OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

DÁMASA RuizA-JarabA ColomerA

przedstawiona w dniu 6 września 2005 r.( )

Sprawa C‑230/03

Mehmet Sedef

przeciwko

Freie und Hansestadt Hamburg

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesverwaltungsgericht (Niemcy)]

Układ stowarzyszeniowy EWG‑Turcja – Artykuł 6 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia – System stopniowego przyznawania praw – Konieczność nieprzerwanego zatrudnienia – Pracownik turecki zatrudniony jako marynarz w żegludze morskiej państwa członkowskiego – Brak znaczenia szczególnego charakteru zawodu

1. Bundesverwaltungsgericht (Niemcy) przedłożył Trybunałowi na podstawie art. 234 WE dwa pytania prejudycjalne w sprawie wykładni art. 6 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia pomiędzy Wspólnotą Europejską a Turcją( ) (zwanej dalej „decyzją nr 1/80”).

2. Przepis ten przyznaje pracownikom tureckim określone prawa, których zakres zależy od czasu trwania zatrudnienia w jednym z państw członkowskich.

3. Wątpliwości sądu krajowego dotyczą skutków niektórych przerw w wykonywaniu zawodu marynarza dla obliczania okresu zatrudnienia niezbędnego dla uzyskania prawa do swobodnego dostępu do dowolnej pracy zarobkowej.

I – Przepisy mające zastosowanie w sprawie

4. Stosunki pomiędzy Republiką Turecką a Unią Europejską zmieniają się w zależności od aktualnych okoliczności politycznych i gospodarczych( ), ale ich ramy prawne pozostają niezmienione( ).

A – Układ stowarzyszeniowy

5. W dniu 12 września 1963 r. w Ankarze zawarto układ ustanawiający stowarzyszenie pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją, zatwierdzony i ratyfikowany w imieniu Wspólnoty decyzją Rady 64/732/EWG z dnia 23 grudnia 1963 r.( ) (zwany dalej „układem stowarzyszeniowym”).

6. Jak już wspomniałem w opinii w sprawie Öztürk( ), układ stowarzyszeniowy ma na celu wspieranie ciągłego i zrównoważonego wzmocnienia powiązań handlowych między obydwiema stronami, zapewnienie przyspieszonego wzrostu gospodarki tureckiej, a także podniesienie poziomu zatrudnienia i polepszenia warunków życia w tym państwie. Preambuła stanowi, że wsparcie przez Wspólnotę wysiłków obywateli tureckich w celu poprawy ich warunków bytowych ułatwi późniejszą akcesję tego państwa( ).

7. W celu realizacji tych dążeń układ stowarzyszeniowy rozróżnia fazę przygotowawczą dla wzmocnienia gospodarki tureckiej przy wsparciu wspólnotowym (art. 3), fazę przejściową zmierzającą do stopniowego ustanawiania unii celnej( ) poprzez zbliżanie różnych polityk finansowych (art. 4) oraz fazę końcową dotyczącą wzmocnienia koordynacji tych polityk (art. 5).

8. W celu zapewnienia stopniowego rozwoju tego systemu sygnatariusze spotykają się w ramach Rady, która działa na podstawie kompetencji przyznanej jej przez układ stowarzyszeniowy (art. 6) i która w określonych przypadkach posiada władzę decyzyjną dla osiągnięcia ustalonych celów.

9. Druga faza wymagała zbadania przez umawiające się strony stopniowej liberalizacji przepływu pracowników( ), dokonywanej na podstawie art. 48 i 49 (obecnie, po zmianie, art. 39 WE i 40 WE) oraz art. 50 traktatu EWG (po zmianie art. 41 WE) (art. 12)( ).

B – Protokół dodatkowy

10. Faza tymczasowa zakończyła się w 1970 r. wraz z wprowadzeniem do układu stowarzyszeniowego (art. 62) protokołu dodatkowego( ), który wszedł w życie w 1973 r. w celu uszczegółowienia warunków, wymogów i tempa realizacji kolejnego etapu (art. 1).

11. Tytuł II reguluje swobodny przepływ osób i usług, pierwszy rozdział poświęcony pracownikom zawiera art. 36, zgodnie z którym swoboda ta będzie osiągana stopniowo zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 12 układu stowarzyszeniowego, pomiędzy końcem dwunastego i dwudziestego drugiego roku następujących po wejściu w życie tego układu( ). Rada Stowarzyszenia przyjmie przepisy niezbędne do realizacji tego celu.

