Sprawa T‑210/01

General Electric Company

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Skarga o stwierdzenie nieważności – Konkurencja – Decyzja Komisji uznająca koncentrację za niezgodną ze wspólnym rynkiem – Rozporządzenie (EWG) nr 4064/89 – Rynki lotnicze – Przejęcie Honeywell przez General Electric – Integracja wertykalna – Sprzedaż pakietowa – Skutki wyłączenia – Horyzontalne nakładanie – Prawo do obrony

Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (druga izba w składzie powiększonym) z dnia 14 grudnia 2005 r. II ‑ 0000

Streszczenie wyroku

1. Skarga o stwierdzenie nieważności – Przedmiot – Decyzja w dziedzinie kontroli koncentracji – Decyzja Komisji opierająca się na wielu podstawach rozumowania, z których każda wystarczyłaby do uzasadnienia jej sentencji – Kryteria niezgodności ze wspólnym rynkiem spełnione w odniesieniu do co najmniej jednego z rynków właściwych– Skarga nieuzasadniona

(art. 230 WE; rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 2 ust. 1 lit. a) i art. 2 ust. 3)

2. Konkurencja – Koncentracje – Badanie przez Komisję – Ocena natury ekonomicznej – Uprawnienia dyskrecjonalne w zakresie oceny – Kontrola sądowa – Zakres – Granice

(rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 2)

3. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Brak domniemania

(rozporządzenie Rady nr 4064/89)

4. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Prospektywna analiza potencjalnego rozwoju warunków na danym rynku – Konieczność dokładnej analizy – Kontrola sądowa – Zakres

(rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 2 ust. 2 i 3)

5. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Koncentracja typu konglomeracyjnego – Pojęcie – Uwzględnienie prawdopodobieństwa stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej na rynku odniesienia jednego z przedsiębiorstw będących stroną transakcji – Dopuszczalność – Możliwość oparcia się przez Komisję na przewidywanym zachowaniu jednostki powstałej w wyniku połączenia – Przesłanki – Przedstawienie dokładnej analizy opierającej się na przekonywających dowodach

(rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 2 ust. 2 i 3)

6. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Koncentracja typu konglomeracyjnego – Uwzględnienie przewidywalnych, sprzecznych z zasadami konkurencji zachowań – Dopuszczalność – Brak obowiązku oceny prawdopodobieństwa tych zachowań przez Komisję w świetle ryzyka związanego z ich przyjęciem przez przedsiębiorstwo

(art. 82 WE; rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 2 ust. 2 i 3)

7. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Kryteria – Stworzenie lub umocnienie pozycji dominującej znacząco utrudniającej skuteczną konkurencję na wspólnym rynku – Charakter kumulatywny – Wzajemne oddziaływanie – Obowiązek formalnego powiązania z drugim kryterium rozważań dotyczących pierwszego kryterium, lecz mających również znaczenie dla tego drugiego – Brak

(art. 82 WE i 253 WE; rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 2 ust. 2 i 3)

8. Konkurencja – Pozycja dominująca – Pojęcie

(art. 82 WE)

9. Konkurencja – Pozycja dominująca – Charakterystyka w oparciu o szczególnie duży udział w rynku – Ocena powiększenia udziałów w rynku poddanym obowiązkowi przetargu, charakteryzującego się przyznaniem ograniczonej liczby umów o dużej wartości

(art. 82 WE)

10. Konkurencja – Pozycja dominująca – Istnienie – Wpływ ożywionej konkurencji na dany rynek – Brak, w sytuacji gdy istnieje przedsiębiorstwo, które może określić swoje zachowanie bez jej uwzględniania – Ustępstwa finansowe poczynione celem wygrania niektórych postępowań przetargowych, dotyczących produktów o dużej wartości – Brak wpływu

(art. 82 WE)

11. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Stosowanie przez Komisję – Autonomia w stosunku do ocen dokonywanych przez władze państw trzecich

12. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Antykonkurencyjne skutki wynikające z bezpośredniego stosunku wertykalnego – Skutki zależne od przyszłego zachowania jednostki powstałej w wyniku połączenia – Obowiązek oparcia się przez Komisję na przekonywających dowodach na prawdopodobieństwo zarzucanego zachowania antykonkurencyjnego – Swoboda dowodzenia

(rozporządzenie Rady nr 4064/89)

13. Konkurencja – Pozycja dominująca w zakresie sprzedaży istotnych komponentów – Odmowa sprzedaży – Nadużycie

(art. 82 WE)

14. Konkurencja – Koncentracje – Badanie przez Komisję – Wykazanie wystąpienia w stosunkowo bliskiej przyszłości zachowania skutkującego stworzeniem lub umocnieniem pozycji dominującej – Obowiązek oparcia się na przekonywających dowodach

(rozporządzenie Rady nr 4064/89)

15. Postępowanie – Podnoszenie nowych zarzutów w toku postępowania – Nowy zarzut – Pojęcie – Odpowiedź na pytanie zadane przez Sąd w ramach środków organizacji postępowania – Wyłączenie

(regulamin Sądu, art. 48 i 64 § 3)

16. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Decyzja różniąca się od decyzji wydanej wcześniej w sprawie dotyczącej podobnych lub identycznych sytuacji lub tych samych uczestników rynku – Zakres

(art. 253 WE)

17. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Wprowadzenie w życie – Reguły ustanawiane w tym celu przez Komisję – Obowiązek przestrzegania wytycznych przez Komisję – Komunikat w sprawie definicji rynku – Zakres

(art. 82 WE; komunikat 97/C 372/03)

18. Konkurencja – Koncentracje – Badanie przez Komisję – Definicja rynku – Kryteria – Zamienność produktów – Pojęcie

(rozporządzenie Rady nr 4064/89; komunikat Komisji 97/C 372/03, pkt 36)

19. Konkurencja – Koncentracje – Ocena zgodności ze wspólnym rynkiem – Rynek charakteryzujący się pośrednią i relatywnie słabą konkurencją – Przejęcie przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą jego jedynego konkurenta – Dopuszczalność – Przesłanki – Wykazanie, że przed koncentracją skuteczna konkurencja nie istniała na rynku

(art. 82 WE; rozporządzenie Rady nr 4064/89)

20. Konkurencja – Koncentracje – Badanie przez Komisję – Zobowiązania danych przedsiębiorstw mogące spowodować uznanie zgłoszonej koncentracji za zgodą ze wspólnym rynkiem

(rozporządzenie Rady nr 4064/89)

21. Postępowanie – Skarga wszczynająca postępowanie – Wymogi formalne – Określenie przedmiotu sporu – Zwięzłe przedstawienie powołanych zarzutów

(regulamin Sądu, art. 44 § 1)

22. Konkurencja – Koncentracje – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Poszanowanie prawa do obrony – Granice

(rozporządzenie Rady nr 4064/89)

23. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Rozróżnienie między okolicznościami obciążającymi a odciążającymi

24. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Poszanowanie prawa do obrony – Granice

25. Konkurencja – Koncentracje – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Odmowa prawa dostępu między decyzją o wszczęciu postępowania a pismem w sprawie przedstawienia zarzutów – Naruszenie prawa do obrony – Brak

(rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 6 ust. 1 lit. c))

26. Konkurencja – Koncentracje – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Dostęp uczestników koncentracji w częściach, przez cały czas trwania postępowania – Brak

(rozporządzenie Rady nr 4064/89, art. 18 ust. 1)

27. Konkurencja – Koncentracje – Postępowanie administracyjne – Zbytnia krótkość terminów pośrednich wyznaczonych w ramach postępowania – Uwzględnienie wymogu szybkiego działania, w celu oceny przestrzegania prawa do obrony

(rozporządzenie Rady nr 4064/89; rozporządzenie Komisji nr 447/98, art. 13 i 21)

28. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Interwencja funkcjonariusza ds. przesłuchań – Decyzja zmieniająca jego status w trakcie postępowania – Bezpośrednie zastąpienie dawnej funkcji nową funkcją

(decyzja Komisji 2001/462, art. 2 ust. 1 i 2)

29. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Poszanowanie zapewnione przez sąd wspólnotowy – Uwzględnienie europejskiej konwencji praw człowieka

(art. 6 ust. 2 UE)

1. W przypadku gdy niektóre części uzasadnienia decyzji mogą same w sobie uzasadniać ją w sposób wymagany prawem, wady, którymi mogłyby być dotknięte inne części uzasadnienia aktu prawnego, w żadnym razie nie mają wpływu na jego sentencję.

Poza tym, w sytuacji gdy sentencja decyzji Komisji opiera się na wielu podstawach rozumowania, z których każda wystarczyłaby do uzasadnienia tej sentencji, należy stwierdzić nieważność tego aktu prawnego w zasadzie tylko wtedy, gdy każda z tych podstaw jest dotknięta wadami. W tym przypadku błąd lub inna wada, które dotyczyłyby tylko jednej z podstaw, nie mogą wystarczać do uzasadnienia stwierdzenia nieważności spornej decyzji, ponieważ taki błąd nie mógł mieć decydującego wpływu na sentencję decyzji tej instytucji.

Ta zasada znajduje zastosowanie szczególnie w kontekście decyzji w dziedzinie kontroli koncentracji. W tym względzie należy przypomnieć, że Komisja winna zakazać koncentracji, w przypadku gdy spełnia ona kryteria art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 4064/89. Otóż z art. 2 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia wynika, że Komisja, dokonując oceny koncentracji, bierze pod uwagę w szczególności potrzebę zachowania i rozwoju skutecznej konkurencji na wspólnym rynku, z punktu widzenia, między innymi, struktury wszystkich rynków właściwych. Tym samym ocena Komisji, czy wskutek koncentracji powstaje lub umacnia się jedna bądź kilka pozycji dominujących, w wyniku czego skuteczna konkurencja zostałaby znacząco utrudniona, musi być dokonana w odniesieniu do warunków istniejących na poszczególnych rynkach, na które może mieć wpływ zgłoszona koncentracja. Dlatego w przypadku stwierdzenia, że kryteria te są spełnione tylko w przypadku jednego z rynków właściwych, koncentracja musi zostać uznana za niezgodną ze wspólnym rynkiem.

Wynika stąd, że można stwierdzić nieważność takiej decyzji jedynie wówczas, gdy nie tylko zostanie stwierdzone, iż niektóre części uzasadnienia są dotknięte wadami, ale także iż te części uzasadnienia, które nie są wadliwe, nie dają wystarczającej podstawy do uznania koncentracji za niezgodną ze wspólnym rynkiem. Jednak takie stwierdzenie nie zwalnia z obowiązku zbadania, czy niektóre wymienione w zaskarżonej decyzji aspekty dotyczące konkurencji wpierają się wzajemnie, w związku z czym sztuczne byłoby analizowanie poszczególnych aspektów z osobna.

(por. pkt 42–45, 48, 734)

2. Komisji przysługuje pewien zakres swobodnego uznania przy ocenie natury ekonomicznej, przy stosowaniu przepisów materialno‑prawnych rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw, a w szczególności art. 2 tego rozporządzenia. Wynika z tego, że kontrola sądu wspólnotowego powinna sprowadzać się jedynie do weryfikacji materialnej dokładności stanu faktycznego oraz braku oczywistego błędu w ocenie.

Jeśli chodzi o charakter kontroli sądu wspólnotowego, istnieje istotna różnica między z jednej strony informacjami i ustaleniami faktycznymi, których ewentualna niedokładność może zostać uwzględniona przez Sąd w świetle przedstawionych mu argumentów i dowodów, a z drugiej strony ocenami natury ekonomicznej.

Wprawdzie należy przyznać, że Komisji przysługują pewne granice uznania przy stosowaniu przepisów materialno‑prawnych rozporządzenia nr 4064/89, nie oznacza to jednak, że sędzia wspólnotowy powinien powstrzymać się od kontroli kwalifikacji prawnej danych natury ekonomicznej dokonanej przez Komisję. W istocie sąd wspólnotowy powinien dokonać przede wszystkim nie tylko weryfikacji materialnej dokładności przytoczonego materiału dowodowego, jego ścisłości i spójności, ale także kontroli tego, czy ten materiał stanowi zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy może on stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na jego podstawie.

(por. pkt 60, 62, 63, 253)

3. Rozporządzenie nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw nie wprowadza żadnego domniemania zgodności ze wspólnym rynkiem zgłoszonej koncentracji, co oznacza, że nie można twierdzić, iż jeśli ma wątpliwości, Komisja musi skłaniać się do zatwierdzenia rozpatrywanej przez nią transakcji. W każdym przypadku Komisja musi wypracować jasne stanowisko w przedmiocie owej zgodności i w konsekwencji orzec w sprawie.

(por. pkt 61)

4. Wobec uprawnień dyskrecjonalnych Komisji w zakresie wszystkich ocen natury ekonomicznej przy stosowaniu przepisów materialno‑prawnych rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw, skuteczna kontrola sądowa jest tym bardziej konieczna, gdy Komisja przeprowadza prospektywną analizę rozwoju warunków na rynku, które mogłyby wystąpić wskutek planowanej koncentracji.

Taka prospektywna analiza powinna być dokonana z dużą ostrożnością, gdyż nie chodzi o zbadanie wydarzeń, które zaszły w przeszłości i co do których dysponujemy zwykle licznymi materiałami pozwalającymi na zrozumienie ich przyczyn, ani nawet aktualnych wydarzeń, ale o dokonanie prognozy wydarzeń, które dopiero nastąpią w przyszłości, zgodnie z większym lub mniejszym prawdopodobieństwem, jeśli nie została jeszcze wydana żadna decyzja zakazująca lub określająca warunki takiej planowanej koncentracji. Analiza prospektywna polega na zbadaniu, w jaki sposób dana koncentracja mogłaby zmienić czynniki wpływające na stan konkurencji na danym rynku w celu weryfikacji, czy wynikałoby z niej znaczące utrudnienie dla skutecznej konkurencji, co wymaga wyobrażenia szeregu powiązanych ze sobą przyczyn i skutków celem wyboru jedynie tych, których prawdopodobieństwo wystąpienia jest największe.

