uczestniczenia w procesie podejmowania decyzji zgodnie ze szczegółowymi zasadami wskazanymi w tym zakresie w dyrektywie ( 46 ). Wnoszenie skarg opierających się na jakiejkolwiek innej wyrażonej w tej dyrektywie normie, a tym bardziej – na jakichkolwiek innych przepisach prawa, czy to Unii, czy też państw członkowskich, jest w związku z tym wykluczone ( 47 ).

113. Stwierdzenie to można rozumieć w ten sposób, że skarga na podstawie art. 11 ust. 1 dyrektywy OOŚ może zostać wniesiona jedynie przeciwko decyzjom bezpośrednio związanym z warunkami dotyczącymi udziału społeczeństwa, a nie przeciwko pozwoleniu na realizację przedsięwzięcia jako takiemu. Skarga przeciwko takiemu pozwoleniu mogłaby w związku z tym opierać się jedynie na bezpośredniej skuteczności przepisów dyrektywy ( 48 ) lub na art. 9 ust. 3 konwencji z Aarhus w związku z art. 47 Karty praw podstawowych ( 49 ).

114. Jednakże taka interpretacja tego orzecznictwa nie jest przekonująca.

115. Ograniczenie skarg przewidzianych w art. 11 dyrektywy OOŚ do kwestii udziału społeczeństwa i wykluczenie możliwości zaskarżania legalności zezwolenia pozbawiłoby je znaczenia i wszelkich praktycznych skutków. Udział społeczeństwa nie jest celem samym w sobie, co odnosi się również do wnoszenia skarg. Zainteresowana społeczność ma interes związany z wnoszeniem skarg przede wszystkim dlatego, że może mieć w ten sposób wpływ na udzielenie pozwolenia na realizację przedsięwzięcia i jego potencjalne skutki.

116. W związku z tym odpowiednie przepisy ustanawiają również nierozerwalny związek między skargą na mocy art. 11 dyrektywy OOŚ a pozwoleniem na realizację przedsięwzięcia.

117. Zgodnie z art. 11 ust. 1 określeni członkowie zainteresowanej społeczności powinni mieć dostęp do procedury odwoławczej przed sądem lub innym niezależnym i bezstronnym organem ustanowionym ustawą, by móc zakwestionować materialną lub proceduralną legalność decyzji, z zastrzeżeniem przepisów niniejszej dyrektywy dotyczących udziału społeczeństwa.

118. Pozwolenie na realizację przedsięwzięcia, którego wydanie wymaga przeprowadzenia OOŚ, jest decyzją, do której zastosowanie mają przepisy dotyczące udziału społeczeństwa.

119. Zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy OOŚ państwa członkowskie zapewniają, by określone w art. 4 przedsięwzięcia mogące mieć znaczące skutki dla środowiska, między innymi z powodu ich charakteru, rozmiarów lub lokalizacji, podlegały wymogowi uzyskania pozwolenia na realizację przedsięwzięcia, oraz przyjmują wszystkie niezbędne środki, aby zapewnić, by przedsięwzięcia te podlegały wymogowi uzyskania oceny skutków.

120. Zgodnie z art. 3 dyrektywy OOŚ ocena oddziaływania na środowisko określa, opisuje i ocenia we właściwy sposób dla każdego indywidualnego przypadku, zgodnie z art. 4–12 tej dyrektywy, bezpośrednie i pośrednie skutki przedsięwzięcia dla określonych elementów środowiska. Udział społeczeństwa, o którym mowa w art. 6, stanowi część tej procedury określenia, opisu i oceny i musi być uwzględniony w procedurze udzielania zezwoleń na inwestycję zgodnie z art. 8.

