OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

PAOLA MENGOZZIEGO

przedstawiona w dniu 3 września 2015 r. ( 1 )

Sprawa C‑155/14 P

Evonik Degussa GmbH,

AlzChem AG, wcześniej AlzChem Trostberg GmbH, wcześniej AlzChem Hart GmbH,

przeciwko

Komisji Europejskiej

„Odwołanie — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Rynki sproszkowanego i granulowanego węglika wapnia oraz sproszkowanego magnezu w przeważającej części EOG — Ustalanie cen, podział rynków i wymiana informacji — Domniemanie wywierania decydującego wpływu — Obalenie domniemania — Zachowanie spółki zależnej sprzeczne z poleceniami wydanymi przez jej spółkę dominującą”

1. Przedmiotem niniejszej sprawy jest odwołanie wniesione przez Evonik Degussa GmbH (zwaną dalej „Degussą”) i AlzChem AG ( 2 ) (zwaną dalej „AlzChem”) od wyroku Sądu Unii Europejskiej Evonik Degussa i AlzChem/Komisja ( 3 ) (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”).

2. Sprawa ta stanowi dla Trybunału ponowną okazję, aby wypowiedzieć się w kwestii przypisania spółce dominującej antykonkurencyjnego zachowania jej spółki zależnej. Trybunał ma w szczególności dokładniej wyjaśnić, jakie warunki powinny zostać spełnione, aby możliwe było obalenie domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu (zwanego dalej „domniemaniem decydującego wpływu”), rozwiniętego w orzecznictwie na potrzeby przypisania spółce dominującej naruszeń reguł konkurencji popełnionych przez spółkę zależną, w której posiada ona wszystkie lub prawie wszystkie udziały.

3. Podstawową kwestią w niniejszej sprawie jest pytanie o to, czy domniemanie decydującego wpływu zostaje obalone w przypadku, gdy przedstawiono dowód na to, że posiadana w 100% spółka, która właśnie miała zostać sprzedana, uczestniczyła w kartelu w jawnej sprzeczności z wyraźnymi i precyzyjnymi poleceniami wydanymi przez jej spółkę dominującą, zakazującymi udziału w takiej działalności antykonkurencyjnej. Poza uściśleniem warunków dotyczących obalenia domniemania decydującego wpływu Trybunał będzie również mógł w niniejszej sprawie wyjaśnić metodologię stosowaną w analizie informacji i argumentów przedstawionych w celu obalenia tego domniemania.

I – Okoliczności powstania sporu

4. W decyzji C(2009) 5791 wersja ostateczna z dnia 22 lipca 2009 r. ( 4 ) (zwanej dalej „sporną decyzją”) Komisja Europejska stwierdziła, że najważniejsi dostawcy węglika wapnia oraz magnezu dla przemysłów stalowego i gazowego dopuścili się naruszenia art. 81 ust. 1 WE (obecnie art. 101 ust. 1 TFUE) i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym z dnia 2 maja 1992 r. (Dz.U. 1994, L 1, s. 3) poprzez uczestnictwo w okresie od dnia 22 kwietnia 2004 r. do dnia 16 stycznia 2007 r. w jednolitym i ciągłym naruszeniu ( 5 ). Komisja wszczęła postępowanie, które doprowadziło do wydania spornej decyzji, na podstawie wniosku o zwolnienie z grzywny przedstawionego przez spółkę Akzo Nobel NV w oparciu o komunikat Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (zwany dalej „komunikatem w sprawie łagodzenia sankcji”) ( 6 ). Wnoszące odwołanie także złożyły wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie tego samego komunikatu.

5. W spornej decyzji Komisja stwierdziła, że wnoszące odwołanie uczestniczyły w naruszeniu w okresie czterech miesięcy pomiędzy dniem 22 kwietnia a dniem 30 sierpnia 2004 r. ( 7 ). Ich odpowiedzialność za to naruszenie została ustalona wyłącznie z powodu bezpośredniego uczestnictwa w nim członków personelu spółki SKW Stahl-Technik GmbH & Co. KG (zwanej dalej „SKW”) ( 8 ), która w tym okresie była spółką zależną posiadaną w 100% przez wnoszące odwołanie ( 9 ). W dniu 30 sierpnia 2004 r. wnoszące odwołanie sprzedały SKW spółce ARQUES Industrie AG (obecnie Gigaset AG, zwanej dalej „Gigaset”) ( 10 ), z gospodarczym skutkiem wstecznym na dzień 1 stycznia 2004 r.

6. Ze względu na ich udział w naruszeniu Komisja w art. 2 lit. g) i h) spornej decyzji nałożyła na wnoszące odwołanie, po pierwsze, grzywnę w wysokości 1,04 mln EUR, do zapłaty solidarnie z SKW, a po drugie, grzywnę w wysokości 3,64 mln EUR, za której zapłatę zostały one wskazane jako solidarnie odpowiedzialne.

7. W omawianej decyzji Komisja nałożyła również grzywnę solidarnie na SKW i jej nową spółkę dominującą, Gigaset, za ich udział w naruszeniu w późniejszym okresie, pomiędzy dniem 1 września 2004 r. i dniem 16 stycznia 2007 r.

II – Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok

8. Skargą złożoną w sekretariacie Sądu w dniu 5 października 2009 r. wnoszące odwołanie tytułem głównym zażądały uchylenia spornej decyzji w zakresie ich dotyczącym, a tytułem posiłkowy, obniżenia kwoty nałożonej na nie grzywny i zmiany spornej decyzji.

9. W zaskarżonym wyroku Sąd częściowo uwzględnił tę skargę. Przede wszystkim stwierdził on, że Komisja popełniła błąd, podwyższając ze względu na recydywę grzywnę nałożoną na AlzChem ( 11 ). Następnie stwierdził, że wybierając niższy poziom obniżenia kwoty grzywny przewidziany w komunikacie w sprawie łagodzenia sankcji ( 12 ), Komisja naruszyła ten komunikat ( 13 ). W dalszej kolejności stwierdził, że stosując przy obliczaniu grzywny współczynnik w wysokości 0,5, odpowiadający udziałowi w naruszeniu wynoszącemu sześć miesięcy, podczas gdy wnoszące odwołanie uczestniczyły w nim tylko przez cztery miesiące, Komisja naruszyła zasadę proporcjonalności ( 14 ). Sąd stwierdził wreszcie, że nie uwzględniając opłaty za wejście w ramach obliczania solidarnej odpowiedzialności SKW, Komisja naruszyła zasadę równego traktowania ( 15 ). Sąd oddalił skargę w pozostałym zakresie.

10. W tych okolicznościach Sąd przede wszystkim uchylił art. 2 lit. g) i h) spornej decyzji w zakresie dotyczącym wnoszących odwołanie.

11. Następnie w pkt 287–289 zaskarżonego wyroku, w wykonaniu swojego nieograniczonego prawa orzekania, Sąd zmienił kwoty grzywien nałożonych na wnoszące odwołanie za ich udział w naruszeniu i ustalił następujące grzywny ( 16 ): — na wnoszące odwołanie solidarnie: 2,49 mln EUR, przy założeniu, że uznaje się tę grzywnę za zapłaconą do wysokości kwoty wpłaconej przez SKW z tytułu grzywny nałożonej na nią w spornej decyzji; — na samą Degussę – 1,24 mln EUR.

III – Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron

12. W odwołaniu wnoszące odwołanie wnoszą do Trybunału o: — uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim jest on dla nich niekorzystny, i stwierdzenie nieważności spornej decyzji w dotyczącym ich zakresie; — posiłkowo – obniżenie grzywny nałożonej na nie w spornej decyzji, oraz w dalszej kolejności, na wypadek oddalenia powyższego żądania – zmianę spornej decyzji w taki sposób, aby SKW ponosiła solidarną odpowiedzialność za zapłatę całej kwoty grzywny, jaka została nałożona na wnoszące odwołanie; — posiłkowo względem powyższych żądań – uchylenie zaskarżonego wyroku i odesłanie sprawy do Sądu do ponownego rozstrzygnięcia oraz — obciążenie Komisji kosztami postępowania.

13. Komisja wnosi do Trybunału o: — oddalenie odwołania oraz — obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania.

14. Strony przedstawiły swoje uwagi na piśmie oraz ustnie na rozprawie, która odbyła się w dniu 4 czerwca 2015 r.

IV – Analiza

15. Na poparcie swojego odwołania wnoszące odwołanie podnoszą pięć zarzutów, z których czwarty i piąty podnoszone są posiłkowo.

16. Niemniej jednak na pytanie zadane w toku rozprawy wnoszące odwołanie odpowiedziały, że wobec wyroku w sprawach Komisja/Siemens Österreich i in. ( 17 ), wydanego przez Trybunał po wniesieniu odwołania, odstępują od swojego zarzutu drugiego ( 18 ).

A – W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniu art. 81 WE, a także zasad odpowiedzialności osobistej, domniemania niewinności i odpowiedzialności za winę

1. Argumentacja stron

17. W zarzucie pierwszym, dotyczącym pkt 70–119 zaskarżonego wyroku, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył art. 81 WE i zasady odpowiedzialności osobistej, domniemania niewinności oraz odpowiedzialności za winę, błędnie przypisując im antykonkurencyjne zachowanie ich spółki zależnej SKW, pomimo że w tym szczególnym przypadku zdołały one wyjątkowo obalić domniemanie decydującego wpływu. Odrzucając ich argumenty, Sąd zastosował błędne kryterium w odniesieniu do obalenia tego domniemania i uwzględnił bardzo surowe wymogi, naruszając jego wzruszalny charakter.

18. Na wstępie wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi niesłuszne odrzucenie, w pkt 102–107 zaskarżonego wyroku, ich argumentacji, zgodnie z którą okoliczność, że SKW uczestniczyła w spornym kartelu wbrew wyraźnym poleceniom z ich strony, zakazującym uczestnictwa w działalności tego rodzaju, wskazywała, iż nie wywierały one decydującego wpływu na SKW. Zatem, po pierwsze, zachowanie „zbuntowanej spółki zależnej” („rogue subsidiary”) stojące w jawnej sprzeczności z poleceniami spółki dominującej, takie jak zachowanie SKW w niniejszym przypadku, wykazuje brak dominującego wpływu i wobec tego oczywiście obala domniemanie decydującego wpływu.

