Sprawy połączone T‑425/04, T‑444/04, T‑450/04 iT‑456/04

Republika Francuska i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Pomoc państwa – Środki finansowe na rzecz France Télécom – Projekt pożyczki akcjonariusza – Oświadczenia publiczne członka rządu francuskiego – Decyzja uznająca pomoc za niezgodną ze wspólnym rynkiem i nienakazująca jej odzyskania – Skarga o stwierdzenie nieważności – Interes prawny – Dopuszczalność – Pojęcie pomocy państwa – Korzyść – Zasoby państwowe – Obowiązek uzasadnienia

Streszczenie wyroku

1. Skarga o stwierdzenie nieważności – Skarga państw członkowskich – Skarga na decyzję Komisji stwierdzającą niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem – Dopuszczalność nieuzależniona od wykazania interesu prawnego

2. Skarga o stwierdzenie nieważności – Osoby fizyczne lub prawne – Interes prawny – Decyzja Komisji stwierdzająca niezgodność pomocy ze wspólnym rynkiem

3. Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Oświadczenia publiczne złożone przez członka rządu państwa członkowskiego wyrażające wolę tego ostatniego podjęcia odpowiednich działań mających na celu rozwiązanie trudności finansowych danego przedsiębiorstwa – Korzyść przyznana bez transferu zasobów publicznych – Wyłączenie – Projekt przyznania przedsiębiorstwu linii kredytowej

(art. 87 ust. 1 WE)

4. Pomoc przyznawana przez państwa – Pojęcie – Przypisane państwu przyznanie korzyści przy użyciu zasobów państwowych – Oświadczenia publiczne złożone przez członka rządu państwa członkowskiego wyrażające wolę tego ostatniego podjęcia odpowiednich działań mających na celu rozwiązanie trudności finansowych danego przedsiębiorstwa – Korzyść przyznana bez transferu zasobów publicznych – Wyłączenie

(art. 87 ust. 1 WE)

5. Pomoc przyznawana przez państwa – Decyzja Komisji – Kontrola sądowa

6. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres

(art. 253 WE)

1. Traktat WE wprowadza wyraźne rozróżnienie między prawem do skargi o stwierdzenie nieważności przysługującym z jednej strony instytucjom i państwom członkowskim, a z drugiej strony osobom fizycznym i prawnym, przy czym wszystkie państwa członkowskie mają prawo do zakwestionowania legalności decyzji Komisji w drodze skargi o stwierdzenie nieważności, a wykonywanie tego prawa nie jest uzależnione od wykazania interesu prawnego. Państwo członkowskie nie musi więc wykazywać, że zaskarżony przez nie akt Komisji wywołuje względem niego skutki prawne, aby jego skarga była dopuszczalna. Interes prawny dotyczy jedynie skarg wnoszonych przez osoby fizyczne lub prawne, a nie skarg instytucji lub państw członkowskich.

Ponadto pojęcie interesu prawnego nie może być mylone z pojęciem aktu zaskarżalnego, zgodnie z którym akt powinien mieć na celu wywołanie skutków prawnych, które mogą być niekorzystne, aby mógł być przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności, co należy określić, skupiając się na jego istocie.

Decyzja Komisji stwierdzająca niezgodność pomocy państwa ze wspólnym rynkiem wywołuje takie wiążące skutki prawne i stanowi zatem dla państwa członkowskiego akt zaskarżalny.

(por. pkt 118, 119)

2. Skarga o stwierdzenie nieważności wniesiona przez osobę fizyczną lub prawną jest dopuszczalna tylko wówczas, gdy skarżący ma istniejący i aktualny interes w stwierdzeniu nieważności zaskarżonego aktu. Interes ten zakłada, że samo stwierdzenie nieważności takiego aktu będzie miało skutki prawne lub, używając innego sformułowania, że w wyniku skargi osoba, która ją wniosła, uzyska jakąś korzyść. Dlatego też akt, który uwzględnia w pełni interesy tej osoby, z definicji nie stanowi dla niej aktu niekorzystnego, a zatem osoba ta nie ma interesu w żądaniu stwierdzenia jego nieważności.