121. Związek między skargą a pozwoleniem jeszcze bardziej bezpośrednio wynika z art. 6 i art. 9 ust. 2 konwencji z Aarhus. Zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. a) i b) tej konwencji procedura udziału społeczeństwa jest stosowana do wydawania pozwoleń na przedsięwzięcia wymienione w załączniku I oraz do podejmowania decyzji co do innych planowanych przedsięwzięć, które mogą mieć znaczące oddziaływanie na środowisko. Natomiast art. 9 ust. 2 przewiduje kwestionowanie legalności z przyczyn merytorycznych lub formalnych każdej decyzji, działania lub zaniechania w sprawach regulowanych postanowieniami artykułu 6 ( 50 ).

122. W związku z tym Trybunał orzekł, że prawo do zaskarżenia na mocy art. 11 dyrektywy OOŚ, po jego wprowadzeniu po raz pierwszy, znajdowało zastosowanie do administracyjnych postępowań o w przedmiocie udzielenia pozwolenia, które zostały wszczęte przed upływem odpowiedniego okresu transpozycji, ale w których pozwolenie zostało udzielone dopiero po tej dacie ( 51 ). Nie miało przy tym znaczenia, na jakim etapie postępowania realizowany był udział społeczeństwa.

123. Ponadto co najmniej uznane organizacje ochrony środowiska nie są przy wnoszeniu skarg ograniczone do powoływania się na naruszenie przepisów dotyczących udziału społeczeństwa. Organizacje te powinny koniecznie mieć możliwość podniesienia przed sądem przepisów prawa krajowego, które wprowadzają w życie ustawodawstwo Unii w dziedzinie ochrony środowiska, jak również przepisów prawa Unii w zakresie ochrony środowiska mających bezpośrednią skuteczność ( 52 ).

Możliwość wnoszenia odrębnych skarg w przypadku błędów proceduralnych

124. Również okoliczność, że na podstawie art. 11 ust. 2 dyrektywy OOŚ państwa członkowskie ustalają, na jakim etapie postępowania mogą być kwestionowane decyzje, działania lub zaniechania zgodnie z art. 11 ust. 1, nie stoi na przeszkodzie temu, aby pomimo upływu terminu na wniesienie skargi uwzględnione zostały braki w wywiązaniu się z przewidzianego w art. 6 ust. 2 obowiązku informacyjnym.

125. Prawdą jest, że pewne błędy proceduralne w przeprowadzeniu oceny oddziaływania na środowisko mogą w niektórych państwach członkowskich być kwestionowane nie w ramach skargi na zezwolenie na inwestycję, lecz w ramach odrębnego postępowania sądowego ( 53 ).

126. Jednakże nic nie wskazuje na to, by w Grecji były przewidziane takie oddzielne postępowania.

127. Przede wszystkim jednak taka odrębna skarga byłaby właściwa dla zagwarantowania skutecznej ochrony dochodzonych praw procesowych tylko wtedy, gdyby uniemożliwiła wydanie ostatecznego i niezaskarżalnego zezwolenia na inwestycję przed jej rozpatrzeniem ( 54 ). Zarzut naruszenia praw procesowych nie jest celem samym w sobie, lecz musi mieć na celu przyniesienie korzyści stronie, która wniosła skargę. W przeciwnym razie brak byłoby odpowiedniego interesu prawnego ( 55 ). W kontekście oceny oddziaływania na środowisko istnienie takiej korzyści zakłada, że skarga może mieć wpływ na decyzję w sprawie przedsięwzięcia.

128. Z tego powodu właściwe władze krajowe (i sądy ( 56 )) są zobowiązane do podjęcia w ramach swoich właściwości środków, które są niezbędne, by konwalidować zaniechanie przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko, na przykład cofając lub zawieszając wydane już zezwolenia w celu przeprowadzenia takiej oceny ( 57 ). Odwołanie przysługuje nie tylko od decyzji o nieprzeprowadzeniu oceny oddziaływania na środowisko, ale również, w stosownych przypadkach, od przeprowadzonej, ale wadliwej oceny oddziaływania na środowisko ( 58 ).