19. Po drugie, rozważania Sądu zawarte w pkt 106 i 107 zaskarżonego wyroku, dotyczące oświadczeń pod przysięgą złożonych przez S. ( 19 ) i N. ( 20 ) – w czasie wystąpienia okoliczności faktycznych odpowiednio prezesa („Vorstand”) AlzChem i dyrektora handlowego SKW – naruszyły zakres przypisania odpowiedzialności na podstawie art. 81 WE. Aby przypisać wnoszącym odwołanie zachowanie stanowiące naruszenie, Sąd uznał za wystarczający hipotetyczny wpływ na SKW, podczas gdy zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dla takiego przypisania nie wystarczy możliwość wywierania decydującego wpływu, niezbędne jest także rzeczywiste wywieranie takiego wpływu. W celu ustalenia rzeczywistego wpływu konieczne jest nie tylko, aby spółka dominująca wydawała polecenia, ale także aby spółka zależna się do nich stosowała. Sąd przypisał zatem naruszenie na podstawie obiektywnej odpowiedzialności nieopartej na winie, z naruszeniem zasad odpowiedzialności osobistej, domniemania niewinności i odpowiedzialności opartej na winie.

20. Ponadto wnoszące odwołanie podważają analizę dokonaną w pkt 101 i 102 zaskarżonego wyroku, w której na podstawie stwierdzenia, że więzi łączące je niegdyś z SKW nie zmieniły się w 2004 r., Sąd postanowił odrzucić ich twierdzenie, zgodnie z którym w 2004 r. nie wywierały one decydującego wpływu na SKW. Ta ocena była dotknięta podwójnym błędem. Po pierwsze, Sąd ograniczył się do dokonania oceny relacji pomiędzy SKW i wnoszącymi odwołanie w odniesieniu do dystrybucji udziałów w spółce i do personelu zarządzającego, bez zbadania, w jaki sposób te relacje były rzeczywiście zorganizowane. Po drugie, wnoszące odwołanie nie miały obowiązku wykazywać żadnych zmian w swojej relacji z SKW, ponieważ nie wywierały w żadnym momencie decydującego wpływu na tę spółkę zależną.

21. Wreszcie wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi niesłuszne oddalenie ich argumentu opartego na niewywieraniu przez nie decydującego wpływu na SKW, pomimo tego, że ta ostatnia kierowała swoją działalnością autonomicznie, jej działalność gospodarcza nie była nigdy częścią ich głównej działalności operacyjnej, zaś one były od pierwszego dnia zajęte procedurą jej zbycia. W szczególności w pkt 84–87, 88 i 89, 95–97 i 108–113 zaskarżonego wyroku Sąd oparł się wyłącznie na ewentualnym teoretycznym wpływie wnoszących odwołanie na SKW w celu przypisania im naruszenia, w pkt 93, 94 i 98 zaskarżonego wyroku błędnie zastosował ciężar dowodu, zaś w pkt 84–87 dokonał przeinaczenia dowodów.

22. Komisja uważa, że okoliczność, iż spółka dominująca wydawała polecenia, potwierdza ogólną relację hierarchicznej nadrzędności ze spółką zależną, a w konsekwencji istnienie więzi wykazującej obecność jednego podmiotu gospodarczego. Niestosowanie się do poleceń zakazujących uczestniczenia w kartelach sprzecznych z regułami konkurencji nie wystarcza do obalenia domniemania decydującego wpływu. Chodzi jedynie o jednostkowe niewykonanie poleceń. Natomiast uznanie istnienia jednego podmiotu gospodarczego wynika z ogólnej oceny. Zdaniem Komisji Sąd mógł na podstawie okresu poprzedzającego sporne zachowania, w niniejszej sprawie z okresu sprzed dnia 1 stycznia 2004 r., wyciągnąć wniosek dotyczący okresu naruszenia. Domniemanie decydującego wpływu zostało także potwierdzone przez szereg dodatkowych wskazówek i rozważań, niemających charakteru spekulacyjnego.

2. Analiza

a) Uwagi wstępne

23. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej osobowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swego zachowania na rynku, lecz stosuje się do poleceń udzielanych jej przez spółkę dominującą, w szczególności jeśli chodzi o związki gospodarcze, organizacyjne i prawne wiążące te dwa podmioty prawa. W istocie w takiej sytuacji, ze względu na to, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jeden podmiot gospodarczy i tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 TFUE, Komisja może skierować decyzję nakładającą grzywny do spółki dominującej bez konieczności wykazania jej osobistego uczestnictwa w naruszeniu ( 21 ).

24. W szczególnym wypadku, kiedy spółka dominująca posiada cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej, która popełniła naruszenie, istnieje wzruszalne domniemanie (domniemanie decydującego wpływu), iż owa spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na swoją spółkę zależną ( 22 ).

25. W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały lub prawie cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, iż jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny ( 23 ).

26. Dla obalenia domniemania decydującego wpływu do spółki dominującej należy poddanie pod ocenę sądu Unii wszelkich okoliczności dotyczących związków organizacyjnych, gospodarczych i prawnych pomiędzy nią samą a spółką zależną, które mogą świadczyć o tym, że te spółki nie stanowią jednego podmiotu gospodarczego ( 24 ). W celu stwierdzenia, czy spółka zależna określa swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy uwzględnić wszystkie istotne okoliczności dotyczące związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych wiążących tę spółkę zależną ze spółką dominującą, które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach, a których z tej racji nie można wymienić w sposób wyczerpujący ( 25 ).

27. Zatem podczas badania informacji przedstawionych w celu obalenia domniemania decydującego wpływu Sąd zobowiązany jest do dokonania oceny wszelkich okoliczności dotyczących związków organizacyjnych, gospodarczych i prawnych pomiędzy spółką dominującą a jej spółką zależną, które mogłyby dowodzić, że ta ostatnia zachowywała się niezależnie od jej spółki dominującej i że te dwie spółki nie stanowią jednego podmiotu gospodarczego ( 26 ). Chociaż niektóre dowody rozpatrywane odrębnie mogą nie być wystarczające do obalenia omawianego domniemania, wszystkie dowody przedstawione przez spółkę dominującą powinny być oceniane jako całość w celu ustalenia, czy ten materiał dowodowy jest wystarczający do obalenia domniemania ( 27 ). W tym kontekście należy uwzględnić konsekwencje, jakie te związki istniejące pomiędzy spółką dominującą a spółką zależną wywierają na rzeczywistość gospodarczą i rzeczywiste zachowanie rynkowe ( 28 ).

28. Należy jednak w tym względzie przypomnieć, że na etapie odwołania zadaniem Trybunału nie jest ponowne badanie wszystkich dowodów i zastępowanie ich oceny dokonanej przez Sąd własną oceną. Jedynie Sąd jest właściwy do dokonywania, po pierwsze, ustaleń faktycznych – z wyjątkiem sytuacji, gdy nieprawidłowość jego ustaleń wynika z akt sprawy, a po drugie, oceny ustalonych okoliczności faktycznych. Po dokonaniu ustaleń lub oceny okoliczności faktycznych przez Sąd Trybunał jest natomiast uprawniony do kontroli kwalifikacji prawnej tych okoliczności i skutków prawnych, które wywiódł z nich Sąd ( 29 ).

29. W świetle tych zasad należy zbadać przedstawioną przez wnoszące odwołanie na poparcie ich pierwszego zarzutu odwoławczego argumentację, która dotyczy wyłącznie analizy dokonanej przez Sąd w celu oddalenia argumentów przedstawionych przez nie dla obalenia domniemania decydującego wpływu.

b) W przedmiocie metody „dedukcji” zastosowanej przez Sąd

30. Należy na wstępie przeanalizować zastrzeżenie wskazane w pkt 20 niniejszej opinii, podważające podejście przyjęte przez Sąd w pkt 101 i 102 zaskarżonego wyroku. Zastrzeżenie to ma bowiem charakter wstępny, ponieważ podważa metodę zastosowaną przez Sąd w jego rozumowaniu zmierzającym do oddalenia argumentów podniesionych przez wnoszące odwołanie dla obalenia domniemania decydującego wpływu.

31. W zaskarżonym wyroku, przed zbadaniem różnych argumentów wnoszących odwołanie dotyczących obalenia domniemania decydującego wpływu, Sąd wskazał na wstępie, że w toku rozprawy uściśliły one, iż utrzymywały, że nigdy nie wywierały decydującego wpływu na SKW od chwili jej zakupu w lutym 2001 r., a tym bardziej nie w okresie po dniu 1 stycznia 2004 r., w którym koncentrowały się na negocjowaniu sprzedaży SKW ( 30 ).

32. Opierając się na tym założeniu, Sąd przeprowadził dwuetapową analizę argumentów przedstawionych przez wnoszące odwołanie.

33. Po pierwsze, w pkt 79–99 zaskarżonego wyroku Sąd ocenił te argumenty w odniesieniu do okresu przed dniem 1 stycznia 2004 r. W wyniku tej oceny stwierdził w pkt 99 zaskarżonego wyroku, że żaden element argumentacji wnoszących odwołanie ani akt sprawy nie wskazywał na to, iż przed dniem 1 stycznia 2004 r. nie wywierały one decydującego wpływu na politykę handlową SKW.

34. Po drugie, w pkt 101 tego wyroku Sąd stwierdził, że z akt sprawy nie wynika – a wnoszące odwołanie także tego utrzymywały – iż związki organizacyjne, gospodarcze i prawne łączące je wcześniej z ich spółką zależną uległy jakiejkolwiek zmianie w 2004 r.

