Sprawa T‑151/07

Kone Oyj i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek instalacji i obsługi wind i schodów ruchomych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Manipulowanie w ramach postępowań przetargowych – Podział rynku – Ustalenie cen

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Charakter prawny

(komunikat Komisji 98/C 9/03)

2. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Spójność między kwotami nałożonymi na kilka przedsiębiorstw

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

3. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Obowiązek uwzględnienia rzeczywistego wpływu na rynek – Brak – Zasadnicza rola kryterium dotyczącego charakteru naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

5. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Prawo Komisji do przeprowadzania kontroli – Decyzja nakazująca przeprowadzenie kontroli – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 20 ust. 4)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Komunikat Komisji dotyczący nienakładania lub obniżenia kwoty grzywien w zamian za współpracę przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie – Charakter wiążący dla Komisji

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Naruszenie zasady równego traktowania – Przesłanki – Porównywalność sytuacji

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Odmowa przekazania dokumentu – Konsekwencje – Konieczność wprowadzenia w zakresie ciężaru dowodu spoczywającego na zainteresowanym przedsiębiorstwie rozróżnienia między dokumentami obciążającymi a dokumentami odciążającymi

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Zachowanie przedsiębiorstwa w trakcie postępowania administracyjnego

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 18 ust. 1, art. 20 ust. 3)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy – Obniżenie z tytułu braku kwestionowania poza ramami tego komunikatu

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikaty Komisji: 96/C 207/04; 2002/C 45/03)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Obniżenie ze względu na niekwestionowanie okoliczności faktycznych – Przesłanki

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, pkt D lit. 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Zachowanie przedsiębiorstwa w trakcie postępowania administracyjnego – Niezgodność z prawem obniżek grzywny przyznanych przedsiębiorstwom, które wyraźnie nie uznały twierdzeń Komisji co do okoliczności faktycznych

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23)

1. Wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie można uznać za normę prawną, której w każdym razie musi przestrzegać administracja, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania. Przyjmując takie normy postępowania i ogłaszając poprzez publikację, że będzie ona je stosować od tej pory do przypadków w nich przewidzianych, Komisja sama wyznacza sobie granice swobodnego uznania i nie może odejść od tych norm bez narażania się w danym przypadku na sankcję za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań. Ponadto wspomniane wytyczne określają w sposób generalny i abstrakcyjny tryb postępowania, jaki narzuciła sobie Komisja dla celów ustalenia kwoty grzywien nałożonych w tej decyzji, i zapewniają w konsekwencji tym przedsiębiorstwom pewność prawa.

(por. pkt 34–36)

2. Nawet gdyby przyjąć, że przy stwierdzeniu wielu bardzo poważnych naruszeń w jednej decyzji Komisja powinna zachować proporcjonalną zależność pomiędzy kwotą wyjściową a rozmiarem różnych rynków, na których wystąpiło naruszenie, to nic nie wskazuje na to, żeby taka kwota ustalona w przypadku kartelu w jednym państwie członkowskim była nieproporcjonalna w stosunku do ogólnych kwot wyjściowych ustalonych dla karteli w innych państwach członkowskich, zważywszy, że Komisja ustala kwotę wyjściową w sposób rozsądny i spójny, nie stosując przy tym ścisłego wzoru matematycznego, do czego w każdym razie nie jest zobowiązana.

(por. pkt 54, 55)

3. Wagę naruszeń unijnego prawa konkurencji należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić. W tym względzie rozmiar rynku właściwego nie jest co do zasady kryterium obowiązkowym, lecz tylko jednym spośród wielu istotnych kryteriów oceny wagi naruszenia i ustalenia wysokości grzywny, a Komisja nie jest zobowiązana do określenia granic właściwego rynku ani do oceny jego rozmiaru, gdy dane naruszenie ma charakter antykonkurencyjny.

Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie przewidują bowiem, iż kwota grzywien jest obliczana na podstawie całkowitego obrotu albo obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwa na danym rynku. Nie stoją one jednak na przeszkodzie temu, aby takie obroty zostały wzięte pod uwagę przy ustalaniu kwoty grzywny, tak by przestrzegane były ogólne zasady prawa Unii oraz gdy wymagają tego okoliczności.

W tym kontekście, ponieważ Komisja nie ustaliła ogólnej kwoty wyjściowej grzywny za naruszenie dotyczące państwa członkowskiego dotkniętego tym naruszeniem, lecz oparła swoją decyzję na charakterze tego naruszenia i jego zakresie geograficznym, argument, wedle którego ogólna kwota wyjściowa grzywny określona za kartel w tym państwie członkowskim powinna odpowiadać zarzucanemu ograniczonemu rozmiarowi omawianego rynku jest oparty na błędnej przesłance i decyzja Komisji nie narusza zasady proporcjonalności.

To samo dotyczy braku uwzględnienia wpływu naruszenia na rynek. W istocie zgodnie z pkt 1 A akapit pierwszy wspomnianych wytycznych Komisja powinna, w ramach oceny wagi naruszenia, przeprowadzić badanie konkretnego wpływu na rynek wyłącznie wówczas, jeśli można go określić. W celu oceny tego wpływu Komisja jest zobowiązana do przyjęcia za punkt odniesienia konkurencję, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia. Niemniej jednak, kiedy Komisja uznaje, że niemożliwe było zmierzenie w sposób precyzyjny wpływu naruszenia na rynek, chyba że zainteresowane przedsiębiorstwa udowodnią coś wręcz przeciwnego może ona oprzeć swą decyzję na poważnym charakterze naruszenia oraz na zakresie geograficznym tego naruszenia.

Skutek praktyki antykonkurencyjnej nie jest bowiem sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące tych skutków, przede wszystkim gdy chodzi o naruszenia, które są poważne same z siebie, takie jak podział rynków. Wobec tego charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę, w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń. Z opisu bardzo ciężkich naruszeń zawartego we wspomnianych wytycznych wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest między innymi podział rynków, mogą na podstawie samego ich charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo ciężkie”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia wpływu na rynek czy określonego obszaru geograficznego. Wniosek ten poparty jest faktem, że o ile opis poważnych naruszeń wyraźnie wspomina o wpływie na rynek oraz skutkach wywoływanych na dużych obszarach wspólnego rynku, o tyle opis bardzo poważnych naruszeń nie zawiera żadnego wymogu konkretnego wpływu na rynek ani skutków dotyczących określonego obszaru.

W tych okolicznościach z samej swej natury naruszenia reguł konkurencji Unii stwierdzone w decyzji Komisji są jednymi z najcięższych naruszeń art. 81 WE, ponieważ ich przedmiotem są tajne porozumienia pomiędzy konkurentami podjęte w celu podziału rynku lub zamrożenia udziałów w rynku poprzez rozdzielenie projektów sprzedaży i instalacji nowych wind i schodów ruchomych oraz w celu zaniechania konkurencji w zakresie dotyczącym obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych. Porozumienia te, poza ciężkim zakłóceniem gry rynkowej, którą za sobą pociągają z uwagi na to, że zobowiązują strony do zachowania odrębnych rynków, często ograniczonych granicami krajowymi, powodują izolację tych rynków, naruszając w ten sposób fundamentalny cel traktatu dotyczący integracji rynku wspólnotowego. Również naruszenia tego rodzaju, w szczególności w zakresie porozumień horyzontalnych, są kwalifikowane jako szczególnie poważne lub naruszenia oczywiste.

(por. pkt 32, 46, 47, 56, 61, 62, 64, 67–69)

4. Komunikat w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych stanowi dokument mający na celu uszczegółowienie – z poszanowaniem norm prawnych wyższej rangi – kryteriów, które Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych w zakresie ustalania grzywien nakładanych za naruszenia reguł konkurencji Unii. Stąd wynika samoograniczenie jej uprawnień, które nie wyklucza jednak zachowania przez Komisję znaczącego zakresu swobodnego uznania.

Zatem Komisji przysługuje szeroki zakres uznania w zakresie oceny, czy dowody przedstawione przez dane przedsiębiorstwo, które wyraziło chęć skorzystania z postanowień komunikatu w sprawie współpracy zwiększają wartość dowodów w rozumieniu pkt. 21 tego komunikatu.

Podobnie, po stwierdzeniu, że zwiększona została wartość dowodowa w rozumieniu pkt. 21 komunikatu w sprawie współpracy, Komisja dysponuje zakresem swobodnego uznania przy określaniu dokładnego poziomu zmniejszenia kwoty grzywny przyznanego danemu przedsiębiorstwu. Punkt 23 lit. b) akapit pierwszy wskazanego komunikatu przewiduje bowiem przedziały odnoszące się do zmniejszenia kwoty grzywny dla różnych wskazanych kategorii przedsiębiorstw. Mając na uwadze ten zakres swobodnego uznania, tylko oczywiste przekroczenie tego zakresu swobodnego uznania może podlegać ocenie przez sąd Unii.

Aby uzyskać zwolnienie z grzywny na podstawie pkt. 8 lit. b) komunikatu w sprawie współpracy z 2002 r. przedsiębiorstwo musi przedstawić jako pierwsze dowody, które w opinii Komisji mogą umożliwić jej stwierdzenie naruszenia art. 81 WE.

Ponadto, to jakość współpracy przedsiębiorstwa jest kryterium decydującym przy stwierdzeniu, czy może ono skorzystać ze takiego zwolnienia na podstawie wskazanego przepisu. Okoliczność, że przedsiębiorstwo to przedłożyło informacje i dowody umożliwiające rzeczywiste przeprowadzenie postępowania w sprawie naruszenia, nie jest zatem wystarczająca. O ile nie jest konieczne, by przedstawione dowody były wystarczające do wykazania naruszenia w całości i w każdym najmniejszym detalu, o tyle powinny one się charakteryzować wystarczającą precyzją i doniosłością, by umożliwić Komisji stwierdzenie naruszenia art. 81 WE.

W tym względzie oświadczenia sporządzone przez członków zarządu zainteresowanego przedsiębiorstwa z pamięci, wobec których nie można wykluczyć, że zawierają one nieścisłości i jednostronne oświadczenia nie wystarczają do stwierdzenia naruszenia, jeśli nie są oparte na dokładnych i spójnych dowodach z dokumentów. Jest bowiem konieczne, by Komisja przedstawiła w swej decyzji dokładne i spójne dowody na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione.

W tych okolicznościach Komisja nie przekracza w sposób oczywisty przysługującego jej zakresu uznania, kiedy odmawia zwolnienia z grzywny przedsiębiorstwa, które dostarczyło dowody o ograniczonej wartości dowodowej, niepochodzące z okresu naruszenia i których cześć nie jest datowana. Okoliczność, że przedsiębiorstwo to otrzymało takie zwolnienie w związku z tego samego typu naruszeniem popełnionym w innych państwach członkowskich nie ma w tym względzie wpływu, ponieważ charakter i dokładność informacji przedstawionych w każdym przypadku były różne.

Komisja nie przekracza również w sposób oczywisty zakresu uznania, jaki przysługuje jej przy ocenie współpracy przedsiębiorstwa w celu obniżenia kwoty nałożonej grzywny, uznając, że dowody niepochodzące z okresu naruszenia, które negują cel antykonkurencyjny kartelu i które mają charakter dwuznaczny, nie posiadają wystarczającej dokładności, by uznać je za istotnie zwiększające wartość dowodów w rozumieniu pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy. W istocie, gdy przedsiębiorstwo, które w ramach wniosku o złagodzenie sankcji nie przedkłada Komisji dowodów z okresu powstania naruszenia i informuje ją o pewnych okolicznościach uprzednio jej nieznanych, może to zostać uznane za istotne zwiększenie możliwości Komisji w wykazaniu kartelu wyłącznie wówczas, gdy dane przedsiębiorstwo powiąże swe dowody z wystąpieniem wskazanego kartelu, ponieważ przyczynienie się przedsiębiorstwa powinno rzeczywiście zwiększyć możliwość wykazania naruszenia przez Komisję. Zatem każde zmniejszenie kwoty grzywny nałożonej przez Komisję musi odzwierciedlać rzeczywisty wkład przedsiębiorstwa w ustalenie przez Komisję istnienia naruszenia.