(por. pkt 64)

5. Koncentracje typu konglomeracyjnego nie prowadzą do horyzontalnego nakładania działalności uczestników tej koncentracji ani do relacji wertykalnych między nimi sensu stricto. Chociaż ogólnie takie koncentracje nie wywołują skutków sprzecznych z zasadami konkurencji, mogą one mimo wszystko mieć takie skutki w niektórych przypadkach. Jeżeli w ramach prospektywnej analizy skutków koncentracji typu konglomeracyjnego Komisja jest w stanie wyprowadzić wniosek, że ze względu na skutki konglomeratowe z dużym prawdopodobieństwem powstałaby albo zostałaby umocniona pozycja dominująca w stosunkowo bliskiej przyszłości oraz prowadziłaby ona do znacznego utrudnienia skutecznej konkurencji na rynku z powodu koncentracji, powinna ona zakazać koncentracji.

W tym względzie koncentracje typu konglomeracyjnego stwarzają pewne szczególne problemy, głównie z uwagi na to, że z jednej strony ocena takiej koncentracji może oznaczać prospektywną analizę, uwzględniającą jakiś odcinek czasu rozciągający się w przyszłości, i że z drugiej strony określone zachowanie nowego podmiotu może mieć w dużej części decydujący wpływ na skutki tej koncentracji. Zatem łańcuch przyczynowo-skutkowy wynikający z takiej koncentracji może być słabo postrzegalny, niepewny i trudny do wykazania. W tym kontekście jakość materiału dowodowego przedstawionego przez Komisję celem uzasadnienia decyzji uznającej koncentrację za niezgodną ze wspólnym rynkiem jest szczególnie istotna, gdyż funkcją tego materiału jest umocnienie oceny Komisji, według której w sytuacji nieprzyjęcia takiej decyzji przewidziany przez nią scenariusz dotyczący trendów ekonomicznych stałby się prawdopodobny.

(por. pkt 65, 66)

6. Przy dokonywaniu przez Komisję oceny skutków koncentracji typu konglomeracyjnego prawdopodobieństwo podjęcia konkretnego zachowania w przyszłości powinno być poddane pełnej analizie, czyli z uwzględnieniem czynników zachęcających do podjęcia takich zachowań oraz czynników, które ograniczają, a nawet wykluczają taką zachętę, w tym ewentualnej bezprawności tych zachowań.

Jednak wymaganie od Komisji badania – w przypadku każdej zamierzonej koncentracji – w jakim zakresie czynniki zachęcające do przyjęcia sprzecznych z zasadami konkurencji zachowań zostałyby ograniczone, a nawet wykluczone ze względu na bezprawność tych zachowań, prawdopodobieństwo ich wykrycia, wszczęcia postępowania przez właściwe władze na poziomie zarówno wspólnotowym, jak i krajowym, oraz ze względu na sankcje pieniężne, które mogłyby z tego wynikać, byłoby sprzeczne z prewencyjnym celem rozporządzenia nr 4064/89. Wynika z tego, że Komisja powinna w zasadzie uwzględnić ewentualną bezprawność zachowania, które z tego względu może podlegać karze, jako czynnik, który mógłby ograniczyć, a nawet wykluczyć czynniki zachęcające przedsiębiorstwo do przyjęcia danego zachowania. Jednak w ramach tej oceny nie jest wymagana zupełna i szczegółowa analiza mogących mieć zastosowanie regulacji różnych porządków prawnych oraz systemu ścigania praktykowanego w tych porządkach, biorąc pod uwagę, że analiza zmierzająca do ustalenia prawdopodobnego wystąpienia naruszenia i do zapewnienia, że naruszenie to zostanie poddane sankcji w kilku porządkach prawnych, byłaby zbyt spekulatywna.

Zatem w zakresie, w jakim Komisja bez podejmowania konkretnego i szczegółowego dochodzenia w sprawie może ustalić bezprawny charakter spornego zachowania w świetle art. 82 WE lub innych przepisów prawa wspólnotowego, które stosuje w ramach jej właściwości, jej obowiązkiem jest stwierdzenie oraz uwzględnienie tego w ocenie prawdopodobieństwa podjęcia takiego zachowania przez jednostkę powstałą w wyniku połączenia.

W tym względzie wprawdzie Komisja ma prawo oprzeć się na skróconej analizie zgodności z prawem spornego zachowania oraz stopnia prawdopodobieństwa poddania go sankcji opartej na elementach, którymi dysponuje w chwili wydania decyzji w dziedzinie kontroli koncentracji, jednak musi w ramach swojej oceny określić przewidywane zachowanie i w danym wypadku ocenić oraz wziąć pod uwagę skutek odstraszający, jaki mogłaby mieć ewentualna, wyraźna i bardzo prawdopodobna bezprawność takiego zachowania w świetle prawa wspólnotowego.

(por. pkt 70–75, 303, 304, 424, 425, 468)

7. Artykuł 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw określa dwa kumulatywne kryteria, odnoszące się, po pierwsze, do stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej oraz, po drugie, do faktu, że wskutek tego konkurencja zostanie znacząco utrudniona na wspólnym rynku. Wobec tego koncentracja może zostać zakazana jedynie wówczas, gdy obydwa kryteria określone w art. 2 ust. 3 rozporządzenia zostaną spełnione.

Jednak do nadużycia pozycji dominującej może dojść, jeśli przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą umocni tę pozycję do takiego stopnia, który znacząco utrudni konkurencję, tj. pozostawiając na rynku jedynie przedsiębiorstwa, których zachowanie zależy od przedsiębiorstwa dominującego. Z powyższego orzecznictwa wynika, że umocnienie pozycji dominującej może samo w sobie znacząco utrudnić konkurencję i to w takim stopniu, że będzie samo stanowić nadużycie tej pozycji.

W ten sposób tym bardziej umocnienie lub stworzenie pozycji dominującej, w rozumieniu art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 4064/89, może oznaczać w pewnych przypadkach wykazanie znaczącego utrudnienia skutecznej konkurencji. Powyższe ustalenie nie oznacza, że drugie kryterium określone w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 pod względem prawnym łączy się z pierwszym kryterium, lecz jedynie że z tej samej analizy faktów przedmiotowego rynku może wynikać, że obydwa kryteria zostały spełnione.

Okoliczności, które mogą zostać powołane przez Komisję celem wykazania, że konkurenci przedsiębiorstwa zostali pozbawieni swobody działania w takim stopniu, że należy stwierdzić, że pozycja dominująca tego przedsiębiorstwa została stworzona lub umocniona, są często tożsame z okolicznościami, które są istotne przy ocenie, czy wskutek stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej konkurencja będzie znacząco utrudniona na wspólnym rynku. Rzeczywiście okoliczność, która znacząco wpływa na swobodę kształtowania przez konkurentów w sposób niezależny polityki handlowej, może również skutkować utrudnieniem skutecznej konkurencji.

W związku z powyższym, gdy z motywów decyzji stwierdzającej niezgodność zgłoszonej koncentracji ze wspólnym rynkiem – w tym z motywów poświęconych formalnie analizie dotyczącej stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej – wynika, że koncentracja spowoduje znaczące skutki antykonkurencyjne, decyzja nie może zostać uznana za bezprawną jedynie z tego powodu, że Komisja nie powiązała wyraźnie i konkretnie opisu tych okoliczności z drugim kryterium wymienionym w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89, czy to z punktu widzenia obowiązku uzasadnienia określonego w art. 253 WE, czy też istoty sprawy. Rzeczywiście każde odmienne podejście oznaczałoby nałożenie na Komisję czysto formalnego obowiązku, który wiązałby ją i który polegałby na dwukrotnym przytoczeniu niektórych identycznych rozważań, najpierw przy analizie związanej ze stworzeniem lub umocnieniem pozycji dominującej na danym rynku i drugi raz w odniesieniu do badania znaczącego ograniczenia konkurencji na wspólnym rynku.

(por. pkt 84, 86–89)

8. Pozycja dominująca istnieje w sytuacji, w której dane przedsiębiorstwo ma siłę ekonomiczną, która umożliwia stwarzanie przeszkód w utrzymaniu na rynku właściwym skutecznej konkurencji, poprzez stworzenie mu sposobności do działania w znacznym stopniu niezależnie od jego konkurentów, jego klientów oraz w końcu od konsumentów. W tym kontekście Komisja nie musi udowadniać, że konkurenci przedsiębiorstwa zostaną wykluczeni z rynku, nawet w krótkim czasie.

(por. pkt 85, 114, 243)

9. Wprawdzie znaczenie udziałów w rynku może różnić się w zależności od rynku, jednak szczególnie duże udziały w rynku, pomijając wyjątkowe okoliczności, mogą same w sobie stanowić dowód istnienia pozycji dominującej. Może to mieć miejsce w przypadku udziału w rynku wynoszącego 50%.

Jeśli chodzi o rynek charakteryzujący się przyznaniem ograniczonej liczby umów o dużej wartości, fakt, że dane przedsiębiorstwo wygrało ostatnie przetargi, niekoniecznie oznacza, że jeden z jego konkurentów nie wygra kolejnego przetargu. Zakładając, że konkurent posiada konkurencyjny produkt oraz że pozostałe czynniki nie przeważają na korzyść pierwszego przedsiębiorstwa, konkurent ten zawsze może wygrać znaczny kontrakt i powiększyć znacznie swój udział w rynku za jednym posunięciem.

Jednakże takie stwierdzenie nie uzasadnia, że udziały w rynku są faktycznie bez znaczenia przy ocenie siły różnych producentów na rynku tego rodzaju, szczególnie gdy te udziały są relatywnie stabilne lub dowodzą, że jedno z przedsiębiorstw zmierza do umocnienia swojej pozycji. Nawet na rynku ofertowym fakt utrzymywania lub powiększenia udziałów w rynku przez producenta przez okres kilku lat jest oznaką siły rynkowej. W pewnym momencie ograniczona liczba przetargów, która tworzy popyt na rynku, nie może już wyjaśniać różnicy między udziałem w rynku jednego z przedsiębiorstw a udziałem jego konkurentów.

(por. pkt 115, 149–151, 540, 571)

10. Ograniczenie, które zmusza przedsiębiorstwo do obniżenia własnych cen pod naciskiem redukcji cen przez konkurentów, w zasadzie nie daje się pogodzić z niezależnym zachowaniem będącym cechą charakterystyczną pozycji dominującej.

Tymczasem istnienie nawet ożywionej konkurencji na danym rynku nie wyklucza istnienia na tym rynku pozycji dominującej, ponieważ taka pozycja charakteryzuje się zasadniczo możliwością określenia swojego zachowania rynkowego bez uwzględnienia konkurencji w ramach swojej strategii rynkowej oraz bez ponoszenia niekorzystnych skutków takiego zachowania. Wprawdzie istnienie konkurencji na rynku jest istotnie dla oceny istnienia pozycji dominującej, lecz nie jest samo w sobie decydującą okolicznością w tym względzie.

W ten sposób na rynku produktów sprzedawanych w ramach postępowań przetargowych, które mają miejsce okresowo i z których każde dotyczy sprzedaży o dużej wartości oraz które charakteryzują się powtarzającymi się negocjacjami, konieczne są ustępstwa finansowe oferentów w takiej lub innej formie, ponieważ stanowi to integralną część procesu negocjacyjnego. W takim kontekście sam fakt, że przedsiębiorstwo zaproponowało rabat, aby zdobyć niektóre zamówienia, nie jest jako taki niezgodny w tych okolicznościach z zajmowaniem przez nie pozycji dominującej.

(por. pkt 116, 117, 184, 215, 249)

11. Okoliczność, że właściwe władze jednego państwa trzeciego lub więcej oceniają sprawę w określony sposób w ramach ich własnych postępowań, nie wystarczy sama w sobie, aby podważyć odmienną ocenę dokonaną przez właściwe władze wspólnotowe. Dowody i argumenty przedstawione w postępowaniu administracyjnym na szczeblu wspólnotowym, tak jak obowiązujące przepisy prawne, niekoniecznie są tożsame z dowodami, argumentami i przepisami uwzględnionymi przez władze państw trzecich, o których mowa, i na skutek tego jedna ocena może być odmienna od drugiej. Jeśli jedna strona uzna, że rozumowanie uzasadniające wniosek władz państwa trzeciego jest szczególnie istotne i może być przeniesione na grunt postępowania wspólnotowego, może ona zawsze przytoczyć jego treść, jednak moc dowodowa takiego rozumowania nie może być rozstrzygająca.

(por. pkt 179)

12. Antykonkurencyjne skutki koncentracji wynikające z bezpośredniego stosunku wertykalnego pomiędzy dostawcą i nabywcą zależą od przyszłego zachowania jednostki powstałej w wyniku połączenia. Bez tego zachowania ten aspekt koncentracji nie miałby żadnej negatywnej konsekwencji. Zatem na Komisji ciąży obowiązek przedstawienia przekonywających dowodów co do prawdopodobieństwa wystąpienia tego zachowania.

W niektórych przypadkach na takie dowody mogą składać się analizy ekonomiczne, określające prawdopodobny rozwój sytuacji na rynku i wskazujące, że jednostka powstała w wyniku połączenia jest skłonna do określonego sposobu zachowania.