Niemniej jednak, gdy chodzi o decyzję Komisji stwierdzającą niezgodność pomocy państwa ze wspólnym rynkiem, przedsiębiorstwo będące konkurentem beneficjenta pomocy ma istniejący i aktualny interes prawny w stwierdzeniu nieważności tej decyzji, jeżeli podnosi, że dane państwo podjęło dodatkowe środki pomocowe, które obejmują odrębne korzyści dla przedsiębiorstwa będącego beneficjentem pomocy i które jeszcze bardziej naruszają jego pozycję na rynku.

Istnienie bowiem pomocy i jej niezgodność ze wspólnym rynkiem nie wyklucza a priori istnienia innych środków pomocowych niezgodnych ze wspólnym rynkiem, które wprawdzie nie zostały wskazane w decyzji Komisji, jednak były też objęte postępowaniem administracyjnym zakończonym wydaniem rzeczonej decyzji, i które mogą ponadto wpłynąć w istotny sposób na pozycję rynkową niektórych konkurentów beneficjenta pomocy.

W dodatku, jeśli skarżący podnosi, iż zaskarżony akt – choćby był dla niego w części korzystny – nie chroni jego sytuacji prawnej w adekwatny sposób, należy stwierdzić, że ma on interes prawny w zweryfikowaniu przez sąd zgodności tej decyzji z prawem.

(por. pkt 116, 127, 128, 130, 131)

3. Aby można było uznać środek za pomoc państwa w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, w szczególności po pierwsze winien on implikować korzyść, która może przybrać różne formy („w jakiejkolwiek formie”), a po drugie owa korzyść powinna wynikać w sposób bezpośredni lub pośredni z zasobów publicznych (przyznana „przez państwo członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych”). Pojęcie korzyści oznacza, iż interwencja państwa musi prowadzić do poprawy sytuacji ekonomicznej lub finansowej, a nawet do wzbogacenia beneficjenta, na przykład poprzez zmniejszenie obciążeń, jakim zazwyczaj podlega jego budżet.

Jeśli chodzi o wpływ oświadczeń publicznych złożonych przez członka rządu państwa członkowskiego wyrażających wolę tego ostatniego podjęcia odpowiednich działań mających na celu rozwiązanie trudności finansowych danego przedsiębiorstwa, należy stwierdzić, że te oświadczenia przysparzają znacznej korzyści rzeczonemu przedsiębiorstwu, ponieważ pozwalają na odzyskanie zaufania rynków finansowych, czynią możliwym, łatwiejszym i mniej kosztownym jego dostęp do nowych kredytów niezbędnych do refinansowania jego długów krótkoterminowych i ostatecznie przyczyniają się do ustabilizowania jego bardzo słabej sytuacji finansowej. Deklaracje te mogą bowiem wpłynąć w decydujący sposób na reakcję agencji ratingowych i przyczynić się w ten sposób do poprawy wizerunku przedsiębiorstwa w oczach inwestorów i wierzycieli, jak również posiadać rozstrzygające znaczenia dla zachowania uczestników rynków finansowych biorących później udział w refinansowaniu przedsiębiorstwa, o którym mowa.

Ponadto na podstawie zasad dotyczących przyznawania kredytów i refinansowania na rynkach kapitałowych, poziom ratingu przedsiębiorstwa, a zatem ryzyka niewykonania zobowiązań związanego z przyznawanymi mu kredytami ma decydujące znaczenie, by określić koszt refinansowania, jaki to przedsiębiorstwo musi ponieść w szczególności pod względem wymagalnych odsetek w wypadku emisji nowych obligacji. Wynika stąd, że im mniejsze jest to ryzyko niewykonania zobowiązań, tym łatwiejsze i mniej kosztowne jest refinansowanie omawianych kredytów na rynkach kapitałowych. Innymi słowy, wszelki pozytywny wpływ na rating przedsiębiorstwa – choćby dzięki publicznym oświadczeniom, które mogą wzbudzić lub wzmocnić zaufanie inwestorów – oddziałuje natychmiast na poziom kosztów, jakie owo przedsiębiorstwo musi ponieść, by się refinansować na rynkach kapitałowych.

