Sprawa T-15/02

BASF AG

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki w sektorze witamin – Prawo do obrony – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Określenie kwoty wyjściowej grzywny – Skutek odstraszający – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy w naruszeniu przepisów lub zachęcającego do ich naruszenia – Współpraca w trakcie postępowania administracyjnego – Tajemnica zawodowa i zasada dobrej administracji

Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (czwarta izba) z dnia 15 marca 2006 r. II-0000

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść – Poszanowanie prawa do obrony

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 19 ust. 1; rozporządzenie Komisji nr 2842/98, art. 2 i 3)

2. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

3. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 229 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 17)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Komunikat Komisji w sprawie nienakładania lub obniżenia kwoty grzywien w zamian za współpracę przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04)

23. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie współpracy z Komisją przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, tytuł B lit. b))

24. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie współpracy z Komisją przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, tytuł B)

25. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, tytuł B, i 98/C 9/03, pkt 2)

26. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie współpracy z Komisją przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, tytuł B)

27. Konkurencja – Grzywny – Kontrola sądowa

(art. 81 WE i 229 WE; porozumienie o EOG, art. 53 ust. 1; rozporządzenie Rady nr 17, art. 17)

28. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Uwzględnienie współpracy z Komisją przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie, poza ramami zakreślonymi przez komunikat w sprawie współpracy (rozporządzenie Rady nr 17, art. 17; komunikat Komisji 96/C 207/04 i 98/C 9/03, pkt 3)

29. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Tajemnica zawodowa

(art. 287 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 20 ust. 2)

1. W ramach stosowania reguł konkurencji pismo w sprawie postawienia zarzutów winno przedstawiać zarzuty sformułowane w sposób wystarczająco jasny, nawet jeśli tylko skrótowo, w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z informacjami Komisji określającymi zarzucane im zachowania. Wyłącznie bowiem po spełnieniu tego warunku pismo w sprawie przedstawienia zarzutów może wypełniać zadanie, które zostało mu przypisane na mocy rozporządzeń wspólnotowych, które polega na dostarczeniu przedsiębiorstwom wszystkich informacji niezbędnych im do podjęcia skutecznej obrony, zanim Komisja wyda ostateczną decyzję. Funkcja ta nie zmienia się w zależności od szczególnej sytuacji przedsiębiorstwa, które jest jego adresatem, i stopnia jego współpracy z Komisją. Wskazany wymóg jest spełniony, gdy decyzja nie nakłada na zainteresowanych odpowiedzialności za naruszenia inne od tych, o których mowa w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i uwzględnia tylko te fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość się wypowiedzieć.

W odniesieniu do prawa do obrony w związku z nałożeniem grzywien, w przypadku gdy Komisja wyraźnie wskazuje w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada ona kwestię, czy należy nałożyć grzywny na dane przedsiębiorstwa, oraz gdy przedstawia ona zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą doprowadzić do nałożenia grzywny, takie jak waga i czas trwania zarzucanego naruszenia i kwestia jego popełnienia „umyślnie lub poprzez niedbalstwo”, spełnia ona obowiązek przestrzegania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia swego stanowiska. W ten sposób Komisja podaje im informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny. Z powyższego wynika, że w odniesieniu do określenia kwoty grzywien prawo do obrony danych przedsiębiorstw jest zagwarantowane wobec Komisji poprzez możliwość przedstawienia uwag na temat czasu trwania, wagi i antykonkurencyjnego charakteru będących przedmiotem zarzutów działań.

Komisja nie jest zobowiązana do wskazywania w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów ani, z jednej strony, możliwości ewentualnej zmiany swej polityki w zakresie ogólnego poziomu grzywien, przy czym możliwość ta zależy od ogólnych względów polityki konkurencji, niemających bezpośredniego związku ze szczególnymi okolicznościami danej sprawy, ani z drugiej strony, zakresu ewentualnego podwyższenia grzywny dokonanego w celu zapewnienia odstraszającego skutku grzywny, ponieważ instytucja ta nie jest zobowiązana, o ile wskazała okoliczności faktyczne i stan prawny, w oparciu o które obliczy kwotę grzywien, do wyjaśniania sposobu, w jaki posłuży się ona każdym z tych elementów w celu określenia poziomu grzywny. Udzielenie wskazówek dotyczących wysokości przewidywanych grzywien przed wezwaniem przedsiębiorstw do przedstawienia uwag dotyczących postawionych im zarzutów oznaczałoby uprzedzenie w sposób niewłaściwy decyzji Komisji.

(por. pkt 46–49, 58, 59, 62)

2. O ile Komisja przy określaniu kwoty każdej grzywny dysponuje swobodnym uznaniem i nie ma obowiązku stosowania określonej formuły matematycznej, nie może ona odejść od zasad, które sama dla siebie ustanowiła. Uwzględniając, że wydane przez Komisję wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS stanowią narzędzie mające wyjaśnić – przy jednoczesnym przestrzeganiu norm prawnych wyższego rzędu – kryteria stosowane przez Komisję przy korzystaniu z tych uprawnień dyskrecjonalnych, Komisja przy ustalaniu wysokości grzywny jest zobowiązana przestrzegać wytycznych w sprawie ustalania grzywien, w szczególności zaś ich bezwzględnie wiążących elementów.

(por. pkt 119)

3. Zakres obowiązku uzasadnienia decyzji nakładającej na kilka przedsiębiorstw grzywny z tytułu naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji należy określać w szczególności w świetle faktu, że wagę naruszeń należy ustalać na podstawie licznych czynników, zwłaszcza takich jak szczególne okoliczności danej sprawy, ich kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma obowiązku ustalania wiążącego czy wyczerpującego wykazu kryteriów, jakie obowiązkowo należy wziąć pod uwagę. Nałożone przez ten obowiązek wymogi są zatem spełnione, w przypadku gdy Komisja wskaże w swej decyzji elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia, przy czym nie ma ona obowiązku umieszczania w niej bardziej szczegółowego wyjaśnienia lub danych liczbowych dotyczących sposobu obliczenia grzywny, chociaż jest pożądane, by Komisja wykorzystała swoje uprawnienie do wskazania tych danych liczbowych, na których bazowała, w szczególności w odniesieniu do zamierzonego odstraszającego skutku, przy wykonywaniu jej uprawnień dyskrecjonalnych.

(por. pkt 131, 206, 213, 214)

4. Wydane przez Komisję wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przewidują jako punkt wyjścia obliczania grzywny kwotę określoną na podstawie przedziałów odzwierciedlających poszczególne stopnie wagi naruszeń, które to stopnie nie mają związku z właściwym obrotem. Metoda ta opiera się zatem głównie na taryfikacji grzywien, aczkolwiek względnej i elastycznej. Tak więc w przypadku gdy Komisja stwierdza w tej samej decyzji istnienie kilku naruszeń, metoda ta w żaden sposób nie zobowiązuje do uwzględnienia do celów określenia kwot wyjściowych odpowiadających każdemu z naruszeń – choć także tego nie zakazuje – rozmiaru rynku, na który wywiera wpływ naruszenie, a tym bardziej nie nakłada na Komisję obowiązku określenia tych kwot wyjściowych na podstawie stałego procentu całkowitego obrotu rynku.

(por. pkt 133–135)

5. Przy określaniu kwoty grzywien za naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji Komisja nie jest zobowiązana do traktowania jako punktu wyjścia przy obliczaniu tych grzywien kwot określonych na podstawie obrotu zainteresowanych przedsiębiorstw ani do zapewniania, w przypadku gdy grzywny zostają nałożone na kilka przedsiębiorstwa uczestniczących w tym samym naruszeniu, aby ostateczne kwoty grzywien dla tych przedsiębiorstw wynikające z obliczeń odzwierciedlały wszelkie różnice pomiędzy nimi ze względu na ich całkowity lub właściwy obrót. Waga naruszeń powinna być ustalana na podstawie wielu elementów, takich jak między innymi szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst oraz odstraszający charakter grzywien. W związku z tym Komisja bez wątpienia ma prawo uwzględnić do celów określenia kwoty grzywny wielkość obrotu związanego z produktami będącymi przedmiotem naruszeń jako element oceny wagi naruszenia, ale nie należy nadawać tej wysokości znaczenia nieproporcjonalnego w stosunku do innych elementów oceny, ponieważ określenie kwoty grzywien nie może być wynikiem zwykłego obliczenia opartego na wielkości tego obrotu.

Ponadto chociaż wydane przez Komisję wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie przewidują obliczania kwoty grzywien na podstawie obrotu w skali światowej ze sprzedaży danego produktu, to nie sprzeciwiają się uwzględnieniu tego obrotu przy ustalaniu kwoty grzywny celem poszanowania ogólnych zasad prawa wspólnotowego i w sytuacji gdy wymagają tego okoliczności. Ponadto wytyczne stanowią, że zasada równych sankcji za takie samo zachowanie może, jeśli wymagają tego okoliczności, prowadzić do nakładania różnych grzywien na dane przedsiębiorstwa, bez potrzeby opierania tych różnic na rachunku arytmetycznym.

Zasady proporcjonalności i równego traktowania także nie wymagają, aby kwota wyjściowa grzywny stanowiła dla wszystkich poszczególnych członków kartelu identyczny procent wielkości obrotu indywidualnego.

(por. pkt 139, 145–149)

6. Gdy chodzi o ustalanie kwoty grzywien nałożonych na poszczególnych członków kartelu, to metoda polegająca na podziale jego członków na kilka kategorii, która prowadzi do ryczałtowego ustalenia kwoty wyjściowej dla przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii, nie może być zakwestionowana, mimo że prowadzi do pominięcia rozmiaru przedsiębiorstw zaliczonych do tej samej kategorii. Jednakże podział ten powinien być przeprowadzony z poszanowaniem zasady równego traktowania, zgodnie z którą sytuacji porównywalnych nie należy traktować odmiennie, zaś sytuacji odmiennych w taki sam sposób, chyba że jest to obiektywnie uzasadnione. Ponadto kwota grzywien powinna co najmniej być proporcjonalna w stosunku do okoliczności branych pod uwagę w celu dokonania oceny wagi naruszenia.

Aby sprawdzić, czy podział członków kartelu na kategorie jest zgodny z zasadami równego traktowania oraz proporcjonalności, sąd wspólnotowy – w ramach kontroli legalności korzystania przez Komisję z przysługującego jej w tej dziedzinie swobodnego uznania – powinien jednak ograniczyć się do sprawdzenia, czy podział ten jest spójny i obiektywnie uzasadniony, nie zastępując od razu oceny dokonanej przez Komisję swoją oceną.

W tym zakresie podział członków kartelu na dwie kategorie, najważniejszych i pozostałych, jest rozsądnym sposobem wzięcia pod uwagę ich względnego znaczenia na rynku w celu zróżnicowania kwoty wyjściowej, o ile nie prowadzi on do poważnego zniekształcenia obrazu danych rynków.

(por. pkt 150, 156, 157, 159)

7. Komisja dysponuje swobodą uznania umożliwiającą jej uwzględnienie bądź nieuwzględnienie pewnych czynników przy określaniu kwot grzywien za naruszenie reguł konkurencji, które zamierza nałożyć, w zależności między innymi od okoliczności danego przypadku. Biorąc pod uwagę przywołane powyżej wyrażenia użyte w pkt 1A akapit szósty wytycznych wydanych przez Komisję w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, należy stwierdzić, że tam gdzie w naruszeniu uczestniczyło kilka przedsiębiorstw, Komisja zachowała pewien margines swobodnej oceny w stosunku do możliwości stosowania kwot ważonych grzywien w zależności od rozmiaru każdego przedsiębiorstwa. W istocie z użycia wyrażenia „w niektórych przypadkach” i terminu „w szczególności” w pkt 1A akapit szósty wytycznych wynika, że ważenie na podstawie indywidualnego rozmiaru przedsiębiorstw nie jest etapem systematycznego obliczenia, który Komisja sobie narzuciła, ale możliwością, które sobie zastrzegła, stosowaną elastycznie w sprawach, które tego wymagają.