(por. pkt 80, 81, 83, 84, 91, 94, 97–99, 100, 102, 103, 108, 111–113, 117–119, 122–124, 162, 165, 169, 174–176, 179)

5. Komisja powinna w decyzjach o przeprowadzeniu postępowania, jasno wskazać zarzuty, które zamierza zweryfikować. Jednakże nie jest niezbędne, by dokładne określenie właściwego rynku, dokładna kwalifikacja prawna domniemanych naruszeń lub wskazanie okresu, w jakim te naruszenia zostały popełnione, były zawarte w decyzji w sprawie kontroli.

(por. pkt 116)

6. Komunikat w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych daje podstawę do uzasadnionych oczekiwań dla przedsiębiorstw chcących poinformować Komisję o istnieniu kartelu. Biorąc pod uwagę uzasadnione oczekiwania, jakie przedsiębiorstwa chcące współpracować z Komisją mogły mieć na podstawie tego komunikatu, Komisja jest zobowiązana do jego uwzględnienia, gdy w ramach określania kwoty grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo ocenia współpracę z jego strony. W tym względzie podmiot gospodarczy co do zasady nie może opierać uzasadnionych oczekiwań dotyczących udzielenia zwolnienia z grzywien wyłącznie na milczeniu Komisji.

(por. pkt 127, 130, 186)

7. Komisja, dokonując oceny współpracy podjętej przez członków kartelu, musi przestrzegać zasady równego traktowania. Ta zasada nie jest naruszona, ze względu na to że obydwie sytuacje nie są do siebie porównywalne, wówczas gdy Komisja, z jednej strony przyznaje obniżenie grzywny przedsiębiorstwu, którego informacje umożliwiły przeprowadzenie pierwszych serii kontroli i, z drugiej strony, odmawia tego obniżenia innemu przedsiębiorstwu, które dostarczyło informacji, po tym jak Komisja przeprowadziła te pierwsze serie kontroli.

(por. pkt 135, 137, 138, 140)

8. Poszanowanie prawa do obrony we wszelkich postępowaniach, które mogą doprowadzić do nałożenia sankcji, w szczególności grzywny lub okresowej kary pieniężnej, stanowi podstawową zasadę prawa Unii, którą należy respektować także w postępowaniu administracyjnym.

Dostęp do akt w sprawach dotyczących konkurencji ma umożliwiać adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zapoznanie się z elementami dowodowymi zawartymi w aktach Komisji, tak aby mogli oni na podstawie tych dowodów ustosunkować się następnie do wniosków, do jakich doszła Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Dostęp do akt wynika zatem z gwarancji procesowych, których celem jest ochrona prawa do obrony, a w szczególności zapewnienie skutecznego wykonania prawa do bycia wysłuchanym.

Komisja ma zatem obowiązek udostępnić przedsiębiorstwom uczestniczącym w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE wszystkie dokumenty obciążające lub odciążające, które zgromadziła w trakcie dochodzenia, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych instytucji i innych poufnych informacji.

W dodatku samo nieprzekazanie dokumentu obciążającego stanowi naruszenie prawa do obrony tylko wtedy, gdy zainteresowane przedsiębiorstwo może wykazać, po pierwsze, iż Komisja opierała się na tym dokumencie, formułując zarzut naruszenia, a po drugie, iż zarzut ten mógł być udowodniony tylko na podstawie tego dokumentu.

Jeśli natomiast chodzi o niepodanie do wiadomości dokumentu odciążającego, to zainteresowane przedsiębiorstwo musi tylko wykazać, że jego nieujawnienie mogło mieć wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji na jego niekorzyść. Wystarczy, że przedsiębiorstwo wykaże, że mogło wykorzystać ten dokument w obronie na swoją korzyść, to znaczy, że jeśli miałoby możliwość powołać się na niego w postępowaniu administracyjnym, to mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w decyzji – przynajmniej jeśli chodzi o wagę i czas trwania zachowania, które jest mu zarzucane – a w konsekwencji na wysokość grzywny.

(por. pkt 143–147,151)

9. Przy ustalaniu kwoty grzywny, jaka ma być nałożona za naruszenie reguł konkurencji Unii, obniżenie kwoty grzywny z tytułu współpracy w trakcie postępowania administracyjnego jest uzasadnione jedynie wtedy, gdy postępowanie danego przedsiębiorstwa umożliwiło Komisji łatwiejsze stwierdzenie naruszenia oraz, w stosownym przypadku, spowodowanie zaniechania naruszenia. Ponadto przedsiębiorstwo, które wyraźnie oświadczyło, że nie kwestionuje twierdzeń, na których Komisja oparła zarzuty, może być uznane za przyczyniające się do ułatwienia zadania Komisji polegającego na stwierdzeniu i ściganiu naruszeń przepisów prawa Unii z dziedziny konkurencji.

W dodatku zgodnie z art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 przedsiębiorstwa są zobowiązane do udzielenia odpowiedzi na żądania informacji i do poddania się kontrolom. W związku z tym współpraca w dochodzeniu, która nie wykracza poza to, co wynika z obowiązków obciążających przedsiębiorstwa na mocy tych przepisów, nie uzasadnia zmniejszenia grzywny.

Ponadto podnoszone elastyczne stanowisko przedsiębiorstwa w zakresie dotyczącym wniosków o poufne traktowanie informacji przekazanych Komisji nie może być uznane za ułatwienie jej zadania. W tym względzie dochodzenia nie utrudniają rozsądne wnioski o zachowanie poufności i w każdym razie do zainteresowanego przedsiębiorstwa należy złożenie wniosku o poufne traktowanie danych, które jego zdaniem nie powinny być ujawniane osobom trzecim.

10. Wynika z tego, że zawarta w tych granicach współpraca nie może wzbudzić uzasadnionych oczekiwań, co do zmniejszenia kwoty grzywny.

(por. pkt 204, 222)

11. Prawo do powoływania się na ochronę uzasadnionych oczekiwań rozciąga się na każdą jednostkę, która znajduje się w sytuacji, z której wynika, iż organy administracji Unii, dostarczając jej szczegółowych zapewnień, doprowadziły do powstania u niej rozsądnych oczekiwań. Natomiast nikt nie może powoływać się na naruszenie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, jeśli brak jest dokładnych zapewnień, które zostałyby mu dostarczone przez organy administracji. Takimi zapewnieniami są dokładne, bezwarunkowe i spójne informacje pochodzące z uprawnionych i wiarygodnych źródeł.

W ramach ustalania kwoty grzywny za naruszenie reguł konkurencji Unii, wskazanie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że Komisja zamierza udzielić zmniejszenia grzywny poza ramami komunikatu w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych nie może stanowić dokładnego zapewnienia, co do zakresu lub stawki zmniejszenia, które w danym przypadku miałoby zostać przyznane zainteresowanym przedsiębiorstwom. W konsekwencji tego typu zapewnienie w żadnym razie nie może prowadzić do powstania jakichkolwiek uzasadnionych oczekiwań w tym względzie.

Wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie może prowadzić do wzbudzenia u zainteresowanych przedsiębiorstw uzasadnionych oczekiwań co do poziomu zmniejszenia grzywny.

W każdym bądź razie podmioty gospodarcze nie mogą wiązać uzasadnionych oczekiwań z utrzymaniem sytuacji, która może ulec zmianie w ramach uznania przyznanego instytucjom wspólnotowym. W związku z tym skuteczne stosowanie unijnych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

(por. pkt 206–208, 210, 212)

12. Aby skorzystać z obniżenia kwoty grzywny na podstawie braku kwestionowania okoliczności faktycznych zgodnie z pkt D lit. 2 tiret drugie komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżania ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, przedsiębiorstwo musi wyraźnie poinformować Komisję o tym, że nie zamierza zaprzeczać prawdziwości faktów, po zapoznaniu się z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów. W tym względzie oświadczenie o charakterze generalnym w myśl którego zainteresowane przedsiębiorstwo nie kwestionuje, iż porozumienie, w zakresie, w jakim jest to poparte okolicznościami wskazanymi w aktach Komisji stanowiło jednolite i trwałe naruszenie, nie może zostać uznane jako ułatwiające zadanie Komisji polegające na stwierdzeniu i ukaraniu naruszeń reguł konkurencji Unii. To samo jest wówczas, gdy brak zakwestionowania jest zupełnie formalny, niejednoznaczny i nie ma żadnego pozytywnego wpływu na wykazanie okoliczności, ze względu na to, że zainteresowane przedsiębiorstwo ogranicza się do opisania swego udziału w naruszeniu w sposób czysto hipotetyczny lub minimalizując antykonkurencyjne skutki porozumień.

(por. pkt 227, 230, 231)

13. Przy ustalaniu kwoty grzywny za naruszenie reguł konkurencji Unii Komisja, dokonując oceny współpracy podjętej przez członków kartelu, musi przestrzegać zasady równego traktowania. Jednakże poszanowanie zasady równego traktowania musi iść w parze z poszanowaniem zasady legalności, zgodnie z którą nikt nie może powoływać się na swoją korzyść na niezgodne z prawem działanie, którego dopuszczono się na rzecz innej osoby.

W tym względzie przedsiębiorstwo, które wyraźnie oświadczyło, że nie kwestionuje twierdzeń, na których Komisja oparła zarzuty, może być uznane za przyczyniające się do ułatwienia zadania Komisji polegającego na stwierdzeniu i ściganiu naruszeń unijnych przepisów z dziedziny konkurencji. W decyzjach stwierdzających naruszenie tych przepisów Komisja ma prawo zakwalifikować tego rodzaju zachowanie jako uznanie twierdzeń co do okoliczności faktycznych i w związku z tym jako stanowiące dowód na zasadność tych twierdzeń. W konsekwencji tego rodzaju zachowanie może uzasadnić zmniejszenie kwoty grzywny.

Odmiennie należy ocenić sytuację, w której przedsiębiorstwo kwestionuje w odpowiedzi zasadniczą część owych twierdzeń. Przyjmując tego rodzaju stanowisko w postępowaniu administracyjnym, przedsiębiorstwo nie przyczynia się do ułatwiania zadania Komisji.

(por. pkt 234, 235)

WYROK SĄDU (ósma izba)

z dnia 13 lipca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek instalacji i obsługi wind i schodów ruchomych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Manipulowanie w ramach postępowań przetargowych – Podział rynku – Ustalenie cen

W sprawie T‑151/07

Kone Oyj, z siedzibą w Helsinkach (Finlandia),

Kone GmbH, z siedzibą w Hanowerze (Niemcy),

Kone BV, z siedzibą w Voorburg (Niderlandy),

reprezentowane przez T. Vinje, solicitor, D. Paemena, J. Schindlera, B. Nijsa, A. Tomtsisa, adwokatów, J. Flynna, QC, oraz D. Scannella, barrister,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez É. Gippiniego Fourniera oraz R. Sauera, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

której przedmiotem jest wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C (2007) 512 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/E-1/38.823 – Windy i schody ruchome) oraz, tytułem ewentualnym, o obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżące,

SĄD (ósma izba),

w składzie: M.E. Martins Ribeiro (sprawozdawca), prezes, N. Wahl i A. Dittrich, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 października 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Niniejsza sprawa dotyczy wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C (2007) 512 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/E-1/38.823 – Windy i schody ruchome) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2008 r. (Dz.U. C 75, s. 19) lub, tytułem ewentualnym, o obniżenie kwoty grzywien nałożonych na skarżących.