12. Artykuł 37 przyznaje obywatelom tureckim zatrudnionym we Wspólnocie równość traktowania z obywatelami państw członkowskich w zakresie warunków pracy oraz wynagrodzenia.

C – Decyzja nr 1/80

13. W następstwie decyzji nr 2/76 z dnia 20 grudnia 1976 r. w sprawie wykonania art. 12 układu stowarzyszeniowego Rada Stowarzyszenia przyjęła decyzję nr 1/80( ).

14. Artykuł 6 znajduje się w rozdziale II zatytułowanym „Postanowienia społeczne”, w sekcji 1 poświęconej „Kwestiom dotyczącym zatrudnienia i swobodnego przepływu pracowników”. Brzmi on następująco:

„1. Pracownik turecki legalnie zatrudniony na rynku pracy państwa członkowskiego ma w tym państwie, z zastrzeżeniem postanowień art. 7 dotyczącego dostępu członków jego rodziny do zatrudnienia, prawo:

– po roku legalnego zatrudnienia, do odnowienia pozwolenia na pracę u tego samego pracodawcy, o ile jego stanowisko zostaje zachowane;

– po trzech latach legalnego zatrudnienia i z zastrzeżeniem pierwszeństwa pracowników z państw członkowskich Wspólnoty, przyjęcia, w tym samym zawodzie u dowolnego pracodawcy, oferty pracy złożonej na normalnych warunkach i zarejestrowanej przez służby zatrudnienia tego państwa członkowskiego;

– po czterech latach legalnego zatrudnienia, swobodnego dostępu do dowolnej pracy najemnej.

2. Urlopy wypoczynkowe i nieobecność w pracy z powodu macierzyństwa, wypadku przy pracy lub krótkotrwałej choroby są wliczane do okresu legalnego zatrudnienia. Okresy niezawinionego bezrobocia, należycie poświadczone przez właściwe władze oraz nieobecność w pracy z powodu długotrwałej choroby, jakkolwiek nie zaliczają się do okresu legalnego zatrudnienia, nie naruszają praw nabytych z tytułu poprzedniego zatrudnienia.

[…]”.

II – Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym oraz pytania prejudycjalne

15. Mehmet Sedef, obywatel turecki urodzony w 1952 r., zatrudniony był jako marynarz przez różnych pracodawców niemieckich, dlatego też nie potrzebował pozwolenia na pracę, a tylko pozwolenie na pobyt, które otrzymywał sukcesywnie, gdyż jego ważność jest ograniczona przez każdy stosunek pracy. Począwszy od 18 stycznia 1993 r., został uznany za niezdolnego do wykonywania tego zawodu z powodów zdrowotnych.

16. Czas, który upłynął pomiędzy rozpoczęciem przez niego pracy a stwierdzeniem niezdolności do pracy, można podzielić – jak wskazał sąd krajowy – na cztery kategorie:

1.º okres zatrudnienia, łącznie z corocznymi urlopami wypoczynkowymi, gdzie zatrudniony był u tego samego pracodawcy przez ponad rok, ale zawsze krócej niż trzy lata( );

2.º okres bezrobocia, do którego są zaliczane wyłącznie okresy poświadczone przez władze, które wahają się od miesiąca i kilku dni aż do ośmiu miesięcy( );

3.º okres zwolnień chorobowych, krótkich lub dłuższych, a w jednym przypadku przekraczających jeden rok( ), oraz

4.º inne okresy łącznie z tymi kwalifikowanymi przez samego zainteresowanego jako „urlopy bezpłatne”, w liczbie siedemnastu, wahającymi się od jednego do siedemdziesięciu dni, które wynoszą w okresie w przybliżeniu piętnastu lat około trzynastu miesięcy (7,2%)( ).

17. W 1992 r., w celu podjęcia pracy najemnej na lądzie, zabiegał on o uzyskanie pozwolenia na pobyt, które nie byłoby ograniczone do działalności zawodowej w sektorze żeglugi morskiej, a którego miasto Hamburg mu odmówiło.

18. Verwaltungsgericht (sąd administracyjny) w Hamburgu, do którego zwrócił się M. Sedef, orzekł na podstawie art. 6 decyzji nr 1/80, wydanie pozwolenia na pobyt.

19. Pozwany organ wniósł apelację do Oberverwaltungsgericht Hamburg, który ją uwzględnił, uznając, że wymagane warunki postawione przez powoływany przepis nie zostały spełnione.