W tym zakresie Komisja nie przekracza granic przysługującego jej swobodnego uznania, jeśli na etapie określania kwot wyjściowych grzywien za naruszenie popełnione przez oba jedyne działające na rynku podmioty Komisja powstrzymuje się od zróżnicowania traktowania tych dwóch podmiotów, pomimo różnicy w wielkościach ich obrotów osiągniętych na tym rynku i w ich udziałach w rynku, ponieważ, po pierwsze, na takim rynku porozumienie może istnieć tylko w przypadku, gdy obydwa przedsiębiorstwa w nim uczestniczą, przy czym uczestnictwo drugiego co do wielkości udziałów w rynku podmiotu jest równie niezbędne do samego istnienia porozumienia jak uczestnictwo pierwszego podmiotu, oraz po drugie, w niniejszym przypadku chodzi o dwóch wielkich producentów.

(por. pkt 180–182)

8. Sankcje za naruszenie reguł konkurencji przewidziane w art. 15 rozporządzenia nr 17 mają na celu położenie kresu bezprawnym zachowaniom, ale także zapobieżenie ich powtórzeniu się. Odstraszanie jest jednym z celów grzywien za naruszenie reguł konkurencji zatem wymóg jego zapewnienia stanowi wymóg ogólny, którym Komisja musi się kierować w trakcie całego procesu obliczania grzywien, i nie wymaga się od niej koniecznie, aby w procesie tego obliczania był wyodrębniony jakiś szczególny etap mający na celu przeprowadzenie ogólnej oceny wszystkich okoliczności istotnych w realizacji tego celu.

(por. pkt 218–220, 226, 238)

9. W ramach określenia grzywny, jaką należy nałożyć na podstawie art. 15 rozporządzenia nr 17 za naruszenie reguł konkurencji, rozmiar i zasoby światowe ukaranego przedsiębiorstwa stanowią istotne elementy oceny, które mogą być uwzględnione celem zapewnienia odstraszającego skutku grzywien. W istocie przedsiębiorstwo o dużym rozmiarze, dysponujące znacznymi zasobami finansowymi w stosunku do zasobów innych członków kartelu, może łatwiej zgromadzić środki niezbędne do zapłacenia swej grzywny, co uzasadnia nałożenie na nie, w celu zapewnienia odstraszającego skutku tej grzywny, grzywny proporcjonalnie wyższej niż ta, która jest nałożona za to samo naruszenie dokonane przez przedsiębiorstwo, które nie dysponuje takimi zasobami.

W tym zakresie zastosowanie przez Komisję mnożnika zmierzającego do uwzględnienia rozmiaru i zasobów światowych przedsiębiorstw w celu odstraszenia nie jest wykluczone z uwagi na fakt, że wytyczne wyraźnie go nie przewidują. W istocie uwzględnienie rozmiaru i zasobów światowych przedsiębiorstw może przyczynić się do spełnienia wymogu konieczności określenia kwoty grzywny na poziomie, który zapewni odpowiednio odstraszający efekt zgodnie z punktem 1A akapit czwarty wytycznych zarówno w określaniu bezpośrednio kwoty grzywny uwzględniającej między innymi te czynniki, jak i w stosowaniu wobec kwoty wyjściowej określonej na podstawie innych czynników (takich jak charakter naruszenia lub wpływ indywidualnego zachowania o znamionach naruszenia) korekty mającej na celu uwzględnienie rozmiaru i zasobów światowych przedsiębiorstw. Ta druga metoda nie tylko nie narusza wytycznych, ale zwiększa nawet przejrzystość obliczeń Komisji w stosunku do pierwszej metody.

(por. pkt 235, 253)

10. Żaden element wytycznych wydanych przez Komisję w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie zabrania zastosowania, w odniesieniu do bardzo poważnych naruszeń reguł konkurencji, stopy podwyższenia równej stu procentom kwoty wyjściowej w celu zapewnienia odstraszającego skutku grzywien.

W odniesieniu w szczególności do tych naruszeń wytyczne ograniczają się do wskazania, że przewidywane kwoty grzywien wynoszą powyżej 20 mln EUR. Jedynymi górnymi granicami wskazanymi w wytycznych i znajdującymi zastosowanie do takich naruszeń są ogólny pułap w wysokości dziesięciu procent całkowitego obrotu, określony w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, oraz górne granice dotyczące dodatkowej kwoty, która może być nałożona z uwagi na czas trwania naruszenia (zob. pkt 1B akapit pierwszy, drugi i trzeci wytycznych). Wytyczne zatem nie mogą być podstawą dla powstania jakichkolwiek uzasadnionych oczekiwań w odniesieniu do kwoty wyjściowej, kwot dodatkowych zastosowanych wobec tej kwoty z innych względów niż czas trwania naruszenia, a w związku z tym ostatecznych kwot grzywien, jakie powinny być nałożone za bardzo poważne naruszenia. To samo dotyczy części ostatecznej grzywny, jaką może stanowić dodatkowa kwota nałożona w ramach obliczenia.

(por. pkt 249, 251, 252)

11. Fakt, iż przedsiębiorstwo ukarane za naruszenie reguł konkurencji po zakończeniu naruszeń przyjęło we własnym zakresie środki w celu zapobieżenia ponownemu ich popełnieniu, nie zobowiązuje Komisji do obniżenia grzywny. O ile bez wątpienia istotne jest, że przedsiębiorstwo podejmuje kroki w celu zapobieżenia w przyszłości nowym naruszeniom wspólnotowego prawa konkurencji przez jej pracowników, to jednak nie zmienia to nic w związku z faktycznym istnieniem naruszenia, które stwierdzono w niniejszym przypadku. Sama okoliczność, że w niektórych przypadkach Komisja uwzględniła w swej poprzedniej praktyce decyzyjnej wprowadzenie programu w zakresie dostosowania do reguł konkurencji jako okoliczność łagodzącą, nie nakłada na nią obowiązku postępowania w ten sam sposób w każdym przypadku.

(por. pkt 266, 267)

12. Komisja nie jest zobowiązana do uwzględnienia w ocenie wymogów w zakresie odstraszania wobec przedsiębiorstwa, które powinno być ukarane za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, kar nałożonych w państwach trzecich za te same tajne działania. W istocie cel polegający na odstraszaniu, do którego Komisja ma prawo dążyć podczas określania kwoty grzywny, zmierza do zagwarantowania przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych przez traktat w odniesieniu do prowadzenia przez nie działalności wewnątrz Wspólnoty lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG). Odstraszający efekt grzywny nałożonej z uwagi na naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji nie może zatem być określony ani w zależności jedynie od szczególnej sytuacji skazanego przedsiębiorstwa, ani też od faktu, czy przestrzegało ono reguł konkurencji określonych w państwach trzecich nienależących do EOG.

(por. pkt 269)

13. W przypadku gdy naruszenie reguł konkurencji zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, należy w ramach określania kwot grzywien zbadać względną wagę uczestnictwa każdego z nich, co w szczególności oznacza ustalenie, jaką rolę pełniło każde z nich w czasie ich uczestnictwa w naruszeniu. Z powyższego wynika między innymi, że rola „lidera” odgrywana przez jedno przedsiębiorstwo lub kilka przedsiębiorstw w ramach kartelu powinna być uwzględniona do celów obliczenia kwoty grzywny, ponieważ przedsiębiorstwa, które odgrywały taką rolę, powinny w związku z tym ponieść szczególną odpowiedzialność w porównaniu z innymi przedsiębiorstwami. Zgodnie z tymi zasadami pkt 2 wytycznych wydanych przez Komisję w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS ustanawia, w tytule dotyczącym okoliczności obciążających, przykładową listę okoliczności, które mogą doprowadzić do podwyższenia kwoty podstawowej grzywny, obejmującą między innymi „rolę przywódcy lub prowokatora [zachęcającego do] naruszenia”.

(por. pkt 280–282)

14. Z samego sformułowania pkt 2 tiret trzecie wydanych przez Komisję wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wynika, że podczas analizowania roli odgrywanej przez dane przedsiębiorstwo w naruszeniu reguł konkurencji należy rozróżnić pojęcia przywódcy i zachęcającego do naruszenia i przeprowadzić dwie odrębne analizy w celu zweryfikowania, czy to przedsiębiorstwo odgrywało pierwszą, czy drugą z tych ról. O ile bowiem rola zachęcającego do naruszenia dotyczy momentu ustanowienia lub poszerzania kartelu, rola przywódcy dotyczy jego funkcjonowania.

(por. pkt 316)

15. Przedsiębiorstwo, aby mogło być uznane za zachęcającego do kartelu, powinno namawiać lub zachęcać inne przedsiębiorstwa do ustanowienia kartelu lub do przyłączenia się do niego. Nie wystarczy natomiast, aby było ono jedynie jednym z członków założycieli kartelu. W związku z tym na przykład w kartelu utworzonym tylko przez dwa przedsiębiorstwa nie jest uzasadnionym automatyczne uznanie tych przedsiębiorstw za zachęcających do naruszenia. Kwalifikacja ta powinna być zastrzeżona dla przedsiębiorstwa, które w danym przypadku podjęło inicjatywę, na przykład sugerując drugiemu przedsiębiorstwu możliwość tajnego porozumienia lub próbując przekonać je do jego zawarcia.

(por. pkt 321, 456)

16. W ramach skargi wniesionej na decyzję Komisji nakładającą grzywnę za naruszenie reguł konkurencji stwierdzenie niezgodności z prawem oceny, jakiej dokonała Komisja w zakresie okoliczności obciążających, co doprowadziło do podwyższenia grzywny w porównaniu do jej kwoty podstawowej, otwiera drogę do wykonania przez sąd wspólnotowy przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania w celu potwierdzenia, uchylenia lub zmodyfikowania tego podwyższenia grzywny w świetle wszystkich istotnych okoliczności występujących w danym przypadku.

(por. pkt 303, 338, 394)

17. Jeśli chodzi o uznanie za przywódcę w odniesieniu do danego naruszenia reguł konkurencji, fakt, że decyzja o podwyżce cen w ramach danego kartelu jest podejmowana poprzez wspólne porozumienie podczas spotkań członków kartelu, wraz z ich zakresem, datą i mechanizmem wprowadzania, nie zaprzecza szczególnej odpowiedzialności jaką bierze na siebie takie czy inne przedsiębiorstwo, kiedy decyduje ono, iż jako pierwsze faktycznie uruchomi uzgodnioną podwyżkę. Podejmując taką inicjatywę, w przypadku gdy nie było ono do tego ani imiennie, ani w sposób szczególny zobowiązane przez porozumienie o podwyżce cen zawarte podczas spotkania kartelu, dane przedsiębiorstwo dobrowolnie udziela podstawowego bodźca do wykonania tego porozumienia, sprawiając, że zamiast pozostać niewykonane, wywierało ono skutki na rynek.

Natomiast sama okoliczność, iż członek kartelu jako pierwszy podał do wiadomości nową cenę lub podwyżkę cen, nie może być uważana za poszlakę, że odgrywał on rolę przywódcy kartelu, jeśli okoliczności danego przypadku wskazują, że wspomniana cena lub podwyżka zostały określone wcześniej w drodze wspólnego porozumienia z innymi członkami kartelu oraz że ci członkowie podjęli decyzję również o tym, który spośród nich poda je do wiadomości jako pierwszy, ponieważ takie wyznaczenie oznacza, iż fakt podania do wiadomości jako pierwszy ceny lub podwyżki stanowi tylko akt ścisłego przestrzegania wcześniej ustalonego we wspólnym porozumieniu schematu, a nie dobrowolną inicjatywę, stanowiącą bodziec dla kartelu.

(por. pkt 348, 427)

18. Okoliczność, iż przedsiębiorstwo wywiera presję, a nawet dyktuje zachowanie innym członkom kartelu, nie jest warunkiem koniecznym, aby mogło ono być uznane za przywódcę kartelu. Wystarczy bowiem, aby przedsiębiorstwo było istotną siłą napędową kartelu, co można wywnioskować między innymi z faktu, że zobowiązało się ono do opracowania i sugerowania zachowania, jakie powinni przyjąć członkowie kartelu, nawet jeśli nie było ono w stanie im go narzucić.

(por. pkt 374)

19. Zbieżność interesów, celów i stanowisk grupy przedsiębiorstw w ramach większego kartelu nie musi koniecznie oznaczać ani przypisania członkom tej grupy roli przywódcy, ani rozszerzenia tej kwalifikacji, przypisanej z innych przyczyn jednemu z nich, na wszystkich pozostałych.