2 W zaskarżonej decyzji Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że następujące spółki naruszyły art. 81 WE:

– Kone Belgium SA, Kone GmbH (zwane dalej „Kone w Niemczech”), Kone Luxembourg Sàrl, Kone BV Liften en Roltrappen (zwane dalej „Kone w Niderlandach”) i Kone Oyj (zwana dalej „KC”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Kone”);

– Otis SA, Otis GmbH & Co. OHG (zwane dalej „Otis w Niemczech”), General Technic-Otis Sàrl, General Technic Sàrl, Otis BV (zwane dalej „Otis w Niderlandach”), Otis Elevator Company (zwana dalej „OEC”) i United Technologies Corporation (zwana dalej „UTC”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Otis”);

– Schindler SA, Schindler Deutschland Holding GmbH (zwane dalej „Schindler w Niemczech”), Schindler Sàrl, Schindler Liften BV (zwane dalej „Schindler w Niderlandach”) i Schindler Holding Ltd (zwana dalej „Schindler Holding”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Schindler”);

– ThyssenKrupp Liften Ascenseurs NV, ThyssenKrupp Aufzüge GmbH (zwane dalej „TKA”), ThyssenKrupp Fahrtreppen GmbH (zwana dalej „TKF”), ThyssenKrupp Elevator AG (zwana dalej „TKE”), ThyssenKrupp AG (zwana dalej „TKAG”), ThyssenKrupp Ascenseurs Luxembourg Sàrl i ThyssenKrupp Liften BV (zwane dalej „TKL”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „ThyssenKrupp”) oraz

– Mitsubishi Elevator Europe BV (zwana dalej „MEE”).

3 KC, jedna ze skarżących w niniejszej sprawie, jest przedsiębiorstwem światowym działającym w zakresie obsługi i budowy maszyn z siedzibą w Finlandii, które sprzedaje, produkuje, instaluje i modernizuje windy, schody ruchome oraz automatyczne drzwi w budynkach. KC prowadzi działalność w zakresie schodów ruchomych i wind za pośrednictwem krajowych spółek zależnych. Są nimi między innymi Kone w Niemczech i Kone w Niderlandach (motywy 15, 18, 20 zaskarżonej decyzji).

Postępowanie administracyjne

Dochodzenie Komisji

4 W roku 2003 Komisji zostały przekazane informacje dotyczące możliwego wystąpienia kartelu pomiędzy czterema głównymi producentami europejskimi wind i schodów ruchomych, prowadzącymi działalność gospodarczą w Unii, a mianowicie Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp (motywy 3, 91 zaskarżonej decyzji).

Niemcy

5 Począwszy od dnia 28 stycznia 2004 r. oraz w marcu 2004 r. Komisja przeprowadziła kontrole na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady EWG nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. – pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204), w szczególności w lokalach spółek zależnych Otis i ThyssenKrupp w Niemczech (motywy 104, 106 zaskarżonej decyzji).

6 W dniach 12 i 18 lutego 2004 r. Kone uzupełniła wniosek dotyczący Belgii, sporządzony w dniu 2 lutego 2004 r. na podstawie obwieszczenia Komisji w sprawie zwalniania z grzywien i zmniejszania grzywien w sprawach kartelowych (Dz.U. 2002, C 45, s. 3) (zwanego dalej „obwieszczeniem w sprawie współpracy z 2002 r.”), o informacje dotyczące Niemiec. Podobnie Otis w okresie pomiędzy marcem 2004 r. a lutym 2005 r. uzupełniła swój wniosek dotyczący Belgii o informacje dotyczące Niemiec. W dniu 25 listopada 2004 r. Schindler złożyła wniosek na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. zawierający informacje dotyczące Niemiec, które zostały uzupełnione pomiędzy grudniem 2004 r. a lutym 2005 r. Wreszcie w grudniu 2005 r. ThyssenKrupp przekazała Komisji wniosek dotyczący Niemiec, również na podstawie wskazanego obwieszczenia (motywy 105, 107, 112, 114 zaskarżonej decyzji).

7 Między wrześniem a listopadem 2004 r., działając na podstawie art. 18 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), Komisja skierowała również do przedsiębiorstw, które dopuściły się naruszenia w Niemczech, do wielu klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszeń VDMA, VFA i VMA żądania przedstawienia informacji (motywy 110, 111, 113 zaskarżonej decyzji).

Niderlandy

8 W marcu 2004 r. Otis złożyła wniosek na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym Niderlandów, który został następnie uzupełniony. W kwietniu 2004 r. wniosek na podstawie wskazanego obwieszczenia został sformułowany przez ThyssenKrupp, który również był kilkukrotnie uzupełniany. Wreszcie, w dniu 19 lipca 2004 r., Kone uzupełniła wniosek z dnia 2 lutego 2004 r. dotyczący Belgii o informacje dotyczące Niderlandów (motywy 127, 129, 130 zaskarżonej decyzji).

9 W dniu 27 lipca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Otis w zastosowaniu pkt 8 lit. a) wskazanego obwieszczenia (motyw 131 zaskarżonej decyzji).

10 W dniu 28 kwietnia 2004 r. Komisja wszczęła na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 kontrole, w szczególności w lokalach spółek zależnych Kone, Schindler, ThyssenKrupp i MEE w Niderlandach oraz w lokalach stowarzyszenia Boschduin (motyw 128 zaskarżonej decyzji).

11 We wrześniu 2004 r. Komisja skierowała żądania informacji na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003 do spółek biorących udział w naruszeniu w Niderlandach, do kilku klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszeń VLR i Boschduin (motywy 133, 134 zaskarżonej decyzji).

Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów

12 W dniu 7 października 2005 r. Komisja wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które zostało skierowane między innymi do spółek wskazanych w pkt 2 powyżej. Wszyscy adresaci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedstawili swoje uwagi na piśmie w odpowiedzi na zarzuty postawione przez Komisję (motywy 135, 137 zaskarżonej decyzji).

13 Nie zostało przeprowadzone spotkanie wyjaśniające, ponieważ żaden z adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie przedstawił wniosku o wysłuchanie (motyw 138 zaskarżonej decyzji).

Zaskarżona decyzja

14 W dniu 21 lutego 2007 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, w której stwierdziła, że spółki, do których decyzja ta została skierowana, brały udział w czterech jednolitych, złożonych i ciągłych naruszeniach art. 81 ust. 1 WE w czterech państwach członkowskich poprzez podział rynków między siebie, uzgadnianie lub koordynację udzielania zamówień publicznych i umów dotyczących sprzedaży, instalacji, obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych (motyw 2 zaskarżonej decyzji).

15 Co się tyczy adresatów zaskarżonych decyzji, Komisja stwierdziła, że inaczej niż w przypadku spółek zależnych omawianych przedsiębiorstw w Belgii, Niemczech, Luksemburgu i Niderlandach, ich spółki dominujące powinny być uznane za odpowiedzialne solidarnie za naruszenie art. 81 WE, którego dopuściły się ich spółki zależne ze względu na fakt, że mogły one wywierać decydujący wpływ na ich politykę handlową w czasie trwania naruszenia, i że można założyć, iż skorzystały z tych uprawnień (motywy 608, 615, 622, 627, 634–641 zaskarżonej decyzji). Spółki dominujące MEE nie zostały uznane za odpowiedzialne solidarnie za działania swoich spółek zależnych, ponieważ nie zdołano wykazać, że wywierały na nie decydujący wpływ (motyw 643 zaskarżonej decyzji).

16 Dla celów obliczenia kwoty grzywien Komisja zastosowała w zaskarżonej decyzji tryb postępowania wskazany w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi z 1998 r.”). Zbadała ona również, czy i w jaki sposób omawiane przedsiębiorstwa spełniły wymogi określone w obwieszczeniu w sprawie współpracy z 2002 r.

17 Komisja zakwalifikowała naruszenia jako „bardzo poważne”, mając na uwadze ich charakter oraz fakt, że każde z nich obejmowało całe terytorium danego państwa członkowskiego (Belgia, Niemcy, Luksemburg lub Niderlandy), choć ich rzeczywisty wpływ na rynek nie mógł zostać określony (motyw 671 zaskarżonej decyzji).

18 Celem uwzględnienia rzeczywistych możliwości ekonomicznych omawianych przedsiębiorstw odnośnie do spowodowania znacznej szkody w zakresie konkurencji, Komisja dokonała dla każdego państwa członkowskiego podziału tych przedsiębiorstw na kilka kategorii wedle obrotów osiągniętych na rynku wind lub schodów ruchomych, w danym przypadku włącznie z usługami obsługi i modernizacji (motywy 672, 673 zaskarżonej decyzji).

19 Co się tyczy kartelu w Niemczech, Kone, Otis i ThyssenKrupp zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 70 000 000 EUR. Schindler została sklasyfikowana w drugiej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 17 000 000 EUR (motywy 676–679 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 119 000 000 EUR i do 140 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie popełnione przez Kone, Otis i ThyssenKrupp trwało osiem lat i cztery miesiące (od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 80%. Ponieważ naruszenie popełnione przez Schindler trwało pięć lat i cztery miesiące (od 1 sierpnia 1995 r. do 6 grudnia 2000 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tego przedsiębiorstwa o 50%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 126 000 000 EUR w przypadku Kone, do 214 200 000 EUR w przypadku Otis, do 25 500 000 EUR w przypadku Schindler i do 252 000 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 693, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50% biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697–707 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 727–729, 735, 736, 742–744, 749, 750 i 753–755 zaskarżonej decyzji). Kone skorzystała, po pierwsze, z maksymalnego zmniejszenia w wysokości 50% kwoty grzywny przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. i, po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 25% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret drugie wskazanego obwieszczenia i, po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 15% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret trzecie wskazanego obwieszczenia i, po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. ThyssenKrupp skorzystała ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 778–813 zaskarżonej decyzji).

20 W zakresie dotyczącym kartelu w Niderlandach Kone została sklasyfikowana w pierwszej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 55 000 000 EUR. Otis została sklasyfikowana w drugiej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 41 000 000 EUR. Schindler została sklasyfikowana w trzeciej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 24 500 000 EUR. ThyssenKrupp i MEE zostały sklasyfikowane w czwartej kategorii z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 8 500 000 EUR (motywy 684, 685 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 69 700 000 EUR i do 17 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie popełnione przez Otis i ThyssenKrupp trwało pięć lat i dziesięć miesięcy (od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 55%. Ponieważ naruszenie popełnione przez Kone i Schindler trwało cztery lata i dziewięć miesięcy (od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 45%. Ponieważ naruszenie popełnione przez MEE trwało cztery lata i jeden miesiąc (od dnia 11 stycznia 2000 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tego przedsiębiorstwa o 40%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 79 750 000 EUR w przypadku Kone, do 108 035 000 EUR w przypadku Otis, do 35 525 000 EUR w przypadku Schindler, do 26 350 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp i do 11 900 000 EUR w przypadku MEE (uwagi 695, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698, 715–720 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 724–726, 731, 732, 737, 739–741, 745–748, 751–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Otis skorzystała z pełnego zwolnienia z grzywien. ThyssenKrupp skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze wskazanego obwieszczenia i, po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler i MEE skorzystały ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 836–855 zaskarżonej decyzji).

21 Sentencja zaskarżonej decyzji ma następujące brzmienie:

„Artykuł pierwszy

[…]

2. W zakresie dotyczącym Niemiec, poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi w dziedzinie wind i schodów ruchomych, następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 6 grudnia 2000 r.; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE], [TKA] i [TKF]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.

[...]

4. W zakresie dotyczącym Niderlandów, poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych, następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Niderlandach]: od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niderlandach]: od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niderlandach]: od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– ThyssenKrupp: [TKAG] i [TKL]: od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.; oraz

– [MEE]: od dnia 11 stycznia 2000 r. do dnia 5 marca 2004 r.

Artykuł 2

[…]

2. W związku z naruszeniami popełnionymi w Niemczech, wskazanymi w art. 1 ust. 2 nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Niemczech], solidarnie: 62 370 000 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niemczech], solidarnie: 159 043 500 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niemczech], solidarnie: 21 458 250 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE], [TKA] i [TKF], solidarnie: 374 220 000 EUR.

[…]

4. W związku z naruszeniami popełnionymi w Niderlandach, wskazanymi w art. 1 ust. 4, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Niderlandach], solidarnie: 79 750 000 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niderlandach], solidarnie: 0 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niderlandach], solidarnie: 35 169 750 EUR;

– ThyssenKrupp: [TKAG] i [TKL], solidarnie: 23 477 850 EUR; oraz

– [MEE]: 1 841 400 EUR.

[…]”.

Przebieg postępowania i żądania stron

22 Pismem złożonym w dniu 8 maja 2007 r. w sekretariacie Sądu KC, Kone w Niemczech i Kone w Niderlandach, będące skarżącymi, wniosły niniejszą skargę.

