Sprawy połączone C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P

Dansk Rørindustri i in.

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Odwołanie – Konkurencja – Rury ciepłownicze (rury preizolowane) – Artykuł 85 ust. 1 traktatu WE (obecnie art. 81 ust. 1 WE) – Decyzje, porozumienia i uzgodnione praktyki – Bojkot – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Niedziałanie prawa wstecz – Uzasadnione oczekiwania – Zgodność z prawem – Komunikat w sprawie współpracy – Obowiązek uzasadnienia

Opinia rzecznika generalnego A. Tizzana przedstawiona w dniu 8 lipca 2004 r. I‑0000

Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 28 czerwca 2005 r. I‑0000

Streszczenie wyroku

1. Postępowanie – Środki dowodowe – Przesłuchanie świadków – Swobodna ocena dokonywana przez Sąd – Wpływ ogólnej zasady prawa wspólnotowego dotyczącej prawa do rzetelnego procesu sądowego

(regulamin Sądu, art. 68 § 1)

2. Postępowanie – Skarga wszczynająca postępowanie – Wymogi formalne – Zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów – Zarzuty prawne niepodniesione w skardze – Odesłanie do okoliczności przedstawionych w załączniku – Niedopuszczalność

(regulamin Sądu, art. 44 § 1 lit. c))

3. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Przedsiębiorstwo – Pojęcie

(traktat WE, art.85 i 86 (obecnie art. 81 WE i 82 WE))

4. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenie popełnione przez przedsiębiorstwo – Przypisanie innemu przedsiębiorstwu ze względu na istniejące między nimi powiązania natury ekonomicznej i prawnej – Przesłanki – Niedostateczność samej kontroli kapitałowej

(traktat WE, art. 85 ust.1 (obecnie art. 81 ust. 1 WE))

5. Konkurencja – Decyzje, porozumienia i uzgodnione praktyki – Uczestnictwo przedsiębiorstwa w antykonkurencyjnej inicjatywie – Wystarczający do powstania odpowiedzialności przedsiębiorstwa charakter milczącej zgody bez otwartego zdystansowania się lub zawiadomienia właściwych organów administracyjnych

(traktat WE, art. 85 ust. 1 (obecnie art. 81 ust. 1 WE))

6. Konkurencja – Decyzje, porozumienia i uzgodnione praktyki – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające stwierdzenie

(traktat WE, art. 85 ust. 1 (obecnie art. 81 ust. 1 WE))

7. Odwołanie – Zarzuty – Zarzut podniesiony po raz pierwszy w odwołaniu – Niedopuszczalność

(statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 51)

8. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Grzywny – Ustalenie – Kryteria – Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien – Dopuszczalność – Przesłanki

(traktat WE, art. 85 ust. 1 i art. 86 (obecnie art. 81 ust. 1 WE i art. 82 WE); rozporządzenie Rady nr 17)

9. Prawo wspólnotowe – Zasady – Ochrona uzasadnionych oczekiwań – Granice – Nakładanie grzywien za naruszenia reguł konkurencji – Ustalanie kwot grzywien – Metoda obliczania grzywien – Uprawnienia dyskrecjonalne instytucji – Brak wpływu komunikatu w sprawie współpracy

(komunikat Komisji 96/C 207/04)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności łagodzące – Obowiązek Komisji postępowania zgodnie z wcześniejszą praktyką wydawania decyzji – Brak

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

11. Prawo wspólnotowe – Zasady ogólne prawa – Niedziałanie wstecz przepisów karnych – Zakres stosowania – Grzywny nakładane za naruszenie reguł konkurencji – Włączenie – Ewentualne naruszenie tej zasady poprzez zastosowanie do naruszenia, które miało miejsce przed wejściem w życie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien – Przewidywalny charakter zmian wprowadzonych wytycznymi – Brak naruszenia

(europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 7; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 98/C 9/03)

12. Akty instytucji – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych za naruszenie reguł konkurencji – Akt o charakterze generalnym – Skutki

(komunikat Komisji 98/C 9/03)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Całkowity obrót danego przedsiębiorstwa – Obrót osiągnięty z towarów będących przedmiotem naruszenia – Odpowiednie uwzględnienie – Granice

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

14. Odwołanie – Właściwość Trybunału – Zakwestionowanie, ze względów słuszności, oceny dokonanej przez Sąd w zakresie kwoty grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa – Wyłączenie – Kontrola ograniczona do zbadania, czy Sąd uwzględnił wszystkie czynniki istotne dla oceny wagi naruszenia i wszystkie argumenty podniesione przeciwko nałożonej grzywnie

(traktat WE, art. 85 (obecnie art. 81 WE); statut Trybunału Sprawiedliwości, art. 51; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

15. Konkurencja – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Metoda obliczania, która uwzględnia różne elementy zwiększające elastyczność, umniejszając znaczenie dawniej uprzywilejowanego kryterium obrotu przedsiębiorstwa – Zgodność z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kwota maksymalna – Obliczanie – Rozróżnienie między kwotą ostateczną a kwotą pośrednią grzywny – Konsekwencje

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Sytuacja finansowa zainteresowanego przedsiębiorstwa – Uwzględnienie – Obowiązek – Brak

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę obwinionego przedsiębiorstwa – Przesłanki – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, część D pkt 1 i 2)

19. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść – Wskazanie kryteriów obliczania grzywny, która ma zostać nałożona – Przedwczesne wskazanie – Brak obowiązku wskazania ewentualnej zmiany polityki ustalania wysokości kwoty grzywien

(rozporządzenie Rady nr 17)

20. Odwołanie – Zarzuty – Niewystarczające uzasadnienie – Właściwość Trybunału – Uwzględnienie faktów ustalonych przez Sąd – Zaliczenie

(traktat WE, art. 190 (obecnie art. 253 WE))

21. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzje – Konwalidacja braku uzasadnienia w trakcie postępowania spornego – Niedopuszczalność

(traktat WE, art. 190 (obecnie art. 253 WE))

1. Nawet jeśli wniosek o przesłuchanie świadków przedstawiony w skardze określa dokładnie fakty, na których okoliczność należy przesłuchać świadka lub świadków, oraz powody uzasadniające to przesłuchanie, to do Sądu należy ocena znaczenia wniosku dla sprawy, biorąc pod uwagę przedmiot sporu i konieczność przesłuchania powołanych świadków.

Nie można kwestionować w tym względzie swobodnej oceny Sądu poprzez przytoczenie ogólnej zasady prawa wspólnotowego wywodzącej się z art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka, zgodnie z którą każdy ma prawo do rzetelnego procesu sądowego, a w szczególności zasady wynikającej z ust. 3 lit. d) tego samego artykułu, zgodnie z którą każdy oskarżony ma prawo żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia i która stanowi szczególny aspekt prawa do rzetelnego procesu.

Ten ostatni przepis nie przyznaje bowiem oskarżonemu nieograniczonego prawa do żądania stawiennictwa świadków w sądzie i w zasadzie to sąd krajowy decyduje o konieczności lub możliwości wezwania świadka.

Wspomniany art. 6 ust. 3 nie nakazuje zatem wezwania świadka, ale zmierza do zapewnienia równości broni, aby sporne postępowanie w całości dawało oskarżonemu wystarczającą i odpowiednią możliwość do zakwestionowania ciążących na nim podejrzeń.

(por. pkt 68–71)

2. Z art. 44 § 1 lit. c) regulaminu Sądu wynika, że okoliczności prawne i faktyczne, na których opiera się skarga, muszą przynajmniej w skróconej formie wynikać z samej treści skargi i że w związku z tym nie wystarczy odwołać się w skardze do okoliczności, które przedstawiono w jej załączniku.

Podobnie do obowiązków Sądu nie należy poszukiwanie i odnajdywanie w załącznikach zarzutów, które mógłby uznać za podstawę skargi, albowiem załączniki spełniają funkcję wyłącznie dowodową i dokumentacyjną.

(por. pkt 94, 97, 100)

3. Pojęcie przedsiębiorstwa w prawie konkurencji obejmuje każdą jednostkę wykonującą działalność gospodarczą niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania. Nie wymaga ono posiadania osobowości prawnej przez daną jednostkę gospodarczą.

(por. pkt 112, 113)

4. Niezgodne z zasadami konkurencji zachowanie przedsiębiorstwa można przypisać innemu przedsiębiorstwu wtedy, gdy jego zachowanie na rynku nie jest wynikiem autonomicznej decyzji, ale zasadniczo zastosowania wytycznych wydanych przez to inne przedsiębiorstwo ze względu na istniejące między nimi powiązania natury ekonomicznej i prawnej.

W tym zakresie sama tylko okoliczność, że kapitał dwóch odrębnych spółek handlowych należy do tej samej osoby lub do tej samej rodziny, nie wystarcza do ustalenia, że te dwie spółki tworzą razem jedną jednostkę gospodarczą, co zgodnie ze wspólnotowym prawem konkurencji prowadzi do przypisania działań jednej spółki drugiej spółce i zobowiązaniem jednej spółki do zapłaty grzywny za drugą.

(por. pkt 117, 118)

5. Wystarczy, by Komisja wykazała, że przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto antykonkurencyjne porozumienia, nie sprzeciwiając się im wyraźnie, żeby udowodnić w wystarczający sposób, że to przedsiębiorstwo uczestniczyło w kartelu. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostanie wykazane, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał antykonkurencyjny cel, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu.

W tym zakresie milcząca zgoda na niedozwoloną inicjatywę bez otwartego zdystansowania się od jej treści lub zawiadomienia o niej organów administracyjnych zachęca do kontynuowania naruszenia i utrudnia jego wykrycie. Współudział ten stanowi bierny rodzaj uczestnictwa w naruszeniu, tym samym może on być podstawą uznania odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa w ramach jednolitego porozumienia.

Ponadto okoliczność, że przedsiębiorstwo nie stosuje w praktyce rezultatów spotkania, które miało antykonkurencyjny cel, nie może uwolnić go od odpowiedzialności za udział w kartelu, chyba że zdystansowało się ono otwarcie od treści spotkania.

(por. pkt 142–144)

6. Do zastosowania art. 85 ust. 1 traktatu (obecnie art. 81 ust. 1 WE) wystarczy, że porozumienie ma na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji niezależnie od jego rzeczywistych skutków. Tak więc w przypadku porozumień, do których dochodzi podczas spotkań konkurujących ze sobą przedsiębiorstw, naruszenie tego postanowienia ma miejsce, gdy spotkania mają taki właśnie cel i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność z powodu naruszenia, gdy uczestniczyło w tych spotkaniach, znając ich cel, nawet jeśli potem nie zastosowało w praktyce środków ustalonych podczas tych spotkań.

Udział w kartelu przedsiębiorstw zajmujących pozycję dominującą lub szczególnie silnych ekonomicznie, które mogłyby podjąć środki odwetu wobec innych, o wiele słabszych uczestników, gdyby te zdystansowały się otwarcie od treści spotkań, które miały cel niezgodny z prawem konkurencji, mniej więcej regularny udział przedsiębiorstwa w tych spotkaniach oraz mniej więcej pełne stosowanie w praktyce ustalonych środków nie mają wpływu na istnienie odpowiedzialności, ale mają wpływ na jej zakres, a tym samym na wysokość sankcji.

(por. pkt 145, 150)

7. Dopuszczenie, aby strona po raz pierwszy podniosła przed Trybunałem zarzut, którego nie podniosła przed Sądem, oznaczałoby, że dopuszcza się, aby Trybunał, którego właściwość w zakresie odwołania ma charakter ograniczony, rozpoznał spór, który wykracza poza granice sporu rozpatrzonego przez Sąd. W ramach odwołania właściwość Trybunału ogranicza się zatem do zbadania dokonanej przez Sąd oceny zarzutów, które zostały przed nim podniesione.

(por. pkt 165)

8. Fakt, iż Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 17, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację wspólnotowej polityki konkurencji; natomiast skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

W istocie zadanie nadzoru, jakie powierzają Komisji art. 85 ust. 1 i art. 86 traktatu (obecnie art. 81 ust. 1 WE i art. 82 WE), nie obejmuje jedynie ścigania i karania poszczególnych naruszeń, ale obejmuje również obowiązek prowadzenia ogólnej polityki zmierzającej do stosowania w zakresie konkurencji zasad ustanowionych w traktacie i nadawania takiego kierunku zachowaniom przedsiębiorstw.

(por. pkt 169, 170, 227)

9. Podmioty gospodarcze nie mogą pokładać uzasadnionych oczekiwań w utrzymaniu istniejącej sytuacji, bowiem Komisja może ją zmienić w ramach przysługującego jej uznania. Zasadę tę stosuje się niewątpliwie w ramach polityki konkurencji, którą charakteryzuje szeroki zakres uznania Komisji, w szczególności, jeśli chodzi o ustalanie kwoty grzywien.

Przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą mieć zatem uzasadnionych oczekiwań co do tego, że grzywny wymierzone przez Komisję nie przekroczą wysokości wcześniej nakładanych grzywien. Wynika stąd, że uzasadnione oczekiwania nie mogą także dotyczyć metody obliczania grzywien.