129. W konsekwencji uznane w art. 11 ust. 2 dyrektywy OOŚ uprawnienie do określenia etapu postępowania, na którym można kwestionować określone decyzje, nie może prowadzić do tego, by poważne uchybienie proceduralne w zakresie przewidzianego w art. 6 ust. 2 obowiązku informowania zainteresowanej społeczności nie było brane pod uwagę przy ocenie upływu terminu do wniesienia skargi na zezwolenie.

Interesy podmiotu realizującego przedsięwzięcie

130. Wreszcie uzasadniony interes prawny podmiotu realizującego przedsięwzięcie w zapewnieniu pewności prawnej nie stoi na przeszkodzie uwzględnieniu braków w informowaniu przy ocenie upływu terminu. Podmiot ten nie jest bowiem bezradny wobec braków w informowaniu zainteresowanej społeczności przez władze. Jeśli ma on wątpliwości, czy ogłoszenia władz są wystarczające, może on dodatkowo sam podjąć odpowiednie środki, takie jak wywieszanie ogłoszeń w miejscu realizacji przedsięwzięcia oraz w innych odpowiednich miejscach lub zamieszczanie ogłoszeń w lokalnych gazetach. Środki takie należy również uwzględnić przy ocenie, czy członkowie zainteresowanej społeczności nie zostali całkowicie pozbawieni możliwości dochodzenia swoich praw.

c) Wniosek częściowy

131. Należy zatem stwierdzić, że niezgodne z art. 9 i 11 dyrektywy OOŚ jest powołanie się wobec członków zainteresowanej społeczności, którzy nie powzięli faktycznie wiadomości o wydaniu pozwolenia na realizację przedsięwzięcia, na termin do wniesienia skargi, którego bieg rozpoczął się wraz z publikacją pozwolenia w Internecie, jeśli ci członkowie zainteresowanej społeczności nie mieli zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy odpowiedniej możliwości uzyskania informacji o postępowaniu w przedmiocie udzielenia pozwolenia.

V. Wnioski

132. Proponuję zatem, aby Trybunał orzekł, co następuje: 1) Artykuł 6 ust. 2 dyrektywy 2011/92/UE w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (dyrektywy OOŚ) ustanawia wymóg informowania, dającego społeczności, której dotyczy dane przedsięwzięcie, odpowiednią możliwość uprzedniego uzyskania z wystarczającym wyprzedzeniem informacji na temat procedur podejmowania decyzji dotyczących planowanych działań i możliwości udziału w procesie decyzyjnym. 2) Przy określaniu warunków dostarczania informacji zgodnie z art. 6 ust. 3 dyrektywy OOŚ wysiłek, jakiego wymaga od członków zainteresowanej społeczności skorzystanie z prawa do dostępu do informacji, musi pozostawać w odpowiedniej proporcji do wysiłku włożonego przez władze. 3) W szczegółowych warunkach prowadzenia konsultacji z zainteresowaną społecznością, zgodnie z art. 6 ust. 4 dyrektywy OOŚ, należy przewidzieć, że wysiłek, na jaki muszą się zdobyć członkowie zainteresowanej społeczności, aby wziąć udział w tym postępowaniu, musi pozostawać proporcjonalny do wysiłku czynionego przez organy władzy. 4) Niezgodne z art. 9 i 11 dyrektywy OOŚ jest powołanie się wobec członków zainteresowanej społeczności, którzy nie powzięli faktycznie wiadomości o wydaniu pozwolenia na realizację przedsięwzięcia, na termin do wniesienia skargi, którego bieg rozpoczął się wraz z publikacją zezwolenia w Internecie, jeśli nie mieli oni zgodnie z art. 6 ust. 2 dyrektywy odpowiedniej możliwości uzyskania uprzedniej informacji o postępowaniu w przedmiocie udzielenia pozwolenia.

( 1 ) Język oryginału: niemiecki.

