Sprawa T‑132/07

Fuji Electric Co. Ltd

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Podział rynku – Dowód naruszenia – Możliwość przypisania odpowiedzialności za zachowanie noszące znamiona naruszenia – Czas trwania naruszenia – Grzywny – Okoliczności łagodzące – Współpraca

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Przedsiębiorstwo – Pojęcie – Jednostka gospodarcza – Przypisanie naruszeń

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

2. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Zakres ciężaru dowodu

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

4. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Posłużenie się zbiorem poszlak

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

5. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Ocena wartości dowodowej dokumentu – Kryteria

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

6. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności – Procedura z zakresu konkurencji – Stosowanie

(Jednolity akt europejski, preambuła; art. 6 ust. 2 UE; art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uczestniczenie w spotkaniach mających cel antykonkurencyjny

(art. 81 WE; porozumienie EOG, art. 53)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Obowiązek udzielenia na nie odpowiedzi – Brak

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 18)

9. Skarga o stwierdzenie nieważności – Dopuszczalność – Osoby fizyczne lub prawne – Przyznanie przez przedsiębiorstwo będące adresatem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w toku postępowania administracyjnego okoliczności faktycznych i prawnych uzasadniających przypisanie mu popełnienia naruszenia – Ograniczenie w korzystaniu z prawa do wniesienia skargi – Naruszenie podstawowych zasad zgodności z prawem i poszanowania prawa do obrony

(art. 81 WE, 230 akapit czwarty WE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47, 52 ust. 1)

10. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzja w przedmiocie zastosowania reguł konkurencji

(art. 81 WE; porozumienie EOG, art. 53)

11. Skarga o stwierdzenie nieważności – Zarzuty – Naruszenie istotnych wymogów proceduralnych – Badanie z urzędu przez sąd

(art. 81 WE, 230 WE; porozumienie EOG, art. 53)

12. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenie popełnione przez spółkę zależną – Przypisanie spółce dominującej – Ciężar dowodu po stronie Komisji

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Nieograniczone prawo orzekania przez Sąd – Możliwość uwzględnienia dodatkowych informacji niezawartych w decyzji nakładającej grzywnę

(art. 263 TFUE, 264 TFUE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 4; nr 1/2003, art. 23 ust. 2 lit. a))

14. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Przedstawienie dodatkowych dowodów po przesłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Konieczność zaistnienia zachowania, które ułatwiło Komisji stwierdzenie wystąpienia naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 26)

1. Artykuł 81 ust. 1 WE zawierający zakaz zawierania przez przedsiębiorstwa porozumień i uzgodnionych praktyk, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócanie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego, jest skierowany do jednostek gospodarczych, z których każda ma jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, służącą do trwałego dążenia do osiągnięcia określonego celu gospodarczego i mogącą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia opisanego w tym postanowieniu.

Decyzje wydawane na podstawie art. 81 WE, w celu ich stosowania i wykonania, muszą być jednak adresowane do jednostek posiadających osobowość prawną. A zatem w przypadku gdy Komisja wydaje decyzję na podstawie art. 81 ust. 1 WE, musi ona zidentyfikować osobę lub osoby fizyczne lub prawne, które mogą zostać uznane za odpowiedzialne za zachowanie danego przedsiębiorstwa i które mogą zostać ukarane z tego tytułu; decyzja zostaje skierowana do tych właśnie osób.

(por. pkt 56, 57)

2. W przypadku gdy kilka osób można pociągnąć do osobistej odpowiedzialności za udział w naruszeniu, jakiego dopuściło się jedno i to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji, należy uznać te osoby za solidarnie odpowiedzialne za to naruszenie.

Ponadto osobistą i solidarną odpowiedzialnością za uczestnictwo tego samego przedsiębiorstwa w naruszeniu można obciążyć osobę, która bezpośrednio odpowiadała za przedsiębiorstwo lub kierowała nim w chwili popełnienia naruszenia, i osobę, która faktycznie sprawując kontrolę nad przedsiębiorstwem i kształtując jego zachowanie na rynku, pośrednio kierowała nim w chwili popełnienia naruszenia.

Z tego wynika, że zasadę osobistej odpowiedzialności, zgodnie z którą osobę można obciążyć odpowiedzialnością jedynie za jej własne czyny, należy interpretować w ten sposób, że odnosi się ona do osobistej odpowiedzialności zarówno osoby, która kierowała bezpośrednio przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia, jak i osoby, która w tym samym czasie pośrednio kierowała rzeczonym przedsiębiorstwem.

(por. pkt 58, 59, 153)

3. W dziedzinie ciężaru dowodu, po pierwsze, strona lub organ podnoszące naruszenie prawa konkurencji muszą to udowodnić, wykazując w sposób wymagany prawem okoliczności faktyczne noszące znamiona naruszenia, a po drugie, przedsiębiorstwo pragnące skorzystać ze środka obrony przed zarzutem naruszenia, musi dowieść, że zostały spełnione warunki zastosowania takiego środka, zmuszając w ten sposób dany organ do posłużenia się innymi dowodami.

Czas trwania naruszenia jest elementem składowym pojęcia naruszenia na podstawie art. 81 ust. 1 WE, zaś ciężar dowodu w zakresie tego elementu spoczywa zasadniczo na Komisji.

Ów rozkład ciężaru dowodu może się jednak zmienić w zakresie, w jakim okoliczności faktyczne, na które powołuje się strona, mogą zmusić drugą stronę do przedstawienia wyjaśnienia lub uzasadnienia, gdyż w przypadku gdy tego nie uczyni, będzie można uznać, że dowód został przedstawiony.

(por. pkt 84, 85)

4. Jeżeli chodzi o środki dowodowe, które Komisja może dopuścić, zasadą mającą pierwszeństwo w prawie konkurencji jest zasada swobodnego doboru środków dowodowych.

W większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji. Tego typu zbieżne zdarzenia i poszlaki pozwalają bowiem na wykazanie nie tylko istnienia zachowań lub porozumień antykonkurencyjnych, ale również czasu trwania ciągłego antykonkurencyjnego zachowania oraz okresu stosowania porozumienia zawartego z naruszeniem reguł konkurencji.

W każdym razie konieczne jest, aby Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody w celu uzasadnienia przekonania, że naruszenie zostało popełnione. Niemniej nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy bowiem, by wymogowi temu odpowiadał oceniany jako całość zbiór poszlak, na który powołuje się instytucja.

Jeżeli chodzi o czas trwania naruszenia, w przypadku braku dowodów pozwalających na bezpośrednie ustalenie czasu trwania naruszenia, Komisja powinna oprzeć się przynajmniej na dowodach odnoszących się do faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, tak by można było rozsądnie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie między dwiema określonymi datami.

(por. pkt 86, 87)

5. Jeśli chodzi o moc dowodową, jaką należy przypisać poszczególnym dowodom zebranym w związku z naruszeniem reguł konkurencji, jedynym kryterium istotnym dla oceny dobrowolnie przedstawionych dowodów jest ich wiarygodność. Zgodnie z ogólnymi regułami w dziedzinie dowodów wiarygodność i w konsekwencji moc dowodowa dokumentu zależy od jego pochodzenia, okoliczności, w jakich został sporządzony, jego adresata i treści. Należy w szczególności przypisać duże znaczenie okoliczności, że dokument został sporządzony w bezpośrednim związku ze zdarzeniami lub przez bezpośredniego świadka tychże zdarzeń. Dokumenty, z których wynika, że między kilkoma przedsiębiorstwami dochodziło do kontaktów i że przedsiębiorstwa te realizowały dokładnie cel polegający na wyeliminowaniu z wyprzedzeniem niepewności związanej z przyszłym zachowaniem konkurentów, dowodzą istnienia uzgodnionej praktyki w stopniu zgodnym z wymogami prawa. Ponadto oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne.

(por. pkt 88)

6. W ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji stwierdzającej naruszenie prawa konkurencji i nakładającej grzywnę na podmioty, do których jest adresowana, istnienie wątpliwości po stronie sądu musi być rozstrzygane na korzyść adresatów decyzji. Sąd nie może zatem orzec, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie danego naruszenia, jeśli jego wątpliwości w tym względzie się utrzymują. W tej ostatniej sytuacji konieczne jest bowiem poszanowanie przewidzianej w szczególności w art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji praw człowieka zasady domniemania niewinności, wchodzącej w skład praw podstawowych, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym ponadto przez preambułę Jednolitego aktu europejskiego i przez art. 6 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej oraz przez art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej podlegają ochronie w porządku prawnym Unii Europejskiej. Zważywszy na charakter omawianych naruszeń oraz na charakter i surowość sankcji z nimi związanych, zasada domniemania niewinności znajduje zastosowanie w szczególności do postępowań dotyczących naruszeń prawa konkurencji, które mogą zostać zakończone orzeczeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych.

(por. pkt 89)

7. Przedsiębiorstwo, które nie zdystansuje się publicznie od wyników spotkania, w którym brało udział, lub porozumienia, którego było stroną, ponosi co do zasady pełną odpowiedzialność za swoje uczestnictwo w kartelu. Byłoby bowiem zbyt dogodne, gdyby przedsiębiorstwa mogły zminimalizować ryzyko obowiązku zapłaty dotkliwej grzywny, czerpiąc najpierw zyski z niezgodnego z prawem kartelu, a następnie korzystając z obniżenia kwoty grzywny na tej podstawie, że odgrywały jedynie niewielką rolę we wdrożeniu naruszenia, podczas gdy ich postawa skłoniła inne przedsiębiorstwa do zachowań bardziej szkodliwych dla konkurencji. Z powyższego wynika, iż nawet przy założeniu, że dane przedsiębiorstwo nie respektowało wszystkich porozumień zawartych w ramach kartelu, okoliczność ta nie wystarczy – w braku dowodu publicznego zdystansowania się od pozostałych członków kartelu – do zwolnienia go z odpowiedzialności, którą ponosi z powodu uczestnictwa w porozumieniach, a za ich pośrednictwem, w naruszeniu, które zostało stwierdzone.

(por. pkt 100)

8. Prawa konkurencji nie można interpretować w ten sposób, że nakłada ono na zainteresowaną osobę w ramach postępowania administracyjnego obowiązek udzielenia odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które skierowała do niego Komisja. Ani przepisy, w których wymieniono prawa i obowiązki przedsiębiorstw w ramach postępowania administracyjnego przewidzianego w prawie konkurencji, ani żadna ogólna zasada prawa nie zobowiązują wspomnianych przedsiębiorstw do innych czynności niż dostarczenie Komisji informacji, których przedstawienia ta ostatnia zażądała na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003. Taki obowiązek byłby ponadto, z braku podstawy prawnej, trudny do pogodzenia z zasadą przestrzegania prawa do obrony, ponieważ utrudniałby wniesienie skargi do sądu Unii osobie, która z jakiegokolwiek powodu nie odpowiedziała na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

A zatem o ile zgodność z prawem decyzji Komisji, w której stwierdzono, że dana osoba naruszyła prawo konkurencji i nałożono na nią z tego tytułu grzywnę, może być rozpatrywana wyłącznie w świetle okoliczności faktycznych i prawnych występujących w dniu jej przyjęcia, o tyle nie oznacza to, że osoba ta ma obowiązek dostarczyć Komisji, już na etapie postępowania administracyjnego, wszystkie informacje, na które zamierza powołać się na poparcie skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej do sądu przeciwko decyzji przyjętej po zakończeniu postępowania administracyjnego.

(por. pkt 124, 158)

9. W postępowaniu w sprawie naruszenia reguł konkurencji, jeżeli zainteresowana osoba podejmuje dobrowolną decyzję o współpracy i w ramach postępowania administracyjnego uznaje bezpośrednio lub w sposób dorozumiany okoliczności faktyczne lub prawne, które uzasadniają przypisanie jej naruszenia, nie jest mimo to ograniczona w samym korzystaniu z prawa do skargi, które posiada na mocy art. 230 akapit czwarty WE.