Jednak, ponieważ w prawie wspólnotowym obowiązuje zasada swobodnego dowodzenia, brak dowodu tego rodzaju nie jest sam w sobie decydujący. W szczególności w przypadku, w którym jest oczywiste, że interes handlowy przedsiębiorstwa w przeważającej mierze przemawia za danym sposobem zachowania, jak przykładowo za wykorzystaniem możliwości zakłócenia działalności przedsiębiorstwa konkurenta, Komisja nie popełnia oczywistego błędu w ocenie, twierdząc, że jednostka powstała w wyniku połączenia rzeczywiście zachowa się w przewidywany sposób. W takim przypadku same realia ekonomiczne i gospodarcze konkretnej sprawy mogą stanowić przekonywające dowody, których wymaga orzecznictwo.

(por. pkt 295–297, 433)

13. Wprawdzie pozycja dominująca przedsiębiorstwa nie może pozbawić go prawa do ochrony jego własnych interesów handlowych, jednak takie zachowania stanowią nadużycie, jeśli mają one na celu umocnienie tej pozycji dominującej lub jej nadużywanie. Zatem odmowa sprzedaży istotnego komponentu przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą jego konkurentom sama w sobie oznacza nadużywanie tej pozycji.

(por. pkt 306)

14. Przy badaniu przez Komisję skutków koncentracji musi ona w odniesieniu do przyszłego rozwoju rynku udowodnić w oparciu o przekonywające dowody i z wystarczającym stopniem prawdopodobieństwa nie tylko, że przewidywane przez nią zachowanie dojdzie do skutku w stosunkowo bliskiej przyszłości, ale także że zachowanie to w stosunkowo bliskiej przyszłości będzie skutkowało stworzeniem lub umocnieniem pozycji dominującej. Nie wystarczy, że Komisja przedstawi szereg logicznych, ale hipotetycznych etapów, które, gdyby miały się zrealizować w praktyce, według niej miałyby szkodliwy wpływ na stan konkurencji na szeregu różnych rynków. Na Komisji spoczywa ciężar przeprowadzenia szczegółowej analizy prawdopodobnego rozwoju każdego rynku, jeśli chce wykazać, że w następstwie zgłoszonej koncentracji zostałaby na nim stworzona lub umocniona pozycja dominująca, oraz przedstawienia przekonywających dowodów na jej poparcie.

(por. pkt 327, 429, 433, 464)

15. Uwzględnienie przez Sąd odpowiedzi udzielonych przez stronę na pytania zadane w ramach środków organizacji postępowania na podstawie art. 64 ust. 3 regulaminu Sądu, jeśli druga strona miała możliwość w danym przypadku przedstawienia swojego stanowiska w odniesieniu do tej kwestii podczas rozprawy, nie narusza art. 48 tego regulaminu.

(por. pkt 505)

16. Z tego, że Komisja – inaczej niż to ma miejsce w przypadku decyzji nieodbiegającej od wcześniejszej praktyki decyzyjnej – nie może się ograniczyć do zwięzłego uzasadnienia, lecz powinna podać wyczerpujące uzasadnienie, jeśli rozszerza zakres praktyki, nie można wyprowadzić wniosku, że Komisja oprócz uzasadnienia decyzji przez odniesienie się do akt sprawy, której decyzja dotyczy, musi przedstawić szczególne powody, które doprowadziły ją do odmiennego wniosku niż w poprzedniej sprawie dotyczącej podobnych lub identycznych sytuacji lub tych samych uczestników rynku.

(por. pkt 513)

17. Komisja nie może odbiegać od reguł, które sama dla siebie ustanowiła. Zatem skoro komunikat w sprawie definicji rynku właściwego do celów wspólnotowego prawa konkurencji określa wiążącą metodę, za pomocą której Komisja zamierza definiować rynki w przyszłości, i nie pozostawia żadnego zakresu swobody uznania, Komisja obowiązana jest rzeczywiście uwzględnić treść tego komunikatu.

W przypadku gdy Komisja używa w komunikacie pojęć umożliwiających jej dokonanie wyboru rodzaju dowodu lub sposobów działania, które teoretycznie mogą mieć znaczenie i które są najbardziej odpowiednie w świetle okoliczności niniejszego przypadku, ma ona dużą swobodę działania.

W tym zakresie w komunikacie w sprawie definicji rynku Komisja nie zobowiązała się do stosowania jednej konkretnej metody do oceny substytucyjności popytu. Stwierdziła ona zaś, że metoda, którą przyjmie, będzie różniła się w zależności od okoliczności każdego konkretnego przypadku, i zastrzegła sobie znaczną część swobody uznania, aby móc w odpowiedni sposób rozpatrzyć każdy konkretny przypadek.

(por. pkt 516, 519)

18. Jeśli chodzi o badanie przez Komisję zgodności ze wspólnym rynkiem koncentracji, to ponieważ pkt 36 komunikatu w sprawie definicji rynku właściwego do celów wspólnotowego prawa konkurencji stanowi, że „funkcjonalna wzajemna zamienność lub podobieństwo właściwości nie mogą, same w sobie, stanowić wystarczających kryteriów, ponieważ reagowanie [reakcja] klientów na zmiany cen względnych może również być oznaczone przez inne względy”, wynika z niego a contrario, że w pewnych przypadkach, a nawet ogólnie – z zastrzeżeniem szczególnych okoliczności wskazujących co innego – produkty, które odznaczają się wzajemną zamiennością pod względem funkcjonalnym i które mają podobne cechy, są substytutami.

(por. pkt 524)

19. W dziedzinie stosowania art. 82 WE stwierdzenie, że przedsiębiorstwo zajmuje pozycję dominującą, nie jest samo w sobie zastrzeżeniem wysuniętym wobec zainteresowanego przedsiębiorstwa, ale oznacza jedynie, że niezależnie od przyczyn zajmowania takiej pozycji dominującej na zainteresowanym przedsiębiorstwie ciąży szczególna odpowiedzialność za przestrzeganie, aby jego zachowanie nie naruszało skutecznej i niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku. Ponadto pojęcie nadużywania w rozumieniu art. 82 WE jest obiektywnym pojęciem odnoszącym się do zachowań przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą, które mogą wpłynąć na strukturę rynku, na którym w wyniku obecności omawianego przedsiębiorstwa stopień konkurencji jest już osłabiony, i które skutkują powstaniem utrudnień w utrzymaniu poziomu konkurencji istniejącej jeszcze na rynku lub w rozwoju tej konkurencji poprzez stosowanie środków odbiegających od środków stosowanych w warunkach normalnej konkurencji pomiędzy produktami lub usługami, która opiera się na świadczeniach podmiotów gospodarczych.

W sytuacji, w której jedyna natychmiastowa konkurencja na danym rynku jest pośrednia i już relatywnie słaba, przejęcie przez przedsiębiorstwo jedynego konkurenta, który jeszcze prowadzi sprzedaż na tym rynku, jest szczególnie szkodliwe. Wyżej wskazane zasady, które zostały wypracowane w kontekście zakazu nadużywania pozycji dominującej, należy zastosować analogicznie do zbliżonych ram prawnych obejmujących kontrolę koncentracji, uznając, że im silniejsza jest pozycja dominująca przedsiębiorstwa, tym bardziej ciąży na nim szczególna odpowiedzialność powstrzymywania się od każdego działania mogącego jeszcze bardziej osłabić lub zupełnie wykluczyć konkurencję istniejącą jeszcze na rynku.

Wynika z tego, że w takich okolicznościach obowiązkiem uczestników koncentracji jest przedstawienie dowodów wykazujących, że przed koncentracją skuteczna konkurencja nie istniała na rynku.

(por. pkt 549–551)

20. W ramach rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw Komisja jest uprawniona zatwierdzać tylko takie zobowiązania, które są w stanie zapewnić zgodność zgłoszonej koncentracji ze wspólnym rynkiem. W tym względzie należy stwierdzić, że zobowiązania strukturalne zaproponowane przez strony spełniają warunki tylko w zakresie, w jakim Komisja jest w stanie stwierdzić z całą pewnością, że możliwa będzie ich realizacja i że powstałe nowe struktury handlowe będą mogły na tyle przetrwać i będą na tyle trwałe, aby zapewnić, że stworzenie lub umocnienie pozycji dominującej, albo utrudnienie skutecznej konkurencji – czemu mają zapobiec zobowiązania – nie będą mogły wystąpić w relatywnie bliskiej przyszłości.

(por. pkt 555, 612)

21. W celu zapewnienia pewności prawa i prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości najbardziej istotne okoliczności stanu faktycznego i stanu prawnego, na których opiera się skarga, powinny wynikać, przynajmniej w zarysie, lecz w sposób spójny i zrozumiały, z tekstu samej skargi. W tym względzie wprawdzie poszczególne punkty skargi mogą zostać wsparte lub uzupełnione odesłaniami do poszczególnych fragmentów dokumentów do niej załączonych, jednak ogólne odesłanie do innych dokumentów nie może zastąpić braku istotnych elementów argumentacji prawnej, które muszą być zawarte w samej skardze.

(por. pkt 592)

22. Postępowanie dotyczące dostępu do akt w sprawach z dziedziny konkurencji ma na celu umożliwienie adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów poznania materiału dowodowego zawartego w aktach Komisji, aby móc skutecznie odnieść się do wniosków, do których doszła Komisja w oparciu o ten materiał dowodowy. Prawo dostępu do akt jest uzasadnione koniecznością zapewnienia omawianym przedsiębiorstwom możliwości skutecznej obrony przed zarzutami podniesionymi w tym piśmie.

Można jednak odmówić dostępu do pewnych dokumentów, w szczególności do dokumentów lub ich części zawierających tajemnice handlowe innych przedsiębiorstw, wewnętrznych dokumentów Komisji, informacji umożliwiających identyfikację składających skargę do Komisji, którzy nie chcą nawet ujawnić swojej tożsamości, oraz informacji przekazanych Komisji pod warunkiem zachowania ich poufności.

Wprawdzie przedsiębiorstwa mają prawo do ochrony tajemnicy handlowej, jednak prawo to musi zostać wyważone w stosunku do gwarancji prawa do obrony. W ten sposób Komisja może zostać zobowiązana do pogodzenia przeciwstawnych interesów przez przygotowanie jawnych wersji dokumentów zawierających tajemnice handlowe lub dane wrażliwe. Te same zasady znajdują zastosowanie do dostępu do akt w sprawach w dziedzinie koncentracji badanych w ramach rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw, nawet jeśli zastosowanie tych zasad należy logicznie pogodzić z wymogiem szybkiego działania, który jest charakterystyczny dla struktury tego rozporządzenia. Nie ma potrzeby stosowania innej ani szerszej ochrony prawa do obrony w dziedzinie kontroli koncentracji aniżeli w dziedzinie naruszeń.

(por. pkt 629–631)

23. W postępowaniu administracyjnym w dziedzinie konkurencji należy dokonać rozróżnienia między okolicznościami wyłącznie obciążającymi a dokumentami odciążającymi lub dokumentami, które zawierają odciążające okoliczności. Obciążające okoliczności są istotne jedynie w zakresie, w jakim Komisja wykorzystuje je i w takim przypadku poinformowanie o nich jest ważne, natomiast jeśli nie są one wykorzystywane, niepodanie ich do wiadomości nie ma żadnego wpływu na prawidłowość postępowania. Natomiast jeśli okaże się, że przedsiębiorstwo nie miało dostępu podczas postępowania administracyjnego do dokumentu odciążającego, to jest dokumentu, który mógłby być przydatny dla jego obrony i który z tego powodu mógłby doprowadzić do innego wyniku postępowania administracyjnego, jeśli to przedsiębiorstwo miałoby możliwość wykorzystania go, uzasadnienie decyzji, na które miał wpływ ten dokument, uznaje się za wadliwe.

(por. pkt 649)

24. Wniosek o zastosowanie poufności może uzasadniać odmowę udzielenia dostępu do dokumentów pochodzących od osób trzecich, takich jak skargi złożone do Komisji w postępowaniu w dziedzinie konkurencji. W istocie przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą na rynku może podjąć kroki odwetowe przeciwko konkurentom, dostawcom lub klientom, którzy współpracowali w dochodzeniu prowadzonym przez Komisję, i w takich warunkach przedsiębiorstwa trzecie, które przedkładają Komisji w trakcie jej dochodzeń dokumenty, mogące ich zdaniem narazić je na represje, są skłonne jedynie przekazać takie dokumenty, jeżeli wiedzą, że ich wniosek o zastosowanie poufności zostanie uwzględniony.

(por. pkt 650)

25. Prawo do bycia wysłuchanym w postępowaniu w dziedzinie konkurencji dotyczy wyłącznie zastrzeżeń, które Komisja zamierza uwzględnić.

Zatem zważywszy, że celem decyzji o wszczęciu postępowania na podstawie art. 6 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw nie jest wysunięcie zastrzeżeń pod adresem stron, ale jedynie wyrażenie w sposób tymczasowy poważnych wątpliwości Komisji, które skłaniają ją do wszczęcia drugiego etapu postępowania, przedsiębiorstwo nie może podnosić, że brak dostępu do akt przed doręczeniem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wpływa na jego możliwość obrony. Bowiem okoliczność, że przedsiębiorstwo rzeczywiście miało możliwość przedstawienia w niniejszym przypadku pisemnych i ustnych uwag w odniesieniu do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, po udzieleniu mu dostępu do akt administracyjnych Komisji, oznacza, że mogło ono wyrazić w odpowiednim czasie swoje stanowisko co do podniesionych wobec niego zarzutów.