20. M. Sedef złożył rewizję, a Bundesverwaltungsgericht, uznając, że wnioskodawca nie ma prawa do otrzymania zezwolenia na podstawie przepisów krajowych( ) i że mógłby mieć je tylko na podstawie prawa wspólnotowego, postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy art. 6 ust. 1 tiret trzecie i ust. 2 decyzji nr 1/80 […] należy interpretować w ten sposób, że pracownik turecki, który był od 1977 r. przez ponad 15 lat legalnie zatrudniony przy wykonywaniu niewymagających zezwolenia prac w żegludze morskiej państwa członkowskiego u kolejnych pracodawców należących do legalnego rynku pracy i który spełniał podczas tego okresu warunki określone w art. 6 ust. 1 tiret pierwsze decyzji nr 1/80, ma prawo do uzyskania pozwolenia na pobyt, gdy w jego zatrudnieniu w żegludze morskiej – oprócz wielu przerw spowodowanych chorobą i niezawinionym bezrobociem poświadczonym przez właściwe władze – wystąpiło pomiędzy dwiema kolejnymi umowami o pracę 17 przerw trwających od 1 do 70 dni (w sumie około 13 miesięcy), i że pracownik turecki, zgodnie z tym co twierdzi, spędzał okresy wydłużonych przerw u swojej rodziny w Turcji, a w tym zakresie nie stwierdzano niezawinionego bezrobocia? Czy ma znaczenie w odniesieniu do tego, że przerwy takie są charakterystyczne dla wykonywanej działalności (w niniejszym przypadku […] w żegludze morskiej)?

2) Czy prawo do uzyskania pozwolenia na pobyt na podstawie art. 6 ust. 1 tiret trzecie decyzji nr 1/80 wiąże się z wcześniejszym spełnieniem przez pracownika tureckiego warunków określonych w art. 6 ust. 1 tiret drugie decyzji nr 1/80? Czy ma znaczenie w tym zakresie okoliczność, że zmiana pracodawcy przed upływem 3 lat jest charakterystyczna dla wykonywanej działalności (w niniejszym przypadku […] w żegludze morskiej)?”.

III – Postępowanie przed Trybunałem

21. W terminie określonym w art. 20 statutu Trybunału Sprawiedliwości Freie und Hansestadt Hamburg, rząd niemiecki i Komisja przedłożyły uwagi na piśmie.

22. Na rozprawie w dniu 30 czerwca 2005 r. przedstawiciele M. Sedefa oraz Komisji przedstawili ustnie swoje stanowiska.

IV – Analiza pytań prejudycjalnych

23. Ponieważ pytania sądu krajowego dotyczą art. 6 decyzji nr 1/80, niezbędne jest najpierw przedstawienie kilku uwag ogólnych w kwestii treści tego przepisu w świetle okoliczności faktycznych sprawy; należy ponadto zwrócić uwagę na znaczenie tego, iż M. Sedef był marynarzem.

A – System prawny ustanowiony w art. 6 decyzji nr 1/80

24. Decyzja nr 1/80 nie zrównuje pracowników tureckich z pracownikami wspólnotowymi, ponieważ nie korzystają oni z udogodnień wynikających ze swobodnego przepływu oraz nie korzystają ani z prawa zakładania przedsiębiorstw, ani z prawa osiedlania. Korzystają jedynie z niektórych ułatwień w państwie przyjmującym, na którego terytorium legalnie wjechali i byli legalnie zatrudnieni przez określony czas( ); ich sytuacja nie jest również podobna do sytuacji obywateli państw trzecich( ).

25. Artykuł 6 decyzji nr 1/80 stawia wymóg „legalnego zatrudnienia na rynku pracy państwa członkowskiego” jako konieczny do spełnienia warunek dla uzyskania różnych praw, w zależności od czasu trwania zatrudnienia.

1. Zatrudnienie na legalnym rynku pracy

26. Aby ten podstawowy warunek został spełniony, stosunek pracy musi być umiejscowiony w obszarze wspólnotowym lub przynajmniej powinien być ściśle z nim związany, a ponadto powinien stanowić zatrudnienie „legalne”.

27. Dla zbadania, czy pierwszy z tych warunków został spełniony, orzecznictwo korzysta z analogicznych kryteriów do tych, które stosuje w dziedzinie swobodnego przepływu pracowników( ), a istnienie związku stwierdza się przez wykonywanie na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem rzeczywistej i efektywnej działalności ekonomicznej, za które otrzymuje wynagrodzenie( ). Stosowane zasady są takie same dla zbadania powiązania terytorialnego, obowiązkowo biorąc pod uwagę miejsce zatrudnienia oraz wykonywania działalności zarobkowej, ale także ustawodawstwa krajowego w dziedzinie prawa pracy i ubezpieczeń społecznych( ).

