Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ

TAMARY ĆAPETY

przedstawiona w dniu 24 listopada 2022 r.( )

Sprawa C‑574/21

QT

przeciwko

O2 Czech Republic a. s.

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska)]

Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 86/653/EWG – Artykuł 17 ust. 2 lit. a) – Przedstawiciele handlowi działający na własny rachunek – Prawo do świadczenia wyrównawczego po rozwiązaniu umowy agencyjnej – Metoda obliczania – Pojęcie „utraconych prowizji” – Jednorazowe wypłaty prowizji





I. Wprowadzenie

1. W art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek( ) przedstawicielowi handlowemu przyznano prawo do otrzymania od zleceniodawcy, po rozwiązaniu umowy agencyjnej, kwoty pieniężnej określanej mianem świadczenia wyrównawczego.

2. W rozpatrywanym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, który został złożony przez Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska), podniesiona została kwestia wykładni tego przepisu. Dokładniej rzecz ujmując, ów wniosek dotyczy wykładni zawartego w tym przepisie pojęcia „utraconych prowizji” (które będę dalej określała mianem „utraconych prowizji”).

3. W niniejszej sprawie poruszone zostają również pewne bardziej ogólne zagadnienia odnoszące się do przesłanek powstania prawa do świadczenia wyrównawczego i metody obliczania świadczenia wyrównawczego na gruncie dyrektywy 86/653.

II. Okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

4. W dniu 1 stycznia 1998 r. QT zawarł umowę agencyjną z poprzedniczką prawną spółki O2 Czech Republic a. s. (zwanej dalej „O2 Czech Republic”). W ramach stosunku prawnego nawiązanego na podstawie tej umowy QT był przedstawicielem handlowym, natomiast O2 Czech Republic była zleceniodawcą.

5. Przedmiot umowy agencyjnej stanowiło oferowanie i sprzedaż usług telekomunikacyjnych świadczonych przez O2 Czech Republic w systemie NMT 450 i GSM oraz dostawy i sprzedaż telefonów komórkowych i akcesoriów do nich, a w razie potrzeby także innych produktów, jak również obsługa abonentów.

6. Zgodnie z umową agencyjną QT płacono jednorazową prowizję z tytułu każdej umowy zawartej przez niego w imieniu O2 Czech Republic. Jak na rozprawie przed Trybunałem wyjaśniła O2 Czech Republic, gdy QT pośredniczył przy zawarciu nowej umowy z klientem, którego już wcześniej pozyskał (co mogło mieć miejsce na przykład przy przedłużeniu abonamentu), to otrzymywał on jednorazową wypłatę prowizji z tytułu tej nowej umowy. Jeżeli jednak O2 Czech Republic zawarłaby z takim klientem nową umowę za pośrednictwem innego przedstawiciela, to jednorazowa prowizja zostałaby zapłacona właśnie temu przedstawicielowi. W razie gdyby O2 Czech Republic bezpośrednio zawarła nową umowę z tymże klientem, prowizja nie byłaby wypłacona.

7. W dniu 31 marca 2010 r. O2 Czech Republic rozwiązała umowę agencyjną.

8. QT wytoczył powództwo przed Obvodní soud pro Prahu 4 (sądem rejonowym w Pradze 4, Republika Czeska), w którym wniósł, powołując się na swoje prawo do otrzymania świadczenia wyrównawczego na podstawie uregulowania czeskiego stanowiącego środek transpozycji art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, o zasądzenie na jego rzecz od O2 Czech Republic kwoty 2 023 799 koron czeskich (CZK) (około 80 000 EUR), powiększonej o odsetki za zwłokę.

9. Pierwszym wyrokiem z dnia 14 września 2015 r. Obvodní soud pro Prahu 4 (sąd rejonowy dla Pragi 4), orzekający jako sąd pierwszej instancji, częściowo uwzględnił powództwo QT. Niemniej jednak wyrokiem z dnia 16 marca 2016 r. Městský soud v Praze (sąd miejski w Pradze, Republika Czeska), orzekający jako sąd odwoławczy w związku z wniesieniem odwołania przez O2 Czech Republic, uchylił ten wyrok z powodu niewystarczającego ustalenia stanu faktycznego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.

10. Drugim wyrokiem z dnia 30 stycznia 2019 r. Obvodní soud pro Prahu 4 (sąd rejonowy dla Pragi 4) oddalił powództwo QT. Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że QT nie wykazał, iż O2 Czech Republic uzyskiwała po rozwiązaniu umowy agencyjnej znaczne korzyści od klientów pozyskanych przez QT. Od tego wyroku QT wniósł odwołanie.

11. Wyrokiem z dnia 27 listopada 2019 r. Městský soud v Praze (sąd miejski w Pradze) utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji, którym oddalono powództwo QT. Sąd odwoławczy podkreślił, że prowizja za pośrednictwo w zawieraniu transakcji była jednorazowa oraz że wszystkie takie wypłaty prowizji zostały dokonane na rzecz QT w całości; ponadto stwierdził on, iż argumentacja QT w przedmiocie prowizji, do której QT hipotetycznie byłby uprawniony wskutek zawierania kolejnych transakcji z istniejącymi lub nowymi klientami, nie uzasadnia prawa do świadczenia wyrównawczego. Sąd ten uważa, że QT zdobył wprawdzie nowych klientów i zwiększał obroty handlowe z istniejącymi klientami, od których O2 Czech Republic mogła czerpać korzyści również po rozwiązaniu umowy agencyjnej, jednak za te transakcje O2 Czech Republic wypłaciła już QT prowizje należne na podstawie umowy agencyjnej, w związku z czym wypłata świadczenia wyrównawczego byłaby niezgodna z zasadami słuszności.

12. Od wyroku Městský soud v Praze (sądu miejskiego w Pradze) QT wniósł skargę kasacyjną do Nejvyšší soud (sądu najwyższego), który jest sądem odsyłającym w niniejszej sprawie.

13. Z postanowienia odsyłającego wynika, że QT w latach 2006–2007 pozyskiwał dla O2 Czech Republic nowych klientów lub zawierał z istniejącymi klientami kolejne umowy, na przykład umowy o inny produkt lub umowy przewidujące przedłużenie obowiązujących umów, jednak nawet przy uwzględnieniu maksymalnego okresu zobowiązania abonamentowego, który w tych latach wynosił nie więcej niż 30 miesięcy, okres obowiązywania tych umów nie wykraczał poza dzień 31 marca 2010 r., kiedy to rozwiązano umowę agencyjną. Jeśli chodzi o lata 2008–2009, to poza dzień 31 marca 2010 r. wykroczyło łącznie 431 zobowiązań, z czego w 155 przypadkach zawarto nowe umowy, zaś w 276 przypadkach nastąpiła zmiana zobowiązań. QT wykazał więc, że pozyskał dla O2 Czech Republic nowych klientów, a także zwiększył obroty handlowe z istniejącymi klientami. Z tytułu tych czynności QT otrzymał od O2 Czech Republic należne wynagrodzenie.

14. Sąd odsyłający wyjaśnia, że prawo Republiki Czeskiej opiera się na modelu świadczenia wyrównawczego, ponieważ dokonano w nim transpozycji przepisu zawartego w art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653.

15. Ponadto sąd odsyłający wyjaśnia, co zostało również potwierdzone przez rząd czeski na rozprawie przed Trybunałem, że w orzecznictwie krajowym za utracone prowizje uważa się prowizje, do których przedstawiciel jest uprawniony z tytułu transakcji, które zostały zawarte jeszcze przed rozwiązaniem umowy agencyjnej.

16. Sąd odsyłający wskazuje jednak, że w orzecznictwie sądów niemieckich oraz w doktrynie niemieckiej można dostrzec przeciwną tendencję. Przeważa tam pogląd, że utracone prowizje obejmują prowizje za zawarcie umów, które przedstawiciel, w przypadku hipotetycznej kontynuacji stosunku przedstawicielstwa handlowego, otrzymałby z tytułu przyszłych transakcji między zleceniodawcą a klientami, których przedstawiciel pozyskał dla zleceniodawcy lub z którymi przedstawiciel znacząco zwiększył obroty handlowe.