(por. pkt 692, 693)

26. Wprawdzie treść art. 18 ust. 1 rozporządzenia nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw oznacza, że uczestnicy koncentracji muszą mieć możliwość przedstawiania swoich uwag od chwili wszczęcia postępowania, nie oznacza to jednak, że Komisja musi udzielić dostępu do swoich akt administracyjnych na tym wczesnym etapie postępowania. Konieczność posiadania przez strony dostępu do akt administracyjnych Komisji, aby móc podjąć obronę przed zarzutami podniesionymi przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, nie powinna być rozumiana jako zobowiązująca Komisję do udzielenia im w częściach dostępu do akt przez cały czas trwania postępowania, bowiem taki wymóg stanowiłby niewspółmierne obciążenie Komisji.

(por. pkt 694)

27. Aby Komisja mogła dotrzymać harmonogramu określonego w rozporządzeniu nr 4064/89 w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw, także terminy pośrednie wyznaczane na każdym etapie postępowania powinny być krótkie. Z definicji ta okoliczność ma niekorzystny wpływ na warunki, w których działają wszyscy uczestnicy postępowania, ale korzyści wynikające z szybkości postępowania, rozpatrywanego jako całość, zostały uznane przez prawodawcę za uzasadniające te poświęcenia w szczególności w celu uwzględnienia interesu handlowego uczestników zgłoszonej koncentracji w sfinalizowaniu ich zamierzenia tak szybko, jak to możliwe. W tym zakresie przy ocenie podnoszonych naruszeń prawa do obrony w ramach postępowania uregulowanego w rozporządzeniu nr 4064/89 konieczne jest uwzględnienie wymogu szybkiego działania, który charakteryzuje ogólną strukturę tego rozporządzenia.

Ponadto na podstawie art. 21 rozporządzenia nr 447/98 w sprawie zgłoszeń, terminów i przesłuchań przewidzianych w rozporządzeniu nr 4064/89, które znajduje zastosowanie między innymi do terminu określonego zgodnie z art. 13 tego rozporządzenia na udzielenie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja powinna wziąć pod uwagę czas niezbędny na przygotowanie oświadczeń i pilność sprawy. Zatem obowiązkiem Komisji jest pogodzić, na tyle, na ile jest to możliwe, prawo do obrony podmiotów zgłaszających koncentrację i konieczność szybkiego wydania decyzji końcowej.

W tych okolicznościach uczestnicy zgłoszonej koncentracji mogą powoływać się na zbyt krótkie terminy wyznaczone w ramach tego postępowania jedynie wtedy, gdy wspomniane terminy są niewspółmierne w stosunku do czasu trwania postępowania jako całości.

(por. pkt 701–703)

28. Chociaż status funkcjonariusza ds. przesłuchań uległ zmianie po wejściu w życie decyzji 2001/462 w sprawie zakresu uprawnień funkcjonariuszy ds. przesłuchań w niektórych postępowaniach z zakresu konkurencji, w szczególności przez to, że zgodnie z art. 2 ust. 2 tejże decyzji podlega on teraz pod względem administracyjnym członkowi Komisji odpowiedzialnemu za konkurencję zamiast Dyrekcji Generalnej ds. Konkurencji, z tej decyzji wynika, że nowa funkcja funkcjonariusza ds. przesłuchań zastąpiła bezpośrednio dawną funkcję o tej samej nazwie przewidzianą w decyzji 94/810. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że w braku decyzji kończącej jego mandat, zgodnie z art. 2 ust. 1 decyzji 2001/462, poprzedni funkcjonariusz ds. przesłuchań pozostał na stanowisku po wejściu w życie tej decyzji.

Taka wykładnia powyższych tekstów była poparta obiektywną potrzebą, aby zapewnić funkcjonalną kontynuację działalności funkcjonariusza ds. przesłuchań zgodnie z zasadą dobrej administracji. Należy wskazać, że decyzja 2001/462 w nieunikniony sposób weszła w życie w chwili, w której postępowania w konkretnych sprawach już się toczyły. Jeśli skutkiem wejścia w życie decyzji 2001/462 i braku mianowania nowego funkcjonariusza ds. przesłuchań byłoby to, że nikt nie byłby upoważniony do wykonywania tej funkcji, to niemożliwe byłoby kontynuowanie postępowań, co pozbawiłoby zarówno przepisy rozporządzenia nr 4064/89, jak i decyzji 2001/462 pełnej skuteczności w odniesieniu do tych postępowań. Dlatego funkcjonariusz ds. przesłuchań, który został mianowany przed wejściem w życie decyzji 2001/462, pozostał upoważniony do wykonywania tej funkcji aż do zmiany decyzji, a przynajmniej do momentu zakończenia postępowań, które już prowadził.

(por. pkt 719, 720)

29. Prawa podstawowe są integralną częścią ogólnych zasad prawa, których poszanowanie sądy wspólnotowe zapewniają. Trybunał i Sąd czerpią w tej materii z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich, a także ze wskazówek wynikających z międzynarodowych aktów dotyczących praw człowieka, w ramach których państwa członkowskie współpracują lub do których przystąpiły. W tych ramach europejska konwencja praw człowieka ma tu szczególne znaczenie. Co więcej, zgodnie z art. 6 ust. 2 UE, „Unia szanuje prawa podstawowe zagwarantowane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych dla państw członkowskich, jako zasady ogólne prawa wspólnotowego”.

(por. pkt 725)

WYROK SĄDU (druga izba w składzie powiększonym)

z dnia 14 grudnia 2005 r.( )

Skarga o stwierdzenie nieważności – Konkurencja – Decyzja Komisji uznająca koncentrację za niezgodną ze wspólnym rynkiem – Rozporządzenie (EWG) nr 4064/89 – Rynki lotnicze – Przejęcie Honeywell przez General Electric – Integracja wertykalna – Sprzedaż pakietowa – Skutki wyłączenia – Horyzontalne nakładanie – Prawo do obrony

W sprawie T‑210/01

General Electric Company, z siedzibą w Fairfield, Connecticut (Stany Zjednoczone), reprezentowanej przez N. Greena i C. Booth, QC, J. Simor, K. Bacon, barristers, S. Baxtera, solicitor, adwokatów L. Vogela i J. Vogela oraz początkowo przez adwokata M. Van Kerckhove, a następnie przez J. O’Leary, solicitor, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez R. Lyala, P. Hellströma oraz F. Siredey‑Garnier, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona pozwana,

popierana przez

Rolls-Royce plc, z siedzibą w Londynie (Zjednoczone Królestwo), reprezentowaną przez A. Renshawa, solicitor,

oraz

Rockwell Collins, Inc., z siedzibą w Cedar Rapids, Iowa (Stany Zjednoczone), reprezentowaną przez T. Soamesa, J. Daviesa oraz A. Ryana, solicitors oraz adwokata P.D. Camesascę,

interwenienci,

mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2004/134/WE z dnia 3 lipca 2001 r. uznającej koncentrację za niezgodną ze wspólnym rynkiem i z porozumieniem o EOG (sprawa COMP/M.2220 – General Electric przeciwko Honeywell) (Dz.U. 2004, L 48, str. 1),

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI



WSPÓLNOT EUROPEJSKICH (druga izba w składzie powiększonym),

w składzie: J. Pirrung, prezes, V. Tiili, A. W. H. Meij, M. Vilaras i N. J. Forwood, sędziowie,

sekretarz: J. Plingers, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 maja 2004 r.

wydaje następujący

Wyrok

Ramy prawne

1 Artykuł 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady (EWG) nr 4064/89 z dnia 21 grudnia 1989 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw (Dz.U. L 395, str. 1, sprostowanie w Dz.U. 1990, L 257, str. 13), ostatnio zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 1310/97 z dnia 30 czerwca 1997 r. (Dz.U. L 180, str. 1), po sprostowaniu i ze zm. zwanego dalej „rozporządzeniem nr 4064/89” stanowi:

„2. Koncentrację, która nie stwarza lub nie umacnia pozycji dominującej, w wyniku czego skuteczna konkurencja na wspólnym rynku lub jego znacznej części zostałaby znacząco utrudniona, uznaje się za zgodną ze wspólnym rynkiem.

3. Koncentrację, która stwarza lub umacnia pozycję dominującą, w wyniku czego skuteczna konkurencja na wspólnym rynku lub jego znaczącej części zostałaby znacząco utrudniona, uznaje się za niezgodną ze wspólnym rynkiem”.

Okoliczności powstania sporu

2 General Electric Company (zwana dalej „GE” lub „skarżącą”) jest wielobranżowym przedsiębiorstwem przemysłowym, działającym w szczególności w takich dziedzinach jak silniki lotnicze, urządzenia gospodarstwa domowego, usługi informatyczne, systemy energetyczne, oświetlenie, systemy przemysłowe, systemy medyczne, plastik, emisja telewizyjna, usługi finansowe i usługi transportowe.

3 Honeywell International Inc. jest przedsiębiorstwem działającym w szczególności na rynkach produktów i usług lotniczych, produktów przemysłu samochodowego, sprzętu elektronicznego, specjalistycznych materiałów chemicznych, polimerów o wysokiej wydajności, systemów transportowych i energetycznych oraz automatyki budynków mieszkalnych i przemysłowych.

4 W dniu 22 października 2000 r. GE i Honeywell zawarły porozumienie (zwane dalej „koncentracją”) przewidujące, że GE nabędzie cały kapitał Honeywell, która stanie się spółką zależną w 100% od GE.

5 W dniu 5 lutego 2001 r. Komisja formalnie otrzymała zgłoszenie koncentracji zgodnie z art. 4 rozporządzenia nr 4064/89.

6 Uznając w dniu 1 marca 2001 r., że koncentracja może być objęta zakresem rozporządzenia nr 4064/89, Komisja podjęła decyzję o wszczęciu postępowania w sprawie badania zgłoszenia, które jest przewidziane w art. 6 ust. 1 lit. c) tego rozporządzenia i art. 57 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwaną dalej „decyzją o wszczęciu postępowania”).

7 W dniu 15 marca 2001 r. GE i Honeywell wspólnie przedstawiły Komisji uwagi w przedmiocie decyzji o wszczęciu postępowania.

8 W dniu 8 maja 2001 r. Komisja wysłała GE pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, na które ta ostatnia odpowiedziała w dniu 24 maja 2001 r.

9 W dniach 29 i 30 maja 2001 r. GE i Honeywell zostały przesłuchane przez Komisję.

10 W dniach 14 i 28 czerwca 2001 r. GE i Honeywell zaproponowały dwie kolejne serie zobowiązań, które miały umożliwić Komisji wyrażenie zgody na koncentrację.

11 W dniu 3 lipca 2001 r. Komisja wydała decyzję 2004/134/WE (sprawa COMP/M.2220 – Gerneral Electric przeciwko Honeywell) (Dz.U. 2004, L 48. str. 1) uznającą koncentrację za niezgodną ze wspólnym rynkiem i z porozumieniem o EOG (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).

Zaskarżona decyzja

12 Sentencja zaskarżonej decyzji jest sformułowana następująco:

„Artykuł 1

Koncentrację, w wyniku której [GE] przejmuje kontrolę nad Honeywell International Inc., uznaje się za niezgodną ze wspólnym rynkiem i porozumieniem o EOG.

Artykuł 2

Adresatem decyzji jest [GE]

[...]”.

13 Uzasadnienie zaskarżonej decyzji można streścić w następujący sposób.

14 Zdaniem Komisji, jeszcze przed koncentracją sama GE zajmowała pozycję dominującą na światowych rynkach silników do dużych samolotów handlowych (zwanych dalej „silnikami do dużych samolotów handlowych”) i do dużych samolotów regionalnych (zwanych dalej „silnikami do dużych samolotów regionalnych”) (motywy 45–83 i 84–87 zaskarżonej decyzji oraz motywy 107–229). Jej ugruntowana pozycja na rynku, połączona z dźwignią handlową, którą wyraża jej siła finansowa i integracja wertykalna z leasingiem samolotów, należy do czynników, które pozwoliły stwierdzić występowanie pozycji dominującej skarżącej na tych rynkach. Dochodzenie również wykazało, że Honeywell była już głównym dostawcą produktów awioniki i innych urządzeń (motywy 241–275) oraz silników do samolotów służbowych (motywy 88 i 89) i urządzeń startowych, w szczególności do silników przeznaczonych do dużych samolotów handlowych. Urządzenia startowe stanowią kluczowe elementy w produkcji silników (motywy 331–340).

15 Połączenie działalności tych dwóch spółek spowodowałoby stworzenie lub umocnienie pozycji dominujących na kilku rynkach. Zdaniem Komisji, w szczególności obecna pozycja dominująca GE na światowych rynkach silników do dużych samolotów handlowych zostałaby umocniona z powodu „wertykalnych” skutków koncentracji, wynikających z integracji działalności GE jako producenta tych silników z działalnością Honeywell jako producenta rozruszników do tych silników (motywy 419–427 zaskarżonej decyzji). Stwierdziła ona również, że w związku z istnieniem dwóch typów skutków konglomeratowych doszłoby do stworzenia pozycji dominujących na różnych światowych rynkach elementów produktów awioniki i innych urządzeń, na których Honeywell już przed koncentracją zajmowała silną pozycję. W opinii Komisji te skutki wynikały po pierwsze z procesu zwanego „przeniesieniem udziału” i polegającego na rozszerzeniu na te rynki siły finansowej GE Capital, spółki należącej do grupy skarżącej, oraz z korzyści handlowych wynikających z działalności zakupu i leasingu samolotów, prowadzonej głównie przez GE Capital Aviation Services (GECAS), tj. inną spółkę wchodzącą w skład grupy skarżącej (motywy 342–348 i 405–411). Po drugie, Komisja przewidziała skutki mogące wyniknąć ze stosowanej w przyszłości przez jednostkę powstałą w wyniku połączenia sprzedaży pakietowej – czystej, technicznej i mieszanej, obejmującej jednocześnie zarówno silniki dawnej GE, jak również produkty awioniki i inne urządzenia dawnej Honeywell (motywy 349–404). Komisja twierdzi, że w przyszłości sprzedaż pakietowa umocniłaby także istniejącą już przed koncentracją pozycję dominującą GE na rynku silników do dużych samolotów handlowych.