35. W tych okolicznościach w pkt 102 zaskarżonego wyroku, stosując metodę, którą można określić jako „metodę dedukcji”, Sąd – wobec braku zmiany związków łączących SKW i wnoszące odwołanie – wnioski wyciągnięte w odniesieniu do okresu sprzed dnia 1 stycznia 2004 r. zastosował odpowiednio do okresu następującego po tej dacie, obejmującego okres naruszenia dotyczący wnoszących odwołanie, zawarty pomiędzy dniem 22 kwietnia a dniem 30 sierpnia 2004 r., datą ostatecznej sprzedaży SKW spółce Gigaset. W tym samym pkt 102 Sąd doszedł do wniosku, iż twierdzenie wnoszących odwołanie, zgodnie z którym w 2004 r. nie wywierały one decydującego wpływu na SKW, nie może zostać przyjęte.

36. Wnoszące odwołanie podważają rozumowanie przeprowadzone przez Sąd w pkt 101 i 102 zaskarżonego wyroku i podnoszą, po pierwsze, że Sąd nie uwzględnił rzeczywistych związków łączących je z SKW, a po drugie, że w celu obalenia domniemania decydującego wpływu nie były one zobowiązane do wykazania, iż w 2004 r. nastąpiła zmiana w związkach organizacyjnych, gospodarczych i prawnych łączących je z SKW.

37. Należy w tym względzie przypomnieć, że jak wynika z orzecznictwa wskazanego w pkt 23–25 niniejszej opinii, przypisanie spółce dominującej naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną oparte jest na przekonaniu, iż ze względu w szczególności na związki organizacyjne, gospodarcze i prawne istniejące pomiędzy tymi dwoma podmiotami stanowią one w chwili popełniania naruszenia ten sam podmiot gospodarczy, a zatem jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

38. Zatem to w chwili popełnienia naruszenia te dwa podmioty powinny stanowić jeden podmiot gospodarczy, aby stanowiące naruszenie zachowanie spółki zależnej mogło zostać przypisane spółce dominującej, a więc to w odniesieniu do okresu naruszenia należy oceniać związki łączące spółkę dominującą i jej spółkę zależną oraz ich rzeczywiste funkcjonowanie, aby ustalić, czy w czasie stanowiącego naruszenie zachowania pierwsza z nich rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na drugą.

39. Z tego samego punktu widzenia naruszenie może zostać przypisane spółce dominującej na podstawie domniemania decydującego wpływu – czyli domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu – jeśli posiada ona wszystkie (lub prawie wszystkie) udziały w kapitale spółki zależnej w okresie popełnienia naruszenia ( 31 ). W konsekwencji dla obalenia domniemania decydującego wpływu to w odniesieniu do okresu trwania naruszenia, a nie w odniesieniu do innego okresu, spółka dominująca powinna przedstawić dowody wystarczające dla wykazania, iż ona i jej spółka zależna nie stanowiły w tamtym momencie jednego podmiotu gospodarczego.

40. Z powyższych rozważań wynika, że analiza dotycząca rzeczywistego wywierania decydującego wpływu powinna dotyczyć okresu naruszenia oraz że co do zasady to w odniesieniu do tego okresu Komisja i Sąd powinny oceniać informacje przedstawione przez spółkę dominującą w celu obalenia domniemania decydującego wpływu.

41. Powyższe rozważania nie wykluczają jednak możliwości zastosowania przez Komisję lub Sąd rozumowania dedukcyjnego przy dokonywaniu przez nie oceny. Nie jest bowiem wykluczone, że w określonych szczególnych przypadkach wnioski dotyczące wcześniejszego okresu mogą być miarodajne dla okresu późniejszego.

42. Niemniej jednak uważam, że przy stosowaniu takiej metody dedukcji należy zachować pewną ostrożność. Przyjmując takie podejście, nie można bowiem pomijać okoliczności, że to w odniesieniu do okresu naruszenia należy badać rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu przez spółkę dominującą na jej spółkę zależną. Wynika z tego, że wnioski dotyczące prawdziwych związków organizacyjnych, gospodarczych i prawnych istniejących pomiędzy tymi dwoma podmiotami w określonym momencie nie mogą zostać automatycznie zastosowane odpowiednio do innego okresu. Przeciwnie, muszą one z konieczności zostać ocenione w kontekście okoliczności faktycznych właściwych dla danego okresu, mianowicie dla okresu naruszenia – kontekście, który nie musi być taki sam, jak we wcześniejszym okresie.

43. Należy stwierdzić, że w niniejszym przypadku kontekst okoliczności faktycznych właściwych dla okresu sprzed dnia 1 stycznia 2004 r. i kontekst właściwy dla okresu następującego po tej dacie, obejmującego okres naruszenia, nie były takie same. Jak wielokrotnie podnosiły wnoszące odwołanie, w okresie po dniu 1 stycznia 2004 r. kontekst okoliczności faktycznych charakteryzował się bowiem, przeciwnie do wcześniejszego okresu, tym, że trwały negocjacje dotyczące sprzedaży SKW, którymi wnoszące odwołanie były zajęte.

44. W tych okolicznościach i w świetle rozważań przeprowadzonych w pkt 41 i 42 niniejszej opinii uważam, że Sąd popełniłby błąd, gdyby poprzez zastosowanie metody dedukcji automatycznie odniósł do okresu naruszenia wnioski, do których doszedł na podstawie związków łączących wnoszące odwołanie i SKW przed dniem 1 stycznia 2004 r., bez dokonania oceny tych związków w kontekście okoliczności faktycznych właściwym dla okresu naruszenia.

45. W tym względzie pragnę zauważyć, że pierwsze zdanie pkt 102 zaskarżonego wyroku można na pierwszy rzut oka odczytać w ten sposób, iż Sąd, stosując rozumowanie „dedukcyjne”, doszedł do wniosku o rzeczywistym wywieraniu decydującego wpływu przez wnoszące odwołanie na SKW w okresie po dniu 1 stycznia 2004 r. wyłącznie na podstawie wniosków, do których doszedł wcześniej w pkt 101.

46. Uważam jednak, iż łączna lektura pkt 102 i nast. zaskarżonego wyroku pozwala stwierdzić, że tak nie było i że Sąd dokonał analizy wniosków, które wyciągnął ze związków łączących wnoszące odwołanie z SKW w okresie przed 1 stycznia 2004 r., w szczególnym kontekście okoliczności faktycznych wskazanym przez wnoszące odwołanie jako specyficzny dla okresu naruszenia. Z tych punktów wynika bowiem, że Sąd rozważył argumenty wnoszących odwołanie dotyczące rzeczywistych związków organizacyjnych, gospodarczych i prawnych w sytuacji, w której SKW znajdowała się w trakcie procedury sprzedaży, co zdaniem wnoszących odwołanie stworzyło stan próżni zarządzania, w której nastąpiło zachowanie SKW rażąco naruszające polecenia wydane przez jej spółki dominujące.

47. Muszę wreszcie zauważyć sprzeczność występującą w argumentacji wnoszących odwołanie, które z jednej strony twierdzą, że nigdy nie wywierały decydującego wpływu na SKW, ale z drugiej strony odnoszą się do „próżni zarządzania” stworzonej przez procedurę sprzedaży SKW, która umożliwiła omawiane zachowanie SKW.

48. Z powyższych rozważań wynika moim zdaniem, że wskazane w pkt 20 niniejszej opinii zastrzeżenie dotyczące pkt 101 i 102 zaskarżonego wyroku należy oddalić.

c) W przedmiocie zachowania rażąco sprzecznego z poleceniami wydanymi przez spółkę dominującą

49. Należy następnie przeanalizować zarzut wnoszących odwołanie oparty na tym, że Sąd popełnił błąd, nie stwierdzając, iż zachowanie spółki zależnej rażąco sprzeczne z wyraźnymi poleceniami wydanymi przez jej spółkę dominującą co do nieuczestniczenia w zachowaniach antykonkurencyjnych, takich jak zachowanie SKW w niniejszym przypadku, wskazywało na niewywieranie decydującego wpływu na spółkę zależną i w ten sposób obalało domniemanie decydującego wpływu. Wnoszące odwołanie odnoszą się w szczególności do przeprowadzonej przez Sąd w pkt 106 i 107 zaskarżonego wyroku analizy dotyczącej oświadczeń S. i N., o których jest mowa w pkt 19 niniejszej opinii, i zarzucają Sądowi uznanie hipotetycznego wpływu za wystarczający dla przypisania naruszenia.

50. W niniejszym przypadku bezsporne jest, że zarówno w 2002 r., jak i w 2004 r. wnoszące odwołanie wydały SKW precyzyjne polecenia dotyczące nieuczestniczenia w antykonukurencyjnych porozumieniach na rynku właściwym. Nie zostało również podważone, że polecenia te zostały zignorowane przez osoby odpowiedzialne za SKW oraz że w związku z tym udział w kartelu, za który wnoszące odwołanie zostały ukarane, nastąpił z naruszeniem tych wyraźnych i precyzyjnych poleceń.

51. W zaskarżonym wyroku, po pierwsze, Sąd uznał w pkt 90–92, że okoliczność, iż takie polecenia zostały wydane przez wnoszące odwołanie, stanowiła dodatkową wskazówkę potwierdzającą wywieranie przez nie decydującego wpływu na spółkę zależną. Po drugie, w pkt 106 i 107 tego wyroku Sąd przeanalizował ww. oświadczenia S. i N. oraz uznał, że nie wykazały one, iż wnoszące odwołanie nie wywierały już w 2004 r. decydującego wpływu na SKW.

52. W tym względzie należy na wstępie wskazać, że co do zasady prawdą jest, iż okoliczność, że spółka dominująca wydaje polecenia spółce zależnej, może, ogólnie rzecz biorąc, stanowić wskazówkę uwzględnianą w analizie zmierzającej do ustalenia rzeczywistego wywierania decydującego wpływu ( 32 ). Jednak z orzecznictwa wspomnianego w pkt 23 i następnych niniejszej opinii wynika, po pierwsze, że wywieranie decydującego wpływu powinno być rzeczywiste, a po drugie, że można uznać, iż spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, kiedy stosuje, przeważnie, polecenia wydawane jej przez spółkę dominującą. Zatem co do zasady stosowanie się do tych poleceń przesądza o tym, czy decydujący wpływ jest rzeczywiście wywierany. Z rozważań zawartych w pkt 27 in fine niniejszej opinii wynika zresztą, że w analizie związków łączących spółkę dominującą i spółkę zależną nie można nie uwzględnić ich rzeczywistego zachowania.