W dodatku, aby można było uznać środek za pomoc państwa, Komisja jest zobowiązana wykazać na podstawie obiektywnych elementów, iż wszystkie przesłanki pojęcia pomocy w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, w tym istnienie korzyści, są kumulatywnie spełnione, mając na względzie ekonomiczne skutki rozpatrywanego środka.

Jeżeli chodzi o jednostronną ofertę przyznania przedsiębiorstwu przez państwo linii kredytowej w określonej wysokości, która nigdy nie została wykonana, Komisja nie może domniemywać jedynie na tej podstawie, że ta oferta wywołuje korzystne dla beneficjenta skutki ekonomiczne, nie uwzględniając jednak warunków dotyczących wykonania omawianej umowy kredytowej, a w szczególności warunków związanych z udzieleniem i zwrotem rzeczonego kredytu, tym bardziej gdy beneficjent nie przyjął tej oferty, lecz poprzestał na refinansowaniu na warunkach obowiązujących na rynku. Gdyby było inaczej, nawet umowa kredytowa zawierająca warunki niekorzystne z obiektywnego punktu widzenia, takie jak wyższe stopy odsetek i bardziej surowe warunki zwrotu niż warunki oferowane przez rynek, musiałaby zostać uznana za korzyść w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE z tego tylko powodu, że kredytodawca publiczny wyraził gotowość udostępnienia beneficjentowi pewnej kwoty.

(por. pkt 215, 231, 234, 237, 238, 253, 255)

4. Jedynie korzyści przyznane bezpośrednio lub pośrednio przy użyciu zasobów państwowych są uznawane za pomoc w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE. Wprowadzone w tym przepisie rozróżnienie pomiędzy „pomocą przyznawaną przez państwo członkowskie” i pomocą przyznawaną „przy użyciu zasobów państwowych” nie oznacza bowiem, że wszelka korzyść przyznana przez państwo stanowi pomoc, niezależnie od tego, czy jest ona finansowana ze środków państwowych czy też nie, lecz służy ono tylko temu, by w pojęciu tym zawrzeć zarówno korzyści bezpośrednio przyznane przez państwo, jak i te przyznane za pośrednictwem wyznaczonych albo utworzonych przez to państwo instytucji publicznych lub prywatnych.

W tym kontekście stosowanie kryterium inwestora prywatnego zakłada koniecznie, że środki przyjęte przez państwo na rzecz przedsiębiorstwa przysparzają korzyści wynikającej z zasobów państwowych.

Ponadto, jeśli chodzi o zakres kontroli sądowej, która ma zostać przeprowadzona, należy przypomnieć, że pojęcie pomocy jest pojęciem obiektywnym, w związku z czym zakwalifikowanie danego środka jako pomocy państwa, które zgodnie z traktatem należy zarówno do Komisji, jak i do sądu, nie może w zasadzie – poza szczególnymi okolicznościami wynikającymi zwłaszcza ze złożonego charakteru danej interwencji państwowej – uzasadniać przyznania Komisji szerokich uprawnień dyskrecjonalnych. Komisja może bowiem rzeczywiście korzystać z szerokich uprawnień dyskrecjonalnych dopiero przy stosowaniu art. 87 ust. 3 WE, który wymaga uwzględnienia przez Komisję – w ramach prowadzonego przez nią badania ewentualnej zgodności pewnych środków państwowych ze wspólnym rynkiem – złożonych ocen ekonomicznych, społecznych, regionalnych i sektorowych Pojęcie pomocy państwa określone w traktacie ma bowiem charakter prawny i powinno być interpretowane w oparciu o elementy obiektywne. Z tego powodu sąd powinien zasadniczo przeprowadzić pełną kontrolę w kwestii, czy dany środek wchodzi w zakres stosowania art. 87 ust. 1 WE, biorąc pod uwagę zarówno konkretne okoliczności rozpatrywanej przezeń sprawy, jak i techniczny lub złożony charakter ocen przeprowadzonych przez Komisję.