16 Dodatkowo Komisja stwierdziła, że umocnieniu uległaby – istniejąca przed koncentracją – dominująca pozycja GE na światowych rynkach silników do dużych samolotów regionalnych oraz że powstałaby pozycja dominująca jednostki utworzonej w wyniku połączenia na światowych rynkach silników do samolotów służbowych, w szczególności z powodu „horyzontalnego nakładania” GE, jak i Honeywell jako producentów na tych rynkach jeszcze przed koncentracją (motywy 428–431 i 435–437 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała również, że w szczególności na skutek horyzontalnego nakładania pomiędzy podmiotami biorącymi udział w zgłoszonej koncentracji doszłoby do stworzenia pozycji dominującej na światowych rynkach małych okrętowych turbin gazowych (motywy 468–477).

17 Tym samym uznając proponowane przez uczestników koncentracji zobowiązania za niewystarczające do rozwiązania wszystkich problemów konkurencji powstałych na skutek koncentracji (motywy 500–533 i 546–563 zaskarżonej decyzji), Komisja stwierdziła w motywie 567 decyzji, że koncentracja doprowadziłaby do stworzenia lub umocnienia kilku pozycji dominujących, w wyniku czego skuteczna konkurencja na wspólnym rynku zostałaby znacząco utrudniona, oraz że z tej przyczyny koncentracja musi zostać uznana za niezgodną ze wspólnym rynkiem zgodnie z art. 8 ust. 3 rozporządzenia nr 4064/89.

Postępowanie

18 Skarżąca wniosła niniejszą skargę pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 12 września 2001 r. W tym samym dniu Honeywell również wniosła skargę na zaskarżoną decyzję (sprawa T‑209/01).

19 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu odpowiednio w dniach 11, 15 i 16 stycznia 2002 r. Rolls-Royce Plc, Rockwell Collins Inc. (zwana dalej „Rockwell”) i Thales SA wniosły o dopuszczenie ich do niniejszej sprawy w charakterze interwenientów po stronie Komisji.

20 Skarżąca złożyła wniosek o zachowanie poufności względem interwenientów w odniesieniu do niektórych informacji zawartych w jej pismach i pismach Komisji.

21 Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2002 r. prezes pierwszej izby Sądu dopuścił interwencje Rolls‑Royce’a i Rockwell. W tym samym postanowieniu wyraził zgodę na zastosowanie poufności wnioskowane przez skarżącą, z zastrzeżeniem uwag interwenientów. Zgodnie z art. 116 § 6 regulaminu Sądu Thales została dopuszczona do sprawy w charakterze interwenienta w toku procedury ustnej na podstawie sprawozdania na rozprawę.

22 Ponieważ skład izb Sądu został zmieniony decyzją Sądu z dnia 13 września 2004 r. (Dz.U. C 251, str. 12), sędzia sprawozdawca został przydzielony do drugiej izby, której w konsekwencji powierzono niniejszą sprawę.

23 Na podstawie art. 14 regulaminu oraz na wniosek drugiej izby, po wysłuchaniu stron zgodnie z art. 51 regulaminu, Sąd postanowił przekazać sprawę powiększonemu składowi orzekającemu.

24 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 2 lutego 2004 r. Thales wycofała interwencję. Postanowieniem z dnia 23 marca 2004 r. prezes drugiej izby Sądu w składzie powiększonym przyjął ten wniosek do wiadomości po wysłuchaniu pozostałych stron.

25 Pismem z dnia 17 marca 2004 r. skarżąca wniosła o połączenie niniejszej sprawy ze sprawą T‑209/01. Prezes drugiej izby w składzie powiększonym przekazał temu składowi kwestię rozstrzygnięcia w przedmiocie ewentualnego połączenia zgodnie z art. 50 regulaminu.

26 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd postanowił otworzyć procedurę ustną i zadał stronom pytania w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu. Wezwał też Komisję do przedstawienia pewnych dokumentów przed rozprawą. Strony zastosowały się do tych żądań.

27 Na rozprawie w dniu 27 maja 2004 r. wysłuchane zostały wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu. Po zakończeniu tej rozprawy procedura ustna została zamknięta.

28 Pismem z dnia 8 czerwca 2004 r. skarżąca złożyła w sekretariacie Sądu wniosek o ponowne otwarcie procedury ustnej oraz dodatkowe uwagi w przedmiocie niniejszej sprawy, załączając do nich szereg nowych dokumentów. Postanowieniem z dnia 8 lipca 2004 r. Sąd zarządził otwarcie procedury ustnej na nowo zgodnie z art. 62 regulaminu.

29 Po wysłuchaniu stron Sąd wyznaczył środek organizacji postępowania zgodnie z art. 64 regulaminu, polegający na włączeniu do akt dokumentów i uwag przedstawionych przez skarżącą w dniu 8 czerwca 2004 r. Uwagi Komisji i interwenientów w przedmiocie znaczenia tych materiałów zostały również włączone do akt.

30 Na żądanie Sądu strony przedstawiły swoje stanowiska oraz dodatkowe dokumenty w przedmiocie kwestii podniesionych przez skarżącą w jej wstępnych uwagach. Te materiały również zostały włączone do akt.

31 Procedura ustna została następnie ponownie zamknięta w dniu 23 listopada 2004 r.

Żądania stron

32 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

33 Komisja, popierana przez Rolls‑Royce’a i Rockwell, wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

34 W swoich pismach skarżąca podnosi szereg kwestii dotyczących zakresu jej skargi, zakresu kontroli Sądu oraz ogólnych kryteriów zastosowanych przez Komisję w zaskarżonej decyzji. Kwestie te zostaną omówione na samym wstępie.

35 Skarżąca kwestionuje dokonane przez Komisję w zaskarżonej decyzji stwierdzenie, służące jako punkt wyjścia dla innych aspektów dokonanej przez Komisję oceny konkurencji, według którego jeszcze przed koncentracją skarżąca zajmowała pozycję dominującą na rynku silników do dużych samolotów handlowych. Ta kwestia zostanie zbadana w pierwszej kolejności.

36 Skarżąca także nie zgadza się z twierdzeniami Komisji dotyczącymi wertykalnego nachodzenia na siebie, skutków konglomeratowych i horyzontalnego nakładania, które powstałyby w wyniku koncentracji. Te kwestie zostaną zbadane jedna po drugiej: w drugiej, trzeciej i czwartej kolejności.

37 Wreszcie skarżąca podnosi uchybienia proceduralne, mające wpływ na zaskarżoną decyzję. Te kwestie zostaną zbadane jako ostatnie.

A – Uwagi wstępne

1. W przedmiocie wniosku o połączenie

38 Należy podkreślić, że połączenie dwóch spraw wniesionych przez różne skarżące nie może zmienić zakresu skargi złożonej osobno przez każdą z nich, gdyż w takim przypadku doszłoby do naruszenia niezależności i autonomii ich odrębnych skarg (wyrok Sądu z dnia 21 czerwca 2001 r. w sprawach połączonych od C‑280/99 P do C‑282/99 P Moccia Irme i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4717, pkt 61–68, w szczególności pkt 66).

39 Zdaniem Sądu nie należy łączyć niniejszej sprawy ze sprawą T‑209/01, w szczególności z uwagi na różnice w zakresie obu tych skarg. Wniosek o połączenie złożony przez skarżącą pismem z dnia 17 marca 2004 r. zostaje zatem oddalony.

2. W przedmiocie związku różnych okoliczności, na podstawie których Komisja stwierdziła niezgodność koncentracji ze wspólnym rynkiem

a) Argumenty stron

40 Skarżąca podnosi, że Komisja w swojej odpowiedzi na skargę podkreśliła, że poszczególne elementy rozumowania zaskarżonej decyzji wzajemnie wpierają się i z tego powodu sztuczne byłoby analizowanie każdego z nich z osobna. Stąd nie jest możliwe w niniejszej sprawie zastosowanie na zasadzie analogii rozwiązania, które wynika z wyroku Sądu z dnia 22 października 2002 r. w sprawie T‑310/01 Schneider Electric przeciwko Komisji, Rec. str. II‑4071, a mianowicie, że błędy, jakimi jest dotknięta ocena Komisji dotycząca niektórych badanych rynków, nie dają dostatecznych podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji, jeśli ta decyzja opiera się również na analizie innych rynków, która okazała się zasadna. W tym względzie skarżąca podniosła na rozprawie, że Sąd nie może zastąpić oceny Komisji dotyczącej koncentracji swoją własną oceną. Tym samym w razie stwierdzenia, że niektóre części uzasadnienia zaskarżonej decyzji są wadliwe, podczas gdy inne takie nie są, nie do sądu wspólnotowego należy ocena, czy zasadne części oceny stanowiły wystarczającą podstawę dla wniosku Komisji, że zgłoszona koncentracja jest niezgodna ze wspólnym rynkiem.

41 Zdaniem Komisji zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o pewien układ okoliczności faktycznych i prawnych, wzajemnie uzupełniających się, do których należą skutki horyzontalne, skutki wertykalne i skutki konglomeratowe. Jednakże Komisja podkreśla, że każda z tych okoliczności z osobna uzasadnia zakaz koncentracji.

b) Ocena Sądu

42 Należy przede wszystkim stwierdzić, że w przypadku gdy niektóre części uzasadnienia decyzji mogą same w sobie uzasadniać ją w sposób wymagany prawem, wady, którymi mogłyby być dotknięte inne części uzasadnienia aktu prawnego, w żadnym razie nie mają wpływu na jego sentencję (zob. analogicznie wyrok Trybunału z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawach połączonych C‑302/99 P i C‑308/99 P Komisja i Francja przeciwko TF1, Rec. str. I‑5603, pkt 26–29).

43 Poza tym, w sytuacji gdy sentencja decyzji Komisji opiera się na wielu podstawach rozumowania, z których każda wystarczyłaby do uzasadnienia tej sentencji, należy stwierdzić nieważność tego aktu prawnego w zasadzie tylko wtedy, gdy każda z tych podstaw jest dotknięta wadami. W tym przypadku błąd lub inna wada, które dotyczyłyby tylko jednej z podstaw, nie mogą wystarczać do uzasadnienia stwierdzenia nieważności spornej decyzji, ponieważ taki błąd nie mógł mieć decydującego wpływu na sentencję decyzji tej instytucji (zob. analogicznie wyrok Sądu z dnia 14 maja 2002 r. w sprawie T‑126/99 Graphischer Maschinenbau przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2427, pkt 49–51 oraz przywołane orzecznictwo).

44 Ta zasada znajduje zastosowanie szczególnie w kontekście decyzji w dziedzinie kontroli koncentracji (zob. podobnie ww. w pkt 40 wyrok Sądu w sprawie Schneider Electric przeciwko Komisji, pkt 404–420).

45 W tym względzie należy przypomnieć, że Komisja winna zakazać koncentracji, w przypadku gdy spełnia ona kryteria art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 4064/89. Otóż z art. 2 ust. 1 lit. a) tego rozporządzenia wynika, że Komisja, dokonując oceny koncentracji, bierze pod uwagę w szczególności potrzebę zachowania i rozwoju skutecznej konkurencji na wspólnym rynku, z punktu widzenia, między innymi, struktury wszystkich rynków właściwych. Tym samym ocena Komisji, czy wskutek koncentracji powstaje lub umacnia się jedna bądź kilka pozycji dominujących, w wyniku czego skuteczna konkurencja zostałaby znacząco utrudniona, musi być dokonana w odniesieniu do warunków istniejących na poszczególnych rynkach, na które może mieć wpływ zgłoszona koncentracja. Dlatego, w przypadku stwierdzenia, że kryteria te są spełnione tylko w przypadku jednego z rynków właściwych, koncentracja musi zostać uznana za niezgodną ze wspólnym rynkiem.

46 W niniejszej sprawie Komisja stwierdziła w motywie 567 zaskarżonej decyzji, że „z tych wszystkich względów należy stwierdzić, że zamierzona koncentracja prowadziłaby do stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej na rynkach [silników do dużych samolotów handlowych], [silników do dużych samolotów regionalnych], [silników do samolotów służbowych], produktów awioniki i innych urządzeń, jak również małych okrętowych turbin gazowych, w wyniku czego skuteczna konkurencja na wspólnym rynku zostałaby znacząco utrudniona”.

47 Należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie ustanawia hierarchii pomiędzy problemami konkurencji stwierdzonymi na każdym ze zbadanych przez Komisję rynków, a następnie wymienionych we wniosku decyzji przedstawionym w poprzednim punkcie. Wręcz przeciwnie, w szczególności w świetle treści art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 ten wniosek może być rozumiany tylko w ten sposób, że na każdym z wymienionych rynków koncentracja prowadziłaby do stworzenia lub ewentualnie do umocnienia pozycji dominującej, w wyniku czego skuteczna konkurencja zostałaby znacząco utrudniona na wspólnym rynku.

48 Z uwagi na powyższe rozważania należy uznać, że można stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji tylko wówczas, gdy nie tylko zostanie stwierdzone, że niektóre części uzasadnienia są dotknięte wadami, ale także że te części uzasadnienia, które nie są wadliwe, nie dają wystarczającej podstawy do uznania koncentracji za niezgodną ze wspólnym rynkiem. Jednak takie stwierdzenie nie zwalnia z obowiązku zbadania, czy – jak twierdzi Komisja w swojej odpowiedzi na skargę – niektóre wymienione w zaskarżonej decyzji aspekty dotyczące konkurencji wpierają się wzajemnie, w związku z czym sztuczne byłoby analizowanie poszczególnych aspektów z osobna.