Ponadto uzasadnione oczekiwania, które podmioty gospodarcze mogą wywodzić z komunikatu w sprawie współpracy, ograniczają się do zapewnienia możliwości skorzystania z pewnej procentowej obniżki, lecz nie obejmują one jednak metody obliczania grzywien ani tym bardziej określonej wysokości grzywny, która może być obliczona w chwili, w której podmiot gospodarczy decyduje się na realizację zamiaru współpracy z Komisją.

(por. pkt 171–173, 187, 188, 228)

10. Podczas ustalania kwoty grzywny, która ma zostać nałożona za naruszenie reguł konkurencji, sam fakt przyznania przez Komisję zgodnie z wcześniejszą praktyką wydawania decyzji pewnej procentowej obniżki ze względu na określone zachowanie nie oznacza, że ma ona obowiązek przyznania takiej samej, proporcjonalnej obniżki, gdy ocenia podobne zachowanie w ramach późniejszego postępowania administracyjnego.

(por. pkt 192)

11. Zasada niedziałania wstecz prawa karnego, której poświęcony jest art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka, jako prawo podstawowe stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać przy nakładaniu grzywien za naruszenie reguł konkurencji i która wymaga, by sankcje odpowiadały sankcjom przewidzianym w czasie, w którym doszło do naruszenia.

Pojęcie „prawa” w rozumieniu art. 7 ust. 1 odpowiada pojęciu „ustawy”, które jest użyte w innych przepisach wspomnianej konwencji i obejmuje prawo zarówno stanowione, jak i sędziowskie. Wprawdzie przepisu tego, który stanowi w szczególności, że zarówno czyn zagrożony karą, jak i kara muszą być określone w ustawie (nullum crimen, nulla poena sine lege), nie można interpretować w ten sposób, że zakazuje on stopniowego uszczegóławiania zasad odpowiedzialności karnej, ale może on sprzeciwiać się retroaktywnemu stosowaniu nowej wykładni normy określającej dane naruszenie. Ma to miejsce w przypadku wykładni sądowej, której wynik – biorąc pod uwagę wykładnię spornego przepisu prawnego obowiązującą wówczas w orzecznictwie – nie był logicznie przewidywalny w chwili, w której doszło do naruszenia.

Zgodnie z orzecznictwem w zakresie rozwoju nowej linii orzeczniczej zmiana polityki represyjnej, w tym przypadku ogólnej polityki konkurencji Komisji w zakresie grzywien, w szczególności gdy następuje ona poprzez przyjęcie takich norm postępowania jak wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, może odnosić skutki z punktu widzenia zasady niedziałania prawa wstecz. Bowiem ze względu w szczególności na ich skutki prawne i ich powszechne obowiązywanie normy postępowania mieszczą się w zasadzie w zakresie pojęcia „prawa” w rozumieniu art. 7 ust. 1 wspomnianej konwencji.

Aby ustalić, czy zasada niedziałania prawa wstecz nie została naruszona, należy sprawdzić, czy dana zmiana była logicznie do przewidzenia w czasie, w którym dokonano naruszeń. W tym względzie znaczenie pojęcia przewidywalności zależy w dużym zakresie od treści konkretnego tekstu, dziedziny, którą obejmuje, oraz liczby i właściwości jego adresatów. Przewidywalność ustawy nie wyklucza konieczności zasięgnięcia porady przez zainteresowaną osobę w celu dokonania oceny, jakie konsekwencje wynikają w danym przypadku z konkretnego aktu. Dotyczy to w szczególności profesjonalistów, którzy przyzwyczajeni są podczas wykonywania swojego zawodu do zachowania szczególnej ostrożności. Można także od nich wymagać, aby z należytą starannością oceniali ryzyko, które stwarza ich zawód.

Ponieważ skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować, w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 17, wysokość grzywien do potrzeb wspólnotowej polityki konkurencji i w konsekwencji aby mogła ona podnieść wysokość grzywien w stosunku do tych stosowanych w przeszłości, dokonując podniesienia tej wysokości nie tylko poprzez nakładanie grzywien w indywidualnych decyzjach, ale także poprzez stosowanie w konkretnych przypadkach ogólnie obowiązujących norm postępowania, takich jak wytyczne, to w związku z tym wytyczne te – a w szczególności przewidziana w nich nowa metoda obliczania grzywien, przy założeniu, że skutkuje ona podniesieniem wysokości nakładanych grzywien – były dla przedsiębiorstw racjonalnie przewidywalne w czasie popełnienia przez nie naruszeń, które miały miejsce przed wydaniem wytycznych.

(por. pkt 202, 216–219, 222–224, 227–231)

12. Przyjmując normy dotyczące postępowania, których celem jest wywołanie zewnętrznych skutków, jak w przypadku wytycznych, które skierowane są do podmiotów gospodarczych, i ogłaszając poprzez publikację, że będzie je stosować od tej pory do przypadków w nich przewidzianych, dana instytucja sama sobie wyznacza granice uznania i nie może odejść od tych norm bez narażania się na sankcję lub naruszenie ogólnych zasad prawa takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań. Z tego powodu nie można wyłączyć, że takie ogólnie obowiązujące normy postępowania, pod pewnymi warunkami i w zależności od ich treści, mogą wywoływać skutki prawne.

W tym zakresie nawet jeśli wydane przez Komisję wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie stanowią podstawy prawnej decyzji nakładającej na podmiot gospodarczy grzywnę, ponieważ opiera się ona na art. 3 i 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, to określają one w sposób generalny i abstrakcyjny tryb postępowania, jaki narzuciła sobie Komisja dla celów ustalenia kwoty grzywien nałożonych w tej decyzji, i zapewniają w konsekwencji tym przedsiębiorstwom pewność prawa.

(por. pkt 210–213)

13. Wagę naruszeń należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić.

Wśród okoliczności, które mogą wpływać na ocenę wagi naruszeń, znajdują się: zachowanie każdego przedsiębiorstwa, rola odgrywana przez każde z nich w ustalaniu uzgodnionych praktyk, korzyść, jaką odniosły z tych praktyk, ich rozmiary i wartość odnośnych towarów oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Wspólnoty.

Wynika z tego z jednej strony, że w celu ustalenia wysokości grzywny można brać pod uwagę zarówno całkowity obrót przedsiębiorstwa, który stanowi wskazówkę, aczkolwiek przybliżoną i niedoskonałą, wielkości tego przedsiębiorstwa i jego siły gospodarczej, jak i obrót uzyskany z towarów będących przedmiotem naruszenia, który może zatem stanowić wskazówkę co do rozmiaru tego naruszenia. Z drugiej strony wynika z tego, że ani jednemu, ani drugiemu obrotowi nie należy przypisywać nieproporcjonalnie dużego znaczenia w porównaniu z innymi kryteriami oceny i, w konsekwencji, że wymierzenie stosownej grzywny nie może być wynikiem zwykłego rachunku opartego na całkowitym obrocie. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy odnośne towary mają jedynie ułamkowy udział w tym obrocie.

(por. pkt 241–243, 257, 292, 312)

14. W ramach odwołania kontrola Trybunału ma na celu z jednej strony zbadanie, w jakim zakresie Sąd poprawnie z punktu widzenia prawa uwzględnił wszystkie czynniki istotne dla oceny wagi określonego zachowania w świetle art. 85 traktatu (obecnie art. 81 WE) i art. 15 rozporządzenia nr 17, i z drugiej strony sprawdzenie, czy Sąd odpowiedział w sposób wymagany prawem na wszystkie argumenty przedstawione przez wnoszącego odwołanie na rzecz zniesienia lub zmniejszenia grzywny.

Natomiast do obowiązków Trybunału, który rozstrzyga kwestie prawne w ramach odwołania, nie należy zastąpienie własną, bardziej słuszną oceną oceny Sądu, który w ramach nieograniczonego prawa orzekania orzeka o kwotach grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa z powodu naruszenia przez nie prawa wspólnotowego.

(por. pkt 244, 245, 303)

15. Ogłaszając w wytycznych metodę, którą zamierzała stosować przy obliczaniu nałożonych grzywien na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, Komisja nie wyszła poza ramy prawne wyznaczone przez ten przepis i nie przekroczyła w żadnym wypadku granic uznania, które przyznał jej prawodawca.

Metoda ta, o ile odchodzi od wcześniejszej praktyki Komisji, zgodnie z którą przypisywała ona większe znaczenie obrotowi ukaranych przedsiębiorstw, o tyle nie narusza w żadnej mierze przepisów tego artykułu, tak jak zostały one zinterpretowane w orzecznictwie, które nie nakazują wcale obliczania grzywien na podstawie kwot opierających się na obrocie danego przedsiębiorstwa. Natomiast przewidując uwzględnienie wielu okoliczności przy ocenie wagi naruszenia, między innymi korzyści uzyskanych na skutek naruszenia lub potrzeby zapewnienia grzywnom odstraszającego skutku, nie wykluczając w żaden sposób uwzględnienia obrotu, a zatem wprowadzając elementy zwiększające elastyczność – metoda ta umożliwia Komisji wykonywanie jej uprawnień dyskrecjonalnych w pełnej zgodności z tymi przepisami.

(por. pkt 252, 254, 258, 260, 261, 267)

16. Górną granicę grzywny, o której mowa w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, należy rozumieć tak, że ostateczna kwota nałożonej na przedsiębiorstwo grzywny nie może przekroczyć tej granicy. Przepis ten nie zakazuje zatem Komisji odwoływania się przy dokonywaniu obliczeń do pośredniej kwoty, która przekracza tę granicę. Nie sprzeciwia się on również temu, aby pośrednie obliczenia uwzględniające wagę i czas trwania naruszenia były dokonywane na podstawie kwoty, która przekracza tę granicę. Jeśli po dokonaniu obliczeń okaże się, że ostateczna kwota grzywny powinna zostać zmniejszona o kwotę, o którą przekracza tę górną granicę, fakt, że niektóre czynniki, takie jak waga i czas trwania naruszenia, nie wpływają rzeczywiście na kwotę nałożonej grzywny, jest tylko zwykłą konsekwencją zastosowania do tej ostatecznej kwoty owej górnej granicy.

Owa górna granica służy uniknięciu nakładania grzywien, których przedsiębiorstwa przewidywalnie nie będą w stanie zapłacić ze względu na ich wielkość określoną na podstawie całkowitego obrotu, jakkolwiek w sposób przybliżony i niedoskonały. Chodzi zatem o granicę mającą jednolite zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw i uzależnioną od wielkości każdego z nich, która służy uniknięciu nadmiernych i nieproporcjonalnych grzywien. Ta górna granica, w przeciwieństwie do kryteriów wagi i czasu trwania naruszenia, służy zatem odrębnemu i niezależnemu celowi. Jej jedyną możliwą konsekwencją jest to, że kwota grzywny obliczona na podstawie tych kryteriów zostaje obniżona do dozwolonej maksymalnej wysokości. Jej zastosowanie oznacza, że zainteresowane przedsiębiorstwo nie płaci grzywny, która w zasadzie byłaby należna zgodnie z oceną opartą na tych kryteriach.

(por. pkt 277–283, 323)

17. Komisja nie ma obowiązku uwzględnienia przy ustalaniu kwoty grzywny deficytowej sytuacji finansowej przedsiębiorstwa, ponieważ uznanie takiego obowiązku oznaczałoby zapewnienie przedsiębiorstwom gorzej przystosowanym do warunków rynkowych nieuzasadnionej przewagi nad konkurencją.

(por. pkt 327)

18. Komisja dysponuje uprawnieniem w zakresie uznania, że informacje udzielone przez przedsiębiorstwo, które mogą w zasadzie uzasadniać obniżenie kwoty grzywny na podstawie części D pkt 2 komunikatu w sprawie współpracy, nie zobowiązują koniecznie do obniżenia temu przedsiębiorstwu grzywny na podstawie tego komunikatu.

Ponadto obniżenie grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy jest w szczególności tylko wtedy uzasadnione, gdy udzielone informacje, a bardziej ogólnie zachowanie danego przedsiębiorstwa, mogłyby świadczyć o prawdziwej współpracy z jego strony. Jak bowiem wynika z samego pojęcia współpracy użytego w tekście komunikatu w sprawie współpracy, a w szczególności we wprowadzeniu i części D pkt 1 tego komunikatu, obniżka na podstawie tego komunikatu może być przyznana w istocie tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo wykazuje swoim zachowaniem wolę współpracy.

Zatem przedsiębiorstwo, które udzieliło niezupełnych i częściowo nieścisłych informacji, nie może powoływać się na takie zachowanie.

(por. pkt 393–397)

19. Komisja czyni zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do bycia wysłuchanym, jeśli wskazuje wyraźnie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć na te przedsiębiorstwa grzywny, i jeśli wymienia zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia takiej grzywny, tj. wagę i czas trwania domniemanego naruszenia i jego dokonanie „umyślnie lub przez niedbalstwo”. W ten sposób podaje im informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny.

Jednakże udzielenie wskazówek dotyczących wysokości przewidywanych grzywien przed umożliwieniem przedsiębiorstwom przedstawienia uwag dotyczących postawionych im zarzutów oznaczałoby uprzedzenie w sposób niewłaściwy decyzji Komisji.