Z przeniesienia zasobów państwowych powinna wynikać korzyść. Ów wymóg istnienia związku między określoną korzyścią a zaangażowaniem zasobów państwowych zakłada zasadniczo, że wspomniana korzyść jest ściśle związana z odpowiadającym jej obciążeniem, jakiemu podlega budżet państwa, lub z powstaniem – na podstawie prawnie wiążących zobowiązań podjętych przez państwo – dostatecznie konkretnego ryzyka gospodarczego dla tego budżetu.

Jeśli chodzi o oświadczenia publiczne złożone przez członka rządu państwa członkowskiego wyrażające wolę tego ostatniego podjęcia odpowiednich działań mających na celu rozwiązanie trudności finansowych danego przedsiębiorstwa, konkretne, bezwarunkowe i nieodwołalne zaangażowanie zasobów publicznych przez państwo członkowskie w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE zakładałoby, że oświadczenia te określają wyraźnie albo dokładne kwoty podlegające zainwestowaniu, albo konkretne długi podlegające poręczeniu, albo przynajmniej określone z góry ramy finansowe, takie jak linia kredytowa do określonej kwoty, jak również warunki udzielenia planowanej pomocy.

Sam fakt, iż państwo członkowskie powołuje się na swą szczególną reputację z punktu widzenia rynków finansowych, nie wystarczy, by wykazać, że jego zasoby były narażone na takie ryzyko, które może być uważane za polegające na przeniesieniu zasobów państwowych w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, które jest dostatecznie powiązane z korzyścią przysporzoną przedsiębiorstwu dzięki oświadczeniom publicznym złożonym przez członka rządu danego państwa. Nie wystarczy bowiem że zamiast angażować bezpośrednio lub pośrednio zasoby państwowe w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE, państwo członkowskie posługuje się szczególnymi regułami dotyczącymi funkcjonowania rynków finansowych, aby ustabilizować pozycję gospodarczą przedsiębiorstwa w krótkiej perspektywie czasowej, i to właśnie w celu spełnienia warunków dotyczących działalności gospodarczej i finansowych, niezbędnych do przyjęcia bardziej konkretnych środków wsparcia, które miały być później zastosowane.

(por. pkt 214, 217-219, 262, 280, 282, 297)

5. W ramach wspólnotowych postępowań dotyczących pomocy państwa ocena faktów i dowodów podlega w pełni swobodnemu uznaniu Sądu. Ponadto w tym kontekście kwestia, czy i w i w w jakim zakresie przepis prawa krajowego jest lub nie jest stosowany w danym przypadku, jest objęta oceną faktów dokonywaną przez sąd i podlega regułom dotyczącym postępowania dowodowego i rozkładu ciężaru dowodu.

(por. pkt 269)

6. Uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi – dokonać jej kontroli. Ponadto obowiązek uzasadnienia decyzji stanowi istotny wymóg formalny, który należy odróżnić od kwestii zasadności uzasadnienia odnoszącej się do materialnej legalności spornego aktu. Uzasadnienie decyzji polega bowiem na formalnym przedstawieniu podstaw, na jakich opiera się ta decyzja. W przypadku gdy owe podstawy są dotknięte błędami, błędy te stanowią wadę naruszającą materialną legalność decyzji, ale nie jej uzasadnienie, które może być wystarczające, nawet jeśli przedstawia niewłaściwe podstawy.

(por. pkt 315)

WYROK SĄDU (trzecia izba w składzie powiększonym)

z dnia 21 maja 2010 r.( )

Pomoc państwa – Środki finansowe na rzecz France Télécom – Projekt pożyczki akcjonariusza – Oświadczenia publiczne członka rządu francuskiego – Decyzja uznająca pomoc za niezgodną ze wspólnym rynkiem i nienakazująca jej odzyskania – Skarga o stwierdzenie nieważności – Interes prawny – Dopuszczalność – Pojęcie pomocy państwa – Korzyść – Zasoby państwowe – Obowiązek uzasadnienia