23 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (ósma izba) postanowił otworzyć procedurę ustną i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 swojego regulaminu postępowania przedstawił skarżącym pytanie na piśmie i zażądał przedstawienia przez strony dokumentów. Skarżące nie udzieliły odpowiedzi na pytanie Sądu w wyznaczonym terminie. Uczyniły to natomiast pismem z dnia 10 września 2009 r. W piśmie tym oraz w piśmie z dnia 28 września 2009 r. skarżące podkreśliły poufny charakter niektórych danych i wniosły o pominięcie tych danych w ogłoszeniach Sądu. Strony odpowiedziały w wyznaczonym terminie na żądanie przedstawienia dokumentów.

24 Na rozprawie w dniu 16 października 2009 r. wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd.

25 Postanowieniem z dnia 14 października 2009 r. Sąd zarządził na podstawie art. 65 lit. b), art. 66 ust. 1 i art. 67 ust. 3 akapit drugi regulaminu postępowania, by Komisja przedstawiła dokumenty, które uznała za poufne. Komisja uczyniła to w wyznaczonym terminie. Sąd stwierdził, że omawiane dokumenty nie są konieczne do rozstrzygnięcia sporu i w związku z tym zwrócił je Komisji bez podania do wiadomości skarżących. Procedura ustna została zamknięta.

26 Skarżące wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 2 ust. 2 zaskarżonej decyzji, w zakresie, w jakim nakłada ona grzywnę na KC i na Kone w Niemczech, i nienałożenie grzywny lub nałożenie niższej jej kwoty od przewidzianej w decyzji Komisji;

– stwierdzenie nieważności art. 2 ust. 4 zaskarżonej decyzji, w zakresie, w jakim nakłada ona grzywnę na KC i na Kone w Niderlandach, i nałożenie niższej kwoty grzywny od przewidzianej w decyzji Komisji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

27 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

28 Skarżące kwestionują, po pierwsze, zgodność z prawem art. 2 ust. 2 zaskarżonej decyzji, na mocy którego nałożono grzywny na wskazane przedsiębiorstwa za naruszenia popełnione w Niemczech, oraz, po drugie, zgodność z prawem art. 2 ust. 4 zaskarżonej decyzji, na mocy którego nałożono grzywny na wskazane przedsiębiorstwa za naruszenia popełnione w Niderlandach.

29 Skarżące podnoszą w tym zakresie trzy zarzuty. Zarzut pierwszy jest oparty na naruszeniu wytycznych z 1998 r. i zasady proporcjonalności przy określaniu kwoty wyjściowej grzywien. Zarzut drugi oparty jest na naruszeniu obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. i naruszeniu zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań, równości traktowania i prawa do obrony. Zarzut trzeci oparty jest na naruszeniu zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań i równości traktowania przy określaniu kwoty zmniejszenia grzywien przyznanego w związku ze współpracą poza ramami obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r.

W przedmiocie zarzutu opartego na naruszeniu wytycznych z 1998 r. i zasady proporcjonalności przy określaniu kwoty wyjściowej grzywien

30 Skarżące podnoszą, że Komisja dopuściła się błędu przy stosowaniu wytycznych z 1998 r. i naruszyła zasadę proporcjonalności przy ustalaniu kwot wyjściowych grzywien nałożonych w związku z naruszeniami popełnionymi w Niemczech i w Niderlandach.

31 Na wstępie należy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, że Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania w odniesieniu do metody obliczania grzywien. Owa metoda, określona w wytycznych z 1998 r., obejmuje różne elementy cechujące się elastycznością, umożliwiające Komisji skorzystanie z przysługującego jej uznania w sposób zgodny z przepisami art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 3 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑322/07 P, C‑327/07 P i C‑338/07 P, Zb.Orz. s. I‑7191, pkt 112 i przytoczone tam orzecznictwo).

32 Wagę naruszeń unijnego prawa konkurencji należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić (wyroki Trybunału: z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie C‑510/06 P Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑1843, pkt 72; z dnia 3 września 2009 r. w sprawie C‑534/07 P Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑7415, pkt 54).

33 Jak zostało wskazane w pkt 16 powyżej Komisja określiła w niniejszej sprawie kwotę grzywien, stosując metodę zdefiniowaną w wytycznych z 1998 r.

34 Wytycznych z 1998 r. nie można uznać za normę prawną, której w każdym razie musi przestrzegać administracja, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania (zob. wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 209 i przytoczone tam orzecznictwo, wyrok Sądu z dnia 8 października 2008 r. w sprawie T‑73/04 Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2661, pkt 70).

35 Przyjmując takie normy postępowania i ogłaszając poprzez publikację, że będzie ona je stosować od tej pory do przypadków w nich przewidzianych, Komisja sama wyznacza sobie granice swobodnego uznania i nie może odejść od tych norm bez narażania się w danym przypadku na sankcję za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań (zob. ww. w pkt 34 wyrok w sprawach połączonych Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 211 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 34 wyrok w sprawie Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, pkt 71).

36 Ponadto wytyczne z 1998 r. określają w sposób generalny i abstrakcyjny tryb postępowania, jaki narzuciła sobie Komisja dla celów ustalenia kwoty grzywien nałożonych w tej decyzji, i zapewniają w konsekwencji tym przedsiębiorstwom pewność prawa (ww. w pkt 34 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 211, 213).

37 Należy wreszcie przypomnieć, że wytyczne z 1998 r. przewidują w pierwszej kolejności ocenę wagi naruszenia jako takiego, na podstawie którego może zostać ustalona ogólna kwota wyjściowa (pkt 1 A akapit drugi). W drugiej kolejności waga naruszenia jest analizowana pod kątem rodzaju popełnionego naruszenia i charakterystyki danego przedsiębiorstwa, w szczególności jego rozmiaru i jego pozycji na danym rynku, co prowadzi do wyważenia kwoty wyjściowej, do klasyfikacji przedsiębiorstw w kategoriach i do określenia kwoty wyjściowej (pkt 1 A akapity od trzeciego do siódmego).

38 W niniejszej sprawie, w zakresie dotyczącym oceny wagi naruszenia dokonanej w zaskarżonej decyzji, Komisja zbadała równolegle cztery naruszenia stwierdzone w art. 1 zaskarżonej decyzji, „mając na uwadze, że […] charakteryzowały się [one] pewnymi wspólnymi elementami” (motyw 657 zaskarżonej decyzji).

39 W zakresie dotyczącym charakteru naruszeń Komisja wyjaśnia w motywach 658 i 659 zaskarżonej decyzji:

„658 Naruszenia będące przedmiotem niniejszej decyzji stanowią zasadniczo niejawne porozumienie pomiędzy konkurującymi podmiotami podjęte w celu podziału rynku między sobą lub zamrożenia udziału rynkowego poprzez podział planów sprzedaży i instalacji nowych wind lub schodów ruchomych, i w celu zaniechania konkurowania między sobą w zakresie obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych (poza Niemcami, gdzie działalność w zakresie obsługi i modernizacji nie stanowiła przedmiotu dyskusji między członkami kartelu). Tego rodzaju ograniczenia horyzontalne są ze swej natury najcięższymi naruszeniami art. 81 [WE]. Naruszenia w tej sprawie sztucznie pozbawiły klientów korzyści, których mogliby oczekiwać w razie, gdyby istniał mechanizm konkurencyjnej oferty. Należy również wskazać, że niektóre z projektów, w ramach których dopuszczono się oszustwa, stanowiły zamówienia publiczne finansowane z podatków i realizowane właśnie w celu uzyskania konkurencyjnych ofert przedstawiających dobry stosunek jakości do ceny.

659 Celem dokonania oceny wagi naruszenia elementy dotyczące jego przedmiotu są generalnie bardziej istotne od elementów dotyczących jego skutków, w szczególności gdy porozumienia, jak w niniejszej sprawie, dotyczą bardzo poważnych naruszeń, takich jak ustalenie cen i podział rynku. Skutki porozumienia stanowią zasadniczo kryterium niewpływające na ocenę ważności naruszenia”.

40 Komisja stwierdza, że „nie usiłowała wykazać w sposób precyzyjny skutków naruszenia, ponieważ niemożliwe jest ustalenie z wystarczającą pewnością mających zastosowanie czynników konkurencji (cena, warunki handlowe, jakość, innowacja i inne) w sytuacji, gdyby naruszenie nie wystąpiło” (motyw 660 zaskarżonej decyzji). Mimo to uważa ona, iż „jest […] oczywiste, że naruszenia miały rzeczywisty wpływ na rynek”, i wyjaśnia w tym względzie, iż „okoliczność, że różne uzgodnienia antykonkurencyjne zostały podjęte przez członków kartelu, wskazuje sama w sobie na wystąpienie wpływu na rynek, nawet jeśli wpływ rzeczywisty jest trudny do określenia, ponieważ nie wiadomo w szczególności, czy w ramach innych projektów dopuszczono się oszustwa w zakresie ofert, a jeśli tak, to w ilu projektach to nastąpiło, ani ile projektów mogło być przedmiotem podziału pomiędzy członków kartelu bez konieczności kontaktowania się między nimi” (motyw 660 zaskarżonej decyzji). W tymże motywie Komisja dodaje, że „duże łączne udziały w rynku konkurentów wskazują na możliwe skutki antykonkurencyjne i stosunkowa stabilność tych udziałów w rynku podczas całego okresu naruszenia potwierdza wystąpienie tych skutków”.

41 Następnie, w motywach 661–669 zaskarżonej decyzji, Komisja odpowiada na argumenty podniesione przez skarżących w toku postępowania administracyjnego zmierzające do wykazania ograniczonego wpływu naruszeń na rynek.

42 Co się tyczy geograficznego zakresu rynku, o którym mowa, Komisja podnosi w motywie 670 zaskarżonej decyzji, że „kartele będące przedmiotem zaskarżonej decyzji obejmowały odpowiednio całe terytorium Belgii, Niemiec, Luksemburga i Niderlandów” oraz że „z orzecznictwa wynika w sposób jasny, że krajowy rynek obejmujący pod względem geograficznym całe państwo członkowskie stanowi już jako taki istotną część wspólnego rynku”.

43 Wreszcie, w motywie 671 zaskarżonej decyzji, Komisja stwierdza, że „każdy adresat decyzji dopuścił się przynajmniej jednego bardzo poważnego naruszenia art. 81 WE […], mając na uwadze charakter tych naruszeń oraz okoliczność, że każde z nich obejmowało całe terytorium danego państwa członkowskiego (Belgię, Niemcy, Luksemburg i Niderlandy)”. Komisja wywodzi stąd wniosek, że „w związku z charakterem tych czynników naruszenia powinny zostać uznane za bardzo poważne, nawet jeśli ich rzeczywisty wpływ nie może zostać stwierdzony”.

44 Po pierwsze, co się tyczy naruszenia, które wystąpiło w Niemczech, skarżące podnoszą, że zaskarżona decyzja nie uwzględnia stwierdzeń samej Komisji, wedle których kartel w Niemczech nie dotyczył wszystkich projektów w dziedzinie wind. W związku z tym na rynek dotknięty naruszeniem składałyby się jedynie projekty z dziedziny wind o wartości przekraczającej milion euro, czyli około 20–30% całego rynku, co zostało potwierdzone przez Kone, Otis i ThyssenKrupp w ich wnioskach o zwolnienie z grzywien (motywy 281–664 zaskarżonej decyzji). W replice skarżące wskazują również, że porównanie pomiędzy ogólną kwotą wyjściową określoną w zakresie dotyczącym naruszenia w Niemczech z jednej strony a kwotami ustalonymi w zakresie dotyczącym naruszenia w Belgii i w Niderlandach z drugiej strony potwierdza brak proporcjonalności kwoty wyjściowej określonej za naruszenie popełnione w Niemczech, ponieważ inaczej niż w przypadku kartelu w Niemczech, kartele w Belgii i w Niderlandach dotyczyły całości rynku wind.