( 2 ) Zobacz np. wyroki: z dnia 16 września 2015 r., Alpha Bank Cyprus (C‑519/13, EU:C:2015:603); z dnia 2 marca 2017 r., Henderson (C‑354/15, EU:C:2017:157); z dnia 6 września 2018 r., Catlin Europe (C‑21/17, EU:C:2018:675).

( 3 ) Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska z 1998 r. (Dz.U. 2005, L 124, s. 4), przyjęta decyzją Rady 2005/370/WE z dnia 17 lutego 2005 r. (Dz.U. 2005, L 124, s. 1).

( 4 ) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środowisko (Dz.U. 2012, L 26, s. 1).

( 5 ) Dyrektywa 2003/4/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2003 r. w sprawie publicznego dostępu do informacji dotyczących środowiska (Dz.U. 2003, L 41, s. 26).

( 6 ) Wyroki: z dnia 8 marca 2011 r., Lesoochranárske zoskupenie (C‑240/09, EU:C:2011:125, pkt 42); z dnia 12 maja 2011 r., Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen (C‑115/09, EU:C:2011:289, pkt 41); z dnia 15 marca 2018 r., North East Pylon Pressure Campaign i Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185, pkt 50).

( 7 ) Motywy 18–21 dyrektywy OOŚ i dyrektywa 2003/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 maja 2003 r. przewidująca udział społeczeństwa w odniesieniu do sporządzania niektórych planów i programów w zakresie środowiska oraz zmieniającej w odniesieniu do udziału społeczeństwa i dostępu do wymiaru sprawiedliwości dyrektywy Rady 85/337/EWG i 96/61/WE (Dz.U. 2003, L 156, s. 17).

( 8 ) W przedmiocie tego komitetu zob. moja opinia w sprawie Edwards (C‑260/11, EU:C:2012:645, pkt 8). Zobacz też: opinia rzecznika generalnego P. Cruza Villalóna w sprawie Gemeinde Altrip i in. (C‑72/12, EU:C:2013:422, pkt 101); opinie rzecznika generalnego N. Jääskinena w sprawach połączonych Rada i Parlament/Komisja/Vereniging Milieudefensie i Stichting Stop Luchtverontreiniging Utrecht (od C‑401/12 P do C‑403/12 P, EU:C:2014:310, pkt 114 i przypis 117); w sprawach połączonych Rada/Komisja i Komisja/Stichting Natuur en Milieu i Pesticide Action Network Europe (C‑404/12 P i C‑405/12 P, EU:C:2014:309, pkt 23 i przypis 23); a także opinia rzecznika generalnego M. Bobeka w sprawie Folk (C‑529/15, EU:C:2017:1, pkt 86).

( 9 ) UNECE, ECE/MP.PP/2014/2/Add.2 (Genewa, 2015).

( 10 ) Fifth Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters, Maastricht, Netherlands, 30 czerwca – 2 lipca 2014 r., Decision V/2 on public participation in decision-making, nr 2, ECE/MP.PP/2014/2/Add.1.

( 11 ) Sixth Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters, Budva, Montenegro, 11–13 września 2017 r., Decision VI/2 – Promoting effective public participation in decision-making, nr 2, ECE/MP.PP/2017/2/Add.1.

( 12 ) Wyrok z dnia 20 października 2011 r., Seaport (NI) i in. (C‑474/10, EU:C:2011:681, pkt 39, 42). Zobacz także art. 9a dyrektywy OOŚ w wersji zmienionej dyrektywą 2014/52 oraz stwierdzenia i zalecenia ACCC z dnia 24 września 2010 r., Białoruś (ACCC/C/2009/37; ECE/MP.PP/2011/11/Add.2, nr 80) w kwestii roli podmiotu realizującego przedsięwzięcie.

( 13 ) Porównaj stwierdzenia i zalecenia ACCC z dnia 7 marca 2008 r., Litwa (ACCC/C/2006/16, ECE/MP.PP/C.1/2008/5/Add.6, nr 67); z dnia 24 września 2013 r., Unia Europejska i Zjednoczone Królestwo (ACCC/C/2012/68, ECE/MP.PP/C.1/2014/5, nr 97); a także zalecenia z Maastrich (odesłanie w przypisie 9 powyżej, pkt 59).