(por. pkt 402)

20. W przypadku gdy kilka przedsiębiorstw popełniło wspólnie kilka naruszeń reguł konkurencji, fakt, że spotkania dotyczące kartelu mogły odbywać się równocześnie ze spotkaniami dotyczącymi innego kartelu oraz że ich celem mogło być przyjęcie zasadniczo tego samego schematu, nie przesądza kwestii tego, które przedsiębiorstwo konkretnie odgrywało rolę przywódcy w każdym z tych karteli. W związku z tym nie można domniemywać na podstawie rozpatrywanych podobieństw pomiędzy obydwoma rozważanymi kartelami, że przedsiębiorstwo, które odgrywało rolę przywódcy w jednym z tych karteli, odgrywało również tę samą rolę w innym.

(por. pkt 459)

21. W przypadku naruszenia długotrwałego członkowie kartelu mogą odgrywać na zmianę, w poszczególnych momentach, rolę przywódcy, tak że nie można wykluczyć, że wobec każdego z nich można zastosować okoliczność obciążającą z uwagi na rolę przywódcy.

(por. pkt 460)

22. Komunikat Komisji dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli stwarza uzasadnione oczekiwania, na których mogą oprzeć się przedsiębiorstwa, które chcą poinformować Komisję o istnieniu kartelu. Ze względu na uzasadnione oczekiwania, jakie mogą powstać na podstawie tego komunikatu po stronie przedsiębiorstw chcących współpracować z Komisją, Komisja jest zobowiązana, w ramach ustalania kwoty nałożonej na dane przedsiębiorstwo grzywny, zastosować się do niego przy dokonywaniu oceny współpracy tego przedsiębiorstwa.

(por. pkt 488)

23. Całkowite zwolnienie z grzywny lub obniżenie jej kwoty na podstawie tytułu B komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli wymaga między innymi, aby zainteresowane przedsiębiorstwo jako pierwsze dostarczyło danych, które mają decydujące znaczenie dla udowodnienia istnienia tego kartelu.

W tym zakresie o ile dowody te nie muszą koniecznie same z siebie wystarczać, aby wykazać istnienie kartelu, powinny jednak o tym przesądzać. Powinno zatem chodzić nie tylko o nadanie kierunku dochodzeniu, jakie ma przeprowadzić Komisja, lecz o dowody, które mogą zostać wykorzystane bezpośrednio jako materiał dowodowy o zasadniczym znaczeniu dla decyzji stwierdzającej naruszenie. Te dowody powinny być ponadto rzeczywiście dostarczone Komisji, a samo ich zaoferowanie lub wskazanie źródła, z którego mogą one być uzyskane, nie jest wystarczające.

Nie mogą być zatem zakwalifikowane w ten sposób ani, po pierwsze, informacje, które choć umożliwiają Komisji wystosowanie żądań udzielenia informacji, czyli zarządzenie kontroli, lecz praktycznie, pomimo uznania odpowiedzialności przez przedsiębiorstwo, które ich dostarczyło, w pełni pozostawiają tej instytucji do wykonania zadanie odtworzenia i udowodnienia okoliczności faktycznych, ani po drugie, propozycja przedsiębiorstwa, aby przekazać pracowników do dyspozycji Komisji w celu przedstawienia zeznań, przy czym Komisja nie ma zresztą obowiązku przyjęcia tej propozycji i może, aby nie obciążać niepotrzebnie tej instytucji dodatkową pracą, wezwać przedsiębiorstwo do zebrania informacji od swoich pracowników i do przekazania jej ich na piśmie.

Wreszcie na Komisji nie spoczywa obowiązek zwrócenia uwagi przedsiębiorstwa na niewystarczający charakter dostarczonych informacji oraz na konieczność ich uzupełnienia, skoro zgodnie z brzmieniem tytułu E ust. 2 komunikatu „[d]opiero w momencie wydania decyzji Komisja oceni, czy warunki określone w tytułach B, C i D są spełnione”.

(por. pkt 492, 493, 517, 518, 521, 522, 526, 568)

24. W celu całkowitego zwolnienia z grzywny lub obniżenia jej kwoty na podstawie tytułu B komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli dowody przesądzające o istnieniu kartelu mogą być dostarczone ustnie Komisji przez zainteresowane przedsiębiorstwo. Ustna forma przekazania informacji nie stanowi żadnej większej przeszkody z punktu widzenia pewności prawa, ponieważ informacja przekazana organowi publicznemu ustnie w ramach spotkania zwykle może być uchwycona i zachowana poprzez nagrania dźwiękowego lub stwierdzona na piśmie poprzez sporządzenie protokołu.

W tym zakresie jest prawdą, że na Komisji nie spoczywa ogólny obowiązek sporządzania protokołów ze spotkań odbywanych z osobami lub przedsiębiorstwami, niemniej jednak brak wyraźnego przepisu przewidującego sporządzenie protokołu nie wyklucza możliwości nałożenia w danym przypadku na Komisję obowiązku zapisania w takim dokumencie oświadczeń przez nią uzyskanych. Obowiązek taki może bowiem, w zależności od szczególnych okoliczności danego przypadku, wynikać bezpośrednio z zasady dobrej administracji, która stanowi jedną z gwarancji zapewnianych przez wspólnotowy porządek prawny w postępowaniu administracyjnym. Tak więc w przypadku gdy przedsiębiorstwo nawiązuje kontakt z Komisją w celu podjęcia współpracy, która może zostać nagrodzona na podstawie komunikatu w sprawie współpracy, oraz gdy jest organizowane w tym kontekście spotkanie tego przedsiębiorstwa ze służbami Komisji, sporządzenie protokołu z takiego spotkania, zawierającego główne kwestie, które zostały rozpatrzone, lub co najmniej nagranie dźwiękowe, zgodnie z zasadą dobrej administracji jest konieczne, jeśli dane przedsiębiorstwo wniesie o to najpóźniej na początku spotkania.

(por. pkt 498–502, 506)

25. Wyrażenia „rola przywódcy lub prowokatora [zachęcającego do] naruszenia i „rola inicjatora lub decydująca rola”, o których mowa odpowiednio w pkt 2 tiret trzecie wytycznych wydanych przez Komisję w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS oraz w tytule B lit. e) komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, jako, z jednej strony, okoliczności obciążające przy obliczaniu grzywien oraz, z drugiej strony – okoliczności stanowiące przeszkodę dla całkowitego zwolnienia lub znacznego obniżenia grzywien, posiadają zasadniczo ten sam zakres.

Z powyższego wynika, że w przypadku stwierdzenia, że dane przedsiębiorstwo odgrywa rolę przywódcy czy zachęcającego do naruszenia w kartelu, to przedsiębiorstwo nie może skorzystać ze zwolnienia lub ze znacznego obniżenia grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy.

(por. pkt 535, 536, 544, 545)

26. W kontekście zaś brzmienia tytułu B lit. b) komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, które ma na celu wynagrodzenie bardzo znaczną obniżką grzywny tylko jednego przedsiębiorstwa, które jako „pierwsze” dostarczyło dowodów, które mają decydujące znaczenie dla udowodnienia istnienia kartelu, nie można twierdzić, że dwa przedsiębiorstwa spełniają wspólnie ten warunek, jeśli nie dostarczyły one takich danych w tym samym dniu.

(por. pkt 550)

27. Kontrola, do przeprowadzenia której jest powołany sąd wspólnotowy, nad decyzją Komisji, na mocy której stwierdza ona naruszenie art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym i nakłada grzywny, jest ograniczona do zbadania zgodności tej decyzji z prawem. Prawo nieograniczonego orzekania, którym dysponuje sąd wspólnotowy na mocy art. 229 WE i art. 17 rozporządzenia nr 17, można w danym przypadku wykonać tylko po stwierdzeniu niezgodności z prawem, którą dotknięta jest decyzja i na którą skarży się dane przedsiębiorstwo w swej skardze, w celu przeciwdziałania skutkom tej dotyczącej ustalenia kwoty nałożonej grzywny niezgodności z prawem poprzez uchylenie lub zmianę wysokości tej grzywny, jeśli zachodzi taka konieczność.

Należy zatem oddalić wniosek skarżącej, wobec której Komisja zastosowała komunikat dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, który zmierza do tego, by Sąd ocenił i wynagrodził jej współpracę w trakcie dochodzenia administracyjnego z pominięciem przepisów tego komunikatu, na którego niezgodność z prawem skarżąca się nie powołuje.

(por. pkt 581–583)

28. Możliwość przyznania przedsiębiorstwu, które współpracowało z Komisją w trakcie postępowania w sprawie naruszenia reguł konkurencji, obniżenia kwoty grzywny poza ramami zakreślonymi przez komunikat dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, o której mowa w pkt 3 tiret szóste wytycznych wydanych przez Komisję w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, zakłada z konieczności, że wspomniana współpraca nie może być wynagrodzona w ramach komunikatu w sprawie współpracy oraz że była ona skuteczna, czyli że ułatwiła Komisji zadanie polegające na stwierdzeniu i ukaraniu naruszeń wspólnotowych reguł konkurencji.

(por. pkt 585, 588)

29. W postępowaniach spornych, które mogą doprowadzić do skazania, charakter i kwota proponowanej sankcji są ze swej natury objęte tajemnicą zawodową, dopóki sankcja nie zostanie ostatecznie zatwierdzona i ogłoszona. Zasada ta wynika zwłaszcza z konieczności poszanowania dobrego imienia i godności zainteresowanego tak długo, jak długo nie została na niego nałożona sankcja. Ponadto ciążący na Komisji obowiązek nieujawniania prasie informacji dotyczącej konkretnej przewidywanej sankcji jest zbieżny nie tylko z obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej, ale też z wymogiem dobrej administracji.

Zakładając, że służby Komisji są odpowiedzialne za ujawnienie mediom szczegółowych informacji dotyczących grzywny za naruszenie reguł konkurencji przed jej nałożeniem, taka nieprawidłowość może spowodować stwierdzenie nieważności danej decyzji tylko wtedy, gdy zostanie wykazane, że w przypadku braku tej nieprawidłowości wspomniana decyzja nie zostałaby wydana lub miałaby inną treść. Na zainteresowanym spoczywa przedstawienie co najmniej przesłanek pozwalających na dojście do takiego wniosku. To kryterium nie prowadzi w konsekwencji do tego, iż nieprawidłowości tego rodzaju pozostają praktycznie bezkarne. Niezależnie bowiem od możliwości uzyskania stwierdzenia nieważności danej decyzji, w przypadku gdyby popełniona nieprawidłowość miała wpływ na jej treść, zainteresowany ma prawo domagania się pociągnięcia instytucji do odpowiedzialności z uwagi na szkodę, która według niego została mu wyrządzona wskutek popełnienia tej nieprawidłowości.

(por. pkt 604, 606, 607)

WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI (czwarta izba)

z dnia 15 marca 2006 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki w sektorze witamin – Prawo do obrony – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Określenie kwoty wyjściowej grzywny – Skutek odstraszający – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy w naruszeniu przepisów lub zachęcającego do ich naruszenia – Współpraca w trakcie postępowania administracyjnego – Tajemnica zawodowa i zasada dobrej administracji

W sprawie T‑15/02

BASF AG, z siedzibą w Ludwigshafen (Niemcy), reprezentowana przez N. Levy’ego, J. Temple-Langa, solicitors, R. O’ Donoghue’a, barrister, i adwokata C. Feddersena,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez R. Wainwrighta i L. Pignataro-Nolin, działających w charakterze pełnomocników, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona pozwana,

mającej za przedmiot żądanie stwierdzenia nieważności lub obniżenia kwoty grzywien nałożonych na skarżącą w art. 3 lit. b) decyzji Komisji 2003/2/WE z dnia 21 listopada 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE oraz art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/E-1/37.512 – Witaminy) (Dz.U. 2003, L 6, str. 1),

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI WSPÓLNOT EUROPEJSKICH

(czwarta izba),

w składzie: H. Legal, prezes, P. Mengozzi i I. Wiszniewska-Białecka, sędziowie,

sekretarz: I. Natsinas, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 12 stycznia 2005 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 W art. 1 decyzji 2003/2/WE z dnia 21 listopada 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 WE oraz art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/E-1/37.512 – Witaminy) (Dz.U. 2003, L 6, str. 1, zwanej dalej „decyzją”) Komisja stwierdziła, że określone przedsiębiorstwa – poprzez udział w szeregu odrębnych karteli wpływających na dwanaście różnych rynków witamin, a konkretnie witamin A, E, B1, B2, B5, B6, kwasu foliowego, witamin C, D3, H, beta‑karotenu i karotenoidów – naruszyły art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG). W szczególności z motywu 2 decyzji wynika, że w ramach tych karteli przedsiębiorstwa te ustaliły ceny na poszczególne produkty, przydzieliły sobie kwoty sprzedaży, wspólnie zdecydowały o podwyższeniu cen i takie podwyżki wprowadziły, opublikowały cenniki zgodnie ze swymi ustaleniami, sprzedawały produkty po uzgodnionych cenach, ustanowiły mechanizm nadzoru i kontroli przestrzegania porozumień i brały udział w regularnych spotkaniach mających na celu wprowadzenie ich planów w życie.