45 W tym względzie należy podkreślić, że skarżące nie zakwestionowały zgodności z prawem trybu postępowania wskazanego w pkt 1 A wytycznych z 1998 r. w zakresie dotyczącym określenia ogólnej kwoty wyjściowej grzywny. Tymczasem ten tryb postępowania opiera się na zasadzie ryczałtu, wedle której ogólna kwota wyjściowa grzywny, określona na podstawie wagi naruszenia, jest obliczana z uwzględnieniem charakteru i geograficznego zakresu naruszenia oraz na podstawie jego rzeczywistego wpływu na rynek, tam gdzie może to być zmierzone (wyroki Sądu: z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie T‑15/02 BASF przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑497, pkt 134; z dnia 6 maja 2009 r. w sprawie T‑116/04 Wieland-Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1087, pkt 62).

46 Ponadto rozmiar rynku właściwego nie jest co do zasady kryterium obowiązkowym, lecz tylko jednym spośród wielu istotnych kryteriów oceny wagi naruszenia i ustalenia wysokości grzywny, a zgodnie z orzecznictwem Komisja nie jest zobowiązana do określenia granic właściwego rynku ani do oceny jego rozmiaru, gdy dane naruszenie ma charakter antykonkurencyjny (zob. podobnie ww. w pkt 32 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 55, 64; wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑161/05 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3555, pkt 109). W związku z tym, dla celów określenia kwoty wyjściowej grzywny Komisja może, nie mając jednak takiego obowiązku, uwzględnić wartość rynku, w zakresie którego doszło do naruszenia (zob. podobnie ww. w pkt 45 wyroki: w sprawie BASF przeciwko Komisji, pkt 134; w sprawie Wieland‑Werke przeciwko Komisji, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo). Wytyczne z 1998 r. nie przewidują bowiem, iż kwota grzywien jest obliczana na podstawie całkowitego obrotu albo obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwa na danym rynku. Nie stoją one jednak na przeszkodzie temu, aby takie obroty zostały wzięte pod uwagę przy ustalaniu kwoty grzywny, tak by przestrzegane były ogólne zasady prawa Unii oraz gdy wymagają tego okoliczności (wyrok Sądu z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑224/00 Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2597, pkt 187).

47 Argument skarżących, wedle którego ogólna kwota wyjściowa grzywny określona za naruszenie popełnione w Niemczech powinna odpowiadać ograniczonemu – wedle nich – rozmiarowi omawianego rynku, jest zatem oparty na błędnej przesłance i należy go oddalić.

48 W niniejszej sprawie, jak zostało wskazane w pkt 38–43 powyżej, Komisja przy określaniu wagi naruszenia wzięła pod uwagę charakter naruszenia i geograficzny zakres danego rynku.

49 Wbrew stanowisku skarżących, z motywu 664 zaskarżonej decyzji – w którym Komisja ponadto odpowiada na argument Kone i Otis dotyczący ograniczonego ich zdaniem wpływu na naruszenie – wynika, że umowy w Niemczech nie naruszyły jedynie dziedziny schodów ruchomych i projektów z zakresu wind o wartości przekraczającej milion euro, bowiem Komisja stwierdziła, że jest prawdopodobne, „iż działalności w ramach kartelu w zakresie projektów wind przekraczające milion euro, które obejmowały windy o dużej prędkości i dużej wartości, wywarły wpływ na funkcjonowanie pozostałego rynku wind”. W motywie tym Komisja wskazała również, że całkowita wartość projektu miała większe znaczenie od liczby i rodzaju wind, że niemożliwe było wykazanie precyzyjnych skutków naruszenia oraz że na podstawie okoliczności faktycznych wykazano w sposób jasny, że zamiarem stron nie było wykluczenie niektórych rodzajów produktów, lecz porozumienie co do projektów, w których konkurenci mogli zostać w prostszy sposób wyeliminowani.

50 Należy również przypomnieć, że we wniosku na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym Niemiec, Kone sama wyraźnie oświadczyła, że [poufne]( ) (zob. także motyw 256 zaskarżonej decyzji), co raczej sugeruje, że kartel miał na celu zamrożenie udziałów w rynku wind w całości. Jak podkreśla Komisja, porozumienie wyłącznie na poziomie projektów przekraczających million euro byłoby nie do pogodzenia z agresywną konkurencją w zakresie projektów o mniejszej wartości. Ponadto, jak wynika z motywu 241 zaskarżonej decyzji, który nie został zakwestionowany przez skarżące, ThyssenKrupp również oświadczyła, że wyjątkowo były brane pod uwagę mniejsze projekty. Z powyższego wynika, że należy oddalić argument skarżących, wedle którego w zakresie dotyczącym wind jedynie około 20–30% rynku niemieckiego było objęte kartelem.

51 Ponadto, co się tyczy kartelu w Niemczech, należy zauważyć, że nawet jeśli Komisja nie usiłowała wykazać w sposób precyzyjny skutków naruszenia (motyw 660 zaskarżonej decyzji), określiła jednak zmniejszoną kwotę wyjściową, aby jako okoliczność przemawiającą na rzecz wskazanych przedsiębiorstw uwzględnić możliwość, że kartele nie dotknęły bezpośrednio całego rynku wind. Jak wskazała Komisja w motywie 664 zaskarżonej decyzji w odpowiedzi na niektóre argumenty uczestników kartelu, wedle których kartel ten, w zakresie dotyczącym wind obejmował wyłącznie windy o dużej prędkości, rzeczywiście wzięła ona pod uwagę przy określaniu kwoty wyjściowej grzywny „okoliczność, że działalność kartelu być może nie wpłynęła bezpośrednio na cały rynek wind”. Kwota wyjściowa grzywny w Niemczech została ustalona na niższym poziomie – gdy wyrazić ją procentowo w stosunku do rozmiaru całego rynku – niż kwoty zastosowane w przypadku innych karteli wskazanych w zaskarżonej decyzji (zob. pkt 55 poniżej).

52 Ponadto, nawet gdyby przyjąć, że w zakresie dotyczącym wind kartel w Niemczech obejmował wyłącznie projekty o wartości przekraczającej milion euro, co nie zostało wykazane przez skarżące i czemu zaprzeczyła ponadto ThyssenKrupp w niektórych oświadczeniach (zob. pkt 50 powyżej), to kwota wyjściowa grzywny pozostałaby uzasadniona, nawet w porównaniu z kwotami ustalonymi w przypadku pozostałych karteli. W tym względzie należy podkreślić, że pod kątem geograficznym rynek dotknięty kartelami w Niemczech był wyraźnie większy od rynków dotkniętych pozostałymi kartelami.

53 Ponadto należy podkreślić, że stosunkowo niewielki rozmiar rynku omawianych produktów, nawet przy założeniu, że zostałby wykazany, miałby pomniejsze znaczenie w porównaniu z całością innych elementów świadczących o wadze naruszenia, które zostały wskazane w motywach 657–671 zaskarżonej decyzji i opisane w pkt 38–43 powyżej (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑322/01 Roquette Frères przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3137, pkt 151).

54 Wreszcie, nawet gdyby przyjąć, że przy stwierdzeniu wielu bardzo poważnych naruszeń w jednej decyzji Komisja powinna zachować proporcjonalną zależność pomiędzy kwotą wyjściową a rozmiarem różnych rynków, na których wystąpiło naruszenie, to w niniejszej sprawie nic nie wskazuje na to, że ogólna kwota wyjściowa ustalona w przypadku kartelu w Niemczech jest nieproporcjonalna w stosunku do ogólnych kwot wyjściowych ustalonych dla karteli w Belgii i w Niderlandach.

55 Analiza istotnych dla sprawy danych wykazuje, że Komisja, uwzględniając rozmiar danych rynków, ustaliła kwotę wyjściową za naruszenia w odpowiednich państwach członkowskich w sposób rozsądny i spójny, nie stosując przy tym ścisłego wzoru matematycznego, do czego w każdym razie nie była zobowiązana (zob. pkt 45–47 powyżej). Z jednej strony, w przypadku wyraźnie największego rynku w Niemczech o wartości 576 mln EUR, ogólna kwota wyjściowa została określona na 70 mln EUR. Z drugiej strony, w przypadku dwóch kolejnych rynków w hierarchii ważności, a mianowicie rynku w Niderlandach i w Belgii o wartości, odpowiednio, 363 mln EUR i 254 mln EUR, ogólna kwota wyjściowa została określona, odpowiednio na 55 mln EUR i na 40 mln EUR.

56 W tych okolicznościach, mając na uwadze zasadę ryczałtu leżącą u podstaw trybu postępowania wskazanego w pkt 1 A wytycznych z 1998 r., który nie zobowiązuje Komisji przy ustalaniu ogólnej kwoty wyjściowej grzywny do uwzględnienia rozmiaru danego rynku i tym bardziej nie nakłada na Komisję obowiązku określenia tej kwoty na podstawie stałego procentu całkowitego obrotu rynku (zob. podobnie ww. w pkt 45 wyrok w sprawie BASF przeciwko Komisji, pkt 134), ogólna kwota wyjściowa określona w przypadku naruszenia w Niemczech nie może być uznana za nieproporcjonalną względem kwot wyjściowych określonych w przypadku naruszeń w Belgii i Niderlandach.

57 Po drugie, w zakresie dotyczącym wagi naruszenia w Niderlandach, Kone przypomina, że Komisja powinna wziąć pod uwagę sam charakter naruszenia, jego konkretny wpływ na rynek, o ile jest możliwy do ustalenia i rozmiar danego rynku pod kątem geograficznym.

58 Skarżące podnoszą, że Komisja wywiodła błędny wniosek, że naruszenia w Niderlandach miały ten sam charakter co naruszenia popełnione w Belgii, Niemczech i w Luksemburgu, co stanowi oczywisty błąd w ocenie i naruszenie zasady równego traktowania. W tym względzie skarżące podnoszą po pierwsze, że we wskazanych państwach członkowskich porozumienia były zasadniczo podejmowane na najwyższym szczeblu kierowniczym. Po drugie, podział projektów opierał się na uprzednio ustalonym rozdziale rynku pomiędzy uczestników kartelu i miał na celu zamrożenie udziałów w rynku. Po trzecie, dochowano ustaleń wedle wykazów projektów. Ponadto uczestnicy kartelu podjęli nadzwyczajne środki celem zatajenia swojego niezgodnego z prawem zachowania. Po czwarte, w Belgii i w Luksemburgu naruszenia dotyczyły wszystkich projektów i kontraktów, a w Niemczech wszystkich projektów o wartości przekraczającej określoną kwotę. Po piąte w Belgii istniał mechanizm kompensat w gałęzi „usług”. Całość tych okoliczności faktycznych nie wystąpiła w przypadku naruszenia popełnionego w Niderlandach.

59 Należy stwierdzić, że nawet gdyby uznać, że te okoliczności zostały wykazane, nie można w oparciu o nie podważyć oceny Komisji dotyczącej charakteru naruszenia stwierdzonego przez Niderlandy w motywie 658 zaskarżonej decyzji. Naruszenie popełnione w Niderlandach, podobnie jak naruszenia popełnione w Belgii, Niemczech i Luksemburgu zasadniczo polegały na tajnych porozumieniach pomiędzy konkurentami podjętymi w celu podziału rynku lub zamrożenia udziałów w rynku poprzez rozdzielenie projektów sprzedaży i instalacji nowych wind i schodów ruchomych oraz w celu zaniechania konkurencji w zakresie dotyczącym obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych (poza Niemcami, gdzie działalność w zakresie obsługi i modernizacji nie stanowiła przedmiotu ustaleń pomiędzy członkami kartelu). Tego rodzaju ograniczenia horyzontalne są ze swej natury najcięższymi naruszeniami art. 81 WE (motyw 658 zaskarżonej decyzji), co wynika w sposób wyraźny z pkt 1 A wytycznych z 1998 r. i co kwalifikuje tego typu naruszenia jako „bardzo poważne”.

