Sprawy połączone T‑117/07 i T‑121/07

Areva i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Prawo do obrony – Obowiązek uzasadnienia – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Czas trwania naruszenia – Grzywny – Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywny – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy – Okoliczności łagodzące – Współpraca

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Przedsiębiorstwo – Pojęcie – Jednostka gospodarcza

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Osoba prawna odpowiedzialna za prowadzenie przedsiębiorstwa w trakcie naruszenia – Wyjątki

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenie popełnione przez spółkę zależną – Przypisanie spółce dominującej ze względu na łączące je związki gospodarcze i prawne

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Zarzut braku lub niewystarczającego charakteru uzasadnienia – Zarzut nieścisłości uzasadnienia – Rozróżnienie

(art. 253 WE)

5. Prawo wspólnotowe – Zasady ogólne prawa – Niedziałanie wstecz przepisów karnych – Zakres zastosowania – Konkurencja

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 4; nr 1/2003, art. 23 ust. 5)

6. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Spoczywający na Komisji ciężar dowodu na okoliczność czasu trwania naruszenia

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3)

7. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Przedawnienie w zakresie postępowań – Rozpoczęcie biegu terminu

(art. 81 WE; porozumienie EOG, art. 53; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 25)

8. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres

(art. 253 WE)

9. Konkurencja – Grzywny – Odpowiedzialność solidarna za zapłatę – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

10. Konkurencja – Grzywny – Odpowiedzialność solidarna za zapłatę – Zakres

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

11. Konkurencja – Grzywny – Odpowiedzialność solidarna za zapłatę – Możliwość wniesienia przez każdego z dłużników skargi o stwierdzenie nieważności takiej decyzji

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

12. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Przypisanie – Zasada indywidualizacji kar – Zakres

(art. 81 ust. 1 WE)

13. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawo do skutecznej ochrony sądowej – Zapisanie w europejskiej konwencji praw człowieka i potwierdzenie w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)

14. Konkurencja – Zasady – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Skuteczna kontrola sądowa decyzji Komisji – Niezawisły i bezstronny sąd – Nieograniczone prawo orzekania

(art. 81 WE, 229 WE, 230 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 17; nr 1/2003, art. 31)

15. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Charakter bezwzględnie wiążący

(art. 81 WE; porozumienie EOG, art. 53)

16. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja stwierdzająca naruszenie i nakładająca grzywnę – Obowiązek przestrzegania zasady kompetencji powierzonych

(art. 5WE, 81 WE; porozumienie EOG, art. 53; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 7 ust. 1, art. 23 ust. 2)

17. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Charakter tymczasowy – Wycofanie zarzutów, które okazały się bezzasadne w stosunku do niektórych spółek powodujące pogorszenie się pozycji spółki, która pozostała adresatem zaskarżonej decyzji – Dopuszczalność z uwagi na wykonanie przez spółkę jej prawa do bycia wysłuchanym

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 19 ust. 1; nr 1/2003, art. 27 ust. 1)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy lub inicjatora naruszenia – Pojęcie

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2, 3)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy naruszenia – Rola odgrywana kolejno przez różne przedsiębiorstwa i spółki nimi kierujące

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania

(art. 229 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 17; nr 1/2003, art. 31)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie światowego obrotu uzyskanego w ostatnim pełnym roku naruszenia i związanego z produktami i usługami, których dotyczyło to naruszenie

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

1. Pojęcie przedsiębiorstwa w prawie konkurencji winno być rozumiane jako odnoszące się do jednostki gospodarczej z punktu widzenia przedmiotu danego naruszenia. Artykuł 81 ust. 1 WE, który zakazuje przedsiębiorstwom między innymi zawierania porozumień lub uczestniczenia w uzgodnionych praktykach, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, jest skierowany do jednostek gospodarczych mających jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, które to jednostki dążą w trwały sposób do osiągnięcia określonego celu gospodarczego i mogą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia w rozumieniu tego postanowienia.

(por. pkt 63)

2. W dziedzinie konkurencji, w myśl zasady osobistej odpowiedzialności, zgodnie z którą osobę można obciążyć odpowiedzialnością jedynie za jej własne czyny, co do zasady to osoba kierująca przedsiębiorstwem w chwili, gdy uczestniczyło ono w naruszeniu, powinna za nie odpowiadać, nawet jeżeli w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba.

W pewnych wyjątkowych okolicznościach orzecznictwo dopuszcza możliwość odejścia od zasady osobistej odpowiedzialności na podstawie kryterium ciągłości gospodarczej, zgodnie z którym naruszenie reguł konkurencji może zostać przypisane następcy gospodarczemu osoby prawnej będącej sprawcą tego naruszenia, nawet jeżeli ta osoba prawna nie przestała istnieć w dniu wydania decyzji stwierdzającej dane naruszenie, aby skuteczność (effet utile) tych reguł nie została zagrożona z powodu zmian dokonanych między innymi w odniesieniu do formy prawnej spółek, których dotyczy dana sprawa.

Komisja jest uprawniona do tego, aby nie stosować tak zwanego kryterium „ciągłości gospodarczej” i uczynić osobiście odpowiedzialną za udział przedsiębiorstwa w naruszeniu spółkę dominującą, która kierowała bezpośrednio tym przedsiębiorstwem przed jego przeniesieniem na spółki zależne należące do niej w całości lub niemalże w całości, do czasu, kiedy wspomniane spółki zależne i wspomniane przedsiębiorstwo zostały w końcu przeniesione na inną grupę.

(por. pkt 65, 66, 72, 78)

3. W dziedzinie konkurencji, co do zasady do Komisji należy wykazanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej na rynku, i to na podstawie wszystkich okoliczności faktycznych, w tym w szczególności ewentualnych uprawnień kierowniczych wykonywanych przez spółkę dominującą w stosunku do jej spółki zależnej. Tymczasem Komisja może rozsądnie domniemywać, że spółka zależna, której kapitał należy w 100% do jej spółki dominującej, stosuje zasadniczo wskazówki, które są jej przez nią udzielane i że to domniemanie odpowiedzialności oznacza, że Komisja nie jest zobowiązana do sprawdzenia, czy spółka dominująca rzeczywiście wykonywała te uprawnienia kierownicze w stosunku do swojej spółki zależnej. Jeżeli Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów oświadcza, że zamierza uznać spółkę dominującą za osobiście odpowiedzialną za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną, powołując się na domniemanie odpowiedzialności wynikające z posiadania przez spółkę dominującą całego kapitału spółki zależnej, do spółki dominującej, która zamierza zakwestionować przypisaną jej odpowiedzialność, należy przedłożenie w toku postępowania administracyjnego lub najpóźniej przed sądem Unii wystarczających środków dowodowych w celu obalenia tego domniemania poprzez wykazanie, że mimo posiadania przez spółkę dominującą całego kapitału spółki zależnej to spółka zależna określała w sposób rzeczywiście autonomiczny swoją linię postępowania na rynku.

W decyzji stwierdzającej naruszenie Komisja powinna być w stanie uwzględnić odpowiedzi zainteresowanych przedsiębiorstw na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W związku z tym musi ona mieć możliwość nie tylko przyjęcia lub odrzucenia argumentów tych przedsiębiorstw, ale także przeprowadzenia własnej analizy przedstawionych przez nie okoliczności faktycznych albo w celu wycofania zarzutów, które okazały się bezzasadne, albo w celu korekty lub uzupełnienia zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym swej argumentacji na poparcie zarzutów, które podtrzymuje. Tak jest w przypadku gdy decyzja Komisji opiera się nie tylko na domniemaniu odpowiedzialności wynikającym z posiadania całego kapitału spółek zależnych przez ich spółkę dominującą, ale także na dowodach faktycznych przedłożonych w trakcie postępowania administracyjnego i ukazujących, że:

- w ramach grupy, organizacja operacyjna miała prymat nad strukturą prawną i działalnością w zakresie zakwestionowanych projektów kierowały na najwyższym szczeblu spółka dominująca i jej poprzednicy,

- sześciu członków rady administracyjnej spółek zależnych było jednocześnie lub konsekutywnie członkami rady administracyjnej spółek wiodących grupy, przed ich późniejszym przeniesieniem na nową grupę.

- powołanie przez spółkę dominującą nowego członka do rady administracyjnej jej spółek zależnych prowadzących działalność w rozpatrywanym sektorze potwierdza wniosek, że wywierała ona decydujący wpływ na te spółki oraz

- w odniesieniu do operacji restrukturyzacyjnych przeprowadzonych wewnątrz grupy, zmiana firmy spółek zależnych prowadzących działalność w rozpatrywanym sektorze, mająca miejsce natychmiast po przeniesieniu między grupami, świadczy o ich włączeniu do grupy.

Podobnie Komisja jest uprawniona do tego, aby uznać, że przeniesienie funkcji handlowych nie mogło zwolnić spółki dominującej z odpowiedzialności, jako że ona sama przyznaje, że w czasie popełnienia naruszenia musiała zatwierdzić każdą propozycję oferty dotyczącej zakwestionowanych projektów przekraczającą określony próg lub wiążącą się z pewnym istotnym ryzykiem dla grupy.

(por. pkt 86, 87, 91, 97, 116, 144)

4. Co się tyczy obowiązku uzasadnienia ciążącego na Komisji zwłaszcza wtedy, gdy wydaje decyzję stwierdzającą naruszenie reguł konkurencji, zarzut dotyczący braku lub niewystarczającego charakteru uzasadnienia musi zostać odróżniony od zarzutu dotyczącego niedokładności uzasadnienia decyzji, ze względu na błąd co do okoliczności faktycznych lub błąd w ocenie prawnej. Ten ostatni aspekt wchodzi w zakres badania zgodności z prawem istoty decyzji, a nie naruszenia istotnych wymogów proceduralnych, i w związku z tym nie może stanowić naruszenia art. 253 WE.

(por. pkt 88)

5. Zasada niedziałania wstecz przepisów prawa karnego jest zasadą wspólną wszystkim systemom prawa państw członkowskich, której to zasadzie poświęcony jest również art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka, i która stanowi nierozerwalną część ogólnych zasad prawa, nad których przestrzeganiem czuwa sąd Unii. Nawet jeśli z art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17 i z art. 23 ust. 5 rozporządzenia nr 1/2003 wynika, że decyzje Komisji nakładające grzywny za naruszenie prawa konkurencji nie mają charakteru karnoprawnego, nie zmienia to faktu, że Komisja jest zobowiązana przestrzegać ogólnych zasad prawa Unii, a w szczególności zasady niedziałania prawa wstecz, we wszystkich postępowaniach administracyjnych mogących prowadzić do nałożenia sankcji na podstawie prawa konkurencji.

Wspomniany powyżej obowiązek przestrzegania ogólnych zasad prawa Unii wymaga, aby reguły przypisywania osobom fizycznym i prawnym naruszeń prawa konkurencji odpowiadały regułom przewidzianym w czasie, w którym doszło do popełnienia naruszenia. W przypadku gdy kilka osób można pociągnąć do osobistej odpowiedzialności za udział w naruszeniu, jakiego dopuściło się jedno i to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji, należy uznać te osoby za solidarnie odpowiedzialne za to naruszenie. Ponadto do osobistej i solidarnej odpowiedzialności za udział jednego i tego samego przedsiębiorstwa w naruszeniu można pociągnąć osobę, która była bezpośrednio odpowiedzialna za prowadzenie przedsiębiorstwa w chwili popełnienia naruszenia, i osobę, która kierowała pośrednio tym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia z tego powodu, że wykonywała ona faktycznie uprawnienia kontrolne w stosunku do pierwszej osoby i określała jej zachowanie na rynku.