W sprawach połączonych T‑425/04, T‑444/04, T‑450/04 i T‑456/04

Republika Francuska, reprezentowana początkowo przez G. de Bergues’a, R. Abrahama oraz S. Ramet, następnie przez E. Belliard, G. de Bergues’a oraz S. Ramet, i wreszcie przez E. Belliard, G. de Bergues’a, A.L. Vendrolini oraz J.C. Niolleta, działających w charakterze pełnomocników,

strona skarżąca w sprawie T‑425/04,

France Télécom SA, z siedzibą w Paryżu (Francja), reprezentowana początkowo przez adwokatów A. Gosseta‑Grainville’a oraz S. Hautbourga, a następnie przez S. Hautbourga,

strona skarżąca w sprawie T‑444/04,

Bouygues SA, z siedzibą w Paryżu,

Bouygues Télécom SA, z siedzibą w Boulogne‑Billancourt (Francja),

reprezentowane przez adwokatów J. Vogela, F. Sureau, D. Théophile’a oraz J. Blouet Gaillard,

strona skarżąca w sprawie T‑450/04,

Association française des opérateurs de réseaux et services de télécommunications (AFORS Télécom), z siedzibą w Paryżu, reprezentowana przez adwokatów O. Frégeta, F. Herrenschmidt, M. Struysa oraz L. Eskenazi,

strona skarżąca w sprawie T‑456/04,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez C. Giolita oraz J. Buendíę Sierrę, a następnie przez C. Giolita oraz D. Grespana, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

popieranej przez:

Republikę Francuską, reprezentowaną w sprawie T‑450/04 przez E. Belliard, G. de Bergues’a, A.L. Vendrolini i J.C. Niolleta oraz w sprawie T‑456/04 przez G. de Bergues’a, działających w charakterze pełnomocników,

interwenient w sprawach T‑450/04 i T‑456/04,

przez

Bouygues SA, z siedzibą w Paryżu,

oraz

Bouygues Télécom SA, z siedzibą w Boulogne‑Billancourt,

reprezentowane przez adwokatów J. Vogela, F. Sureau, D. Théophile’a oraz J. Blouet Gaillard,

interwenienci w sprawie T‑444/04,

oraz przez

France Télécom SA, z siedzibą w Paryżu, reprezentowaną początkowo przez adwokatów A. Gosseta‑Grainville’a oraz S. Hautbourga, a następnie przez S. Hautbourga,

interwenient w sprawach T‑450/04 i T‑456/04,

mającej za przedmiot wnioski o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2006/621/WE z dnia 2 sierpnia 2004 r. dotyczącej pomocy państwa wdrożonej przez Francję na rzecz France Télécom (Dz.U. L 257, s. 11),

SĄD (trzecia izba w składzie powiększonym),

w składzie: J. Azizi (sprawozdawca), prezes, E. Cremona, I. Labucka, S. Frimodt Nielsen i K. O’Higgins, sędziowie,

sekretarz: E. Coulon,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 kwietnia 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

I – Sytuacja finansowa France Télécom w latach 2001–2004

1 Do 1990 r. działalność wykonywana przez France Télécom SA (zwaną dalej „FT”) podlegała jednej z dyrekcji francuskiego ministère des Postes et Télécommunications (ministerstwa poczt i telekomunikacji). FT została utworzona w 1991 r. jako osoba prawna prawa publicznego, a od dnia 31 grudnia 1996 r. posiada status spółki akcyjnej. Od października 1997 r. FT jest notowana na giełdzie. W okresie wydania decyzji będącej przedmiotem niniejszego sporu FT stanowiła grupę prowadzącą działalność w zakresie dostarczania sieci i świadczenia usług telekomunikacyjnych głównie we Francji, w szczególności w sektorze telefonii stacjonarnej, jak również – za pośrednictwem swych spółek zależnych Orange, Wanadoo i Equant – w sektorach telefonii ruchomej, Internetu, przesyłania danych i innych usług informacyjnych. W 2002 r. udział państwa francuskiego w kapitale FT wynosił 56,45%.

2 W dniu 31 grudnia 2001 r. FT wykazała w swoim sprawozdaniu finansowym za rok 2001 dług netto w wysokości 63,5 mld EUR oraz stratę w wysokości 8,3 mld EUR.

3 W dniu 30 czerwca 2002 r. dług netto FT sięgnął 69,69 mld EUR, z czego 48,9 mld EUR stanowiło dług obligacyjny, którego termin spłaty przypadał w latach 2003–2005. Owo zadłużenie obligacyjne było zasadniczo wynikiem nabyć dokonanych od 1999 r. przez FT, mających rozwinąć jej działalność w sektorze telefonii ruchomej, takich jak zakup operatora brytyjskiego Orange i nabycie części kapitału operatora niemieckiego Mobilcom.