60 Zdaniem skarżących naruszenie w Niderlandach miało ponadto mniejszy wpływ na rynek niż kartele w Belgii, Niemczech i Luksemburgu. Wbrew temu, co wskazała Komisja, możliwe jest określenie wpływu na rynek w sposób ogólny, poprzez porównanie wartości danych projektów z ogólną wartością rynku. Ponadto Otis, ThyssenKrupp i Kone szacują, że naruszeniem mogło być objęte mniej niż 10% rynku. Tytułem ewentualnym, Kone podnosi, że w świetle dowodów, charakteru naruszenia oraz jego wpływu Komisja powinna była zakwalifikować naruszenie w Niderlandach jako „poważne”, a nie jako „bardzo poważne”, i że w konsekwencji powinna ona była również zmniejszyć kwotę podstawową grzywny za naruszenie popełnione w Niderlandach.

61 Zgodnie z pkt 1 A akapit pierwszy wytycznych z 1998 r. Komisja powinna, w ramach oceny wagi naruszenia, przeprowadzić badanie konkretnego wpływu na rynek wyłącznie wówczas, jeśli można go określić (zob. ww. w pkt 32 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 46 wyrok Sądu w sprawie Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, pkt 143; wyrok z dnia 5 kwietnia 2006 r. w sprawie T‑279/02 Degussa przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑897, pkt 216).

62 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, w celu oceny rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek Komisja jest zobowiązana do przyjęcia za punkt odniesienia konkurencji, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia (zob. ww. w pkt 34 wyrok w sprawie Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, pkt 83 i przytoczone tam orzecznictwo).

63 W niniejszej sprawie Komisja wskazuje w motywie 660 zaskarżonej decyzji, że „nie usiłowała wykazać w sposób precyzyjny skutków naruszenia, ponieważ niemożliwe jest ustalenie z wystarczającą pewnością mających zastosowanie czynników konkurencji (cena, warunki handlowe, jakość, innowacja i inne) w sytuacji, gdyby naruszenie nie wystąpiło”. Choć Komisja oceniła w motywie 660 zaskarżonej decyzji, że jest oczywiste, iż kartele miały rzeczywisty wpływ na rynek od samego początku ich trwania, i choć Komisja oddaliła w motywach 661–669 argumenty wskazanych przedsiębiorstw zmierzające do wykazania zmniejszonego wpływu karteli, należy jednak stwierdzić, że w ramach oceny wagi naruszeń w zaskarżonej decyzji nie uwzględniono ich ewentualnego wpływu na rynek.

64 W związku z tym, w motywie 671 zaskarżonej decyzji, Komisja opiera swe wnioski w zakresie oceny wagi naruszeń wyłącznie na charakterze tych naruszeń i na ich zakresie geograficznym. Komisja dochodzi bowiem we wskazanym motywie do wniosku, że „mając na uwadze charakter tych naruszeń oraz okoliczność, że każde z nich obejmowało całe terytorium danego państwa członkowskiego (Belgia, Niemcy, Luksemburg i Niderlandy) [...] [należy stwierdzić, że] każdy adresat decyzji dopuścił się jednego lub większej liczby bardzo poważnych naruszeń art. 81 WE”.

65 Co się tyczy argumentu, wedle którego możliwe jest określenie wpływu na rynek w sposób ogólny, poprzez porównanie wartości danych projektów z ogólną wartością rynku, należy stwierdzić, że skarżący nie przedstawiają w sposób dokładny sposobu, w jakim powinien zostać ustalony wpływ na rynek. W tym zakresie skarżące odsyłają w replice do wyjaśnień Kone zawartych w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Bez konieczności rozstrzygania w przedmiocie dopuszczalności tego rodzaju argumentacji zawartej w załączniku do skargi, należy wskazać, że skarżące ograniczają się do wskazania ograniczonego wpływu kartelu na rynek w Niderlandach i powołują się w tym zakresie zasadniczo na deklaracje wskazanych przedsiębiorstw, wedle których przedmiotem kartelu była ograniczona liczba projektów. Tymczasem, jak wskazuje Komisja, tego rodzaju oświadczenia nie oznaczają, że wpływ naruszenia był możliwy do określenia, ponieważ nie jest znany zakres kartelu. Komisja wskazała zatem, np. w motywie 384 zaskarżonej decyzji, co nie zostało zakwestionowane przez skarżących, że „brak było konieczności podziału wszystkich projektów w Niderlandach, ponieważ dane przedsiębiorstwa miały omawiać jedynie te projekty, które nie zostały uzyskane automatycznie przez jedno z nich ze względu na utrwaloną relację z klientem”. Ponadto argumenty skarżących nie są w stanie podważyć wniosku Komisji zawartego w motywie 660 zaskarżonej decyzji, wedle którego niemożliwe jest ustalenie z wystarczającą pewnością mających zastosowanie czynników konkurencji (cena, warunki handlowe, jakość, innowacja i inne) w sytuacji, gdyby naruszenie nie wystąpiło (zob. pkt 62, 63 powyżej).

66 W każdym razie należy stwierdzić, że argumenty skarżących nie podważają kwalifikacji naruszenia w Niderlandach jako „bardzo poważnego”.

67 Należy również wskazać, że z samej swej natury naruszenia stwierdzone w zaskarżonej decyzji są jednymi z najcięższych naruszeń art. 81 WE, ponieważ ich przedmiotem były „tajne porozumienia pomiędzy konkurentami podjęte w celu podziału rynku lub zamrożenia udziałów w rynku poprzez rozdzielenie projektów sprzedaży i instalacji nowych wind i schodów ruchomych oraz w celu zaniechania konkurencji w zakresie dotyczącym obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych (poza Niemcami, gdzie działalność w zakresie obsługi i modernizacji nie stanowiła przedmiotu ustaleń pomiędzy członkami kartelu)” (motyw 658 zaskarżonej decyzji). W tym względzie, z wytycznych z 1998 r. wynika, że naruszenia „bardzo poważne” polegają przede wszystkim na ograniczeniach horyzontalnych, takich jak kartele cenowe i podział rynku lub inne praktyki wymierzone we właściwe funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Naruszenia te znajdują się również wśród przykładów porozumień wyraźnie uznanych za niezgodne ze wspólnym rynkiem w art. 81 ust. 1 lit. c) WE. Porozumienia te, poza ciężkim zakłóceniem gry rynkowej, którą za sobą pociągają z uwagi na to, że zobowiązują strony do zachowania odrębnych rynków, często ograniczonych granicami krajowymi, powodują izolację tych rynków, naruszając w ten sposób fundamentalny cel traktatu WE dotyczący integracji rynku wspólnotowego. Również naruszenia tego rodzaju, w szczególności w zakresie porozumień horyzontalnych, są kwalifikowane przez orzecznictwo jako „szczególnie poważne” lub „naruszenia oczywiste” (wyroki Sądu: z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑148/89 Tréfilunion przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1063, pkt 109; z dnia 15 września 1998 r. w sprawach połączonych T‑374/94, T‑375/94, T‑384/94 i T‑388/94 European Night Services i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3141, pkt 136; z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie T‑241/01 Scandinavian Airlines System przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2917, pkt 85).

68 Ponadto z utrwalonego orzecznictwa wynika, że skutek praktyki antykonkurencyjnej nie jest sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące tych skutków, przede wszystkim gdy chodzi o naruszenia, które są poważne same z siebie, takie jak podział rynków (wyrok Trybunału z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑194/99 P Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10821, pkt 118; ww. w pkt 32 wyrok w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 96; wyrok Sądu z dnia 13 grudnia 2001 r. w sprawach połączonych T‑45/98 i T‑47/98 Krupp Thyssen Stainless i Acciai speciali Terni przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3757, pkt 199; ww. w pkt 61 wyrok w sprawie Degussa przeciwko Komisji, pkt 251).

69 Wobec tego charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę, w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń. Z opisu bardzo ciężkich naruszeń zawartego w wytycznych z 1998 r. wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest między innymi, jak w tym przypadku, podział rynków, mogą na podstawie samego ich charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo ciężkie”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia wpływu na rynek czy określonego obszaru geograficznego (zob. podobnie ww. w pkt 32 wyrok Trybunału w sprawie Prym i Prym Consumer przeciwko Komisji, pkt 75; z dnia 24 września 2009 r. w sprawie C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P i C‑137/07 P Erste Bank der österreichischen Sparkassen przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8681, pkt 103). Wniosek ten poparty jest faktem, że o ile opis poważnych naruszeń wyraźnie wspomina o wpływie na rynek oraz skutkach wywoływanych na dużych obszarach wspólnego rynku, o tyle opis bardzo poważnych naruszeń nie zawiera żadnego wymogu konkretnego wpływu na rynek ani skutków dotyczących określonego obszaru (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 8 października 2008 r. w sprawie T‑69/04 Schunk i Schunk Kohlenstoff-Technik przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2567, pkt 171 i przytoczone tam orzecznictwo).

70 W związku z tym Komisja zgodnie z prawem uznała, że naruszenie popełnione w Niderlandach, ze względu na swój przedmiot, było z natury bardzo poważne.

71 Mając na uwadze całość powyższych rozważań, omawiany zarzut należy oddalić.

W przedmiocie zarzutu opartego na naruszeniu obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. i naruszeniu zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań, równości traktowania i prawa do obrony

72 Skarżące przypominają, że złożyły wnioski o udzielenie im zwolnienia z grzywny lub zmniejszenia kwoty grzywny na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Jednakże Komisja naruszyła ich zdaniem przepisy tego obwieszczenia przy ocenie jakości i przydatności ich współpracy. Zdaniem skarżących Komisja naruszyła ponadto ich uzasadnione oczekiwania i ich prawo do obrony. Wreszcie skarżące podnoszą, że Komisja naruszyła zasadę równego traktowania przy ocenie zmniejszenia grzywien mającego zastosowanie na podstawie wskazanego obwieszczenia.

W przedmiocie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r.

73 Należy wskazać, że w obwieszczeniu w sprawie współpracy z 2002 r. Komisja określiła warunki, na jakich przedsiębiorstwa współpracujące z nią celem wykazania kartelu mogą być zwolnione z grzywny lub mogą skorzystać ze zmniejszenia kwoty grzywny, którą w przeciwnym razie musiałyby uiścić.

74 Na wstępie należy wskazać, że obwieszczenie w sprawie współpracy z 2002 r. stanowi w tytule A ust. 8, co następuje:

„Komisja przyzna przedsiębiorstwu zwolnienie z wszelkich grzywien, które w przeciwnym przypadku byłyby nałożone, jeżeli:

a) przedsiębiorstwo jako pierwsze przedłożyło dowody, które w opinii Komisji umożliwiają podjęcie decyzji o przeprowadzeniu postępowania w rozumieniu art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 w związku z zarzutem kartelu wpływającego na Wspólnotę; lub

b) przedsiębiorstwo jako pierwsze przedłożyło dowody, które w opinii Komisji mogą umożliwiać stwierdzenie naruszenia art. 81 [WE] w związku z zarzutem kartelu wpływającego na Wspólnotę”.

75 Ponadto obwieszczenie w sprawie współpracy z 2002 r. przewiduje w tytule B ust. 20, że „przedsiębiorstwa, które nie spełniają warunków [zwolnienia z grzywny] określonych w sekcji A, mogą kwalifikować się do skorzystania ze zmniejszenia wszelkich grzywien, które w innym przypadku zostałyby nałożone” i w tytule B ust. 21, że „w celu zakwalifikowania się do zmniejszenia grzywien przedsiębiorstwo musi dostarczyć Komisji takie dowody domniemanego naruszenia, które przyczyniają się do zwiększenia wartości dowodów już będących w posiadaniu Komisji, oraz musi wycofać się z udziału w domniemanym naruszeniu najpóźniej z chwilą składania dowodów”.

76 Co się tyczy pojęcia zwiększenia wartości, zostało ono wyjaśnione w ust. 22 obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r.:

„Pojęcie »zwiększenia wartości« odnosi się do zakresu, w którym dostarczone dowody zwiększają, poprzez swój charakter lub poziom szczegółowości, możliwość udowodnienia przez Komisję danego stanu faktycznego. Przy tej ocenie Komisja zasadniczo uzna pisemne dowody pochodzące z okresu, do którego odnosi się stan faktyczny, za mające większą wartość niż dowody ustalone później. Podobnie dowody bezpośrednio odnoszące się do danego stanu faktycznego zasadniczo zostaną uznane za posiadające większą wartość niż dowody odnoszące się tylko pośrednio”.