(por. pkt 131–134)

6. Jeśli chodzi o czas trwania naruszenia reguł konkurencji zasada pewności prawa zobowiązuje Komisję – w przypadku braku materiału dowodowego potwierdzającego bezpośrednio taki czas – do przedstawienia przynajmniej materiału dowodowego odnoszącego się do faktów wystarczająco bliskich w czasie, który pozwala logicznie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie pomiędzy dwoma konkretnymi punktami w czasie. Jeśli chodzi o środki dowodowe, jest normalne, że działania, które praktyki i porozumienia antykonkurencyjne obejmują, mają miejsce w sekretny sposób, że spotkania odbywają się potajemnie, najczęściej w państwie trzecim, a dokumentacja z tym związana jest ograniczona do minimum. Nawet jeśli Komisja odkryje dokumenty świadczące wyraźnie o bezprawnym nawiązaniu kontaktu pomiędzy podmiotami gospodarczymi, takie jak protokoły spotkań, będą one zazwyczaj jedynie fragmentaryczne i odosobnione, i dlatego często będzie konieczna rekonstrukcja niektórych szczegółów w drodze dedukcji. W większości przypadków istnienie praktyki lub porozumienia antykonkurencyjnego musi być wywnioskowane z szeregu zbiegów okoliczności oraz wskazówek, które rozpatrywane łącznie mogą stanowić, w braku innego logicznego wytłumaczenia, dowód naruszenia prawa konkurencji. W przypadku naruszenia rozciągającego się na wiele lat okoliczność, że kartel ujawniał się w różnych okresach, oddzielonych od siebie krótszymi lub dłuższymi przerwami, pozostaje bez wpływu na istnienie tego kartelu, o ile poszczególne działania, które składają się na to naruszenie, służą osiągnięciu tego samego celu i wpisują się w ramy jednolitego i ciągłego naruszenia.

Z powyższego wynika, że ze względu na to, że rozpatrywane jako całość porozumienia sprzeczne z regułami konkurencji miały wywierać skutki między datą wejścia w życie jednego z nich a datą końca ważności drugiego z nich, Komisja mogła słusznie uznać te porozumienia za stanowiące wskazówkę co do tego, że naruszenie było kontynuowane w nieprzerwany sposób w całym rozpatrywanym okresie. Tak więc dowody powtarzających się przejawów działalności kartelu, jak również zbiór wskazówek zebranych przez Komisję co do okoliczności, że działalność, w której uczestniczyło przedsiębiorstwo, o którym mowa, w ramach kartelu była kontynuowana w całym rozpatrywanym okresie, muszą być postrzegane jako wystarczający dowód na to, że działalność kartelu była kontynuowana w nieprzerwany sposób między datami uwzględnionymi w decyzji Komisji.

(por. pkt 164–166, 176, 177)

7. Zgodnie z art. 25 rozporządzenia nr 1/2003 uprawnienie Komisji do nałożenia sankcji z powodu naruszenia art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym przedawnia się po pięciu latach. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym popełniono naruszenie. Jednakże w przypadku ciągłych lub powtarzających się naruszeń bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia zaniechania naruszenia.

(por. pkt 188)

8. Nie można zarzucać Komisji, że nie uzasadniła w szczególny sposób decyzji o nałożeniu grzywny podlegającej solidarnej zapłacie przez dwie spółki w przypadku naruszenia reguł konkurencji, ze względu na fakt, że spółki te nie tworzyły już jednej i tej samej jednostki gospodarczej w dniu wydania tej decyzji, ponieważ jej zdaniem okoliczność ta nie stała temu na przeszkodzie. Komisja nie jest bowiem zobowiązana do zawarcia w swojej decyzji dokładnego uzasadnienia pewnych aspektów, które wydają jej się oczywiście bez związku, pozbawione znaczenia lub wyraźnie drugorzędne dla jej oceny.

(por. pkt 200)

9. Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywien należnych z powodu naruszenia art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) jest skutkiem prawnym, który wynika ipso iure z przepisów materialnych tych artykułów.

Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywny należnej powodu udziału przedsiębiorstwa w naruszeniu art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG wynika z tego, że każda z zainteresowanych osób może zostać pociągnięta do osobistej odpowiedzialności za udział przedsiębiorstwa w naruszeniu. Jednolitość zachowania przedsiębiorstwa na rynku uzasadnia do celów zastosowania prawa konkurencji to, że spółki lub, mówiąc ogólniej, podmioty prawa, które mogą zostać pociągnięte do osobistej odpowiedzialności, są zobowiązane solidarnie. Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywien nałożonych z powodu naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG w zakresie, w jakim przyczynia się ona do zapewnienia skutecznego ściągnięcia tych grzywien, stanowi część celu odstraszenia, do którego osiągnięcia dąży generalnie prawo konkurencji, i to w poszanowaniu zasady ne bis in idem, podstawowej zasady prawa Unii wyrażonej także w art. 4 protokołu nr 7 do europejskiej konwencji praw człowieka, która zabrania ponownego karania z tytułu tego samego naruszenia prawa konkurencji tego samego zachowania przedsiębiorstwa na rynku za pośrednictwem podmiotów prawa, które mogą zostać uznane za osobiście odpowiedzialne.

Okoliczność, że osobista odpowiedzialność grożąca wielu spółkom z powodu udziału tego samego przedsiębiorstwa w naruszeniu nie jest identyczna, nie stanowi przeszkody, by została na nie nałożona grzywna podlegająca solidarnej zapłacie, ponieważ odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywny obejmuje jedynie okres naruszenia, w którym tworzyły one jednostkę gospodarczą i stanowiły zatem przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji.

(por. pkt 204–206)

10. W zakresie, w jakim zarzut oparty na naruszeniu zasady pewności prawa może być interpretowany jako zarzut niezgodności z prawem wymierzony przeciwko regułom dotyczącym odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien w przypadku naruszenia reguł konkurencji, z tego powodu, że reguły te są źródłem niepewności co do zapłaty grzywny, określenia dłużnika zobowiązanego do zapłaty i sytuacji prawnej dłużników solidarnych, zarzut ten pociąga za sobą konieczność orzeczenia w kwestii samej zgodności z prawem systemu odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien w prawie konkurencji i sprawdzenia, czy prawa i obowiązki, które z niego wynikają, mogą być znane z wystarczającą dokładnością przez karane spółki.

W tym względzie podobnie jak pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu prawa konkurencji będące jedynie skutkiem ipso iure tego prawa, pojęcie odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien jest autonomicznym pojęciem, które należy interpretować przez odniesienie do celów i systemu prawa konkurencji, którego część stanowi, i w razie potrzeby przez odniesienie do ogólnych zasad wynikających ze wszystkich krajowych systemów prawa. W braku przeciwnej wskazówki w decyzji, w której Komisja nakłada na kilka spółek grzywnę podlegającą solidarnej zapłacie z powodu zachowania przedsiębiorstwa noszącego znamiona naruszenia, instytucja ta przypisuje im to zachowanie w równej mierze. Ponadto spółki, na które zostało nałożone zobowiązanie do solidarnej zapłaty grzywny, są zobowiązane do zapłaty jednej jedynej grzywny, której kwota zostaje obliczona przez odniesienie do obrotów danego przedsiębiorstwa.

Z tego wynika, że każda spółka jest zobowiązana do zapłaty całości kwoty grzywny wobec Komisji i że zapłata dokonana przez jedną z nich zwalnia wszystkie pozostałe spółki w stosunku do Komisji. Spółki, na które zostaje nałożona grzywna podlegająca solidarnej zapłacie i którym grozi – w braku przeciwnej wskazówki w decyzji nakładającej grzywnę – odpowiedzialność w równym stopniu za popełnienie naruszenia, muszą co do zasady zapłacić w częściach równych grzywnę nałożoną z powodu tego naruszenia. A zatem w przypadku gdy spółka, od której Komisja zażądała zapłaty, zapłaci całość kwoty grzywny, może ona na podstawie samej decyzji Komisji żądać zwrotu od każdego z pozostałych dłużników solidarnych jego własnej części. A zatem, choć decyzja, w której na kilka spółek została nałożona grzywna podlegająca solidarnej zapłacie, nie pozwala ustalić a priori, która z tych spółek zostanie rzeczywiście wezwana do zapłacenia Komisji kwoty grzywny, nie stoi ona na przeszkodzie temu, by każda z tych spółek mogła jednoznacznie poznać część kwoty grzywny, która na nią przypada, i dochodzić od pozostałych dłużników solidarnych zwrotu kwot, które zapłaciła ona powyżej tej części.

(por. pkt 213, 215)

11. Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywien w prawie konkurencji nie stoi na przeszkodzie prawu przysługującemu każdej z ukaranych spółek do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności decyzji, w której Komisja nałożyła na nie grzywnę podlegającą solidarnej zapłacie.

(por. pkt 217)

12. Zgodnie z zasadą indywidualizacji kary i sankcji, która znajduje zastosowanie we wszystkich postępowaniach administracyjnych mogących prowadzić do nałożenia sankcji na podstawie prawa konkurencji, osoba może zostać ukarana wyłącznie za czyny, które są jej indywidualnie zarzucane. Tak jest w przypadku, gdy dwie spółki zostały ukarane z powodu udziału przedsiębiorstwa w naruszeniu, za czyny, które zostały im indywidualnie zarzucone przez Komisję, z powodu odpowiedzialności, jaka na nich spoczywa jako podmiotach kierujących bezpośrednio lub pośrednio tym przedsiębiorstwem.

(por. pkt 219, 220)

13. Wymóg skutecznej kontroli sądowej stanowi ogólną zasadę prawa Unii, która wynika z tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim i której zostały również poświęcone art. 6 i 13 europejskiej konwencji praw człowieka. Prawo do skutecznej skargi zostało ponadto potwierdzone w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

(por. pkt 224)

14. Wymóg skutecznej kontroli sądowej ma w szczególności zastosowanie do każdej decyzji Komisji, w której stwierdza ona i karze naruszenie prawa konkurencji. Zgodnie z art. 17 rozporządzenia nr 17 i z art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 Sąd ma nieograniczone prawo orzekania w rozumieniu art. 229 WE w przedmiocie skarg wniesionych na decyzje, w których Komisja nakłada grzywnę, i może uchylić, obniżyć lub podwyższyć nałożoną grzywnę.

W ramach skarg opartych na art. 230 WE kontrola zgodności z prawem decyzji Komisji, w których przypisuje ona naruszenie prawa konkurencji osobom fizycznym lub prawnym oraz nakłada na nie z tego tytułu grzywnę, musi być uznawana za skuteczną kontrolę sądową tej decyzji. Intensywność kontroli sprawowanej przez sąd Unii i tym samym skuteczny charakter skarg wniesionych na decyzje, w których Komisja stwierdza naruszenie reguł konkurencji i wymierza grzywnę, są wzmocnione nieograniczonym prawem orzekania przyznanym Sądowi w tej dziedzinie. Poza zwykłą kontrolą zgodności z prawem, która pozwala jedynie oddalić skargę o stwierdzenie nieważności lub stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu, nieograniczone prawo orzekania, które przysługuje sądowi Unii, upoważnia go do zmiany zaskarżonego aktu, nawet bez stwierdzania jego nieważności, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych, aby zmienić na przykład kwotę nałożonej grzywny.

(por. pkt 225–227)

15. Artykuł 81 WE i przez analogię art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) stanowią przepisy porządku publicznego niezbędne do wypełnienia zadań powierzonych Wspólnocie Europejskiej i EOG, tak że odpowiedzialność i sankcja grożące spółkom w przypadku naruszenia tych przepisów nie mogą zostać pozostawione do dyspozycji tych spółek.

(por. pkt 229)

16. W myśl art. 5 WE Wspólnota Europejska działa wyłącznie w granicach powierzonych jej kompetencji i celów wyznaczonych jej przez traktat. A zatem ma ona jedynie te kompetencje, które zostały jej powierzone.

W sytuacji gdy Komisja wszczyna postępowanie w celu wydania decyzji stwierdzającej naruszenie art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym, tylko jej samej przysługuje kompetencja na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 lub art. 7 ust. 1 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 do stwierdzenia tego naruszenia i nałożenia grzywien na przedsiębiorstwa, które umyślnie lub przez niedbalstwo uczestniczyły w tym naruszeniu. Pod rygorem naruszenia zasady kompetencji powierzonych Komisja nie może przenieść na osobę trzecią uprawnień, które zostały jej zatem powierzone w wymienionych powyżej przepisach.

Nie można uznać, że w określonym przypadku Komisja przeniosła na sąd krajowy lub sąd polubowny część uprawnień, które zostały jej przyznane w celu stwierdzania i karania tego typu naruszeń, ponieważ Komisja ustaliła w decyzji wydanej w tymże samym przypadku, część odpowiedzialności przypadającej odpowiednio na dwie odrębne spółki za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w stwierdzonym naruszeniu i tym samym przypadającą na każdą z nich część grzywny do zapłaty której są one solidarnie zobowiązane wobec Komisji.