53. Z powyższego wynika moim zdaniem, że w sytuacji, w której bezsporne jest, że precyzyjne i szczegółowe polecenia wydane przez spółkę w sposób oczywisty dominującą nie były przestrzegane przez spółkę zależną, sama okoliczność, że polecenia te zostały wydane, nie może zostać uznana za wskazówkę świadczącą o rzeczywistym wywieraniu decydującego wpływu, jak to uznał Sąd w pkt 90–92 zaskarżonego wyroku ( 33 ). Przeciwnie, okoliczność, że polecenia nie były przestrzegane, przemawia moim zdaniem za tym, że w rzeczywistości decydujący wpływ nie był wywierany.

54. To powiedziawszy, należy wskazać, że wnoszące odwołanie podnoszą kwestię tego, czy rażące naruszenie przez spółkę zależną wyraźnych i precyzyjnych poleceń wydanych przez spółkę dominującą dotyczących nieuczestniczenia w antykonkurencyjnej działalności na konkretnym rynku może samo w sobie obalić domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.

55. W tym względzie należy przypomnieć, że w wyroku Schindler Holding i in./Komisja ( 34 ) Trybunał orzekł, iż nieprzestrzeganie poleceń wydanych przez spółkę dominującą jej spółkom zależnym w ramach „programów zgodności” („compliance programs”) dotyczących niestosowania antykonkurencyjnych praktyk handlowych nie uniemożliwia przypisania spółkom dominującym odpowiedzialności za naruszenia prawa kartelowego popełnione przez ich spółki zależne ( 35 ).

56. Pragnę jednak zauważyć, że niniejsza sprawa różni się od sprawy, w której zapadł wyrok Schindler Holding i in./Komisja. W odróżnieniu bowiem od poleceń wydanych w ramach programu zgodności, wpisujących się w ogólny plan zmierzający do uniknięcia naruszeń prawa konkurencji przez przedsiębiorstwo, polecenia wydawane w niniejszej sprawie przez wnoszące odwołanie w 2002 r. i – w szczególności – w 2004 r., były szczegółowe, precyzyjne i dotyczyły zachowania na konkretnym rynku ( 36 ). Wynika z tego moim zdaniem, że orzecznictwo to nie musi mieć automatycznie zastosowania w niniejszego przypadku.

57. Niniejszy przypadek różni się także moim zdaniem od przypadków powszechnie określanych jako „zbuntowany pracownik” („rogue employee”) – do których wnoszące odwołanie odniosły się w sposób dorozumiany, uznając SKW za „zbuntowaną spółkę zależną” („rogue subsidiary”) – w których Trybunałowi został przedstawiony argument zmierzający do uniknięcia przypisania zachowania stanowiącego naruszenie, zgodnie z którym naruszenie reguł konkurencji wynikało z indywidualnej działalności kilku (zbuntowanych) pracowników z osobna ( 37 ).

58. Wprawdzie może zachodzić pewna analogia pomiędzy przypadkiem „zbuntowanego pracownika” i „zbuntowanej spółki zależnej” ( 38 ), jednak te dwie sytuacje nie wydają mi się porównywalne. W przypadku zbuntowanego pracownika chodzi bowiem o przypisanie przedsiębiorstwu działań, o których główni zarządzający przedsiębiorstwem nie wiedzieli, jednak zostały one dokonane przez pracowników uprawnionych do działania na rachunek przedsiębiorstwa, a więc w sferze jego odpowiedzialności ( 39 ). Natomiast kwestia przypisania spółce dominującej naruszeń popełnionych przez „zbuntowaną spółkę zależną” dotyczy przypisania pewnemu podmiotowi prawnemu działań stanowiących naruszenie popełnionych przez inny podmiot prawny. Dla takiego przypisania w orzecznictwie wypracowano szczególne kryterium, a mianowicie rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu, z którego wynika istnienie jednego podmiotu gospodarczego ( 40 ). Zachowanie stanowiące naruszenie popełnione przez jeden podmiot prawny można przypisać innemu podmiotowi, tylko jeśli spełnione jest to szczególne kryterium. Zatem to w odniesieniu do tego kryterium należy przeanalizować niniejszy przypadek.

59. Należy w tym względzie przypomnieć, że jak wskazałem w pkt 26 i 27 niniejszej opinii, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem analiza zmierzająca do ustalenia, czy domniemanie decydującego wpływu zostało obalone, wymaga oceny wszystkich dowodów przedstawionych przez spółkę dominującą.

60. Ponadto z orzecznictwa wskazanego w pkt 23 niniejszej opinii jasno wynika, że spółka zależna nie określa swojego zachowania na rynku w sposób autonomiczny, jeśli stosuje, przeważnie, polecenia wydane jej przez spółkę dominującą ( 41 ). Z tego samego punktu widzenia Trybunał potwierdził ostatnio, że dla uznania decydującego wpływu nie jest konieczne, aby spółka zależna stosowała się do wszystkich poleceń spółki dominującej, o ile niestosowanie się do wydawanych jej poleceń nie jest regułą, co należy ocenić z uwzględnieniem wszystkich dowodów pozostających do dyspozycji Sądu ( 42 ).

61. Dla stwierdzenia istnienia wspólnoty gospodarczej pomiędzy spółką dominującą i spółką zależną, stanowiącej podstawę przypisania tej pierwszej odpowiedzialności za niezgodne z prawem zachowanie tej drugiej, nie jest zatem wymagane, aby spółka zależna stosowała się do wszystkich bez wyjątku poleceń wydanych przez spółkę dominującą. Wystarczy, że spółka zależna przeważnie stosuje się do tych poleceń ( 43 ). Wynika z tego, że niezastosowanie się do szczególnego i konkretnego polecenia wydanego przez spółkę dominującą spółce zależnej, jakkolwiek bezspornie ważne, nie może samo w sobie wykazać autonomii tej spółki zależnej na rynku i nie jest wobec tego samo w sobie wystarczające, aby obalić domniemania decydującego wpływu. Domniemanie decydującego wpływu można uznać za obalone jedynie w sytuacji, gdy analiza wszystkich przedstawionych dowodów wykazuje, że niestosowanie się przez spółkę zależną do poleceń wydanych przez spółkę dominującą stanowi regułę.

62. Tymczasem w niniejszym przypadku Sąd nie stwierdził ogólnego niestosowania się SKW do poleceń wydanych przez wnoszące odwołanie, które mogłoby wykazać, że spółka zależna określała swoje zachowanie na rynku w sposób całkowicie autonomiczny. Nie można oczywiście zaprzeczyć, że zignorowanie poleceń przez SKW było poważne i stanowiło ciężkie naruszenie instrukcji wydawanych przez jej spółki dominujące. Niemniej jednak jakkolwiek takie naruszenie stanowi oczywiście istotną okoliczność, którą należy wziąć pod uwagę przy badaniu wszystkich dowodów przedstawionych dla obalenia domniemania decydującego wpływu, nie jest ono wystarczające samo w sobie do obalenia tego domniemania ( 44 ).

63. Jeśli chodzi o konkretną ocenę oświadczeń wspomnianych w pkt 19 niniejszej opinii, wskazuję, że skoro wnoszące odwołanie nie podniosły przeinaczenia dowodów, Trybunał nie może podważać oceny tych dowodów dokonanej przez Sąd ani znaczenia, jakie przypisał im on w swojej analizie ( 45 ). W tym względzie pragnę jedynie zauważyć, że Sąd uznał, iż oświadczenia te nie wykazały, że wnoszące odwołanie nie wywierały już decydującego wpływu na ich spółkę zależną, co miało taką konsekwencję, że nie mogły one obalić domniemania decydującego wpływu, na którym opiera się przypisanie wnoszącym odwołanie odpowiedzialności. Wobec tego twierdząc, że rozumowanie zawarte w pkt 106 zaskarżonego wyroku, które według nich wykazuje co najwyżej hipotetyczny wpływ, nie jest wystarczające do przypisania im odpowiedzialności, wnoszące odwołanie są w błędzie, ponieważ, co zresztą wyjaśniam bardziej szczegółowo w pkt 70 i następnych niniejszej opinii, nie biorą pod uwagę okoliczności, że przypisanie im naruszenia nastąpiło na podstawie domniemania decydującego wpływu.

64. Z powyższych rozważań wynika, że zarzut oparty na tym, iż zachowanie spółki zależnej rażąco naruszające wyraźne polecenia jej spółki dominującej prowadzi do obalenia domniemania decydującego wpływu, również należy oddalić.

d) W przedmiocie stosowania przez Sąd zbyt surowego kryterium, czyniącego domniemanie decydującego wpływu niewzruszalnym

65. Wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi zastosowanie błędnego kryterium poprzez postawienie zbyt wysokich wymagań wobec obalenia domniemania decydującego wpływu uniemożliwiające jego obalenie, z naruszeniem art. 101 TFUE, a także różnych innych zasad. W szczególności według nich Sąd przypisał im naruszenie na podstawie hipotetycznego wpływu, chociaż wykazały, że nie wywierały nigdy rzeczywiście decydującego wpływu na swoją spółkę zależną. W związku z tym wnoszące odwołanie wskazują na kilka punktów zaskarżonego wyroku, w których Sąd niesłusznie oddalił ich argumenty, stosując błędne kryterium.