W braku wyraźnie przewidzianej w tym celu podstawy prawnej takie ograniczenie byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami zgodności z prawem i poszanowania prawa do obrony. Ponadto prawo do skutecznego środka prawnego oraz dostępu do bezstronnego sądu jest zapewnione w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, a zgodnie z art. 52 ust. 1 tej karty wszelkie ograniczenia w korzystaniu z praw i wolności uznanych w karcie muszą być przewidziane ustawą.

(por. pkt 159)

10. Uzasadnienie niekorzystnej decyzji musi umożliwić skuteczne przeprowadzenie kontroli jej zgodności z prawem i zapewnić zainteresowanemu niezbędne wskazówki pozwalające stwierdzić, czy decyzja jest, czy też nie jest, zasadna, a dostateczny charakter uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w szczególności do treści aktu, charakteru przywołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu wyjaśnień mogą mieć adresaci aktu.

Aby dostateczne uzasadnienie mogło spełniać wymienione powyżej funkcje, musi ono zawierać jasną i jednoznaczną argumentację organu Unii, który jest autorem zaskarżonego aktu.

Co więcej, jeżeli decyzja dotycząca zastosowania art. 81 WE i art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych spośród nich, którzy zgodnie z tą decyzją muszą ponieść odpowiedzialność za to naruszenie.

(por. pkt 162)

11. Fakt, że w ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 WE i art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym skarżący podnosi zarzut merytoryczny oparty nie na braku lub niedostateczności uzasadnienia, lecz na oczywistym błędzie w ocenie, tj. zarzut wynikający z naruszenia istotnych wymogów proceduralnych w rozumieniu art. 230 WE, nie pozbawia sądu możliwości podniesienia z urzędu takiego zarzutu, ponieważ stanowi on bezwzględną przesłankę procesową, która może, a nawet powinna być rozpatrzona z urzędu, z zastrzeżeniem przestrzegania zasady kontradyktoryjności.

(por. pkt 163)

12. Do celów stosowania reguł konkurencji okoliczność, iż spółka zależna ma odrębną osobowość prawną, nie wystarcza, by wykluczyć możliwość przypisania jej zachowania spółce dominującej, w szczególności wtedy, gdy spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, ale co do zasady stosuje zalecenia kierowane do niej przez spółkę dominującą.

W tym kontekście co do zasady do Komisji należy wykazanie, że spółka dominująca lub spółki dominujące rzeczywiście wywierała lub wywierały decydujący wpływ na zachowanie spółki zależnej na rynku, i to na podstawie wszystkich okoliczności faktycznych, w tym w szczególności uprawnień kierowniczych wykonywanych przez spółkę dominującą lub spółki dominujące w stosunku do spółki zależnej. Zazwyczaj posiadanie większości kapitału spółki zależnej może dawać spółce dominującej możliwość faktycznego wywierania decydującego wpływu na spółkę zależną, a w szczególności na zachowanie tej ostatniej na rynku.

Niemniej jednak udział mniejszościowy może pozwalać spółce dominującej faktycznie wywierać decydujący wpływ na zachowanie jej spółki zależnej na rynku, jeżeli jest powiązany z uprawnieniami wykraczającymi poza te, które normalnie posiadają akcjonariusze mniejszościowi, aby chronić swoje interesy finansowe, a które to uprawnienia – jeżeli zostaną ocenione metodą zbioru zbieżnych poszlak o charakterze prawnym lub ekonomicznym – mogą dowodzić, że jest wywierany decydujący wpływ na zachowanie spółki zależnej na rynku. Komisja może zatem przedstawić dowód na okoliczność faktycznego wywierania decydującego wpływu dzięki zbiorowi poszlak, nawet jeżeli każda z tych poszlak oddzielnie nie ma dostatecznej mocy dowodowej.

Faktyczne wykonywanie uprawnień kierowniczych przez spółkę dominującą lub spółki dominujące w stosunku do spółki zależnej może wynikać bezpośrednio ze stosowania mających zastosowanie przepisów prawa lub z uzgodnienia między spółkami dominującymi zawartego zgodnie z tymi przepisami prawa i dotyczącego zarządzania wspólną spółką zależną. O znaczeniu zaangażowania spółki dominującej w zarządzanie spółką zależną może również świadczyć obecność, na czele spółki zależnej, wielu osób zajmujących kierownicze stanowiska w spółce dominującej. Takie łączenie funkcji stawia bezsprzecznie spółkę dominującą w sytuacji wywierania decydującego wpływu na zachowanie spółki zależnej na rynku, ponieważ pozwala członkom kierownictwa spółki dominującej czuwać, w ramach pełnienia funkcji kierowniczych w spółce zależnej, nad zgodnością linii działania tej ostatniej z kierunkami wyznaczonymi przez organy kierownicze spółki dominującej. Taki cel można osiągnąć, nawet jeżeli członek spółki dominującej pełniący funkcje kierownicze w spółce zależnej nie występuje w charakterze pełnomocnika spółki dominującej. Wreszcie zaangażowanie spółki dominującej lub spółek dominujących w zarządzanie spółką zależną może wynikać ze stosunków handlowych, które te pierwsze utrzymują ze spółką zależną. Jeżeli zatem spółka dominująca jest również dostawcą lub klientem spółki zależnej, ma ona szczególny interes w kierowaniu działalnością produkcyjną lub dystrybucyjną tej ostatniej, aby w pełni wykorzystać zyski powstałe w wyniku takiej integracji wertykalnej.

Ponadto, aby przypisać spółce dominującej czyny popełnione przez jej spółkę zależną, nie trzeba wcale dowieść, że wspomniana spółka dominująca była bezpośrednio zaangażowana w zarzucane zachowania lub o nich wiedziała. W istocie Komisja jest upoważniona do skierowania decyzji nakładającej grzywny na spółkę dominującą w ramach grupy spółek nie ze względu na fakt namawiania spółki zależnej przez spółkę dominującą do popełnienia naruszenia, ani tym bardziej ze względu na udział spółki dominującej w naruszeniu, ale ze względu na to, że w momencie popełnienia naruszenia spółka dominująca i jej spółka zależna zachowywały się w jednakowy sposób na rynku.

(por. pkt 179–184, 196)

13. Poza zwykłą kontrolą zgodności z prawem dokonywaną w ramach skargi o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 263 TFUE, która pozwala jedynie oddalić skargę o stwierdzenie nieważności lub stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu, jak przewiduje art. 264 TFUE, nieograniczone prawo orzekania upoważnia sąd Unii do zmiany zaskarżonego aktu, nawet bez stwierdzania jego nieważności, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych, tak aby zmienić na przykład kwotę grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji.

Wynika z tego, że w dziedzinach, w których Komisja zachowała zakres swobody, to jest: w kwestii wyznaczenia wskaźnika zwiększenia kwoty grzywny z tytułu trwania naruszenia lub konieczności nadania karze charakteru odstraszającego czy też w kwestii oceny jakości i użyteczności współpracy przedsiębiorstwa w toku postępowania administracyjnego, zwłaszcza w porównaniu ze współpracą innych przedsiębiorstw, fakt, że kontrola zgodności z prawem przeprowadzana w ramach skargi o stwierdzenie nieważności na podstawie art. 263 TFUE ogranicza się do sprawdzenia braku oczywistego błędu w ocenie, nie przesądza co do zasady o korzystaniu przez sąd Unii z nieograniczonego prawa orzekania.

W ramach nieograniczonego prawa orzekania sąd Unii jest właściwy do oceny odpowiedniego charakteru kwoty grzywien w świetle kryteriów wyznaczonych, w zależności od przypadku, w art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17 lub art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003. Ocena ta może uzasadniać przedstawienie i uwzględnienie dodatkowych informacji, które nie zostały wymienione w decyzji Komisji nakładającej grzywnę.

(por. pkt 208, 209)

14. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów winno umożliwić zainteresowanym rzeczywiste zapoznanie się z tym, jakie zachowania są im zarzucane przez Komisję, a wymóg ten jest zachowany wówczas, gdy ostateczna decyzja nie obciąża zainteresowanych odpowiedzialnością za naruszenia inne niż te, które były przedmiotem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, oraz uwzględnia jedynie fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość wypowiedzenia się.

O ile naruszenia zarzucane przedsiębiorstwu w decyzji nie mogą różnić się od naruszeń wskazanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, o tyle inaczej jest w przypadku uwzględnionych okoliczności faktycznych, ponieważ w odniesieniu do tych ostatnich wystarczy, że zainteresowane przedsiębiorstwa miały możliwość zajęcia stanowiska w przedmiocie wszystkich faktów, które są im zarzucane. Żaden przepis nie zakazuje bowiem Komisji przekazania stronom, po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, nowych dokumentów, które według niej potwierdzają jej tezę, pod warunkiem że zapewni ona przedsiębiorstwom czas niezbędny do przedstawienia ich opinii w tej kwestii.

(por. pkt 238)

15. Chociaż prawdą jest, że data przekazania dowodów Komisji wpływa na ich kwalifikację jako dokumentów znacząco zwiększających wartość dowodów, gdyż kwalifikacja ta zależy od dowodów znajdujących się już w aktach sprawy Komisji w dniu ich przekazania, to sam fakt, że dowody zostały przekazane po doręczeniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie wyklucza tego, iż wciąż mogą one znacząco zwiększać wartość dowodów pomimo zaawansowanego etapu postępowania administracyjnego. Zwłaszcza we wniosku na podstawie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli przedstawionym po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedsiębiorstwo może skoncentrować się na okolicznościach faktycznych, które jego zdaniem nie zostały dowiedzione w sposób wymagany prawem, aby zwiększyć wartość dowodów już posiadanych przez Komisję.

Ponadto w pkt 26 komunikatu w sprawie współpracy powołano się jedynie na proceduralny obowiązek po stronie Komisji. Nie przewiduje on, że każda współpraca przedsiębiorstwa przy sporządzaniu dowodu naruszenia jest nieuchronnie pozbawiona wartości, jeżeli nastąpiła dopiero po przesłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Ponadto taka współpraca może być bardzo użyteczna, jeżeli Komisja nie znała wcześniej przekazanych informacji i jeżeli mają one bezpośredni wpływ na wagę lub czas trwania domniemanego kartelu.

(por. pkt 239, 240)

WYROK SĄDU (druga izba)

z dnia 12 lipca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Podział rynku – Dowód naruszenia – Możliwość przypisania odpowiedzialności za zachowanie noszące znamiona naruszenia – Czas trwania naruszenia – Grzywny – Okoliczności łagodzące – Współpraca

W sprawie T‑132/07

Fuji Electric Co. Ltd, dawniej zwana Fuji Electric Holdings Co. Ltd i wstępująca w prawa Fuji Electric Systems Co. Ltd, z siedzibą w Kawasaki (Japonia), reprezentowana przez P. Chappatte’a oraz P. Waltera, solicitors,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Arbaulta, następnie przez X. Lewisa, J. Bourke’a oraz F. Ronkesa Agerbeeka, oraz w końcu przez N. Khana oraz F. Ronkesa Agerbeeka, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J. Holmesa, barrister,

strona pozwana,

mającej za przedmiot wniosek o częściowe stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z instalacją gazową), a także tytułem ewentualnym obniżenie grzywny nałożonej na Fuji Electric Holdings i Fuji Electric Systems,

SĄD (druga izba),

w składzie: I. Pelikánová (sprawozdawca), prezes, K. Jürimäe i S. Soldevila Fragoso, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 9 lutego 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Okoliczności powstania sporu, które wynikają głównie z ustaleń dokonanych przez Komisję w decyzji Komisji C(2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) przedstawiają się w następujący sposób.

1. Rozpatrywany produkt

2 Rozdzielnice z izolacją gazową (zwane dalej „RIG”) są wykorzystywane do kontrolowania przepływu energii w sieciach elektroenergetycznych. Jest to ciężki sprzęt elektryczny stosowany jako główny komponent podstacji elektroenergetycznych „pod klucz”.

3 Podstacje są pomocniczymi centralami elektrycznymi, które przekształcają prąd elektryczny. Poza transformatorem elementy składowe podstacji stanowią systemy kontroli, przekaźniki, baterie, ładowarki i rozdzielnice. Rolą rozdzielnicy jest ochrona transformatora przed przeładowaniem lub izolowanie osłabionego obwodu transformatora.