( 14 ) I tak zgodnie z przedstawionym przez A. Flauscha i in. dokumentem Town and Country Planning (Environmental Impact Assessment) Regulations 2017 w Zjednoczonym Królestwie określone zainteresowane osoby, do których nie dotarłoby ogólne powiadomienie, powinny zostać zawiadomione indywidualnie; zob. regulations 20(3) i 11(2), 12(5), 13(5) lub 14(6).

( 15 ) Zobacz w tym względzie wyroki: z dnia 16 grudnia 1976 r., Rewe‑Zentralfinanz i Rewe‑Zentral (33/76, EU:C:1976:188, pkt 5); z dnia 27 czerwca 2013 r., Agrokonsulting (C‑93/12, EU:C:2013:432, pkt 35 i 36); z dnia 22 lutego 2018 r., INEOS Köln (C‑572/16, EU:C:2018:100, pkt 42).

( 16 ) Porównaj wnioski i zalecenia ACCC z dnia 18 lutego 2005 r., Kazachstan (ACCC/C/2004/2, ECE/MP.PP/C.1/2005/2/Add.2, nr 24).

( 17 ) Porównaj wnioski i zalecenia ACCC z dnia 7 marca 2008 r., Litwa (ACCC/C/2006/16, ECE/MP.PP/C.1/2008/5/Add.6, nr 67); z dnia 3 lipca 2009 r., Francja (ACCC/C/2007/22, ECE/MP.PP/C.1/2009/4/Add.1, nr 41); oraz zalecenia z Maastricht (odesłanie w przypisie 9 powyżej, pkt 59).

( 18 ) Wnioski i zalecenia ACCC z dnia 31 marca 2006 r., Armenia (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, nr. 70).

( 19 ) Wnioski i zalecenia ACCC z dnia 7 marca 2008 r., Litwa (ACCC/C/2006/16, ECE/MP.PP/C.1/2008/5/Add.6, nr 67).

( 20 ) Zgodnie z przedstawionym przez A. Flauscha i in. dokumentem Town and Country Planning (Environmental Impact Assessment) Regulations 2017 w Zjednoczonym Królestwie określone zainteresowane osoby, do których nie dotarłoby ogólne powiadomienie, powinny zostać zawiadomione indywidualnie; zob. regulations 20(3) i 11(2), 12(5), 13(5) lub 14(6). Z wniosków i zaleceń ACCC z dnia 19 czerwca 2017 r., Hiszpania (ACCC/C/2014/99, ECE/MP.PP/C.1/2017/17, nr 58) można wywnioskować, że jest to przewidziane także w pewnych wypadkach w hiszpańskim regionie Katalonii.

( 21 ) Wnioski i zalecenia ACCC z dnia 28 czerwca 2013 r., Zjednoczone Królestwo (ACCC/C/2011/61; ECE/MP.PP/C.1/2013/13, 23, nr 59).

( 22 ) Punkt 51 stanowiska.

( 23 ) Odesłanie w przypisie 9 powyżej, pkt 92 lit. a).

( 24 ) Wyrok z dnia 9 listopada 2006 r., Komisja/Irlandia (C‑216/05, EU:C:2006:706, pkt 42, 43).

( 25 ) Punkt 51 stanowiska.

( 26 ) Porównaj również art. 6 ust. 7 konwencji z Aarhus.

( 27 ) Wyroki: z dnia 31 maja 2018 r., Zheng (C‑190/17, EU:C:2018:357, pkt 21); z dnia 4 października 2018 r., Link Logistik N&N (C‑384/17, EU:C:2018:810, pkt 35).

( 28 ) Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging i Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 66); z dnia 25 lipca 2008 r., Janecek (C‑237/07, EU:C:2008:447, pkt 37); z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 44); z dnia 20 grudnia 2017 r., Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, pkt 34).