17. W związku z tym sąd odsyłający zastanawia się, jak należy rozumieć pojęcie utraconych prowizji, którym posłużono się w art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/653. Sąd odsyłający, stwierdziwszy, że wykładnia tego przepisu ma zasadnicze znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie przysługującego przedstawicielowi handlowemu prawa do świadczenia wyrównawczego, które stanowi przedmiot sporu w postępowaniu głównym, uznał, iż jako sąd ostatniej instancji jest zobowiązany do wystąpienia z odesłaniem prejudycjalnym w trybie art. 267 TFUE.

18. W tych okolicznościach Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska) postanowił zawiesić postępowanie główne i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„Czy wyrażenie »utracona prowizja« w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie [dyrektywy 86/653/EWG] należy interpretować w ten sposób, że prowizję taką stanowi również prowizja za zawarcie umów, które przedstawiciel handlowy zawarłby, gdyby nie rozwiązano umowy agencyjnej, z klientami, których pozyskał dla reprezentowanego podmiotu lub z którymi znacznie zwiększył obroty handlowe?

Jeżeli tak, to na jakich warunkach konkluzja ta odnosi się również do tzw. jednorazowych prowizji za zawarcie umowy?”.

19. Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi przez QT, O2 Czech Republic, rządy czeski i niemiecki oraz przez Komisję. W dniu 15 września 2022 r. odbyła się rozprawa, na której O2 Czech Republic, rządy czeski i niemiecki oraz Komisja przedstawiły uwagi ustne.

III. Ramy prawne

A. Prawo Unii

20. Artykuł 17 dyrektywy 86/653 stanowi, w części mającej znaczenie dla sprawy:

„1. Państwa członkowskie podejmą środki niezbędne w celu zapewnienia, że po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu przysługuje świadczenie wyrównawcze, zgodnie z ust. 2, lub odszkodowanie, zgodnie z ust. 3.

2. a) Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile:

– pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści, oraz

– zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. Państwa członkowskie mogą przewidzieć, iż do takich okoliczności zalicza się również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu art. 20;

b) świadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego okresu;

c) przyznanie takiego świadczenia wyrównawczego nie uniemożliwia przedstawicielowi handlowemu dochodzenia odszkodowania”.

B. Prawo czeskie

21. Paragraf 669 zákon č. 513/1991 Sb., obchodní zákoník (ustawy nr 513/1991 – kodeks handlowy), w brzmieniu mającym zastosowanie w okolicznościach postępowania głównego, który to przepis stanowi środek transpozycji art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, brzmi:

„1. W przypadku rozwiązania umowy przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, jeżeli:

a) pozyskał on dla reprezentowanego podmiotu nowych klientów lub znacznie zwiększył obroty handlowe z istniejącymi klientami, a reprezentowany podmiot z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści; oraz

b) zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji, które przedstawiciel handlowy utracił, a które wynikają z transakcji zrealizowanych z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności; okoliczności te obejmują również stosowanie lub niestosowanie klauzuli zakazu konkurencji w rozumieniu § 672a”.

IV. Analiza

22. Jak wskazałam w mojej opinii w sprawie Rigall Arteria Management( ), dyrektywa 86/653 jest wyjątkowym aktem prawa Unii, ponieważ reguluje umowy między przedsiębiorstwami, a konkretnie umowy agencyjne zawierane między przedstawicielem handlowym a zleceniodawcą, którzy działają jako niezależni przedsiębiorcy. Harmonizuje ona niektóre aspekty stosunków łączących przedstawicieli handlowych i zleceniodawców, mianowicie podstawowe wzajemne prawa i obowiązki stron (rozdział II), wynagrodzenie przedstawicieli handlowych (rozdział III) oraz zawarcie i rozwiązanie umowy agencyjnej (rozdział IV). Artykuł 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 znajduje się w jej rozdziale IV (art. 13–20).

23. Do Trybunału wpłynęło wprawdzie kilka wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, które dotyczyły wykładni sytemu świadczeń wyrównawczych ustanowionego dyrektywą 86/653, jednak w niniejszej sprawie po raz pierwszy zwrócono się do Trybunału o wyjaśnienie, jak w istocie należy rozumieć pojęcie utraconych prowizji w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie owej dyrektywy( ).

24. Z postanowienia odsyłającego wynika, że wątpliwości w tym zakresie pojawiają się ze względu na podejście, jakie sądy czeskie przyjmują w orzecznictwie dotyczącym uregulowania krajowego stanowiącego środek transpozycji art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/653. W tym orzecznictwie pojęcie utraconych prowizji jest rozumiane jako wykluczające możliwość otrzymania przez przedstawiciela handlowego świadczenia wyrównawczego z tytułu hipotetycznych przyszłych transakcji między zleceniodawcą a klientami, których ów przedstawiciel pozyskał lub z którymi znacząco zwiększył obroty handlowe (dla wygody na oznaczenie tych klientów będę używała określenia „baza klientów zbudowana przez przedstawiciela”). Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy taka wykładnia jest dopuszczalna w świetle dyrektywy 86/653, czy też – przeciwnie – zakresem tego pojęcia objęte są prowizje z tytułu hipotetycznych przyszłych transakcji.

25. Jeżeli okaże się, że prowizje z tytułu hipotetycznych przyszłych transakcji wchodzą w zakres pojęcia utraconych prowizji, to przed sądem odsyłającym powstanie kolejna kwestia dotycząca jednorazowych prowizji, które zostały uzgodnione przez strony sporu zawisłego przed tym sądem. Dlatego też poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy można mówić o utraconych prowizjach, jeżeli – tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie – umowa agencyjna przewiduje, że przedstawiciel otrzymuje wynagrodzenie za każdą transakcję, przy której pośredniczy lub którą zawiera w imieniu zleceniodawcy.

26. Oba pytania prejudycjalne można rozpatrzyć łącznie. W istocie sprowadzają się one do tej samej kwestii, która dotyczy tego, jak należy rozumieć utracone prowizje przy obliczaniu kwoty świadczenia wyrównawczego przysługującego przedstawicielowi handlowemu na podstawie art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653.

27. Nawet jeżeli w tych pytaniach jest mowa wyraźnie o art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/653, to aby ustalić, co oznacza pojęcie utraconych prowizji, należy dokonać wykładni całości regulacji zawartej w art. 17 ust. 2 lit. a) owej dyrektywy.

28. Aby udzielić odpowiedzi na te pytania, najpierw przeanalizuję, czy w okolicznościach niniejszej sprawy Trybunał jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym (część A), a także omówię kwestię dopuszczalności wniosku (część B). W dalszej kolejności przejdę do oceny co do istoty (część C) i najpierw przedstawię kilka uwag wstępnych na temat charakteru i ratio legis świadczenia wyrównawczego przewidzianego w dyrektywie 86/653 (część C sekcja 1), po czym zajmę się kwestią rozróżnienia, w odniesieniu do utraconych prowizji, między przesłankami powstania prawa do świadczenia wyrównawczego a metodą obliczania tego świadczenia (część C sekcja 2), po czym zbadam pytania prejudycjalne (część C sekcja 3). Na samym końcu przeprowadzę pewne rozważania dotyczące metody obliczania świadczenia wyrównawczego, w ramach której pod uwagę bierze się utracone prowizje (część C sekcja 4).

A. W przedmiocie właściwości Trybunału

29. Zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 86/653 ma ona zastosowanie do przedstawicieli handlowych, których działalność obejmuje w szczególności pośredniczenie przy „sprzedaży lub kupnie towarów”. Jak jednak wskazano w pkt 5 niniejszej opinii, wydaje się, że sytuacja w postępowaniu głównym dotyczy umowy agencyjnej, której przedmiotem jest sprzedaż zarówno towarów, jak i usług. Powstaje zatem pytanie, czy Trybunał jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie( ), skoro uznano, że dyrektywa 86/653 nie ma zastosowania do umów agencyjnych, których przedmiotem jest sprzedaż lub kupno usług( ).

30. Niemniej jednak, jak wskazuje rząd niemiecki, wydaje się, że właściwość Trybunału do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane w niniejszej sprawie można wyprowadzić z orzecznictwa Dzodzi( ).