4 Rozdzielnice mogą mieć izolację gazową, izolację powietrzną lub izolację hybrydową, w przypadku gdy łączą one dwie poprzednie techniki. RIG są sprzedawane na całym świecie jako część składowa podstacji elektroenergetycznych „pod klucz” lub jako część zapasowa, którą należy zamontować w takich podstacjach. Ich wartość stanowi w przybliżeniu 30–60% całkowitej ceny stacji.

5 Zaskarżona decyzja dotyczy projektów RIG o napięciu wyższym lub równym 72,5 kV (zwanych dalej „projektami RIG”), co obejmuje RIG jako produkty indywidualne, w tym wszystkie usługi z nimi związane (transport, instalacja, testy, izolacja itp.), oraz podstacje elektroenergetyczne „pod klucz” zawierające RIG, które to podstacje obejmują RIG i inne składniki podstacji, takie jak transformatory i wszystkie usługi z nimi związane (transport, okablowanie, instalacja, izolacja itp.).

2. Przedmiotowe przedsiębiorstwa

6 Fuji Electric Holdings Co. Ltd (zwana dalej „FEH”) jest spółką holdingową w grupie Fuji, która kieruje czterema operacyjnymi spółkami zależnymi, w tym Fuji Electric Systems Co. Ltd (zwaną dalej „FES”). Grupa Fuji wytwarza i wprowadza do obrotu szeroką gamę produktów, w tym projekty RIG. Działalność grupy Fuji w dziedzinie RIG prowadzą w szczególności FEH i FES.

7 W dniu 1 października 2002 r. grupa Fuji przeniosła działalność w dziedzinie RIG na Japan AE Power Systems Corp. (zwaną dalej „JAEPS”), spółkę wspólną, w której grupa Fuji posiada 30% kapitału, natomiast Hitachi Ltd i Meidensha Corp. posiadają pozostałe części wynoszące odpowiednio 50% i 20%.

3. Postępowanie administracyjne

8 W dniu 3 marca 2004 r. spółka ABB Ltd powiadomiła Komisję o istnieniu praktyk antykonkurencyjnych w sektorze projektów RIG i złożyła ustny wniosek o zwolnienie z grzywny zgodnie z obwieszczeniem Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. C 45, s. 3, zwanym dalej „obwieszczeniem w sprawie współpracy”).

9 Praktyki, o których poinformowała ABB, polegały na koordynowaniu na szczeblu światowym sprzedaży projektów RIG, co obejmowało podział rynków, przydział limitów i utrzymanie odpowiednich udziałów w rynku, przydział projektów RIG producentom wyznaczonym w tym celu i manipulowanie postępowaniami przetargowymi (fałszowanie ofert), aby umowy zostały przydzielone tym producentom, ustalanie cen w drodze złożonych uzgodnień cenowych dla projektów RIG, które nie zostały przydzielone, rozwiązywanie umów licencyjnych ze spółkami niebędącymi członkami kartelu i wymianę poufnych informacji na temat rynku.

10 Ustny wniosek o zwolnienie z grzywny przedstawiony przez ABB został uzupełniony w szczególności w dniu 7 maja 2004 r. ustnymi uwagami oraz dowodami w postaci dokumentów. W dniu 25 kwietnia 2004 r. Komisja udzieliła ABB warunkowego zwolnienia z grzywien.

11 Na podstawie oświadczeń ABB Komisja wszczęła dochodzenie i w dniach 11 i 12 maja 2004 r. przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach wielu spółek prowadzących działalność w sektorze RIG.

12 Między 14 i 25 maja 2004 r. grupa Areva współpracowała z Komisją i dostarczyła jej zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy różne dowody w postaci dokumentów oraz informacje.

13 W dniu 30 lipca 2004 r. grupa, w której spółką dominującą była VA Technologie AG (zwana dalej „grupą VA Tech”), podjęła współpracę z Komisją i dostarczyła jej zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy różne dowody w postaci dokumentów oraz informacje.

14 Od dnia 9 września 2004 r. przedstawiciele grupy Hitach lub JAEPS podjęli również współpracę z Komisją i dostarczyli jej na podstawie komunikatu w sprawie współpracy dowody w postaci dokumentów oraz informacje.

15 W dniu 4 października 2004 r. FEH i FES odpowiedziały na żądanie udzielenia informacji wystosowane przez Komisję na podstawie art. 18 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. L 1, s. 1) (zwana dalej „odpowiedzią z dnia 4 października 2004 r. na żądanie udzielenia informacji”). W tym samym dniu ABB odpowiedziała również na żądanie udzielenia informacji wystosowane przez Komisję.

16 W dniu 4 listopada 2004 r. Mitsubishi Electric System Corp. (zwana dalej „Melco”) przedstawiła Komisji wniosek na podstawie komunikatu w sprawie współpracy dotyczący jej „sprawozdania na temat jej udziału w niektórych uzgodnieniach dotyczących rynku [projektów] RIG”.

17 W dniu 5 listopada 2004 r. grupa Areva przedstawiła swą odpowiedź na żądanie udzielenia informacji wystosowane przez Komisję.

18 W dniu 20 kwietnia 2006 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które zostało skierowane nie tylko do FEH i FES, lecz również do ABB, do Alstom, société anonyme, do Areva, société anonyme, do Areva T & D AG, do Areva T & D Holding SA i do Areva T & D SA (zwanych dalej razem „spółkami grupy Areva”), do Hitachi i do Hitachi Europe Ltd (zwanych dalej razem „spółkami grupy Hitachi”), do JAEPS, do Melco, do Nuova Magrini Galileo SpA, do Schneider Electric SA (zwanej dalej „Schneider”), do Siemens AG, do Toshiba Corp. oraz do pięciu spółek z grupy VA Tech, w tym do VA Technologie.

19 W dniu 30 czerwca 2006 r. FEH i FES skierowały do Komisji w wyznaczonym terminie swoje uwagi w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W załączniku do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zamieściły liczne oświadczenia lub dokumenty, które należało przetwarzać z zachowaniem poufności. Podobnie ABB, Alstom, spółki grupy Areva, spółki grupy Hitachi lub JAEPS, Melco, Schneider, Siemens AG Österreich, Siemens i Toshiba odpowiedziały pisemnie na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w wyznaczonych terminach.

20 Pismem z dnia 12 lipca 2006 r. FEH i FES podjęły współpracę z Komisją i dostarczyły jej na podstawie komunikatu w sprawie współpracy różne dowody w postaci dokumentów oraz informacje.

21 W dniu 14 lipca 2006 r. ABB przesłała Komisji „uzupełnienie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów”.

22 W dniach 18 i 19 lipca 2006 r. Komisja przeprowadziła przesłuchanie spółek, do których zostało skierowane pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

23 W dniu 25 sierpnia 2006 r. Komisja udostępniła stronom postępowania w celu przedstawienia komentarzy fragmenty jawnej wersji odpowiedzi FEH i FES na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, wniosek FEH i FES z dnia 12 lipca 2006 r. złożony na podstawie komunikatu w sprawie współpracy, uzupełnienie odpowiedzi ABB na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i uzupełniające dokumenty.

24 W dniu 11 września 2006 r. FEH i FES przedłożyły ich uwagi w przedmiocie uzupełnienia odpowiedzi ABB na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

25 Pismem z dnia 29 września 2006 r. FEH i FES dostarczyły Komisji nowe zeznania jednego z byłych pracowników, pana M.H.

26 Pismem z dnia 10 listopada 2006 r. FEH i FES przedstawiły Komisji swoje spostrzeżenia w przedmiocie uwag spółek grupy Hitachi lub JAEPS, skierowanych do Komisji pismem z dnia 29 września 2006 r. na temat zarządzania w JAEPS.

27 Pismem z dnia 14 listopada 2006 r. Komisja zwróciła się do FEH i FES z żądaniem przedstawienia dodatkowych uwag na temat kilku dowodów, które przedsiębiorstwa te uznały za mające znaczenie dla decyzji końcowej. FEH i FES udzieliły odpowiedzi na to żądanie w piśmie z dnia 21 listopada 2006 r.

4. Zaskarżona decyzja

28 W dniu 24 stycznia 2007 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym z dnia 10 stycznia 2008 r. (Dz.U. C 5, s. 7). Została ona doręczona FEH i FES w dniu 9 lutego 2007 r.

29 Poza FEH i FES zaskarżona decyzja została skierowana do ABB, do Alstom, do spółek grupy Areva, do spółek grupy Hitachi, do JAEPS, do Melco, do Nuova Magrini Galileo, do Schneider, do Siemens, do Siemens AG Österreich, do Siemens Transmission & Distribution Ltd (zwanej dalej „Reyrolle”), do Siemens Transmission & Distribution SA, do Toshiby i do VA Tech Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG.

30 W motywach 113–123 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, koordynowały przydział projektów RIG na szczeblu światowym, z wyjątkiem pewnych rynków, według ustalonych reguł, aby między innymi utrzymać limity odzwierciedlające w znacznym stopniu ich oszacowane historyczne udziały w rynku. Komisja uściśliła, że przydział projektów RIG był dokonywany na podstawie wspólnego limitu „japońskiego” i wspólnego limitu „europejskiego”, które miały być następnie rozdzielane odpowiednio przez japońskich producentów i europejskich producentów pomiędzy nimi. W porozumieniu podpisanym w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. (zwanym dalej „porozumieniem GQ”) ustalono reguły umożliwiające przydział projektów RIG bądź producentom japońskim, bądź producentom europejskim i zaliczanie ich wartości na poczet odpowiedniego limitu. Ponadto w motywach 124–132 zaskarżonej decyzji Komisja sprecyzowała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, zawarły niepisane porozumienie (zwane dalej „wspólnym uzgodnieniem”), na którego podstawie projekty RIG w Japonii z jednej strony i w krajach będących europejskimi członkami kartelu z drugiej strony, określanych wspólnie jako „kraje macierzyste” projektów RIG, były zastrzeżone odpowiednio dla członków japońskich i członków europejskich karteli. Projekty RIG w „krajach macierzystych” nie były przedmiotem wymiany informacji pomiędzy dwiema grupami i nie były zaliczane na poczet odpowiednich limitów.

31 Porozumienie GQ zawierało również reguły odnoszące się do wymiany między dwiema grupami producentów informacji koniecznych do funkcjonowania kartelu, którą to wymianę zapewniali w szczególności sekretarze wspomnianych grup, do manipulowania odpowiednimi postępowaniami przetargowymi i do ustalania cen dla projektów RIG, które nie mogły zostać przydzielone. Zgodnie z załącznikiem 2 do porozumienia GQ miało ono zastosowanie do całego świata z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Kanady, Japonii i 17 krajów Europy Zachodniej. Ponadto na podstawie wspólnego uzgodnienia projekty RIG w krajach europejskich innych niż „kraje macierzyste” były również zastrzeżone dla grupy europejskiej, ponieważ producenci japońscy zobowiązali się, iż nie będą przedstawiać ofert w odniesieniu do projektów RIG w Europie.

32 Zdaniem Komisji rozdział projektów RIG między producentów europejskich był uregulowany w porozumieniu podpisanym także w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. i zatytułowanym „E‑Group Operation Agreement for GQ‑Agreement” (zwane dalej „porozumieniem EQ”). Komisja wskazała, że przydział projektów RIG w Europie odbywał się według tych samych reguł i procedur, co reguły i procedury regulujące przydział projektów RIG w innych krajach. W szczególności projekty RIG w Europie miały być również zgłaszane, rejestrowane, przydzielane, uzgadniane lub powinny były uzyskać minimalny poziom cenowy.

33 W motywie 142 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że w porozumieniu GQ i w porozumieniu EQ, a także na potrzeby organizacji i funkcjonowania kartelu poszczególni członkowie kartelu oznaczeni zostali kodami, które w przypadku członków europejskich złożone były z cyfr, zaś w przypadku członków japońskich z liter. W lipcu 2002 r. pierwotne kody zastąpiono numerami.