( 29 ) Wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, pkt 46).

( 30 ) Porównaj wyrok z dnia 16 grudnia 2008 r., Arcelor Atlantique et Lorraine i in., (C‑127/07, EU:C:2008:728, pkt 60, 61).

( 31 ) Wyrok z dnia 18 marca 2010 r., Alassini i in. (od C‑317/08 do C‑320/08, EU:C:2010:146, pkt 58). Zobacz również moja opinia w tej sprawie (EU:C:2019:720, pkt 52), a także wnioski i zalecenia ACCC z dnia 31 marca 2006 r., Armenia (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, nr 31) i z dnia 19 czerwca 2017 r., Hiszpania (ACCC/C/2014/99, ECE/MP.PP/C.1/2017/17, nr 58), a także zalecenia z Maastricht (odesłanie w przypisie 9 powyżej, pkt 141).

( 32 ) Porównaj wnioski i zalecenia ACCC z dnia 31 marca 2006 r., Armenia (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, nr 31).

( 33 ) Artykuł 1 rozporządzenia Rady (UE) nr 216/2013 z dnia 7 marca 2013 r. w sprawie elektronicznej publikacji Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej (Dz.U. 2013, L 69, s. 1).

( 34 ) Wyroki: z dnia 16 grudnia 1976 r., Rewe-Zentralfinanz i Rewe-Zentral (33/76, EU:C:1976:188, pkt 5); z dnia 17 listopada 1998 r., Aprile (C‑228/96, EU:C:1998:544, pkt 19); z dnia 30 czerwca 2011 r., Meilicke i in. (C‑262/09, EU:C:2011:438, pkt 56); z dnia 17 listopada 2016 r., Stadt Wiener Neustadt (C‑348/15, EU:C:2016:882, pkt 41). Zobacz również wnioski i zalecenia ACCC z dnia 24 września 2010 r., Zjednoczone Królestwo (ACCC/C/2008/33, ECE/MP.PP/C.1/2010/6/Add.3, nr 138).

( 35 ) Wyrok z dnia 28 stycznia 2010 r., Uniplex (UK) (C‑406/08, EU:C:2010:45, pkt 32); zobacz także wnioski i zalecenia ACCC z dnia 24 września 2010 r., Zjednoczone Królestwo (ACCC/C/2008/33, ECE/MP.PP/C.1/2010/6/Add.3, nr 138).

( 36 ) Wyroki: z dnia 15 września 1998 r., Edis (C‑231/96, EU:C:1998:401, pkt 48); z dnia 17 listopada 1998 r., Aprile (C‑228/96, EU:C:1998:544, pkt 43); z dnia 15 kwietnia 2010 r., Barth (C‑542/08, EU:C:2010:193, pkt 33); z dnia 8 września 2011 r., Q‑Beef i Bosschaert (C‑89/10 i C‑96/10, EU:C:2011:555, pkt 51); z dnia 21 grudnia 2016 r., TDC (C‑327/15, EU:C:2016:974, pkt 104).

( 37 ) Wyrok z dnia 19 maja 2011 r., Iaia i in. (C‑452/09, EU:C:2011:323, pkt 21).

( 38 ) Zobacz pkt 62 powyżej.

( 39 ) Wnioski i zalecenia ACCC z dnia 31 marca 2006 r., Armenia (ACCC/C/2004/8, ECE/MP.PP/C.1/2006/2/Add.1, nr 31) i z dnia 19 czerwca 2017 r., Hiszpania (ACCC/C/2014/99, ECE/MP.PP/C.1/2017/17, nr 58); a także zalecenia z Maastricht (odesłanie w przypisie 9 powyżej, pkt 141).

( 40 ) Wyroki: z dnia 12 maja 2011 r., Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen (C‑115/09, EU:C:2011:289, pkt 46); z dnia 16 kwietnia 2015 r., Gruber (C‑570/13, EU:C:2015:231, pkt 36, 39).