31. W zastosowaniu tego orzecznictwa Trybunał wielokrotnie stwierdzał bowiem, że gdy w uregulowaniu krajowym transponującym dyrektywę 86/653 przyjmuje się jedno rozwiązanie w odniesieniu do wszystkich rodzajów umów agencyjnych, Trybunał jest właściwy do dokonania wykładni owej dyrektywy, nawet jeżeli analizowana sytuacja nie dotyczy towarów, lecz usług. Uznaje się, że stwierdzenie właściwości w takich przypadkach leży w interesie porządku prawnego Unii polegającym na uniknięciu przyszłych rozbieżności w wykładni( ).

32. Skoro w swoim orzecznictwie Trybunał analizował sytuacje, w których odnośna umowa agencyjna dotyczyła jedynie usług( ), to wydaje mi się, że nie ma powodu, dla którego nie miałoby ono mieć zastosowania do sytuacji, w której przedmiotem umowy agencyjnej są, tak jak w niniejszym przypadku, towary i usługi( ).

33. Ponadto Trybunał orzekł, że dokonanie przez Trybunał wykładni przepisów prawa Unii w sytuacjach nieobjętych zakresem stosowania tego prawa jest uzasadnione, gdy prawo krajowe w sposób bezpośredni i bezwarunkowy każe stosować te przepisy do takich sytuacji w celu zapewnienia identycznego traktowania tych sytuacji i równoważnych sytuacji objętych zakresem stosowania prawa Unii( ).

34. W niniejszej sprawie z informacji przedstawionych Trybunałowi wynika, że przy transpozycji dyrektywy 86/653 ustawodawca czeski potraktował w jednolity sposób umowy agencyjne dotyczące towarów i usług. Wydaje się więc, że prawo czeskie nakazuje w sposób bezpośredni i bezwarunkowy stosować art. 17 dyrektywy 86/653 do sytuacji w postępowaniu głównym oraz że wydanie przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd odsyłający wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym leży w interesie porządku prawnego Unii.

35. Uważam zatem, że Trybunał jest właściwy do wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie.

B. W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

36. Z argumentów przytoczonych przez O2 Czech Republic wynika, że pytania zadane Trybunałowi w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie są niedopuszczalne, ponieważ nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. O2 Czech Republic wskazała w uwagach na piśmie i uwagach przedstawianych ustnie, że ponieważ QT nie był w stanie dowieść swojego prawa do świadczenia wyrównawczego, to kwestie dotyczące zgodności zapłaty świadczenia wyrównawczego z zasadami słuszności są pozbawione znaczenia dla wydania rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.

37. Moim zdaniem te argumenty należy odrzucić.

38. Należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który ma obowiązek wydać w tej sprawie orzeczenie, należy dokonanie oceny, z uwzględnieniem szczególnych okoliczności sprawy, zarówno tego, czy orzeczenie w trybie prejudycjalnym jest niezbędne do wydania wyroku w zawisłej przed nim sprawie, jak i oceny znaczenia pytań, z którymi zwraca się on do Trybunału. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia( ).

39. Oznacza to, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy pytania prejudycjalnego jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania( ).

40. W niniejszej sprawie, jak wskazano w pkt 14–17 niniejszej opinii, sąd odsyłający w sposób wystarczający przedstawił w swoim wniosku nie tylko powody, które skłoniły go do zwrócenia się do Trybunału o wykładnię dyrektywy 86/653, lecz także powody czyniące tę wykładnię niezbędną do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.

41. Ponadto, jak zauważyła Komisja, z postanowienia odsyłającego wynika (zob. pkt 13 niniejszej opinii), że zdaniem sądu odsyłającego O2 Czech Republic nadal czerpie, po rozwiązaniu umowy agencyjnej, korzyści z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela. Wydaje się zatem, że sąd odsyłający uważa, iż QT ma prawo do świadczenia wyrównawczego. Czym innym jest jednak kwestia kwoty tego świadczenia wyrównawczego. Jak wyjaśnię poniżej, utracone prowizje w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 stanowią element uwzględniany przy obliczaniu świadczenia wyrównawczego, natomiast nie są one przesłanką powstania prawa do świadczenia wyrównawczego (zob. pkt 50–59 niniejszej opinii).

42. W tych okolicznościach należy uznać, że wykładnia, której dotyczy wniosek, nie jest oczywiście niezwiązana z okolicznościami faktycznymi czy celem postępowania głównego, a podniesione kwestie nie są hipotetyczne.

43. Uważam zatem, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie jest dopuszczalny.

C. Co do istoty

1. W przedmiocie charakteru i ratio legis świadczenia wyrównawczego przewidzianego w dyrektywie 86/653

44. Artykuł 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 stanowi część systemu przewidzianego w art. 17–19 owej dyrektywy, który reguluje prawo przedstawiciela handlowego do otrzymania świadczenia wyrównawczego lub odszkodowania po rozwiązaniu umowy agencyjnej. System ten jest jednym z bardziej skomplikowanych zagadnień objętych dyrektywą 86/653( ).

45. W kontekście dyrektywy 86/653 świadczenie wyrównawcze i odszkodowanie to specyficzne określenia, które oznaczają, w ujęciu ogólnym, świadczenie ryczałtowe należne przedstawicielowi handlowemu z tytułu rozwiązania umowy( ), przy czym model świadczenia wyrównawczego znajduje swoje źródło w prawie niemieckim, zaś model odszkodowania – w prawie francuskim( ). O ile racja bytu modelu świadczenia wyrównawczego i modelu odszkodowania jest podobna( ), o tyle między tymi instytucjami istnieją różnice natury ideowej i praktycznej( ). Artykuł 17 dyrektywy 86/653 stanowi zatem wyraz kompromisu między państwami członkowskimi( ) i pozwala im na wybór między świadczeniem wyrównawczym określanym na podstawie kryteriów przewidzianych w art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653 a odszkodowaniem określanym na podstawie kryteriów przewidzianych w jej art. 17 ust. 3( ).

46. Świadczenie wyrównawcze, o którym mowa w art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653, uznaje się powszechnie za szczególne roszczenie z tytułu utraty przez przedstawiciela handlowego klienteli, którą pozyskał on dla zleceniodawcy( ). Chodzi tutaj o bazę klientów zbudowaną przez przedstawiciela, która po rozwiązaniu umowy agencyjnej w dalszym ciągu przedstawia sobą wartość dla zleceniodawcy.

47. W niektórych krajowych porządkach prawnych od dłuższego już czasu przyjmuje się właśnie takie podejście( ). Zostało ono zasygnalizowane także w sprawozdaniu Komisji dotyczącym stosowania art. 17 dyrektywy 86/653: „Świadczenie wyrównawcze ma odpowiadać korzyściom, jakie zleceniodawca nadal czerpie dzięki wysiłkom przedstawiciela. Tymczasem przedstawiciel otrzymuje prowizję wyłącznie w okresie trwania umowy, co zwykle nie odzwierciedla wartości klienteli pozyskanej dla zleceniodawcy . To właśnie dlatego wypłata świadczenia wyrównawczego z tytułu pozyskania klienteli jest ekonomicznie uzasadniona”( ).

48. W istocie można uznać, że ratio legis świadczenia wyrównawczego przewidzianego w dyrektywie 86/653 wykazuje związek z samym charakterem stosunku przedstawicielstwa, tak jak jest on zdefiniowany w tej dyrektywie. Na mocy umowy agencyjnej przedstawiciel handlowy działający na własny rachunek oraz zleceniodawca nawiązują trwały stosunek, w ramach którego głównym zadaniem przedstawiciela, wykonywanym w imieniu zleceniodawcy, a nie na własny rachunek przedstawiciela, jest pozyskiwanie dla zleceniodawcy nowych klientów i zwiększanie wielkości obrotów handlowych zleceniodawcy z istniejącymi klientami( ). Zleceniodawca ucieka się do pomocy przedstawiciela handlowego, aby czerpać korzyści z jego strategii, kontaktów i umiejętności skłaniania klientów do zawarcia transakcji ze zleceniodawcą( ).