Podobnie Komisja nie ma również obowiązku wskazania w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów możliwości ewentualnej zmiany polityki ustalania wysokości kwoty grzywien, która to możliwość podyktowana jest ogólnymi względami polityki konkurencji pozostającymi bez bezpośredniego związku z konkretnymi okolicznościami rozpatrywanych spraw.

(por. pkt 428, 434, 435)

20. Kwestia zakresu obowiązku uzasadnienia stanowi kwestię prawną, która podlega kontroli Trybunału w ramach odwołania, ponieważ kontrola zgodności z prawem decyzji w ramach odwołania musi koniecznie uwzględniać fakty, na podstawie których Sąd doszedł do wniosku, że uzasadnienie jest wystarczające lub niewystarczające.

(por. pkt 453)

21. Obowiązek uzasadnienia indywidualnej decyzji ma na celu umożliwienie Trybunałowi kontroli zgodności z prawem tej decyzji i udzielenie zainteresowanemu wystarczających wskazówek do ustalenia, czy decyzja jest zasadna lub czy dotknięta jest wadą pozwalającą na zakwestionowanie jej ważności.

Zainteresowany powinien zatem zostać poinformowany o uzasadnieniu w zasadzie w tym samym czasie co o niekorzystnej dla niego decyzji. Brak uzasadnienia nie może zostać naprawiony w ten sposób, że zainteresowany dowie się o uzasadnieniu decyzji w trakcie postępowania przed Trybunałem.

(por. pkt 462, 463)

WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)

z dnia 28 czerwca 2005 r.( )





Spis treści





I – Ramy prawne

Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

Rozporządzenie nr 17

Wytyczne

Komunikat w sprawie współpracy

II – Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

III – Skargi wniesione do Sądu i zaskarżone wyroki

IV – Żądania stron w postępowaniu odwoławczym

V – Zarzuty podniesione na poparcie żądania uchylenia zaskarżonych wyroków

VI – W przedmiocie odwołania

A – W przedmiocie zarzutów proceduralnych

1. W przedmiocie naruszenia art. 68 § 1 regulaminu Sądu poprzez oddalenie przez Sąd wniosku grupy Henss/Isoplus o przesłuchanie niektórych świadków tytułem środka dowodowego.

2. W przedmiocie zarzutu ABB opartego na naruszeniu art. 44 § 1 lit. c) i art. 48 § 2 regulaminu Sądu poprzez odrzucenie przez niego opinii prawnej załączonej do repliki.

B –W przedmiocie materialnoprawnych zarzutów dotyczących przypisywalności naruszenia

1. W przedmiocie zarzutu opartego na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu z powodu uwzględnienia niektórych przedsiębiorstw w ramach grupy Henss/Isoplus i przypisania naruszenia tej grupie jako „przedsiębiorstwu” w rozumieniu tego postanowienia.

2. W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu z powodu przypisania grupie Henss/Isoplus i Brugg naruszenia reguł konkurencji ze względu na udział w spotkaniu, które miało antykonkurencyjny cel

C – W przedmiocie zarzutów materialnoprawnych dotyczących ustalania kwoty grzywien

1. W przedmiocie zarzutów dotyczących naruszenia zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i niedziałania prawa wstecz poprzez zastosowanie wytycznych do spornych naruszeń

a) W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu zasady uzasadnionych oczekiwań

b) W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu zasady niedziałania prawa wstecz

2. W przedmiocie zarzutów dotyczących legalności metody obliczania kwoty grzywien przewidzianej w wytycznych lub zastosowanej w spornej decyzji

a) W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 podczas ustalania w spornej decyzji wysokości grzywien według metody obliczania grzywien przewidzianej w wytycznych

b) W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu zasad proporcjonalności i równego traktowania przy ustalaniu w spornej decyzji kwoty grzywien według metody obliczania przewidzianej w wytycznych

c) W przedmiocie zarzutów grupy Henss/Isoplus opartych na naruszeniu prawa do obrony przy ocenie okoliczności obciążających

d) W przedmiocie zarzutu LR A/S opartego na nieuwzględnieniu okoliczności łagodzących

e) W przedmiocie zarzutów grupy Henss/Isoplus i LR A/S opartych na nieuwzględnieniu lub niedostatecznym uwzględnieniu ich współpracy w trakcie postępowania administracyjnego

D –W przedmiocie zarzutów dotyczących prawa do bycia wysłuchanym i obowiązku uzasadnienia

1. W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu prawa do bycia wysłuchanym

2. W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu obowiązku uzasadnienia dotyczącego obliczania grzywien

VII – W przedmiocie kosztów

Odwołanie – Konkurencja – Rury ciepłownicze (rury preizolowane) – Artykuł 85 ust. 1 traktatu WE (obecnie art. 81 ust. 1 WE) – Decyzje, porozumienia i uzgodnione praktyki – Bojkot – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Niedziałanie prawa wstecz – Uzasadnione oczekiwania – Zgodność z prawem – Komunikat w sprawie współpracy – Obowiązek uzasadnienia

W sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P

mających za przedmiot odwołania w trybie art. 49 Statutu WE Trybunału Sprawiedliwości, wniesione w dniu 17 maja 2002 r. w pierwszej sprawie, 29 maja 2002 r. w drugiej, 3 czerwca 2002 r. w kolejnych czterech i 5 czerwca 2002 r. w ostatniej,

Dansk Rørindustri A/S, z siedzibą w Fredericii (Dania), reprezentowana przez K. Dyekjær‑Hansen i K. Høegha, advokaterne (C‑189/02 P),

Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH, z siedzibą w Rosenheim (Niemcy),

Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH, z siedzibą w Hohenberg (Austria),

Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, z siedzibą w Sondershausen (Niemcy),

reprezentowane przez P. Krömera, Rechtsanwalt, z adresem do doręczeń w Luksemburgu (C‑202/02 P),

KE KELIT Kunststoffwerk GmbH, z siedzibą w Linz (Austria), reprezentowana przez W. Löbla, Rechtsanwalt, z adresem do doręczeń w Luksemburgu (C‑205/02 P),

LR af 1998 A/S, dawniej Løgstør Rør A/S, z siedzibą w Løgstør (Dania), reprezentowana przez adwokata D. Waelbroecka i H. Peytza, advokat (C‑206/02 P),

Brugg Rohrsysteme GmbH, z siedzibą w Wunstorf (Niemcy), reprezentowana przez T. Jestaedta, H.‑C. Salgera i M. Sura, Rechtsanwälte, z adresem do doręczeń w Luksemburgu (C‑207/02 P),

LR af 1998 (Deutschland) GmbH, dawniej Lögstör Rör (Deutschland) GmbH, z siedzibą w Fuldzie (Niemcy), reprezentowana przez H.‑J. Hellmanna, Rechtsanwalt, z adresem do doręczeń w Luksemburgu (C‑208/02 P),

ABB Asea Brown Boveri Ltd, z siedzibą w Zurichu (Szwajcaria), reprezentowana przez A. Weitbrechta, Rechtsanwalt, J. Ruiza Calzado, abogado i M. Bay’a, avvocato, z adresem do doręczeń w Luksemburgu (C‑213/02 P),

wnoszące odwołanie,

w których drugą stroną są:

Komisja Wspólnot Europejskich, reprezentowana przez W. Möllsa, P. Olivera i H. Støvlbæka, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez A. Böhlke, Rechtsanwalt (C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P i C‑208/02 P) i R. Thompsona, QC (C‑206/02 P i C‑213/02 P), z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona pozwana w pierwszej instancji,

HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG,

HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft,

reprezentowane przez P. Krömera, Rechtsanwalt, z adresem do doręczeń w Luksemburgu (C‑202/02 P),

strona skarżąca w pierwszej instancji,

TRYBUNAŁ (wielka izba),

w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans (sprawozdawca) i R. Silva de Lapuerta, prezesi izb, C. Gulmann, R. Schintgen, N. Colneric, S. von Bahr i J.N. Cunha Rodrigues, sędziowie,

rzecznik generalny: A. Tizzano,

sekretarz: H. von Holstein, zastępca sekretarza i M.F. Contet, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 marca 2004 r.,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 8 lipca 2004 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Niniejsze odwołania wniesione zostały przez przedsiębiorstwa: Dansk Rørindustri A/S (zwane dalej „Dansk Rørindustri”) (sprawa C‑189/02 P), Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH, Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH i Isoplus Fernwärmetechnik GmbH (zwane dalej razem „grupą Henss/Isoplus”) (sprawa C‑202/02 P), KE KELIT Kunststoffwerk GmbH (zwane dalej „KE KELIT”) (sprawa C‑205/02 P), LR af 1998 A/S, poprzednio Løgstør Rør A/S (zwane dalej „LR A/S”) (sprawa C‑206/02 P), Brugg Rohrsysteme GmbH (zwane dalej „Brugg”) (sprawa C‑207/02 P), LR af 1998 (Deutschland) GmbH, poprzednio Lögstör Rör (Deutschland) GmbH (zwane dalej „LR GmbH”) (sprawa C‑208/02 P) i ABB Asea Brown Boveri Ltd (zwane dalej „ABB”) (sprawa C‑213/02 P).

2 W odwołaniach przedsiębiorstwa te zażądały uchylenia dotyczących ich wyroków Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 20 marca 2002 r., tj. odpowiednio wyroków w sprawie Dansk Rørindustri przeciwko Komisji (T‑21/99, Rec. str. II‑1681), HFB i in. przeciwko Komisji (T‑9/99, Rec. str. II‑1487), KE KELIT przeciwko Komisji (T‑17/99, Rec. str. II‑1647), LR AF 1998 przeciwko Komisji (T‑23/99, Rec. str. II‑1705), Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji (T‑15/99, Rec. str. II‑1613), Lögstör Rör przeciwko Komisji (T‑16/99, Rec. str. II‑1633) i ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji (T‑31/99, Rec. str. II‑1881) (zwanych dalej, jeśli mowa o jednym z tych wyroków, przykładowo „zaskarżony wyrok w sprawie Dansk Rørindustri przeciwko Komisji”, a jeśli mowa o wszystkich wymienionych wyrokach –„zaskarżone wyroki”).

3 Na mocy zaskarżonych wyroków Sąd zmniejszył w szczególności grzywnę nałożoną na ABB decyzją Komisji 1999/60/WE z dnia 21 października 1998 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (IV/35.691/E‑4 – rury preizolowane) (Dz.U. 1999 L 24, str. 1, zwaną dalej „sporną decyzją”) i oddalił zasadniczo skargi o stwierdzenie nieważności tej decyzji.

I – Ramy prawne

Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

4 Artykuł 7 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), zatytułowany „Zakaz karania bez podstawy prawnej” stanowi:

„Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony”.

Rozporządzenie nr 17

5 Artykuł 15 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962, pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. 85 i 86 traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204) stanowi:

„1. Komisja może, w formie decyzji, nakładać na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne [grzywny] w wysokości 100–5000 jednostek rozliczeniowych, jeśli umyślnie lub na skutek niedbalstwa:

[…]

b) udzielają nieprawdziwych […] informacji żądanych zgodnie z art. 11 ust. 3 lub 5

[…]

2. Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne [grzywny] w wysokości 1000–1 000 000 jednostek rozliczeniowych albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

a) naruszają art. 85 ust. l lub art. 86 traktatu; […]

[…]

„Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej [grzywny] należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również czas trwania tego naruszenia”.

Wytyczne

6 Komunikat Komisji zatytułowany „Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali”, opublikowany w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich z dnia 14 stycznia 1998 r. (Dz.U. C 9, str. 3, zwany dalej „wytycznymi”) stanowi w preambule:

„Przedstawione tutaj w zarysie zasady powinny zapewnić przejrzystość oraz bezstronność decyzji Komisji zarówno w oczach przedsiębiorstw, jak również Trybunału Sprawiedliwości przy jednoczesnym respektowaniu posiadanego przez Komisję prawa do ustalania grzywien według własnego uznania, w ramach odnośnego prawodawstwa, w granicach 10% wartości całości obrotu. Jednakże decyzja taka musi być podjęta zgodnie z konsekwentną i niedyskryminacyjną polityką, która jest spójna z celami nakładania grzywien za naruszenia zasad konkurencji.

Nowa metoda określania kwoty grzywny będzie zgodna z następującymi przepisami, które na wstępie określają kwotę podstawową, która będzie zwiększona tak, aby umożliwić wzięcie pod uwagę okoliczności obciążających oraz zmniejszana tak, aby wziąć pod uwagę okoliczności łagodzące”.

Komunikat w sprawie współpracy

7 W komunikacie dotyczącym nienakładania grzywien lub obniżania ich kwoty w sprawach kartelowych, opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich z dnia 18 lipca 1996 r. (Dz.U. C 207, str. 4, zwanym dalej „komunikatem dotyczącym współpracy”), którego projekt został ogłoszony w dniu 19 grudnia 1995 r. (Dz.U. C 341, str. 13 zwany dalej „projektem komunikatu w sprawie współpracy”) Komisja określiła warunki, na jakich przedsiębiorstwa współpracujące z nią w trakcie dochodzenia w sprawie kartelu mogą być zwolnione z grzywny lub skorzystać z obniżenia jej kwoty, którą w przeciwnym przypadku musiałyby zapłacić, jak wynika z części A pkt 3 tego komunikatu.