( 41 ) Wyrok z dnia 15 października 2009 r., Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening (C‑263/08, EU:C:2009:631, pkt 45).

( 42 ) Wyroki: z dnia 11 kwietnia 2013 r., Edwards i Pallikaropoulos (C‑260/11, EU:C:2013:221, pkt 31, 44); z dnia 17 października 2018 r., Klohn (C‑167/17, EU:C:2018:833, pkt 35).

( 43 ) Wyroki: z dnia 7 listopada 2013 r., Gemeinde Altrip i in. (C‑72/12, EU:C:2013:712, pkt 37, 43, 46, 48, 49); z dnia 15 października 2015 r., Komisja/Niemcy (C‑137/14, EU:C:2015:683, pkt 48, 55).

( 44 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 58, 72).

( 45 ) Wyrok z dnia 15 marca 2018 r., North East Pylon Pressure Campaign i Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185).

( 46 ) Wyrok z dnia 15 marca 2018 r., North East Pylon Pressure Campaign i Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185, pkt 36).

( 47 ) Wyrok z dnia 15 marca 2018 r., North East Pylon Pressure Campaign i Sheehy (C‑470/16, EU:C:2018:185, pkt 39).

( 48 ) Wyroki: z dnia 7 września 2004 r., Waddenvereniging i Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, EU:C:2004:482, pkt 66); z dnia 25 lipca 2008 r., Janecek (C‑237/07, EU:C:2008:447, pkt 37); z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 44); z dnia 20 grudnia 2017 r., Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, pkt 34).

( 49 ) Wyrok z dnia 20 grudnia 2017 r., Protect Natur-, Arten- und Landschaftsschutz Umweltorganisation (C‑664/15, EU:C:2017:987, pkt 46).

( 50 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 56, 57).

( 51 ) Wyrok z dnia 7 listopada 2013 r., Gemeinde Altrip i in. (C‑72/12, EU:C:2013:712, pkt 31).

( 52 ) Wyroki: z dnia 12 maja 2011 r., Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland, Landesverband Nordrhein-Westfalen (C‑115/09, EU:C:2011:289, pkt 48); z dnia 15 października 2015 r., Komisja/Niemcy, (C‑137/14, EU:C:2015:683, pkt 92); z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 59).

( 53 ) Zobacz moja opinia w sprawie Križan i in. (C‑416/10, EU:C:2012:218, pkt 138 i nast.).

( 54 ) Wyrok z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 72); moja opinia w sprawie Križan i in. (C‑416/10, EU:C:2012:218, pkt 146).

( 55 ) Porównaj wyroki: z dnia 14 września 2010 r., Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals/Komisja (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, pkt 23); z dnia 22 czerwca 2016 r., DK Recycling und Roheisen/Komisja (C‑540/14 P, EU:C:2016:469, pkt 42); z dnia 9 listopada 2017 r., HX/Rat (C‑423/16 P, EU:C:2017:848, pkt 30).

( 56 ) Wyrok z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 45).

( 57 ) Wyroki: z dnia 7 stycznia 2004 r., Wells (C‑201/02, EU:C:2004:12, pkt 64, 65); z dnia 3 lipca 2008 r., Komisja/Irlandia (C‑215/06, EU:C:2008:380, pkt 59); z dnia 28 lutego 2012 r., Inter-Environnement Wallonie i Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, pkt 42, 43, 46); z dnia 26 lipca 2017 r., Comune di Corridonia i in. (C‑196/16 i C‑197/16, EU:C:2017:589, pkt 35).

( 58 ) Wyroki: z dnia 7 listopada 2013 r., Gemeinde Altrip i in. (C‑72/12, EU:C:2013:712, pkt 37); z dnia 8 listopada 2016 r., Lesoochranárske zoskupenie VLK (C‑243/15, EU:C:2016:838, pkt 61).