4 W związku z sytuacją finansową FT francuski ministre de l’Économie, des Finances et de l’Industrie (minister gospodarki, finansów i przemysłu, zwany dalej „ministrem gospodarki”) oświadczył w wywiadzie opublikowanym w dniu 12 lipca 2002 r. w dzienniku Les Echos (oświadczenie zwane dalej „oświadczeniem z dnia 12 lipca 2002 r.”), co następuje:

„Jesteśmy akcjonariuszem większościowym, dysponującym 55% kapitału […]. Państwo akcjonariusz będzie postępować jak rozważny inwestor i gdyby [FT] miała napotkać trudności, podejmiemy odpowiednie działania […] Powtarzam; gdyby France Télécom miała problemy z finansowaniem, co dzisiaj nie ma miejsca, państwo podejmie niezbędne decyzje celem ich przezwyciężenia. Podtrzymuje Pan pogłoskę o podwyższeniu kapitału… Nie, na pewno nie! Po prostu stwierdzam, że podejmiemy odpowiednie środki w stosownym czasie. Jeżeli zajdzie taka konieczność […]”.

5 Zgodnie ze sprawozdaniem finansowym za okres sześciu miesięcy, opublikowanym w dniu 12 września 2002 r., obrót FT wzrósł o 10% w porównaniu z identycznym okresem w ramach roku obrachunkowego 2001, wynik eksploatacyjny przed amortyzacją (zwany dalej „Ebitda”) wyniósł 6,87 mld EUR, co oznacza wzrost o 13,3% (dane historyczne) i o 9,8% (dane pro forma), a wynik operacyjny – 3,18 mld EUR, co oznacza wzrost o 15% (dane pro forma). Wyniki po odjęciu kosztów finansowych (1,75 mld EUR), ale przed odjęciem podatków oraz udziału akcjonariuszy mniejszościowych w zysku wyniosły, bez uwzględnienia okoliczności nadzwyczajnych, 718 mln EUR, podczas gdy w dniu 30 czerwca 2001 r. – 271 mln EUR. Operacyjny swobodny przepływ środków płynnych wyniósł 3,6 mld EUR, co oznacza wzrost o 15% w porównaniu z pierwszym semestrem 2001 r. Jednocześnie FT potwierdziła, że w dniu 30 czerwca 2002 r. jej skonsolidowane środki własne osiągnęły wartość negatywną 440 mln EUR.

6 W dniu 12 września 2002 r. władze francuskie ogłosiły publicznie, że przyjęły dymisję prezesa‑dyrektora generalnego FT (zwanego dalej „dawnym prezesem FT”).

7 W komunikacie prasowym z dnia 13 września 2002 r. dotyczącym sytuacji finansowej FT władze francuskie oświadczyły, co następuje:

„Po wyjątkowych stratach stwierdzonych w pierwszym półroczu [FT] stoi w obliczu poważnego niedostatku środków własnych. Taka sytuacja finansowa osłabia potencjał [FT]. Rząd [francuski] jest zatem zdecydowany w pełni wywiązać się ze swoich obowiązków […] Przyjmując do wiadomości nową sytuację spowodowaną silnym pogorszeniem bilansu, [dawny prezes FT] złożył na ręce rządu [francuskiego] dymisję, która została przyjęta. Ta dymisja stanie się skuteczna podczas posiedzenia rady nadzorczej, które odbędzie się w najbliższych tygodniach i podczas którego zostanie przedstawiony nowy prezes […] Nowy prezes niezwłocznie zaproponuje radzie nadzorczej plan uzdrowienia bilansu umożliwiający oddłużenie [FT] i przywrócenie jej struktury finansowej przy zachowaniu jej strategicznych atutów. Państwo [francuskie] udzieli [FT] swego wsparcia przy realizacji tego planu i przyczyni się ze swej strony do zasadniczego zasilenia środków własnych [FT] według terminarza i zasad, jakie należy określić na podstawie warunków rynkowych. Do tego czasu państwo [francuskie] podejmie w razie konieczności środki pozwalające [FT] uniknąć wszelkich problemów z finansowaniem”.