49. W związku z tym świadczenie wyrównawcze ma na celu, jak wskazał rzecznik generalny M. Poiares Maduro w swojej opinii w sprawie Honyvem Informazioni Commerciali( ), wynagrodzenie wysiłków przedstawiciela w zakresie, w jakim zleceniodawca po rozwiązaniu umowy agencyjnej nadal czerpie korzyści ekonomiczne. Jednocześnie eliminuje ono też ryzyko podjęcia przez zleceniodawcę działań oportunistycznych przejawiających się w zerwaniu umowy agencyjnej po nawiązaniu stosunków handlowych między zleceniodawcą a klientami pozyskanymi przez tego przedstawiciela, w celu uniknięcia konieczności zapłaty przedstawicielowi prowizji z tytułu transakcji, do zawarcia których ów przedstawiciel się przyczynił.

2. Przesłanki powstania prawa do świadczenia wyrównawczego a obliczanie jego kwoty na gruncie dyrektywy 86/653

50. Ze względu na użycie w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 sformułowania „gdy i o ile”, uznaje się, że przepis ten określa zarówno warunki przyznania świadczenia wyrównawczego, jak i elementy niezbędne do obliczenia jego kwoty( ).

51. Artykuł 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy 86/653 stanowi, że przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, jeżeli pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści. W art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/653 wskazano, że zapłata świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, powinna być zgodna z zasadami słuszności.

52. Wydaje mi się, że choć w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 nie dokonano wyraźnego rozróżnienia między przesłankami powstania prawa do świadczenia wyrównawczego a metodą obliczania kwoty tego świadczenia wyrównawczego, to ów przepis zawiera normy regulujące obie te kwestie.

53. Artykuł 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy 86/653 dotyczy przesłanek powstania prawa do świadczenia wyrównawczego. Zgodnie z tymi przesłankami, które muszą być spełnione łącznie, po pierwsze, przedstawiciel powinien był pozyskać dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększyć wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami oraz, po drugie, zleceniodawca ma z tytułu transakcji z tymi klientami czerpać nadal znaczne korzyści( ).

54. Artykuł 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/653 dotyczy obliczania kwoty świadczenia wyrównawczego, do którego uprawniony jest przedstawiciel handlowy; ów przepis wymaga mianowicie, aby „zapłata takiego świadczenia wyrównawczego” przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w tym utraconych prowizji, była zgodna z zasadami słuszności.

55. Utracone prowizje w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/53 nie stanowią zatem przesłanki powstania prawa do świadczenia wyrównawczego, lecz jeden z elementów metody obliczania kwoty tego świadczenia wyrównawczego.

56. Przesłanki powstania prawa do świadczenia wyrównawczego zostały ujednolicone w prawie Unii( ).

57. Zgodnie z art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy 86/653 w celu ustalenia, czy przedstawiciel ma prawo do świadczenia wyrównawczego, sąd krajowy powinien dokonać oceny pod względem jakościowym (a nie ilościowym), w ramach której musi on wziąć pod uwagę okoliczność, czy przedstawiciel pozyskał dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami oraz czy zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści. Aby móc stwierdzić, że powstało prawo do świadczenia wyrównawczego, nie trzeba określać liczby nowych klientów pozyskanych przez przedstawiciela ani też dokładnej wartość korzyści czerpanych nadal przez zleceniodawcę. Gdy sąd krajowy uzyska względną pewność, że zleceniodawca czerpie znaczne korzyści z tytułu transakcji z klientami pozyskanymi przez przedstawiciela handlowego, ów przedstawiciel jest uprawniony do świadczenia wyrównawczego.

58. Jeżeli spełnione są przesłanki powstania prawa do świadczenia wyrównawczego, to dalszym etapem analizy jest obliczenie jego kwoty. Ta kwota musi być zgodna z zasadami słuszności.

59. Co się tyczy metody obliczania zgodnego z zasadami słuszności świadczenia wyrównawczego, państwom członkowskim pozostawiono pewien zakres uznania, który pozostaje jednak ograniczony wymogami ustanowionymi w art. 17 dyrektywy 86/653( ). W tym względzie utracone prowizje stanowią zaledwie jeden, choć niewątpliwie istotny( ), element tej metody obliczania.

60. To właśnie w tym świetle przystąpię do badania pytań prejudycjalnych.

3. Analiza pytań prejudycjalnych

61. Jak wyjaśniono w pkt 24 i 25 niniejszej opinii, sąd odsyłający przedstawił Trybunałowi do rozstrzygnięcia następujące zagadnienia: (i) czy prowizje z tytułu hipotetycznych przyszłych transakcji między zleceniodawcą a osobami z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela należy brać pod uwagę przy rozstrzyganiu o utraconych prowizjach na potrzeby stosowania art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, oraz (ii) czy jednorazowe wypłaty prowizji, które należy rozumieć jako prowizje zastrzeżone w umowie agencyjnej w niniejszej sprawie, można w tym względzie uważać za utracone prowizje.

62. Zgodnie z argumentami przytoczonymi przez O2 Czech Republic i rząd czeski utracone prowizje, o których jest mowa w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, nie odnoszą się do przyszłych transakcji, które zostałyby zawarte przez przedstawiciela handlowego, gdyby umowa agencyjna nie została rozwiązana, tylko dotyczą raczej sytuacji, w których przedstawiciel nie otrzymał pełnej kwoty prowizji należnej mu z tytułu już zrealizowanych transakcji. QT, rząd niemiecki i Komisja nie zgadzają się z tym stanowiskiem.

63. Jak wskazałam w pkt 20 niniejszej opinii, ani w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, ani w żadnym innym przepisie tego aktu prawnego nie zdefiniowano pojęcia utraconych prowizji.

64. Moim zdaniem pojęcie utraconych prowizji w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 należy rozumieć w ten sposób, że odnosi się ono do prowizji od hipotetycznych przyszłych transakcji między zleceniodawcą a osobami z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela.

65. Po pierwsze, taka wykładnia jest zgodna z samą logiką świadczenia wyrównawczego ustanowionego w dyrektywie 86/653. Jak wykazano powyżej (zob. pkt 46–49 niniejszej opinii), ratio legis instytucji świadczenia wyrównawczego jest fakt, że przedstawiciel otrzymuje prowizję wyłącznie w okresie obowiązywania umowy agencyjnej, natomiast po rozwiązaniu umowy agencyjnej zleceniodawca często zachowuje klientelę pozyskaną dla niego przez przedstawiciela handlowego. Świadczenie wyrównawcze nie może być ograniczone do prowizji z tytułu już dokonanych transakcji, ponieważ ma ono na celu wynagrodzenie przedstawicielowi jego wysiłków, które doprowadziły do tego, że zleceniodawca po rozwiązaniu umowy nadal czerpie zyski z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela( ).

66. Po drugie, za przedstawioną w niniejszej opinii wykładnią pojęcia utraconych prowizji, którym posłużono się w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, przemawiają cele przyświecające tej dyrektywie.

67. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z motywów drugiego i trzeciego dyrektywy 86/653 wynika, że jej przepisy mają na celu ochronę przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami, promowanie i zwiększenie bezpieczeństwa transakcji handlowych, a także ułatwianie wymiany towarów pomiędzy państwami członkowskimi poprzez zbliżanie systemów prawnych tych państw w obszarze przedstawicielstwa handlowego. Dla osiągnięcia tego celu omawiana dyrektywa ustanawia między innymi, w art. 13–20, zasady regulujące zawarcie i rozwiązanie umowy agencyjnej( ).

68. W tym kontekście Trybunał uznał, że art. 17 i 18 dyrektywy 86/653 mają decydujące znaczenie, ponieważ definiują poziom ochrony uznany przez prawodawcę Unii za właściwy dla przedstawicieli handlowych w ramach tworzenia jednolitego rynku( ).

69. Trybunał wyjaśnił też, że – w świetle celu dyrektywy 86/653, jakim jest ochrona przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami – wykluczona jest wszelka wykładnia jej art. 17, która mogłaby okazać się niekorzystna dla przedstawiciela handlowego( ).

70. W szczególności Trybunał orzekł, że interpretacji art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653 należy dokonać w sposób, który przyczyni się do ochrony przedstawiciela handlowego i w pełni uwzględni jego zasługi w wykonywaniu powierzonych mu zadań( ).