34 W art. 1 lit. g) zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że FEH naruszyła art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanego dalej „porozumieniem EOG”), uczestnicząc w serii porozumień i uzgodnionych praktyk w sektorze projektów RIG w EOG w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r., a w art. 1 lit. h) zaskarżonej decyzji, że FES uczestniczyła w naruszeniu w tym samym okresie. Ponadto w art. 1 lit. k) zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że JAEPS uczestniczyła w tym samym naruszeniu w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r.

35 Z tytułu naruszeń stwierdzonych w art. 1 zaskarżonej decyzji na FEH i FES została nałożona w art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji grzywna w wysokości 2 400 000 EUR, którą miały one zapłacić solidarnie, a w art. 2 lit. f) zaskarżonej decyzji – grzywna w wysokości 1 350 000, którą miały zapłacić solidarnie z JAEPS i Hitachi.

Przebieg postępowania i żądania stron

36 Skargą złożoną w sekretariacie Sądu w dniu 19 kwietnia 2007 r. FEH i FES wszczęły niniejsze postępowanie. W skardze przedsiębiorstwa te stwierdziły w szczególności, że sama skarga, załączniki do niej i dokumenty złożone w sekretariacie zawierają informacje poufne, które należy przetwarzać z zachowaniem poufności wobec osób trzecich.

37 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (druga izba) postanowił o otwarciu procedury ustnej i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem skierował do stron określone pytania i wezwanie do przedłożenia dokumentów. Odpowiedziały one na nie w wyznaczonych terminach.

38 Pismem zarejestrowanym w sekretariacie Sądu w dniu 26 stycznia 2010 r. FEH i FES przedstawiły pewne uwagi na temat sprawozdania na rozprawę, które zostało im przekazane w dniu 11 stycznia 2010 r., dotyczące czasu, w którym przeniosły działalność w dziedzinie RIG na JAEPS, oraz terminu nabycia udziałów w JAEPS.

39 Podczas rozprawy w dniu 9 lutego 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu. FEH i FES sprecyzowały w szczególności, że przedkładając uwagi w sprawie sprawozdania na rozprawę, nie zamierzały przedłożyć dodatkowo Sądowi do rozpoznania zarzutu opartego na błędach dotyczących okoliczności faktycznych zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim przypisywano w niej FES, jako spółce dominującej JAEPS, uczestnictwo w naruszeniu w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 30 września 2003 r., jeżeli chodzi o działalność tej ostatniej w dziedzinie RIG. Podczas rozprawy Sąd przyjął nowy środek organizacji postępowania, wzywając FEH i FES do sprecyzowania przedmiotu wniosku o zachowanie poufności sformułowanego w skardze (zob. pkt 36 powyżej). Uwagi FEH i FES oraz środek organizacji postępowania zostały odnotowane w protokole rozprawy. Pismem z dnia 23 lutego 2010 r. FEH i FES sprecyzowały przedmiot wniosku o zachowanie poufności w wyznaczonym terminie.

40 Procedura ustna została zamknięta w dniu 3 marca 2010 r.

41 Postanowieniem z dnia 25 listopada 2010 r. Sąd ponownie otworzył procedurę ustną i, w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem skierował do stron nowe pytania. Do stron zwrócono się w szczególności o określenie konsekwencji wynikających dla nich w niniejszej sprawie z pkt 87–92 wyroku Trybunału z dnia 1 lipca 2010 r. w sprawie C‑407/08 P Knauf Gips przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-6375. Strony udzieliły odpowiedzi na pytania Sądu w wyznaczonych terminach.

42 Procedura ustna została zamknięta w dniu 10 stycznia 2011 r.

43 Pismem z dnia 22 czerwca 2011 r. przedstawiciel FEH i FES przekazał Sądowi informacje wraz z potwierdzającymi je dokumentami, że od dnia 1 kwietnia 2011 r. FES przestała istnieć w wyniku przejęcia przez FEH, która zmieniła firmę spółki na Fuji Electric Co. Ltd (zwaną dalej „skarżącą”). Decyzją prezesa drugiej izby Sądu z dnia 29 czerwca 2011 r. pismo to zostało włączone do akt, o czym poinformowano Komisję.

44 Skarżąca, dawniej zwana FEH i wstępująca w prawa FES, wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 lit. g) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim stwierdza się w nim, że naruszenie przypisywane FEH wciąż trwało po wrześniu 2000 r.;

– stwierdzenie nieważności art. 1 lit. h) zaskarżonej decyzji;

– stwierdzenie nieważności art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim stwierdza się w nim solidarną odpowiedzialność FES za zapłatę nałożonej grzywny;

– stwierdzenie nieważności art. 2 lit. f) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim stwierdza się w nim solidarną odpowiedzialność FEH i FES za zapłatę nałożonej grzywny;

– obniżenie kwoty grzywny nałożonej na FEH i FES;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

45 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi jako bezzasadnej;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

46 Chociaż FEH i FES wniosły razem niniejszą skargę, ich interesy w ramach tej skargi nie były identyczne i pozostawały zbieżne tylko częściowo, co wynika z punktów skargi zawierających streszczenie przedmiotu sporu. Jednakże od dnia 1 kwietnia 2011 r. interesy FEH i FES łączą się w osobie skarżącej.

47 W niniejszej sprawie skarżąca wnosi w istocie o stwierdzenie nieważności art. 1 lit. g) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdza, że FEH jest osobiście odpowiedzialna za naruszenie w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r., art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja skazuje FEH z tego powodu na zapłatę grzywny w wysokości 2 400 000 EUR solidarnie z FES. Na poparcie tego żądania głównego skarżąca podnosi trzy pierwsze zarzuty oparte odpowiednio na oczywistych błędach w ocenie, a także na naruszeniu prawa do rzetelnego procesu i zasady domniemania niewinności, naruszeniu zasad w zakresie rozdziału ciężaru dowodu i naruszeniu zasady równego traktowania.

48 Ponadto skarżąca wnosi o stwierdzenie nieważności art. 1 lit. h) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdza, że FES jest osobiście odpowiedzialna za naruszenie w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r., art. 2 lit. d) i f) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja nakłada z tego powodu na FES grzywnę w wysokości 2 400 000 EUR solidarnie z FEH i grzywnę w wysokości 1 350 000 EUR solidarnie z FEH, JAEPS i Hitachi. Na poparcie tego żądania głównego skarżąca podnosi oczywisty błąd w ocenie w ramach czwartego zarzutu.

49 Skarżąca wnosi ponadto o stwierdzenie nieważności art. 2 lit. f) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja oparła się na stwierdzeniu, że FEH i FES mogą być uważane za osobiście odpowiedzialne za udział JAEPS w naruszeniu w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r., i w zakresie, w jakim Komisja nałożyła na nie z tego powodu grzywnę w wysokości 1 350 000 EUR, którą mają solidarnie zapłacić z JAEPS i Hitachi. Na poparcie tego żądania głównego skarżąca podnosi oczywiste błędy w ocenie w ramach zarzutów czwartego i piątego.

50 Skarżąca wnosi wreszcie o obniżenie kwoty grzywien, które zostały nałożone na FEH i FES w art. 2 lit. d) i f) zaskarżonej decyzji. Na poparcie tego żądania głównego skarżąca przedstawia argumenty w ramach szóstego zarzutu.

1. W przedmiocie żądań częściowego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

51 Na poparcie swego żądania częściowego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji skarżąca podnosi pięć zarzutów.

52 W ramach trzech pierwszych zarzutów skarżąca zauważa w istocie, że należy stwierdzić nieważność art. 1 lit. g) i art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdziła lub oparła się na stwierdzeniu, że FES naruszyła art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r., kiedy grupa Fuji przeniosła działalność w dziedzinie RIG na JAEPS. Pierwszy zarzut oparty jest na tym, że Komisja popełniła oczywiste błędy w ocenie i naruszyła prawo do rzetelnego procesu, zasadę domniemania niewinności i zasadę in dubio pro reo, stwierdzając w zaskarżonej decyzji, że FEH nadal uczestniczyła w kartelu wynikającym z porozumienia GQ po spotkaniu członków japońskich, które odbyło się „we wrześniu i okolicach września” 2000 r. Drugi zarzut oparty jest na naruszeniu przez Komisję zasad w zakresie rozkładu ciężaru dowodu. Trzeci zarzut oparty jest na naruszeniu przez Komisję zasady równego traktowania.

53 W ramach czwartego zarzutu skarżąca twierdzi, że należy stwierdzić nieważność art. 1 lit. h) i art. 2 lit. d) i f) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim Komisja nałożyła na FES solidarną odpowiedzialność za zapłatę nałożonych grzywien, ponieważ opierają się one na oczywistym błędzie w ocenie okoliczności faktycznych polegającym na tym, że FES mogłaby zostać uznana za osobiście odpowiedzialną za naruszenie w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r.

54 W ramach piątego zarzutu skarżąca utrzymuje, że należy stwierdzić nieważność art. 2 lit. f) zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim opiera się on na oczywistym błędzie w ocenie okoliczności faktycznych sprawy polegającym na tym, że FEH i FES, jako spółki dominujące JAEPS, mogłyby zostać uznane za osobiście i solidarnie odpowiedzialne, wraz z Hitachi i JAEPS, za naruszenie w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r.

Uwagi wstępne w przedmiocie przedsiębiorstw, których dotyczy naruszenie stwierdzone w art. 1 lit. g) i h) zaskarżonej decyzji i w przedmiocie odpowiedzialności ciążącej z tego powodu na FEH i FES

55 Przed rozpatrzeniem pierwszych pięciu zarzutów skarżącej należy określić przedsiębiorstwa, których udział w naruszeniu został przypisany FEH i FES w art. 1 lit. g) i h) zaskarżonej decyzji.

56 W tym względzie należy przypomnieć, że prawo konkurencji odnosi się do „przedsiębiorstw” oraz że, w tym kontekście, pojęcie przedsiębiorstwa winno być rozumiane jako odnoszące się do jednostki gospodarczej z punktu widzenia przedmiotu danego naruszenia (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 170/83 Hydrotherm Gerätebau, Rec. s. 2999, pkt 11; wyroki Sądu: z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie T‑234/95 DSG przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2603, pkt 124; z dnia 15 września 2005 r. w sprawie T‑325/01 DaimlerChrysler przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3319, pkt 85). Artykuł 81 ust. 1 WE zawierający w szczególności zakaz zawierania przez przedsiębiorstwa porozumień i uzgodnionych praktyk, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócanie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego, jest skierowany do jednostek gospodarczych, z których każda ma jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, służącą do trwałego dążenia do osiągnięcia określonego celu gospodarczego i mogącą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia opisanego w tych postanowieniach (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑6/89 Enichem Anic przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1623, pkt 235; z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑11/89 Shell przeciwko Komisji, Rec. s. II‑757, pkt 311).

57 W celu stosowania i wykonania decyzji Komisji w dziedzinie prawa konkurencji jako adresata należy określić jednostkę posiadającą osobowość prawną (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 978, zwany dalej „wyrokiem w sprawie PVC II”; z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5049, pkt 59). A zatem w przypadku gdy Komisja wydaje decyzję na podstawie art. 81 ust. 1 WE, musi ona zidentyfikować osobę lub osoby fizyczne lub prawne, które mogą zostać uznane za odpowiedzialne za zachowanie danego przedsiębiorstwa i które mogą zostać ukarane z tego tytułu; decyzja zostaje skierowana do tych właśnie osób (zob. podobnie ww. w pkt 56 wyrok w sprawie Hydrotherm Gerätebau, pkt 11).

58 W myśl zasady osobistej odpowiedzialności (wyroki Trybunału: z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 48/69 Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, Rec. s. 619, pkt 131–141; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 78; z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑280/06 ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10893, pkt 39; zob. także opinia rzecznika generalnego J. Kokott w ww. sprawie ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10896, pkt 71 i nast.), zgodnie z którą osobę można obciążyć odpowiedzialnością jedynie za jej własne czyny (opinia rzecznika generalnego G. Cosmasa w ww. sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4130, pkt 74), co do zasady to osoba kierująca przedsiębiorstwem w chwili, gdy uczestniczyło ono w naruszeniu, powinna za nie odpowiadać, nawet jeżeli w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba (wyroki Trybunału: z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑297/98 P SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10101, pkt 27; w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 37; zob. także podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑279/98 P Cascades przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9693, pkt 79).