8 Zgodnie z częścią A pkt 5 komunikatu w sprawie współpracy:

„Współpraca przedsiębiorstwa z Komisją jest jedną z wielu okoliczności, które Komisja bierze pod uwagę przy ustalaniu kwoty grzywny” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tego komunikatu poniżej].

9 Część E pkt 3 tego komunikatu dotycząca postępowania brzmi następująco:

„Komisja jest świadoma, że niniejszy komunikat wzbudza uzasadnione oczekiwania, na które będą powoływały się przedsiębiorstwa zamierzające zawiadomić Komisję o istnieniu kartelu”.

II – Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

10 Dla celów niniejszego wyroku okoliczności leżące u podstaw skargi wniesionej do Sądu, które przedstawione zostały w zaskarżonych wyrokach, można streścić w następujący sposób:

11 Wnoszące odwołanie są spółkami działającymi w sektorze ciepłowniczym. Produkują i sprzedają rury preizolowane przeznaczone dla tego sektora.

12 W następstwie skargi złożonej do Komisji przez szwedzkie przedsiębiorstwo Powerpipe AB (zwane dalej „Powerpipe”) w dniu 18 stycznia 1995 r. Komisja i przedstawiciele organów ds. konkurencji zainteresowanych państw członkowskich przeprowadzili w dniu 28 czerwca 1995 r. na podstawie art. 14 rozporządzenia nr 17 kontrole w dziesięciu przedsiębiorstwach i związkach działających w sektorze ciepłowniczym, w tym u wnoszących odwołanie, a także w niektórych zakładach do nich należących.

13 Komisja na mocy art. 11 rozporządzenia nr 17 skierowała wniosek o udzielenie informacji do większości przedsiębiorstw, których dotyczyły okoliczności będące przedmiotem sporu.

14 W dniu 20 marca 1997 r. Komisja wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do niektórych wnoszących odwołanie i pozostałych zainteresowanych przedsiębiorstw zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia Komisji nr 99/63/EWG z dnia 25 lipca 1963 r. w sprawie przesłuchań przewidzianych w art. 19 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady nr 17 (Dz.U 1963, 127, str. 2268).

15 Wysłuchania zainteresowanych przedsiębiorstw odbyły się w dniu 24 i 25 listopada 1997 r.

16 W dniu 21 października 1998 r. Komisja wydała sporną decyzję, w której stwierdziła udział różnych przedsiębiorstw, a w szczególności niektórych wnoszących odwołanie, w powiązanych ze sobą porozumieniach i uzgodnionych praktykach w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu WE (obecnie art. 81 ust. 1 WE) (zwanych dalej „kartelem”).

17 Według wspomnianej decyzji pod koniec 1990 r. czterech duńskich producentów rur ciepłowniczych zawarło porozumienie polegające na ogólnej współpracy na rynku krajowym. W porozumieniu tym uczestniczyły ABB IC Møller A/S – duńska spółka‑córka ABB, Dansk Rørindustri, znana także jako Starpipe, LR A/S i Tarco Energi A/S (zwana dalej „Tarco”, a te cztery przedsiębiorstwa zwane razem „duńskimi producentami”).

18 Jedno z pierwszych podjętych działań miało polegać na koordynacji podnoszenia cen zarówno na rynku duńskim, jak i na rynkach eksportowych. Według decyzji, dla celów podziału rynku duńskiego ustalono i stosowano kwoty, kontrolowane przez grupę kontaktową składającą się z osób odpowiedzialnych w zainteresowanych przedsiębiorstwach za sprzedaż.

19 Według tej samej decyzji producenci niemieccy – grupa Henss/Isoplus i Pan‑Isovit GmbH [później Lögstör Rör (Deutschland) GmbH i następnie LR GmbH] – przyłączyli się od jesieni 1991 r. do regularnych spotkań duńskich producentów. W ramach tych spotkań miały zostać przeprowadzone negocjacje dotyczące podziału rynku niemieckiego. Negocjacje te zakończyły się w sierpniu 1993 r. zawarciem porozumienia ustalającego kwoty sprzedaży dla każdego uczestniczącego przedsiębiorstwa.

20 Według tej decyzji w 1994 r. pomiędzy wszystkimi producentami doszło do porozumienia co do kwot dla całego rynku europejskiego. Ten kartel o zasięgu wspólnotowym zorganizowany miał być dwupoziomowo. Grupa dyrektorów skupiająca prezesów lub dyrektorów generalnych przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu miała dokonywać przydziału kwot dla każdego przedsiębiorstwa zarówno na całym rynku, jak i na poszczególnych rynkach krajowych, a mianowicie na rynkach: duńskim, niemieckim, włoskim, niderlandzkim, austriackim, fińskim i szwedzkim. Dla niektórych rynków krajowych miała zostać utworzona grupa kontaktowa składająca się z osób odpowiedzialnych za sprzedaż na poziomie lokalnym, którym powierzono zadanie zarządzania porozumieniami polegające na udzielaniu zamówień i koordynacji ofert.

21 W spornej decyzji wspomina się, jeśli chodzi o rynek niemiecki, że w następstwie spotkania w dniu 18 sierpnia 1994 r. sześciu głównych producentów europejskich: ABB, Dansk Rørindustri, grupy Henss/Isoplus, LR A/S, LR GmbH i Tarco oraz Brugg odbyło się w dniu 7 października 1994 r. pierwsze spotkanie grupy kontaktowej dla rynku niemieckiego. Według decyzji spotkania tej grupy były kontynuowane przez długi czas po przeprowadzeniu przez Komisję kontroli pod koniec czerwca 1995 r., chociaż od tej chwili miały one miejsce poza obszarem Unii Europejskiej, tzn. w Zurychu (Szwajcaria). Spotkania w tym mieście miały odbywać się aż do 25 marca 1996 r., tj. kilka dni po tym, jak Komisja zażądała od niektórych z tych przedsiębiorstw udzielenia informacji.

22 Jako jedno z działań kartelu wspomniana decyzja przywołuje w szczególności przyjęcie i wykonanie uzgodnionych działań zmierzających do wyeliminowania jedynego dużego przedsiębiorstwa, które w nim nie uczestniczyło, tj. Powerpipe. Komisja zaznacza, że niektórzy uczestnicy kartelu przyjęli do pracy „kluczowych pracowników” tej spółki i dali jej do zrozumienia, że powinna wycofać się z rynku niemieckiego.

23 W następstwie przydzielenia Powerpipe dużego zamówienia niemieckiego w marcu 1995 r. miało odbyć się w Düsseldorfie (Niemcy) spotkanie, w którym miało wziąć udział siedem przedsiębiorstw, które spotkały się wcześniej w dniu 18 sierpnia 1994 r. Według decyzji podczas tego spotkania postanowiono o zastosowaniu zbiorowego bojkotu klientów i dostawców Powerpipe. Bojkot ten następnie przeprowadzono.

24 W spornej decyzji Komisja przedstawia powody, dla których można uznać, że nie tylko wyraźne uzgodnienie co do podziału rynków zawarte pomiędzy duńskimi producentami pod koniec 1990 r., ale także uzgodnienia zawarte od października 1991 r. tworzą porozumienie zakazane przez art. 85 ust. 1 traktatu.

25 Ponadto Komisja podkreśla, że kartel w Danii i kartel o zasięgu wspólnotowym nie są niczym innym jak przejawem jednego kartelu, który zapoczątkowany został w Danii, ale którego celem od początku było w dalszej perspektywie rozciągnięcie kontroli uczestników na cały wspólny rynek. Zdaniem Komisji nieprzerwane porozumienie pomiędzy producentami wywarło odczuwalny wpływ na handel pomiędzy państwami członkowskimi.

26 W zaskarżonych wyrokach Sąd wskazał, że niewątpliwe jest, iż w spornej decyzji kwota grzywien obliczona została zgodnie z metodą przewidzianą w wytycznych, jak wynika zwłaszcza z pkt 222 i 275 zaskarżonego wyroku w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji.

27 Niewątpliwe jest ponadto, że sporna decyzja nie zawiera żadnego odniesienia do wytycznych, że przedsiębiorstwa nie zostały poinformowane w trakcie toczącego się postępowania administracyjnego o tym, że metoda przewidziana w wytycznych będzie w stosunku do nich zastosowana oraz że nie poczyniono wzmianki o tej metodzie w szczególności w pismach w sprawie przedstawienia zarzutów ani w trakcie przesłuchań przedsiębiorstw.

28 Należy także zaznaczyć, że z wyjątkiem grupy Henss/Isoplus wszystkie przedsiębiorstwa, których dotyczyła sporna decyzja, uzyskały od Komisji obniżenie grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy. Przyznana obniżka wyrażona w formie procentu od wartości grzywny, która zasadniczo byłaby należna, udzielona została w zamian za współpracę z ich strony w trakcie postępowania administracyjnego. Współpraca ta polegała na odstąpieniu od kwestionowania zasadniczych okoliczności naruszeń lub przyczynieniu się w różnym stopniu do zgromadzenia dowodów naruszeń.

29 Sporna decyzja zawiera następujące postanowienia:

„Artyku 1

ABB […], Brugg […], Dansk Rørindustri […], grupa Henss/Isoplus, [KE KELIT], Oy KWH Tech AB, Løgstør Rør A/S, Pan‑Isovit GmbH, Sigma Tecnologie di rivestimento Srl i Tarco […] naruszyły postanowienia art. 85 ust. 1 traktatu poprzez uczestniczenie w sposób i w zakresie wskazanym w uzasadnieniu w powiązanych ze sobą porozumieniach i uzgodnionych praktykach, które zapoczątkowane zostały w listopadzie lub grudniu 1990 r. przez czterech duńskich producentów i rozszerzone zostały następnie na inne rynki krajowe, i do których przyłączyły się Pan‑Isovit i Henss/Isoplus oraz które wreszcie pod koniec 1994 r. doprowadziły do powstania ogólnego kartelu obejmującego cały wspólny rynek.

Czas trwania naruszenia przedstawiał się następująco:

– w przypadku ABB, Dansk Rør[industri], Løgstør, Pan‑Isovit […]: mniej więcej od listopada – grudnia 1990 r. i przynajmniej do marca lub kwietnia 1996 r.,

– w przypadku [grupy] Henss/Isoplus: mniej więcej od października 1991 r. do tego samego momentu,

– w przypadku Brugg: mniej więcej od sierpnia 1994 r. do tego samego momentu,

– w przypadku [KE KELIT]: mniej więcej od stycznia 1995 r. do tego samego momentu,

[…]

Głównymi cechami kartelu były:

– podział pomiędzy producentów różnych rynków krajowych, a następnie całego rynku europejskiego poprzez system kwot,

– przydział rynków krajowych niektórym producentom i zorganizowanie wycofania się innych producentów,

– ustalanie cen towaru i każdego projektu,

– przydział zamówień wyznaczonym producentom i posługiwanie się procedurami przetargowymi w celu udzielenia tym producentom zamówienia,

– dla celów ochrony kartelu przed konkurencją ze strony jedynego dużego przedsiębiorstwa nieuczestniczącego w tym kartelu – Powerpipe […] – przyjęcie i wykonanie uzgodnionych działań zmierzających do stworzenia przeszkód dla działalności handlowej, szkodzenia prawidłowemu funkcjonowaniu lub zwyczajnie wyeliminowaniu tego przedsiębiorstwa z rynku.

[…]

Artykuł 3

Z powodu stwierdzonego w art. 1 naruszenia zostają nałożone na przedsiębiorstwa wymienione w tym artykule następujące grzywny:

a) ABB […], grzywna w wysokości 70 000 000 ECU;

b) Brugg […], grzywna w wysokości 925 000 ECU;

c) Dansk Rørindustri […], grzywna w wysokości 1 475 000 ECU;

d) grupa Henss/Isoplus, grzywna w wysokości 4 950 000 ECU, do której zapłaty zobowiązane są solidarnie następujące przedsiębiorstwa:

– HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG,

– HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft,

– Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH (dawniej Dipl.‑Kfm Walter Henss GmbH Rosenheim),

– Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, Sondershausen,

– Isoplus Fernwärmetechnik Ges.mbH‑stille Gesellschaft,

– Isoplus Fernwärmetechnik Ges.mbH, Hohenberg;

e) [KE KELIT], grzywna w wysokości 360 000 ECU;

[…]

g) Løgstør Rør A/S, grzywna w wysokości 8 900 000 ECU;

h) Pan‑Isovit GmbH, grzywna w wysokości 1 500 000 ECU;

[…]” [tłumaczenie nieoficjalne].

III – Skargi wniesione do Sądu i zaskarżone wyroki

30 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu osiem z dziesięciu przedsiębiorstw ukaranych w drodze zaskarżonej decyzji, wśród których znajdowało się siedem przedsiębiorstw wnoszących niniejsze odwołanie, wniosło skargi, w których żądały stwierdzenia nieważności tej decyzji w całości lub w części, ewentualnie uchylenia lub obniżenia wysokości grzywny, która została na nie nałożona.

31 W zaskarżonym wyroku w sprawie Dansk Rørindustri przeciwko Komisji Sąd:

– stwierdził nieważność art. 1 tej decyzji w zakresie, w jakim stwierdzono w nim, że Dansk Rørindustri uczestniczyła w zarzucanym naruszeniu w okresie od kwietnia do sierpnia 1994 r.;

– oddalił skargę w pozostałej części;

– obciążył Dansk Rørindustri jej własnymi kosztami i 90% kosztów poniesionych przez Komisję;

− obciążył Komisję 10% jej własnych kosztów.