(por. pkt 233, 234, 236)

17. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest dokumentem roboczym, w którym ocena faktyczna i prawna ma charakter wyłącznie tymczasowy. Z tego powodu Komisja może, a nawet powinna uwzględnić okoliczności wynikające z postępowania administracyjnego, aby między innymi wycofać zarzuty, które okazały się bezzasadne. Jako że spółka ukarana za naruszenia prawa konkurencji była w stanie przedstawić w skuteczny sposób swoje stanowisko – w kwestii wycofania przez Komisję w zaskarżonej decyzji zarzutu, który ta ostatnia postawiła wcześniej wobec innych spółek, aby je pociągnąć wraz z tą spółką do solidarnej odpowiedzialności za udział jednego i tego samego przedsiębiorstwa w naruszeniu – przed wydaniem tej decyzji, prawo do obrony tejże pierwszej spółki nie zostało naruszone z powodu rozbieżności między pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a zaskarżoną decyzją.

(por. pkt 248, 249, 262)

18. Rola przywódcy odgrywana przez jedno lub kilka przedsiębiorstw w ramach kartelu powinna być uwzględniona w celu obliczenia kwoty grzywny, ponieważ przedsiębiorstwa odgrywające taką rolę powinny ponosić szczególną odpowiedzialność w porównaniu z innymi przedsiębiorstwami. Aby przedsiębiorstwo mogło zostać uznane za przywódcę kartelu, powinno ono stanowić istotną siłę napędową kartelu lub ponosić szczególną i konkretną odpowiedzialność za funkcjonowanie tego kartelu. Tak jest w przypadku, gdy jedno przedsiębiorstwo odgrywało rolę przywódcy naruszenia przejmując obowiązki „sekretarza europejskiego” kartelu, funkcje, które powierzały mu rolę przywódcy w koordynowaniu kartelu, a w każdym razie w jego konkretnym funkcjonowaniu, a w szczególności wówczas, gdy ów „sekretarz europejski” był punktem kontaktowym między członkami kartelu i odgrywał zasadniczą rolę w konkretnym funkcjonowaniu tego kartelu, jako że ułatwiał on wymianę informacji w ramach kartelu, centralizował, kompilował i wymieniał z innymi członkami kartelu istotne informacje dla funkcjonowania kartelu, a w szczególności informacje dotyczące niektórych szczególnie ważnych projektów, organizował sekretariat spotkań roboczych i zapewniał jego obsługę oraz od czasu do czasu zmieniał kody służące zatajeniu tych spotkań lub tych kontaktów.

(por. pkt 280, 283, 287)

19. W dziedzinie konkurencji, w przypadku długotrwałego naruszenia, w którego trakcie różne przedsiębiorstwa, pod kierownictwem różnych spółek, odgrywały kolejno w ściśle określonych okresach rolę przywódcy naruszenia, zasady równego traktowania i proporcjonalności wymagają, by wobec spółek, które kierowały jednym lub wieloma przedsiębiorstwami, które odgrywały pod ich kierownictwem rolę przywódcy naruszenia, zastosować inną podwyżkę podstawowej kwoty nałożonej na nich grzywny, gdy okres, w którym wspomniane przedsiębiorstwo lub przedsiębiorstwa odgrywały pod ich kierownictwem ową rolę, jest znacząco różny. Rola przywódcy odnosi się do funkcjonowania kartelu i – inaczej niż rola inicjatora naruszenia – siłą rzeczy trwa ona przez pewien okres. Wobec tego należy uwzględnić to, że spółce, która kierowała jednym z przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, może zostać przypisana rola napędowa odgrywana przez to przedsiębiorstwo w funkcjonowaniu kartelu przez co najwyżej nieco ponad jedną czwartą okresu naruszenia, podczas gdy innej spółce, która kierowała innym przedsiębiorstwem uczestniczącym w kartelu, może zostać przypisana rola napędowa odgrywana przez to przedsiębiorstwo w funkcjonowaniu kartelu przez niemal trzy czwarte wspomnianego okresu.

Wynika z tego, że Komisja naruszyła zasady równego traktowania i proporcjonalności stosując identyczną podwyżkę podstawowej kwoty grzywny wobec spółek, które odgrywały za pośrednictwem kierowanych przez nie przedsiębiorstw rolę przywódcy kartelu, chociaż okresy, w których wspomniane przedsiębiorstwo lub przedsiębiorstwa wchodzące w rachubę wykonywały pod ich kierownictwem obowiązki przywódcy kartelu, były znacząco różne.

Natomiast, zakładając nawet, że Komisja zastosowała niezgodnie z prawem kryteria uznania za przywódcę naruszenia, nie przyjmując tej kwalifikacji wobec jednego z przedsiębiorstw, mimo istotnej roli odgrywanej przez nie w ramach kartelu, tego rodzaju niezgodne z prawem działanie, którego dopuszczono się na rzecz innej osoby, nie uzasadnia uwzględnienia zarzutów dotyczących nieprzestrzegania zasady równego traktowania i niedyskryminacji.

(por. pkt 307, 308, 311, 312)

20. Nieograniczone prawo orzekania przyznane sądowi Unii w art. 17 rozporządzenia nr 17 i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 uprawnia go, poza zwykłą kontrolą zgodności sankcji z prawem, do zastąpienia oceny Komisji własną oceną i w konsekwencji do uchylenia, zmniejszenia lub zwiększenia nałożonej grzywny, w przypadku gdy zostaje mu przedłożona do rozważenia kwestia wysokości grzywny. W ramach tej oceny, należy się upewnić, że podwyżka związana z rolą przywódcy naruszenia odgrywaną przez przedsiębiorstwo, o którym mowa, zostanie ustalona na poziomie, który zagwarantuje jej odstraszający charakter.

(por. pkt 318, 319)

21. W przypadku nałożenia grzywien na kilka spółek za udział przedsiębiorstwa znajdującego się pod ich kierownictwem w naruszeniu reguł konkurencji i ustalenia ich odpowiednich kwot Komisja nie odbiega od metody obliczania przedstawionej w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, nie wykracza poza ramy prawne sankcji określone w art. 15 rozporządzenia nr 17 i art. 23 rozporządzenia nr 1/2003 i nie narusza zasady proporcjonalności, postanawiając odwołać się co do zasady do światowego obrotu związanego z zakwestionowanymi projektami uzyskanego przez każde przedsiębiorstwo w ostatnim pełnym roku naruszenia, aby ocenić rozmiar i siłę gospodarczą każdego z nich w momencie naruszenia. Tak jest w szczególności w przypadku, gdy Komisja uznaje, że z uwagi na światowy charakter kartelu, należy przyjąć za podstawę porównania względnego znaczenia każdego przedsiębiorstwa część światowego obrotu związanego z projektami dotyczącymi tego kartelu, część posiadaną przez każde przedsiębiorstwo w trakcie ostatniego pełnego roku udziału przedsiębiorstwa w stwierdzonym naruszeniu, ponieważ ta podstawa porównania jest w stanie wiernie odzwierciedlić zdolność każdego przedsiębiorstwa do wyrządzenia poważnej szkody innym podmiotom na terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego i dostarczyć wskazówkę co do jego wkładu w skuteczność kartelu jako całości lub, przeciwnie, niestabilności, jaka panowałaby w ramach kartelu, gdyby ono w nim nie uczestniczyło.

(por. pkt 360, 362)

WYROK SĄDU (druga izba)

z dnia 3 marca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Prawo do obrony – Obowiązek uzasadnienia – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Czas trwania naruszenia – Grzywny – Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywny – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy – Okoliczności łagodzące – Współpraca

W sprawach T‑117/07 i T‑121/07

Areva, société anonyme z siedzibą w Paryżu (Francja),

Areva T&D Holding SA z siedzibą w Paryżu,

Areva T&D SA z siedzibą w Paryżu,

Areva T&D AG z siedzibą w Oberentfelden (Szwajcaria),

reprezentowane przez adwokatów A. Schild oraz J.M. Cota,

Alstom, société anonyme z siedzibą w Levallois‑Perret (Francja), reprezentowana początkowo przez adwokata J. Derenne’a, W. Broere’a, solicitor, adwokatów A. Müller‑Rappard oraz C. Guirada, a następnie przez adwokatów J. Derenne’a oraz A. Müller‑Rappard,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez X. Lewisa oraz F. Arbaulta, a następnie przez X. Lewisa, oraz wreszcie przez V. Bottkę oraz N. Von Lingena, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mających za przedmiot skargi o stwierdzenie częściowej nieważności decyzji Komisji C (2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową), zaś tytułem żądania ewentualnego obniżenie kwoty grzywny, która została nałożona na skarżące,

SĄD (druga izba),

w składzie: I. Pelikánová (sprawozdawca), prezes, K. Jürimäe i S. Soldevila Fragoso, sędziowie,

sekretarz: C. Kristensen, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 marca 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Okoliczności powstania sporu wynikają głównie z ustaleń dokonanych przez Komisję Wspólnot Europejskich w decyzji Komisji C (2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”). W zakresie, w jakim te okoliczności faktyczne nie zostały podważone bądź przynajmniej skutecznie podważone przez strony, należy je traktować jako ustalone do celów niniejszego sporu.

Rozpatrywany produkt

2 Rozdzielnice z izolacją gazową (zwane dalej „RIG”) są wykorzystywane do kontrolowania przepływu energii w sieciach elektroenergetycznych. Jest to ciężki sprzęt elektryczny stosowany jako główny komponent podstacji elektroenergetycznych „pod klucz”.

3 Podstacje są pomocniczymi centralami elektrycznymi, które przekształcają prąd elektryczny. Poza transformatorem elementy składowe podstacji stanowią systemy kontroli, przekaźniki, baterie, ładowarki i rozdzielnice. Funkcja rozdzielnicy polega na ochronie transformatora przed przeładowaniem lub na izolowaniu obwodu i wadliwego transformatora.

4 Rozdzielnice mogą mieć izolację gazową, izolację powietrzną lub izolację hybrydową, w przypadku gdy łączą one dwie poprzednie techniki. RIG są sprzedawane na całym świecie jako część składowa podstacji elektroenergetycznych „pod klucz” lub jako część zapasowa, którą należy zamontować w takich podstacjach. Stanowią one około 30–60% całkowitej ceny tych podstacji.

5 Zaskarżona decyzja dotyczy projektów RIG o napięciu wyższym lub równym 72,5 kV (zwanych dalej „projektami RIG”), co obejmuje RIG jako produkty indywidualne, w tym wszystkie usługi z nimi związane (transport, instalacja, testy, izolacja etc.), oraz podstacje elektroenergetyczne „pod klucz” zawierające RIG, które to podstacje obejmują RIG i inne składniki podstacji, takie jak transformatory i wszystkie usługi z nimi związane (transport, okablowanie, instalacja, izolacja etc.).

Przedsiębiorstwa, których dotyczą niniejsze sprawy

6 Alstom (dawniej zwana Alsthom), spółka akcyjna prawa francuskiego z radą administracyjną, jest spółką dominującą grupy spółek (zwanej dalej „grupą Alstom”). W okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. grupa Alstom prowadziła działalność w obszarze transmisji i dystrybucji energii elektrycznej (zwanym dalej „sektorem T&D”), a w szczególności w zakresie RIG.

7 Działalność w zakresie RIG w ramach grupy Alstom była prowadzona we Francji przez Alsthom SA (Francja) do 1989 r., w którym to roku firma tej spółki została zmieniona na GEC Alsthom SA, w której to spółce akcje posiadała w 100% GEC Alsthom NV. W dniu 16 listopada 1992 r. została utworzona Kléber Eylau SA, której powierzono działalność francuską w zakresie RIG w drodze porozumienia obowiązującego od dnia 7 grudnia 1992 r. Akcje spółki Kléber Eylau należały w 99,76% do GEC Alsthom SA oraz w 0,04% do Étoile Kléber. W czerwcu 1993 r. Kléber Eylau zmieniła firmę na Alsthom T&D SA, która w czerwcu 1998 r. zmieniła z kolei firmę na Alstom T&D SA. Akcje spółki Alstom T&D SA znajdowały się w 100% w posiadaniu Alstom Holdings (Francja), której akcje należały z kolei w 100% do Alstom.