71. W niniejszej sprawie, jak wskazuje Komisja, należy w podobnym duchu dokonać wykładni zawartego w art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653 pojęcia utraconych prowizji. Przyjęcie, że utracone prowizje oznaczają hipotetyczne przyszłe transakcje, przyczyni się do zapewnienia ochrony przedstawiciela handlowego po ustaniu stosunku umownego łączącego go ze zleceniodawcą i pozwoli w pełni uwzględnić zadania, jakie przedstawiciel handlowy wykonuje na rzecz zleceniodawcy( ).

72. W tym względzie, jak zaznacza rząd niemiecki, po rozwiązaniu umowy agencyjnej zleceniodawcy w wielu przypadkach nadal korzystają z baz klientów zbudowanych przez przedstawicieli, ponieważ w dalszym ciągu zawierają transakcje z takimi klientami. Dlatego też nieuwzględnienie prowizji od hipotetycznych przyszłych transakcji byłoby sprzeczne z celem ochrony przedstawicieli handlowych, do którego osiągnięcia dąży ta dyrektywa.

73. Można bowiem zauważyć, że w praktyce często jest tak, iż mniejsze umowy z klientami w miarę upływu czasu przeradzają się w większe i bardziej lukratywne kontrakty. Na przykład wówczas, gdy starania o pozyskanie klienta wymagają więcej czasu, pierwsze umowy są zwykle niewielkie, a zleceniodawca korzysta z usług przedstawiciela, aby ten zadzierzgnął w jego imieniu stosunki z klientem, wykorzystując przy tym swoje strategie, umiejętności i kontakty. Ograniczenie utraconych prowizji wyłącznie do już zawartych transakcji mogłoby pozbawić przedstawiciela znacznej części zysków, jakie zleceniodawca będzie po rozwiązaniu umowy agencyjnej czerpał z pracy przedstawiciela.

74. Wbrew temu, co twierdzi O2 Czech Republic i rząd czeski, proponowana wykładnia zawartego w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 pojęcia utraconych prowizji uwzględnia realia gospodarcze i nie doprowadzi do załamania rynku przedstawicielstwa handlowego. Nie są pomijane szczególne okoliczności, na które O2 Czech Republic zwróciła uwagę na rozprawie, takie jak specyfika sektora telekomunikacyjnego i zmienność rynkowa (zmiany dotyczące abonamentów, zmiany zachowań konsumenckich oraz wzrost liczby potencjalnych konkurentów, które najwyraźniej doprowadziły do spadku liczby umów w okresie obowiązywania przedmiotowej umowy agencyjnej). W rzeczywistości są one brane pod uwagę przy dokonywaniu oceny słusznego charakteru świadczenia wyrównawczego (zob. pkt 97, 98 niniejszej opinii)( ).

75. Uwzględnienie hipotetycznych przyszłych transakcji przy ustalaniu utraconych prowizji nie jest również sprzeczne z celem dyrektywy 86/53, jakim jest zapewnienie pewności prawnej w dziedzinie przedstawicielstwa handlowego( ). Konieczność opierania się na przewidywaniach dotyczących hipotetycznych przyszłych transakcji nie jest czymś wyjątkowym przy opracowywaniu strategii handlowych. Jak zauważył jeden z rzeczników generalnych, sądy już opierają się na takich założeniach( ).

76. Wreszcie za proponowaną wykładnią pojęcia utraconych prowizji, które jest zawarte w art. 17 ust. 2 lit a) dyrektywy 86/653, przemawiają pozostałe przepisy tego aktu prawnego.

77. Dla przypomnienia, art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy 86/653 wymaga, aby przedstawiciel handlowy pozyskał dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpał nadal znaczne korzyści.

78. Jak zaznaczył rząd niemiecki, przy ocenie korzyści przypadających zleceniodawcy w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy 86/653 należy się skupić na transakcjach zainicjowanych lub zrealizowanych przez przedstawiciela handlowego, z tytułu których zleceniodawca „czerpie nadal znaczne korzyści”. Co do zasady korzyści czerpane przez zleceniodawcę można obliczyć wyłącznie na podstawie hipotetycznego uwzględnienia przyszłego przebiegu tych transakcji, o których jest także mowa w art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy 86/653( ). Sugeruje to, że utracone prowizje są powiązane z faktem czerpania przez zleceniodawcę korzyści po rozwiązaniu umowy agencyjnej( ).

79. Ponadto, wbrew argumentom przytoczonym przez Republikę Czeską oraz zgodnie z twierdzeniami rządu niemieckiego i Komisji, proponowana wykładnia pojęcia utraconych prowizji, którym posłużono się w art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653, jest zgodna z art. 7 i 8 tego aktu prawnego.

80. Artykuły 7 i 8 dyrektywy 86/653 znajdują się w jej rozdziale III, który dotyczy wynagrodzenia. Artykuł 7 dyrektywy 86/653 stanowi, że jeżeli w umowie nie zastrzeżono inaczej, przedstawiciel handlowy jest uprawniony do prowizji z tytułu transakcji zawartych w okresie objętym umową agencyjną. Zgodnie z art. 8 tej dyrektywy przedstawiciel handlowy jest uprawniony do prowizji z tytułu niektórych transakcji zawartych po rozwiązaniu umowy agencyjnej, jeżeli transakcja wynika w istocie z działalności przedstawiciela handlowego w okresie poprzedzającym rozwiązanie umowy.

81. Moim zdaniem, logicznie rzecz biorąc, art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653 powinien obejmować sytuacje odmienne od tych, które są już objęte zakresem stosowania jej art. 7 i 8( ). W związku z tym art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653 nie powinien mieć zastosowania w sytuacjach, w których przedstawiciel handlowy nie otrzymał wszystkich prowizji należnych mu od zleceniodawcy, ponieważ te sytuacje wchodzą w zakres regulacji art. 7 i 8 owej dyrektywy.

82. W istocie jeśliby zaakceptować proponowaną przez O2 Czech Republic i Republikę Czeską interpretację, w myśl której utracone prowizje oznaczają prowizje z tytułu już dokonanych transakcji, to trudno byłoby odróżnić je od prowizji należnych już przedstawicielowi na podstawie art. 7 i 8 dyrektywy 86/653( ). Gdyby te ostatnie nie zostały zapłacone, to najprawdopodobniej byłyby dochodzone w drodze powództwa o zapłatę z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy agencyjnej.

83. Proponuję zatem, aby Trybunał uwzględnił prowizje z tytułu hipotetycznych przyszłych transakcji w zakresie pojęcia utraconych prowizji, co prowadzi mnie do pytania drugiego. Poprzez to pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy, a jeżeli tak, to w jakich okolicznościach, jednorazowe wypłaty prowizji można uznać za utracone prowizje, jeżeli te ostatnie oznaczają prowizje od hipotetycznych przyszłych transakcji po rozwiązaniu umowy agencyjnej.

84. W tym względzie trzeba mieć na uwadze, że pojęcie jednorazowych wypłat prowizji może oznaczać kilka różnych rzeczy, czego dowodem jest zresztą niniejsza sprawa. Z jednej strony, jak wyjaśnił rząd niemiecki, jednorazowa wypłata prowizji oznacza ryczałtowe wynagrodzenie za pozyskanie dla zleceniodawcy nowego klienta. Jego kwota nie jest uzależniona od czasu trwania i rozwoju stosunku handlowego z owym klientem. Innymi słowy, przedstawiciel otrzymuje jednorazowe wynagrodzenie z tytułu każdego klienta. Z drugiej strony O2 Czech Republic i rząd czeski posługują się pojęciem „jednorazowej wypłaty prowizji” dla określenia prowizji tego rodzaju, co prowizja uzgodniona przez QT i O2 Czech Republic. Jak wyjaśniono powyżej (zob. pkt 6 niniejszej opinii), QT otrzymywał prowizję od każdej umowy, jaką zawarł z klientem, czy to nowym, czy też istniejącym (a także z tytułu każdej zmiany warunków umowy zawartej z klientem). Jej kwota była odpowiednio dostosowywana w zależności od pewnych elementów, takich jak okres obowiązywania zawartej umowy, rodzaj abonamentu oraz liczba usług świadczonych w ramach umowy, które przedstawiciel był władny negocjować. W związku z tym QT otrzymywał wynagrodzenie nie z tytułu każdego klienta, lecz z tytułu każdej umowy. Gdyby klient, który pierwotnie podpisał umowę ze zleceniodawcą, podpisał nową umowę za pośrednictwem innego przedstawiciela, to do prowizji byłby uprawniony ów inny przedstawiciel.