3. W przedmiocie zaproponowanych zobowiązań

49 Przede wszystkim, jeśli chodzi o kwestię ważności drugiej serii zobowiązań zaproponowanych w dniu 28 czerwca 2001 r., jest bezsporne, że uczestnicy koncentracji przedłożyli w dniu 14 czerwca 2001 r. pierwszą serię zobowiązań (zob. motywy 485–533 zaskarżonej decyzji). Komisja podnosi, czego skarżąca nie kwestionuje, że ostateczny termin przedstawiania propozycji zobowiązań przypadał na dzień 14 czerwca 2001 r., zgodnie z art. 18 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 447/98 z dnia 1 marca 1998 r. w sprawie zgłoszeń, terminów i przesłuchań przewidzianych w rozporządzeniu Rady (EWG) nr 4064/89 (Dz.U. L 61, str. 1). Niemniej jednak uczestnicy koncentracji zaproponowali drugą serię zobowiązań w dniu 28 czerwca 2001 r. (zob. motywy 534–566 zaskarżonej decyzji), wskazując, że zastępują one zobowiązania zaproponowane w dniu 14 czerwca 2001 r.

50 Należy stwierdzić, że jedyne różnice między tymi dwoma seriami zobowiązań odnoszą się do zobowiązania GECAS o charakterze behawioralnym i zobowiązań o charakterze strukturalnym dotyczących planowanego zakończenia przez Honeywell działalności na różnych rynkach produktów awioniki i urządzeń. Ewentualny wpływ tych różnic zostanie zbadany poniżej w związku z badaniem skutków konglomeratowych pod względem materialno‑prawnym.

51 Kwestionując w swojej skardze odmowę przez Komisję uwzględnienia zobowiązań o charakterze behawioralnym, skarżąca również podniosła na rozprawie, że przez tę odmowę Komisja zakłóciła całe postępowanie administracyjne i pozbawiła uczestników koncentracji możliwości zaproponowania zobowiązań, które mogłyby rozwiązać problemy konkurencji wynikające z horyzontalnego nakładania stwierdzonego przez Komisję. Biorąc pod uwagę daleko idące znaczenie tego twierdzenia, konieczne jest zbadanie go w ramach części wstępnej.

52 W tym względzie Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 8 maja 2001 r. wyraźnie wskazała w niniejszym przypadku zarzuty dotyczące wszystkich antykonkurencyjnych następstw koncentracji, a w szczególności zarzuty dotyczące horyzontalnych i wertykalnych skutków tej koncentracji, które zostały następnie uwzględnione w zaskarżonej decyzji (zob. w szczególności pkt 118–122, 124–126, 459–468, 469–471, 473, 474, 578–586 oraz 612–633 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów). Należy stwierdzić, że celem udzielenia odpowiedzi na zarzuty wysunięte przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, skarżąca zaproponowała w dniu 14 czerwca 2001 r. w szczególności zobowiązania natury strukturalnej, które Komisja zbadała, a następnie odrzuciła, ponieważ jej zdaniem względy praktyczne sprzeciwiały się ich realizacji. Skarżąca nie przedstawiła przed Sądem żadnych powodów ani argumentów wyjaśniających, dlaczego właśnie odrzucenie tych zobowiązań było niezgodne z prawem lub bezzasadne (zob. w szczególności pkt 487, 555 i nast., 564 in fine i dalej 610). W zakresie, w jakim omawiane zobowiązania zawierają techniczne lub handlowe luki, które Komisja uznała za niewystarczające do zatwierdzenia koncentracji, odpowiedzialności za te luki nie można przypisać Komisji ani w szczególności jej rezerwie wyrażonej wobec potencjalnej skuteczności innych zobowiązań uczestników o charakterze behawioralnym. Do uczestników koncentracji należało przedstawienie zobowiązań zupełnych i skutecznych pod wszystkimi względami i to zasadniczo do dnia 14 czerwca 2001 r.

53 W uwagach przedstawionych po ponownym otwarciu procedury ustnej skarżąca poprawiła swoją odpowiedź na pytanie przedstawione podczas rozprawy i przyznała, że Komisja rzeczywiście poinformowała ją w dniu 22 czerwca 2001 r. o powodach, dla których jej zobowiązania, przedłożone w dniu 14 czerwca 2001 r., zostały odrzucone. Jednak podniosła ona, że Komisja robiła wrażenie, że wystarczyło wzmocnić zobowiązanie dotyczące przyszłego zachowania GECAS, aby koncentracja mogła zostać uznana za zgodną ze wspólnym rynkiem. Na poparcie swojego twierdzenia skarżąca przedłożyła na tym późnym etapie postępowania dwa komunikaty prasowe z dnia 14 i 18 czerwca 2001 r. oraz artykuł z dnia 11 lutego 2002 r. przedstawiające rozmowę z członkiem Komisji odpowiedzialnym w tamtym czasie za konkurencję. W istocie skarżąca utrzymuje, że Komisja udzieliła jej zapewnień, które zrodziły u niej uzasadnione oczekiwania.

54 Należy przede wszystkim stwierdzić, że skarżąca zażądała ponownego otwarcia procedury ustnej w związku z zobowiązaniami, wyłącznie w celu umożliwienia jej naprawienia błędu dotyczącego stanu faktycznego wymienionego w poprzednim punkcie. Ponadto w zakresie, w jakim powołuje się ona na swoje kontakty z Komisją, uwagi te są spóźnione i z tej przyczyny są niedopuszczalne. Ponadto argumentacja dotycząca uzasadnionych oczekiwań, podniesiona po raz pierwszy podczas rozprawy, stanowi nowy zarzut i musi zostać odrzucona zgodnie z art. 48 ust. 2 regulaminu Sądu.

55 W każdym razie każdy podmiot może powołać się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań w sytuacji, z której wynika, że administracja wspólnotowa wywołała u niego uzasadnione oczekiwania (wyrok Sądu z dnia 11 marca 1987 r. w sprawie 265/85 Van den Bergh en Jurgens przeciwko Komisji, Rec. str. 1155, pkt 44 i wyrok Sądu z dnia 26 czerwca 1990 r. w sprawie C‑152/88 Sofrimport przeciwko Komisji, Rec. str. I‑2477, pkt 26). W niniejszej sprawie kontakty, na które powołuje się skarżąca, które miały miejsce między nią a służbami Komisji po przedstawieniu pierwszej serii zobowiązań w dniu 14 czerwca 2001 r., a które dotyczyły możliwości złożenia kolejnej serii zobowiązań, różniących się pod pewnymi względami od pierwszej serii zobowiązań, nie mogły zrodzić takich oczekiwań, ani tym bardziej uzasadnionych oczekiwań.

56 Z powyższego wynika, że Sąd musi odrzucić argumenty skarżącej dotyczące zobowiązań, które przedstawiła ona podczas rozprawy po ponownym otwarciu procedury ustnej.

4. W przedmiocie wymogów dowodowych i zakresu kontroli sądu wspólnotowego

a) Argumenty stron

57 Skarżąca twierdzi, że koncentracja typu konglomeratowego, tak jak koncentracja zgłoszona w niniejszym przypadku, rzadko skutkuje stworzeniem lub umocnieniem pozycji dominującej, w odróżnieniu od koncentracji horyzontalnej czy wertykalnej. Z uwagi na powyższe, twierdzenia przeciwne wymagają przeprowadzenia szczególnie przekonywającego dowodu wskazującego na szczególny mechanizm, który prowadzi do naruszenia konkurencji.

58 W uwagach dotyczących uwag interwenienta oraz podczas rozprawy skarżąca powołała się na wyrok Sądu z dnia 25 października 2002 r. w sprawie T‑5/02 Tetra Laval przeciwko Komisji, Rec. str. II‑4381 w celu podkreślenia, że przeprowadzenie dowodu na okoliczność wywołania skutków konglomeratowych wymaga dokładnego zbadania popartego jednoznacznymi dowodami, że uwzględnienie przyszłych zachowań wymaga szczególnej ostrożności oraz że ocena Komisji powinna być szczególnie przekonująca w zakresie skutków, które muszą wystąpić po upływie pewnego okresu czasu. Skarżąca podniosła również, że zgodnie z powyższym wyrokiem, Komisja musi uwzględnić ewentualne odstraszające oddziaływanie na przedsiębiorstwo zakazu nadużywania pozycji dominującej ustanowionego w art. 82 WE.

59 Zgodnie ze stanowiskiem Komisji i interwenientów, ani rozporządzenie nr 4064/89, ani orzecznictwo nie wymagają wyższego stopnia udowodnienia w przypadku koncentracji typu konglomeracyjnego.

b) Ocena Sądu

Rozważania ogólne

60 Po pierwsze należy zauważyć, że Komisji przysługuje pewien zakres swobodnego uznania przy ocenie natury ekonomicznej, przy stosowaniu przepisów materialno‑prawnych rozporządzenia nr 4064/89, a w szczególności art. 2 tego rozporządzenia. Wynika z tego, że kontrola sądu wspólnotowego powinna sprowadzać się jedynie do weryfikacji materialnej dokładności stanu faktycznego oraz braku oczywistego błędu w ocenie (wyroki Sądu z dnia 31 marca 1998 r. w sprawach połączonych C‑68/94 i C‑30/95 Francja i in. przeciwko Komisji (zwany „Kali & Salz”), Rec. str. I‑1375, pkt 223 i 224 oraz z dnia 15 lutego 2005 r. w sprawie C‑12/03 P Komisja przeciwko Tetra Laval, Zb.Orz. str. I‑987, pkt 38).

61 Ponadto rozporządzenie nr 4064/89 nie wprowadza domniemania zgodności albo niezgodności zgłoszonej koncentracji ze wspólnym rynkiem. Nie oznacza to jednak, że Komisja musi skłaniać się do zatwierdzenia koncentracji należącej do jej właściwości, w przypadku, w którym miałaby pewne wątpliwości, ale raczej, że Komisja powinna zawsze pozytywnie określić swoje stanowisko w jednym lub w drugim kierunku (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 58 powyżej, pkt 120).

62 Odnosząc się do charakteru kontroli sądu wspólnotowego, należy zwrócić uwagę na istotną różnicę między z jednej strony informacjami i ustaleniami faktycznymi, których ewentualna niedokładność może zostać uwzględniona przez Sąd w świetle przedstawionych mu argumentów i dowodów, a z drugiej strony ocenami natury ekonomicznej.

63 Wprawdzie należy przyznać, że Komisji przysługują pewne granice uznania przy stosowaniu przepisów materialno‑prawnych rozporządzenia nr 4064/89, nie oznacza to, że sędzia wspólnotowy powinien powstrzymać się od kontroli kwalifikacji prawnej danych natury ekonomicznej dokonanej przez Komisję. W istocie sąd wspólnotowy powinien dokonać przede wszystkim nie tylko weryfikacji materialnej dokładności przytoczonego materiału dowodowego, jego ścisłości i spójności, ale także kontroli tego, czy ten materiał stanowi zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy może on stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na jego podstawie. (ww. w pkt 60 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval, pkt 39).

64 Skoro powyższe zasady znajdują zastosowanie do wszystkich ocen natury ekonomicznej, to skuteczna kontrola sądowa jest tym bardziej konieczna, gdy Komisja przeprowadza prospektywną analizę rozwoju warunków na rynku, które mogłyby wystąpić wskutek planowanej koncentracji. Zgodnie z ww. w pkt 60 wyrokiem Trybunału w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval, pkt 42 i 43 prospektywna analiza, tak jak analiza niezbędna w dziedzinie kontroli koncentracji, powinna być dokonana z dużą ostrożnością, gdyż nie chodzi o zbadanie wydarzeń, które zaszły w przeszłości i co do których dysponujemy zwykle licznymi materiałami pozwalającymi na zrozumienie ich przyczyn, ani nawet aktualnych wydarzeń, ale o dokonanie prognozy wydarzeń, które dopiero nastąpią w przyszłości, zgodnie z większym lub mniejszym prawdopodobieństwem, jeśli nie została jeszcze wydana żadna decyzja zakazująca lub określająca warunki takiej planowanej koncentracji. (zob. podobnie ww. w pkt 58 wyrok w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 155). Analiza prospektywna polega na zbadaniu, w jaki sposób dana koncentracja mogłaby zmienić czynniki wpływające na stan konkurencji na danym rynku w celu weryfikacji, czy wynikałoby z niej znaczące utrudnienie dla skutecznej konkurencji, co wymaga wyobrażenia szeregu powiązanych ze sobą przyczyn i skutków celem wyboru jedynie tych, których prawdopodobieństwo wystąpienia jest największe.

W przedmiocie traktowania skutków konglomeratowych

65 Koncentracje typu konglomeracyjnego nie prowadzą do horyzontalnego nakładania działalności uczestników tej koncentracji ani do relacji wertykalnych między nimi sensu stricto. Chociaż ogólnie takie koncentracje nie wywołują skutków sprzecznych z zasadami konkurencji, mogą one mimo wszystko mieć takie skutki w niektórych przypadkach (ww. w pkt 58 wyrok w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 142). Jeżeli w ramach prospektywnej analizy skutków koncentracji typu konglomeracyjnego Komisja jest w stanie wyprowadzić wniosek, że ze względu na skutki konglomeratowe z dużym prawdopodobieństwem powstałaby albo zostałaby umocniona pozycja dominująca w stosunkowo bliskiej przyszłości oraz prowadziłaby ona do znacznego utrudnienia skutecznej konkurencji na rynku z powodu koncentracji, powinna ona zakazać koncentracji (ww. w pkt 58 wyrok w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 153 oraz przywołane tam orzecznictwo).