8 Od stycznia 1986 r. działalność grupy Alstom w zakresie RIG była prowadzona równolegle w Szwajcarii i we Francji, gdy Sprecher Energie AG została spółką zależną, w której akcje posiadała w 100% Alsthom. W listopadzie 1993 r. Sprecher Energie zmieniła firmę na GEC Alsthom T&D AG, która w lipcu 1997 r. przyjęła firmę GEC Alsthom AG, a w czerwcu 1998 r. – Alstom AG [zwana dalej „Alstom (Szwajcaria)”]. W dniu 22 grudnia 2000 r. ostatnia z wymienionych spółek została nabyta przez Alstom Power (Schweiz) AG. Firma nowej jednostki została zmieniona na Alstom (Schweiz) AG. W listopadzie 2002 r. w ramach grupy Alstom została utworzona nowa jednostka prawna, na którą została przeniesiona działalność w sektorze T&D w Szwajcarii. Firma tej nowej jednostki, początkowo zwanej Alstom (Schweiz) Services AG, uległa następnie zmianie na Alstom T&D AG.

9 Cała działalność grupy Alstom w sektorze T&D została przeniesiona w dniu 8 stycznia 2004 r. na grupę, której spółką dominującą jest Areva, spółka akcyjna prawa francuskiego z zarządem i radą nadzorczą (zwana dalej „grupą Areva”). W okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. działalność grupy Areva w zakresie RIG była prowadzona przez Areva T&D SA i przez Areva T&D AG, spółki zależne, w których akcje posiadała w 100% Areva T&D Holding SA, należąca z kolei w 100% do Areva (zwane dalej łącznie „spółkami grupy Areva”).

Postępowanie administracyjne

10 W dniu 3 marca 2004 r. ABB Ltd zasygnalizowała Komisji istnienie antykonkurencyjnych praktyk w sektorze RIG i przedstawiła ustny wniosek o zwolnienie z grzywny zgodnie z komunikatem Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

11 Praktyki, o których poinformowała ABB, polegały na koordynowaniu na szczeblu światowym sprzedaży projektów RIG, co obejmowało podział rynków, przydział limitów i utrzymanie odpowiednich udziałów w rynku, przydział projektów RIG producentom wyznaczonym w tym celu i manipulowanie postępowaniami przetargowymi (fałszowanie ofert), aby umowy zostały przydzielone tym producentom, ustalanie cen w drodze złożonych uzgodnień cenowych dla projektów RIG, które nie zostały przydzielone, rozwiązywanie umów licencyjnych ze spółkami niebędącymi członkami kartelu i wymianę poufnych informacji na temat rynku.

12 Ustny wniosek o zwolnienie z grzywny przedstawiony przez ABB został uzupełniony w szczególności w dniu 7 maja 2004 r. ustnymi uwagami oraz dowodami w postaci dokumentów. W dniu 25 kwietnia 2004 r. Komisja przyznała ABB warunkowe zwolnienie.

13 Na podstawie oświadczeń ABB Komisja wszczęła dochodzenie i w dniach 11 i 12 maja 2004 r. przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach wielu spółek prowadzących działalność w sektorze RIG.

14 Między 14 i 25 maja 2004 r. grupa Areva współpracowała z Komisją i dostarczyła jej na podstawie komunikatu w sprawie współpracy różne dowody w postaci dokumentów oraz informacje.

15 W dniu 4 października 2004 r. ABB odpowiedziała na żądanie udzielenia informacji wystosowane przez Komisję.

16 W dniu 6 lutego 2006 r. Komisja skierowała do Alstom żądanie udzielenia informacji, na które spółka ta odpowiedziała pismem z dnia 24 lutego 2006 r.

17 W dniu 20 kwietnia 2006 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które poza Alstom i spółkami grupy Areva zostało skierowane do ABB, do Fuji Electric Holdings Co., Ltd i do Fuji Electric Systems Co., Ltd (zwanych dalej łącznie „spółkami grupy Fuji”), do Hitachi i do Hitachi Europe Ltd (zwanych dalej łącznie „spółkami grupy Hitachi”), do Japan AE Power Systems Corp. (zwanej dalej „JAEPS”), do Mitsubishi Electric System Corp. (zwanej dalej „Melco”), do Nuova Magrini Galileo SpA, do Schneider Electric SA (zwanej dalej „Schneider”), do Siemens AG, do Toshiba Corp. oraz do pięciu spółek grupy, której spółką dominującą była VA Technologie AG (zwanej dalej „grupą VA Tech”), w tym do samej VA Technologie.

18 W dniu 5 maja 2006 r. Alstom mogła zapoznać się z ustnymi oświadczeniami złożonymi przez inne spółki uwikłane w sprawę, zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy.

19 W dniu 30 czerwca 2006 r. Alstom i spółki grupy Areva skierowały do Komisji w wyznaczonym terminie swoje uwagi w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W załączeniu do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Alstom przedłożyła liczne wewnętrzne dokumenty grupy Alstom, w odniesieniu do których wniosła o zachowanie poufności wobec wszystkich osób trzecich z wyjątkiem Komisji. Podobnie ABB, spółki grupy Fuji, Hitachi i JAEPS, Melco, Schneider, Siemens AG Österreich, Siemens i Toshiba odpowiedziały pisemnie na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w wyznaczonych terminach.

20 Pismem z dnia 12 lipca 2006 r. spółki grupy Fuji podjęły współpracę z Komisją i dostarczyły jej na podstawie komunikatu w sprawie współpracy różne dowody w postaci dokumentów oraz informacje.

21 W dniu 14 lipca 2006 r. ABB przesłała Komisji „uzupełnienie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów”.

22 W dniach 18 i 19 lipca 2006 r. Komisja przeprowadziła przesłuchanie spółek, do których zostało skierowane pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

23 W dniu 25 sierpnia 2006 r. Komisja udostępniła stronom postępowania w celu przedstawienia komentarzy fragmenty jawnej wersji odpowiedzi spółek grupy Fuji na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, wniosek spółek grupy Fuji z dnia 12 lipca 2006 r. złożony na podstawie komunikatu w sprawie współpracy (zob. pkt 20 powyżej), uzupełnienie odpowiedzi ABB na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i uzupełniające dokumenty. Alstom przedłożyła swoje uwagi na temat tych dokumentów w dniu 15 września 2006 r., dostarczając jednocześnie oświadczenie jednego ze swych pracowników, pana S., który jej zdaniem dysponował bezpośrednią wiedzą o spornych okolicznościach faktycznych.

24 W dniu 20 września 2006 r. Komisja skierowała do spółek grupy Areva żądanie udzielenia informacji, na które odpowiedziały one w dniu 6 października 2006 r., przedstawiając liczne dokumenty dotyczące reorganizacji działalności w sektorze T&D w ramach grupy Alstom z uwagi na przeniesienie działalności między grupami, o którym mowa w pkt 9 powyżej.

25 W dniu 14 listopada 2006 r. Komisja podała do wiadomości Alstom w języku angielskim swoje stanowisko w kwestii uzupełniających dokumentów wymienionych w pkt 23 powyżej oraz w następstwie odpowiedniego wniosku z dnia 17 listopada 2006 r. złożonego przez Alstom przekazała jej to stanowisko w języku francuskim w dniu 22 listopada 2006 r. W dniu 27 listopada 2006 r. Alstom przedstawiła swoje uwagi na temat tego stanowiska.

26 W dniu 4 grudnia 2006 r. Alstom przekazała Komisji pismo dotyczące ustalenia osób prawnych, których dotyczyły sporne okoliczności faktyczne. Pismo to zawierało między innymi liczne schematy ilustrujące różne operacje w zakresie restrukturyzacji działalności w sektorze T&D w ramach grupy Alstom.

Zaskarżona decyzja

27 W dniu 24 stycznia 2007 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym z dnia 10 stycznia 2008 r. (Dz.U. C 5, s. 7). Została ona doręczona Alstom i spółkom grupy Areva w dniu 8 lutego 2007 r.

28 Poza Alstom i spółkami grupy Areva zaskarżona decyzja została skierowana do ABB, do spółek grupy Fuji, do spółek grupy Hitachi, do JAEPS, do Melco, do Nuova Magrini Galileo, do Schneider, do Siemens, Siemens AG Österreich, do Siemens Transmission & Distribution Ltd (zwanej dalej „Reyrolle”), do Siemens Transmission & Distribution SA, do Toshiba i do VA Tech Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG.

29 W motywach 113–123 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, koordynowały przydział projektów RIG na szczeblu światowym, z wyjątkiem pewnych rynków, według ustalonych reguł, aby między innymi utrzymać limity odzwierciedlające w znacznym stopniu ich oszacowane historyczne udziały w rynku. Komisja uściśliła, że przydział projektów RIG był dokonywany na podstawie wspólnego limitu „japońskiego” i wspólnego limitu „europejskiego”, które miały być następnie rozdzielane pomiędzy nich, odpowiednio, przez producentów japońskich i przez producentów europejskich. W porozumieniu podpisanym w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. (zwanym dalej „porozumieniem GQ”) ustalono reguły umożliwiające przydział projektów RIG bądź producentom japońskim, bądź producentom europejskim i zaliczanie ich wartości na poczet odpowiedniego limitu. Ponadto w motywach 124–132 zaskarżonej decyzji Komisja sprecyzowała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, zawarły niepisemne porozumienie (zwane dalej „wspólnym uzgodnieniem”), na którego podstawie projekty RIG w Japonii z jednej strony i w krajach będących europejskimi członkami kartelu z drugiej strony, określanych wspólnie jako „kraje macierzyste” projektów RIG, były zastrzeżone odpowiednio dla członków japońskich i członków europejskich kartelu. Projekty RIG w „krajach macierzystych” nie były przedmiotem wymiany informacji pomiędzy dwiema grupami i nie były zaliczane na poczet odpowiednich limitów.

30 Porozumienie GQ zawierało również reguły odnoszące się do wymiany między dwiema grupami producentów informacji koniecznych do funkcjonowania kartelu, którą to wymianę zapewniali w szczególności sekretarze wspomnianych grup, do manipulowania odpowiednimi postępowaniami przetargowymi i do ustalania cen dla projektów RIG, które nie mogły zostać przydzielone. Zgodnie z załącznikiem 2 do porozumienia GQ miało ono zastosowanie do całego świata z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Kanady, Japonii i 17 krajów Europy Zachodniej. Ponadto na podstawie wspólnego uzgodnienia projekty RIG w krajach europejskich innych niż „kraje macierzyste” były również zastrzeżone dla grupy europejskiej, ponieważ producenci japońscy zobowiązali się do nieprzedstawiania ofert w odniesieniu do projektów RIG w Europie.

31 Zdaniem Komisji rozdział projektów RIG między producentów europejskich był uregulowany w porozumieniu podpisanym także w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. i zatytułowanym „E‑Group Operation Agreement for GQ‑Agreement” (porozumienie grupy E w sprawie wykonania porozumienia GQ) (zwane dalej „porozumieniem EQ”). Komisja wskazała, że przydział projektów RIG w Europie odbywał się według tych samych reguł i procedur co reguły i procedury regulujące przydział projektów RIG w innych krajach. W szczególności projekty RIG w Europie miały być również zgłaszane, rejestrowane, przydzielane, uzgadniane lub powinny były uzyskać minimalny poziom cenowy.

32 W motywie 142 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że w porozumieniu GQ i w porozumieniu EQ, jak również do celów organizacji i funkcjonowania kartelu poszczególni członkowie kartelu byli określani za pomocą kodu składającego się z cyfr w przypadku członków europejskich oraz z liter w przypadku członków japońskich. Początkowe kody zostały zastąpione numerami, począwszy od lipca 2002 r.

33 W art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że Alstom naruszyła art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanego dalej „porozumieniem EOG”), uczestnicząc w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w sektorze projektów RIG w EOG w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. W art. 1 lit. c)–f) zaskarżonej decyzji stwierdziła ona również, że wspomnianego powyżej podwójnego naruszenia dopuściły się: Areva i Areva T&D Holding w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r., Areva T&D AG w okresie od dnia 22 grudnia 2003 r. do dnia 11 maja 2004 r. oraz Areva T&D SA w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 11 maja 2004 r.