66. W tym względzie należy wskazać na wstępie, że jakkolwiek w ramach postępowania odwoławczego Trybunał nie jest uprawniony do podważenia oceny okoliczności faktycznych, poza przypadkiem przeinaczenia dowodów ( 46 ), to jednak może kontrolować kwalifikację prawną okoliczności faktycznych dokonaną przez Sąd, obejmującą zgodnie z utrwalonym orzecznictwem kwestię tego, czy Sąd zastosował prawidłowe kryteria prawne w swojej ocenie okoliczności faktycznych i dowodów ( 47 ). Argumentacja wnoszących odwołanie jest zatem dopuszczalna jedynie w zakresie, w jakim podnoszą one, że Sąd zastosował błędne kryterium prawne przy dokonywaniu oceny dowodów przedstawionych dla obalenia domniemania decydującego wpływu ( 48 ).

67. W niniejszym przypadku bezsporne jest, że w okresie naruszenia wnoszące odwołanie posiadały bezpośrednio lub pośrednio cały kapitał SKW, a więc Komisja w spornej decyzji mogła słusznie zastosować domniemanie decydującego wpływu. W tej decyzji Komisja odniosła się do pewnych okoliczności faktycznych potwierdzających to domniemanie, zarówno jeśli chodzi o AlzChem ( 49 ), jak i Degussę ( 50 ). Następnie w motywach 237–244 spornej decyzji Komisja odrzuciła argumenty podniesione przez wnoszące odwołanie dla obalenia domniemania decydującego wpływu ( 51 ).

68. Sąd przeanalizował w pkt 70–119 zaskarżonego wyroku argumenty podniesione przez wnoszące odwołanie, nie dokonując jednak rozróżnienia pomiędzy argumentami zmierzającymi do podważenia dodatkowych elementów, które zdaniem Komisji potwierdzały domniemanie decydującego wpływu, a argumentami zmierzającymi bezpośrednio do obalenia tego domniemania.

69. Wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi, że wielokrotne oddalił ich argumenty, uznając za wystarczającą teoretyczną możliwość wywierania decydującego wpływu, podczas gdy zdaniem wnoszących odwołanie decydującą kwestią jest to, czy wpływ był rzeczywiście wywierany. Tak więc w swojej argumentacji odnoszą się one w szczególności do analizy przeprowadzonej przez Sąd w pkt 84–87 zaskarżonego wyroku w przedmiocie obowiązku raportowania SKW do AlzChem, w pkt 88 i 89 w przedmiocie zastrzeżenia na korzyść AlzChem wyrażenia zgody wobec różnych decyzji handlowych SKW, w pkt 95–97 w przedmiocie zbywalnego charakteru SKW, a także w pkt 108–113 w przedmiocie znaczenia obrotów SKW. W swoich rozważaniach dotyczących tych wszystkich argumentów Sąd oddalił argumenty wnoszących odwołanie, opierając się na ich ewentualnym teoretycznym wpływie na SKW, ale nie zdołał wykazać rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.

70. W swojej argumentacji wnoszące odwołanie pomijają moim zdaniem okoliczność, że przypisanie im odpowiedzialności zostało oparte na domniemaniu decydującego wpływu ( 52 ) oraz że to właśnie do nich, zgodnie z orzecznictwem wskazanym w pkt 26 i 27 niniejszej opinii, należało przedstawienie dowodu wystarczającego dla wykazania, że nie wywierały one decydującego wpływu na SKW w okresie naruszenia. Wnoszące odwołanie wychodzą z założenia, co nie zostało wykazane, że dowiodły one braku rzeczywistego decydującego wpływu i że wobec tego nie jest wystarczające oddalenie przez Sąd ich argumentów wyłącznie w oparciu o teoretyczny wpływ.

71. Punkt widzenia wnoszących odwołanie jest więc moim zdaniem błędny. Jest to szczególnie oczywiste na przykładzie przypadku, gdy twierdzą one w odniesieniu do analizy dotyczącej zastrzeżenia wyrażenia zgody przez AlzChem, że Sąd nie mógł oprzeć się na teoretycznym ewentualnym wpływie, aby oddalić argument, zgodnie z którym nie wywierano rzeczywistego wpływu, lub kiedy twierdzą, odnosząc się do argumentu dotyczącego znaczenia obrotów SKW, że Sąd powinien „obalić” argument, zgodnie z którym nie wywierano rzeczywistego wpływu.

72. Tymczasem jeśli stosowane jest domniemanie decydującego wpływu, Sąd nie jest zobowiązany do udzielenia odpowiedzi na argumenty przedstawione przez spółkę dominującą, sam dowodząc rzeczywistego wywierania decydującego wpływu. Przeciwnie, do spółki dominującej należy przedstawienie wystarczających dowodów wykazujących, że jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny. Jak wynika z orzecznictwa wskazanego w pkt 26 i 27 niniejszej opinii, Sąd powinien zatem dokonać analizy wszystkich tych elementów w celu zbadania, czy mogą one wykazać – wbrew temu, co się zakłada stosując domniemanie decydującego wpływu – że spółka dominująca nie wywierała rzeczywiście decydującego wpływu na spółkę zależną.

73. Jeśli chodzi w szczególności o analizę przeprowadzoną przez Sąd w pkt 84–87 zaskarżonego wyroku, dotyczącą obowiązku raportowania SKW do AlzChem, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd przeinaczył dowody, wnioskując o istnieniu rzeczywistego decydującego wpływu z samego obowiązku raportowania.

74. Przeinaczenie dowodów występuje w sytuacji, gdy – bez potrzeby przeprowadzania nowych dowodów – ocena dowodów istniejących okazuje się oczywiście błędna ( 53 ).

75. W tym względzie należy wskazać, że nawet uznając, jak podnoszą wnoszące odwołanie, iż założenie zawarte w pkt 87 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym ze względu na przepływ informacji pomiędzy AlzChem i SKW ta pierwsza spółka zmieniała decyzje drugiej, jest spekulacją, to jednak z orzecznictwa wynika, że przepływ informacji pomiędzy spółką dominującą i spółką zależną, a więc a fortiori obowiązek „zdania raportu”, jaki wynika z odpowiedzi SKW i Degussy, przytoczonych w pkt 83 i 84 zaskarżonego wyroku, wskazuje na sprawowanie kontroli nad decyzjami spółki zależnej ( 54 ). Wynika z tego moim zdaniem, że Sąd nie przeinaczył dowodów, potwierdzając w pkt 87 zaskarżonego wyroku ocenę Komisji zawartą w motywie 229 tiret trzecie spornej decyzji, zgodnie z którą istnienie tych relacji stanowiło dodatkową wskazówkę, wzmacniającą domniemanie decydującego wpływu.

76. Jeśli chodzi o rozumowanie zawarte w pkt 93, 94 i 98 zaskarżonego wyroku, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd błędnie zastosował ciężar dowodu dla obalenia domniemania decydującego wpływu. Według nich ich zadaniem nie jest bowiem wykazanie, że ich decydujący wpływ musiał być wykluczony, ale jedynie że w konkretnym przypadku nie wywierały one w rzeczywistości żadnego wpływu. Wystarczy jednak w tym względzie wskazać, że Sąd w punktach wyroku, których dotyczy ten argument, nie dokonał odwrócenia ciężaru dowodu, tylko ograniczył się do stwierdzenia, że argumenty przedstawione przez wnoszące odwołanie nie były same w sobie wystarczające do obalenia domniemania decydującego wpływu lub nie były właściwe do tego celu.

77. Wreszcie w odniesieniu do argumentu, że zastosowanie tego domniemania przez Komisję w ten konkretny sposób i potwierdzenie go przez Sąd sprawiło, iż owo domniemanie stało się niewzruszalne, wystarczy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, iż fakt, że trudno jest przedstawić dowód przeciwny w celu obalenia domniemania, nie powoduje sam w sobie, iż jest ono faktycznie niewzruszalne ( 55 ).

78. Wobec tych wszystkich rozważań należy oddalić również zastrzeżenie dotyczące zastosowania przez Sąd zbyt surowego kryterium czyniącego domniemanie decydującego wpływu niewzruszalnym. Wynika z tego, że zarzut pierwszy należy oddalić w całości.

B – W przedmiocie zarzutu trzeciego, opartego na naruszeniu obowiązku uzasadnienia i zasady równego traktowania

1. Argumentacja stron

79. W swoim zarzucie trzecim, skierowanym przeciwko pkt 287–289 zaskarżonego wyroku, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył zasadę równego traktowania, ich prawo do bycia wysłuchanym, a także swój obowiązek uzasadnienia.

80. Z jednej strony w pkt 272–275 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że Komisja przy obliczaniu całkowitej odpowiedzialności solidarnej SKW błędnie nie uwzględniła opłaty za wejście, a w konsekwencji naruszyła zasadę równego traktowania, a także zasady regulujące ustalanie grzywien solidarnych. Z drugiej strony, jak wynika z równoległego wyroku w sprawie skargi wniesionej przez SKW ( 56 ) oraz jak wnoszące odwołanie podniosły w swojej replice, Komisja nie mogła również dokonać obniżenia grzywny na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji na korzyść SKW, ponieważ wniosek o złagodzenie sankcji złożony przez wnoszące odwołanie nie dotyczył SKW, a ta ostatnia nie złożyła własnego wniosku o złagodzenie sankcji. Gdyby Komisja nie popełniła tych błędów, grzywna nałożona na SKW za pierwszą część naruszenia byłaby zdecydowanie wyższa.

81. W tych okolicznościach Sąd naruszył zasadę równego traktowania poprzez nieobniżenie ich grzywien w celu zapobieżenia niezgodnej z prawem dysproporcji pomiędzy grzywnami nałożonymi na wnoszące odwołanie i grzywnami nałożonymi na SKW, podczas gdy w równoległym wyroku Gigaset/Komisja ( 57 ) w podobnej sytuacji obniżył kwotę grzywny Gigaset, nowej spółki dominującej SKW, orzekając, że zasada równego traktowania nakazuje, w braku obniżenia kwoty grzywny SKW, obniżenie grzywny Gigaset. Ponadto nie udzielając odpowiedzi na argumenty podniesione w replice, których wnoszące odwołanie nie mogły podnieść wcześniej, Sąd naruszył prawo do bycia wysłuchanym i swój obowiązek uzasadnienia.