66 W tym względzie, jak również wskazał to Trybunał w ww. w pkt 60 wyroku w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval, koncentracje typu konglomeracyjnego stwarzają pewne szczególne problemy, głównie z uwagi na to, że z jednej strony ocena takiej koncentracji może oznaczać prospektywną analizę, uwzględniającą jakiś odcinek czasu rozciągający się w przyszłości, i że z drugiej strony określone zachowanie nowego podmiotu może mieć w dużej części decydujący wpływ na skutki tej koncentracji. Zatem łańcuch przyczynowo‑skutkowy wynikający z takiej koncentracji może być słabo postrzegalny, niepewny i trudny do wykazania. W tym kontekście jakość materiału dowodowego przedstawionego przez Komisję celem uzasadnienia decyzji uznającej koncentrację za niezgodną ze wspólnym rynkiem jest szczególnie istotna, gdyż funkcją tego materiału jest umocnienie oceny Komisji, według której w sytuacji nieprzyjęcia takiej decyzji przewidziany przez nią scenariusz dotyczący trendów ekonomicznych stałby się prawdopodobny (ww. w pkt 60 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval, pkt 44; zob. także podobnie ww. w pkt 58 wyrok w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 155).

67 W niniejszym przypadku Komisja stwierdziła w zaskarżonej decyzji, że koncentracja pociągnęłaby za sobą w pierwszej kolejności bezpośrednią integrację wertykalną produkcji rozruszników i silników, w drugiej kolejności skutki konglomeratowe, a w trzeciej kolejności horyzontalne nakładanie na niektórych rynkach.

68 Z opisu w zaskarżonej decyzji skutków konglomeratowych wynika, że zdaniem Komisji koncentracja zmieniłaby – natychmiast albo przynajmniej w bardzo krótkim czasie – warunki konkurencji na niektórych rynkach ze względu na jej skutki, i tym samym spowodowałyby stworzenie lub umocnienie pozycji dominującej na tych rynkach z uwagi na siłę i możliwości handlowe, które są już rezultatem obecnej pozycji dominującej na pierwszym rynku (zob. pkt 325 i nast. oraz 399 i nast. poniżej). Jednak należy stwierdzić, że powyższe konsekwencje wyniknęłyby z koncentracji jedynie wtedy, gdyby jednostka powstała w wyniku połączenia przyjęła po koncentracji określony sposób zachowania, który Komisja uznała za prawdopodobny. Zdaniem Komisji chodzi tu o przewidywalne rozciągnięcie na nowe rynki – w następstwie koncentracji – niektórych praktyk handlowych szkodliwych dla konkurencji, które Komisja przypisała jednemu lub drugiemu uczestnikowi koncentracji przed jej realizacją.

69 W tych okolicznościach na Komisji spoczywał ciężar przedstawienia przekonywających dowodów na poparcie jej wniosku, że jednostka powstała w wyniku połączenia prawdopodobnie zachowywałaby się w sposób zgodny z jej przewidywaniami. Jeśliby jednak ta jednostka nie zachowywała się w taki sposób, połączenie pozycji dwóch uczestników koncentracji na sąsiednich, ale odrębnych rynkach, nie mogłoby prowadzić do stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej, ponieważ te pozycje nie miałyby żadnego wzajemnego wpływu na siebie pod względem handlowym.

Badanie czynników mogących powstrzymać jednostkę powstałą w wyniku połączenia od zachowania się w sposób przewidziany w zaskarżonej decyzji

70 W ww. w pkt 58 wyroku w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji Sąd orzekł, że należy wprawdzie uwzględnić czynniki zachęcające do przyjęcia sprzecznych z zasadami konkurencji zachowań, które powstały na skutek koncentracji, jednak Komisja ma także obowiązek zbadać, w jakim zakresie te czynniki zostałyby ograniczone, a nawet wykluczone ze względu na bezprawność tych zachowań, w szczególności w świetle zakazu nadużywania pozycji dominującej ustanowionego w art. 82 WE, prawdopodobieństwo ich wykrycia, wszczęcia postępowania przez właściwe władze na poziomie zarówno wspólnotowym, jak i krajowym, oraz ze względu na kary pieniężne, które mogłyby z tego wynikać (pkt 159 wyroku). W swoich uwagach, w odniesieniu do uwag interwenientów, skarżąca przytoczyła to orzecznictwo na poparcie swojej argumentacji, zgodnie z którą niektóre praktyki – uznane przez Komisję za mogące stworzyć lub umocnić pozycję dominującą – nie miałyby w rzeczywistości miejsca.

71 W ww. w pkt 60 wyroku w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval (pkt 74–78), wydanym w wyniku odwołania, Trybunał orzekł, że Sąd słusznie uznał, że prawdopodobieństwo podjęcia konkretnego zachowania w przyszłości powinno być poddane pełnej analizie, czyli z uwzględnieniem czynników zachęcających do podjęcia takich zachowań oraz czynników, które ograniczają, a nawet wykluczają taka zachętę, w tym ewentualnej bezprawności tych zachowań.

72 Jednak Trybunał również orzekł, że wymaganie od Komisji badania – w przypadku każdej zamierzonej koncentracji – w jakim zakresie czynniki zachęcające do przyjęcia sprzecznych z zasadami konkurencji zachowań zostałyby ograniczone, a nawet wykluczone ze względu na bezprawność tych zachowań, prawdopodobieństwo ich wykrycia, wszczęcia postępowania przez właściwe władze na poziomie zarówno wspólnotowym, jak i krajowym, oraz ze względu na sankcje pieniężne, które mogłyby z tego wynikać, byłoby sprzeczne z prewencyjnym celem rozporządzenia nr 4064/89. W konsekwencji Trybunał orzekł, że Sąd naruszył prawo, odrzucając wnioski Komisji dotyczące przyjęcia przez nową jednostkę powstałą w wyniku połączenia zachowań antykonkurencyjnych w tej sprawie (ww. w pkt 60 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval, pkt 76 i 77).

73 Jak wynika z powyższych rozważań, Komisja powinna w zasadzie uwzględnić ewentualną bezprawność zachowania, które z tego względu może podlegać karze, jako czynnik, który mógłby ograniczyć, a nawet wykluczyć czynniki zachęcające przedsiębiorstwo do przyjęcia danego zachowania. Jednak w ramach tej oceny nie jest wymagana zupełna i szczegółowa analiza mogących mieć zastosowanie regulacji różnych porządków prawnych oraz systemu ścigania praktykowanego w tych porządkach, biorąc pod uwagę, że analiza zmierzająca do ustalenia prawdopodobnego wystąpienia naruszenia i do zapewnienia, że naruszenie to zostanie poddane sankcji w kilku porządkach prawnych, byłaby zbyt spekulatywna.

74 Zatem w zakresie, w jakim Komisja bez podejmowania konkretnego i szczegółowego dochodzenia w sprawie może ustalić bezprawny charakter spornego zachowania w świetle art. 82 WE lub innych przepisów prawa wspólnotowego, które stosuje w ramach jej właściwości, jej obowiązkiem jest stwierdzenie oraz uwzględnienie tego w ocenie prawdopodobieństwa podjęcia takiego zachowania przez jednostkę powstałą w wyniku połączenia (zob. podobnie ww. w pkt 60 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Tetra Laval, pkt 74).

75 W tym względzie wprawdzie Komisja ma prawo oprzeć się na skróconej analizie zgodności z prawem spornego zachowania oraz stopnia prawdopodobieństwa poddania go sankcji opartej na elementach, którymi dysponuje w chwili wydania decyzji w dziedzinie kontroli koncentracji, jednak musi w ramach swojej oceny określić przewidywane zachowanie i w danym wypadku ocenić oraz wziąć pod uwagę skutek odstraszający, jaki mogłaby mieć ewentualna, wyraźna i bardzo prawdopodobna bezprawność takiego zachowania w świetle prawa wspólnotowego.

76 Tym samym w dalszej części niniejszego wyroku należy zbadać, czy Komisja oparła swoją analizę prospektywną w przedmiocie prawdopodobieństwa wystąpienia skutków konglomeratowych na wystarczająco przekonywających dowodach, uwzględniając przy tym przywołane powyżej zasady.

5. W przedmiocie niewykazania znaczącego utrudnienia skutecznej konkurencji

a) Argumenty stron

77 Skarżąca podnosi, że zgodnie z art. 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 4064/89, aby zakazać koncentracji, Komisja powinna stwierdzić, po pierwsze, że koncentracja stwarza lub umacnia pozycję dominującą oraz, po drugie, że pozycja dominująca znacząco utrudnia skuteczną konkurencję na wspólnym rynku. Kumulatywny charakter tych kryteriów potwierdzają prace przygotowawcze nad rozporządzeniem nr 4064/89, z których wynika, że drugie kryterium zostało wprowadzone wskutek propozycji Europejskiego Komitetu Ekomiczno‑Społecznego i na wniosek rządu francuskiego. Ich kumulatywny charakter został potwierdzony przez Sąd, w szczególności w wyroku z dnia 19 maja 1994 r. w sprawie T‑2/93 Air France przeciwko Komisji, Rec. str. II‑323, pkt 79 oraz w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 58 powyżej.

78 W opinii skarżącej Komisja powinna dowieść, że każdy z tych kryteriów został spełniony. W szczególności Komisja powinna wykazać, że istnieje wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia skutków antykonkurencyjnych, a nie tylko możliwość ich wystąpienia, powinna ona określić liczbowo te skutki oraz dowieść, że wynikną one z koncentracji, a nie z istniejących uprzednio warunków rynkowych. Ten wymóg jest szczególnie istotny w sprawach takich jak niniejsza, w których chodzi o koncentrację typu konglomeracyjnego, która –jak wiadomo- rzadko ma skutki antykonkurencyjne.

79 Zdaniem skarżącej, biorąc pod uwagę zaskarżoną decyzję, Komisja nie zbadała, czy koncentracja spowodowałaby znaczące utrudnienie skutecznej konkurencji. Rzeczywiście odnosząc się do poszczególnych rynków, na których zdaniem Komisji pozycja dominująca zostałaby utworzona lub umocniona, stwierdza ona jedynie w sposób niewyraźny i bez przedstawienia danych liczbowych, że konkurenci zostaliby wykluczeni z tych rynków oraz że miałoby to negatywny skutek dla konkurencji.

80 Zdaniem skarżącej jedyna wzmianka w zaskarżonej decyzji o drugim kryterium określonym w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 została zawarta we wniosku końcowym w motywie 567. Jest oczywiste, że Komisja jedynie wysnuła przypuszczenie, że rzekome stworzenie lub umocnienie pozycji dominującej na rynkach właściwych automatycznie pociągnęłoby za sobą skutki antykonkurencyjne, które są wymagane przez drugie kryterium, określone w art. 2 tego rozporządzenia.

81 Skarżąca uważa, że ponadto Komisja nie może twierdzić, że spełnienie drugiego kryterium zostało w sposób dorozumiany ustalone w toku analizy dotyczącej stworzenia lub umocnienia pozycji dominujących. Nie jest wystarczające „ponowne wykorzystanie” faktów użytych dla ustalenia istnienia pozycji dominującej i użycie ich bez przeprowadzania dalszej analizy w celu uzasadnienia wniosku dotyczącego znaczącego utrudnienia konkurencji. Nieuniknionym następstwem takiego braku jest stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Skarżąca podnosi, że zaskarżona decyzja winna być samowystarczalna. Dlatego nie należy uwzględniać dowodów przedłożonych przez Komisję oraz interwenientów po wydaniu tej decyzji.

82 Według skarżącej brak jakichkolwiek rozważań na temat stosowania drugiego kryterium określonego w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 stanowi również rażące naruszenie obowiązku uzasadnienia, ponieważ nie pozwala skarżącej poznać powodów, dla których Komisja uznała, że koncentracja stanowi de facto znaczące utrudnienie skutecznej konkurencji.

83 Komisja przyznaje, że istnieje spór akademicki dotyczący kwestii, czy art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 zawiera jednostronny, czy dwustronny charakter, ale podnosi, że ma on ograniczone znaczenie. Twierdzi ona, że należy położyć nacisk na kryterium związane ze stworzeniem lub umocnieniem pozycji dominującej oraz badać zakłócenie konkurencji jako jej konsekwencję. W każdym razie, przyjmując, że kryterium ma charakter dwustronny, Komisja i Rockwell uważają, że w niniejszej sprawie prawdopodobne skutki koncentracji zostały zbadane wszechstronnie i szczegółowo.

b) Ocena Sądu

84 Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Sądu, art. 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 4064/89 określa dwa kumulatywne kryteria, odnoszące się, po pierwsze, do stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej oraz, po drugie, do faktu, że wskutek tego konkurencja zostanie znacząco utrudniona na wspólnym rynku (zob. podobnie ww. w pkt 77 wyroki Sądu w sprawie Air France przeciwko Komisji, pkt 79; z dnia 27 listopada 1997 r. w sprawie T‑290/94 Kayserberg przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2137, pkt 156; oraz ww. w pkt 58 wyrok w sprawie Tetra Laval przeciwko Komisji, pkt 146). Wobec tego koncentracja może zostać zakazana jedynie wówczas, gdy obydwa kryteria określone w art. 2 ust. 3 rozporządzenia zostaną spełnione.