2 Do omawianych przedsiębiorstw należało między innymi przedsiębiorstwo BASF AG (zwane dalej „BASF” lub „skarżącą”), uznane za odpowiedzialne za naruszenia wpływające na rynki wspólnotowe i EOG witamin A, E, B1, B2, B5, C, D3 i H, beta‑karotenu i karotenoidów [art. 1 ust. 1 lit. b) decyzji].

3 Na mocy art. 2 decyzji do przedsiębiorstw uznanych za odpowiedzialne za stwierdzone naruszenia skierowany został nakaz natychmiastowego ich zaniechania, o ile jeszcze tego nie zrobiły, oraz powstrzymania się w przyszłości od wszelkich działań lub zachowań o znamionach stwierdzonych naruszeń, jak również od wszelkich działań mających identyczny lub równoważny przedmiot lub skutek.

4 Choć Komisja nałożyła grzywny z tytułu naruszeń stwierdzonych na rynkach witamin A, E, B2, B5, C, D3, beta‑karotenu i karotenoidów o łącznej kwocie w wysokości 855,23 mln EUR, nie nałożyła grzywien z tytułu naruszeń stwierdzonych na rynkach witamin B1, B6, H i kwasu foliowego (art. 3 decyzji).

5 Z motywów 645–649 decyzji wynika bowiem, że naruszenia stwierdzone na ostatnich z wymienionych rynków ustały ponad pięć lat przed wszczęciem przez Komisję dochodzenia, a co za tym idzie, ma do nich zastosowanie art. 1 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2988/74 z dnia 26 listopada 1974 r. dotyczącego okresów przedawnień w postępowaniach i wykonywaniu sankcji zgodnie z regułami Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej dotyczącymi transportu i konkurencji (Dz.U. L 319, str. 1).

6 Wobec powyższego między innymi BASF nie została objęta grzywnami za uczestnictwo w naruszeniach dotyczących witaminy B1 i H.

7 Natomiast za uczestnictwo w naruszeniach dotyczących witamin A, E, B2, B5, C i D3, beta‑karotenu i karotenoidów na BASF nałożono grzywnę za każde naruszenie [art. 3 lit. b) decyzji].

8 Kwota tych grzywien została określona przez Komisję przy zastosowaniu jej wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, str. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) oraz komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, str. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

9 W motywach 657 i 658 decyzji Komisja podała ogólne kryteria, na podstawie których określiła kwoty grzywien. Wyjaśniła, że musiała uwzględnić wszelkie okoliczności danej sprawy, a w szczególności wagę i czas trwania naruszenia – dwa kryteria, które zostały wyraźnie określone w art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204), indywidualnie ocenić rolę, jaką każde z przedsiębiorstw odegrało w naruszeniach, w których uczestniczyło, wziąć w szczególności pod uwagę – w ramach określania kwoty nałożonej grzywny – ewentualne okoliczności obciążające lub łagodzące oraz zastosować, tam gdzie to konieczne, komunikat w sprawie współpracy.

10 W odniesieniu do wagi naruszeń Komisja uznała – w świetle charakteru analizowanych naruszeń, wpływu wywieranego przez nie na poszczególne rozpatrywane rynki witamin oraz z uwagi na okoliczność, że każde z nich obejmuje całość rynku wspólnotowego i po jego utworzeniu całość EOG – że przedsiębiorstwa będące adresatami decyzji popełniły bardzo poważne naruszenia art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 ust. 1 porozumienia o EOG, z których każde podlega karze grzywny w wysokości co najmniej 20 mln EUR (motywy 662–674 decyzji).

11 Aby określić kwotę wyjściową tych grzywien, Komisja – wyjaśniwszy uprzednio, że wzięła pod uwagę rozmiary poszczególnych rozpatrywanych rynków witamin – przypomniała, że „w ramach kategorii bardzo poważnych naruszeń przewidziana skala grzywien umożliwia stosowanie zróżnicowanego traktowania przedsiębiorstw, aby uwzględnić rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania przez każde z nich znaczących szkód w zakresie konkurencji i ustalić grzywnę na takim poziomie, który zapewni odpowiednio odstraszający skutek”. Zauważyła ona, że „jest to w szczególności konieczne w sytuacji, gdy tak jak w niniejszym przypadku, istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy wielkością przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu”. Wskazała następnie, że „w okolicznościach niniejszej sprawy, która dotyczy kilku przedsiębiorstw, aby określić kwotę podstawową grzywien, niezbędne jest wzięcie pod uwagę szczególnego znaczenia każdego z przedsiębiorstw, a zatem – rzeczywistego wpływu ich niedozwolonego zachowania na konkurencję” (motywy 675, 678 i 679 decyzji).

12 W tym celu Komisja uznała, że może podzielić przedsiębiorstwa na różne kategorie „w zależności od ich względnego znaczenia na poszczególnych rozpatrywanych rynkach witamin”, dodając jednak, że „zaliczenie przedsiębiorstwa do określonej kategorii może, w odpowiednim przypadku, stanowić przedmiot korekty mającej w szczególności na celu zapewnienie odstraszającego skutku”. Aby porównać względne znaczenie różnych przedsiębiorstw na każdym z rozpatrywanych rynków witamin, Komisja uznała za właściwe oprzeć się na obrocie w skali światowej ze sprzedaży danego produktu. Zauważyła ona bowiem, że „wszystkie kartele miały z założenia charakter globalny, a ich celem był w szczególności podział rynków na szczeblu światowym, a zatem – zapobieżenie prawdziwej konkurencyjnej grze rynkowej w EOG” oraz że „obrót w skali światowej danego członka określonego kartelu daje także wyobrażenie o jego udziale w skuteczność tego kartelu jako całości lub przeciwnie, o niestabilności, jaka dotknęłaby kartel, w przypadku gdyby przedsiębiorstwo to w nim nie uczestniczyło”. Komisja podkreśliła także, że aby ustalić rozpatrywane wielkości obrotu, oparła się na „ostatnim pełnym roku kalendarzowym naruszenia” (motywy 680 i 681 decyzji).

13 Z motywów 695–696 decyzji jednak wynika, że Komisja stwierdziła, biorąc pod uwagę charakterystyczne cechy rynków beta‑karotenu i karotenoidów, iż zastosowanie metody podziału przedsiębiorstw na różne kategorie w odniesieniu do naruszeń dotyczących tych produktów nie jest właściwe i w związku z tym dla dwóch przedsiębiorstw, które dopuściły się tych naruszeń, czyli F. Hoffmann-La Roche AG (zwanej dalej „Roche”) oraz BASF, ustaliła ona takie same kwoty wyjściowe grzywien.

14 Komisja określiła zatem dla skarżącej następujące kwoty wyjściowe grzywien, których całkowita suma wyniosła 128,5 mln EUR, na: 18 mln EUR w odniesieniu do witaminy A; 35 mln EUR w odniesieniu do witaminy E; 10 mln EUR w odniesieniu do witaminy B2; 14 mln EUR w odniesieniu do witaminy B5; 7,5 mln EUR w odniesieniu do witaminy C; 4 miliony EUR w odniesieniu do witaminy D3; 20 mln EUR w odniesieniu do beta-karotenu i wreszcie 20 mln EUR w odniesieniu do karotenoidów (motywy 683–696 decyzji).

15 Aby zapewnić odpowiednio odstraszający charakter grzywien, Komisja zwiększyła o 100% kwoty wyjściowe grzywien obliczonych dla BASF, Roche i Aventis SA, aby uwzględnić rozmiary i zasoby światowe tych przedsiębiorstw (motywy 697–699 decyzji).

16 Następnie Komisja podwyższyła w odniesieniu do każdego przedsiębiorstwa, w zależności od czasu trwania jego uczestnictwa w naruszeniu, kwoty wyjściowe grzywien, skorygowane, w stosownych przypadkach, poprzez zastosowanie wynoszącego 100% wskaźnika, o którym mowa w punkcie poprzednim. Kwoty podstawowe grzywien nałożonych na skarżącą, których całkowita suma wynosi 438,75 mln EUR, zostały zatem ustalone na: 68,4 mln EUR w odniesieniu do witaminy A; 133 mln EUR w odniesieniu do witaminy E; 28 mln EUR w odniesieniu do witaminy B2; 50,4 mln EUR w odniesieniu do witaminy B5; 21,75 mln EUR w odniesieniu do witaminy C; 11,2 mln EUR w odniesieniu do witaminy D3; 64 mln EUR w odniesieniu do beta-karotenu i wreszcie 62 mln EUR w odniesieniu do karotenoidów (motywy 701–711 decyzji).

17 Wobec Roche i BASF uznano za okoliczność obciążającą rolę przywódcy i zachęcającego, jaką wspólnie odgrywały w poszczególnych kartelach. Kwoty podstawowe obliczonych dla nich grzywien zostały w konsekwencji zwiększone odpowiednio o 50% i 35% (motywy 712–718 decyzji), wskutek czego całkowita suma grzywien obliczonych dla BASF wzrosła do niemalże 592,32 mln EUR.

18 W odniesieniu wreszcie do zastosowania komunikatu w sprawie współpracy Komisja najpierw przyznała zwolnienie Aventis zgodnie z sekcją B tego komunikatu w odniesieniu do naruszeń dotyczących witamin A i E. Komisja w tym względzie podniosła między innymi, że Aventis, przedstawiając swe oświadczenia w dniach 19 i 25 maja 1999 r., była pierwszym przedsiębiorstwem, które dostarczyło jej dowodów, które mają decydujące znaczenie dla udowodnienia istnienia tych naruszeń, zgodnie z warunkiem określonym w sekcji B lit. b) komunikatu w sprawie współpracy (motywy 741 i 742 decyzji).

19 Ponadto Komisja uznała, że Roche i BASF, przekazując dokumenty jej służbom pomiędzy dniem 2 czerwca 1999 r. a dniem 30 lipca 1999 r., były pierwszymi podmiotami, które dostarczyły jej dowodów które mają decydujące znaczenie dla udowodnienia istnienia tajnych porozumień dotyczących w szczególności witaminy B2, B5, C i D3, beta-karotenu i karotenoidów. Jednak uwzględniając, że Roche i BASF odegrały w niezgodnych z prawem działaniach dotyczących witaminy A, E, B2, B5, C i D3, beta-karotenu i karotenoidów rolę inicjatora naruszenia lub decydującą rolę, nie spełniły one – zdaniem Komisji – warunku określonego w sekcji B lit. e) komunikatu w sprawie współpracy. Żadne z tych dwóch przedsiębiorstw nie skorzystało zatem z obniżenia grzywny na podstawie sekcji B lub C tego komunikatu (motywy 743–745 decyzji).

20 Obie one skorzystały jednak z obniżenia grzywny zgodnie z sekcją D komunikatu w sprawie współpracy. Komisja w szczególności podniosła, że Roche i BASF, dostarczając szczegółowych dowodów w przedmiocie struktury organizacyjnej tajnych porozumień na rynkach witamin A, E, B2, B5, C i D3, beta-karotenu i karotenoidów, przyczyniły się w decydujący sposób do wykazania lub potwierdzenia kilku istotnych elementów tych naruszeń. Komisja doszła zatem do wniosku, że Roche i BASF spełniają warunki określone w sekcji D ust. 2 tiret pierwsze komunikatu w sprawie współpracy i przyznała im, w odniesieniu do wszystkich tych naruszeń, obniżenie o 50% kwoty grzywny, jaka zostałaby na nie nałożona w przypadku braku współpracy z Komisją (motywy 747, 748, 760 i 761 decyzji).

21 W związku z powyższym kwoty grzywien nałożonych na BASF zostały ostatecznie ustalone w następujący sposób: 46,17 mln EUR w odniesieniu do witaminy A; 89,78 mln EUR w odniesieniu do witaminy E; 18,9 mln EUR w odniesieniu do witaminy B2; 34,02 mln EUR w odniesieniu do witaminy B5; 14,68 mln EUR w odniesieniu do witaminy C; 7,56 mln EUR w odniesieniu do witaminy D3; 43,2 mln EUR w odniesieniu do beta-karotenu i wreszcie 41,85 mln EUR w odniesieniu do karotenoidów [art. 3 lit. b) decyzji]. Całkowita kwota tych grzywien (zwana dalej „całkowitą grzywną”) wynosi 296,16 mln EUR.