82. Komisja utrzymuje, że w niniejszym przypadku zasada równego traktowania nie została naruszona. Wspomniany wyrok Gigaset/Komisja dotyczył innej sytuacji. Argumenty dotyczące grzywny SKW wykraczają poza przedmiot postępowania w pierwszej instancji, jak wyraźnie wynika z pkt 266 zaskarżonego wyroku. Argument, zgodnie z którym SKW nie powinna była skorzystać z obniżenia na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji, stoi w sprzeczności z argumentacją przedstawioną w pierwszej instancji, a co więcej – jest spóźniony, a więc niedopuszczalny. Według Komisji w każdym wypadku ewentualnie błędne obniżenie grzywny SKW na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji nie może uzasadnić obniżenia grzywny wnoszących odwołanie, wobec których prawidłowo zastosowano ten komunikat.

2. Analiza

83. Wnoszące odwołanie podważają wymiar grzywny nałożonej przez Sąd w wykonaniu jego nieograniczonego prawa orzekania. Sąd miał naruszyć zasadę równego traktowania, ponieważ przeciwnie do tego, co orzekł we wspomnianym wyroku Gigaset/Komisja, nie obniżył grzywny wnoszących odwołanie dla zniwelowania niezgodnej z prawem dysproporcji w stosunku do grzywny nałożonej na SKW, która powinna być wyższa ze względu na dwa błędy w jej ustalaniu: nieuwzględnienie opłaty za wejście i obniżenie na mocy komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji.

84. Należy w tym względzie przypomnieć, że w myśl utrwalonego orzecznictwa wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania nie może prowadzić – przy ustalaniu wysokości grzywien – do dyskryminacji między przedsiębiorstwami, które uczestniczyły w porozumieniu niezgodnym z art. 101 ust. 1 TFUE ( 58 ). Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika ponadto, że zasada równego traktowania zostaje naruszona jedynie wtedy, gdy porównywalne sytuacje są traktowane w różny sposób lub gdy różne sytuacje są traktowane w ten sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione ( 59 ).

85. Na wstępie należy przeanalizować argument Komisji, zgodnie z którym zarzut ten wykracza poza przedmiot postępowania w pierwszej instancji, co czyni go niedopuszczalnym. Należy w tym względzie przypomnieć, że jakkolwiek prawdą jest, iż z utrwalonego orzecznictwa wynika, że w ramach odwołania kompetencje Trybunału są zasadniczo ograniczone do badania dokonanej przez Sąd oceny zarzutów przed nim podnoszonych ( 60 ), to jednak z tego samego orzecznictwa wynika również, że wnoszący odwołanie może w odwołaniu podnieść przed Trybunałem zarzuty, których źródłem był sam zaskarżony wyrok i których przedmiotem jest krytyka jego zasadności pod względem prawnym ( 61 ).

86. Należy zatem stwierdzić, że w ramach niniejszego zarzutu wnoszące odwołanie podnoszą naruszenie zasady równego traktowania w odniesieniu do grzywien ustalonych przez Sąd w zaskarżonym wyroku w wykonywaniu jego nieograniczonego prawa orzekania. Ze względu na sam swój charakter zarzut ten nie mógł zostać podniesiony w pierwszej instancji ( 62 ). Wynika z tego, że jest on dopuszczalny.

87. Należy jednak wskazać, że argumentacja wnoszących odwołanie nie odnosi się do ich szczególnej sytuacji, tylko do bezprawności, które miały zostać popełnione przy ustalaniu grzywny SKW. Bezsporne jest, że zasada równego traktowania musi pozostawać w zgodzie z zasadą, zgodnie z którą nikt nie może przywoływać na swój użytek bezprawności popełnionej na korzyść osoby trzeciej ( 63 ), co stanowi konsekwencję zasady legalności ( 64 ).

88. Z tej perspektywy, nawet przy założeniu, że sytuacja Gigaset i sytuacja wnoszących odwołanie są do siebie podobne, jeśli chodzi o ustalenie grzywny przez Sąd w wykonaniu jego nieograniczonego prawa orzekania, i oczywiście bez możliwości podważenia w ramach niniejszego odwołania oceny dokonanej przez Sąd w wyroku Gigaset/Komisja, uważam, że i tak na mocy zasady, zgodnie z którą nikt nie może przywoływać na swój użytek bezprawności popełnionej na korzyść osoby trzeciej, wnoszące odwołanie nie mogą powołać się na swój użytek, w celu w szczególności uzyskania obniżenia grzywien, na ewentualną niezgodność z prawem lub błędy popełnione przy ustalaniu grzywny nałożonej na SKW.

89. W tych okolicznościach zarzuty oparte na naruszeniu prawa do bycia wysłuchanym i obowiązku uzasadnienia są moim zdaniem bezskuteczne. Gdyby nawet Sąd zbadał argumenty przedstawione w replice, zgodnie z którymi SKW nie powinna korzystać z obniżenia grzywny na mocy obwieszczenia w sprawie zwolnienia w grzywien, oraz przy założeniu, że argumenty te, wbrew twierdzeniom Komisji, są dopuszczalne przed Sądem, wnoszące odwołanie i tak nie mogłyby bowiem skorzystać z bezprawności, które miały być popełnione na korzyść SKW, w celu uzyskania obniżenia swoich grzywien.

90. Wreszcie o ile niniejszy zarzut należy rozumieć jako podnoszący naruszenie zasady proporcjonalności przy ustalaniu grzywny przez Sąd, wystarczy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż nie jest obowiązkiem Trybunału, który rozstrzyga kwestie prawne w ramach odwołania, zastąpienie własną, bardziej słuszną oceną oceny Sądu, który w ramach nieograniczonego prawa orzekania orzeka o kwotach grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa z powodu naruszenia przez nie prawa Unii ( 65 ). Tymczasem nic nie wskazuje na to, by poziom sankcji nałożonych na wnoszące odwołanie był nie tylko niewłaściwy, ale również nadmierny, a w efekcie nieproporcjonalny, oraz by należało stwierdzić, iż doszło do naruszenia prawa przez Sąd ze względu na niewłaściwy charakter kwoty grzywny.

91. Z całości powyższych rozważań wynika moim zdaniem, że zarzut trzeci należy oddalić.

C – W przedmiocie zarzutu czwartego, podniesionego posiłkowo, opartego na naruszeniu zasad pewności prawa, zasady nulla poena sine lege certa, a także obowiązku uzasadnienia ciążącego na Sądzie

1. Argumentacja stron

92. W ramach zarzutu czwartego, podniesionego posiłkowo i dotyczącego pkt 288 zaskarżonego wyroku oraz pkt 2 jego sentencji, wnoszące odwołanie podnoszą, że Sąd naruszył zasadę pewności prawa i zasadę nulla poena sine lege certa, a także obowiązek uzasadnienia. Wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi niewystarczające wyjaśnienie w zaskarżonym wyroku, że zapłata dokonana przez SKW ma podwójny skutek zwalniający, mianowicie skutek zwolnienia z długu zarówno dla nich samych, jak i dla Gigaset, która jest również solidarnie odpowiedzialna za zapłatę grzywny wraz z SKW. Gdyby zapłata dokonana przez SKW nie miała tego podwójnego skutku zwalniającego, zaskarżony wyrok pociągałby za sobą całkowitą niepewność prawa. W takiej sytuacji do Komisji należałaby bowiem dyskrecjonalna decyzja co do tego, w jakim stopniu przypisać tę wpłatę odpowiednio wnoszącym odwołanie i Gigaset. Uniemożliwiłoby to także sądowi krajowemu, do którego ewentualnie wpłynęłoby powództwo w sprawie sporu w tym względzie, wydanie orzeczenia.

93. Komisja twierdzi, że argumentacja wnoszących odwołanie stanowi zarzut nowy, a więc niedopuszczalny. W tym względzie okoliczność, że podważane uzasadnienie wynika z wykonania przez Sąd jego nieograniczonego prawa orzekania, nie ma znaczenia, ponieważ chodzi o naruszenie o takim charakterze, że mogło ono zostać podniesione w pierwszej instancji. Komisja wskazuje, że podważany punkt został zredagowany przez Sąd z jego własnej inicjatywy i jest on korzystny dla wnoszących odwołanie, co podaje w wątpliwość ich interes prawny w jego podważaniu.

2. Analiza

94. W zarzucie czwartym wnoszące odwołanie podważają wyjaśnienia Sądu zawarte w pkt 288 in fine zaskarżonego wyroku, powtórzone w pkt 2 tiret pierwsze sentencji tego wyroku, zgodnie z którym „uznaje się, że Evonik […] i AlzChem wywiązały się z obowiązku zapłaty tej grzywny do wysokości kwot wpłaconych przez SKW […] tytułem grzywny, jaka została nałożona na tę spółkę w art. 2 lit. f) i g) [spornej] decyzji”.

95. Komisja podważa dopuszczalność tego zarzutu, jako nowego zarzutu niedopuszczalnego na etapie odwołania. W tym względzie pragnę wskazać, że jak zauważa sama Komisja, chodzi o zarzut powstały w odniesieniu do samego zaskarżonego wyroku, podważający punkt zredagowany przez Sąd z jego własnej inicjatywy w ramach wykonywania jego nieograniczonego prawa orzekania. W tych okolicznościach, na mocy orzecznictwa wskazanego w pkt 85 niniejszej opinii, zarzutu tego nie można moim zdaniem uważać za zarzut nowy, a w konsekwencji nie można uważać, że jest on z tego powodu niedopuszczalny ( 66 ).