8 W dniu 2 października 2002 r. mianowano nowego prezesa‑dyrektora generalnego FT (zwanego dalej „nowym prezesem FT”). Komunikat prasowy podający do wiadomości tę nominację ma następującą treść:

„Rada ministrów, na wniosek rady nadzorczej [FT], postanowiła mianować [nowego prezesa FT] […]. W tym celu nowy prezes bezzwłocznie zarządzi spis inwentarza [FT], którego wyniki zostaną przekazane radzie nadzorczej w następnych tygodniach i który stanowić będzie podstawę planu naprawy finansowej i rozwoju strategicznego, pozwalającego na zmniejszenie długu [FT] przy jednoczesnym wzmocnieniu jej atutów. W tym zakresie [nowy prezes FT] dysponować będzie wsparciem państwa akcjonariusza, które jest zdecydowane wywiązać się w pełni ze swoich obowiązków. Państwo [francuskie] udzieli pomocy przy realizacji działań służących poprawie sytuacji i przyczyni się ze swej strony do zasilenia środków własnych [FT] zgodnie z zasadami, które zostaną określone w ścisłej współpracy z prezesem [FT] i radą nadzorczą. Jak już wspomniano, w razie konieczności państwo [francuskie] podejmie w międzyczasie środki pozwalające [FT] uniknąć wszelkich problemów z finansowaniem”.

9 W dniu 19 listopada 2002 r. władze francuskie przekazały Komisji „notę informacyjną”, w której po pierwsze opisują aktualną sytuację finansową FT, podkreślając, że „jej wyniki operacyjne są doskonałe”, a po drugie wskazują na swój zamiar uczestniczenia w rekapitalizacji FT na warunkach rynkowych, wyjaśniając zasady swego udziału w planie naprawczym FT. W owej nocie władze francuskie stwierdziły w szczególności, co następuje:

„Aby zagwarantować [FT] margines działania niezbędny, by zaatakować rynek na najlepszych warunkach i w najbardziej stosownym momencie, państwo [francuskie] jest skłonne antycypować swój udział w podwyższeniu kapitału w formie pożyczki akcjonariusza, która zostanie przekształcona w kapitał w chwili emisji nowych papierów wartościowych. Kwota tej pożyczki będzie odpowiadała w całości lub w części subskrypcji państwa [francuskiego] w ramach przyszłego podwyższenia kapitału i będzie mogła wynieść do 9 [mld EUR]. Owa pożyczka będzie tymczasowa, a jej przekształcenie w papiery wartościowe będzie obowiązkowe. Będzie ona realizowana jedynie w miarę potrzeb [FT]. Ponadto będzie ona odpłatna na warunkach rynkowych aktualnie obowiązujących, a odsetki zostaną zaliczone na kapitał.

By zapewnić swój udział w planie naprawczym [FT], państwo [francuskie] zamierza wykorzystać ERAP, państwowe przedsiębiorstwo przemysłowo‑handlowe utworzone przez państwo [francuskie], które przyzna [FT] pożyczkę akcjonariusza i zostanie ważnym akcjonariuszem [FT], gdy owa pożyczka zostanie przekształcona na kapitał. Rzeczone przedsiębiorstwo państwowe zamieści swój udział publiczny w [FT] po stronie aktywów, a długi obligacyjne znajdą się po stronie pasywów. Wybór ERAP odzwierciedla wolę państwa [francuskiego] w zakresie jasnego określenia przyznanej korzyści majątkowej, wyodrębniając ją w ramach dedykowanej struktury”.

10 W czasie posiedzenia rady nadzorczej FT w dniu 4 grudnia 2002 r. nowe kierownictwo FT przedstawiło plan działania zatytułowany „Ambition FT 2005” (zwany dalej „planem Ambition 2005”), zmierzający zasadniczo do zrównoważenia bilansu FT poprzez zasilenie środków własnych w wysokości 15 mld EUR.