34 Z tytułu naruszeń stwierdzonych w art. 1 zaskarżonej decyzji na Alstom zostały nałożone w art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji indywidualna grzywna w wysokości 11 475 000 EUR oraz grzywna w wysokości 53 550 000 EUR, którą miała ona zapłacić solidarnie z Areva T&D SA.

35 Z tytułu naruszeń stwierdzonych w art. 1 zaskarżonej decyzji na Areva T&D SA została nałożona w art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji grzywna w wysokości 53 550 000 EUR, którą miała ona zapłacić solidarnie z Alstom, zaś 25 500 000 EUR z tej kwoty miały z nią zapłacić solidarnie Areva, Areva T&D Holding i Areva T&D AG.

Przebieg postępowania i żądania stron

36 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu w dniu 18 kwietnia 2007 r. spółki grupy Areva i Alstom wniosły niniejsze skargi, które zostały wpisane do rejestru odpowiednio pod numerami T‑117/07 i T‑121/07.

37 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (druga izba) postanowił otworzyć procedurę ustną w sprawach T‑117/07 i T‑121/07.

38 Po wysłuchaniu stron na okoliczność połączenia spraw prezes drugiej izby Sądu postanowieniem z dnia 12 marca 2009 r. połączył sprawy T‑117/07 i T‑121/07 do łącznego rozpoznania w procedurze ustnej zgodnie z art. 50 regulaminu postępowania przed Sądem. Ponadto uwzględnił on wniosek o zachowanie poufności w odniesieniu do dokumentów załączonych do odpowiedzi Alstom na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. pkt 19 powyżej), które to dokumenty zostały włączone do akt sprawy T‑121/07.

39 Na rozprawie w dniu 24 marca 2009 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu. Skarżące potwierdziły, że ich zarzuty lub zastrzeżenia oparte na naruszeniu art. 81 WE powinny być także interpretowane jako odnoszące się do art. 53 porozumienia EOG. Komisja zajęła stanowisko, że domniemywa się, iż odpowiedzialność solidarna z tytułu naruszenia prawa konkurencji jest odpowiedzialnością w równych częściach, jeżeli sentencja decyzji, w której stwierdzono taką odpowiedzialność, nie precyzuje tej kwestii. Skarżące zakwestionowały natomiast możliwość zastosowania takiego domniemania. Wreszcie Komisja oświadczyła, że w ramach oceny roli przywódcy naruszenia prawa konkurencji należy wyważyć wszystkie kryteria, w tym czas pełnienia tej roli przywódcy i intensywność, z jaką ta rola była odgrywana. Uwagi te zostały odnotowane w protokole rozprawy. W swoich uwagach końcowych spółki grupy Areva powołały się na błąd materialny, który miał polegać na uznaniu, że Areva T&D AG jest tą samą spółką co Alstom T&D AG, w przypadku której zmieniona została jedynie firma.

40 Pismami złożonymi w sekretariacie w dniach 29 i 30 kwietnia 2009 r. Alstom i spółki grupy Areva poczyniły odpowiednio pewne uwagi na temat treści protokołu rozprawy, dotyczące odpowiedzi udzielonych przez Komisję na pytania zadane przez Sąd w kwestii systemu odpowiedzialności solidarnej z tytułu naruszenia prawa konkurencji.

41 Postanowieniem Sądu z dnia 3 czerwca 2009 r. procedura ustna została ponownie otwarta. Zgodnie z art. 7 ust. 2 instrukcji dla sekretarza Sądu prezes drugiej izby Sądu postanowił włączyć do akt sprawy pisma złożone w dniach 29 i 30 kwietnia 2009 r.

42 W piśmie zarejestrowanym w sekretariacie Sądu w dniu 18 czerwca 2009 r. Komisja przedstawiła swoje uwagi na temat wspomnianych powyżej pism. W ich ramach oświadczyła, że w przypadku gdy nakłada na kilka spółek grzywnę, którą mają one zapłacić solidarnie, nie dokonując dalszych uściśleń ani nie podając dalszych wskazówek w sentencji swojej decyzji, nie zamierza ona uregulować kwestii ustalenia części przypadających na poszczególnych dłużników w ramach zapłaty tej grzywny.

43 Postanowieniem z dnia 1 lipca 2009 r. prezes drugiej izby Sądu oddalił wnioski o zmianę protokołu rozprawy, po tym jak zweryfikował dokładną treść odpowiedzi ustnych udzielonych przez Komisję podczas wspomnianej rozprawy.

44 Alstom wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 lit. b) i art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji;

– ewentualnie znaczne obniżenie grzywny nałożonej na nią w art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

45 Spółki grupy Areva wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji w części, w której z jednej strony Komisja przypisuje spółkom Areva T&D SA i Alstom odpowiedzialność solidarną za naruszenie w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., zaś z drugiej strony instytucja ta przypisuje im w powyższym przepisie odpowiedzialność solidarną za naruszenie w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r.;

– ewentualnie uchylenie lub znaczne obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nie w art. 2 lit. c) zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

46 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skarg jako bezzasadnych;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

47 Z uwagi na to, że niniejsze sprawy są powiązane ze względu na ich przedmiot sporu oraz że strony zostały wysłuchane w tej kwestii, Sąd uważa, że należy je połączyć do celów wydania wyroku zgodnie z art. 50 regulaminu postępowania.

48 Skargi mają na celu – tytułem żądania głównego – stwierdzenie nieważności art. 1 lit. b)–f) zaskarżonej decyzji; tytułem żądania głównego lub ewentualnego stwierdzenie nieważności art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji oraz tytułem żądania ewentualnego zmianę art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji.

49 Należy najpierw zbadać żądania stwierdzenia nieważności art. 1 lit. b)–f) zaskarżonej decyzji. Następnie zostaną zbadane w zakresie, w jakim to będzie konieczne, żądania stwierdzenia nieważności art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji. Na końcu zostaną w razie potrzeby zbadane żądania zmiany art. 2 lit. b) i c) zaskarżonej decyzji.

50 Na poparcie swoich żądań w sprawie T‑117/07 spółki grupy Areva podnoszą siedem zarzutów. Zarzut pierwszy opiera się na naruszeniu obowiązku uzasadnienia przewidzianego w art. 253 WE. Zarzut drugi dotyczy zasadniczo naruszenia reguł przypisywania naruszeń, które wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG oraz naruszenia ogólnych zasad pewności prawa i niedziałania prawa wstecz. Zarzut trzeci jest oparty zasadniczo na naruszeniu reguł przypisywania naruszeń, które wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG. Zarzut czwarty odnosi się zasadniczo do naruszenia reguł przypisywania naruszeń i reguł odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, które to reguły wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG, naruszenia art. 7 WE oraz naruszenia ogólnych zasad równego traktowania i proporcjonalności, pewności prawa, niedziałania prawa wstecz i skutecznej ochrony sądowej. Zarzut piąty dotyczy naruszenia reguł odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, które to reguły wynikają z art. 81 ust. 1 WE i z art. 53 ust. 1 porozumienia EOG. Zarzut szósty opiera się zasadniczo na naruszeniu art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. L 1, s. 1) i pkt 2 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”), na błędzie w ocenie oraz na naruszeniu ogólnych zasad równego traktowania i proporcjonalności. Wreszcie zarzut siódmy jest zasadniczo oparty na błędzie w ocenie i na naruszeniu art. 81 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia EOG oraz komunikatu w sprawie współpracy.

51 Na poparcie swoich żądań w sprawie T‑121/07 Alstom podnosi osiem zarzutów. Zarzut pierwszy opiera się na naruszeniu prawa do skutecznej skargi. Zarzut drugi dotyczy zasadniczo naruszenia reguł odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, które wynikają z art. 81 WE i z art. 53 porozumienia EOG, naruszenia ogólnych zasad pewności prawa i indywidualizacji kary oraz naruszenia obowiązku uzasadnienia. Zarzut trzeci jest oparty na naruszeniu obowiązku uzasadnienia, który wynika z art. 253 WE. Zarzut czwarty dotyczy głównie naruszenia reguł przypisywania naruszeń, które wynikają z art. 81 WE i z art. 53 porozumienia EOG oraz naruszenia prawa, zaś posiłkowo naruszenia art. 25 rozporządzenia nr 1/2003. Zarzut piąty dotyczy zasadniczo błędu w ocenie, naruszenia wytycznych, naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności oraz naruszenia obowiązku uzasadnienia. Zarzut szósty opiera się zasadniczo na naruszeniu reguł dotyczących przeprowadzenia dowodu na ciągłość naruszenia, które wynikają z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 i z art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzające w życie art. [81 WE] i [82 WE] ze zmianami (Dz.U. 1962, 13, s. 204), oraz na naruszeniu zasady pewności prawa. Zarzut siódmy jest oparty na naruszeniu zasady poszanowania prawa do obrony i art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Zarzut ósmy dotyczy zasadniczo naruszenia wytycznych i posiłkowo naruszenia zasady proporcjonalności.

52 W zakresie, w jakim niektóre z zarzutów podniesionych przez skarżące się pokrywają, zostaną one rozpatrzone wspólnie ze względów prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości.

W przedmiocie żądań stwierdzenia nieważności art. 1 lit. b)–f) zaskarżonej decyzji

53 Przeciwko art. 1 lit. b)–f) zaskarżonej decyzji skierowane są zarzuty lub zastrzeżenia, które mają na celu podważenie stwierdzenia Komisji, że spółki grupy Areva i Alstom naruszyły art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG wskutek uczestnictwa w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w EOG w okresach wymienionych w powyższym przepisie (zob. pkt 33 powyżej).

54 W sprawie T‑117/07 żądania stwierdzenia nieważności art. 1 lit. c)–f) zaskarżonej decyzji są popierane za pomocą podniesionych w skardze zarzutów lub zastrzeżeń, w których kwestionowana jest ocena Komisji, zgodnie z którą Areva T&D SA w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 11 maja 2004 r., Areva T&D AG w odniesieniu do okresu od dnia 22 grudnia 2003 r. do dnia 11 maja 2004 r. i Areva oraz Areva T&D Holding SA w odniesieniu do okresu od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. są uznawane za osobiście odpowiedzialne za uczestnictwo ich działu działalności w zakresie RIG lub uczestnictwo ich spółek zależnych w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w EOG (zarzuty drugi, trzeci, czwarty i piąty), lub w których zarzucane jest naruszenie istotnych wymogów proceduralnych mogące mieć wpływ na wspomnianą powyżej ocenę (zarzut pierwszy).

55 W sprawie T‑121/07 żądania stwierdzenia nieważności art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji są popierane za pomocą podniesionych w skardze zarzutów lub zastrzeżeń, w których kwestionowana jest ocena Komisji, zgodnie z którą Alstom jest uznawana za osobiście odpowiedzialną za uczestnictwo swych działów działalności w zakresie RIG lub uczestnictwo swoich spółek zależnych w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w EOG w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. (zarzuty czwarty i szósty), lub w których podnoszone jest naruszenie istotnych wymogów proceduralnych mogące mieć wpływ na wspomnianą powyżej ocenę (zarzuty trzeci i siódmy).

Uwagi wstępne

56 Z zarzutów lub zastrzeżeń podniesionych w skargach wynika, że spółki grupy Areva z jednej strony i Alstom z drugiej strony bronią diametralnie przeciwnych tez co do przypisania naruszenia w odniesieniu do całości lub części okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r.

57 Alstom utrzymuje zasadniczo, że osobista odpowiedzialność, na jaką naraziła się z powodu uczestnictwa jej działu działalności w zakresie RIG w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., została przeniesiona na Alstom T&D SA i na Alstom T&D AG wskutek operacji w zakresie restrukturyzacji działalności w sektorze T&D w ramach jej grupy. Utrzymuje ponadto, że nie można jej przypisać żadnej osobistej odpowiedzialności z powodu uczestnictwa wymienionych powyżej spółek zależnych w naruszeniu w odniesieniu do okresów od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. oraz od dnia 22 grudnia 2003 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., gdyż T&D SA i Alstom T&D AG, na które została przeniesiona wspomniana działalność, ustalały w niezależny sposób swoje zachowanie na rynku. Wreszcie Alstom utrzymuje, że osobista odpowiedzialność, która jest jej przypisywana z powodu uczestnictwa jej działu działalności w zakresie RIG oraz spółek Alstom T&D SA i Alstom T&D AG w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., została przeniesiona wraz z owym działem działalności i z wymienionymi powyżej spółkami zależnymi (których firmy zostały następnie zmienione na Areva T&D SA i Areva T&D AG) na spółki grupy Areva w ramach transakcji przeniesienia między grupami działalności w sektorze T&D.