59 Zgodnie z orzecznictwem, w przypadku gdy kilka osób można pociągnąć do osobistej odpowiedzialności za udział w naruszeniu, jakiego dopuściło się jedno i to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji, należy uznać te osoby za solidarnie odpowiedzialne za to naruszenie (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 6 marca 1974 r. w sprawach połączonych 6/73 i 7/73 Istituto Chemioterapico Italiano i Commercial Solvents przeciwko Komisji, Rec. s. 223, pkt 41; z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑294/98 P Metsä‑Serla i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10065, pkt 33, 34; wyroki Sądu: z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 54, 524, 525; z dnia 15 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych T‑71/03, T‑74/03, T‑87/03 i T‑91/03 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 62; ww. w pkt 57 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 57–62). Z wyroków tych wynika ponadto, że osobistą i solidarną odpowiedzialnością za uczestnictwo tego samego przedsiębiorstwa w naruszeniu można obciążyć osobę, która bezpośrednio odpowiadała za przedsiębiorstwo lub kierowała nim w chwili popełnienia naruszenia, i osobę, która faktycznie sprawując kontrolę nad przedsiębiorstwem i kształtując jego zachowanie na rynku, pośrednio kierowała nim w chwili popełnienia naruszenia (zob. podobnie także wyrok Trybunału z dnia 3 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P i C‑338/07 P Papierfabrik August Koehler i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I-7191, pkt 40, 43, 44). Z tego wynika, że orzecznictwo przytoczone w pkt 58 powyżej należy interpretować w ten sposób, że odnosi się ono do osobistej odpowiedzialności zarówno osoby, która kierowała bezpośrednio przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia, jak i osoby, która w tym samym czasie pośrednio kierowała rzeczonym przedsiębiorstwem.

60 Orzecznictwo przywołane w pkt 56–59 powyżej ma zastosowanie analogicznie do art. 53 porozumienia EOG i decyzji Komisji wydanych na podstawie tego artykułu.

61 Z zaskarżonej decyzji, a w szczególności z opisu „sektora, którego dotyczy postępowanie” w motywach 5–87 i „przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie” lub „odmiennego traktowania” tych przedsiębiorstw w motywach 28–44 i 482, wynika, że wśród przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu stwierdzonym w art. 1 zaskarżonej decyzji Komisja wyodrębniła w szczególności, po pierwsze, jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, która prowadziła działalność grupy Fuji w dziedzinie RIG w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 30 września 2002 r. (zwaną dalej „pierwszym przedmiotowym przedsiębiorstwem”), a po drugie, jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, która prowadziła działalność w dziedzinie RIG grupy Fuji, Hitachi i Meidensha przeniesioną na JAEPS w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r. (zwaną dalej „drugim przedmiotowym przedsiębiorstwem”).

62 Ponadto z motywu 379 zaskarżonej decyzji wynika, że FEH i FES zostały uznane za osobiście i solidarnie odpowiedzialne za uczestnictwo pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa w naruszeniu w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 30 września 2002 r. Z motywów 32, 33 i 373 zaskarżonej decyzji wypływa wniosek, że odpowiedzialność ciążąca z tego powodu na FEH i FES wynika z faktu, że „prowadziły” one „między innymi” pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo lub kierowały nim w tym okresie, a w konsekwencji były bezpośrednio zaangażowane w uczestnictwo tego przedsiębiorstwa w naruszeniu.

63 Dalej z motywu 380 zaskarżonej decyzji wynika, że FEH i FES zostały uznane za osobiście i solidarnie odpowiedzialne, razem z Hitachi i JAEPS, za uczestnictwo drugiego przedmiotowego przedsiębiorstwa w naruszeniu w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r. Ponadto w szczególności z motywów 380, 385 i 402 zaskarżonej decyzji wynika, że odpowiedzialność ciążąca z tego powodu na FEH i FES wynika wyłącznie z faktu, że razem z Hitachi ustaliły zachowanie na rynku ich wspólnej spółki zależnej JAEPS, która ponosiła bezpośrednią odpowiedzialność za drugie przedmiotowe przedsiębiorstwo i z tego względu były pośrednio zaangażowane w uczestnictwo tego przedsiębiorstwa w naruszeniu jako spółki dominujące JAEPS.

64 W świetle powyższych uwag należy zbadać pierwszych pięć zarzutów skarżącej. Ze względów związanych z celowością i ekonomią procesową należy rozpatrzyć wspólnie dwa pierwsze zarzuty oparte na oczywistych błędach w ocenie, a także naruszeniu prawa do rzetelnego procesu, zasady domniemania niewinności i zasady in dubio pro reo oraz naruszenia zasad w zakresie rozkładu ciężaru dowodu.

W przedmiocie zarzutów pierwszego i drugiego, opartych na oczywistych błędach w ocenie, a także naruszeniu prawa do rzetelnego procesu, zasady domniemania niewinności, zasady in dubio pro reo oraz naruszenia zasad w zakresie rozkładu ciężaru dowodu

Argumenty stron

65 W zarzutach pierwszym i drugim skarżąca argumentuje w istocie, że Komisja popełniła oczywiste błędy w ocenie i naruszyła zasady w zakresie rozkładu ciężaru dowodu w zakresie, w jakim w art. 1 lit. g) zaskarżonej decyzji uznała ona, że FEH ponosi osobistą odpowiedzialność za uczestnictwo pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa w naruszeniu w okresie od spotkania członków japońskich, które odbyło się „we wrześniu lub w okolicach” września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r., kiedy grupa Fuji przeniosła swoją działalność w dziedzinie RIG na JAEPS, oraz w zakresie, w jakim w art. 2 lit. d) zaskarżonej decyzji nałożyła ona na FEH z tego powodu grzywnę w wysokości 2 400 000 EUR do zapłaty solidarnie z FES. Komisja nie udowodniła w sposób wymagany prawem, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo nadal uczestniczyło w „kartelu wynikającym z porozumienia GQ”, który dalej funkcjonował po spotkaniu członków japońskich, które odbyło się „we wrześniu lub w okolicach” września 2000 r. Ponadto argumenty Komisji w tym względzie miałyby być obarczone różnymi oczywistymi błędami w ocenie dowodów.

66 Komisja kwestionuje argumenty skarżącej i wnosi o oddalenie pierwszego i drugiego zarzutu.

Ocena Sądu

67 Przed przystąpieniem do analizy materialnej zarzutu pierwszego i drugiego należy określić dokładny przedmiot zakwestionowania, które leży u podstaw tych zarzutów, a także motywy zaskarżonej decyzji, objęte tym zakwestionowaniem, i przypomnieć zasady mające zastosowanie w odniesieniu do dowodu naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG oraz dowodu uczestnictwa przedsiębiorstwa w takim naruszeniu.

– W przedmiocie dokładnego przedmiotu zakwestionowania leżącego u podstaw zarzutów pierwszego i drugiego

68 W niniejszej sprawie skarżąca nie kwestionuje ani uczestnictwa pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa w naruszeniu w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do września 2000 r., ani osobistej odpowiedzialności FEH w związku z tym udziałem. Nie kwestionuje ona ponadto faktu, że FEH kierowała, razem z innymi spółkami, pierwszym przedmiotowym przedsiębiorstwem w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r.

69 Ponadto, jakkolwiek skarżąca podejmuje staranie, aby wprowadzić rozróżnienie między „kartelem wynikającym z porozumienia GQ”, który przestał istnieć po odejściu Siemens i Hitachi, a „kartelem wynikającym z nowego planu”, który powstał w połowie 2002 r., to nie podnosi szczegółowych zarzutów ani argumentów względem ocen Komisji wyrażonych w motywach 2, 3, 248, 270–299 zaskarżonej decyzji, z których wynika, że różne porozumienia i uzgodnione praktyki występujące od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r. były jedynie różnymi przejawami jednolitego i wspólnego planu. W konsekwencji nie można uznać, że w ramach zarzutów pierwszego i drugiego skarżąca skutecznie podważyła wspomniane oceny i w związku z tym zakwestionowała jednolity i ciągły charakter naruszenia.

70 Wreszcie skarżąca nie kwestionuje, że drugie przedmiotowe przedsiębiorstwo uczestniczyło w naruszeniu od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r. Kwestionuje jedynie, że FEH mogłaby ponosić jakąkolwiek odpowiedzialność, a zatem otrzymać z tego powodu grzywnę, ponieważ nie ustalała ona zachowania JAEPS na rynku, a w konsekwencji nie była zaangażowana, jako spółka dominująca JAEPS, w uczestnictwo drugiego przedmiotowego przedsiębiorstwa w naruszeniu (zob. pkt 173 i nast. poniżej).

71 Skarżąca zarzuca natomiast Komisji, że ta popełniła oczywisty błąd w ocenie przedłożonych jej dowodów, a także naruszyła prawo do rzetelnego procesu, zasadę domniemania niewinności i zasadę in dubio pro reo oraz naruszyła zasady w zakresie rozkładu ciężaru dowodu, uznając, że naruszenie stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji trwało nadal w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r. oraz że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo wciąż w nim uczestniczyło, za co FEH mogła zostać uznana za osobiście odpowiedzialną z powodu kierowania tym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia. W jej opinii Komisja nie udowodniła w zaskarżonej decyzji w sposób wymagany prawem i bez popełnienia oczywistego błędu w ocenie dowodów, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo nadal uczestniczyło, pod kierownictwem FEH, w naruszeniu stwierdzonym w art. 1 zaskarżonej decyzji wciąż występującym w okresie od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r.

72 Komisja podnosi, że w okolicznościach niniejszej sprawy, to spółki grupy Fuji muszą dowieść, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo przestało uczestniczyć w naruszeniu w omawianym okresie.

73 W świetle argumentów stron należy ocenić, czy Komisja dowiodła w zaskarżonej decyzji w sposób wymagany prawem, że naruszenie wciąż trwało przy uczestnictwie pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r.

– W przedmiocie motywów zaskarżonej decyzji, których dotyczy zakwestionowanie leżące u podstaw zarzutów pierwszego i drugiego

74 Oceny Komisji dotyczące, po pierwsze, trwania naruszenia stwierdzonego w art. 1 zaskarżonej decyzji w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r., a po drugie, uczestnictwa drugiego przedmiotowego przedsiębiorstwa w tym naruszeniu w tym samym okresie są następujące:

75 W motywie 323 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że porozumienia lub uzgodnione praktyki między producentami projektów RIG trwały co najmniej od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r. Pojawienie się we wspomnianym motywie roku „1998” zamiast roku „1988” wynika w sposób oczywisty, w kontekście zaskarżonej decyzji, z błędu czysto materialnego, który należy skorygować.

76 W motywach 324, 326 i 373 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że FEH i FES uczestniczyły w naruszeniu w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r., kiedy to zostały przyjęte i weszły w życie porozumienia GQ i EQ, do dnia 11 maja 2004 r., kiedy miało miejsce ostatnie spotkanie robocze członków kartelu gwałtownie przerwane przez inspekcje Komisji. Pojawienie się w motywie 324 zaskarżonej decyzji roku „1998” zamiast roku „1988” wynika w sposób oczywisty z błędu czysto materialnego, który należy skorygować.

77 W motywach 177–216 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła „całościowy chronologiczny przegląd ewolucji kartelu”. W związku z tym stwierdziła w motywach 178 i 179 zaskarżonej decyzji, co następuje:

„(178) Siemens przestała uczestniczyć w spotkaniach kartelu we wrześniu 1999 r., Hitachi i Schneider/VA Tech odeszły w 2000 r. Nieobecność spółki Siemens była szczególnie destabilizująca z perspektywy europejskiej, ponieważ spółka ta była sekretarzem grupy »Europa« od 1988 r. i głównym uczestnikiem rynku zarówno poza Europą, jak i w Europie. Niemniej jednak działalność kartelu była kontynuowana i Alstom przejęła stanowisko sekretarza grupy »Europa«. Z uwagi na mniejszą liczbę członków w porównaniu z 1988 r. logistyka została uproszczona, gdyż złożona struktura nie była już uzasadniona.