Przebieg postępowania i żądania stron

22 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 31 stycznia 2002 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

23 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 24 czerwca 2002 r. Aventis wniosła o dopuszczenie jej do niniejszego postępowania w charakterze interwenienta, popierając żądania strony pozwanej. Wniosek ten, po przesłuchaniu głównych uczestników postępowania, został odrzucony postanowieniem Sądu (czwarta izba) z dnia 25 lutego 2003 r. (Rec. str. II‑213). Procedura pisemna została zatem w tym dniu zakończona.

24 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (czwarta izba) postanowił otworzyć procedurę ustną i – w ramach środków organizacji postępowania ustanowionych w art. 64 regulaminu Sądu – wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na przedłożone na piśmie pytania oraz stronę pozwaną do przedstawienia pewnych dokumentów. Strony zadośćuczyniły temu żądaniu w wyznaczonym terminie.

25 Wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd podczas rozprawy, która odbyła się w dniu 12 stycznia 2005 r. Na rozprawie tej Sąd zażądał od strony pozwanej przedstawienia pisma, które zostało przekazane jej przez Roche w ramach współpracy z tym przedsiębiorstwem w trakcie dochodzenia administracyjnego, oraz zawiesił procedurę ustną.

26 Pozwana zadośćuczyniła temu żądaniu w wyznaczonym terminie, przedstawiając dnia 18 stycznia 2005 r. wymagane pismo, a także inne pisma, które Roche jej przekazała w ramach współpracy w trakcie postępowania administracyjnego. W dniu 8 lutego 2005 r. skarżąca, na wniosek Sądu, przedstawiła uwagi odnoszące się do dokumentów przedłożonych przez pozwaną.

27 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– uchylenie lub znaczne obniżenie całkowitej grzywny nałożonej na mocy art. 3 lit. b) decyzji;

– obciążenie pozwanej kosztami postępowania oraz innymi kosztami poniesionymi przez skarżącą w ramach niniejszej sprawy.

28 Pozwana wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

W przedmiocie żądań o uchylenie lub obniżenie całkowitej grzywny

29 Skarżąca w pełni i bez zastrzeżeń potwierdza swoje uczestnictwo w naruszeniach dotyczących witamin A, E, B2, B5, C i D3, beta-karotenu oraz karotenoidów. Przyznaje również ich wagę. Podkreśla jednakże, że decyzja jest bezprecedensowa w zakresie surowości nałożonych grzywien i że stanowi ona bardzo radykalną zmianę w polityce karania prowadzonej przez Komisję.

30 Na poparcie swego żądania o uchylenie lub znaczne obniżenie całkowitej grzywny skarżąca przedstawia osiem zarzutów. Dwa pierwsze zarzuty są oparte na naruszeniu prawa do obrony z różnych względów; trzeci zarzut oparty jest na naruszeniu zasad proporcjonalności i równego traktowania podczas ustalania kwoty wyjściowej niektórych grzywien nałożonych na skarżącą; czwarty zarzut dotyczy podwyższenia, w celu zapewnienia odstraszającego efektu kwot wyjściowych grzywien nałożonych na skarżącą; piąty zarzut oparty jest na błędach w ocenie popełnionych w związku z przyznaniem skarżącej roli przywódcy i zachęcającego odgrywanej w przypadku siedmiu naruszeń; zarzuty szósty i siódmy dotyczą oceny współpracy skarżącej w ramach postępowania administracyjnego; ósmy zarzut jest oparty na naruszeniu tajemnicy zawodowej i zasady dobrej administracji.

A – W przedmiocie zarzutów pierwszego i drugiego, opartych na naruszeniach prawa do obrony

1. Argumenty stron

a) W przedmiocie pierwszego zarzutu, opartego na naruszeniu prawa do obrony z uwagi na brak uprzedniego zawiadomienia o ocenie przeprowadzonej przez Komisję w odniesieniu do istnienia wielu odrębnych karteli

31 Skarżąca podnosi, że ocena Komisji, która doprowadziła do nałożenia kilku odrębnych grzywien, ponieważ według niej istniał odrębny kartel w odniesieniu do każdej witaminy, nigdy nie została podana do jej wiadomości przed wydaniem decyzji. Brak uprzedniego zawiadomienia o tej ocenie w znaczny sposób przeszkodził jej w skorzystaniu z prawa do obrony jeśli chodzi o wysokość wszystkich nałożonych grzywien.

32 Skarżąca przypomina, że zgodnie z utrwaloną zasadą decyzja Komisji nie może być oparta na ocenie okoliczności prawnych lub faktycznych, różniących się w znacznym stopniu od tych, które znajdują się w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Komisja naruszyła zatem tę zasadę, przedstawiając po raz pierwszy w decyzji nową przełomową ocenę dotyczącą kwalifikacji prawnej niezgodnych z prawem ustaleń. Według skarżącej bowiem pismo w sprawie przedstawienia zarzutów wyjaśniało, między innymi w pkt 206, 210 i 212, że istniał jeden ogólny kartel, który obejmował tajne ustalenia dotyczące poszczególnych witamin, podczas gdy decyzja, w motywie 584, wspomina po raz pierwszy, że ustalenia dotyczące każdej witaminy stanowiły odrębne naruszenia wspólnotowego prawa konkurencji.

33 W związku z tym kwota wyjściowa, która mogła być ustalona dla każdej ewentualnej grzywny nałożonej na skarżącą, wynosiłaby nie 20 mln EUR, która to wielkość stanowi kwotę sugerowaną przez wytyczne jako punkt wyjścia w odniesieniu do jednego naruszenia, ale 160 mln EUR za popełnienie ośmiu odrębnych naruszeń. Tymczasem w rzeczywistości, ocena, zgodnie z którą istniało odrębne naruszenie w odniesieniu do każdej witaminy objętej wspomnianymi ustaleniami, doprowadziła Komisję do określenia kwoty wyjściowej grzywny nałożonej na skarżącą na co najmniej ośmiokrotnie wyższą od kwoty, która mogła być przewidywana. Skarżąca twierdzi, że powinna ona była mieć w związku z tym możliwość przedstawienia swojego stanowiska dotyczącego tej oceny oraz wniosków, które zostały z niej wyciągnięte w odniesieniu do ustalenia grzywny.

34 Pozwana odrzuca te argumenty jako bezzasadne. Według niej decyzja, wiernie powtarzając strukturę pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i ocenę prawną w nim zawarta, w żaden sposób nie zmieniła argumentacji leżącej u jego podstaw. W szczególności podnosi ona, że zarówno struktura jak i liczne fragmenty pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wyraźnie wskazują, iż Komisja nie uznała wszystkich porozumień dotyczących poszczególnych rynków witamin za jedno i to samo ciągłe naruszenie, ale za wiele odrębnych naruszeń. Odpowiedź skarżącej na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów także tego dowodzi, gdyż odwołuje się, w przedostatnim ustępie na stronie 5, do kilku „naruszeń”, a nie do jednego.

35 W replice skarżąca zauważa, że sekcja pisma w sprawie przedstawienia zarzutów opisująca niezgodne z prawem ustalenia została zatytułowana „kartel”, podczas gdy odpowiadająca jej sekcja w decyzji wspomina o „kartelach”. Dodaje, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierało liczne uwagi wskazujące, że Komisja odnosiła się do jednego kartelu. W każdym razie, niezależnie od struktury i poszczególnych fragmentów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, jedynym mającym znaczenie w tej kwestii punktem była znajdująca się w nim kwalifikacja prawna, zgodnie z którą do celów obliczenia grzywien uznano, że istniał jeden kartel.

36 W odniesieniu do cytowanego przez pozwaną fragmentu odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skarżąca twierdzi, że nie podnosiła on kwestii, czy niezgodne z prawem ustalenia stanowią jedno, czy wiele naruszeń, ale odwoływała się po prostu do okoliczności łagodzących dotyczących roli BASF odgrywanej w kartelu.

b) W przedmiocie drugiego zarzutu, opartego na naruszeniu prawa do obrony z uwagi na niewystarczające wyjaśnienie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów okoliczności, które Komisja miała zamiar uwzględnić przy obliczaniu grzywien

37 Skarżąca stwierdza, że przedstawione w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wyjaśnienie okoliczności istotnych dla obliczenia grzywien, które zostały na nią nałożone, było niewłaściwe i uniemożliwiło jej odpowiednie wykonanie prawa do obrony jeśli chodzi o poziom tych grzywien.

38 Skarżąca zauważa, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest sformułowane w sposób ogólny i niejednoznaczny w zakresie wyjaśnień okoliczności, na których Komisja miała zamiar się oprzeć w celu obliczenia grzywny. Po ogólnej sekcji wprowadzającej, Komisja poświęciła tylko trzy motywy pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, na całkowitą ich liczbę wynoszącą około 230, na wyjaśnienie, w standardowych i bardzo ogólnych sformułowaniach, w jaki sposób ma ona zamiar uwzględnić przy ustalaniu kwoty grzywien wagę, skutek odstraszający, czas trwania i okoliczności obciążające i łagodzące. Taki poziom wyjaśnień przewidywanych grzywien jest niezgodny z prawem do obrony z trzech podstawowych powodów.

39 Po pierwsze, w przypadku gdy przedsiębiorstwo współpracuje w pełni z Komisją i nie podważa okoliczności faktycznych, jak skarżąca w niniejszym przypadku, głównym, a nawet jedynym celem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów jest umożliwienie temu przedsiębiorstwu zrozumienia tak dokładnie, jak to możliwe, podstawy, w oparciu o którą Komisja zamierza nałożyć grzywnę.

40 Po drugie, grzywny nałożone na mocy decyzji są najwyższe spośród tych, jakie kiedykolwiek wymierzono w postępowaniu wspólnotowym dotyczącym prawa konkurencji i stanowią radykalną i bezprecedensową zmianę w polityce prowadzonej przez Komisję w zakresie nakładania grzywien. Przykładowo skarżąca podkreśla, że przed zastosowaniem komunikatu w sprawie współpracy grzywny nałożone na przedsiębiorstwa będące adresatami decyzji osiągnęły całkowitą kwotę niemal 1800 mln EUR, czyli wartość ponadsześciokrotnie wyższą od najwyższej całkowitej kwoty nałożonej kiedykolwiek wcześniej w jednej sprawie, czyli wynoszącej 273 mln EUR grzywny nałożonej decyzją Komisji 1999/243/WE z dnia 16 grudnia 1998 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 85 i 86 traktatu WE (sprawa IV/35.134 – Trans-Atlantic Conference Agreement) (Dz.U. 1999, L 95, str. 1). Skarżąca dodaje, że całkowita grzywna obliczona dla niej przed zastosowaniem komunikatu w sprawie współpracy – niemal 600 mln EUR (zob. pkt 17 powyżej) – jest około sześciokrotnie wyższa od najwyższej indywidualnej grzywny nałożonej kiedykolwiek wcześniej przez Komisję, czyli wynoszącej 102 mln EUR grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo Volkswagen AG decyzją Komisji 98/273/WE z dnia 28 stycznia 1998 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 85 traktatu WE (IV/35.733 –VW) (Dz.U. L 124, str. 60). Tymczasem zakres obowiązku uzasadnienia i prawa do przedstawienia swego stanowiska w przedmiocie podstawowych okoliczności, na których Komisja zamierza się oprzeć przy określaniu kwoty grzywny, powinien być proporcjonalny do wysokości tej kwoty.

41 Po trzecie, okoliczności, które nie zostały odpowiednio wyjaśnione w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, mają niezmiernie duże znaczenie, ponieważ doprowadziły one w rezultacie do znacznego podwyższenia całkowitej grzywny nałożonej na skarżącą. Tak było między innymi w przypadku podwyżki o 100% w celu odstraszenia, która doprowadziła do zwiększenia przez Komisję ze 128,5 mln do 257 mln kwoty całkowitej grzywny obliczonej na podstawie wagi naruszenia (zob. pkt 14 i 15 powyżej), a także oceny, zgodnie z którą skarżąca była jednym z przywódców kartelu, która to ocena doprowadziła do podwyższenia przez Komisję kwoty podstawowej całkowitej grzywny o 35%, czyli o ponad 153 mln EUR, oraz do odmowy większego obniżenia grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy (zob. pkt 17 i 19 powyżej). Skarżąca podkreśla w szczególności, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie zawierało żadnej wzmianki na temat zamiaru zastosowania przez Komisję wobec BASF takiego znacznego podwyższenia grzywny dla odstraszenia oraz że przyznanie BASF roli przywódcy jest niezgodne z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów.