28. Legalność wejścia na rynek pracy zakłada istnienie ustabilizowanej i pewnej sytuacji( ), a także przestrzeganie przez pracownika przepisów ustawowych i wykonawczych przyjmującego państwa członkowskiego, a tym samym bycie uprawnionym do wykonywania zawodu w tym państwie( ).

2. Przyznane uprawnienia

29. System stopniowej integracji nadaje różne przywileje, które się zmieniają i których przyznanie zależy od spełnienia warunków, zmieniających się w zależności od okresu zatrudnienia na danym stanowisku( ).

30. Artykuł 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, który zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ma skutek bezpośredni( ), wymienia w swoich trzech tiret każdy z trzech rodzajów uprawnień, które nabywa się stopniowo w miarę przedłużania się zatrudnienia w państwie członkowskim, co pociąga za sobą przedłużenie związanego z nim prawa pobytu( ).

31. Jeżeli legalne zatrudnienie trwa ponad rok, możliwe jest przedłużenie pozwolenia na pracę z pierwotnym pracodawcą; jeżeli trwa dwa lata dłużej, można zmienić pracodawcę, ale nie zawód ani kraj; wreszcie po kolejnym roku prawo do wykonywania dowolnej działalności zarobkowej jest dostępne w tym samym państwie.

32. Wraz z osiągnięciem ostatniego szczebla, uzyskane przywileje mogą zostać utracone tylko w przypadku ostatecznego porzucenia rynku pracy, bez względu na przyczynę( ), lub wskutek przekroczenia rozsądnego terminu dla nawiązania nowego stosunku pracy po przejściowym braku aktywności zawodowej( ).

3. Obliczenie upływającego czasu

33. Uprawnienia określone we wszystkich tiret art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80 powstają pod warunkiem, że praca była wykonywana „nieprzerwanie” przez rok, trzy lub cztery lata. Tak więc, jeżeli praca przestaje być wykonywana, następuje przerwanie biegu terminu, którego upływ stanowi spełnienie warunku, co powoduje, że jeżeli praca zostaje znów podjęta, to naliczanie nie jest kontynuowane, ale zaczyna się od początku.

34. Uznając, że powyższa zasada może pociągać za sobą pewne niesłuszne rozwiązania, ust. 2 przewiduje różne wyjątki, rozróżniając zależnie od rodzaju i długości przerw w pracy te, które mają skutek pozytywny, gdyż upływający czas jest zrównany z czasem normalnie przepracowanym (urlop wypoczynkowy, nieobecność w pracy z powodu macierzyństwa, wypadku przy pracy lub krótkotrwałej choroby), oraz te, które zapobiegają skutkom negatywnym, ponieważ nie pozwalają na naruszenie praw wcześniej nabytych (niezawinionego bezrobocia należycie poświadczonego przez właściwe władze oraz nieobecność w pracy z powodu długotrwałej choroby).

35. W tych ostatnich przypadkach osoba, która przerwała działalność zawodową z jednego z wymienionych powodów, nie musi naliczać czasu tak, jak gdyby nigdy nie była legalnie zatrudniona w państwie przyjmującym( ).

36. Szczególne zasady dotyczące ciągłości działalności przestają znajdować zastosowanie, gdy pracownik turecki spełni przewidziane w art. 6 ust. 1 tiret trzecie warunki dotyczące skorzystania z bezwarunkowej swobody, przyznanej mu przez ten przepis( ), a ponadto jest uprawniony do zawieszenia swojego udziału w rynku pracy, ponieważ jest on już legalnie włączony do jego struktury( ). Nie należy mylić tego przypadku, w którym nie zalicza się niektórych przerw w pracy, z przypadkami wcześniejszymi, gdzie chodzi o nabycie uprawnień.

37. Należy również podkreślić, że pomimo iż wymienione warunki powinny być interpretowane w sposób zawężający( ), bo w przeciwnym wypadku obliczenia zostałyby zniekształcone, to w pewnych okolicznościach należy uwzględniać inne okresy, przeważnie krótkotrwałe( ).

B – Wykładnia art. 6 decyzji nr 1/80 oraz zawód marynarza

38. Pod koniec każdego z pytań prejudycjalnych przedłożonych Trybunałowi, sąd krajowy nawiązuje do roli, jaką odgrywa szczególny charakter zawodu marynarza.