(179) W 2002 r. Siemens, Hitachi i VA Tech przyłączyły się ponownie do kartelu […]”.

78 W motywach 270–299 zaskarżonej decyzji Komisja podała powody, które skłoniły ją do uznania, że „wszystkie uzgodnienia będące przedmiotem niniejszej sprawy m[iały] cechy pojedynczego i ciągłego naruszenia”. W motywie 279 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła w szczególności, że „[n]iektórzy członkowie kartelu poinformowali, że od roku 2002, w następstwie rozwoju, kartel zmienił charakter i w konsekwencji nie można mówić o pojedynczym i ciągłym naruszeniu, lecz należy wprowadzić rozróżnienie między dwoma oddzielnymi naruszeniami. Jednak w motywach 279–299 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła informacje, które jej zdaniem potwierdzają, że różne porozumienia i uzgodnione praktyki, które nastąpiły w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r., były jedynie różnymi przejawami jednolitego i wspólnego planu, oraz sprecyzowała, że podział zachowania o ciągłym charakterze, któremu przyświecał jeden cel, na kilka oddzielnych naruszeń byłby sztuczny.

79 W motywie 284 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, co następuje:

„ABB przedstawiła wyjaśnienie dotyczące opisanych praktyk, które jest spójne z okolicznościami faktycznymi i aktami sprawy, w tym z pisemnymi porozumieniami. Oświadczenia tych przedsiębiorstw, z których wynika, że nastąpiły po sobie dwa naruszenia, różnią się istotnie co do daty zakończenia pierwszego naruszenia [zob. motyw 290 poniżej]. Takie sprzeczne oświadczenia różnią się również od dowodów uzyskanych podczas inspekcji. Z pogłębionej analizy wynika, że wspomniane sprzeczne oświadczenia odpowiadają w rzeczywistości zwykłym twierdzeniom (z których żadne nie jest równoczesne z okolicznościami faktycznymi) niepopartym żadnymi dowodami z okresu, w którym okoliczności faktyczne miały miejsce, ani niemającym decydującego znaczenia, z których wynikałoby, że kartel dotyczący [projektów] RIG przestał istnieć w jednym z podanych okresów. Nie stanowią one dowodów faktycznych, lecz ocenę okoliczności faktycznych zaproponowaną przez strony lub wnioski świadków zawarte w dokumentach pisemnych na wniosek adwokatów na potrzeby obrony zainteresowanych spółek w ramach niniejszego postępowania. Strony wykazują tendencję do prezentowania dat, kiedy według nich kartel funkcjonował mniej skutecznie, jako dat, kiedy uważa się, że kartel faktycznie nie istniał”.

80 Ponadto w motywie 290 zaskarżonej decyzji zostało stwierdzone, co następuje:

„Komisja nie może opierać się na oświadczeniach [spółek grupy] Areva, Melco, [spółek grupy] Hitachi [lub] JAEPS i Toshiba, jeżeli chodzi o ich odpowiednie stwierdzenia, że kartel przestał istnieć po raz pierwszy albo w 1997 r. ([spółki grupy] Areva [we wniosku na podstawie komunikatu w sprawie współpracy, zob. pkt. 12 powyżej], albo we wrześniu 1999 r. (Melco [w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów] i Toshiba [w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów]), albo w 1999 r. po odejściu Siemens ([spółki grupy] Hitachi [lub] JAEPS [w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów]), albo nawet w okolicach września 2000 r. ([FEH i FES w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów]). W tej kwestii ich oświadczenia nie są wiarygodne, gdyż przeczą sobie wzajemnie oraz, jak już wskazano, są sprzeczne z dowodami w aktach sprawy. Melco, Toshiba, Fuji, ABB, Alstom, Reyrolle/VA Tech i Magrini/Schneider (które przyjęły następnie firmę VAS, a zatem VA Tech) nadal uczestniczyły w wielostronnych spotkaniach w 2000 lub w 2001 r. (zob. motywy 191–198 powyżej). Ponadto są one niejednoznaczne i mało przekonywające”.

81 W motywach 191–198 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła dowody przedłożone przez ABB lub spółki grupy Fuji, które jej zdaniem wykazywały, że działalność kartelu była kontynuowana po odejściu Siemens we wrześniu 1999 r., a następnie odejściu Hitachi i „Schneider/VA Tech” w 2000 r. i przed ich stopniowym powrotem od marca 2002 r. Najpierw Komisja odwołała się w motywach 191–196 zaskarżonej decyzji do dokumentów przekazanych przez ABB w jej wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. pkt 8 powyżej), odpowiadających serii faksów wymienionych między dniem 18 grudnia 2000 r. a dniem 22 stycznia 2001 r. pomiędzy ABB, Melco i Alstom, odnoszących się do spotkań i przydziału projektów RIG. Następnie w motywie 197 zaskarżonej decyzji Komisja powołała się na dokument przekazany przez ABB w jej wniosku o zwolnienie z grzywny zawierający listę „spotkań komitetu”, obejmującą część okresu 2000–2001, i noszącą datę 12 maja 2000 r. Komisja podniosła, że z tej listy wynika, iż uczestnikami tych spotkań były Reyrolle, Alstom, Schneider, ABB, Melco i Toshiba, ale nie Siemens i „JAEPS (Hitachi)”, co zgadzało się z oświadczeniem ABB zawartym w jej odpowiedzi z dnia 4 października 2004 r. na wystosowane przez Komisję żądanie udzielenia informacji (zob. pkt 15 powyżej), „zgodnie z którym to oświadczeniem te dwie ostatnie spółki nie wchodziły w skład kartelu w owym momencie”. Wreszcie w motywie 198 zaskarżonej decyzji Komisja przytoczyła szereg dokumentów dostarczonych przez FEH i FES w ich wniosku złożonym na podstawie komunikatu w sprawie współpracy i przez ABB w uzupełnieniu z dnia 7 maja 2004 r. jej wniosku o zwolnienie z grzywny (zob. pkt 10 powyżej), w których to dokumentach była mowa o porozumieniach zawartych między członkami w przedmiocie ośmiu projektów RIG oznaczonych w ramach kartelu numerami referencyjnymi [poufne]( ), i które świadczyły o tym, że kartel był aktywny w tym okresie.

82 W motywie 372 i nast. zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła również, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo nadal uczestniczyło w kartelu po spotkaniu członków japońskich, które odbyło się „we wrześniu lub w okolicach” września 2000 r. Zaskarżona decyzja ma w tym względzie następujące brzmienie:

„(372) Aby stwierdzić odpowiedzialność odpowiednich podmiotów prawnych w [grupie] Fuji, należy rozróżnić dwa okresy: przed przeniesieniem działalności [w zakresie] RIG z [grupy] Fuji na JAEPS w dniu 1 października 2002 r. i po tym przeniesieniu.

(373) [FEH] i [FES] uczestniczyły w zachowaniu noszącym znamiona zmowy opisanym w niniejszej decyzji co najmniej od dnia 15 kwietnia 1988 r. (tj. dnia, kiedy Fuji przystąpiła do porozumienia GQ) do dnia 30 września 2002 r. (działalność [w zakresie] RIG [grupy] Fuji została przeniesiona na JAEPS w dniu 1 października 2002 r.). [FEH] posiada 100% kapitału [FES].

Argumenty Fuji

(374) Fuji stwierdza, że uczestniczyła w kartelu opisanym w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów od 1988 r. do września 2000 r., lecz nie później. Uczestnictwo Fuji w kartelu miałoby zakończyć się »najpóźniej we wrześniu lub w okolicach września 2000 r. Fuji nie uczestniczyła w nowym planie«, argumentując, że Fuji nie uczestniczyła później we wspólnych spotkaniach z dostawcami europejskimi i nie kontynuowała wymiany informacji.

(375) Fuji utrzymuje, że o ile niektóre projekty porozumień, które dostarczyła (zob. motyw 198) »zgodnie z ich treścią, zachowują ważność po tej dacie (wrzesień 2000 r.), Fuji nie była w stanie działać na ich podstawie po wrześniu 2000 r., ponieważ wszystkie ‘terminy przetargów upływały kilka miesięcy wcześniej’. Ponadto Fuji zrozumiała, że poprzednie porozumienia związane z porozumieniem GQ między członkami kartelu nie miały już mocy wiążącej; Fuji nie wygrała żadnego z wymienionych przetargów i nie osiągnęła korzyści z żadnego uzgodnienia«.

Ocena Komisji

(376) Zważywszy, że Fuji nie była członkiem komitetu »Europa/Japonia«, zakłada się, że nie spotkała producentów europejskich ani na szczeblu kierowniczym, ani na szczeblu grup roboczych, lecz jedynie podczas corocznych spotkań. Ponadto coroczne spotkania nie odgrywały zasadniczej roli w praktycznym funkcjonowaniu kartelu, co Fuji pośrednio potwierdziła, przyznając, że uczestniczyła również w kartelu w 2000 r. (w którym żadne coroczne spotkanie nie miało miejsca).

(377) Oświadczenie Fuji, że opuściła kartel w okolicach września 2000 r., nie zostało potwierdzone przez żadną z pozostałych stron, których dotyczy postępowanie, nawet gdy przekazano im tę informację do skomentowania. Oświadczenie Fuji jest zresztą niezbyt jasne w zakresie, w jakim spółka twierdzi niekiedy, że wyjście z kartelu nastąpiło »we wrześniu lub w okolicach września 2000 r.«, a w innych miejscach tego samego dokumentu – »najpóźniej we wrześniu 2000 r.«. Fuji oświadczyła również, że »ostatnia nota z uzgodnieniami otrzymana przez [pana Oz.] pochodziła z dnia 28 września 2000 r.« oraz że »Fuji nie porozumiewała się z kartelem z porozumienia GQ po tej dacie«. Oznacza to, że Fuji miała obowiązek przedstawiać klientowi »uzgodnioną« ofertę, aby stworzyć wrażenie pewnej konkurencji wokół projektu, lecz nie dostarczyła żadnego dowodu, z którego wynikałoby, że porzuciła projekt lub złożyła ofertę na warunkach konkurencyjnych. Ponadto według [pana I.H.] Fuji opuściła kartel »niedługo po Siemens«, lecz na podstawie innych źródeł ustalono, że Siemens wycofała się we wrześniu 1999 r. Oświadczenia tego nie potwierdzają również żadne informacje ani dowody z akt sprawy, z których wynikałoby, że spółka publicznie zdystansowała się od kartelu we wrześniu 2000 r.

(378) Wreszcie, nawet jeżeli Komisja miałaby stwierdzić brak nowego porozumienia z Fuji do czasu utworzenia JAEPS, musi również uwzględnić fakt, że Fuji nie mogła pomijać już wymienionych informacji w swoich działaniach handlowych oraz że uzgodnienia już zawarte nadal były wiążące. Z dowodów znajdujących się w aktach sprawy, a w szczególności z informacji przekazanych przez Fuji, wynika, że uczestniczyła ona w niektórych uzgodnieniach wymienionych w motywie 198, które wciąż obowiązywały po wrześniu 2000 r., a których nieprzestrzeganie podlegało sankcjom. Chociaż Komisja zapewniła Fuji możliwość przedstawienia uwag i przekazania dodatkowych dowodów pozwalających zakwestionować te wnioski, Fuji nie przedstawiła żadnego dowodu, z którego wynikałoby, że wycofała się z uzgodnień, że faktycznie je zakwestionowała lub że ich nie przestrzegała. Przeciwnie, fakt, że wszystkie »terminy przetargów upłynęły kilka miesięcy wcześniej«, jak stwierdziła Fuji, jedynie potwierdza wniosek, że uzgodnienia zostały już przyjęte i stały się wiążące. Ponadto fakt, że Fuji ostatecznie nie przydzielono żadnej oferty (na co również nie przedstawiono dowodów), nie wpływa na wspomniane wnioski. Jest tak po pierwsze dlatego, że Fuji uczestniczyła we wszystkich wymienionych uzgodnieniach, lecz nie [była] ich organizatorem, a nawet niekoniecznie była ich beneficjentem. Umieszczenie jej na liście oznacza, że musiała złożyć oferty, lecz nie musiała być koniecznie wyłonionym oferentem. Po drugie, nawet jeżeli była kandydatem wybranym przez członków kartelu (czego Fuji ani nie twierdziła, ani nie udowodniła), nie oznaczało to pełnej gwarancji, że ostatecznie zostanie jej udzielone zamówienie, ponieważ inni oferenci, którzy nie byli członkami kartelu, mogli uzyskać lepszy wynik.