32 W zaskarżonym wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji Sąd:

– w stosunku do HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. KG i HFB Holding für Fernwärmetechnik Beteiligungsgesellschaft mbH Verwaltungsgesellschaft stwierdził nieważność art. 3 lit. d) i art. 5 lit. d) spornej decyzji;

– oddalił skargę w pozostałej części;

– obciążył spółki należące do tej grupy ich własnymi kosztami, w tym kosztami postępowania w sprawie zastosowania środków tymczasowych i 80% kosztów poniesionych przez Komisję, w tym kosztów postępowania w sprawie zastosowania środków tymczasowych;

− obciążył Komisję 20% jej własnych kosztów, w tym kosztów postępowania w sprawie zastosowania środków tymczasowych.

33 W zaskarżonych wyrokach w sprawach KE KELIT przeciwko Komisji, LR AF 1998 przeciwko Komisji, Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji i Lögstör Rör przeciwko Komisji Sąd:

– oddalił skargę;

– obciążył skarżące kosztami postępowania.

34 W zaskarżonym wyroku w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji Sąd:

– obniżył do 65 milionów EUR grzywnę nałożoną na ABB w art. 3 spornej decyzji;

– oddalił skargę w pozostałej części;

– obciążył skarżącą jej własnymi kosztami i 90% kosztów poniesionych przez Komisję;

− obciążył Komisję 10% jej własnych kosztów.

IV – Żądania stron w postępowaniu odwoławczym

35 Dansk Rørindustri wnosi do Trybunału o:

– obniżenie grzywny, która została na nią nałożona w spornej decyzji;

– ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawie Dansk Rørindustri przeciwko Komisji i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania w przedmiocie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami poniesionymi przez wnoszącą odwołanie w ramach postępowania przed Sądem i Trybunałem;

36 Grupa Henss/Isoplus wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji z zastrzeżeniem pierwszego punktu sentencji oraz stwierdzenie nieważności spornej decyzji;

– ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku z wyjątkiem pierwszego punktu sentencji i przekazanie sprawy Sądowi celem uzupełnienia postępowania i wydania nowego wyroku;

– w dalszej kolejności ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej drugiego punktu sentencji i obniżenie grzywny, która została nałożona na spółki należące do tej grupy w spornej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami poniesionymi przez te spółki w postępowaniach przed Sądem i Trybunałem.

37 KE KELIT wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawie KE KELIT przeciwko Komisji;

– ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania;

– w dalszej kolejności ewentualnie o obniżenie grzywny, która została na nią nałożona w zaskarżonej decyzji;

– w każdym razie obciążenie Komisji kosztami poniesionymi przez wnoszącą odwołanie w postępowaniach przed Sądem i Trybunałem.

38 LR A/S wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji;

– stwierdzenie nieważności spornej decyzji nakładającej na nią grzywnę lub przynajmniej znaczne obniżenie jej kwoty lub ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi;

– stwierdzenie niezgodności z prawem wytycznych na mocy art. 184 traktatu WE (obecnie art. 241 WE);

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

39 Brugg wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawie Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji oraz stwierdzenie nieważności art. 1 i 3 zaskarżonej decyzji;

– ewentualnie obniżenie grzywny, która została nałożona w zaskarżonej decyzji;

– w każdym razie obciążenie Komisji kosztami poniesionymi przez wnoszącą odwołanie w postępowaniach przed Sądem i Trybunałem.

40 LR GmbH wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w sprawie Lögstör Rör przeciwko Komisji i ostateczne rozstrzygnięcie jak następuje: stwierdzenie nieważności decyzji w zakresie, w jakim dotyczy wnoszącej odwołanie lub ewentualnie obniżenie grzywny i obciążenie Komisji kosztami postępowania;

– ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi do rozstrzygnięcia.

41 ABB wnosi do Trybunału o:

– uchylenie pkt 2 i 3 sentencji zaskarżonego wyroku w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji;

– stwierdzenie nieważności art. 3 spornej decyzji w części, w której dotyczy wnoszącej odwołanie;

– większe obniżenie grzywny, która została na nią nałożona w tej decyzji;

– ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi, ażeby orzekł on zgodnie z wyrokiem Trybunału;

– obciążenie Komisji całością kosztów postępowania, w tym kosztami poniesionymi przez ABB w ramach odwołania.

42 Komisja wnosi do Trybunału w każdej z niniejszych spraw o:

– utrzymanie w mocy zaskarżonych wyroków;

– obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania.

V – Zarzuty podniesione na poparcie żądania uchylenia zaskarżonych wyroków

43 Dansk Rørindustri podnosi trzy zarzuty na poparcie żądania uchylenia wyroku:

– naruszenie rozporządzenia nr 17 i zasad proporcjonalności oraz równego traktowania poprzez niepotwierdzenie przez Sąd, że grzywna nałożona na wnoszącą odwołanie jest nieproporcjonalna do dokonanego naruszenia;

– naruszenie rozporządzenia nr 17 i zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań oraz niedziałania prawa wstecz poprzez niepotwierdzenie przez Sąd, że grzywna nałożona na wnoszącą odwołanie wymierzona została na podstawie zasad zawartych w wytycznych, pomimo że wytyczne te różnią się znacznie od zasad, które obowiązywały w czasie popełnienia czynów zakazanych, pism w sprawie przedstawienia zarzutów i przesłuchań;

– naruszenie prawa do obrony poprzez niepotwierdzenie przez Sąd, że Dansk Rørindustri w trakcie postępowania administracyjnego nie miała możliwości zajęcia stanowiska w przedmiocie zmian, jakie wniosły wytyczne do praktyki postępowania Komisji w zakresie ustalania kwoty grzywny za naruszenie reguł konkurencji.

44 Grupa Henss/Isoplus na poparcie wniosku o uchylenie wyroku podnosi siedem zarzutów, które składają się z kilku części:

– niezgodność z prawem wytycznych z powodu:

– braku kompetencji Komisji;

– naruszenia zasady równego traktowania;

– naruszenia prawa do obrony;

– naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz;

– naruszenie prawa do bycia wysłuchanym w przedmiocie zastosowania wytycznych przy ustalaniu kwoty grzywien;

– naruszenie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 przy ustalaniu kwoty grzywien poprzez:

– niezastosowanie w stosunku do zainteresowanych spółek komunikatu w sprawie współpracy;

– naruszenie prawa do obrony jako prawa podstawowego przy ocenie okoliczności obciążających;

– naruszenie art. 85 ust. 1 traktatu poprzez wyciągnięcie konsekwencji z uczestnictwa zainteresowanych spółek w spotkaniu mającym cel antykonkurencyjny;

– naruszenie art. 85 ust. 1 traktatu poprzez zaliczenie zainteresowanych spółek do jednej grupy Henss/Isoplus i przypisania naruszenia tej grupie jako „przedsiębiorstwu”;

– naruszenie przepisów postępowania poprzez odmowę przez Sąd zarządzenia przesłuchania świadków jako środka dowodowego, o co wnosiła wnosząca odwołanie;

– naruszenie przepisów postępowania poprzez sprzeczność zaskarżonego wyroku z aktami sprawy.

45 KE KELIT podnosi pięć zarzutów na poparcie żądania uchylenia wyroku:

– naruszenie zasad równego traktowania i ochrony uzasadnionych oczekiwań poprzez wymierzenie grzywny na podstawie wytycznych;

– naruszenie zasady równego traktowania, jeśli chodzi o czas trwania naruszenia;

– naruszenie zasady niedziałania prawa wstecz;

– naruszenie prawa do obrony;

– naruszenie obowiązku uzasadnienia.

46 LR A/S podnosi cztery zarzuty na poparcie żądania uchylenia wyroku:

– naruszenie zasad proporcjonalności i równego traktowania oraz rozporządzenia nr 17 poprzez nadmierną i dyskryminacyjną grzywnę i ewentualnie niezgodność wytycznych z prawem;

– naruszenie zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i niedziałania prawa wstecz oraz art. 190 traktatu WE (obecnie art. 253 WE) poprzez niesłuszne odejście przez Komisję od jej wcześniejszej praktyki współpracy i retroaktywne zastosowanie wytycznych oraz bardziej restrykcyjnych przepisów dotyczących współpracy, a przynajmniej poprzez brak uzasadnienia takiego retroaktywnego zastosowania;

– niedostateczne uwzględnienie okoliczności łagodzących mających zastosowanie do wnoszącej odwołanie;

– niedostateczne uwzględnienie współpracy wnoszącej odwołanie.

47 Brugg podnosi pięć zarzutów na poparcie żądania uchylenia wyroku:

– naruszenie zasad niedziałania prawa wstecz, ochrony uzasadnionych oczekiwań i dobrej administracji poprzez zastosowanie wytycznych przy wymierzaniu grzywny;

– naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań poprzez zmianę metody obliczania grzywny po tym, jak wnosząca odwołanie podjęła współpracę;

– naruszenie prawa do obrony poprzez zastosowanie wytycznych, mimo że wnosząca odwołanie nie została wysłuchana;

– naruszenie zasady równego traktowania poprzez nieobniżenie kwoty stanowiącej podstawę wymiaru Brugg grzywny;

– naruszenie art. 85 ust. 1 traktatu poprzez błędne jego zastosowanie, jeśli chodzi o uczestnictwo wnoszącej odwołanie w bojkocie Powerpipe.

48 LR GmbH podnosi cztery zarzuty na poparcie żądania uchylenia wyroku:

– naruszenie zasad niedziałania prawa wstecz i ochrony uzasadnionych oczekiwań poprzez retroaktywne zastosowanie wytycznych;

– naruszenie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i zasady legalności działania administracji poprzez przekroczenie przez Komisję określonych w tym przepisie granic upoważnienia przy wykonywaniu uprawnień dyskrecjonalnych oraz poprzez niewłaściwe wykonanie tych uprawnień przy stosowaniu tego przepisu w niniejszej sprawie polegające na naruszeniu zasad proporcjonalności i równego traktowania na niekorzyść LR GmbH;

– naruszenie obowiązku uzasadnienia, o którym mowa w art. 190 traktatu, poprzez brak uzasadnienia w spornej decyzji retroaktywnego zastosowania wytycznych;

– naruszenie prawa do obrony z powodu nieuszanowania przez Komisję prawa wnoszącej odwołanie do bycia wysłuchaną w kwestii retroaktywnego zastosowania wytycznych.

49 ABB podnosi trzy zarzuty na poparcie żądania uchylenia wyroku:

– naruszenie art. 44 § 1 lit. c) i art. 48 § 2 regulaminu Sądu poprzez postanowienie o odrzuceniu jako niedopuszczalnej opinii prawnej załączonej do repliki;

– naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, ponieważ biorąc pod uwagę komunikat w sprawie współpracy, wnosząca odwołanie mogła polegać na ustalonej praktyce Komisji obliczania grzywny, od której instytucja ta nie mogła arbitralnie odejść;

– naruszenie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 poprzez potwierdzenie przez Sąd wagi naruszenia popełnionego przez ABB, określonej przez Komisję w sposób nieuwzględniający obrotu ABB na właściwym rynku.

VI – W przedmiocie odwołania

50 Po wysłuchaniu stron i rzecznika generalnego w tej kwestii i ze względu na powiązanie między tymi sprawami, należy połączyć je dla celów wydania wyroku zgodnie z art. 43 regulaminu Trybunału.

A – W przedmiocie zarzutów proceduralnych

51 Na wstępie należy zbadać zarzuty podniesione przez grupę Henss/Isoplus oraz ABB i oparte na naruszeniach regulaminu Sądu.

1. W przedmiocie naruszenia art. 68 § 1 regulaminu Sądu poprzez oddalenie przez Sąd wniosku grupy Henss/Isoplus o przesłuchanie niektórych świadków tytułem środka dowodowego.

52 W zarzucie szóstym grupa Henss/Isoplus kwestionuje, że w pkt 36–38 zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji Sąd oddalił wniosek o zarządzenie przesłuchania świadków: Boysena, B. Hansena, N. Hansena, Hybschmanna, Jespersena i Volandta zgodnie z art. 68 § 1 regulaminu Sądu. Jej zdaniem punkty te dotknięte są uchybieniami proceduralnymi.

53 Jej zdaniem wniosek o przesłuchanie wspomnianych sześciu osób, wbrew stwierdzeniom zawartym w pkt 37 tego zaskarżonego wyroku, wskazywał fakty, dla których ustalenia należało zarządzić dowód z przesłuchania świadków. W pkt 72 skargi grupy Henss/Isoplus wniesionej do Sądu wskazano, że wniosek ten złożono celem udowodnienia, że przedsiębiorstwa należące do tej grupy nie uczestniczyły w kartelu przed październikiem 1994 r.

54 Zarzut ten należy oddalić.

55 Jak wynika z pkt 34 zaskarżonego wyroku, Sąd wiedział, iż wniosek o przesłuchanie został złożony „celem udowodnienia, że skarżące lub grupa Henss/Isoplus nie uczestniczyły przed październikiem 1994 r. w stosowaniu praktyki/niezgodnego z prawem działania lub innego podobnego zachowania w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu”.