58 Natomiast spółki grupy Areva utrzymują, że nie można im przypisać żadnej osobistej odpowiedzialności z powodu uczestnictwa spółek grupy Alstom w naruszeniu w odniesieniu do okresów od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. oraz od dnia 22 grudnia 2003 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., ponieważ zachowanie na rynku spółek Alstom T&D SA i Alstom T&D AG, na które została przeniesiona działalność w zakresie RIG, było ustalane przez Alstom. Ponadto Areva i Areva T&D Holding SA utrzymują, że nie można im przypisać żadnej osobistej odpowiedzialności z powodu uczestnictwa ich spółek zależnych w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r., gdyż Areva T&D SA i Areva T&D AG, na które została przeniesiona wspomniana działalność, ustalały w niezależny sposób swoje zachowanie na rynku.

59 Należy zwrócić uwagę, że w swoich pismach procesowych skarżące opierają się na fakcie, iż Areva T&D SA i Areva T&D AG to tylko nowe firmy, które zostały nadane spółkom Alstom T&D SA i Alstom T&D AG po ich przeniesieniu na grupę Areva, co miało miejsce w dniu 8 stycznia 2004 r. W tym względzie twierdzenia wysunięte przez spółki grupy Areva w ich końcowych uwagach na rozprawie, jakoby Komisja popełniła błąd materialny, uznając, że Areva T&D AG jest tą samą spółką co Alstom T&D AG, nie mogą zostać uwzględnione. Jako że twierdzenia te leżą bowiem u podstaw zarzutu, zgodnie z którym zaskarżona decyzja jest dotknięta błędem faktycznym w tej kwestii, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 48 § 2 akapit pierwszy regulaminu postępowania nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne i faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania. Z uwagi na to, że w niniejszym przypadku spółki grupy Areva nie przedstawiły istotnych okoliczności faktycznych, na których miałby opierać się ich nowy zarzut, ani a fortiori nie twierdziły, że okoliczności te zostały ujawnione w toku postępowania, należy odrzucić ich wskazane powyżej twierdzenia jako niedopuszczalne. Wobec powyższego należy uznać w sprawach T‑117/07 i T‑121/07, że Alstom T&D AG i Areva T&D AG oznaczają pod różnymi firmami jedną i tę samą osobę prawną.

W przedmiocie przeniesienia na Areva T&D SA i na Areva T&D AG osobistej odpowiedzialności, na jaką naraziła się Alstom z powodu uczestnictwa jej działu działalności w zakresie RIG w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r.

– Argumenty stron

60 W ramach drugiej części zarzutu czwartego dotyczącej naruszenia prawa Alstom zarzuca Komisji, że nie przeniosła w zaskarżonej decyzji na Areva T&D SA i na Areva T&D AG osobistej odpowiedzialności, która grozi jej z powodu uczestnictwa części jej „sektora T&D” w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r.

61 Zdaniem Alstom Komisja dopuściła się naruszenia prawa przy zastosowaniu reguł przypisania naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG, nie stosując w stosunkach wewnętrznych Alstom z jej dawnymi spółkami zależnymi prowadzącymi działalność w sektorze T&D tak zwanego kryterium „ciągłości gospodarczej”, które zostało ustanowione w orzecznictwie (wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 356–359; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑43/02 Jungbunzlauer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3435, pkt 132), i uznając ją za osobiście odpowiedzialną za uczestnictwo części jej „sektora T&D” w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r., nie uwzględniając okoliczności, że to przedsiębiorstwo zostało przeniesione na jej dawne spółki zależne prowadzące działalność w sektorze T&D wskutek działań w zakresie restrukturyzacji w ramach grupy Alstom. Zasadniczo uważa ona, że gdyby „sektor T&D” grupy Alstom nie miał osobowości prawnej przed dniem 7 grudnia 1992 r., utworzenie w tej dacie spółki zależnej odpowiedzialnej konkretnie za ten sektor poza Szwajcarią, to jest Kléber Eylau (nazwanej później Alstom T&D SA, a następnie Areva T&D SA), umożliwiłoby Komisji zidentyfikowanie w dniu wydania zaskarżonej decyzji osoby prawnej, na którą zostało przeniesione przedsiębiorstwo uczestniczące w naruszeniu i której mogło zatem zostać przypisane wspomniane naruszenie. Według Alstrom analogiczne rozumowanie można przyjąć w odniesieniu do przeniesienia w dniu 22 grudnia 2003 r. działalności grupy Alstom w sektorze T&D w Szwajcarii na Alstom (Schweiz) Services AG (nazwanej później Alstom T&D AG, a następnie Areva T&D AG).

62 Komisja kwestionuje argumenty przedstawione przez Alstom i wnosi o oddalenie omawianego zastrzeżenia.

– Ocena Sądu

63 Pojęcie przedsiębiorstwa w prawie konkurencji winno być rozumiane jako odnoszące się do jednostki gospodarczej z punktu widzenia przedmiotu danego naruszenia (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 170/83 Hydrotherm Gerätebau, Rec. s. 2999, pkt 11; wyroki Sądu: z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie T‑234/95 DSG przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2603, pkt 124; z dnia 15 września 2005 r. w sprawie T‑325/01 DaimlerChrysler przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3319, pkt 85). Artykuł 81 ust. 1 WE, który zakazuje przedsiębiorstwom między innymi zawierania porozumień lub uczestniczenia w uzgodnionych praktykach, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, jest skierowany do jednostek gospodarczych mających jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, które to jednostki dążą w trwały sposób do osiągnięcia określonego celu gospodarczego i mogą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia w rozumieniu tego postanowienia (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑6/89 Enichem Anic przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1623, pkt 235; z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑11/89 Shell przeciwko Komisji, Rec. s. II‑757, pkt 311).

64 Należy także wskazać, że w celu stosowania i wykonania decyzji Komisji w dziedzinie prawa konkurencji jako adresata należy określić jednostkę posiadającą osobowość prawną (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 978, zwany dalej „wyrokiem w sprawie PVC II”; z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5049, pkt 59). A zatem w przypadku gdy Komisja wydaje decyzję na podstawie art. 81 ust. 1 WE, musi ona zidentyfikować osobę lub osoby fizyczne lub prawne, które mogą zostać uznane za odpowiedzialne za zachowanie danego przedsiębiorstwa i które mogą zostać ukarane z tego tytułu; decyzja zostaje skierowana do tych właśnie osób (zob. podobnie ww. w pkt 63 wyrok w sprawie Hydrotherm Gerätebau, pkt 11).

65 W myśl zasady osobistej odpowiedzialności (wyroki Trybunału: z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 48/69 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. 619, pkt 131–141; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 78; z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑280/06 ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10893, pkt 39; zob. także opinia rzecznika generalnego J. Kokott w ww. sprawie ETI i in., Zb.Orz. s. I‑10892, pkt 71 i nast.), zgodnie z którą osobę można obciążyć odpowiedzialnością jedynie za jej własne czyny (opinia rzecznika generalnego G. Cosmasa w ww. sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4130, pkt 74), co do zasady to osoba kierująca przedsiębiorstwem w chwili, gdy uczestniczyło ono w naruszeniu, powinna za nie odpowiadać, nawet jeżeli w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba (wyroki Trybunału: z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑297/98 P SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10101, pkt 27; w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 37; zob. także podobnie wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑279/98 P Cascades przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9693, pkt 79).

66 W pewnych wyjątkowych okolicznościach orzecznictwo dopuszcza możliwość odejścia od zasady osobistej odpowiedzialności na podstawie tak zwanego kryterium „ciągłości gospodarczej”, zgodnie z którym naruszenie reguł konkurencji może zostać przypisane następcy gospodarczemu osoby prawnej będącej sprawcą tego naruszenia, nawet jeżeli ta osoba prawna nie przestała istnieć w dniu wydania decyzji stwierdzającej dane naruszenie, aby skuteczność (effet utile) tych reguł nie została zagrożona z powodu zmian dokonanych między innymi w odniesieniu do formy prawnej spółek, których dotyczy dana sprawa (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 105, 106).

67 W ww. w pkt 61 wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 356–359, Trybunał orzekł, że Sąd nie popełnił błędu, uznając, że w przypadku przeniesienia przedsiębiorstwa w ramach grupy Komisja była uprawniona do uznania spółki, na którą przeniesiono przedsiębiorstwo, za odpowiedzialną za naruszenie popełnione przez przedsiębiorstwo przed jego przeniesieniem, i to mimo okoliczności, że spółka dokonująca przeniesienia nadal istniała pod względem prawnym. Aby odejść zatem od rozwiązania przyjętego w pkt 145 swego ww. w pkt 65 wyroku w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, zgodnie z którym tak zwane kryterium „ciągłości gospodarczej” może mieć zastosowanie tylko wtedy, gdy osoba prawna odpowiedzialna za prowadzenie przedsiębiorstwa przestała istnieć pod względem prawnym po popełnieniu naruszenia, Trybunał oparł się na okoliczności, że spółka dokonująca przeniesienia przeniosła całość swojej działalności gospodarczej na spółkę, na którą przeniesiono przedsiębiorstwo, zachowując z nią jednak powiązanie strukturalne, jako że posiadała w niej 50% akcji.

68 W ww. w pkt 61 wyroku w sprawie Jungbunzlauer przeciwko Komisji, pkt 132, 133, Sąd orzekł, odwołując się do ww. w pkt 61 wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, że fakt, iż spółka nadal istnieje jako jednostka prawna, nie wyklucza w świetle prawa konkurencji możliwości, że następuje przeniesienie części działalności tej spółki – stanowiącej przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji – na inną spółkę, która staje się odpowiedzialna za naruszenia popełnione przez to przedsiębiorstwo. W związku z tym Sąd orzekł, że Komisja nie popełniła błędu, uznając w przypadku przeniesienia przedsiębiorstwa w ramach grupy, że naruszenie popełnione przez to przedsiębiorstwo przed przeniesieniem powinno zostać przypisane spółce, na którą zostało ono przeniesione, chociaż spółka dokonująca przeniesienia nadal istniała pod względem prawnym. W niniejszym przypadku spółka dokonująca przeniesienia zachowała wprawdzie działalność produkcyjną związaną z przedsiębiorstwem, o którym tu mowa, ale przeniosła ona między innymi zarządzanie tym przedsiębiorstwem na spółkę przejmującą, która mogła w tym zakresie być postrzegana jako następca gospodarczy spółki dokonującej przeniesienia.

69 W pkt 38–42 ww. w pkt 65 wyroku w sprawie ETI i in. Trybunał uzasadnił tak zwane kryterium „ciągłości gospodarczej” koniecznością zapewnienia odstraszającego skutku sankcji z tytułu naruszeń prawa konkurencji. Odnosząc się do swojego ww. w pkt 61 wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Trybunał wskazał w pkt 48–51 wyroku, że takie nałożenie sankcji jest dopuszczalne i nie narusza zasady osobistej odpowiedzialności, nawet jeżeli podmiot, który popełnił naruszenie, nadal istnieje w momencie, gdy podmiot, na który przeniósł on swoją działalność gospodarczą, zostaje ukarany, w przypadku gdy oba te podmioty znajdowały się pod kontrolą tej samej osoby i przez wzgląd na ścisłe związki między nimi pod względem gospodarczym i organizacyjnym stosowały one zasadniczo jednakowe wytyczne handlowe. Trybunał orzekł zatem, że art. 81 WE i nast. należy interpretować w ten sposób, że jeżeli w przypadku podmiotów podlegających temu samemu organowi władzy publicznej działanie stanowiące jedno i to samo naruszenie reguł konkurencji zostało podjęte przez jeden podmiot, a następnie było kontynuowane aż do jego zakończenia przez inny podmiot będący następcą tego pierwszego podmiotu, który nie przestał istnieć, na ten drugi podmiot można nałożyć sankcję za całe naruszenie, jeżeli zostanie ustalone, że te dwa podmioty znajdowały się pod nadzorem wspomnianego organu władzy publicznej.