42 Pozwana podważa zasadność tych zarzutów skarżącej.

2. Ocena Sądu

43 Na podstawie pierwszego i drugiego zarzutu, które należy rozpatrzyć wspólnie, skarżąca zmierza zasadniczo do uzyskania stwierdzenia nieważności całości art. 3 lit. b) decyzji, a w konsekwencji uchylenia grzywien, które zostały na nią nałożone na mocy tego artykułu.

44 Należy przypomnieć, że poszanowanie prawa do obrony w trakcie całego postępowania, które może doprowadzić do nałożenia sankcji, zwłaszcza grzywien lub okresowych kar pieniężnych, stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać nawet w przypadku postępowania o charakterze administracyjnym (wyroki Trybunału z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann-La Roche przeciwko Komisji, Rec. str. 461, pkt 9, oraz z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C‑176/99 P ARBED przeciwko Komisji, Rec. str. I‑10687, pkt 19).

45 W związku ze stosowaniem tej zasady art. 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17 oraz art. 2 i 3 rozporządzenia Komisji (WE) nr 2842/98 z dnia 22 grudnia 1998 r. w sprawie przesłuchania stron w określonych procedurach na podstawie art. [81] i art. [82] traktatu WE (Dz.U. L 354, str. 18) – przepisy, które znajdują ratione temporis zastosowanie w niniejszym przypadku – zobowiązują Komisję do przedstawienia zarzutów, które podnosi wobec zainteresowanych przedsiębiorstw i ich związków oraz do podnoszenia w swych decyzjach tylko tych zarzutów, w przedmiocie których te ostatnie miały okazję przedstawić swe stanowisko.

46 Zgodnie z orzecznictwem pismo w sprawie postawienia zarzutów winno przedstawiać zarzuty sformułowane w sposób wystarczająco jasny, nawet jeśli tylko skrótowo, w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z informacjami Komisji określającymi zarzucane im zachowania. Wyłącznie bowiem po spełnieniu tego warunku pismo w sprawie przedstawienia zarzutów może wypełniać zadanie, które zostało mu przypisane na mocy rozporządzeń wspólnotowych i które polega na dostarczeniu przedsiębiorstwom wszystkich informacji niezbędnych im do podjęcia skutecznej obrony, zanim Komisja wyda ostateczną decyzję (wyrok Trybunału z dnia 31 marca 1993 r. w sprawach połączonych C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 i od C‑125/85 do C‑129/85 Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1307, pkt 42; wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑352/94 Mo och Domsjö przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1989, pkt 63, utrzymany w mocy w postępowaniu odwoławczym przez wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑283/98 P Mo och Domsjö przeciwko Komisji, Rec. str. I‑9855).

47 Wymóg ten jest spełniony, gdy decyzja nie nakłada na zainteresowanych odpowiedzialności za naruszenia inne od tych, o których mowa w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i uwzględnia tylko te fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość się wypowiedzieć (wyrok Trybunału z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 41/69 ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, Rec. str. 661, pkt 94, oraz wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98 i od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3275, pkt 138).

48 W odniesieniu do prawa do obrony w związku z nałożeniem grzywien z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w przypadku gdy Komisja wyraźnie wskazuje w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada ona kwestię, czy należy nałożyć grzywny na dane przedsiębiorstwa, oraz gdy przedstawia ona zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą doprowadzić do nałożenia grzywny, takie jak waga i czas trwania zarzucanego naruszenia i kwestia jego popełnienia „umyślnie lub poprzez niedbalstwo”, spełnia ona obowiązek przestrzegania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia swego stanowiska. W ten sposób Komisja podaje im informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, ale także przed nałożeniem grzywny (wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1825, pkt 21, i wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑16/99 Lögstör Rör przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1633, pkt 193, utrzymany w mocy w postępowaniu odwoławczym przez wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, C‑205/02 P, C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. I‑5425 w szczególności pkt 428).

49 Z powyższego wynika, że w odniesieniu do określenia kwoty grzywien prawo do obrony danych przedsiębiorstw jest zagwarantowane wobec Komisji poprzez możliwość przedstawienia uwag na temat czasu trwania, wagi i antykonkurencyjnego charakteru będących przedmiotem zarzutów działań (wyroki Sądu z dnia 6 października 1994 r. w sprawie T‑83/91 Tetra Pak przeciwko Komisji, Rec. str. II‑755, pkt 235, i w sprawie Lögstör Rör przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 194).

50 Tymczasem w niniejszym przypadku Komisja wyraźnie wskazała w pkt 229 lit. b) pisma w sprawie przedstawienia zarzutów swój zamiar nałożenia grzywien na przedsiębiorstwa będące adresatami tego aktu.

51 Komisja wskazała także w pkt 227 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, że art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 EOG zostały naruszone umyślnie.

52 W odniesieniu do wagi będących przedmiotem zarzutów działań Komisja, przypomniawszy w pkt 226 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, że uwzględniła charakter naruszenia, jego wpływ na rynek oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego – które stanowiły także istotne czynniki oceny charakteru i wagi naruszenia zgodnie z pkt 1A akapit pierwszy wytycznych – sprecyzowała w pkt 227, że podział rynków oraz określenie cen na podstawie wspólnego porozumienia stanowią z samej swej natury najpoważniejsze naruszenie art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 EOG; że przedsiębiorstwa popełniające naruszenie były w pełni świadome niezgodności z prawem swego zachowania; że porozumiały się one w celu ustanowienia tajnego i zinstytucjonalizowanego systemu mającego na celu ograniczenie konkurencji w ważnym sektorze przemysłu; że tajne ustalenia miały wpływ na całą branżę przemysłu witamin, że były zaplanowane, prowadzone i wspierane na bardzo wysokim szczeblu w ramach wspomnianych przedsiębiorstw, że działały one na wyłączną korzyść tych ostatnich i na szkodę ich klientów, a w konsekwencji, społeczeństwa w ogólności, oraz że obejmowały one całość wspólnego rynku, a po utworzeniu EOG – wszystkie państwa-strony porozumienia o EOG.

53 W pkt 226 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja także wyraziła swój zamiar ustalenia grzywien na poziomie wystarczającym do zapewnienia odstraszającego charakteru.

54 Komisja następnie dodała w pkt 228, że w celu określenia grzywny, jaka powinna być nałożona na każde przedsiębiorstwo, uwzględniła ona w odniesieniu do każdego z nich rolę odgrywaną w tajnych ustaleniach, ich znaczenie dla branży przemysłu witamin, wpływ ich zachowania o znamionach naruszenia na konkurencję oraz wszelkie inne okoliczności obciążające i łagodzące. Wyraźnie powołała się ona na rolę przywódcy, jaką w tajnych ustaleniach odgrywała między innymi skarżąca.

55 Także w pkt 228 Komisja odwołuje się również do konieczności uwzględnienia czasu trwania indywidualnego uczestnictwa każdego przedsiębiorstwa w tych ustaleniach, określonego w pkt 220 dla każdej witaminy i każdego uczestnika.

56 Okazuje się także, że Komisja wskazała w swym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów okoliczności faktyczne i stan prawny, na których oparła się przy obliczaniu kwoty grzywien nałożonych na skarżącą, tak że w tym względzie prawo skarżącej do przedstawienia swego stanowiska zostało na pierwszy rzut oka uszanowane.

57 Należy jednakże zbadać, w jakim zakresie szczególne argumenty, jakie skarżąca podnosi w ramach pierwszego i drugiego zarzutu, mogą podważyć ten wniosek.

58 Nie jest tak w przypadku argumentu opartego na szczególnym celu, do jakiego zmierza pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, jeśli jest ono skierowane do przedsiębiorstwa, które w pełni współpracowało z Komisją i nie podważyło okoliczności faktycznych (zob. pkt 39 powyżej). Jak słusznie podnosi pozwana, funkcja, jaką spełnia pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, nie zmienia się w zależności od szczególnej sytuacji przedsiębiorstwa, które jest jego adresatem. Niezależnie od stopnia współpracy tego przedsiębiorstwa, jego funkcją jest dostarczenie przedsiębiorstwom i ich związkom wszystkich informacji niezbędnych im do podjęcia skutecznej obrony, zanim Komisja wyda ostateczną decyzję (wyroki w sprawie Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, pkt 46 powyżej, pkt 42, oraz z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie Mo och Domsjö przeciwko Komisji, pkt 46 powyżej, pkt 63). Z tego punktu widzenia fakt, że skarżąca współpracowała z Komisją, potwierdziła popełnienie naruszeń i opisała fakty stanowiące naruszenie, nie narusza w żaden sposób jej prawa i interesu, jaki ma ona w otrzymaniu od Komisji aktu przedstawiającego w szczegółowy sposób wszystkie zarzuty, które Komisja stawia wobec niej, wraz z zarzutami, które mogą opierać się na oświadczeniach lub dowodach dostarczonych przez inne przedsiębiorstwa, których dotyczą naruszenia. Argument skarżącej nie jest skądinąd pozbawiony sprzeczności, ponieważ opiera się on wyraźnie na okoliczności, czyli niepodważeniu okoliczności faktycznych przez skarżącą, która logicznie zakłada uprzednie wysłanie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedstawiającego oskarżenia Komisji i okoliczności faktyczne, na jakich się ona oparła. Charakter i funkcja pisma nie może być zatem w żaden sposób naruszona przez taką późniejszą okoliczność.

59 Argument oparty, także w ramach drugiego zarzutu, na radykalnej oraz bezprecedensowej zmianie, jaką stanowi decyzja w polityce prowadzonej przez Komisję w zakresie nakładania grzywien (zob. pkt 40 powyżej), również nie może być utrzymany. Bez potrzeby badania kwestii, czy i w jakim zakresie grzywny nałożone w decyzji wyznaczają rzeczywiście, ze względu na ich wysokie kwoty, nowy etap tej polityki, należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Komisja nie jest zobowiązana do wskazywania w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów możliwości ewentualnej zmiany swej polityki w zakresie ogólnego poziomu grzywien, przy czym możliwość ta zależy od ogólnych względów polityki konkurencji, niemających bezpośredniego związku ze szczególnymi okolicznościami danej sprawy (wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 22, i wyrok w sprawie Lögstör Rör przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 203) Komisja nie jest zatem zobowiązana do ostrzegania przedsiębiorstw, uprzedzając je o swym zamiarze podwyższenia ogólnego poziomu grzywien (wyroki Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑12/89 Solvay przeciwko Komisji, Rec. str. II‑907, pkt 311, i w sprawie Lögstör Rör przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 203).

60 Bezzasadny jest również przywoływany także w ramach drugiego zarzutu argument oparty w sposób szczególnie niejasny na braku w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów odpowiedniego wyjaśnienia dwóch okoliczności, zdaniem skarżącej „o niezmiernie dużym znaczeniu”, przywoływanych w decyzji w związku z obliczeniem kwoty grzywien, czyli z jednej strony, podwyższenia o 100% w celu odstraszenia, oraz z drugiej strony, przypisania skarżącej roli przywódcy (zob. pkt 41 powyżej).

61 W odniesieniu do drugiego z tych elementów wydaje się, że skarżąca podnosi w rzeczywistości nie brak wystarczających wyjaśnień w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, ale brak spójności pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów oraz decyzją, gdyż element ten znalazł się w decyzji, ale nie figurował w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Należy zatem w tym względzie stwierdzić, że tak jak przypomniano w pkt 54 powyżej, w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja wyraźnie powołała się w pkt 228 na rolę przywódcy, jaką odgrywała skarżąca, w związku z czym niespójność, na którą ta się powołuje, nie istnieje.

62 W odniesieniu do pierwszego elementu przywoływanego w pkt 60 powyżej Komisja nie miała obowiązku zawiadomienia skarżącej w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów o zakresie ewentualnego podwyższenia grzywny dokonanego w celu zapewnienia odstraszającego skutku grzywny. Komisja nie jest bowiem zobowiązana, o ile wskazała okoliczności faktyczne i stan prawny, w oparciu o które obliczy kwotę grzywien, do wyjaśniania sposobu, w jaki posłuży się ona każdym z tych elementów w celu określenia poziomu grzywny. Udzielenie wskazówek dotyczących wysokości przewidywanych grzywien przed wezwaniem przedsiębiorstw do przedstawienia uwag dotyczących postawionych im zarzutów oznaczałoby uprzedzenie w sposób niewłaściwy decyzji Komisji (wyroki Trybunału w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 21, oraz z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 322/81 Michelin przeciwko Komisji, Rec. str. 3461, pkt 19; wyrok w sprawie Lögstör Rör przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 200).