39. Żeglugę morską cechuje to, że stanowi sektor, dla którego od samego początku charakterystyczne były niebezpieczeństwa i ogromne trudności, ponieważ związany jest on z nieprzyjaznym i nieprzejednanym środowiskiem( ), nawet jeśli warunki, w jakich się odbywa, z czasem bardzo się zmieniły. „Dla nas marynarzy, pływających na pełnym morzu, morze jest przede wszystkim szlakiem, to prawie wyłącznie droga. Ale jaka droga! Nigdy nie zapomnę, jak pierwszy raz płynąłem przez ocean. Na morzach całego świata panowały jeszcze żaglowce. Cóż to były za czasy! Nie mówię, że morze było wówczas lepsze, nie. Ale było bardziej poetyckie, bardziej tajemnicze, mniej znane. Dzisiaj morze się coraz bardziej uprzemysławia; marynarz ma swój żelazny statek, wie, kiedy płynie, a kiedy zawija do portu; wie, którego dnia i o której godzinie...; kiedyś było inaczej, płynął zdany na los, na szczęście, na korzystne wiatry [...], dziś morze się zmieniło, statki się zmieniły i marynarz także się zmienił”. Tak opowiadał bohater sławnego hiszpańskiego pisarza pokolenia 1898( ).

40. Zawód ten, zarówno wczoraj, jak i dziś, wykazuje szereg znaczących różnic w porównaniu z innymi zawodami. Surowość oraz szczególny charakter pracy i życia na morzu zostały wzięte pod uwagę przez prawo międzynarodowe( ), prawo państw członkowskich( ) oraz prawo wspólnotowe.

41. Na poziomie wspólnotowym można przywołać jako przykład dyrektywę Rady nr 1999/63/WE z dnia 21 czerwca 1999 r. dotyczącą Umowy w sprawie organizacji czasu pracy marynarzy przyjętej przez Stowarzyszenie Armatorów Wspólnoty Europejskiej (ECSA) i Federację Związków Zawodowych Pracowników Transportu w Unii Europejskiej (FST)( ) oraz dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1999/95/WE z dnia 13 grudnia 1999 r. dotyczącą egzekwowania przepisów odnoszących się do godzin pracy marynarzy na pokładach statków zawijających do portów Wspólnoty( ).

42. Tak jak ma to miejsce w innych dziedzinach, czyli na przykład w transporcie( ), szczególny charakter pracy marynarzy znalazł odbicie w normach, zwłaszcza dotyczących ochrony i bezpieczeństwa.

43. Istnienie odrębnej regulacji pokazuje, że tam gdzie uznano to za stosowne, wzięto pod uwagę szczególny charakter danego zawodu.

44. Decyzja nr 1/80 nie odwołuje się do określonej kategorii pracowników, tak więc unormowania te dotyczą bez rozróżnienia pracowników wszystkich zawodów.

45. Stwierdzenia tego nie naruszają postanowienia art. 12, który zezwala państwom członkowskim i Turcji przejściowo nie stosować automatycznie art. 6 i 7 w sytuacji zaistnienia lub przewidywanego zaistnienia poważnych zakłóceń poziomu życia lub zatrudnienia w regionie lub gałęzi działalności, lub w zawodzie, gdyż to ostatnie odesłanie ma charakter ogólny i wynika z wyjątkowego i przejściowego charakteru sytuacji.

46. Ponadto Trybunał stwierdził, że brzmienie art. 6 ust. 1 jest ogólne i bezwarunkowe, ponieważ nie przyznaje państwom członkowskim możliwości pozbawienia niektórych kategorii tureckich pracowników uprawnień, które ten przepis przyznaje im w sposób bezpośredni( ). Doktryna ta może zostać przeniesiona na grunt wszystkich przypadków, w których zamierza się podkreślić szczególny charakter danego zawodu.

47. W związku z tym charakterystyczne cechy zawodu, w szerokim tego słowa znaczeniu, nie są istotne dla dokonania wykładni powoływanej normy, której jednolitość byłaby zagrożona, gdyby dopuścić wyjątki i gdyby ustalać reguły w zależności od zajmowanego stanowiska, ponieważ wówczas nic nie przeszkodziłoby innym środowiskom pracy w domaganiu się uprzywilejowanego traktowania; to zaowocowałoby kazuistycznym orzecznictwem, zaprzeczającym spójności systemu i bezpieczeństwu prawnemu, ale nic nie stoi na przeszkodzie temu, by w sytuacji gdy kwestionowane są uprawnienia uznane przez ten przepis, uwzględnić szczególne okoliczności danego przypadku.