56 Sąd przypomniał jednak w pkt 36 tego wyroku, że zgodnie z art. 68 § 1 akapit ostatni regulaminu Sądu wniosek strony o przesłuchanie świadka określa dokładnie fakty, na których okoliczność ma on zostać przesłuchany oraz powody uzasadniające jego przesłuchanie.

57 W następnym punkcie tego wyroku Sąd wskazał, że w szczególności w pkt 20, 40, 50, 66–71, 94, 96, 125 i 142 skargi wskazano pewne osoby mogące zeznawać na okoliczność faktów przedstawionych w każdym ze wspomnianych punktów, ale nazwiska sześciu osób, których przesłuchania przed Sądem wyraźnie zażądano, nie zostały w nich wymienione. Sąd stwierdził w związku z tym, że w przypadku tych sześciu osób grupa Henss/Isoplus nie sprecyzowała w żaden sposób faktów, dla których ustalenia należałoby zarządzić dowód z przesłuchania świadków.

58 Sąd wyciągnął z tego w pkt 38 wyroku wniosek, że nie należy nadawać biegu wnioskowi o przesłuchanie świadków i że nie jest konieczne badanie możliwości wysłuchania sześciu wspomnianych osób.

59 Stwierdzić należy, że ocenie Sądu poddany został z jednej strony cały szereg konkretnych faktów, co do których grupa Henss/Isoplus przedstawiła w skardze wnioski o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania wielu osób i z drugiej strony zawarty w skardze formalny wniosek o przesłuchanie w charakterze świadków sześciu osób zgodnie z art. 68 § 1 regulaminu Sądu w celu ustalenia w ogólny sposób, że zainteresowane przedsiębiorstwa należące do tej grupy nie uczestniczyły w kartelu przed październikiem 1994 r. W skardze tej nie było jednak dokładnego odniesienia do faktów, co do których złożono wniosek dowodowy.

60 Wobec oczywistego braku jasności co do tego punktu skądinąd obszernej skargi, Sąd słusznie orzekł, że we wniosku o przesłuchanie sześciu wspomnianych osób nie wskazano dokładnie faktów, na których okoliczność należało przesłuchać te osoby w charakterze świadków.

61 Grupa Henss/Isoplus utrzymuje ponadto, że przesłuchanie innych aniżeli wspomnianych sześciu osób nie należy uważać za zwykły wniosek dowodowy, lecz za wniosek o przesłuchanie w charakterze świadków w rozumieniu art. 68 § 1 regulaminu Sądu.

62 Tym samym grupa Henss/Isoplus zarzuca Sądowi, że w tej kwestii wypaczył on treść skargi.

63 Zarzut ten nie jest zasadny.

64 Z tej skargi, a w szczególności z pkt 145, do którego odwołuje się zresztą konkretnie ta wnosząca odwołanie, wynika bowiem, że wnosząca odwołanie czyni rozróżnienie pomiędzy wnioskami dowodowymi w rozumieniu art. 44 § 1 regulaminu Sądu a formalnymi wnioskami o przeprowadzanie środka dowodowego, jakim jest przesłuchanie sześciu innych osób w charakterze świadków na podstawie art. 68 § 1 tego samego regulaminu. W tym przypadku wypaczenie nie zostało zatem wykazane.

65 Dodatkowo grupa Henss/Isoplus podnosi, że nawet jeśli przyjąć, że wniosek o przesłuchanie w charakterze świadków wspomnianych osób nie został złożony zgodnie z art. 68 § 1, to Sąd i tak powinien był zarządzić to przesłuchanie z urzędu.

66 Ponieważ grzywny nałożone zgodnie z prawem konkurencji należy uznać za sankcje „karne” w rozumieniu art. 6 EKPC, dlatego, ich zdaniem, Sąd ma obowiązek, zgodnie z ust. 3 tego przepisu i ogólną zasadą prawa wspólnotowego dotyczącą prawa do rzetelnego procesu sądowego, wezwać i wysłuchać świadków wyznaczonych imiennie przez obronę.

67 W tym względzie należy przypomnieć, że Sąd jest jako jedyny uprawniony do oceny ewentualnej konieczności uzupełnienia materiału, którym dysponuje w sprawach, w których orzeka (zob. w szczególności wyroki z dnia 30 września 2003 r. w sprawie C‑57/00 P i C‑61/00 P Freistaat Sachsen i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9975, pkt 47 oraz z dnia 7 października 2004 r. w sprawie C‑136/02 P Mag Instrument przeciwko OHIM, Zb.Orz. str.I‑9165, pkt 76).

68 Ponadto, jak orzekł zresztą Trybunał w sprawie dotyczącej prawa konkurencji, nawet jeśli wniosek o przesłuchanie świadków przedstawiony w skardze określa dokładnie fakty, na których okoliczność należy przesłuchać świadka lub świadków, oraz powody uzasadniające to przesłuchanie, to do Sądu należy ocena znaczenia wniosku dla sprawy, biorąc pod uwagę przedmiot sporu i konieczność przesłuchania powołanych świadków (wyrok z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8417, pkt 70)

69 Nie można kwestionować w tym względzie swobodnej oceny Sądu poprzez przytoczenie, jak czyni to grupa Henss/Isoplus, ogólnej zasady prawa wspólnotowego wywodzącej się z art. 6 ust. 1 EKPC, zgodnie z którą każdy ma prawo do rzetelnego procesu sądowego, a w szczególności zasady wynikającej z ust. 3 lit. d) tego samego artykułu, zgodnie z którą każdy oskarżony ma prawo żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia i która stanowi szczególny aspekt prawa do rzetelnego procesu.

70 Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że ten ostatni przepis nie przyznaje oskarżonemu nieograniczonego prawa do żądania stawiennictwa świadków w sądzie i że w zasadzie to sąd krajowy decyduje o konieczności lub możliwości wezwania świadka (zob. w szczególności wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 27 lipca 2000 r. w sprawie Pisano przeciwko Włochom, nieopublikowany w Zbiorze wyroków i decyzji, § 21; z dnia 2 lipca 2002 r. w sprawie S.N. przeciwko Szwecji, Zbiór wyroków i decyzji, 2002–V, § 43 i z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie Destrehem przeciwko Francji, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze wyroków i decyzji, § 39).

71 Zgodnie z tym orzecznictwem art. 6 ust. 3 EKPC nie nakazuje wezwania świadka, ale zmierza do zapewnienia „równości broni”, aby sporne postępowanie w całości dawało oskarżonemu wystarczającą i odpowiednią możliwość do zakwestionowania ciążących na nim podejrzeń (zob. w szczególności ww. wyrok w sprawie Pisano przeciwko Włochom, § 21).

72 Nie ulega wątpliwości, w niniejszym przypadku, jak również wynika z pkt 21 zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, że Sąd zażądał tytułem środka organizacji postępowania, aby grupa Henss/Isoplus odpowiedziała na pisemne pytania oraz przedstawiła pewne dokumenty, i że strony spełniły to żądanie. Nie można zatem zarzucać Sądowi, że uchybił obowiązkowi wyjaśnienia faktów (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Baustahlgewebe przeciwko Komisji, pkt 76).

73 Należy stwierdzić ponadto, że w pkt 137–181 zaskarżonego wyroku Sąd zbadał wiele dokumentów załączonych do akt sprawy i na tej podstawie wyciągnął wniosek o słuszności zarzutu Komisji dotyczącego udziału grupy Henss/Isoplus w kartelu począwszy od października 1991 r. aż do października 1994 r.

74 Z powyższego wynika, że wnosząca odwołanie miała dostateczną możliwość wykazania, że należące do niej przedsiębiorstwa nie uczestniczyły w kartelu przed październikiem 1994 r.

75 Z tego powodu i wbrew twierdzeniom wnoszącej odwołanie, Sąd nie miał obowiązku zarządzenia z urzędu przesłuchania wspomnianych świadków obrony.

76 W związku z powyższym zarzut należy oddalić.

2. W przedmiocie zarzutu ABB opartego na naruszeniu art. 44 § 1 lit. c) i art. 48 § 2 regulaminu Sądu poprzez odrzucenie przez niego opinii prawnej załączonej do repliki.

77 W zarzucie pierwszym ABB podnosi, że orzekając w pkt 112–114 zaskarżonego wyroku w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, iż opinia prawna profesora J. Schwarzego (zwana dalej „opinią prawną”), załączona do repliki złożonej w Sądzie nie może być uwzględniona w całości ani w części, Sąd naruszył art. 44 § 1 lit. c) i art. 48 § 2 regulaminu Sądu.

78 W pierwszej części tego zarzutu ABB utrzymuje, że Sąd naruszył prawo, ponieważ orzekł w pkt 112 zaskarżonego wyroku, że zgodnie z art. 48 § 2 regulaminu Sądu przedłożenie opinii prawnej nie jest dopuszczalne, gdyż zawiera ona pewne ogólne zasady, na których opierają się zarzuty niepodniesione w skardze wniesionej do Sądu.

79 Ponieważ pkt 115–136 tego wyroku dotyczą jedynie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, zdaniem ABB Sąd oparł się na założeniu, że zarzut dotyczy jedynie zasady uzasadnionych oczekiwań, a każda inna zasada prawa administracyjnego analizowana w opinii prawnej stanowi nowy zarzut i dlatego jest niedopuszczalna w rozumieniu art. 48 § 2 regulaminu Sądu.

80 Tymczasem, zdaniem ABB, opinia prawna, która odwołuje się do niektórych zasad prawa administracyjnego, rozwija jedynie argumenty, które wyjaśniają dokładną podstawę prawną, a przede wszystkim znaczenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań. Argumenty te zmierzają zasadniczo do wykazania, że uznanie, jakie przysługuje Komisji przy ustalaniu kwoty grzywny, jest w niniejszych przypadkach ograniczone.

81 ABB uważa, że opinia prawna zawiera zatem argumenty przywołane na poparcie zarzutu już podniesionego w skardze do Sądu, a nie całkiem nowego zarzutu.

82 W tym względzie stwierdzić należy, że w tej opinii prawnej, która liczy w całości 101 paragrafów, przedstawiono w szczególności 6 zasad prawa wspólnotowego, tj. zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań, zasadę samoograniczenia administracji („self‑binding”), zasadę „estoppel”, zasadę sprawiedliwej administracji, zasadę venire contra factum proprium oraz prawo do rzetelnego procesu, a także ochronę prawa do obrony.

83 Z paragrafu 19 opinii prawnej wynika, że zasady te są analizowane w celu ustalenia, czy prawo wspólnotowe zawiera reguły, które ograniczają uznanie Komisji przy nakładaniu grzywien w dziedzinie prawa konkurencji i które sprzeciwiają się temu, aby instytucja ta zmieniała ustaloną praktykę w zakresie ustalania wysokości grzywien oraz aby stosowała w niniejszym przypadku nową praktykę.

84 Paragraf 43 tej samej opinii wskazuje, że każda z zasad może, pod wieloma względami i ewentualnie w różnym stopniu, ograniczyć uznanie Komisji.

85 W paragrafach 44–96 opinii prawnej każda z tych zasad jest analizowana oddzielnie i odnoszona do niniejszego przypadku.

86 W paragrafach 97–101 tej opinii wyciągnięto wniosek, że uznanie Komisji było w ten sposób rzeczywiście ograniczone oraz że nie mogła ona odstąpić od wcześniejszej praktyki.

87 W paragrafie 98 tej opinii wskazano, że podobieństwo tych zasad polega na tym, że są one zasadami bezwzględnie obowiązującymi.

88 Ze struktury i treści opinii prawnej wynika, że o ile niektóre zasady prawa administracyjnego przedstawione w tej opinii pokrywają się z zarzutami podniesionymi w skardze, to nie ogranicza się ona wyraźnie tylko do przedstawienia argumentów wyjaśniających lub wspierających zarzut dotyczący ochrony uzasadnionych oczekiwań, jak podnosi ABB, ale także polega na przedstawieniu szeregu niezależnych zasad, które zmierzają do wykazania, że w niniejszym przypadku Komisja nie mogła odstąpić od wcześniejszej praktyki w zakresie ustalania kwoty grzywien. W tym względzie stwierdzić należy, że zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań stanowi tylko jedną z sześciu przedstawionych zasad.

89 Dlatego, jak podniosła Komisja, z treści opinii prawnej wynika, że była w niej po raz pierwszy mowa o niektórych zasadach, na które nie powołano się w skardze do Sądu.

90 Mając na względzie powyższe rozważania, pierwszą część zarzutu pierwszego podniesionego przez ABB należy oddalić.

91 W drugiej części zarzutu pierwszego wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd naruszył prawo, orzekając w pkt 113 zaskarżonego wyroku w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, że opinia prawna nie mogła zostać uwzględniona w całości ani w części, albowiem zgodnie z art. 44 § 1 lit. c) regulaminu Sądu skarga powinna zawierać przedmiot sporu oraz zwięzłe przedstawienie zarzutów prawnych stanowiących podstawę skargi.