(379) Z powodów przedstawionych w motywach 334 i 373 [FEH] i [FES] należy uznać za solidarnie odpowiedzialne za udział Fuji w naruszeniu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 30 września 2002 r.”.

– W przedmiocie zasad dotyczących przeprowadzania dowodu naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG oraz dowodu uczestnictwa przedsiębiorstwa w takim naruszeniu

83 W zakresie, w jakim strony spierają się o rozkład ciężaru dowodu między nimi, a ogólniej – w kwestii przestrzegania lub nieprzestrzegania w niniejszej sprawie zasad dotyczących przeprowadzania dowodu naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG, a także dowodu uczestnictwa przedsiębiorstwa w takim naruszeniu, należy na wstępie przypomnieć prawo mające zastosowanie w tym zakresie.

84 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w dziedzinie ciężaru dowodu, po pierwsze, strona lub organ podnoszące naruszenie prawa konkurencji muszą to udowodnić, przedstawiając w sposób wymagany prawem okoliczności faktyczne noszące znamiona naruszenia, a po drugie, przedsiębiorstwo pragnące skorzystać ze środka obrony przed zarzutem naruszenia, musi dowieść, że zostały spełnione warunki zastosowania takiego środka, zmuszając w ten sposób dany organ do posłużenia się innymi dowodami (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 50; zob. podobnie także wyroki Trybunału: z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58; z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 78). Czas trwania naruszenia jest elementem składowym pojęcia naruszenia na podstawie art. 81 ust. 1 WE, zaś ciężar dowodu w zakresie tego elementu spoczywa zasadniczo na Komisji (wyrok Sądu z dnia 7 lipca 1994 r. w sprawie T‑43/92 Dunlop Slazenger przeciwko Komisji, Rec. s. II‑441, pkt 79; ww. wyrok w sprawie Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, pkt 51).

85 Ów rozkład ciężaru dowodu może się jednak zmienić w zakresie, w jakim okoliczności faktyczne, na które powołuje się strona, są tego rodzaju, że druga strona będzie musiała przedstawić wyjaśnienie lub uzasadnienie, gdyż w przypadku gdy tego nie uczyni, będzie można uznać, że dowód został przedstawiony (zob. podobnie ww. w pkt 84 wyroki: w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 79; w sprawie Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, pkt 53).

86 Jeżeli chodzi o środki dowodowe, które Komisja może dopuścić, zasadą mającą pierwszeństwo w prawie konkurencji jest zasada swobodnego doboru środków dowodowych (wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑829, pkt 63; wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 273). Ponieważ bowiem zakaz udziału w praktykach i porozumieniach antykonkurencyjnych oraz sankcje, które grożą podmiotom naruszającym prawo, są powszechnie znane, jest też normalne, że działania, które obejmują te praktyki i porozumienia, mają miejsce poza prawem, że spotkania odbywają się potajemnie, najczęściej w państwie trzecim, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Nawet w przypadku wykrycia przez Komisję dowodów wyraźnie wskazujących na bezprawne kontakty pomiędzy przedsiębiorcami, jak na przykład protokołów ze spotkania, będą one zazwyczaj fragmentaryczne i rozproszone, a więc często zachodzi konieczność odtworzenia niektórych szczegółów w drodze dedukcji. W większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (ww. w pkt 84 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 55–57). Tego typu zbieżne zdarzenia i poszlaki pozwalają bowiem na wykazanie nie tylko istnienia zachowań lub porozumień antykonkurencyjnych, ale również czasu trwania ciągłego antykonkurencyjnego zachowania oraz okresu stosowania porozumienia zawartego z naruszeniem reguł konkurencji (wyrok Trybunału z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑113/04 P Technische Unie przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8831, pkt 166).

87 W każdym razie konieczne jest, aby Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody w celu uzasadnienia przekonania, że naruszenie zostało popełnione (zob. wyroki Sądu: z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43, 72 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 179 i przytoczone tam orzecznictwo; wyrok z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 217). Niemniej nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy bowiem, by wymogowi temu odpowiadał oceniany jako całość zbiór poszlak, na który powołuje się instytucja (ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 180; ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 218; zob. podobnie także ww. w pkt 57 wyrok w sprawie „PVC II”, pkt 768–778, a w szczególności pkt 777). Jeżeli chodzi o czas trwania naruszenia, zgodnie z orzecznictwem, w przypadku braku dowodów pozwalających na bezpośrednie ustalenie czasu trwania naruszenia Komisja powinna oprzeć się przynajmniej na dowodach odnoszących się do faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, tak by można było rozsądnie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie między dwiema określonymi datami (ww. w pkt 86 wyrok w sprawie Technische Unie przeciwko Komisji, pkt 169; ww. w pkt 84 wyroki: w sprawie Dunlop Slazenger przeciwko Komisji, pkt 79; w sprawie Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, pkt 51).

88 Jeśli chodzi o moc dowodową, jaką należy przypisać poszczególnym dowodom, trzeba podkreślić, że jedynym kryterium istotnym dla oceny dobrowolnie przedstawionych dowodów jest ich wiarygodność (ww. w pkt 86 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 63; zob. wyroki Sądu: z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑44/00 Mannesmannröhren‑Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2223, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 273). Zgodnie z ogólnymi regułami w dziedzinie dowodów wiarygodność i w konsekwencji moc dowodowa dokumentu zależy od jego pochodzenia, okoliczności, w jakich został sporządzony, jego adresata i treści [wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑491, pkt 1053; opinia sędziego B. Vesterdorfa pełniącego funkcję rzecznika generalnego w sprawie T‑1/89 Rhône‑Poulenc przeciwko Komisji (wyrok Sądu z dnia 24 października 1991 r.), Rec. s. II‑867, II‑869, II‑956]. Należy w szczególności przypisać duże znaczenie okoliczności, że dokument został sporządzony w bezpośrednim związku ze zdarzeniami (wyroki Sądu: z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑157/94 Ensidesa przeciwko Komisji, Rec. s. II‑707, pkt 312;) lub przez bezpośredniego świadka tychże zdarzeń (zob. podobnie ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 207). Dokumenty, z których wynika, że między kilkoma przedsiębiorstwami dochodziło do kontaktów i że przedsiębiorstwa te realizowały dokładnie cel polegający na wyeliminowaniu z wyprzedzeniem niepewności związanej z przyszłym zachowaniem konkurentów, dowodzą istnienia uzgodnionej praktyki w stopniu zgodnym z wymogami prawa (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1663, pkt 175, 179). Ponadto oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne (zob. podobnie ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 207, 211, 212).

89 Należy wreszcie przypomnieć, że rola sądu rozpatrującego skargę o stwierdzenie nieważności złożoną na podstawie art. 230 WE (obecnie art. 263 TFUE) i skierowaną przeciwko decyzji Komisji stwierdzającej naruszenie prawa konkurencji i nakładającej grzywnę na podmioty, do których jest adresowana, polega na ocenie, czy dowody i inne okoliczności przywołane przez Komisję w decyzji są wystarczające, aby stwierdzić występowanie naruszenia (ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 174, 175; zob. podobnie ww. w pkt 57 wyrok w sprawie „PVC II”, pkt 891). Istnienie wątpliwości po stronie sądu musi być rozstrzygane na korzyść adresatów decyzji. Sąd nie może zatem orzec, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie danego naruszenia, jeśli jego wątpliwości w tym względzie się utrzymują (ww. w pkt 86 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 177; ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 215). W tej ostatniej sytuacji konieczne jest bowiem poszanowanie przewidzianej w szczególności w art. 6 ust. 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”) zasady domniemania niewinności, wchodzącej w skład praw podstawowych, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym ponadto przez preambułę Jednolitego aktu europejskiego i przez art. 6 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej oraz przez art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, s. 1), podlegają ochronie w porządku prawnym Unii Europejskiej. Zważywszy na charakter omawianych naruszeń oraz na charakter i surowość sankcji z nimi związanych, zasada domniemania niewinności znajduje zastosowanie w szczególności do postępowań dotyczących naruszeń prawa konkurencji, które mogą zostać zakończone orzeczeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych (wyroki Trybunału: z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 149, 150; w sprawie C‑235/92 P Montecatini przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4539, pkt 175, 176; ww. w pkt 87 wyrok w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 216).

90 Występowanie naruszenia należy ocenić wyłącznie w świetle dowodów zgromadzonych przez Komisję w decyzji stwierdzającej naruszenie, a jedyne istotne pytanie dotyczy tego, czy co do istoty dowód naruszenia został przedstawiony na podstawie takich dowodów (ww. w pkt 88 wyrok w sprawie Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, pkt 726).

91 Powyższe orzecznictwo ma zastosowanie analogicznie do art. 53 porozumienia EOG i do decyzji Komisji przyjętych w zastosowaniu tego artykułu.

92 W świetle zasad przedstawionych w pkt 84–91 powyżej należy sprawdzić, czy w zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła dostatecznie wiarygodne, precyzyjne i zgodne informacje – w ramach ogólnej oceny i po rozpatrzeniu wyjaśnień lub alternatywnych uzasadnień przedstawionych przez skarżącą – na poparcie silnego przekonania, że naruszenie stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji trwało nadal, wraz z udziałem pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa, w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r., za co FEH może być uważana za osobiście odpowiedzialną z powodu kierowania tym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia.

– W przedmiocie analizy dowodów leżących u podstaw zaskarżonej decyzji

93 Tytułem wstępu należy przypomnieć istotne okoliczności faktyczne, na których Komisja oparła w zaskarżonej decyzji ocenę, że naruszenie stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji trwało nadal, wraz z udziałem pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r.

94 W motywie 290 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że nie uwzględniła oświadczeń FEH i FES, spółek grupy Areva, Melco, spółek grupy Hitachi lub JAEPS i Toshiby, z których wynika, że kartel przestał funkcjonować po raz pierwszy albo w ciągu 1997 r., albo we wrześniu 1999 r., albo w ciągu 1999 r. po odejściu Siemens, albo nawet w okolicach września 2000 r., argumentując, że oświadczenia te były niewiarygodne, a nawet niejasne, i nie prowadziły do żadnych wniosków, gdyż zaprzeczały sobie nawzajem i były sprzeczne z dowodami znajdującymi się w aktach sprawy (zob. pkt 80 powyżej). W tymże motywie 290 zaskarżonej decyzji w połączeniu z motywami 191–198 Komisja wskazała na fakt, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo a także inne przedsiębiorstwa nadal uczestniczyły w spotkaniach wielostronnych w roku 2000 lub 2001. Dowody, na których Komisja opiera się, aby wykazać, że kartel nadal funkcjonował – przy udziale pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa – po odejściu „Schneider/VA Tech” w dniu 13 grudnia 2000 r., zostały wymienione w pkt 81 powyżej.

95 Przede wszystkim, w kwestii faksów wymienionych przez niektórych członków kartelu w okresie od dnia 18 grudnia 2000 r. do dnia 22 stycznia 2001 r. na temat spotkań i przydziału projektów RIG należy zaznaczyć, że – jak przyznaje Komisja – dokumenty te dotyczyły wyłącznie przedsiębiorstw Alstom (później Areva), Melco i ABB. Zatem, jak słusznie twierdzi skarżąca, jakkolwiek rzeczona wymiana dokumentów zachodząca w okresie wystąpienia okoliczności faktycznych, potwierdza w sposób wiarygodny i precyzyjny działalność kartelu w okolicach grudnia 2000 r. i stycznia 2001 r., to nie dostarcza ona żadnych wskazówek na temat tego, czy uczestniczyło w nim samo pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo.