96. Następnie pragnę wskazać, że jak wynika z poprzedniego punktu niniejszej opinii, części zaskarżonego wyroku, które są przedmiotem krytyki w ramach tego zarzutu, przewidują wyraźnie skutek zwalniający na korzyść wnoszących odwołanie w wyniku wpłacenia przez SKW kwot z tytułu grzywny nałożonej na nią w spornej decyzji. Argumentacja wnoszących odwołanie zmierza zaś do tego, aby Trybunał orzekł błąd Sądu polegający na niestwierdzeniu, że taka wpłata ma podwójny skutek zwalniający. Skoro wpłaty SKW mają już skutek zwalniający dla wnoszących odwołanie wobec części grzywny, za którą są one solidarnie odpowiedzialne wraz z SKW, zarzut ten sprowadza się więc w istocie do żądania, aby Trybunał uznał zwalniający skutek tych wpłat wobec Gigaset.

97. W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że strona wnosząca odwołanie ma interes prawny we wniesieniu odwołania, gdy w jego wyniku będzie mogła uzyskać jakąś korzyść ( 67 ).

98. Skoro z zaskarżonego wyroku jasno wynika, że każda wpłata dokonana przez SKW z tytułu omawianej grzywny zwalnia wnoszące odwołanie z części grzywny, za którą są one odpowiedzialne solidarnie wraz z SKW, do wysokości wpłaconych kwot, wnoszące odwołanie nie mogą w żaden sposób skorzystać z ewentualnego uwzględnienia tego zarzutu poprzez uznanie skutku zwalniającego tych wpłat dokonanych przez SKW wobec Gigaset.

99. Wynika z tego, że zarzut ten należy uznać za niedopuszczalny.

D – W przedmiocie zarzutu piątego, podniesionego posiłkowo, opartego na naruszeniu art. 81 WE i art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1/2003, a także zasady równego traktowania, prawa do bycia wysłuchanym i obowiązku uzasadnienia

1. Argumentacja stron

100. W zarzucie piątym, podniesionym posiłkowo i skierowanym przeciwko pkt 288 zaskarżonego wyroku, wnoszące odwołanie twierdzą, że Sąd naruszył art. 81 WE, art. 23 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2001 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE], zasadę równego traktowania, prawo do bycia wysłuchanym i obowiązek uzasadnienia. Wnoszące odwołanie podważają odjęcie przez Sąd od części grzywny uznanej za zapłaconą w przypadku dokonania wpłaty przez SKW obniżenia grzywny przyznanego wnoszącym odwołanie na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji. Wnoszące odwołanie, jak podnoszą w ramach zarzutu trzeciego, utrzymują, że ich wniosek o złagodzenie sankcji nie dotyczy SKW, na co wskazały w swojej replice przed Sądem. W braku tego niezgodnego z prawem obniżenia na podstawie komunikatu w sprawie łagodzenia sankcji kwoty grzywny nałożonej na SKW część grzywny, wobec której zapłata przez SKW ma skutek zwalniający, byłaby wyższa. Powinna ona wynosić 3,47 mln EUR, nie zaś 2,49 mln EUR. Zwracają się one zatem do Trybunału o ustalenie wobec Degussy zwalniającego skutku zapłaty dokonanej przez SKW na kwotę 3,47 mln EUR.

101. Komisja podnosi, że odpowiedzialność solidarna SKW i wnoszących odwołanie nie może wykraczać poza dług solidarny. Wskazuje ona ponadto, że grzywna nałożona na Degussę w zastosowaniu pkt 289 zaskarżonego wyroku i pkt 2 tiret drugie jego sentencji (czyli kwota 1,24 mln EUR) dotyczy tylko tej spółki i nie podlega mechanizmowi odpowiedzialności solidarnej. Wskazuje ona wreszcie, że całkowita odpowiedzialność solidarna wnoszących odwołanie i SKW do wysokości 2,49 mln EUR nie oznacza, że ta ostatnia korzysta z wniosku o zwolnienie z grzywny złożonego przez te pierwsze.

2. Analiza

102. W zarzucie piątym wnoszące odwołanie zarzucają Sądowi kilka naruszeń prawa, ponieważ nie zwiększył on odpowiedzialności solidarnej SKW przy ponownym ustalaniu grzywny w wykonaniu jego nieograniczonego prawa orzekania. Przy tym ustalaniu Sąd nie skorygował bowiem błędnego uwzględnienia przez Komisję na korzyść SKW wniosku o złagodzenie sankcji złożonego przez wnoszące odwołanie, który to wniosek nie dotyczył SKW.

103. Skutek zwalniający zapłaty dokonanej przez SKW wobec wnoszących odwołanie powinien zatem wynosić nie 2,49 mln EUR, jak Sąd orzekł w pkt 2 tiret pierwsze sentencji zaskarżonego wyroku, tylko 3,47 mln EUR. Ów skutek zwalniający powinien więc pokrywać również częściowo grzywnę nałożoną na Degussę, w kwocie 1,24 mln EUR, jak przewidziano w pkt 2 tiret drugie sentencji zaskarżonego wyroku.

104. Oczywiste jest, że zarzut ten jest bezskuteczny.

105. Bez konieczności rozważania kwestii tego, czy Trybunał może w ramach odwołania zwiększyć zakres odpowiedzialności solidarnej, a zatem podnieść kwotę grzywny nałożonej na osobę trzecią, taką jak w niniejszej sprawie SKW, wystarczy bowiem wskazać, że jak podkreśla Komisja, odpowiedzialność SKW nie może wykraczać poza kwotę grzywny, jaką na nią nałożono solidarnie z jej spółkami dominującymi za stwierdzone naruszenie. Kwota ta została ustalona przez Sąd na 2,49 mln EUR.

106. SKW nie może w żadnym razie być zobowiązana do zapłaty, nawet w części, grzywny w wysokości 1,24 mln EUR przewidzianej w pkt 2 tiret drugie sentencji zaskarżonego wyroku. Jak wynika bowiem z pkt 271 i 289 zaskarżonego wyroku, grzywna ta została nałożona wyłącznie na Degussę ze względu na recydywę. Grzywna ta dotyczy zatem tylko spółki Degussa i jest wykluczona z odpowiedzialności solidarnej. W tych okolicznościach wnoszące odwołanie nie mogą zarzucić Sądowi żadnego błędu czy naruszenia prawa ze względu na brak zwiększenia odpowiedzialności solidarnej SKW przy ponownym ustalaniu kwoty grzywny w wykonaniu jego nieograniczonego prawa orzekania w celu pokrycia grzywny Degussy.

107. Zarzut piąty należy zatem również oddalić.

108. Z całości powyższych rozważań wynika moim zdaniem, że odwołanie należy oddalić w całości.

V – W przedmiocie kosztów

109. Zgodnie z art. 184 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem jeżeli odwołanie jest bezzasadne, Trybunał rozstrzyga o kosztach.

110. Zgodnie z art. 138 § 1 tego regulaminu, mającym zastosowanie do postępowania odwoławczego na podstawie art. 184 § 1 regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.

111. Ponieważ Komisja wniosła o obciążenie wnoszących odwołanie kosztami postępowania, zaś te ostatnie przegrały sprawę, należy obciążyć je, poza ich własnymi kosztami, także kosztami poniesionymi przez Komisję.

VI – Wnioski

112. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby orzekł w następujący sposób: — odwołanie zostaje w części odrzucone, a w pozostałym zakresie oddalone; — Evonik Degussa GmbH i AlzChem AG zostają obciążone kosztami postępowania.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Wcześniej AlzChem Trostberg GmbH, wcześniej AlzChem Hart GmbH.

( 3 ) T‑391/09, EU:T:2014:22.

( 4 ) Decyzja Komisji C(2009) 5791 wersja ostateczna z dnia 22 lipca 2009 r. dotycząca postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/39.396 – Odczynniki na bazie węglika wapnia i magnezu dla przemysłu stalowego i gazowego).

( 5 ) Przedmiotem naruszenia był podział rynku, ustalanie kwot, podział klientów, ustalanie cen i wymiana szczególnie chronionych informacji handlowych dotyczących cen, klientów oraz wielkości sprzedaży w Europejskim Obszarze Gospodarczym, z wyjątkiem Irlandii, Hiszpanii, Portugalii i Zjednoczonego Królestwa.

( 6 ) Dz.U. 2002, C 45, s. 3.

( 7 ) Zobacz art. 1 lit. f) spornej decyzji.

( 8 ) Zobacz motywy 226 i 227 spornej decyzji.

( 9 ) Zobacz motywy 227, 228 i 235 spornej decyzji.

( 10 ) Zobacz motyw 29 spornej decyzji.

( 11 ) Punkty 149–157 zaskarżonego wyroku.

( 12 ) Zobacz przypis 6 do niniejszej opinii.

( 13 ) Punkt 211 zaskarżonego wyroku.

( 14 ) Punkty 227–236 zaskarżonego wyroku.

( 15 ) Punkty 272–275 zaskarżonego wyroku.

( 16 ) Zobacz pkt 2 sentencji zaskarżonego wyroku.

( 17 ) Od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256.

( 18 ) Zarzut drugi, oparty na naruszeniu prawa do bycia wysłuchanym i obowiązku uzasadnienia, dotyczył argumentacji przedstawionej przez wnoszące odwołanie przed Sądem, opartej na wyroku wydanym przez Sąd w sprawach Siemens Österreich i VA Tech Transmission & Distribution/Komisja (od T‑122/07 do T‑124/07, EU:T:2011:70). Ten wyrok Sądu został jednak uchylony wyrokiem Trybunału wskazanym w poprzednim przypisie do niniejszej opinii.

( 19 ) Z tego oświadczenia, załączonego do skargi wniesionej do Sądu, do którego Sąd odniósł się w pkt 91 i 102 zaskarżonego wyroku, wynika, że S. stwierdził, co następuje: „W okresie 2003/2004, kiedy dostawcy węglika wapnia musieli zmagać się ze spadkiem cen połączonym ze znacznym wzrostem kosztów, w szczególności cen koksu, powiedziałem do [L] [jedynego członka zarządu (Geschäftsführer) SKW] mniej więcej co następuje: »Nawet, jeśli w tej trudnej sytuacji konkurenci przekazaliby nam swoje życzenie zawarcia porozumienia, nie zrobimy tego. I wy też nie. Chcę żeby to było jasne. Proszę [L] o przekazanie tej instrukcji swoim współpracownikom. [L] i jego współpracownicy znali doskonale moje instrukcje dotyczące poszanowania prawa konkurencji«”.