77 Ustęp 23 lit. b) akapit pierwszy obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. przewiduje klasyfikację zmniejszenia grzywien w trzech kategoriach:

„– [dla] pierwszego przedsiębiorstwa spełniającego warunki [ust.] 21: zmniejszenie o 30–50%;

– [dla] drugiego przedsiębiorstwa spełniającego warunki [ust.] 21: zmniejszenie o 20–30%;

– [dla] kolejnych przedsiębiorstw spełniających warunki [ust.] 21: zmniejszenie o wartość do 20 %”.

78 Obwieszczenie w sprawie współpracy z 2002 r. stanowi w ust. 23 lit. b) akapit drugi:

„W celu ustalenia poziomu zmniejszenia w ramach każdego przedziału Komisja uwzględni moment złożenia dowodów spełniających warunki określone w [ust.] 21 oraz zakres, w jakim zwiększają wartość dowodów już posiadanych. Może także uwzględnić zakres i ciągłość współpracy prowadzonej przez przedsiębiorstwo po dniu złożenia dowodów”.

79 Wreszcie ust. 23 lit. b) akapit trzeci obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. stanowi:

„Jeżeli przedsiębiorstwo przedstawi dowody odnoszące się do stanu faktycznego uprzednio nieznanego Komisji, mające bezpośredni wpływ na siłę lub czas trwania domniemanego kartelu, Komisja nie uwzględni tych elementów przy ustalaniu grzywien nakładanych na przedsiębiorstwo, które dostarczyło te dowody”.

W przedmiocie zakresu swobodnego uznania Komisji i kontroli sądu Unii

80 Należy przypomnieć, że art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, stanowiący podstawę prawną dla nakładania grzywien w przypadku naruszenia unijnych reguł konkurencji, przyznaje Komisji swobodne uznanie w zakresie ustalania grzywien (wyrok Sądu z dnia 21 października 1997 r. w sprawie T‑229/94 Deutsche Bahn przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1689, pkt 127), od którego zależy w szczególności wykonywanie ogólnej polityki Komisji w dziedzinie konkurencji (wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 105, 109). W ramach tego, w celu zapewnienia przejrzystości i bezstronności swoich decyzji w przedmiocie grzywien Komisja przyjęła i opublikowała komunikat w sprawie współpracy z 2002 r. Jest to dokument mający na celu uszczegółowienie – z poszanowaniem norm prawnych wyższej rangi – kryteriów, które zamierza ona stosować w ramach wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych; stąd wynika samoograniczenie jej uprawnień (zob. analogicznie wyrok Sądu z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawie T‑214/95 Vlaamse Gewest przeciwko Komisji, Rec. s. II‑717, pkt 89), w zakresie, w jakim Komisja jest zobowiązana zastosować się do reguł indykatywnych, które sama na siebie nałożyła (zob. analogicznie wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawie T‑380/94 AIUFFASS i AKT przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2169, pkt 57).

81 Samoograniczenie swobodnego uznania Komisji, wynikające z przyjęcia obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., nie wyklucza jednak zachowania przez Komisję znaczącego zakresu swobodnego uznania (zob. analogicznie wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawie od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 224).

82 Obwieszczenie w sprawie współpracy z 2002 r. jest bowiem elastyczne i pozwala Komisji na wykonywanie prawa swobodnego uznania zgodnie z przepisami art. 23 rozporządzenia nr 1/2003, tak jak zinterpretował je Trybunał (zob. analogicznie ww. w pkt 81 wyrok w sprawie Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, pkt 224).

83 Należy wobec tego wskazać, że Komisji przysługuje szeroki zakres uznania w zakresie oceny, czy dowody przedstawione przez dane przedsiębiorstwo, które wyraziło chęć skorzystania z postanowień obwieszczenia o współpracy z 2002 r., zwiększają wartość dowodów w rozumieniu ust. 21 tego obwieszczenia (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 10 maja 2007 r. w sprawie C‑328/05 P SGL Carbon przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑3921, pkt 88; wyrok Sądu z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie T‑410/03 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑881, pkt 555). Co się tyczy ust. 8 lit. a) i b) wskazanego obwieszczenia, należy stwierdzić, że ów zakres swobodnego uznania wynika z samego brzmienia wskazanego przepisu, który odnosi się wyraźnie do przedłożenia dowodów nadających się „w opinii Komisji” do umożliwienia jej podjęcia decyzji o przeprowadzeniu postępowania lub do umożliwienia jej stwierdzenia naruszenia. Określenie jakości i przydatności współpracy przedsiębiorstwa wymaga bowiem dokonania złożonej oceny okoliczności faktycznych (zob. podobnie wyrok w sprawie SGL Carbon przeciwko Komisji, pkt 81; ww. w pkt 34 wyrok w sprawie Carbone‑Lorraine przeciwko Komisji, pkt 271).

84 Podobnie, po stwierdzeniu, że zwiększona została wartość dowodowa w rozumieniu ust. 21 obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., Komisja dysponuje zakresem swobodnego uznania przy określaniu dokładnego poziomu zmniejszenia kwoty grzywny przyznanego danemu przedsiębiorstwu. Ustęp 23 lit. b) akapit pierwszy wskazanego obwieszczenia przewiduje bowiem przedziały odnoszące się do zmniejszenia kwoty grzywny dla różnych wskazanych kategorii przedsiębiorstw, przy czym akapit drugi owego ustępu określa kryteria, które Komisja powinna uwzględnić celem określenia poziomu zmniejszenia grzywny w ramach tych przedziałów.

85 Mając na uwadze zakres swobodnego uznania, którym dysponuje Komisja w zakresie oceny współpracy danego przedsiębiorstwa na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., tylko oczywiste przekroczenie tego zakresu swobodnego uznania może podlegać ocenie (zob. podobnie ww. w pkt 83 wyrok w sprawie SGL Carbon przeciwko Komisji, pkt 81, 88, 89; ww. w pkt 83 wyrok z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 555).

W przedmiocie współpracy Kone w zakresie wykazania naruszenia w Niemczech

86 Kone, będąca pierwszym przedsiębiorstwem, które przedstawiło – w dniu 12 lutego 2004 r. – wniosek na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym kartelu w Niemczech (motyw 105 zaskarżonej decyzji), nie uzyskała zwolnienia z grzywny na podstawie ust. 8 tego obwieszczenia (motyw 790 zaskarżonej decyzji).

87 Komisja stwierdziła w motywach 783–786 zaskarżonej decyzji, że ust. 8 lit a) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. nie miał zastosowania, ponieważ informacje przekazane przez informatora będącego osobą trzecią umożliwiły jej przeprowadzenie kontroli w Niemczech od dnia 28 stycznia 2004 r.

88 Zastosowanie ust. 8 lit. b) wskazanego obwieszczenia zostało wykluczone z następujących względów, wskazanych w motywach 787–789 zaskarżonej decyzji:

„787 Komisja przyzna zwolnienie na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., jeżeli przedsiębiorstwo jako pierwsze przekaże dowody, które w oczach Komisji mogą jej pozwolić na stwierdzenie naruszenia art. 81 [WE] w związku z podejrzewanym kartelem, co oznacza, że Komisja uprzednio nie była w posiadaniu dowodów wystarczających do stwierdzenia naruszenia art. 81 [WE] i że żadne przedsiębiorstwo nie skorzystało dotychczas z warunkowego zwolnienia z grzywien w zastosowaniu ust. 8 lit. a).

788 Uwagi Kone w ramach wniosku [złożonego na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r.] nie są jednoznaczne i nie zostały dokonane w oparciu o żadne dowody poza własnymi pisemnymi oświadczeniami spisanymi z pamięci. Spółka ta uznała, że [poufne]. W niniejszej sprawie Komisja posiadała już informacje w przedmiocie podejrzewanego naruszenia uzyskane z innych źródeł, takich jak uwagi osób trzecich i kontrole. Informacje te określiły zasadnicze ukierunkowanie sprawy w ramach postępowania administracyjnego wszczętego z własnej inicjatywy Komisji. W związku z tym we wskazanych okolicznościach przedsiębiorstwo zamierzające uzyskać zwolnienie z grzywny na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. powinno przedstawić Komisji informacje pozwalające jej w istotny sposób na skrócenie dochodzenia.

789 Uwagi Kone dotyczące Niemiec zawierają mniej szczegółowe opisy działań podejmowanych w ramach kartelu niż opisy zawarte w uwagach dotyczących Belgii i Luksemburga i nie zostały poparte dowodami (innymi niż własne oświadczenia). W konsekwencji Kone nie może twierdzić, że jej uwagi dotyczące z jednej strony Belgii i Luksemburga i z drugiej strony Niemiec mają »tę samą wartość«”.

89 Jednakże spółce Kone zostało przyznane zmniejszenie kwoty grzywny o 50% na podstawie ust. 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w związku ze współpracą w zakresie kartelu w Niemczech (motyw 793 zaskarżonej decyzji).

90 Skarżące podnoszą w pierwszej kolejności, że Kone spełniła warunki uzyskania zwolnienia z grzywny w zastosowaniu ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym naruszenia w Niemczech, ponieważ Komisja oparła się w zaskarżonej decyzji na uwagach Kone z dni 12 i 18 lutego 2004 r. dla celów wykazania całości okoliczności stanowiących to naruszenie. Skarżące podkreślają, że Komisja nie posiadała jeszcze wystarczających dowodów dla celów wykazania naruszenia w Niemczech w chwili, gdy Kone sformułowała swój wniosek na podstawie omawianego obwieszczenia, i że ta ostatnia była pierwszym przedsiębiorstwem, które przedstawiło informacje dotyczące tego naruszenia.

91 Należy przypomnieć, że jedną z przesłanek uzyskania zwolnienia z grzywny na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. jest warunek, by przedsiębiorstwo przedstawiło jako pierwsze dowody, które w opinii Komisji mogą umożliwić jej stwierdzenie naruszenia art. 81 WE w związku z podejrzeniem wystąpienia kartelu we Wspólnocie.

92 Należy wskazać, że w chwili, gdy Kone sformułowała swój wniosek dotyczący Niemiec z dnia 12 lutego 2004 r., Komisja już podejrzewała wystąpienie kartelu w Niemczech w sektorze wind i schodów ruchomych na podstawie informacji, którymi wówczas dysponowała. Na podstawie danych, które zostały jej przekazane przez informatora będącego osobą trzecią, Komisja przeprowadziła w dniu 28 stycznia 2004 r. kontrole w lokalach ThyssenKrupp i w niektórych jej spółkach zależnych w Niemczech (motyw 104 zaskarżonej decyzji).

93 Prawdą jest, że nie zostało zakwestionowane, że Komisja nie dysponowała jeszcze dowodami wystarczającymi dla stwierdzenia naruszenia w Niemczech w chwili, gdy Kone sformułowała swój wniosek na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., i że była ona pierwszą spółką, która sformułowała tego rodzaju wniosek w zakresie dotyczącym wskazanego naruszenia (motyw 105 zaskarżonej decyzji).

94 Jednakże, wbrew stanowisku skarżących, okoliczności te nie są jako takie wystarczające, aby móc żądać zwolnienia z grzywien na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. To bowiem jakość współpracy przedsiębiorstwa takiego jak Kone jest kryterium decydującym przy stwierdzeniu, czy może ono skorzystać ze zwolnienia z grzywien na podstawie wskazanego przepisu. Okoliczność, że Kone przedłożyła informacje i dowody umożliwiające rzeczywiste przeprowadzenie postępowania w sprawie naruszenia, nie jest zatem wystarczająca. O ile nie jest konieczne, by przedstawione dowody były wystarczające do wykazania naruszenia w całości i w każdym najmniejszym detalu, powinny one się jednak charakteryzować wystarczającą precyzją i doniosłością, by umożliwić Komisji stwierdzenie naruszenia art. 81 WE.