70 Przytoczone powyżej orzecznictwo ma zastosowanie przez analogię do art. 53 ust. 1 porozumienia EOG.

71 W niniejszym przypadku należy przede wszystkim zidentyfikować „przedsiębiorstwo” w rozumieniu prawa konkurencji, które uczestniczyło w naruszeniu przypisanym Alstom w art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji. Z opisu uczynionego w motywach 5–87 zaskarżonej decyzji odnoszących się do „sektora, którego dotyczy postępowanie”, i w motywach 16–22 zaskarżonej decyzji odnoszących się do „przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie”, wynika, że dane przedsiębiorstwo odpowiada jednolitej organizacji obejmującej elementy osobowe, materialne i niematerialne, które najpierw w ramach grupy Alstom, a po przeniesieniu między grupami mającym miejsce w dniu 8 stycznia 2004 r. (zob. pkt 9 powyżej) w ramach grupy Areva prowadziło działalność w zakresie RIG (zwane dalej „przedsiębiorstwem, o którym mowa”). Wobec tego Alstom niesłusznie twierdzi, że przedsiębiorstwo, o którym mowa, składa się z „sektora T&D” grupy Alstom lub, mówiąc szerzej, ze wszystkich elementów, które uczestniczyły w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy w działalności tego sektora.

72 Z motywów 357 i 358 zaskarżonej decyzji wynika także, że aby przypisać Alstom udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r., Komisja podniosła, że przed dniem 7 grudnia 1992 r. działalność w zakresie RIG w ramach grupy Alstom była bezpośrednio wykonywana przez Alsthom SA, następnie GEC Alsthom SA, a nie przez poprzedników spółek Areva T&D SA i Areva T&D AG. Podniosła ona także, że przed grudniem 2002 r. działalność w sektorze T&D w Szwajcarii grupy Alstom była wykonywana przez Sprecher Energie (nabytą przez Alsthom SA w styczniu 1986 r.), która zmieniła firmę na Alstom AG (Szwajcaria). Stwierdziwszy, że jednostki prawne, o których mowa, nadal istniały w ramach grupy Alstom pod nowymi firmami, Komisja uznała, że Alstom – jako spółka dominująca w 100% tych poszczególnych jednostek – pozostała odpowiedzialna za ich działalność przed utworzeniem poprzedników spółek Areva T&D SA i Areva T&D AG. Komisja wywiodła z tego, że Areva T&D SA i Areva T &D AG nie powinny zostać uznane za odpowiedzialne za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do wspomnianego powyżej okresu jako następcy prawni i gospodarczy, nawet jeżeli działalność sektora T&D grupy Alstom została następnie przeniesiona na ich poprzedników.

73 Alstom nie przytacza żadnego konkretnego zarzutu lub zastrzeżenia odnoszącego się do uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w którym przypisuje się jej udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r. z tego powodu, że w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy kierowała ona tym przedsiębiorstwem za pośrednictwem spółek zależnych należących do niej w całości lub niemalże w całości. Ogranicza się ona bowiem do twierdzenia, że odpowiedzialność, na jaką naraziła się ona w tym względzie, została przeniesiona na Areva T&D SA i na Areva T&D AG zgodnie z tak zwanym kryterium „ciągłości gospodarczej” ustalonym w ww. w pkt 61 wyrokach w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji i w sprawie Jungbunzlauer przeciwko Komisji.

74 Należy najpierw uściślić, że motyw 339 zaskarżonej decyzji, do którego odsyła motyw 357, nie może być traktowany jako stanowiący poparcie decyzji Komisji, by nie przenosić na Areva T&D SA i na Areva T&D AG odpowiedzialności za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r. W motywie 339 zaskarżonej decyzji jest bowiem mowa o możliwości – w świetle zasad ustalonych w pkt 356–359 ww. w pkt 61 wyroku w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji i w pkt 132 ww. w pkt 61 wyroku w sprawie Jungbunzlauer przeciwko Komisji – przeniesienia odpowiedzialności między spółkami tej samej grupy na podstawie tak zwanego kryterium „ciągłości gospodarczej”. Komisja wskazuje w tym motywie, że fakt, iż spółka zachowuje osobowość prawną po przeniesieniu części swojej działalności na inną spółkę tej samej grupy, nie stoi na przeszkodzie temu, by uznać drugą spółkę za odpowiedzialną za naruszenia popełnione przez pierwszą spółkę. Z tego wynika, że odesłanie do motywu 339 zaskarżonej decyzji, które zostało uczynione w jej motywie 357, nie może być brane pod uwagę do celów dokonania oceny zasadności nieprzeniesienia na Areva T&D SA i na Areva T&D AG odpowiedzialności za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r.

75 W odpowiedzi na skargę w sprawie T‑121/07 Komisja twierdzi, że w zaskarżonej decyzji ograniczyła się do zastosowania reguł, które wynikają z zasady osobistej odpowiedzialności (zob. pkt 65 powyżej). Z motywów 357 i 358 zaskarżonej decyzji, których treść została streszczona w pkt 72 powyżej, wynika bowiem, że udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r. został przypisany Alstom z tego powodu, że w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy kierowała tym przedsiębiorstwem za pośrednictwem spółek zależnych należących do niej w całości lub niemalże w całości, które nadal istnieją w ramach grupy Alstom.

76 Należy zatem odpowiedzieć na pytanie, czy – jak twierdzi Alstom – odpowiedzialność za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r. powinna zostać przeniesiona na Areva T&D SA i na Areva T&D AG z tego powodu, że przedsiębiorstwo, o którym mowa, zostało przeniesione na ich poprzedników, to jest Kléber Eylau i Alstom (Schweiz) Services, przez GEC Alsthom SA w dniu 7 grudnia 1992 r. i przez Alstom AG (Szwajcaria) w dniu 22 grudnia 2003 r.

77 W tym względzie należy zauważyć, że teza broniona przez Alstom prowadziłaby do tego, że Areva T&D SA i Areva T&D AG są odpowiedzialne za naruszenie, za które osobistą odpowiedzialność należy przypisać GEC Alsthom SA i Alstom AG (Szwajcaria), które w ramach grupy Alstom były w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy spółkami zależnymi posiadanymi w całości lub niemalże w całości przez Alstom lub jej poprzedników.

78 W takiej sytuacji tak zwane kryterium „ciągłości gospodarczej” może zostać zastosowane jedynie w takim zakresie, w jakim Alstom nie ponosi już odpowiedzialności za prowadzenie przedsiębiorstwa, o którym mowa, wskutek operacji restrukturyzacyjnych przeprowadzonych w ramach grupy Alstom w dniach 7 grudnia 1992 r. i 22 grudnia 2003 r. Natomiast w przypadku gdyby Alstom nigdy nie przestała kierować – za pośrednictwem swoich spółek zależnych należących do niej w całości lub niemalże w całości – przedsiębiorstwem, o którym mowa, aż do momentu przeniesienia między grupami mającego miejsce w dniu 8 stycznia 2004 r., pozostałaby ona osobiście odpowiedzialna za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 6 grudnia 1992 r. i Komisja nie naruszyłaby prawa, nie stosując w stosunkach między Alstom a jej spółkami zależnymi prowadzącymi działalność w sektorze T&D tak zwanego kryterium „ciągłości gospodarczej” z uwagi na wspomniane powyżej operacje restrukturyzacyjne wewnątrz grupy (zob. podobnie opinia rzecznika generalnego J. Mischa przedstawiona w sprawie SCA Holding przeciwko Komisji, w której zapadł ww. w pkt 65 wyrok z dnia 16 listopada 2000 r., Rec. s. I‑10104, pkt 26).

79 Z uwagi na wszystkie wymienione powyżej powody przed orzeczeniem w przedmiocie omawianego zastrzeżenia wskazane wydaje się udzielenie odpowiedzi na zarzuty lub zastrzeżenia skierowane przeciwko przypisaniu w art. 1 lit. b) zaskarżonej decyzji Alstom – jako spółce dominującej posiadającej 100% akcji w spółkach Alstom T&D SA i Alstom T&D AG – udziału przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r.

W przedmiocie osobistej odpowiedzialności, na jaką naraziła się Alstom – jako spółka dominująca posiadająca 100% akcji w spółkach Alstom T&D SA i Alstom T&D AG – z powodu udziału przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r.

– Argumenty stron

80 W pierwszej części zarzutu czwartego, opartej na naruszeniu reguł przypisywania naruszeń art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG, Alstom zarzuca Komisji, że w zaskarżonej decyzji przypisała jej – jako spółce dominującej posiadającej 100% akcji w spółkach Alstom T&D SA i Alstom T&D AG – udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r.

81 W zarzucie trzecim Alstom zarzuca Komisji, że naruszyła art. 253 WE, nie uzasadniając w sposób wymagany prawem ustalenia, że naruszenie powinno zostać przypisane Alstom jako spółce dominującej posiadającej 100% akcji w spółkach Alstom T&D SA i Alstom T&D AG, mając na uwadze dowody, które dostarczyła ona w trakcie postępowania administracyjnego. Podczas rozprawy Alstom powołała się w tym względzie także na naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony i zasady równości stron postępowania przed sądami Unii.

82 W ramach zarzutu siódmego Alstom podnosi naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony i art. 27 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, gdyż Komisja, aby przypisać jej – jako spółce dominującej posiadającej 100% akcji w spółkach Alstom T&D SA i Alstom T&D AG – odpowiedzialność za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., przyjęła w stosunku do niej w zaskarżonej decyzji pewne dowody faktyczne przekazane jej przez spółki grupy Areva, nie informując wcześniej Alstom, że dowody te mogą zostać wykorzystane przeciwko niej, i nie umożliwiając jej przedstawienia swojego stanowiska. To samo odnosi się do dowodów wymienionych w motywach 351 i 354 zaskarżonej decyzji dotyczących skazania Alsthom SA – jednego z jej poprzedników – na podstawie decyzji francuskiej Conseil de la concurrence (rady konkurencji) z dnia 1 marca 1988 r. i okoliczności, że sześciu członków rady administracyjnej Alstom T&D SA zajmowało jednocześnie lub konsekutywnie stanowiska kierownicze w ramach Alsthom SA.

83 Komisja kwestionuje argumenty Alstom i wnosi o oddalenie wymienionych powyżej zarzutów lub zastrzeżeń.

– Ocena Sądu

84 Dla celów stosowania prawa konkurencji formalna rozdzielność dwóch spółek przejawiająca się w ich odrębnych osobowościach prawnych nie jest decydująca, istotne jest bowiem to, czy zachowują się one w jednolity sposób na rynku (zob. podobnie ww. w pkt 65 wyrok w sprawie ICI przeciwko Komisji, pkt 140). Może się zatem okazać niezbędne ustalenie, czy dwie spółki o odrębnych osobowościach prawnych tworzą jedno i to samo przedsiębiorstwo lub jednostkę gospodarczą, która przejawia jednolite zachowanie na rynku, bądź należą do takiego przedsiębiorstwa lub jednostki (ww. w pkt 63 wyrok w sprawie DaimlerChrysler przeciwko Komisji, pkt 85).

85 A zatem zgodnie z utrwalonym orzecznictwem okoliczność, iż spółka zależna ma odrębną osobowość prawną, nie wystarcza, by wykluczyć możliwość przypisania jej zachowania spółce dominującej, w szczególności wtedy, gdy spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, ale co do zasady stosuje wskazówki przekazywane jej przez spółkę dominującą (ww. w pkt 65 wyrok w sprawie ICI przeciwko Komisji, pkt 132, 133; ww. w pkt 64 wyrok w sprawie PVC II, pkt 960). W przypadku gdy spółka zależna nie korzysta z rzeczywistej autonomii w określaniu swojej linii postępowania na rynku, zakazy ustanowione w art. 81 ust. 1 WE mogą zostać uznane za niemające zastosowania w stosunkach między nią a jej spółką dominującą, z którą tworzy ona jednostkę gospodarczą (ww. w pkt 65 wyrok w sprawie ICI przeciwko Komisji, pkt 134; wyrok Sądu z dnia 12 stycznia 1995 r. w sprawie T‑102/92 Viho przeciwko Komisji, Rec. s. II‑17, pkt 51).