63 Następnie należy zbadać argumenty skarżącej podniesione w ramach jej pierwszego zarzutu oraz ich wpływ na tymczasowy wniosek sformułowany w pkt 56 powyżej.

64 Za pomocą tego zarzutu skarżąca zarzuca Komisji, iż ta nie umożliwiła jej przedstawienia uwag na temat innej szczególnej okoliczności, która jej zdaniem miała znaczny i niekorzystny wpływ na dokonane w decyzji obliczenie kwoty grzywien, czyli na temat oceny Komisji, zgodnie z którą zarzucane zachowania stanowiły kilka odrębnych naruszeń, a nie tylko jedno.

65 W związku z tym należy najpierw zrelatywizować znaczenie krzywdy, jaką ta ocena Komisji mogła wyrzadzić skarżącej.

66 Skarżąca wychodzi z założenia, że jeśli Komisja doszłaby do wniosku, iż w niniejszym przypadku istniało jedno naruszenie, nałożyłaby ona na nią tylko jedną grzywnę, której kwota wyjściowa wynosiłaby zgodnie z wytycznymi 20 mln EUR, podczas gdy łączna suma kwot wyjściowych ośmiu grzywien w rzeczywistości nałożonych na skarżącą jest ośmiokrotnie wyższa od kwoty wyjściowej, jaką można przewidywać w przypadku jednej grzywny.

67 Takie założenie wynika jednak z błędnej interpretacji wytycznych. Zgodnie bowiem z pkt 1A akapit drugi wytycznych „możliwe grzywny” za „bardzo poważne naruszenia”, jak „ograniczenia horyzontalne, takie jak kartele cenowe i podział rynku”, wynoszą „powyżej 20 mln [EUR]”. Z tego fragmentu wytycznych w żaden sposób zatem nie wynika, że kwota wyjściowa grzywny, jaką należy nałożyć na przedsiębiorstwo za naruszenie o takim charakterze powinna zasadniczo być ograniczona do 20 mln EUR.

68 Należy podnieść, że Komisja wyjaśniła w motywie 675 decyzji, iż w celu określenia kwoty grzywien uwzględniła ona rozmiar poszczególnych rynków witamin, które obejmowało naruszenie. Tymczasem nawet przy założeniu, że Komisja doszła w swej decyzji do wniosku, iż istniało jedno ogólne naruszenie obejmujące wszystkie wspomniane rynki witamin, mogła ona zgodnie z kryterium przedstawionym w motywie 675 decyzji uwzględnić do celów określenia kwoty wyjściowej jednej grzywny, jaką należy nałożyć, wartość zagregowaną tychże rynków. Kwota wyjściowa zostałaby w związku z tym ustalona na poziomie znacznie wyższym od 20 mln EUR, stanowiących minimalny próg wskaźnikowy dla bardzo poważnego naruszenia.

69 Uwzględniając fakt, że kwota 20 mln EUR wymieniona wskaźnikowo przez wytyczne w odniesieniu do bardzo poważnych naruszeń stanowi dolną, a nie górną granicę, nic nie wskazuje, że gdyby Komisja doszła w decyzji do wniosku, że istniało jedno naruszenie, musiałaby koniecznie ustalić kwotę wyjściową jednej grzywny, jaką należy nałożyć na skarżącą, na poziomie wyjściowym niższym od sumy kwot wyjściowych rzeczywiście określonych w odniesieniu do ośmiu grzywien nałożonych na skarżącą.

70 Z pewnością zakwalifikowanie pewnych bezprawnych działań jako stanowiące jedno i to samo naruszenie lub wiele odrębnych naruszeń nie jest zasadniczo bez wpływu na sankcję, jaka może być nałożona, ponieważ stwierdzenie istnienia wielu odrębnych naruszeń może doprowadzić do nałożenia kilku odrębnych grzywien, każdorazowo w granicach określonych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 (wyrok Sądu z dnia 15 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych T‑71/03, T‑74/03, T‑87/03 i T‑91/03 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑10, pkt 118), a zatem z uwzględnieniem pułapu w wysokości 10% wielkości obrotu osiągniętego w trakcie roku kalendarzowego poprzedzającego wydanie decyzji.

71 Należy jednakże stwierdzić, że w niniejszym przypadku fakt, iż Komisja zakwalifikowała stwierdzone okoliczności faktyczne jako kilka odrębnych naruszeń, nie odegrał żadnej roli w związku z zastosowaniem tego pułapu. Suma grzywien nałożonych bowiem na skarżącą, nawet przewidywana przed zastosowaniem komunikatu w sprawie współpracy (592,32 mln EUR), jest znacznie niższa od pułapu w wysokości 10% rozumianego w ten sposób, że odnosi się on do całkowitej wielkości obrotów (wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 48 powyżej, pkt 119), ponieważ skarżąca osiągnęła w roku poprzedzającym wydanie decyzji, czyli w 2000 r., całkowity obrót wynoszący 35 946 mln EUR (zob. pierwsza tabela zamieszczona w motywie 123 decyzji).

72 Należy dodać, że gdyby Komisja doszła w niniejszym przypadku do wniosku, że istniało jedno naruszenie obejmujące wszystkie witaminy, o których mowa w decyzji, prawdopodobnie mogłaby ona uwzględnić do celów obliczenia grzywny, jaką należy nałożyć na skarżącą, także jej tajne działania dotyczące witamin B1 i H, od ukarania których w decyzji Komisja jednak powstrzymała się, z uwagi na to, że były to odrębne naruszenia, w odniesieniu do których jej uprawnienie do nakładania sankcji, zgodnie z rozporządzeniem nr 2988/74, przedawniło się.

73 Powyższe stwierdzenia, zmierzające do umieszczenia w pełniejszym i bardziej obiektywnym kontekście argumentacji skarżącej, nie są jednakże wystarczające, aby wykluczyć, iż ocena Komisji, zgodnie z którą w niniejszym przypadku istniało wiele odrębnych naruszeń, mogła mieć jakikolwiek wpływ na wysokość grzywien nałożonych na skarżącą. Należy zatem zbadać, czy skarżąca miała możliwość przedstawienia, w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, swego stanowiska w kwestii tego, czy działania, które są jej zarzucane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, stanowiły jedno naruszenie, czy też wiele odrębnych naruszeń.

74 Bez wątpienia należy przyznać, że chociaż Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wskazała i szczegółowo opisała działania, które były zarzucane przedsiębiorstwom będącym jego adresatami, oraz wskazała przepisy (art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG), które według niej mogły zostać naruszone poprzez te działania, nie zajęła ona wyraźnie stanowiska we wspomnianej kwestii.

75 Z jednej strony zatem skarżąca słusznie podnosi pewne opisane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów okoliczności, które mogą wskazywać, że Komisja uważała, iż rozpatrywane działania antykonkurencyjne stanowią jedno naruszenie.

76 Najpierw należy odwołać się do pkt 206 akapit trzeci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, w którym Komisja zauważyła, iż:

„Niezależnie od liczby producentów, zmienności w uczestnictwie w spotkaniach i różnorodności ich gamy produktów wszystkie tajne ustalenia stanowiły, praktycznie i faktycznie, ogólny mechanizm mający na celu kontrolę światowego rynku w zakresie całej gamy witamin, przy czym [Roche] znajdowała się w centrum sieci porozumień i ustaleń”.

(„Notwithstanding the number of producers, the variation in the participation in the meetings and the diversity of their product ranges, the complex of collusive arrangements, in practice and in effect, constituted an overall coordinated scheme to control the world market across the whole range of vitamin products with [Roche] at the centre of the network of agreements and arrangements”).

77 Należy w szczególności wspomnieć o pkt 212 akapit drugi pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, w którym Komisja wskazała:

„Biorąc pod uwagę ciągłość i podobieństwo metody, Komisja uważa za stosowne rozpatrzenie w ramach tego samego postępowania wszystkich porozumień obejmujących poszczególne witaminy. Komisja zbada je jako jedno ogólne porozumienie dotyczące witamin pomiędzy [Roche], BASF i Rhône-Poulenc stanowiącymi »główny składnik« oraz innymi producentami należącymi do kartelu lub stanowiącymi jego część, w odniesieniu do poszczególnych witamin, jakie produkują”.

(„Given the continuity and similarity of method, the Commission considers it appropriate to treat in one and the same procedure the complex of agreements covering the different vitamins. The Commission will consider this as one single overarching vitamin cartel with [Roche], BASF and Rhône-Poulenc forming the main ‘mass’ and the other producers adhering to, and forming a subset of, the cartel for the particular vitamins which they produce”).

78 W pkt 225 akapity trzeci i czwarty pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja podkreśliła, że nie można stwierdzić z pewnością, że całkowicie zaprzestano „naruszenia” oraz że konieczne jest zobowiązanie przedsiębiorstw będących adresatami tego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów do zakończenia „naruszenia”.

79 Z drugiej strony, pozwana także słusznie podnosi, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów zawarła ona inne elementy, które mogą wykazać, przeciwnie, iż miała ona zamiar stwierdzić istnienie wielu naruszeń.

80 W związku z tym należy wspomnieć, że w pkt 212 akapit trzeci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja w szczególności zauważa, powtarzając sformułowania wyroku Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1663, pkt 111, co następuje:

„Nic nie stoi na przeszkodzie, aby Komisja mogła przyjąć jedną decyzję w sprawie kilku naruszeń, nawet jeśli niektóre z tych naruszeń nie dotyczą niektórych adresatów, pod warunkiem że decyzja umożliwia każdemu adresatowi wyodrębnić zarzuty podnoszone wobec niego […]. W momencie lub w przypadku, gdy przewiduje się nałożenie grzywny, Komisja w pełni uwzględni rolę odgrywaną przez każdego uczestnika i wielkość rynku danej witaminy, objętego naruszeniem”.

(„There is no reason at all why the Commission should not make a single decision covering several infringements, even if some of the undertakings to which it is addressed are unconnected with some of these infringements, provided that the decision permits each addressee to obtain a clear picture of the complaints made against it. […] When and if any penalty is to be assessed, the Commission will take full account of the part played by each of the participants and the size of the market for the particular vitamin concerned”).

81 Punkt 212 akapit pierwszy pisma w sprawie przedstawienia zarzutów stanowi:

„Komisja stwierdza, że wszystkie naruszenia w niniejszym przypadku posiadają wszystkie charakterystyczne cechy pełnego porozumienia w rozumieniu art. 81 [WE]”.

(„The Commission considers that the complex of infringements in this case present all the characteristics of a full agreement in the sense of Article 81”).

82 Punkt 225 akapit trzeci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wskazuje między innymi:

„Naruszenia były kontynuowane w przypadku większości produktów przez długi okres po wszczęciu dochodzenia”.

(„The infringements continued for most products long after the start of the investigations”).

83 W pkt 226 akapit czwarty pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja wyjaśniła w odniesieniu do zastosowania komunikatu w sprawie współpracy, że ma ona zamiar uwzględnić wszelką współpracę producentów „w odniesieniu do każdego produktu osobno” („in relation to each product separately”).

84 Strony niniejszego sporu przywołują wiele innych elementów tekstu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, które ich zdaniem potwierdzają ich własną interpretację tego dokumentu w kwestii odnoszącej się do istnienia jednego czy też wielu odrębnych naruszeń. Elementy te, dotyczące między innymi stosowania terminów takich jak „ustalenie”, „porozumienie” lub „kartel” w liczbie pojedynczej lub mnogiej, wydają się mniej znaczące.

85 Z jednej strony zatem pozwana podkreśla w szczególności, że wyrażenia „wszystkie porozumienia” (complex of agreements), „wszystkie porozumienia i ustalenia” (complex of agreements and arrangements), „porozumienia kartelowe” (cartel agreements), „tajne porozumienia” (collusive agreements), stosowane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, wskazują, że Komisja stwierdziła, iż w niniejszym przypadku istniało wiele odrębnych porozumień.