85. Jak zauważył rząd niemiecki, jednorazowe wypłaty prowizji w znaczeniu, jakie przypisuje on temu pojęciu, rzeczywiście nie mogą stanowić utraconych prowizji. Świadczenie wyrównawcze nie powinno być nieuzasadnionym obciążeniem nałożonym na zleceniodawcę, lecz odpowiadać korzyściom, jakie zleceniodawca nadal czerpie z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela. Jeżeli przedstawiciel otrzymał już wynagrodzenie z tytułu takich przyszłych korzyści, co może się zdarzyć w sytuacji, w której zastrzeżono wypłatę prowizji od każdego klienta, to nie może być mowy o utraconych prowizjach.

86. Świadczenie wyrównawcze nie zależy jednak wyłącznie od utraconych prowizji. Z tego względu wyłączenie jednorazowych wypłat prowizji, w znaczeniu, jakie przypisuje się owemu pojęciu w Niemczech, jest całkowicie zgodne z podejściem proponowanym przeze mnie w opinii w sprawie Rigall Arteria Management( ) w odniesieniu do art. 7 ust. 1 lit. b) dyrektywy 86/653( ). W owej opinii zaproponowałam, że przepis przyznający przedstawicielowi handlowemu prawo do prowizji od powtórnych transakcji należy traktować jako normę dyspozytywną( ). Taka wykładnia dyrektywy 86/653 pozwala zatem stronom umowy agencyjnej przewidzieć, że przedstawiciel będzie otrzymywał wynagrodzenie w formie jednorazowych wypłat prowizji. Oczywiście jeżeli takie wypłaty prowizji są dopuszczalne na podstawie dyrektywy 86/653, to świadczenie wyrównawcze nie może zależeć od tego, czy przedstawicielowi przysługiwało prawo do otrzymywania prowizji od transakcji jednokrotnych czy też powtórnych. Niemniej jednak przy obliczaniu zgodnego z zasadami słuszności świadczenia wyrównawczego należy wziąć pod uwagę okoliczność, że przedstawiciel otrzymał już wynagrodzenie z tytułu przyszłych korzyści czerpanych przez zleceniodawcę.

87. Jeżeli natomiast założyć, że jednorazowe wypłaty prowizji oznaczają prowizje uzgodnione w umowie przez QT i O2 Czech Republic w niniejszej sprawie, to baza klientów zbudowana przez przedstawiciela może przynosić zleceniodawcy korzyści, z tytułu których przedstawiciel nie otrzymał jeszcze wynagrodzenia. W związku z tym gdyby nie rozwiązano umowy agencyjnej, przedstawiciel mógłby otrzymać prowizję. Nie ma pewności, że w takim przypadku to właśnie ów przedstawiciel rzeczywiście umożliwiłby zleceniodawcy podpisanie nowej umowy z pozyskanym przez siebie klientem. Niemniej jednak istniałaby tego rodzaju możliwość. Dlatego też taka jednorazowa wypłata prowizji może stanowić utracone prowizje, które należy uwzględnić przy obliczaniu kwoty świadczenia wyrównawczego. Przy ustalaniu wysokości takich utraconych prowizji pod uwagę bierze się szacunkową przyszłą wartość bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela dla zleceniodawcy, a także prawdopodobieństwo, że przedstawiciel, który pozyskał danego klienta, może pośredniczyć przy nowej transakcji z takim klientem lub zawrzeć z nim nową transakcję (zob. pkt 90–112 niniejszej opinii).

88. W każdym razie, jak wskazały rząd niemiecki i Komisja i co zostało również potwierdzone przez rząd czeski, nie można automatycznie wykluczyć istnienia prawa do świadczenia wyrównawczego z tego powodu, że w umowie zastrzeżono jednorazowe wypłaty prowizji, ponieważ – zgodnie z wyraźnym brzmieniem art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 – podstawę świadczenia wyrównawczego stanowią nie tylko utracone prowizje, lecz także wszystkie okoliczności towarzyszące rozwiązaniu umowy agencyjnej. Jak podkreślił rząd niemiecki, jeżeli sam fakt zastrzeżenia jednorazowych wypłat prowizji miałby wyłączać prawo do świadczenia wyrównawczego, to pojawiłaby się możliwość obchodzenia bezwzględnego charakteru tego prawa.

89. W związku z tym uważam, mając na uwadze przedstawione powyżej powody, że pojęcie utraconych prowizji w rozumieniu art. 17 ust. 2 lit. a) dyrektywy 86/653 oznacza prowizje od hipotetycznych przyszłych transakcji między zleceniodawcą a osobami z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela. Na pojęcie to nie ma wpływu okoliczność, że na rzecz przedstawiciela były dokonywane jednorazowe wypłaty prowizji. Jedynie wówczas, gdyby uzgodnione w umowie wypłaty prowizji były jednorazowymi wypłatami prowizji tego rodzaju, iż przedstawiciel handlowy otrzymywałby już wynagrodzenie z tytułu przyszłych korzyści, jakie zleceniodawca nadal czerpałby z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela, nie stanowiłyby one utraconych prowizji. Nie oznacza to jednak, że przedstawiciel nie ma prawa do świadczenia wyrównawczego, ponieważ utracone prowizje są tylko jednym z elementów uwzględnianych przy rozstrzyganiu o zgodności zapłaty świadczenia wyrównawczego z zasadami słuszności.

4. Metoda obliczania świadczenia wyrównawczego uwzględniająca utracone prowizje

90. Pozostaje zbadać, w jaki sposób utracone prowizje, rozumiane jako wynagrodzenie z tytułu przyszłych korzyści czerpanych przez zleceniodawcę z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela, należy uwzględniać przy obliczaniu zgodnego z zasadami słuszności świadczenia wyrównawczego.

91. W myśl orzecznictwa procedurę obliczania świadczenia wyrównawczego, o którym mowa w art. 17 ust. 2 dyrektywy 86/653, można podzielić na trzy etapy. „Zgodnie z art. 17 ust. 2 lit. a) tiret pierwsze dyrektywy pierwszy z tych etapów ma przede wszystkim na celu określenie wymiaru korzyści czerpanych przez zleceniodawcę z tytułu transakcji z klientami pozyskanymi przez przedstawiciela handlowego. Drugi etap ma następnie na celu zweryfikowanie, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie, czy kwota uzyskana na podstawie wyżej wymienionych kryteriów jest zgodna z zasadami słuszności, przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności danego przypadku, w szczególności prowizji utraconych przez przedstawiciela handlowego. W końcu, w trzecim etapie, kwota świadczenia wyrównawczego jest poddawana korekcie stosownie do górnej granicy świadczenia przewidzianej w art. 17 ust. 2 lit. b) dyrektywy, która to granica ma znaczenie jedynie wtedy, gdy kwota wynikająca z dwóch poprzednich etapów obliczenia jest od niej wyższa”( ).

92. Niekoniecznie jest jednak tak, że przy obliczaniu wysokości rzeczywistego świadczenia wyrównawczego te trzy etapy muszą po sobie następować w tej właśnie kolejności. Moim zdaniem należy raczej przyjąć, że dostarczają one wskazówek świadczących o tym, iż ów proces obliczania kwoty świadczenia wyrównawczego sprowadza się zasadniczo do zapewnienia, że świadczenie wyrównawcze, jeżeli ma być zgodne z zasadami słuszności, powinno odzwierciedlać zarówno przyszłe korzyści przypadające zleceniodawcy, jak i szkodę poniesioną przez przedstawiciela handlowego wskutek rozwiązania umowy agencyjnej, która zazwyczaj przyjmuje formę utraconych prowizji. Jak wskazał rząd niemiecki, te dwie wartości, mianowicie przyszłe korzyści otrzymywane przez zleceniodawcę oraz utracone przez przedstawiciela prowizje, w większości przypadków pozostają względem siebie w stosunku proporcjonalnym. Dlatego właśnie w praktyce dochodzi do stopienia w jedno pierwszego i drugiego z etapów, o których mowa w przytoczonym powyżej orzecznictwie.