92 Uważa ona, że Sąd nie stwierdził istnienia żadnego uchybienia w skardze ani w replice, które mogłoby uzasadniać zastosowanie tego przepisu. W konsekwencji Sąd niesłusznie orzekł, że ABB chciała uzupełnić niekompletny zarzut poprzez ogólne odesłanie do opinii prawnej. Ponadto nie jest uzasadnione przytoczenie na zasadzie analogii wspomnianego przepisu regulaminu Sądu, jak miał to uczynić Sąd w tym samym punkcie zaskarżonego wyroku.

93 W tym względzie należy przedstawić rozumowanie przeprowadzone przez Sąd w pkt 113 zaskarżonego wyroku w sprawie ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji.

94 Trybunał przypomniał, że w rozumieniu art. 44 § 1 lit. c) regulaminu Sądu okoliczności prawne i faktyczne, na których opiera się skarga, muszą przynajmniej w skróconej formie wynikać z samej treści skargi i że w związku z tym nie wystarczy odwołać się w skardze do okoliczności, które przedstawiono w jej załączniku.

95 Sąd odwołał się do utrwalonego orzecznictwa Trybunału dotyczącego obowiązku wskazania przez Komisję, w przypadku każdej skargi wniesionej na mocy art. 226 WE, dokładnych zarzutów, co do których ma orzec Sąd oraz, przynajmniej w skróconej formie, okoliczności prawnych i faktycznych, na których opierają się te zarzuty.

96 W tym względzie, z orzecznictwa tego wynika rzeczywiście, że obowiązek ten nie jest spełniony, gdy zarzuty Komisji mają w skardze formę jedynie zwykłego odesłania do powodów wskazanych w piśmie wzywającym do usunięcia uchybienia i w uzasadnionej opinii lub też w części skargi poświęconej ramom prawnym (zob. podobnie w szczególności wyroki z dnia 31 marca 1992 r. w sprawie C‑52/90 Komisja przeciwko Danii, Rec. str. I‑2187, pkt 17 i 18; z dnia 23 października 1997 r. w sprawie C‑375/95 Komisja przeciwko Grecji, Rec. str. I‑5981, pkt 35 i z dnia 29 listopada 2001 r. w sprawie C‑202/99 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. I‑9319, pkt 20 i 21).

97 Sąd przypomniał także, że do jego obowiązków nie należy poszukiwanie i odnajdywanie w załącznikach zarzutów, które mógłby uznać za podstawę skargi, albowiem załączniki spełniają funkcję wyłącznie dowodową i dokumentacyjną.

98 W związku z powyższym Sąd doszedł do wniosku, że skoro część opinii prawnej nie może zostać uwzględniona, z pewnością do jego obowiązków nie należy poszukiwanie i odnajdywanie w tej opinii fragmentów, które mogłyby być uwzględnione jako załączniki wspierające i uzupełniające pisma ABB odnośnie do poszczególnych punktów.

99 Mając na uwadze powyższe względy, wniosek Sądu należy rozumieć ten sposób, że w przypadku gdy opinia prawna zawiera poza nowymi, a zatem niedopuszczalnymi zarzutami, okoliczności prawne, na których niektóre zarzuty wymienione w skardze się opierają, funkcja wyłącznie dowodowa i dokumentacyjna załączników oznacza, że okoliczności te muszą być wymienione w samej treści repliki, do której opinia ta jest załączona lub przynajmniej muszą dawać się dostatecznie odnaleźć w tym piśmie.

100 Biorąc te kryteria pod uwagę i orzekając w niniejszym przypadku, że nie zostały one spełnione, Sąd nie naruszył prawa.

101 Ponadto Sąd nie wypaczył w tym względzie treści repliki złożonej w Sądzie. Należy stwierdzić, że pkt 31 repliki ogranicza się do ogólnego odesłania do opinii prawnej. Ponadto fakt przytoczony przez ABB, że w niektórych punktach tej repliki odesłania do kilku fragmentów tej opinii mają formę przypisów, nie może podważyć wniosku, do jakiego doszedł w tym przedmiocie Sąd.

102 W tych warunkach zarzut należy oddalić.

B –W przedmiocie materialnoprawnych zarzutów dotyczących przypisywalności naruszenia

103 Następnie zbadać należy materialnoprawne zarzuty podniesione przez grupę Henss/Isoplus i Brugg, w których wnoszące odwołanie kwestionują zaskarżone wyroki w niektórych punktach dotyczących przypisania im naruszenia, stwierdzonego wobec nich w spornej decyzji i potwierdzonego następnie przez Sąd.

1. W przedmiocie zarzutu opartego na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu z powodu uwzględnienia niektórych przedsiębiorstw w ramach grupy Henss/Isoplus i przypisania naruszenia tej grupie jako „przedsiębiorstwu” w rozumieniu tego postanowienia.

104 W zarzucie piątym grupa Henss/Isoplus zarzuca Sądowi, że orzekł w pkt 54–68 zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, iż w spornej decyzji Komisja słusznie uwzględniła niektóre przedsiębiorstwa w ramach grupy Henss/Isoplus i jej przypisała naruszenie.

105 Wnosząca odwołanie podnosi na wstępie, że w pkt 66 tego zaskarżonego wyroku Sąd naruszył prawo, nie uwzględniając jej argumentu, zgodnie z którym przedsiębiorstwo w rozumieniu postanowień traktatu z zakresu konkurencji musi koniecznie posiadać osobowość prawną.

106 Tymczasem, jej zdaniem, nie miało to miejsca ani w przypadku grupy Henss/Isoplus, zakładając, że stanowi jednostkę gospodarczą, ani w przypadku W. Henssa, który według tego wyroku kontroluje poszczególne przedsiębiorstwa należące do grupy.

107 Grupa Henss/Isoplus utrzymuje, że jej teza opiera się na art. 1 protokołu 22 do Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. (Dz.U 1994 L 1, str. 3), z którego wynika, że pojęcie „przedsiębiorstwa” w rozumieniu postanowień traktatu z zakresu konkurencji oznacza każdą jednostkę organizacyjną („Rechtssubjekt” w wersji niemieckiej) prowadzącą działalność handlową lub gospodarczą.

108 Według niej takie ujęcie znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału dotyczącym postanowień traktatu EWWiS w zakresie konkurencji (wyroki z dnia 13 lipca 1962 r. w sprawach 17/61 i 20/61 Klöckner‑Werke i Hoesch przeciwko Wysokiej Władzy, Rec. str. 617 i w sprawie 19/61 Mannesmann przeciwko Wysokiej Władzy Rec. str. 675).

109 Twierdzi, że w innych wyrokach, a zwłaszcza cytowanych przez Sąd w pkt 66 zaskarżonego wyroku, Trybunał nie rozstrzygnął ostatecznie zasadniczej kwestii, czy zakwalifikowanie przedsiębiorstwa w rozumieniu prawa konkurencji wymaga w każdych okolicznościach, aby jednostka, o którą chodzi, posiadała osobowość prawną (wyroki z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 48/69 ICI przeciwko Komisji, Rec. str. 619; z dnia 21 lutego 1973 r. w sprawie 6/72 Europemballage i Continental Can przeciwko Komisji, Rec. str. 215; z dnia 12 lipca 1984 w sprawie 170/83 Hydrotherm, Rec. str. 2999 i z dnia 23 kwietnia 1991 r. w sprawie C‑41/90 Höfner i Elser, Rec. str. I‑1979).

110 Według wnoszącej odwołanie wprawdzie naruszenie popełnione przez przedsiębiorstwo, które samo posiada osobowość prawną, można przypisać spółce-matce (holding), jeśli kontroluje ona to przedsiębiorstwo i jeśli chodzi o tę samą jednostkę gospodarczą (zob. w szczególności ww. wyroki w sprawie ICI przeciwko Komisji oraz Europemballage i Continental Can przeciwko Komisji), jednakże przypisanie naruszenia możliwe jest pod warunkiem, że jednostka kontrolująca sama posiada osobowość prawną.

111 Tymczasem, jej zdaniem, osoba fizyczna, jak w niniejszym przypadku W. Henss, nie może być uważana za „przedsiębiorstwo” w rozumieniu art. 85 ust. 1 traktatu jedynie dlatego, że jest wspólnikiem lub posiada udziały. Z tego powodu orzecznictwo to nie ma znaczenia dla sprawy.

112 W tym względzie przypomnieć należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie przedsiębiorstwa w prawie konkurencji obejmuje każdą jednostkę wykonującą działalność gospodarczą niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania (zob. w szczególności wyrok z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑309/99 Wouters i in., Rec. str. I‑1577, pkt 46 i przywołane tam orzecznictwo).

113 Z orzecznictwa tego wyraźnie wynika, że pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu postanowień traktatu z zakresu konkurencji nie zależy od posiadania osobowości prawnej przez daną jednostkę gospodarczą. Nie chodzi tu też, jak podnosi grupa Henss/Isoplus, o wykładnię, która ograniczałaby się do poszczególnych przypadków, w których Trybunał wydał wyroki, jak np. ww. wyroki w sprawie Hydrotherm lub w sprawie Höfner i Elser, ale o ogólną wykładnię.

114 Argument oparty na wersji niemieckiej art. 1 protokołu 22 do Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, a w szczególności pojęcie „podmiotu prawa” („Rechtssubjekt”), które jest tam zawarte, nie może podważyć tej wykładni.

115 Pojęcie „podmiotu prawa” nie wyłącza koniecznie osób fizycznych. W każdym razie takie pojęcie nie pojawia się we wszystkich innych wersjach językowych, w których znajdziemy jedynie pojęcie „jednostki”.

116 Grupa Henss/Isoplus podnosi następnie, że przedsiębiorstwa, które nie są ze sobą powiązane ani kapitałowo, ani z punktu widzenia prawa spółek i które z tego powodu nie są zależne od przedsiębiorstwa kontrolującego, nie stają się grupą jedynie z powodu ewentualnych powiązań między osobami fizycznymi niebędącymi przedsiębiorstwami.

117 W tym względzie przypomnieć należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem niezgodne z zasadami konkurencji zachowanie przedsiębiorstwa można przypisać innemu przedsiębiorstwu wtedy, gdy jego zachowanie na rynku nie jest wynikiem autonomicznej decyzji, ale zasadniczo zastosowania wytycznych wydanych przez to inne przedsiębiorstwo ze względu na istniejące między nimi powiązania natury ekonomicznej i prawnej (zob. w szczególności wyrok z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑294/98 P Metsä‑Serla i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑10065, pkt 27).

118 Sama tylko okoliczność, że kapitał dwóch odrębnych spółek handlowych należy do tej samej osoby lub do tej samej rodziny nie wystarcza do ustalenia, że te dwie spółki tworzą razem jedną jednostkę gospodarczą, co zgodnie ze wspólnotowym prawem konkurencji prowadzi do przypisania działań jednej spółki drugiej spółce i zobowiązaniem jednej spółki do zapłaty grzywny za drugą (zob. wyrok z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑196/99 P Aristrain przeciwko Komisji, Rec. str. I‑11005, pkt 99).

119 Jednak w niniejszym przypadku Sąd nie wywiódł istnienia jednej jednostki gospodarczej tworzącej grupę Henss/Isoplus wyłącznie z faktu, że dane przedsiębiorstwa były kontrolowane kapitałowo przez jedną osobę, w niniejszym przypadku W. Henssa.

120 Z pkt 56–64 zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji wynika, że Sąd wyciągnął wniosek o istnieniu jednej jednostki gospodarczej na podstawie szeregu okoliczności składających się na kontrolę sprawowaną przez W. Henssa nad danymi spółkami, oprócz posiadania przez niego lub jego małżonkę bezpośrednio lub pośrednio całości lub prawie całości udziałów w spółce, sprawowanie przez W. Henssa kluczowych funkcji w organach zarządzających tych spółek oraz okoliczności, że osoba ta podczas spotkań grupy dyrektorów – jak wskazano w pkt 20 niniejszego wyroku – reprezentowała różne przedsiębiorstwa i że właśnie tym przedsiębiorstwom przydzielono jedyną kwotę w ramach kartelu.

121 Grupa Henss/Isoplus podnosi wreszcie subsydiarnie, że poszczególne przedsiębiorstwa zaliczone przez Komisję do jednej grupy nie należą do tej samej jednostki gospodarczej, ponieważ nie zostały one pozbawione autonomii i nie są zależne od wytycznych z zewnątrz. Tym argumentem wnosząca odwołanie podnosi, że dane przedsiębiorstwa w ten czy inny sposób nie znajdowały się pod faktyczną kontrolą W. Henssa.

122 W tym względzie zaznaczyć należy, że rozważania Sądu w pkt 56–64 zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji prowadzące do ustalenia istnienia jednej jednostki gospodarczej opierają się na szeregu twierdzeń natury faktycznej, których nie można omawiać w ramach odwołania, chyba że doszło do wypaczenia istotnych faktów lub dowodów przedstawionych Sądowi lub z dokumentów załączonych do akt sprawy wynika, że ustalenia faktyczne Sądu są nieprawidłowe (zob. podobnie w szczególności ww. wyroki w sprawie Metsä-Serla i in. przeciwko Komisji, pkt 37 i w sprawie Mag Instrument przeciwko OHIM, pkt 39 i 76).