96 Następnie, jeżeli chodzi o listę z dnia 12 maja 2000 r., odnosi się ona do trzynastu „spotkań komitetu” zaplanowanych w okresie od dnia 18 maja 2000 r. do dnia 17 maja 2001 r. Antykonkurencyjny cel tych „spotkań komitetu” można wywnioskować z tego, że na liście każde z przedmiotowych przedsiębiorstw jest oznaczone za pomocą kodu nadanego mu w ramach kartelu, tak jak zostało to przedstawione w motywach 142 i 197 zaskarżonej decyzji, oraz że, co potwierdziło kilku członków kartelu, niektóre spotkania organów – wspólnego komitetu Europa/Japonia i komitetu Europa – które uczestniczyły w operacyjnym funkcjonowaniu kartelu, były zaplanowane, co wynika również z motywów 150 i 151 zaskarżonej decyzji. Ponadto z uwagi na to, że faktyczne odbycie się sześciu z tych spotkań komitetu zostało albo potwierdzone przez niektórych członków kartelu, albo poparte innymi dowodami zawartymi w aktach sprawy, takimi jak noty dotyczące kosztów podróży lub notatki poczynione w osobistych kalendarzach, działalność kartelu w okresie od dnia 18 maja 2000 r. do dnia 18 stycznia 2001 r. może być postrzegana jako udowodniona. Jak jednak przyznaje Komisja, w spotkaniach tych uczestniczyły jedynie przedsiębiorstwa Reyrolle, Alstom, Schneider, ABB, Melco i Toshiba. Jak podnosi skarżąca, wynika z tego zatem, że o ile lista ta potwierdza w sposób wiarygodny i precyzyjny działalność kartelu w okresie od dnia 18 maja 2000 r. do dnia 17 maja 2001 r., nie zawiera ona jednak żadnej wskazówki, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo w nim uczestniczyło.

97 Jeżeli chodzi wreszcie o dokumenty odnoszące się do okoliczności faktycznych, które miały miejsce w momencie ich sporządzania i dotyczyły ośmiu projektów RIG noszących numery referencyjne [poufne], odnoszą się one do porozumień o zmiennym okresie obowiązywania zawartych między członkami kartelu w celu przydziału wspomnianych projektów RIG. Z dokumentów wynika zatem, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo uczestniczyło razem z innymi członkami kartelu w uzgodnieniach mających na celu przydział ośmiu projektów RIG, które zostały zorganizowane przez inne przedsiębiorstwa biorące udział w kartelu oraz zostały zawarte lub weszły w życie w okresie od [poufne] do [poufne] i obowiązywały przez około [poufne] od daty ich zawarcia, tj. w przypadku ostatniego projektu noszącego numer referencyjny [poufne] do [poufne].

98 W tym względzie należy przypomnieć, że dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę zachowywania się na rynku w określony sposób (wyroki Sądu: z dnia 24 października 1991 r. w sprawie T‑2/89 Petrofina przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1087, pkt 211; z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑13/89 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1021, pkt 253; zob. podobnie także wyrok Trybunału z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 41/69 ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, Rec. s. 661, pkt 112). Ponadto art. 81 WE ma zastosowanie wtedy, gdy skutki porozumienia utrzymywały się przez długi czas, zaś porozumienie nie zostało formalnie zakończone (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie ICI przeciwko Komisji, pkt 254; wyrok Sądu z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawie T‑48/98 Acerinox przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3859, pkt 63). Przytoczone wyżej orzecznictwo ma w drodze analogii zastosowanie do art. 53 porozumienia EOG.

99 W niniejszej sprawie skarżąca nie zakwestionowała faktu, że FEH zawarła zgodnie z regułami kartelu porozumienia mające na celu przydział w ramach kartelu ośmiu projektów RIG noszących numery referencyjne [poufne]. Ponadto nie zakwestionowała faktu, że w świetle ich treści porozumienia te miały przynieść skutki w okresie od [poufne], tj. daty wejścia w życie porozumienia w sprawie projektu noszącego numer referencyjny [poufne], do [poufne], tj. dnia, w którym przestało obowiązywać porozumienie w sprawie projektu noszącego numer referencyjny [poufne].

100 Ponadto żaden dokument z akt sprawy nie pozwala stwierdzić, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo publicznie zdystansowało się od kartelu i porozumień zawartych w jego ramach. Tymczasem przedsiębiorstwo, które nie zdystansuje się publicznie od wyników spotkania, w którym brało udział, lub porozumienia, którego było stroną, ponosi co do zasady pełną odpowiedzialność za swoje uczestnictwo w kartelu. Byłoby bowiem zbyt dogodne, gdyby przedsiębiorstwa mogły zminimalizować ryzyko obowiązku zapłaty dotkliwej grzywny, czerpiąc najpierw zyski z niezgodnego z prawem kartelu, a następnie korzystając z obniżenia kwoty grzywny na tej podstawie, że odgrywały jedynie niewielką rolę we wdrożeniu naruszenia, podczas gdy ich postawa skłoniła inne przedsiębiorstwa do zachowań bardziej szkodliwych dla konkurencji (zob. podobnie ww. w pkt 88 wyrok w sprawie Mannesmannröhren‑Werke przeciwko Komisji, pkt 278 i przytoczone tam orzecznictwo). Z powyższego wynika, iż nawet przy założeniu, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo nie respektowało wszystkich porozumień zawartych w ramach kartelu, okoliczność ta nie wystarczy – w braku dowodu publicznego zdystansowania się od pozostałych członków kartelu – do zwolnienia go z odpowiedzialności, którą ponosi z powodu uczestnictwa w porozumieniach, a za ich pośrednictwem, w naruszeniu, które zostało stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji.

101 Należy zatem uznać, że faksy wymienione przez niektórych członków kartelu w okresie od dnia 18 grudnia 2000 r. do dnia 22 stycznia 2001 r., lista „spotkań komitetu” z dnia 12 maja 2000 r., a także dokumenty dotyczące ośmiu projektów RIG wymienione w motywach 191–198 zaskarżonej decyzji, do których odnosi się jej motyw 290, potwierdzają w sposób wiarygodny, precyzyjny i zgodny, że naruszenie stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji trwało w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r. Ponadto, mając na uwadze szczególnie długi czas trwania naruszenia stwierdzonego w art. 1 zaskarżonej decyzji, którego istnienia w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do września 2000 r. skarżąca nie kwestionuje, a także złożone środki ostrożności przedsięwzięte przez członków kartelu, aby zakamuflować lub zataić jego istnienie, które zostały wymienione w motywie 170 zaskarżonej decyzji, można uznać, że działania te odnoszą się do okoliczności faktycznych dostatecznie zbliżonych w czasie w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 87 powyżej, aby można było racjonalnie stwierdzić, że naruszenie to trwało nieprzerwanie we wspomnianym okresie.

102 Ponadto dowody, na których opiera się w tym względzie zaskarżona decyzja, są dostatecznie wiarygodne, precyzyjne i zgodne. Nie obalają ich oświadczenia FEH i FES zawarte w piśmie do Komisji z dnia 21 listopada 2006 r. i w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. pkt 19, 27 powyżej) ani oświadczenia Melco, spółek grupy Hitachi lub JAEPS i grupy VA Tech zawarte we wnioskach na podstawie komunikatu w sprawie współpracy (zob. pkt 13, 14, 16 powyżej), z których wynika, że kartel przestał funkcjonować po raz pierwszy przed okresem od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r. Oświadczenia te, z których wynika, że kartel przestał wcześniej funkcjonować, nie opierają się bowiem na żadnych wiarygodnych ani precyzyjnych dowodach. Ponadto są one sprzeczne w zakresie, w jakim ich autorzy twierdzą, że kartel przestał funkcjonować albo w ciągu 1997 r. (Melco), albo w ciągu 1999 r. (spółki grupy Hitachi lub JAEPS i grupa VA Tech), albo też „we wrześniu lub w okolicach” września 2000 r. (FEH i FES). Zatem, jak słusznie podnosi Komisja w motywach 284, 285 i 290 zaskarżonej decyzji, wspomniane oświadczenia nie są w stanie podważyć dowodów z dokumentów odnoszących się do okoliczności faktycznych powstałych w momencie ich sporządzenia i pochodzących od przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu stwierdzonym w art. 1 zaskarżonej decyzji, co prowadzi do wniosku, że wspomniane naruszenie nadal występowało w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r.

103 Skarżąca rzeczywiście podnosi, że oświadczenia zawarte w piśmie FEH i FES skierowanym do Komisji z dnia 21 listopada 2006 r. i w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów należy uznać za posiadające szczególną moc dowodową lub wiarygodność ze względu na ich „samooskarżający charakter” (zob. pkt 88 powyżej i pkt 107 poniżej). Jednak oświadczeń, w których FEH i FES dowodzą, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo przestało uczestniczyć w kartelu po spotkaniu członków japońskich, które odbyło się „we wrześniu lub w okolicach” września 2000 r., nie można uznać za sprzeczne z ich interesem. W istocie zamiarem wspomnianych oświadczeń jest zminimalizowanie znaczenia wkładu pierwszego przedmiotowego przedsiębiorstwa w naruszenie, a w konsekwencji ograniczenie osobistej odpowiedzialności FEH, którą spółka ta ponosi z racji kierowania wspomnianym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia. W konsekwencji tego rodzaju oświadczenia nie są w stanie obalić dowodów, na których opiera się zaskarżona decyzja Komisji.

104 Skarżąca nie ma zatem podstaw, aby zarzucać Komisji, że nie uznała mocy dowodowej oświadczeń zawartych w piśmie FEH i FES do Komisji z dnia 21 listopada 2006 r. i w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, aby stwierdzić, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo uczestniczyło w naruszeniu w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r., za co FEH może być uważana za osobiście odpowiedzialną ze względu na to, że kierowała tym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia.

105 Ponadto dokumenty dotyczące porozumień zawartych w ramach kartelu, które zostały przedstawione w motywach 191 i 198 zaskarżonej decyzji, potwierdzają w sposób wiarygodny i precyzyjny ocenę Komisji, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo nadal uczestniczyło w naruszeniu w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r. ponieważ w dokumentach tych wskazano, że „Fuji” była stroną zawartych w ramach kartelu porozumień, których skutki miały wystąpić w okresie od dnia 27 sierpnia 1998 r. do dnia 28 października 2001 r.

106 Pozostaje zatem sprawdzić, czy wyjaśnienia lub alternatywne uzasadnienia dostarczone przez skarżącą mogą obalić wiarygodne i precyzyjne dowody, na których opiera się zaskarżona decyzja. Wobec ich braku będzie można stwierdzić, że Komisja – zgodnie z ciążącym na niej obowiązkiem – przedstawiła dowód na to, iż pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo nadal uczestniczyło w naruszeniu w okresie od września 2000 r. do dnia 30 września 2002 r. (zob. podobnie ww. w pkt 84 wyroki: w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 79; w sprawie Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, pkt 63, 71), za co FEH może być uważana za osobiście odpowiedzialną ze względu na fakt, że kierowała tym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia.

– W przedmiocie analizy alternatywnych dowodów dostarczonych przez skarżącą

107 Skarżąca zarzuca przede wszystkim Komisji, że ta pominęła niektóre argumenty lub okoliczności faktyczne, które miałyby potwierdzać wiarygodność oświadczeń znajdujących się w odpowiedzi FEH i FES na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, z których wynika, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo przestało uczestniczyć w kartelu „we wrześniu lub w okolicach” września 2000 r. Podnosi ona, po pierwsze, że pierwsze przedmiotowe przedsiębiorstwo przestało uczestniczyć w zebraniach kartelu od września 2000 r., podczas gdy wcześniej brało udział w spotkaniach członków japońskich, które odbywały się przed spotkaniami członków komitetu Europa i komitetu Japonia, zgodnie z porozumieniem GQ. Po drugie, twierdzi ona, że oświadczenia FEH i FES znajdują potwierdzenie w niektórych oświadczeniach ABB, Melco, spółek grupy Hitachi lub JAEPS i grupy VA