93. W ramach tego działania należy określić liczbowo wszystkie elementy istotne dla obliczenia zgodnego z zasadami słuszności świadczenia wyrównawczego. Z uwagi na fakt, że wiele z nich można wyrazić jedynie szacunkowo (ponieważ odnoszą się one do przyszłości), powstanie pytanie, jak konkretnie można obliczyć wysokość tego świadczenia wyrównawczego.

94. W tym względzie dyrektywa 86/653 nie zawiera żadnych szczególnych przepisów, lecz pozostawia wybór metody obliczania państwom członkowskim.

95. W sprawozdaniu dotyczącym stosowania art. 17 dyrektywy 86/653( ) Komisja opisała dopuszczalną metodę obliczania świadczenia wyrównawczego, która opiera się na procedurze stosowanej w Niemczech. Procedura ta została skorygowana w następstwie wydania wyroku Semen( ). Niemniej jednak, jak wyjaśnił rząd niemiecki podczas rozprawy, rozpoczyna się ona od oszacowania oczekiwanej liczby lat, w których zleceniodawca będzie czerpał korzyści z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela. Wysokość utraconych prowizji jest następnie szacowana w oparciu o długość tego okresu( ).

96. Utracone prowizje oblicza się najpierw w oparciu o przeszłe prowizje, które zostały faktycznie otrzymane przez przedstawiciela przed rozwiązaniem umowy agencyjnej. Wychodzi się z założenia, że przedstawiciel otrzymywałby taką samą kwotę prowizji przez określoną liczbę lat; następnie ta wielkość jest korygowana poprzez uwzględnienie wszystkich elementów świadczących o tym, że w rzeczywistości przedstawiciel nie zarobiłby w przyszłości aż tyle albo że zarobiłby nawet jeszcze więcej. W ostatecznym rozrachunku kwota utraconych prowizji będzie zatem, w zależności od okoliczności, wyższa lub niższa od kwoty, jaką przedstawiciel faktycznie otrzymał w ciągu reprezentatywnego roku z tytułu tej samej bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela.

97. Dokładniej rzecz ujmując, punktem wyjścia dla dokonywanych obliczeń jest kwota prowizji, jaką przedstawiciel zarobił w poprzednim roku (lub w innym, bardziej reprezentatywnym roku). Następnie ta prowizja jest obniżana w każdym kolejnym roku (ponieważ liczba lat zależy od oszacowanej długości okresu, przez który zleceniodawca będzie czerpał korzyści z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela) o szacunkowy wskaźnik migracji klientów (rozumiany jako oznaczający klientów z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela, w przypadku których można oczekiwać przejścia na towary lub usługi innego zleceniodawcy). W ten sposób uwzględnia się fakt, że wartość bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela może z biegiem czasu ulec zmniejszeniu. Na samym końcu uzyskana kwota jest korygowana w celu wzięcia pod uwagę różnych okoliczności, takich jak zmienność cen, istotne zmiany w obrębie danego sektora, a także inne odpowiednie czynniki mogące wpływać na przyszłą wartość bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela i odpowiadającą jej kwotę utraconych prowizji.

98. Przy dokonywaniu obliczeń można uwzględnić zastrzeżenia w rodzaju tych, które podczas rozprawy wyraziła O2 Czech Republic (zob. pkt 74 niniejszej opinii) i które odnoszą się do tego, że duża liczba klientów zawiera umowy o świadczenie usług telekomunikacyjnych bezpośrednio (podpisując umowy online ze zleceniodawcą), z pominięciem przedstawicieli. Tego rodzaju kwestie można wziąć pod uwagę albo przy szacowaniu wskaźnika migracji, albo przy określaniu dodatkowych czynników mogących zwiększyć lub zmniejszyć wartość bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela dla zleceniodawcy bądź też szacunkową kwotę utraconych prowizji, które otrzymałby przedstawiciel, gdyby umowa agencyjna nie została rozwiązana. Jeżeli zatem jest na przykład tak, że przedstawiciel zbudował bazę klientów korzystających z produktów oferowanych przez jednego zleceniodawcę, a z prognoz wynika, iż znaczna część tych klientów albo przedłuży umowę bezpośrednio, bez korzystania z usług przedstawiciela, albo w ogóle zrezygnuje z oferty tego zleceniodawcy i podpisze umowę z innym zleceniodawcą, to przy szacowaniu utraconych prowizji zasadne jest obniżenie kwoty dotychczasowej prowizji. Jeżeli prowizja została uzgodniona z tytułu każdej zawartej umowy, tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, co oznacza, że zawarcie kolejnej umowy z tym samym klientem może stanowić rezultat działalności innego przedstawiciela, to prognozowana (również w oparciu o dotychczasowe doświadczenia) liczba takich sytuacji może zostać uwzględniona przy obliczaniu utraconych prowizji, których kwotę można wówczas obniżyć.

99. Przyjęcie jako punktu wyjścia dla dokonywanych obliczeń założenia, że utracone prowizje są proporcjonalne do przyszłych korzyści zleceniodawcy, jest sensowne, ponieważ, moim zdaniem, zapewnia ono sądom krajowym proste i praktyczne rozwiązanie. W ten sposób można wyjść od konkretnej i łatwo identyfikowalnej kwoty, mianowicie kwoty prowizji dotychczas otrzymanych przez przedstawiciela. Takie działanie jest także zgodne z celem ochrony przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami. Z punktu widzenia przedstawicieli, jeżeli utracone prowizje są obliczane na podstawie dotychczasowych prowizji, to wartość tych pierwszych można łatwo ustalić, ponieważ przedstawiciele dysponują w tym zakresie pełną wiedzą. Przedstawicielowi byłoby bowiem niezwykle trudno ustalić, jakie zyski osiąga zleceniodawca, gdyż ten zwykle nie ujawnia takich informacji, które ponadto znajdują się całkowicie pod jego kontrolą, a to z racji tego, że przedstawiciel nie ma wglądu w ponoszone przez zleceniodawcę koszty.

100. Ta metoda obliczania gwarantuje również zleceniodawcy wystarczający stopień przewidywalności pozwalający mu na podjęcie decyzji, czy – a jeżeli tak, to kiedy – należy rozwiązać umowę agencyjną. Przedstawiciel także dysponuje informacjami o zapłaconych dotychczas przedstawicielowi prowizjach, a ponadto może, w razie zaistnienia sporu dotyczącego świadczenia wyrównawczego, przekazać sądowi stosowne informacje na temat innych kwestii, które powinny zostać uwzględnione przy korygowaniu wstępnego szacunku.

101. Po skorygowaniu pierwotnie obliczonej kwoty utraconych prowizji i odpowiadających jej przyszłych korzyści zleceniodawcy należy, w ostatnim kroku, obniżyć wynikającą stąd kwotę, jeżeli przewyższa ona maksymalny pułap świadczenia wyrównawczego przewidziany w art. 17 ust. 2 lit. b) dyrektywy 86/653.

102. Zanim przejdę do sformułowania wniosków, zademonstruję, na podstawie hipotetycznego przykładu zainspirowanego argumentami przytoczonymi przez rząd czeski podczas rozprawy, jak w praktyce wygląda zastosowanie tej metody. Przedstawiciel handlowy i zleceniodawca zawierają umowę agencyjną, której przedmiotem jest sprzedaż drewna. Zadaniem przedstawiciela handlowego jest zatem znalezienie klientów pragnących zakupić drewno oferowane przez zleceniodawcę. Przedstawiciel pozyskuje dla zleceniodawcy klientów, a po pewnym czasie umowa agencyjna zostaje rozwiązana. Przedstawicielowi wypłacano prowizję z tytułu każdej transakcji sprzedaży drewna. Kwota prowizji była zależna od ceny sprzedaży drewna. Po rozwiązaniu umowy agencyjnej zleceniodawca czerpie korzyści ze zbudowanej przez przedstawiciela bazy klientów, którym może nadal sprzedawać swoje drewno. Przesłanki powstania prawa przedstawiciela do świadczenia wyrównawczego są więc spełnione i powstaje konieczność obliczenia jego wysokości.