86 W tym kontekście co do zasady do Komisji należy wykazanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej na rynku, i to na podstawie wszystkich okoliczności faktycznych, w tym w szczególności ewentualnych uprawnień kierowniczych wykonywanych przez spółkę dominującą w stosunku do jej spółki zależnej (zob. wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑314/01 Avebe przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3085, pkt 136 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem z utrwalonego orzecznictwa Trybunału i Sądu wynika, że Komisja może rozsądnie domniemywać, że spółka zależna, której kapitał należy w 100% do jej spółki dominującej, stosuje zasadniczo wskazówki, które są jej przez nią udzielane i że to domniemanie odpowiedzialności oznacza, że Komisja nie jest zobowiązana do sprawdzenia, czy spółka dominująca rzeczywiście wykonywała te uprawnienia kierownicze w stosunku do swojej spółki zależnej. Jeżeli Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów oświadcza, że zamierza uznać spółkę dominującą za osobiście odpowiedzialną za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną, powołując się na domniemanie odpowiedzialności wynikające z posiadania przez spółkę dominującą całego kapitału spółki zależnej, do spółki dominującej, która zamierza zakwestionować przypisaną jej odpowiedzialność, należy przedłożenie w toku postępowania administracyjnego lub najpóźniej przed sądem Unii wystarczających środków dowodowych w celu obalenia tego domniemania poprzez wykazanie, że mimo posiadania przez spółkę dominującą całego kapitału spółki zależnej to spółka zależna określała w sposób rzeczywiście autonomiczny swoją linię postępowania na rynku (zob. wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑330/01 Akzo Nobel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3389, pkt 82, 83 i przytoczone tam orzecznictwo).

87 W decyzji stwierdzającej naruszenie Komisja powinna być w stanie uwzględnić odpowiedzi zainteresowanych przedsiębiorstw na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W związku z tym musi ona mieć możliwość nie tylko przyjęcia lub odrzucenia argumentów tych przedsiębiorstw, ale także przeprowadzenia własnej analizy przedstawionych przez nie okoliczności faktycznych albo w celu wycofania zarzutów, które okazały się bezzasadne, albo w celu korekty lub uzupełnienia zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym swej argumentacji na poparcie zarzutów, które podtrzymuje (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie T‑15/02 BASF przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑497, pkt 93; zob. także podobnie wyroki Trybunału: z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 41/69 ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, Rec. s. 661, pkt 91, 92; z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1663, pkt 437, 438; z dnia 29 października 1980 r. w sprawach połączonych od 209/78 do 215/78 i 218/78 van Landewyck i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 3125, pkt 68).

88 W odniesieniu do obowiązku uzasadnienia ciążącego na Komisji zwłaszcza wtedy, gdy wydaje decyzję stwierdzającą naruszenie reguł konkurencji, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zarzut dotyczący braku lub niewystarczającego charakteru uzasadnienia musi zostać odróżniony od zarzutu dotyczącego niedokładności uzasadnienia decyzji (ze względu na błąd co do okoliczności faktycznych lub błąd w ocenie prawnej). Ten ostatni aspekt wchodzi w zakres badania zgodności z prawem istoty decyzji, a nie naruszenia istotnych wymogów proceduralnych, i w związku z tym nie może stanowić naruszenia art. 253 WE (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. s. I‑1719, pkt 67, 72; z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie C‑265/97 P VBA przeciwko Florimex i in., Rec. s. I‑2061, pkt 114; z dnia 2 października 2003 r. w sprawach połączonych C‑172/01 P, C‑175/01 P, C‑176/01 P i C‑180/01 P International Power i in. przeciwko NALOO, Rec. s. I‑11421, pkt 145; wyrok Sądu z dnia 7 listopada 1997 r. w sprawie T‑84/96 Cipeke przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2081, pkt 47). Jako istotny wymóg proceduralny uzasadnienie wymagane przez art. 253 WE powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, umożliwiając zainteresowanym zapoznanie się z podstawami podjętej decyzji w celu podjęcia obrony przysługujących im praw, a właściwemu sądowi – dokonanie jej kontroli (wyrok Trybunału z dnia 18 września 2003 r. w sprawie C‑338/00 P Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9189, pkt 124). Zgodnie z art. 253 WE Komisja jest wprawdzie zobowiązana wymienić okoliczności faktyczne i prawne, na których opiera się uzasadnienie decyzji, i przytoczyć rozważania prawne, które skłoniły ją do jej wydania, ale postanowienie to nie wymaga, by przedyskutowała ona wszystkie kwestie faktyczne i prawne, które były roztrząsane w trakcie postępowania administracyjnego (wyroki Trybunału: z dnia 17 stycznia 1984 r. w sprawach połączonych 43/82 i 63/82 VBVB i VBBB przeciwko Komisji, Rec. s. 19, pkt 22; z dnia 11 lipca 1989 r. w sprawie 246/86 Belasco i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 2117, pkt 55; ww. wyrok w sprawie Volkswagen przeciwko Komisji, pkt 127). Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w szczególności do treści aktu, charakteru przywołanych powodów, a także interesu, jaki w uzyskaniu wyjaśnień mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie (zob. ww. w pkt 63 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France i przytoczone tam orzecznictwo).

89 Przytoczone powyżej orzecznictwo ma zastosowanie przez analogię do decyzji Komisji stwierdzających naruszenie art. 53 ust. 1 porozumienia EOG.

90 W niniejszym przypadku w pkt 331 i 337 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja oświadczyła, że zamierza uznać Alstom za solidarnie odpowiedzialną wraz z Areva T&D SA i Areva T&D AG za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., opierając się przy tym na domniemaniu odpowiedzialności wynikającym z posiadania całego kapitału spółek zależnych przez ich spółkę dominującą (zob. pkt 86 powyżej).

91 Z motywów 335, 348–356 i 358 zaskarżonej decyzji wynika, że aby uznać Alstom za solidarnie odpowiedzialną wraz z Areva T&D SA za udział przedsiębiorstwa, o którym mowa, w naruszeniu w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r., Komisja oparła się ostatecznie nie tylko na domniemaniu odpowiedzialności wynikającym z posiadania całego kapitału spółek zależnych przez ich spółkę dominującą, ale także na dowodach faktycznych przedłożonych w trakcie postępowania administracyjnego. W motywie 351 zaskarżonej decyzji Komisja odwołała się zatem do decyzji francuskiej Conseil de la concurrence z dnia 1 marca 1988 r., w której na Alsthom nałożona została grzywna na podstawie francuskiego prawa konkurencji za praktyki polegające na fałszowaniu ofert dotyczących także sprzętu elektronicznego (transformatorów średniego napięcia). W motywie 353 zaskarżonej decyzji odwołała się ona również do własnych dowodów dostarczonych przez Alstom, które miały na celu wykazanie, że w ramach grupy Alstom organizacja operacyjna miała prymat nad strukturą prawną i że tak jak w sektorze T&D działalnością w zakresie projektów RIG kierowały na najwyższym szczeblu Alstom i jej poprzednicy. Wreszcie w motywach 354 i 355 zaskarżonej decyzji Komisja odwołała się do dowodów dostarczonych przez spółki grupy Areva umożliwiających zidentyfikowanie sześciu członków rady administracyjnej Alstom T&D SA, którzy jednocześnie lub konsekutywnie byli członkami rady administracyjnej „spółek wiodących” grupy Alstom przed styczniem 2004 r., a nawet zajmowali stanowisko dyrektora generalnego.

92 Alstom nie kwestionuje oceny faktów zawartej w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którą Alstom T&D SA i Alstom T&D AG były spółkami zależnymi, w których posiadała ona 100% akcji w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. Wbrew temu, co utrzymuje Alstom, same te stwierdzenia uprawniały Komisję do przyjęcia domniemania, że Alstom T&D SA i Alstom T&D AG nie określały swojej linii postępowania na rynku w autonomiczny sposób w stosunku do Alstom i że te spółki stanowiły zatem z Alstom jedno i to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji. Zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 86 powyżej do Alstom, która twierdziła, że jej spółki zależne prowadzące działalność w sektorze T&D określały w autonomiczny sposób swoje zachowanie na rynku w rozpatrywanym okresie, należało zatem obalenie domniemania odpowiedzialności wynikającego z posiadania całego kapitału spółek zależnych przez ich spółkę dominującą poprzez przedłożenie wystarczających środków dowodowych w tym zakresie.

93 W pkt 90–150 swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Alstom utrzymywała, że przedsiębiorstwo, o którym mowa, odpowiadało „sektorowi T&D” grupy Alstom i że w zakresie, w jakim sektor ten określał swoje własne zachowanie na rynku w niezależny sposób, jedynie operacyjne spółki zależne odpowiadające za ten sektor mogły zostać uznane za odpowiedzialne za to zachowanie. Zdaniem Alstom dychotomia istniejąca w ramach grupy Alstom między organizacją operacyjną a strukturą prawną potwierdza brak związku między powiązaniami kapitałowymi i zachowaniami na rynku poszczególnych działów i ich działalnością, które to działy funkcjonowały i podejmowały swoje decyzje w całkowicie zdecentralizowany i autonomiczny sposób. Alstom, jako spółka dominująca grupy Alstom, nie miała środków – w postaci personelu, organizacji i specjalistycznej wiedzy – do tego, by wpływać w decydujący sposób na politykę handlową swoich działów. Ograniczała się ona zatem do decydowania i kontrolowania za pośrednictwem swojego komitetu wykonawczego globalnej strategii i celów finansowych, które miały być realizowane przez te działy, ryzyka biznesowego związanego z ich działalnością oraz decyzji operacyjnych spółek zależnych odpowiadających za to ryzyko, w sytuacji gdy mogły one spowodować powstanie ryzyka finansowego dla całej grupy Alstom. „Sektor T&D” grupy Alstom opracowywał zatem swoje własne reguły, określając sposób, w jaki poszczególne rodzaje działalności handlowej miały być ustrukturyzowane i zarządzane. Jeśli chodzi w szczególności o prowadzenie działalności w zakresie RIG, rola Alstom ograniczała się do zatwierdzania w ramach komitetu wykonawczego i na podstawie zwięzłych informacji propozycji ofert dotyczących projektów RIG przekraczających określony próg lub wiążących się z pewnym „istotnym ryzykiem” dla grupy Alstom. W tym kontekście było absolutnie niemożliwe, by Alstom, zważywszy na ograniczone informacje handlowe, które były jej udostępniane, mogła stwierdzić udział części „sektora T&D” grupy Alstom w naruszeniu. Kilka osób uczestniczących w działalności w zakresie RIG i wchodzących w skład operacyjnych spółek zależnych odpowiadających za tę działalność, to jest Alstom T&D SA i Alstom T&D AG, które brały udział w spotkaniach kartelu, działały bez wiedzy Alstom i zarządzających nią osób.

94 Na poparcie swojej argumentacji w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Alstom przedłożyła różne dokumenty, które zostały także włączone do akt sprawy T‑121/07 i w odniesieniu do których został uwzględniony wniosek o zachowanie poufności (zob. pkt 19 i 38 powyżej). Chodzi o „Information Memorandum” (memorandum informacyjne) sporządzone w marcu 2003 r. w związku ze sprzedażą „sektora T&D” grupy Alstom grupie Areva, kopię wewnętrznych instrukcji tego sektora dostępnych od 1999 r. na stronie internetowej grupy Alstom, „e‑Book” (książkę elektroniczną) Alstom, dwa blankiety zatwierdzenia ofert na projekty RIG oraz wreszcie o kopię protokołów wszystkich spotkań komitetu wykonawczego grupy Alstom, które to spotkania odbyły się między początkiem 1999 r. i końcem 2003 r.

95 W motywie 348 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, jak streszczono w motywach 345–347 zaskarżonej decyzji, Alstom nie przedstawiła istotnych wyjaśnień ani przekonujących argumentów, które umożliwiłyby wyciągnięcie wniosku, że nie była ona w stanie wywierać decydującego wpływu na politykę handlową swoich spółek zależnych prowadzących działalność w sektorze T&D.

96 Strony nie zgadzają się, po pierwsze, co