86 Tymczasem takie wyrażenia, podobnie jak wyrażenie „tajne ustalenia” (collusive arrangements), także znajdujące się w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, nie mogą być interpretowane w tym znaczeniu, iż bez wątpienia odzwierciedlają one szczególną kwalifikację prawną jako wielu naruszeń. Z orzecznictwa wynika bowiem, że szereg zachowań o tym samym antykonkurencyjnym celu, z których każde uwzględniane osobno wchodzi w zakres zastosowania pojęcia „porozumienia”, „praktyki uzgodnionej” lub „decyzji związku przedsiębiorstw” w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, może stanowić poszczególne przejawy tego samego naruszenia tego artykułu (wyrok Trybunału z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. str. I‑4125, pkt 113).

87 Z drugiej strony skarżąca opiera się na licznych fragmentach pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, w których Komisja użyła terminu „kartel” bez przywoływania w szczególności takiej czy innej witaminy, a zwłaszcza na fragmencie pkt 195 tego pisma, w którym Komisja wskazała w celu potwierdzenia swej właściwości w niniejszym przypadku, że „kartel miał istotny wpływ na handel pomiędzy państwami członkowskimi WE i na konkurencję na wspólnym rynku” (the cartel had an appreciable effect on trade between EC Member States and competition in the Common Market).

88 Tymczasem, po pierwsze, użycie terminu „kartel” niekoniecznie oznacza, że przewidywane jest istnienie tylko jednego porozumienia w rozumieniu art. 81 WE. Terminu tego można bowiem użyć na oznaczenie kartelu typu horyzontalnego, ale może on być także użyty w sposób bardziej ogólny w celu scharakteryzowania struktury, organizacji odpowiedzialnej za niezgodne z prawem działania w odniesieniu do reguł konkurencji. Nie można zatem wykluczyć, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów termin „kartel” został użyty w celu określenia ogólnej organizacji stworzonej przez producentów witamin, przy czym nie przesądza to o możliwości dojścia do wniosku, że istniało wiele karteli, a zatem wiele naruszeń. Po drugie, niektóre stwierdzenia sformułowane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów odnoszące się do „kartelu”, jak to znajdujące się w pkt 195, dotyczące jego wpływu na handel pomiędzy państwami członkowskimi, lub to znajdujące się w pkt 227, dotyczące umyślnego charakteru naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia o EOG, mogą także być interpretowane w ten sposób, iż mają one na celu w rzeczywistości opisanie wspólnych cech wszystkich porozumień, o których mowa w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, dla uniknięcia zbędnego powtarzania tych cech w odniesieniu do poszczególnych porozumień.

89 Struktura pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, na której opiera się pozwana, jest pomyślana w ten sposób, aby przedstawić w tytule C, zatytułowanym „Kartel”, szczególny i szczegółowy opis tajnych porozumień dotyczących każdej witaminy osobno, z wyjątkiem wspólnego opisu zastrzeżonego dla witamin A i E, skądinąd zidentyfikowanych jako należące do odrębnych rynków. Z tym specyficznym zastrzeżeniem w każdej z sekcji tytułu C Komisja przeanalizowała daną witaminę, jej właściwości, jej producentów oraz odnośny rynek (oznaczony jako odrębny rynek), pochodzenie, czas trwania, podstawowy mechanizm, spotkania i funkcjonowanie kartelu dotyczącego danej witaminy, a także jego uczestników. Niezależnie od tytułu sformułowanego w liczbie pojedynczej („Kartel”), treść tytułu C pisma w sprawie przedstawienia zarzutów sugerowała, iż istniało wiele odrębnych karteli.

90 W związku z tym uwzględnienie całości pisma w sprawie przedstawienia zarzutów sugeruje, że Komisja dała w tym dokumencie dowód istnienia widocznych wątpliwości w odniesieniu do dokładnej kwalifikacji prawnej, jaką należy nadać zarzucanym działaniom, czyli czy należy je uznać za jedno naruszenie, czy też wiele naruszeń, choć niewątpliwie wskazała ich sprzeczność z art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia o EOG. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie pozwala więc na wyraźne stwierdzenie, czy Komisja miała zamiar uwzględnić istnienie jednego, czy też wielu naruszeń.

91 Stwierdzenie to nie oznacza jednak, że w tych okolicznościach, uwzględniając w decyzji istnienie odrębnego naruszenia w odniesieniu do każdej z rozpatrywanych witamin, Komisja naruszyła prawo skarżącej do obrony.

92 Prawdą jest, że w swym wyroku z dnia 3 lipca 1991 r. w sprawie C‑62/86 AKZO przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3359, pkt 29, na który powołuje się skarżąca, Trybunał wskazał, że „[p]ismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno w sposób wyraźny przedstawiać okoliczności faktyczne, na których opiera się Komisja, a także nadaną im kwalifikację”.

93 Jednakże należy także przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem decyzja stwierdzająca naruszenie niekoniecznie musi być dokładnym powtórzeniem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Komisja powinna istocie bowiem mieć możliwość uwzględnienia we wspomnianej decyzji odpowiedzi zainteresowanych przedsiębiorstw na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W związku z tym musi ona mieć możliwość nie tylko przyjęcia lub odrzucenia argumentów tych przedsiębiorstw, ale także przeprowadzenia własnej analizy okoliczności faktycznych przez nie przedstawionych, albo w celu wycofania zarzutów, które okazały się bezzasadne, albo w celu korekty lub uzupełnienia, zarówno pod względem faktycznym, jak i prawnym, swej argumentacji na poparcie zarzutów, które utrzymuje (wyroki w sprawie Cour ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, pkt 47 powyżej, pkt 91 i 92; w sprawie Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, pkt 80 powyżej, pkt 437 i 438, oraz z dnia 29 października 1980 r. w sprawach połączonych od 209/78 do 215/78 i 218/78 Van Landewyck i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 3125, pkt 68).

94 W szczególności należy stwierdzić, że ocena okoliczności faktycznych wynika z samego aktu decyzyjnego i że prawo do przedstawienia swego stanowiska obejmuje wszystkie okoliczności faktyczne i stan prawny, które stanowią podstawę aktu decyzyjnego, ale nie stanowisko końcowe, jakie organ administracyjny zamierza zająć (zob. podobnie wyroki Sądu z dnia 21 stycznia 1999 r. w sprawach połączonych T‑129/95, T‑2/96 i T‑97/96 Neue Maxhütte Stahlwerke i Lech Stahlwerke przeciwko Komisji, Rec. str. II‑17, pkt 231, oraz z dnia 3 grudnia 2003 r. w sprawie T‑16/02 Audi przeciwko OHMI, Rec. str. II‑5167, pkt 75).

95 W związku z tym, z jednej strony, prawo do obrony jest naruszone z uwagi na rozbieżność pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a ostateczną decyzją tylko pod warunkiem, że zarzut zawarty w decyzji nie był przedstawiony w piśmie w sposób wystarczający, aby umożliwić obronę adresatom. Z drugiej strony, kwalifikacja prawna okoliczności faktycznych opisanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów może być z definicji tylko tymczasowa, a późniejsza decyzja Komisji nie może być unieważniona tylko z tego powodu, że wnioski końcowe oparte na tych okolicznościach faktycznych nie odpowiadają dokładnie tej tymczasowej kwalifikacji. Komisja powinna bowiem wysłuchać adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz, w stosownych przypadkach, uwzględnić ich uwagi stanowiące odpowiedź na stawiane zarzuty, zmieniając swą analizę właśnie w celu uszanowania ich prawa do obrony (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑44/00 Mannesmannröhren-Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑2223, pkt 98–100).

96 W niniejszym przypadku należy stwierdzić, że w decyzji Komisja tylko dostosowała i wyjaśniła z prawnego punktu widzenia argumentację, na jakiej oparła postawione zarzuty, a zatem nie uniemożliwiła ona skarżącej przedstawienia jej stanowiska na temat tych zarzutów przed wydaniem decyzji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑9/89 Hüls przeciwko Komisji, Rec. str. II‑499, pkt 59–65). Skarżąca powinna była bowiem po lekturze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zdawać sobie sprawę, że Komisja nie wykluczała możliwości dojścia do wniosku, iż istniało wiele odrębnych naruszeń. Komisja z pewnością mogła uniknąć tego niefortunnego wprowadzenia w błąd i sprzeczności, które charakteryzują ocenę prawną zawartą w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów w odniesieniu do tego, czy istniało jedno, czy też wiele naruszeń, gdyby tylko sformułowała w bardziej wyraźny sposób możliwość wyboru, która istniała w tym względzie i co do której rozstrzygnięcie odłożyła ona do czasu wydania ostatecznej decyzji. Niemniej jednak to wprowadzenie w błąd i ta sprzeczność nie uniemożliwiły skarżącej przedstawienia w jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jej stanowiska w tej kwestii.

97 Tak jak to słusznie podkreśliła pozwana, z odpowiedzi tej skądinąd wynika, że sama skarżąca była co najmniej świadoma faktu, iż postępowanie administracyjne może dotyczyć wielu naruszeń. Opisując na stronie 5 tej odpowiedzi środki, jakie podjęła w celu zapobieżenia ze swej strony przyszłym naruszeniom prawa konkurencji, skarżąca zauważyła bowiem, że „zakończyła ona bezzwłocznie naruszenia, które są przedmiotem niniejszego postępowania” („immediately brought to an end the infringements which are subject of this proceedings”). Wskazywana przez skarżącą okoliczność, że uwaga ta została sformułowania w kontekście argumentów zmierzających do przekonania Komisji do uwzględnienia na rzecz skarżącej okoliczności łagodzących w żaden sposób nie ogranicza możliwości wywnioskowania z niej, że skarżąca na tym etapie postępowania administracyjnego była świadoma, iż po jego zakończeniu może ona zostać obciążona odpowiedzialnością za wiele naruszeń.

98 Poza tym pozwana słusznie powołuje się na fakt, że wbrew temu, co twierdzi skarżąca, Roche, będąca adresatem tego samego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, sformułowała w swej odpowiedzi na to pismo uwagi dotyczące kwestii tego, czy istniało jedno, czy też wiele naruszeń. Bez większego znaczenia w tym kontekście jest fakt, że Roche chciała wyjaśnić, że jej zdaniem Komisja powinna dojść do wniosku, że istniało wiele odrębnych naruszeń. W przeciwieństwie do tego, co twierdzi skarżąca, nie można wnioskować z tego kierunku, w którym zmierzały uwagi Roche, że przedsiębiorstwo to zrozumiało pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w ten sposób, że jego adresatom zarzuca się uczestnictwo w jednym ogólnym porozumieniu. W każdym razie nie trzeba rozpatrywać kwestii, w jaki sposób Roche mogła zinterpretować pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ponieważ ważna jest obiektywna treść tego pisma. Tymczasem w tym względzie skarżąca niesłusznie twierdzi, że w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja zarzuciła jej uczestnictwo w jednym ogólnym porozumieniu. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawiera, obok elementów sygnalizujących ten kierunek, wiele elementów sygnalizujących kierunek ostatecznie obrany przez Komisję w jej decyzji.

99 W tych okolicznościach skarżąca miała możliwość podjęcia próby, tak jak to uczyniła Roche, nadania pożądanego przez nią kierunku analizie prawnej Komisji, która to analiza w odniesieniu do kwestii, czy zarzucane BASF zachowania stanowiły jedno, czy też kilka naruszeń, bez wątpienia wydawała się jeszcze otwarta. Niejasności zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów w żaden sposób jej tego nie uniemożliwiały. Fakt, że skarżąca nie podniosła w swej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów argumentów w tej kwestii, zależał zatem w pełni od jej wyboru.

100 W związku z tym przyjmując końcowe wyraźne i całościowe stanowisko w sprawie kwalifikacji prawnej stanowiących naruszenia zarzucanych skarżącej działań, polegające na przypisaniu jej zarówno naruszeń art. 81 ust. 1 WE i art. 53 porozumienia o EOG, jak i poszczególnych witamin, których te działania dotyczyły, Komisja nie naruszyła prawa skarżącej do przedstawienia swego stanowiska.

101 Z powyższego wynika, że zarzuty pierwszy i drugi należy oddalić.

102 Wreszcie ponieważ podczas rozprawy zamiast uwagi końcowej do argumentów przedstawionych na poparcie pierwszego zarzutu skarżąca zasugerowała, że kwestia podniesiona przez ten zarzut nie jest tylko kwestią proceduralną i zauważyła, że wytyczne nie przewidują, by w odniesieniu do kartelu obejmującego wiele produktów Komisja mogła pomnożyć grzywny przez liczbę tych produktów, należy stwierdzić, że zakładając, iż poprzez tę uwagę zarzucono Komisji tak