C – Pierwsze pytanie prejudycjalne

48. Główna wątpliwość sądu krajowego dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 tiret trzecie oraz ust. 2 decyzji nr 1/80, dla oceny wpływu – na uznanie swobodnego dostępu do zawodu – przerw, które nie wynikają ani z sytuacji należycie poświadczonego bezrobocia, ani z choroby, a także skutków tego, że zmiana pracodawcy jest charakterystyczna dla tego zawodu, ten ostatni punkt, wspólny z innym przedłożonym pytaniem, został już jednak przedstawiony.

49. W takich okolicznościach niniejszej sprawy pojawił się problem, gdyż M. Sedef pracował ponad piętnaście lat na niemieckich statkach u różnych pracodawców, ale według szczegółów podanych przez Bundesverwaltungsgericht pracował bez przerwy tylko przez okres niezbędny dla skorzystania z uprawnień określonych w tiret pierwszym powoływanego przepisu, czyli z możliwości odnowienia pozwolenia na pracę z pierwotnym pracodawcą.

50. Gdyby zsumowano przerwy wahające się od jednego do siedemdziesięciu dni, które zainteresowany kwalifikuje jako „urlopy bezpłatne”, otrzymano by liczbę ustaloną do osiągnięcia maksymalnego poziomu przewidzianego w tiret trzecim, ale pod warunkiem, że okresy te będą się mieściły w ramach ust. 2 przepisu, o którym mowa.

51. Wydaje się jasne, że nie można uznać ich za urlopy wypoczynkowe lub też za nieobecności z powodu krótkotrwałej choroby, które oczywiście mogą być uwzględnione, i tak też to rozumie sąd krajowy.

52. Nie należy ich także zrównywać z okresami, w których zainteresowany cierpiał na przewlekłe schorzenia, o których zresztą wspomniano.

53. Co do zrównania z przypadkiem niezawinionego bezrobocia, przepis, o którym mowa, wymienia tylko te, które zostały należycie poświadczone przez właściwe władze. Poświadczanie to powinno być interpretowane zgodnie z celem leżącym u jego podstaw, jakim jest zapobieganie oszustwom, poprzez ułatwienie państwu kontroli pracowników, jako że brak oficjalnej rejestracji wpływałby negatywnie na legalność sytuacji( ).

54. Tymczasem z informacji przekazanych w postanowieniu Bundesverwaltungsgericht wynika, że zainteresowany mógł zasadnie zrezygnować z zarejestrowania się jako poszukujący pracy w związku z perspektywą znalezienia jej w krótkim terminie( ), co zresztą wcześniej zdarzało się wielokrotnie. Wynika z tego, że po powrocie do Niemiec zwykle bez większego problemu pracował zarobkowo( ), gdzie zresztą dla wykonywania zawodu marynarza nie jest wymagane pozwolenie na pracę, a wystarczy tylko pozwolenie na pobyt.

55. W konsekwencji należałoby zrównać krótkie przerwy z okresem niezawinionego bezrobocia należycie poświadczonego przez właściwe władze, ponieważ nie pozbawiają one legalnej przynależności do rynku pracy państwa wspólnotowego i nie zagrażają celowości oficjalnego poświadczania bezrobocia( ).

56. Pogląd ten jest również uzasadniony przez to, że – jak już wspomniałem wcześniej – art. 6 decyzji nr 1/80 dotyczy swobodnego przepływu pracowników, stawiając warunek ciągłości w wykonywaniu zawodu, która to okoliczność została w wystarczający sposób udowodniona w przypadku M. Sedefa.

57. Znajduje on również oparcie w wyroku z dnia 17 kwietnia 1997 r. w sprawie Kadiman( ) przywołanym przez Komisję w pisemnych uwagach. Pomimo że wyrok odnosi się do art. 7 decyzji nr 1/80 dotyczącego łączenia członków rodziny pracownika tureckiego, w sytuacji gdy przebywają oni w państwie przyjmującym przez trzy lata „w sposób nieprzerwany”, uznaje on, „że zainteresowany opuszcza wspólne miejsce zamieszkania przez rozsądny okres czasu i z uzasadnionych powodów, na przykład w celu wyjazdu na wakacje lub odwiedzenia rodziny w kraju pochodzenia” (pkt 48).

58. Niektóre z okresów, o których mowa, mogłyby zostać zaliczone do tego ostatniego przypadku, jednak nie dotyczy to tych, które się nadmiernie przedłużały, ponieważ zbyt długo nie dochodziło do skonkretyzowania ofert pracy lub ponieważ odwiedziny u krewnych nieprzewidzianie się przedłużyły.