123 Jeśli chodzi o pkt 57 zaskarżonego wyroku, Sąd nie orzekł, jak podnosi to grupa Henss/Isoplus, że podczas okresu odniesienia, tzn. przyjętego przez Komisję czasu trwania naruszenia od października 1991 r. do marca/kwietnia 1996 r. W. Henss był nie tylko dyrektorem, ale także udziałowcem Isoplus Fernwärmetechnik Vertriebsgesellschaft mbH. W tej kwestii nie ma żadnej sprzeczności z aktami sprawy, w związku z czym należy oddalić część zarzutu siódmego wnoszącej odwołanie opartą na podnoszonych uchybieniach proceduralnych.

124 Jeśli chodzi o pkt 58 tego zaskarżonego wyroku, Sąd nie orzekł również, jak utrzymuje wnosząca odwołanie, że podczas okresu odniesienia W. Henss dysponował za pośrednictwem powierników większością udziałów w Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH, ale nigdy nie sprawował funkcji dyrektora.

125 Z tego powodu należy stwierdzić, że szczególna krytyka pkt 57 i 58 zaskarżonego wyroku nie wykazuje w jakikolwiek sposób wypaczenia przez Sąd istotnych faktów ani dowodów, ani też nie wskazuje na istnienie nieprawidłowych ustaleń faktycznych tego Sądu wynikających z dokumentów załączonych do akt sprawy.

126 Jeśli chodzi o Isoplus Fernwärmetechnik GmbH, to grupa Henss/Isoplus podnosi, że W. Henss i małżonkowie Papsdorf nigdy nie byli dyrektorami i że w okresie odniesienia jedna trzecia udziałów tej spółki była w posiadaniu Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH, która dysponowała nimi we własnym imieniu oraz jedna trzecia w posiadaniu małżonków Papsdorf za pośrednictwem spółki Isoplus Fernwärmetechnik Gesellschaft mbH, która działała jako powiernik, oraz jedna trzecia w posiadaniu innych osób fizycznych, także za pośrednictwem tego powiernika.

127 Dokładnie takie fakty zostały stwierdzone przez Sąd w pkt 59 zaskarżonego wyroku i w związku z tym wypaczenie istotnych faktów lub środków dowodowych nie zostało w tym względzie wykazane. Ponadto z dokumentów załączonych do akt sprawy nie wynika, aby ustalenia faktyczne Sądu były nieprawidłowe.

128 Grupa Henss/Isoplus dodaje, że z tych faktów wynika, że zarówno W. Henss, jak i małżonkowie Papsdorf nie mieli wpływu na spółkę Isoplus Fernwärmetechnik GmbH.

129 Zarzut ten nie jest dopuszczalny, albowiem dotyczy tego, czy w niniejszym przypadku warunki istnienia jednej jednostki gospodarczej zostały rzeczywiście spełnione. Analiza taka, która opiera się na ocenie faktów, nie może jako taka być kwestionowana w ramach odwołania (zob. ww. wyrok Metsä-Serla i in. przeciwko Komisji, pkt 30).

130 W tych okolicznościach nie można zarzucać Sądowi, że dokonując ogólnej i w zasadzie swobodnej oceny całości okoliczności faktycznych, orzekł, że poszczególne przedsiębiorstwa tworzące grupę Henss/Isoplus należy uważać za należące do jednej jednostki gospodarczej.

131 Z tego powodu zarzut ten należy oddalić.

2. W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu art. 85 ust. 1 traktatu z powodu przypisania grupie Henss/Isoplus i Brugg naruszenia reguł konkurencji ze względu na udział w spotkaniu, które miało antykonkurencyjny cel

132 W zarzutach czwartym i piątym odpowiednio grupa Henss/Isoplus i Brugg, każda z nich w zakresie, w jakim dotyczy jej wyrok, zarzucają Sądowi, że w pkt 223–227 zaskarżonego wyroku w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji i w pkt 52–66 zaskarżonego wyroku w sprawie Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji orzekł, iż Komisja słusznie w spornej decyzji przypisała im naruszenie lub jego część ze względu na udział w spotkaniach, które miały przedmiot niezgodny z prawem konkurencji.

133 Grupa Henss/Isoplus nie zgadza się w szczególności z poglądem, iż z udziału W. Henssa w spotkaniach mających antykonkurencyjny cel, które odbyły się przed październikiem 1994 r., można wyprowadzić wniosek o udziale tej grupy w kartelu będącym skutkiem spotkań, które odbyły się w okresie od października 1991 r. do października 1994 r.

134 Brugg utrzymuje, że z udziału w spotkaniu w dniu 24 marca 1995 r., podczas którego poruszono temat bojkotu Powerpipe, Sąd niesłusznie wyciągnął wniosek o rzeczywistym udziale w bojkocie.

135 Grupa Henss/Isoplus opiera się na zasadzie analogii na orzecznictwie, według którego Komisja może odmówić dostępu do niektórych dokumentów z tego powodu, że przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą może podjąć środki odwetu wobec przedsiębiorstwa, które współpracowało przy dochodzeniu prowadzonym przez Komisję (wyroki Trybunału z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie C‑310/93 P BPB Industries i British Gypsum przeciwko Komisji, Rec. str. I‑865, pkt 26 i 27 i Sądu z dnia 1 kwietnia 1993 r. w sprawie T‑65/89 BPB Industries i British Gypsum przeciwko Komisji, Rec. str. II‑389, pkt 33).

136 Wynika z tego, jej zdaniem, że nawet gdy słabsze ekonomicznie przedsiębiorstwa nie dystansują się otwarcie od treści spotkań, których cel jest niezgodny z prawem konkurencji i na które zostały zaproszone przez przedsiębiorstwa zajmujące pozycję dominującą lub od nich ekonomicznie silniejsze, to powinny one zostać zwolnione z odpowiedzialności za udział w nielegalnym kartelu, jeżeli nie stosują w praktyce ustaleń wynikających z tych spotkań.

137 Utrzymuje, że w niniejszym przypadku grupa Henss/Isoplus nie ujawniła treści spotkań, w których uczestniczyła, ponieważ w kartelu brała udział także ABB – przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą – oraz LR A/S – przedsiębiorstwo o wiele od niego silniejsze.

138 W każdym razie grupa Henss/Isoplus twierdzi, że nie zastosowała jednak w praktyce wyników tych spotkań, na co wskazuje obniżka cen na rynku rur preizolowanych pomiędzy październikiem 1991 r. a październikiem 1994 r.

139 Brugg podnosi, że jako zwykły odsprzedawca wspomnianych towarów nie mogła zastosować w praktyce bojkotu.

140 Ponadto, jej zdaniem, Sąd niesłusznie orzekł w pkt 62 zaskarżonego wyroku w sprawie Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji, że skoro Powerpipe była bezpośrednim konkurentem Brugg na rynku niemieckim, Brugg miała interes w tym, aby inni uczestnicy kartelu zastosowali bojkot wobec Powerpipe.

141 Sąd jednak słusznie oddalił te zarzuty.

142 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wystarczy, by Komisja wykazała, że dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto antykonkurencyjne porozumienia, nie sprzeciwiając się im wyraźnie, żeby udowodnić w wystarczający sposób, że to przedsiębiorstwo uczestniczyło w kartelu. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostanie wykazane, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał antykonkurencyjny cel, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tych spotkaniach w innym aniżeli oni celu (zob. w szczególności wyrok z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123, pkt 81 i przywołane tam orzecznictwo).

143 Milcząca zgoda na niedozwoloną inicjatywę bez otwartego zdystansowania się od jej treści lub zawiadomienia o niej organów administracyjnych zachęca do kontynuowania naruszenia i utrudnia jego wykrycie. Współudział ten stanowi bierny rodzaj uczestnictwa w naruszeniu, który tym samym może być podstawą uznania odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa w ramach jednolitego porozumienia (zob. ww. wyrok w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 84).

144 Ponadto okoliczność, że przedsiębiorstwo nie stosuje w praktyce rezultatów spotkania, które miało antykonkurencyjny cel, nie może uwolnić go od odpowiedzialności za udział w kartelu, chyba że zdystansowało się ono otwarcie od jego treści (zob. ww. wyrok w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji i przywołane tam orzecznictwo).

145 Do zastosowania art. 85 ust. 1 traktatu wystarczy, że porozumienie ma na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji niezależnie od jego rzeczywistych skutków. Tak więc w przypadku porozumień, do których dochodzi podczas spotkań konkurujących ze sobą przedsiębiorstw, naruszenie tego postanowienia ma miejsce, gdy spotkania mają taki właśnie cel i zmierzają w ten sposób do sztucznej regulacji rynku. W takim przypadku przedsiębiorstwo ponosi odpowiedzialność z powodu naruszenia, gdy uczestniczyło w tych spotkaniach, znając ich cel, nawet jeśli potem nie zastosowało w praktyce środków ustalonych podczas tych spotkań. Mniej więcej regularny udział przedsiębiorstwa w spotkaniach oraz mniej więcej pełne stosowanie w praktyce ustalonych środków nie ma wpływu na istnienie odpowiedzialności, ale mają wpływ jej zakres, a tym samym na wysokość sankcji (zob. wyrok z dnia 15 października 2002 r. w sprawie C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8375, pkt 508–510).

146 Z powyższego wynika, że przywołana przez Brugg okoliczność, że nie zastosowała i zresztą nie mogła zastosować w praktyce bojkotu ustalonego podczas spotkania w dniu 24 marca 1995 r., nie może uwolnić jej od odpowiedzialności za udział w tym bojkocie, chyba że zdystansowała się ona otwarcie od jego treści, czego wnosząca odwołanie nie podniosła.

147 Rzeczywiście nie ma znaczenia w tym względzie, jak podnosi Brugg i inaczej niż orzekł Sąd w pkt 62 zaskarżonego wyroku w sprawie Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji, że wnosząca odwołanie miała interes w tym, aby inni uczestnicy kartelu zastosowali bojkot wobec jednego z jej bezpośrednich konkurentów (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 335).

148 Chodzi tu jednakże o zarzut skierowany przeciwko nieistotnemu motywowi wyroku, który nie może prowadzić do jego uchylenia i dlatego jest nieistotny dla sprawy (zob. w szczególności wyrok z dnia 7 listopada 2002 r. w sprawie C‑184/01 P Hirschfeldt przeciwko AEE, Rec. str. I‑10173, pkt 48 i przywołane tam orzecznictwo).

149 Ze spornej decyzji wynika także, że Komisja, w przeciwieństwie do twierdzeń Brugg, nie uwzględniła jej udziału w bojkocie Powerpipe jako okoliczności obciążającej, ponieważ jedyna okoliczność obciążająca, która została uwzględniona w jej przypadku, dotyczy kontynuacji naruszenia po przeprowadzeniu kontroli.

150 Okoliczność przytoczona przez grupę Henss/Isoplus zgodnie z przywołanym w pkt 142–145 niniejszego wyroku orzecznictwem, a mianowicie udział w kartelu przedsiębiorstw zajmujących pozycję dominującą lub szczególnie silnych ekonomicznie, które mogłyby podjąć środki odwetu wobec innych, o wiele słabszych uczestników, gdyby te zdystansowały się otwarcie od treści spotkań, które miały cel niezgodny z prawem konkurencji, nie ma wpływu na odpowiedzialność tych słabszych ekonomicznie przedsiębiorstw z tytułu ich uczestnictwa w antykonkurencyjnym działaniu, ale może w stosownym przypadku mieć wpływ na wysokość sankcji.

151 Jak zresztą słusznie wskazała Komisja, przeciwny pogląd nie może być przyjęty, ponieważ prowadziłby do zróżnicowania przesłanek stosowania art. 85 ust. 1 traktatu w zależności od wielkości przedsiębiorstwa, tak że słabsze przedsiębiorstwa byłyby bardziej uprzywilejowane.

152 W związku z powyższym omówione zarzuty należy oddalić.

C – W przedmiocie zarzutów materialnoprawnych dotyczących ustalania kwoty grzywien

153 Wszystkie wnoszące odwołanie kwestionują zaskarżone wyroki w części dotyczącej obliczenia kwoty nałożonych na nie grzywien.

154 W pierwszej kolejności zbadane zostaną zarzuty oparte na naruszeniu niektórych zasad na skutek stosowania wytycznych do takich naruszeń, jak w niniejszym przypadku, a następnie zarzuty dotyczące legalności zawartej w wytycznych lub stosowanej w spornej decyzji metody obliczenia grzywien.

1. W przedmiocie zarzutów dotyczących naruszenia zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i niedziałania prawa wstecz poprzez zastosowanie wytycznych do spornych naruszeń

155 Większość wnoszących odwołanie zarzuca Sądowi, że orzekł, iż Komisja, stosując w decyzji wytyczne do niniejszego przypadku, nie naruszyła zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań i niedziałania prawa wstecz.

a) W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu zasady uzasadnionych oczekiwań

156 Odpowiednio w swoich zarzutach Dansk Rørindustri (zarzut drugi), KE KELIT (zarzut pierwszy), LR A/S (zarzut drugi), Brugg (zarzuty pierwszy i drugi) LR GmbH (druga część zarzutu pierwszego) i ABB (zarzut drugi) podnoszą ogólnie, że mogły opierać uzasadnione oczekiwania na wcześniejszej praktyce wydawania decyzji przez Ko