103. W roku poprzedzającym rozwiązanie umowy agencyjnej (zwykłym roku, w którym panowały średnie temperatury) przedstawiciel zarobił 10 000 EUR z tytułu prowizji otrzymanych od zleceniodawcy. Większość klientów kupowała drewno na opał. Według szacunków zleceniodawca będzie mógł korzystać z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela jeszcze przez co najmniej trzy lata. Ponieważ w poprzednim roku na rynek drewna weszły dwa nowe podmioty, ocenia się, że wskaźnik migracji klientów do tych nowych podmiotów wyniesie 30%.

104. Obliczenia wyglądałyby zatem następująco:

Pierwszy rok: 10 000 EUR – 30% = 7000 EUR

Drugi rok: 7000 EUR – 30% = 4900 EUR

Trzeci rok: 4900 EUR – 30% = 3430 EUR

Szacunkowa wartość utraconych prowizji = 15 330 EUR

105. W razie stwierdzenia, że zaistniały inne okoliczności mogące mieć wpływ na przyszłe korzyści czerpane przez zleceniodawcę z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela lub na kwotę utraconych przez przedstawiciela prowizji, należy wziąć je pod uwagę.

106. Wyobraźmy sobie, że z powodu spodziewanych niedoborów gazu wiele osób zamierza ogrzewać swoje domy drewnem. Szacowany wzrost popytu na drewno może spowodować podwojenie ceny. Z uwagi na fakt, że prowizja przedstawiciela została obliczona na podstawie ceny sprzedaży drewna obowiązującej w poprzednim roku, może zaistnieć potrzeba skorygowania wyliczeń i przyjęcia za punkt wyjścia kwoty równej dwukrotności uzyskanej prowizji (20 000 EUR zamiast 10 000 EUR). Ponadto może zajść konieczność uwzględnienia przewidywanego okresu, w którym będą się utrzymywać niedobory gazu. Jeżeli będzie to jeden rok, może się zdarzyć, że w drugim i trzecim roku cena drewna wróci do poprzednich poziomów. W takich okolicznościach wartość utraconych prowizji będzie wyższa niż w pierwszym scenariuszu (zob. pkt 104 niniejszej opinii).

107. Obliczenia wyglądałyby zatem następująco:

Pierwszy rok: 20 000 EUR – 30% = 14 000 EUR

Drugi rok: 7000 EUR – 30% = 4900 EUR

Trzeci rok: 4900 EUR – 30% = 3430 EUR

Szacunkowa wartość utraconych prowizji = 22 330 EUR

108. Wyobraźmy sobie teraz, że tuż przed rozwiązaniem umowy agencyjnej nastąpił przełom w badaniach nad zastosowaniami zjawiska fuzji jądrowej, w związku z czym pojawiły się oczekiwania, iż w perspektywie krótkoterminowej będzie można skorzystać z bardzo taniej energii. Przewiduje się więc, że ludzie nie będą już używać drewna do ogrzewania. Jedynymi osobami kupującymi drewno od zleceniodawcy będą ci klienci, którzy wykorzystują je do innych celów, na przykład do stolarstwa albo do dekoracji. Doprowadzi to do znaczącego obniżenia wartości bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela, ponieważ nawet jeśli umowa agencyjna nie zostałaby rozwiązana, przedstawiciel nie mógłby już oczekiwać, że z tytułu sprzedaży drewna oferowanego przez zleceniodawcę będzie uzyskiwał znaczną prowizję. Spadek wartości bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela dla zleceniodawcy będzie proporcjonalny do obniżenia się szacowanej kwoty utraconych prowizji. Jeżeli klienci, którzy zakupili drewno w celach innych niż ogrzewanie, wygenerowaliby jedynie 2% rocznej prowizji uzyskanej przez przedstawiciela, to punkt wyjścia stanowiłaby o wiele niższa kwota wynosząca 200 EUR. Szacunkowy wskaźnik migracji można też skorygować do poziomu 10%, ponieważ część przedsiębiorstw zajmujących się sprzedażą drewna prawdopodobnie zniknęłaby z rynku.

109. Obliczenia wyglądałyby zatem następująco:

Pierwszy rok: 200 EUR – 10% = 180 EUR

Drugi rok: 180 EUR – 10% = 162 EUR

Trzeci rok: 162 EUR – 10% = 145,80 EUR

Szacunkowa wartość utraconych prowizji = 487,80 EUR

110. Należy również wskazać, że w razie oszacowania, iż zleceniodawca nie może czerpać żadnych znacznych korzyści z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela po rozwiązaniu umowy agencyjnej (co może równie dobrze stanowić powód jej rozwiązania), w ogóle nie zajdzie potrzeba dokonywania obliczeń, ponieważ w takim scenariuszu nie byłyby spełnione przesłanki powstania prawa do świadczenia wyrównawczego.

111. Ponadto jeżeli zgodnie z umową agencyjną przedstawiciel otrzymywał jednorazową wypłatę prowizji z tytułu każdego klienta, co oznacza, że od każdego klienta była mu wypłacana kwota, która miała pokrywać wszystkie ewentualne przyszłe transakcje zakupu drewna przez tego klienta, w związku z czym przedstawiciel nie otrzymywałby żadnych dalszych prowizji, można uznać, iż nie ma mowy o utraconych prowizjach. Niemniej jednak na przykład jeżeli zleceniodawca odprowadzał także składki na fundusz emerytalny przedstawiciela, to tę okoliczność należy uwzględnić przy obliczaniu zgodnego z zasadami słuszności świadczenia wyrównawczego, nawet jeżeli utracone prowizje nie istnieją. Zapłata świadczenia wyrównawczego nie wynika z utraconych prowizji, lecz z faktu, że przedstawiciel zbudował bazę klientów, która stanowi wartość dla zleceniodawcy również po rozwiązaniu umowy agencyjnej.

112. Na ostatnim etapie obliczeń należy dostosować kwotę świadczenia wyrównawczego, tak aby nie przekraczała ona maksymalnego pułapu określonego w art. 17 ust. 2 lit. b) dyrektywy 86/653, mianowicie wartości odpowiadającej rocznemu wynagrodzeniu otrzymanemu przez przedstawiciela od zleceniodawcy, która jest obliczana na podstawie przeciętnej kwoty rocznej otrzymywanej w ciągu ostatnich pięciu lat (lub w ciągu krótszego okresu, gdy czas obowiązywania umowy był krótszy). Jeżeli przedstawiciel z naszego hipotetycznego przykładu w ciągu ostatnich pięciu lat zarabiał przeciętnie 12 000 EUR tytułem wynagrodzenia, to szacunkowa wartość utraconych prowizji przewyższałaby ten pułap w pierwszym i drugim scenariuszu (zob. pkt 104, 107 niniejszej opinii), w związku z czym świadczenie wyrównawcze należne przedstawicielowi byłoby niższe niż szacunkowa wartość utraconych prowizji.

V. Wnioski

113. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Nejvyšší soud (sąd najwyższy, Republika Czeska) odpowiedział następująco:

Pojęcie „utraconych prowizji” dla celów art. 17 ust. 2 lit. a) tiret drugie dyrektywy Rady 86/653/EWG z dnia 18 grudnia 1986 r. w sprawie koordynacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek należy interpretować w ten sposób, że oznacza ono prowizje, które przedstawiciel handlowy otrzymałby z tytułu przyszłych transakcji zleceniodawcy z nowymi klientami, których ów przedstawiciel pozyskał dla zleceniodawcy, lub z istniejącymi klientami, z którymi znacznie zwiększył on obroty handlowe, gdyby umowa agencyjna nie została rozwiązana.

Na pojęcie to nie ma wpływu okoliczność, że na rzecz przedstawiciela były dokonywane jednorazowe wypłaty prowizji. Jedynie wówczas, gdyby uzgodnione w umowie wypłaty prowizji były jednorazowymi wypłatami prowizji tego rodzaju, iż przedstawiciel handlowy otrzymywałby już wynagrodzenie z tytułu przyszłych korzyści, jakie zleceniodawca nadal czerpałby z bazy klientów zbudowanej przez przedstawiciela, nie stanowiłyby one utraconych prowizji. Nie oznacza to jednak, że przedstawiciel nie ma prawa do świadczenia wyrównawczego, ponieważ utracone prowizje są tylko jednym z elementów uwzględnianych przy rozstrzyganiu o zgodności zapłaty świadczenia wyrównawczego z zasadami słuszności.