59. W każdym razie nie do Trybunału należy rozróżnienie przypadków podlegających art. 6 ust. 2 decyzji nr 1/80, ponieważ wkroczyłby w ten sposób w kompetencje sądu krajowego; Trybunał powinien ograniczyć się zatem do dostarczenia niezbędnych wytycznych dla właściwego zastosowania prawa wspólnotowego w postępowaniu przed sądem krajowym.

60. Powyższe rozważania prowadzą mnie do zaproponowania, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć w ten sposób, że art. 6 ust. 2 decyzji nr 1/80 obejmuje przerwy w stosunku pracy takie jak w niniejszym przypadku, za wyjątkiem tych, które nadmiernie się przedłużają, ponieważ zbyt długo nie dochodziło do skonkretyzowania oferty pracy lub ponieważ odwiedziny u krewnych trwały nieracjonalnie długo, przy czym kwalifikacja tych przerw należy do sądu krajowego.

D – Drugie pytanie prejudycjalne

61. Bundesverwaltungsgericht pragnie również wiedzieć, czy dla skorzystania z prawa, o którym stanowi art. 6 ust. 1 tiret trzecie decyzji nr 1/80, konieczne jest wcześniejsze spełnienie przez pracownika tureckiego warunków określonych w art. 6 ust. 1 tiret drugie.

62. Tiret wymienionego przepisu przyznają stopniowo coraz szersze uprawnienia w odniesieniu do swobodnego dostępu do zawodu, w zależności od czasu trwania legalnego zatrudnienia. Jeżeli rozważyć wyłącznie aspekt czasowy stosunku pracy, można dokonać samodzielnej analizy warunków odpowiadających każdej fazie, w tym sensie, że poziom wyższy obejmuje poziomy niższe – czyli cztery i trzy lata obejmują odpowiednio trzy lata i rok.

63. Trudność pojawia się podczas badania, czy umowa o pracę została zawarta z jednym pracodawcą lub wieloma pracodawcami, ponieważ dopiero po upływie trzech lat pracy przekracza się próg określony w tiret drugim, z możliwością przyjęcia od tego momentu ofert innych pracodawców niż pracodawca pierwotny.

64. System stopniowej integracji z art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80 zakłada, że aby osiągnąć najwyższy poziom uprawnień, należy przekraczać po kolei kolejne progi, bez możliwości zatem osiągnięcia od razu stopnia ostatniego.

65. Graficznie można to przedstawić za pomocą czterech koncentrycznych okręgów. W najmniejszym znajduje się tylko ekspektatywa, ale pracując przez rok u tego samego pracodawcy, wkracza się do drugiego okręgu i nabywa możliwość odnowienia pozwolenia na pracę; w przypadku gdy upłynęły trzy lata pracy – z założenia u tego samego pracodawcy – przekracza się próg trzeciego okręgu, który przy zachowaniu tego samego zawodu, pozwala na zmianę pracodawcy, po czterech latach tej samej pracy do swobody wyboru pracodawcy dochodzi możliwość wyboru każdej innej działalności zawodowej.

66. W tym zakresie należy przywołać utrwalone orzecznictwo z ww. wyroku w sprawie Eroglu, z którego wynika, że art. 6 ust. 1 tiret pierwsze decyzji nr 1/80 stosuje się, gdy przedłużenie pozwolenia na pracę jest wymagane „dla dalszego wykonywania pracy u tego samego pracodawcy przez okres dłuższy niż pierwotny rok legalnego zatrudnienia” (pkt 13), bez możliwości rozszerzenia jego zakresu dla zmiany pracodawcy „przed upływem trzech lat określonych w tiret trzecim”, co ponadto „pozbawiłoby pracowników państw członkowskich przyznanego im na podstawie tego tiret pierwszeństwa przy okazji zmiany przez pracownika tureckiego pracodawcy” (pkt 14).

67. W tym samym duchu wyrok z dnia 29 maja 1997 r. w sprawie Eker( ) wskazuje, że „spójność systemu stopniowej integracji [...] zostałaby zachwiana, gdyby zainteresowany miał prawo zawrzeć umowę z innym pracodawcą, zanim nawet spełnił określony w ust. 1 tiret pierwsze warunek wykonywania przez rok legalnej pracy [...ponieważ] dopiero po trzech latach legalnej pracy w danym państwie członkowskim pracownik turecki nabywa prawo dostępu do pracy u innego pracodawcy [...]” (pkt 23).