( 20 ) Zobacz pkt 105 i 107 zaskarżonego wyroku.

( 21 ) Wyrok Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, pkt 38–39 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 22 ) Ibidem (pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 23 ) Ibidem (pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 24 ) Wyrok General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2011:21, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 25 ) Wyroki: Elf Aquitaine/Komisja (C‑521/09 P, EU:C:2011:620, pkt 58); a także Schindler Holding i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, pkt 112 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 26 ) Wyrok General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2011:21, pkt 76).

( 27 ) Zobacz w tym względzie rozważania rzecznika generalnego J. Mazáka w pkt 36 jego opinii w sprawie General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2010:517), a także pkt 109 wyroku General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2011:21).

( 28 ) Zobacz podobnie pkt 72 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2012:763).

( 29 ) Zobacz między innymi wyroki: General Motors/Komisja (C‑551/03 P, EU:C:2006:229, pkt 51); Evonik Degussa/Komisja (C‑266/06 P, EU:C:2008:295, pkt 72); a także Schindler Holding i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:522, pkt 115, 159).

( 30 ) Zobacz pkt 78 zaskarżonego wyroku.

( 31 ) Zobacz w tym względzie pkt 146 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco/Komisja i Komisja/Alliance One International i in. (C‑628/10 P i C‑14/11 P, EU:C:2012:11).

( 32 ) Zobacz w tym względzie, jeśli chodzi o wydane przez spółkę dominującą jej spółce zależnej polecenie podporządkowania się regułom konkurencji, rozważania rzecznika generalnego J. Mazáka w pkt 40 jego opinii w sprawie General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2010:517).

( 33 ) Oczywiście w pkt 92 zaskarżonego wyroku Sąd ograniczył swoje wnioski do poleceń wydanych w 2002 r. i do wpływu wywieranego „w tamtym okresie”, ponieważ punkt ten dotyczył analizy przeprowadzonej dla okresu przed dniem 1 stycznia 2004 r. Jednak, jak wskazałem w pkt 33–35 niniejszej opinii, przy zastosowaniu metody, którą nazywam „metodą dedukcji”, ta dodatkowa wskazówka stanowiła potwierdzenie wniosków zastosowanych odpowiednio do następnego okresu, w tym okresu naruszenia.

( 34 ) C‑501/11 P, EU:C:2013:522.

( 35 ) Ibidem (pkt 113). Zobacz również w tym względzie pkt 93–100 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Schindler Holding i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:248); a także pkt 102 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawach połączonych Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2014:2439).

( 36 ) Zobacz oświadczenie przytoczone w przypisie 19 w niniejszej opinii.

( 37 ) Trybunał regularnie oddalał ten argument, orzekając, że dla zastosowania zakazu karteli przewidzianego w prawie Unii działanie osoby upoważnionej go działania na rachunek przedsiębiorstwa wystarczy do przypisania temu przedsiębiorstwu zachowania stanowiącego naruszenie, bez potrzeby działania lub nawet wiedzy wspólników lub głównych zarządzających danym przedsiębiorstwem. Zobacz wyroki: Musique Diffusion française i in./Komisja (od 100/80 do 103/80, EU:C:1983:158, pkt 97); a także Slovenská sporiteľňa (C‑68/12, EU:C:2013:71, pkt 25).

( 38 ) Można byłoby nawet zastanawiać się, czy w przypadku gdy spółka dominująca kontroluje w 100% spółkę zależną, pracownik spółki zależnej może być uważany za pracownika grupy, a zatem zostać zrównany z pracownikiem spółki dominującej.

( 39 ) Zobacz w tym względzie pkt 129–131 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawie Schindler Holding i in./Komisja (C‑501/11 P, EU:C:2013:248).

( 40 ) Zobacz pkt 23–25 niniejszej opinii.

( 41 ) W tym względzie zobacz także pkt 100 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawach połączonych Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2014:2439, i przytoczone tam orzecznictwo).

( 42 ) Zobacz wyrok Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2015:416, pkt 96, 97).

( 43 ) Zobacz w tym względzie rozważania zawarte w pkt 100 i 101 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawach połączonych Fresh Del Monte Produce/Komisja i Komisja/Fresh Del Monte Produce (C‑293/13 P i C‑294/13 P, EU:C:2014:2439), do których Trybunał odniósł się wyraźnie w pkt 96 wyroku w tej samej sprawie (EU:C:2015:416).

( 44 ) Jeśli chodzi o odesłanie w toku rozprawy do wyroku BMW Belgium i in./Komisja (32/78, od 36/78 do 82/78, EU:C:1979:191), Sąd w pkt 114–117 zaskarżonego wyroku oddalił argument oparty na tym wyroku, stwierdzając, że dotyczył on innej sytuacji faktycznej. Wnoszące odwołanie nie przedstawiły żadnego dowodu pozwalającego na podważenie tej oceny.

( 45 ) Zobacz pkt 28 niniejszej opinii i przytoczone tam orzecznictwo, a także wyrok General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2011:21, pkt 73).

( 46 ) Zobacz pkt 28 niniejszej opinii i orzecznictwo przytoczone w przypisie 29 do tej opinii.

( 47 ) Zobacz m.in. wyrok Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 48 ) Zobacz podobnie również wyrok FLSmidth/Komisja (C‑238/12 P, EU:C:2014:284, pkt 21).

( 49 ) Zobacz motyw 229 spornej decyzji.

( 50 ) Zobacz motyw 236 spornej decyzji.

( 51 ) Zobacz również motyw 233 spornej decyzji. Chodziło na przykład o argument, zgodnie z którym SKW została sprzedana ze skutkiem wstecznym na dzień 1 stycznia 2004 r., argument oparty na udziale w kartelu z rażącym naruszeniem wyraźnych poleceń i argument dotyczący uznania Degussy za inwestora finansowego.

( 52 ) Z żadnej części spornej decyzji nie wynika bowiem, że Komisja postanowiła, stosując tzw. metodę „podwójnej podstawy”, odstąpić od zastosowania wyłącznie domniemania decydującego wpływu. Zobacz w tym względzie wyrok Alliance One International i Standard Commercial Tobacco/Komisja i Komisja/Alliance One International i in. (C‑628/10 P i C‑14/11 P, EU:C:2012:479, pkt 50). Przypisanie odpowiedzialności zostało zatem oparte na domniemaniu decydującego wpływu, a podniesione dodatkowe elementy potwierdzały jedynie to domniemanie.

( 53 ) Zobacz m.in. postanowienie The Sunrider Corporation/OHIM (C‑142/14 P, EU:C:2015:371, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 54 ) Zobacz podobnie wyrok General Química i in./Komisja (C‑90/09 P, EU:C:2011:21, pkt 107). Dla obalenia domniemania decydującego wpływu, wobec istnienia takiego przepływu informacji mogącego je potwierdzić, do spółki dominującej należy moim zdaniem dostarczenie dowodów wystarczających dla wykazania braku znaczenia wymienianych informacji.

( 55 ) Zobacz m.in. wyroki: FLSmidth/Komisja (C‑238/12 P, EU:C:2014:284, pkt 28); Komisja/Stichting Administratiekantoor Portielje (C‑440/11 P, EU:C:2013:514, pkt 71); a także ENI/Komisja (C‑508/11 P, EU:C:2013:289, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 56 ) Wyrok SKW Stahl-Metallurgie Holding i SKW Stahl-Metallurgie/Komisja (T‑384/09, EU:T:2014:27, pkt 240).

( 57 ) T‑395/09, EU:T:2014:23, pkt 181–186.

( 58 ) Wyroki: Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 105); a także Quinn Barlo i in./Komisja (C‑70/12 P, EU:C:2013:351, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 59 ) Wyrok Komisja i in./Siemens Österreich i in. (odC‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 106).

( 60 ) Zobacz w tym względzie wyrok Alliance One International i Standard Commercial Tobacco/Komisja i Komisja/Alliance One International i in. (C‑628/10 P i C‑14/11 P, EU:C:2012:479, pkt 111 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 61 ) Wyroki: Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 102), a także Areva i in./Komisja (C‑247/11 P i C‑253/11 P, EU:C:2014:257, pkt 118, 170).

( 62 ) Zobacz wyrok Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 104 i przytoczone tam orzecznictwo), a także rozważania zawarte w pkt 141 i 142 mojej opinii w tych samych sprawach (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2013:578).

( 63 ) Wyroki: The Rank Group (C‑259/10 i C‑260/10, EU:C:2011:719, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo); a także Solvay/Komisja (C‑455/11 P, EU:C:2013:796, pkt 109). Zobacz w tym względzie również opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Total Marketing Services/Komisja (C‑634/13 P, EU:C:2015:208, pkt 92).

( 64 ) Zobacz podobnie pkt 61 opinii rzecznik generalnej J. Kokott w sprawach połączonych Alliance One International i Standard Commercial Tobacco/Komisja i Komisja/Alliance One International i in. (C‑628/10 P i C‑14/11 P, EU:C:2012:11).

( 65 ) Wyroki: E.ON Energie/Komisja (C‑89/11, EU:C:2012:738, pkt 125, 126); a także Komisja i in./Siemens Österreich i in. (od C‑231/11 P do C‑233/11 P, EU:C:2014:256, pkt 111).

( 66 ) W tym względzie nie mogę nie wskazać na pewną sprzeczność w argumentacji Komisji, która z jednej strony potwierdza, że podważany punkt został zredagowany przez Sąd z jego własnej inicjatywy, ale z drugiej strony utrzymuje, że chodzi o naruszenie, które mogło zostać podniesione w pierwszej instancji.

( 67 ) Zobacz m.in. wyroki: Akzo Nobel Chemicals i Akcros Chemicals/Komisja (C‑550/07 P, EU:C:2010:512, pkt 22, 23); a także Ferrero/OHIM (C‑552/09 P, EU:C:2011:177, pkt 39).