85 Należy przypomnieć w tym względzie, że pozycja dominująca, o której mowa w art. 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 4064/89, dotyczy przypadku, w którym jedno przedsiębiorstwo lub więcej ma siłę ekonomiczną, która umożliwia stwarzanie przeszkód w utrzymaniu na rynku właściwym skutecznej konkurencji, poprzez stworzenie im sposobności do działania w znacznym stopniu niezależnie od ich konkurentów, ich klientów oraz w końcu od ich konsumentów (wyrok Sądu z dnia 25 marca 1999 r. w sprawie T‑102/96 Gencor przeciwko Komisji, Rec. str. II‑753, pkt 200).

86 Należy również wskazać, że w kontekście nadużycia pozycji dominującej w rozumieniu art. 82 WE Trybunał uznał, że do nadużycia pozycji dominującej może dojść, jeśli przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą umocni tę pozycję do takiego stopnia, który znacząco utrudni konkurencję, tj. pozostawiając na rynku jedynie przedsiębiorstwa, których zachowanie zależy od przedsiębiorstwa dominującego (wyrok Trybunału z dnia 21 lutego 1973 r. w sprawie 6/72 Europemballage i Continental Can przeciwko Komisji, Rec. str. 215, pkt 26). Z powyższego orzecznictwa wynika, że umocnienie pozycji dominującej może samo w sobie znacząco utrudnić konkurencję i to w takim stopniu, że będzie samo stanowić nadużycie tej pozycji.

87 W ten sposób tym bardziej umocnienie lub stworzenie pozycji dominującej, w rozumieniu art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 4064/89, może oznaczać w pewnych przypadkach wykazanie znaczącego utrudnienia skutecznej konkurencji. Powyższe ustalenie nie oznacza, że drugie kryterium określone w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 pod względem prawnym łączy się z pierwszym kryterium, lecz jedynie że z tej samej analizy faktów przedmiotowego rynku może wynikać, że obydwa kryteria zostały spełnione.

88 Okoliczności, które mogą zostać powołane przez Komisję celem wykazania, że konkurenci przedsiębiorstwa zostali pozbawieni swobody działania w takim stopniu, że należy stwierdzić, że pozycja dominująca tego przedsiębiorstwa została stworzona lub umocniona, są często tożsame z okolicznościami, które są istotne przy ocenie, czy wskutek stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej konkurencja będzie znacząco utrudniona na wspólnym rynku. Rzeczywiście okoliczność, która znacząco wpływa na swobodę kształtowania przez konkurentów w sposób niezależny polityki handlowej, może również skutkować utrudnieniem skutecznej konkurencji.

89 W związku z powyższym, gdy z motywów decyzji stwierdzającej niezgodność zgłoszonej koncentracji ze wspólnym rynkiem – w tym z motywów poświęconych formalnie analizie dotyczącej stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej – wynika, że koncentracja spowoduje znaczące skutki antykonkurencyjne, decyzja nie może zostać uznana za bezprawną jedynie z tego powodu, że Komisja nie powiązała wyraźnie i konkretnie opisu tych okoliczności z drugim kryterium wymienionym w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89, czy to z punktu widzenia obowiązku uzasadnienia określonego w art. 253 WE, czy też istoty sprawy. Rzeczywiście każde odmienne podejście oznaczałoby nałożenie na Komisję czysto formalnego obowiązku, który wiązałby ją i który polegałby na dwukrotnym przytoczeniu niektórych identycznych rozważań, najpierw przy analizie związanej ze stworzeniem lub umocnieniem pozycji dominującej na danym rynku i drugi raz w odniesieniu do badania znaczącego ograniczenia konkurencji na wspólnym rynku.

90 W niniejszym przypadku Komisja wyraźnie stwierdziła w motywie 567 zaskarżonej decyzji, że „z tych wszystkich względów” planowana koncentracja prowadziłaby do stworzenia lub umocnienia pozycji dominującej na wielu różnych rynkach, w wyniku czego skuteczna konkurencja na wspólnym rynku zostałaby znacząco utrudniona (pełny cytat zob. pkt 46 powyżej). Wbrew twierdzeniom skarżącej, lecz zgodnie ze stanowiskiem Komisji przestawionym Sądowi, w szczególności podczas rozprawy, z tego ogólnego wniosku wynika, że te dwa kryteria wymienione w art. 2 rozporządzenia nr 4064/89 zostały spełnione w odniesieniu do każdego wyraźnie wymienionego rynku, a nie tylko z uwagi na łączny skutek ustaleń dotyczących wszystkich tych rynków (zob. pkt 47 powyżej).

91 W każdym razie Komisja wyraźnie stwierdziła w niektórych ustępach zaskarżonej decyzji, że stworzenie lub umocnienie pozycji dominującej nowej jednostki powstałej w wyniku połączenia na niektórych rynkach znacząco utrudniłoby konkurencję. W szczególności konkretne rozważania, poczynione w zaskarżonej decyzji w przedmiocie natychmiastowych skutków koncentracji na rynku silników do dużych regionalnych samolotów, wystarczają do wykazania, że umocnienie pozycji dominującej skarżącej na tym rynku skutkowałoby znaczącym utrudnieniem konkurencji na wspólnym rynku (zob. motyw 428 i nast. zaskarżonej decyzji).

B – W przedmiocie uprzednio istniejącej pozycji dominującej na rynku silników do dużych samolotów handlowych

1. Wprowadzenie

92 W zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że przed koncentracją skarżąca zajmowała pozycję dominującą na rynku silników do dużych samolotów handlowych, co zostało zakwestionowane przez skarżącą. Komisja oparła powyższy wniosek w istocie o: wielkość udziałów w rynku skarżącej, połączonych do tego celu z udziałami przedsiębiorstwa joint venture CFMI, w którym skarżąca ma udziały razem ze Snecmą (motywy 45–83 zaskarżonej decyzji); korzyści handlowe wynikające z wertykalnej integracji produkcji silników do dużych samolotów handlowych z siłą finansową GE Capital oraz działalnością zakupu i leasingu samolotów GECAS (motywy 107–145); analizę sytuacji konkurencji na rynku (pkt 163–170) i wreszcie; brak presji konkurencyjnej i handlowej ze strony konkurentów i klientów skarżącej (motywy 173–228). Istniejąca uprzednio pozycja dominująca skarżącej stanowi istotną okoliczność w analizie Komisji, ponieważ wiele elementów uzasadnienia przedstawionych w zaskarżonej decyzji, w szczególności elementów wymienionych w następnym punkcie, jest od niej zależnych.

93 Po pierwsze wertykalne nakładanie, wynikające z nabycia przez skarżącą od Honeywell działalności produkcji rozruszników, doprowadziłoby, zdaniem Komisji, do umocnienia uprzednio istniejącej pozycji dominującej skarżącej na rynku silników do dużych samolotów handlowych. Po drugie ocena Komisji dotycząca stworzenia pozycji dominującej na różnych rynkach produktów awioniki i innych urządzeń na skutek wpływu, jaki skarżąca może wywierać dzięki sile handlowej swoich spółek zależnych, zależy od istnienia jej pozycji dominującej na rynku silników do dużych samolotów handlowych. Po trzecie możliwość dokonywania sprzedaży pakietowej, która w opinii Komisji powstałaby w przyszłości, zależy od istnienia wspomnianej pozycji dominującej i prowadziłaby między innymi do umocnienia tej pozycji.

94 Konieczna jest zatem w tej części oddzielna kontrola uzasadnienia zaskarżonej decyzji w odniesieniu do pozycji dominującej skarżącej na rynku silników do dużych samolotów handlowych oraz w dalszej części wyroku kontrola uzasadnienia trzech wspomnianych wyżej elementów zaskarżonej decyzji.

2. Argumenty stron

95 Skarżąca podnosi, że Komisja niesłusznie uznała, że GE przed koncentracją zajmowała pozycję dominującą na rynku silników do dużych samolotów handlowych [to jest samolotów mających ponad 100 miejsc, zasięg większy niż 2 000 mil morskich oraz koszt przekraczający 35 milionów dolarów amerykańskich (USD)]. GE zwraca uwagę, że pozycja dominująca wynika z siły przedsiębiorstwa umożliwiającej mu podejmowanie niezależnego zachowania na rynku. Otóż sytuacja istniejąca na rynku właściwym, ustalona w niedawnych decyzjach Komisji w sektorze lotniczym, wskazuje, że GE nie jest w stanie zachowywać się w sposób niezależny oraz że jej główni konkurenci, w szczególności Rolls‑Royce i Pratt & Whitney (zwana dalej „P & W”), nie są zagrożeni wykluczeniem z rynku. Cała analiza Komisji rozpada się z uwagi na brak uprzednio istniejącej pozycji dominującej GE.

96 Odnosząc się do wykorzystania przez Komisję danych liczbowych dotyczących udziałów w rynku, wskazanych w zaskarżonej decyzji, skarżąca podnosi w pierwszej kolejności, że udziały w rynku mają ograniczoną przydatność w ocenie pozycji dominującej na rynku poddanym obowiązkowi przetargu. Jak wskazuje na to praktyka Komisji w sektorze lotniczym, rynek silników do samolotów jest rynkiem poddanym obowiązkowi przetargu, na którym dostawcy składają oferty w celu uzyskania nielicznych umów o dużej wartości. Do każdego nowego typu samolotu producenci wybierają jeden silnik lub kilka silników specjalnie opracowanych dla tego typu. W konsekwencji, niezależnie od uprzednich zysków, każdy konkurent, który ma produkt do zaoferowania, jest bardzo zainteresowany złożeniem oferty podczas następnego przetargu. Tym samym uprzednie udziały w rynku nie odzwierciedlają dokładnie aktualnego stanu konkurencji istniejącej na rynku, jak pokazuje najnowsza historia tego przemysłu. Skarżąca odrzuca ocenę, jakoby 50% udział w rynku silników do dużych samolotów handlowych był wystarczający do stwierdzenia pozycji dominującej.

97 W drugiej kolejności według skarżącej obliczenie w zaskarżonej decyzji udziału w rynku skarżącej jest sztuczne, ponieważ Komisja arbitralnie wybrała niektóre pomiary udziału w rynku zamiast innych. W szczególności Komisja i Rolls‑Royce, opierając się na danych liczbowych dla silników do samolotów będących obecnie w produkcji, popełniły błąd, ponieważ taka definicja nie tylko pomija silniki P & W w samolotach już nieprodukowanych, ale także nie uwzględnia zamówień na silniki do samolotów, które nie są jeszcze eksploatowane, przy czym ta ostatnia okoliczność jest najważniejsza dla oceny konkurencji na rynku.

98 Skarżąca także utrzymuje, że Komisja niesłusznie zsumowała jej stosunkowo małe udziały w rynku z udziałami CFMI (przedsiębiorstwa joint venture o strukturze udziałów 50:50, motyw 15 zaskarżonej decyzji; zob. także motywy 45 i 46) utworzonego przez skarżącą i francuskie przedsiębiorstwo Snecma. Ponadto, jak zauważyło ministerstwo sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych, rzekomo duży udział w rynku GE jest wynikiem tego, że CFMI jest wyłącznym dostawcą silników dla jednego typu samolotów – Boeinga B737, który osiągnął największy sukces handlowy w historii lotnictwa. Komisja popełniła także błąd, przypisując skarżącej wszystkie przyszłe wpływy dochodów pochodzących z tych udziałów w rynku. Co więcej, Komisja nie może prawidłowo łączyć udziałów rynkowych CFMI z teorią sprzedaży pakietowej mieszanej, zważywszy, że w interesie Snecmy nie leży aprobowanie polityki cenowej, która faworyzowałaby produkty Honeywell. Wreszcie takie podejście jest sprzeczne ze stanowiskiem przyjętym przez Komisję w decyzji nr 2000/182/WE z dnia 14 września 1999 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE (sprawa IV/36.213/F2 – GEAE/P & W) (Dz.U. 2000, L 58, str. 16; zwanej dalej „decyzją w sprawie Engine Alliance”), w której potraktowała ona skarżącą i CFMI jako oddzielne przedsiębiorstwa.

99 W trzeciej i ostatniej kolejności skarżąca twierdzi, że jeśli chodzi o udziały w rynku, to Komisja przeceniła znaczenie tych wcześniejszych udziałów i błędnie uznała, że pozwolą one skarżącej na dalszy rozwój. W tym względzie skarżąca odrzuca tezę Komisji, że ma miejsce zjawisko standaryzacji flot przedsiębiorstw lotniczych, polegające na nabywaniu przez te przedsiębiorstwa silników od jednego producenta celem obniżenia kosztów związanych z utrzymaniem silników, w które są wyposażone ich samoloty. GE twierdzi, że zjawisko standaryzacji ma bardzo ograniczony zasięg nawet w ramach jednej rodziny silników oraz że dodatkowo sukces silnika CFM56 dla Boeinga B737 nie daje żadnej korzyści w związku z nabywaniem rodziny silników CF6 lub GE90. Odpowiedzi przedsiębiorstw lotniczych udzielone Komisji potwierdzają, że standaryzacja stanowi drugorzędny czynnik przy zaopatrzeniu w silniki.

100 Skarżąca uważa, że jeśli chodzi o ocenę, że skarżąca mogłaby działać niezależnie na rynku właściwym, to skarżąca zarzuca Komisji, że nie wskazała na żadną znaczącą zmianę w przemyśle lotniczym, która mogłaby uzasadniać bezpośrednio odmienne wnioski wyprowadzone w zaskarżonej decyzji od wniosków, do których doszła ona w 1999 r. w decyzji w sprawie Engine Alliance. Otóż skarżąca należy od dziesiątek lat do 500 najsilniejszych spółek, a GECAS już od 1996 r. spekulacyjnie i na warunkach preferencyjnych nabywa samoloty, co nie ogranicza konkuren