68. Przedstawione powyżej argumenty stanowią punkt wyjścia do udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie, jednak nie można ich pojmować w sposób automatyczny, z pominięciem innych okoliczności, których wagę podkreśliło państwo członkowskie, orzekając w kwestii wniosku pracownika tureckiego. Gdyby abstrahować od tych szczególnych okoliczności, przepis stosowany byłby dosłownie, bez uwzględnienia celu i ducha, stanowiących dlań inspirację, bez baczenia na ideę sprawiedliwości, która pozwala na dokonanie wykładni celowościowej i systemowej jej postulatów.

69. W istocie treść postanowienia odsyłającego wskazuje, że władze niemieckie przyznały M. Sedefowi, bez najmniejszych zastrzeżeń, pozwolenia na pobyt, których potrzebował, by pracować jako marynarz, nawet gdy o nie zabiegał w celu zawarcia umowy z różnymi przedsiębiorstwami, mimo że jego stosunek pracy z jednym pracodawcą nigdy nie trwał dłużej niż trzy lata, a zaledwie raz przekroczył rok( ). Oddalono się więc od ścisłego brzmienia normy, równoważąc ogół występujących czynników, w celu dostosowania ducha przepisu do szczególnych okoliczności przypadku M. Sedefa. Dopiero w chwili, gdy zwrócił się z wnioskiem o pracę na lądzie, postawiono wymóg ścisłego poszanowania norm wynikających z tiret art. 6 ust. 1( ).

70. Podobnie ww. wyrok w sprawie Ertanir, również przywołany przez Komisję w pisemnych uwagach, nakazuje, aby uwzględniać „krótkotrwałe okresy, gdy pracownik turecki nie posiadał w przyjmującym państwie członkowskim ważnego pozwolenia na pobyt lub na pracę i wobec których nie stosuje się art. 6 ust. 2 tej decyzji, jeżeli właściwe władze przyjmującego państwa członkowskiego nie zakwestionowały legalności pobytu zainteresowanego na obszarze tego państwa, ale przeciwnie, wydały mu nowe pozwolenie na pobyt lub na pracę” (pkt 69).

71. W świetle tego orzecznictwa należy stwierdzić, że w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie trwające ponad szesnaście lat zachowanie władz państwowych, polegające na elastycznej interpretacji warunków określonych w trzech tiret art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, spowodowało, że sytuacja zainteresowanego pozornie zdawała się być zgodna z prawem. Potwierdza to fakt, że mimo iż zainteresowany uzyskał tylko uprawnienie określone w tiret pierwszym, które pozwala na przedłużenie umowy z pierwotnym pracodawcą, to sukcesywnie i wielokrotnie wydawano pozwolenia umożliwiające pracę w innych przedsiębiorstwach tego sektora, podczas gdy uprawnienie to jest przewidziane przez tiret drugie, które stawia wymóg ponadtrzyletniego stosunku pracy z tym samym armatorem.

72. Dodatkowym elementem jest stwierdzenie przynależności do legalnego rynku pracy w Niemczech oraz stabilności zatrudnienia od rozpoczęcia przez zainteresowanego pracy w charakterze marynarza w 1977 r. aż do stwierdzenia jego niezdolności do wykonywania tego zawodu w 1993 r.( ).

73. Charakterystyczne cechy niniejszej sprawy, nadany decyzji nr 1/80 przez Trybunał effet utile, a także cel układu stowarzyszeniowego łącznie z innymi znajdującymi zastosowanie przepisami, zmierzającymi do stopniowego osiągania swobody przepływu pracowników, podpowiadają w okolicznościach takich, jak te, które zostały przedstawione, autonomiczne badanie warunków określonych w art. 6 ust. 1 tiret trzecie decyzji nr 1/80( ), bez uprzedniego sprawdzania wymogów określonych w tiret drugim.

V – Wnioski

74. Wobec powyższego proponuję, aby Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedłożone mu przez Bundesverwaltungsgericht:

1) Artykuł 6 ust. 2 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia pomiędzy Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją odnosi się do przerw w stosunkach pracy wskazanych w niniejszym przypadku, za wyjątkiem takich, które nadmiernie się przedłużają, ponieważ zbyt długo nie dochodziło do skonkretyzowania oferty pracy lub ponieważ odwiedziny u krewnych trwały nieracjonalnie długo, przy czym kwalifikacja takich przerw należy do obowiązków sądu krajowego.

2) Aby otrzymać pozwolenie na pobyt na podstawie art. 6 ust. 1 decyzji nr 1/80, należy najpierw spełnić warunki z tiret drugiego tego przepisu, z tym że badanie wymogów nałożonych przez tiret trzecie, w szczególnych okolicznościach, takich jak w przypadku umowy o pracę w niniejszej sprawie, może zostać przeprowadzone w sposób autonomiczny.