95 Mając na uwadze zakres swobodnego uznania Komisji przy dokonywaniu oceny współpracy przedsiębiorstwa na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., należy w niniejszej sprawie zbadać, czy Komisja w oczywisty sposób wykroczyła poza ten zakres uznania przy uwzględnieniu, że dowody przedstawione przez Kone nie umożliwiły jej stwierdzenia naruszenia art. 81 WE w związku z kartelem w Niemczech (zob. podobnie ww. w pkt 83 wyrok z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 555).

96 Po pierwsze należy przypomnieć, że dowody przedstawione przez Kone w ramach wniosku na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym Niemiec są zawarte w jej uwagach z dnia 12 lutego 2004 r., które zostały uzupełnione i poprawione w uwagach z dnia 18 lutego 2004 r. Do uwag z dnia 12 lutego 2004 r. zostały załączone dwa oświadczenia członków zarządu Kone, jedno zawierające opis kartelu w Niemczech na rynku wind [poufne], a drugie zawierające opis kartelu w Niemczech na rynku schodów ruchomych [poufne].

97 Uwagi Kone z dni 12 i 18 lutego 2004 r. zawierają w załączniku kilka dowodów w postaci dokumentów. Poza dokumentami sporządzonymi z pamięci przez członków zarządu Kone dla celów poparcia wniosku złożonego na podstawie wskazanego obwieszczenia, wskazującymi daty i miejsca niektórych spotkań, które miały miejsce w ramach kartelu [poufne], i projekty, które były omawiane podczas tych spotkań [poufne], Kone dołączyła do uwag z dnia 12 lutego 2004 r. telefaks od spółki Schindler [poufne] i niedatowane wykazy projektów [poufne]. Do uwag z dnia 18 lutego 2004 r. zostały ponadto dołączone faktury za hotel [poufne].

98 Po drugie, co się tyczy wartości przedłożonych dowodów, należy stwierdzić, że w zakresie dotyczącym uwag z dnia 12 lutego 2004 r. oświadczenia Kone zostały sporządzone przez członków jej zarządu z pamięci. Nie można wobec tego wykluczyć, że zawierają one nieścisłości. Ponadto Kone sama wskazała w uwagach z dnia 18 lutego 2004 r., że nie może zapewnić w pełni dokładności niektórych jej uwag.

99 W każdym razie jednostronne oświadczenia przedsiębiorstwa nie wystarczają do stwierdzenia naruszenia, jeśli nie są oparte na dokładnych i spójnych dowodach z dokumentów. Jest bowiem konieczne, by Komisja przedstawiła w swej decyzji dokładne i spójne dowody na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione (wyrok z dnia 28 marca 1984 r. w sprawach połączonych 29/83 i 30/83 Compagnie royale asturienne des mines i Rheinzink przeciwko Komisji, Rec. s. 1679, pkt 20; wyroki Sądu: z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑36/05 Coats Holdings i Coats przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑110*, pkt 71; z dnia 9 lipca 2009 r. w sprawie T‑450/05 Peugeot i Peugeot Nederland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2533, pkt 75).

100 Co się tyczy dowodów załączonych do uwag z dni 12 i 18 lutego 2004 r., należy stwierdzić, że ich wartość dowodowa jest ograniczona, ponieważ zostały one zredagowane przez Kone dla celów wniosku w zakresie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. i nie pochodzą z czasu popełnienia naruszenia [poufne] lub jako takie nie pozwalają Komisji na stwierdzenie naruszenia art. 81 WE [poufne]. Listy projektów, które zostały załączone do uwag z dnia 12 lutego 2004 r. [poufne], w dodatku niedatowane, są jako takie pozbawione jakiejkolwiek wartości przy wykazywaniu kartelu w Niemczech – przy założeniu braku przedstawienia przez Kone wyjaśnień w uwagach – ponieważ nie zawierają one wskazówek dotyczących bezprawnego podziału wskazanych projektów pomiędzy konkurentami. To samo dotyczy faktur za hotel załączonych do uwag z dnia 18 lutego 2004 r. [poufne], które jedynie potwierdzają obecność członków zarządu Kone w danym hotelu i danej chwili oraz rezerwację sali spotkań bez wskazówek na wystąpienie zachowania antykonkurencyjnego w sektorze wind i schodów mechanicznych.

101 Jedynym dowodem załączonym do uwag Kone, który zawiera wskazówkę na zachowanie antykonkurencyjne, jest telefaks od spółki Schindler [poufne]. Jednakże, nawet jeśli Komisja powołała się na ten telefaks w pkt 283 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jest bezsporne, że w tym czasie Schindler nie brała już udziału w kartelu w Niemczech (zob. art. 1 ust. 2 zaskarżonej decyzji), w związku z czym wartość tego dowodu przy ustaleniu naruszenia w Niemczech jest marginalna.

102 Z powyższej analizy wynika, że jednostronne oświadczenia Kone zawarte w uwagach z dni 12 i 18 lutego 2004 r. nie zostały oparte na dokładnych i spójnych dowodach z dokumentów.

103 W tych okolicznościach, zakładając nawet, że wbrew stanowisku Komisji wskazanym w motywie 788 zaskarżonej decyzji, uwagi Kone nie były niejednoznaczne i zostały poparte dowodami, Komisja nie wykroczyła w sposób oczywisty poza zakres swobodnego uznania, stwierdzając, że uwagi Kone nie były wystarczające do stwierdzenia naruszenia art. 81 WE w Niemczech. A zatem Komisja zgodnie z prawem odmówiła spółce Kone zwolnienia z grzywien na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r.

104 Wniosek ten nie może zostać podważony ani poprzez okoliczność, że zaskarżona decyzja zawiera liczne odniesienia do uwag Kone, ani poprzez fakt, że informacje przedstawione przez innych uczestników postępowania lub uzyskane podczas kontroli w marcu 2004 r., które również zostały przytoczone we wskazanej decyzji, potwierdzają treść uwag uprzednio przedstawionych przez Kone.

105 Należy bowiem po pierwsze wskazać, że zawarte w zaskarżonej decyzji odniesienia do uwag Kone nie oznaczają w żadnym razie, że uwagi te mają tego rodzaju charakter, dokładność i wagę dowodową, by były one wystarczające dla umożliwienia Komisji stwierdzenia naruszenia w Niemczech. Po drugie odniesienie w motywach 209–288 zaskarżonej decyzji do innych dowodów „potwierdzających” również nie oznacza, że uwagi Kone z dni 12 i 18 lutego 2004 r. miały tego rodzaju charakter, dokładność i wagę dowodową. Przeciwnie, dla celów stwierdzenia wskazanego naruszenia Komisja musiała przytoczyć w zaskarżonej decyzji inne dowody, ponieważ nie mogła się oprzeć wyłącznie na jednostronnych oświadczeniach Kone, które nie zostały poparte dokładnymi i spójnymi dowodami z dokumentów (zob. pkt 99 powyżej).

106 Skarżące podnoszą ponadto, że dowody przedstawione przez Kone dotyczące kartelu w Niemczech miały tę samą wartość, co informacje, dzięki którym Kone uzyskała zwolnienie z grzywny na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie naruszenia popełnionego w Belgii i w Luksemburgu.

107 Bez konieczności orzekania w przedmiocie dopuszczalności argumentacji skarżących odsyłającej zasadniczo do dokumentów załączonych do skargi, należy stwierdzić, jak zostało to wskazane powyżej w pkt 103, że Komisja zgodnie z prawem odmówiła spółce Kone zwolnienia z grzywien na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Ponadto skarżące nie wykazały, że Komisja w oczywisty sposób wykroczyła poza zakres swobodnego uznania, udzielając Kone zwolnienia z grzywny w zakresie dotyczącym Belgii i Luksemburga i odmawiając jej tego zwolnienia w zakresie dotyczącym Niemiec.

108 Porównanie wniosków Kone dotyczących z jednej strony Belgii i Luksemburga, a z drugiej strony Niemiec ukazuje, że charakter i dokładność przedstawionych informacji były różne. Po pierwsze, wnioski Kone złożone na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. dotyczące Belgii i Luksemburga były bardziej szczegółowe od wniosków dotyczących Niemiec w zakresie informacji co do spotkań, które miały miejsce w ramach kartelu (nazwiska uczestników, daty, godziny, tematy, porządek konferencji). Po drugie, Kone poparła swe oświadczenia dotyczące karteli w Belgii i w Luksemburgu dokładnymi i spójnymi dowodami z dokumentów. W zakresie dotyczącym Belgii i Luksemburga Kone przedstawiła pełne i szczegółowe wykazy projektów podzielonych pomiędzy członków kartelu, które to wykazy obejmowały każdy okres naruszenia w tych państwach oraz pierwotne dokumenty stanowiące dowody zmowy.

109 Z powyższego wynika, że wszystkie zarzuty skarżących dotyczące odmowy przez Komisję udzielenia Kone zwolnienia z grzywien na podstawie ust. 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. powinny zostać oddalone.

110 W drugiej kolejności skarżące są zdania, że w każdym razie Kone przedstawiła dowody umożliwiające Komisji wydanie decyzji nakazującej przeprowadzenie kontroli i że w związku z tym powinna ona skorzystać ze zwolnienia w zastosowaniu ust. 8 lit. a) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r.

111 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z ust. 8 lit. a) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Komisja przyzna zwolnienie z grzywien przedsiębiorstwu, które jako pierwsze przedłożyło dowody umożliwiające w opinii Komisji podjęcie decyzji o przeprowadzeniu postępowania w związku z zarzutem kartelu wpływającego na Wspólnotę. Jak wskazała Komisja i jak wynika z ust. 6 wskazanego obwieszczenia, celem tego przepisu jest ułatwianie wykrywania nieznanych przez nią naruszeń, które pozostałyby nieujawnione w braku dowodów przedłożonych przez dane przedsiębiorstwo. W związku z tym „ust. 8 lit. a) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. ma na celu wynagrodzenie wkładu w wykryciu kartelu, a nie wynagrodzenie pomocy w zakresie dodatkowych środków w toczącym się postępowaniu poprzez drugą, bardziej szczegółowo ukierunkowaną kontrolę” (motyw 786 zaskarżonej decyzji).

112 Po pierwsze, należy w niniejszej sprawie stwierdzić, że w chwili, gdy Kone zgłosiła Komisji swój wniosek dotyczący Niemiec, a więc w dniu 12 lutego 2004 r., Komisja przeprowadziła już w dniu 28 stycznia 2004 r. kontrole, w szczególności w Niemczech, w zakresie dotyczącym kartelu polegającego na podziale rynków w sektorze wind i schodów mechanicznych, po uzyskaniu informacji o wystąpieniu kartelu w tym sektorze od informatora będącego osobą trzecią (motywy 91, 104, 105, 783 zaskarżonej decyzji).

113 Ponieważ Kone nie umożliwiła Komisji wykrycia kartelu w Niemczech, nie może ona żądać zwolnienia z grzywien zgodnie z ust. 8 lit. a) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. W tym kontekście argument Kone, wedle którego ma ona prawo do zwolnienia z grzywien, ponieważ jej wniosek pozwolił Komisji na skuteczne przeprowadzenie nowych kontroli w Niemczech w marcu 2004 r., jest pozbawiony znaczenia. Jak bowiem wskazała Komisja (zob. pkt 111 powyżej), ust. 8 lit. a) obwieszczenia nie ma na celu „wynagrodzenia pomocy w zakresie dodatkowych środków w toczącym się postępowaniu poprzez drugą, bardziej szczegółowo ukierunkowaną kontrolę”.

114 W każdym razie należy podkreślić, że Kone nigdy nie zażądała zwolnienia na podstawie wskazanego ustępu, bowiem wniosek Kone dotyczący Niemiec był uzupełnieniem jej wniosku na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym Belgii i Luksemburga, stanowił jego integralną część i opierał się wyraźnie na ust. 8 lit. b) wskazanego obwieszczenia. Ponadto Kone nie kwestionuje, że zażądała zwolnienia z grzywny na podstawie ust. 8 lit. a) owego obwieszczenia w toku spotkań z Komisją dopiero po roku od złożenia wniosku i około dziewięć miesięcy po wskazaniu przez Komisję w piśmie z dnia 29 czerwca 2004 r., że jej wniosek nie spełniał warunków ust. 8 lit. b) obwieszczenia.

115 Po drugi