11 Prezentacji planu Ambition 2005 towarzyszył komunikat prasowy ministra gospodarki z dnia 4 grudnia 2002 r., który ma następującą treść:

„Minister gospodarki […] potwierdza wsparcie państwa [francuskiego] dla planu działania zatwierdzonego przez radę nadzorczą [FT] w dniu 4 grudnia [2002 r.]. 1) Grupa [FT] stanowi zwartą jednostkę przemysłową osiągającą świetne wyniki. Jednak [FT] musi obecnie stawić czoła niezrównoważonej strukturze finansowej, zapotrzebowaniu na środki własne i średnioterminowe refinansowanie. Sytuacja ta wynika z niepowodzeń dawnych inwestycji, źle przeprowadzonych i realizowanych na granicy pęknięcia »bańki« finansowej, oraz – bardziej ogólnie – ze zmiany sytuacji rynkowej. Brak możliwości dla [FT] finansowania swego rozwoju w inny sposób niż poprzez zadłużenie pogorszył tę sytuację. 2) Państwo [francuskie], akcjonariusz większościowy, zwróciło się do nowego kierownictwa o przywrócenie równowagi finansowej [FT] przy zachowaniu integralności grupy […]. 3) Zważywszy na plan działania opracowany przez kierownictwo i na perspektywy zwrotu z inwestycji, państwo [francuskie] weźmie udział w zasileniu środków własnych w wysokości 15 mld EUR proporcjonalnie do swojego udziału w kapitale, czyli poprzez zainwestowanie 9 mld EUR. [Francuskie] państwo akcjonariusz zamierza w ten sposób postępować w charakterze rozważnego inwestora. Do [FT] należeć będzie określenie zasad i dokładnych terminów dotyczących zasilenia jej środków własnych. Rząd [francuski] chce, aby ta operacja przebiegała ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji akcjonariuszy indywidualnych oraz akcjonariatu pracowniczego [FT]. Aby stworzyć [FT] możliwość rozpoczęcia operacji rynkowej w najbardziej odpowiednim momencie, państwo [francuskie] jest gotowe antycypować swój udział w zasileniu środków własnych poprzez oddanie do dyspozycji [FT] tymczasowej pożyczki akcjonariusza, odpłatnej na warunkach rynkowych. 4) Na rzecz ERAP, państwowego przedsiębiorstwa przemysłowo‑handlowego, przeniesiony zostanie cały udział państwa [francuskiego] w [FT]. Aby sfinansować udział państwa [francuskiego] w zasileniu środków własnych [FT], ERAP zadłuży się na rynkach finansowych”.

12 W dniach 11 i 12 grudnia 2002 r. FT ogłosiła dwie kolejne emisje obligacji na łączną kwotę 2,9 mld EUR.

13 W dniu 20 grudnia 2002 r. Entreprise de recherches et d’activités pétrolières (ERAP) przekazała FT parafowany i podpisany projekt umowy pożyczki akcjonariusza. FT nie podpisała tego projektu umowy i pożyczka akcjonariusza nigdy nie została wykonana.

14 W dniu 15 stycznia 2003 r. FT zaciągnęła pożyczki w formie emisji obligacji na łączną kwotę 5,5 mld EUR. Owe pożyczki obligacyjne nie miały pokrycia w postaci zabezpieczenia lub gwarancji państwowej.

15 W dniu 10 lutego 2003 r. FT odnowiła część przypadającego do zapłaty kredytu konsorcjalnego w wysokości 15 mld EUR.

16 W dniu 4 marca 2003 r. operacja zasilenia środków własnych przewidziana w planie Ambition 2005 została rozpoczęta. W dniu 24 marca 2003 r. FT dokonała podwyższenia kapitału o 15 mld EUR. Państwo francuskie uczestniczyło w tej operacji w wysokości 9 mld EUR proporcjonalnie do swego udziału w kapitale FT. Kwota 6 mld EUR została zagwarantowana przez konsorcjum bankowe składające się z 21 banków. Owa operacja została zakończona w dniu 11 kwietnia 2003 r.

17 FT zamknęła rok obrachunkowy 2002 stratą w wysokości około 21 mld EUR i długiem pieniężnym netto sięgającym prawie 68 mld EUR. Sprawozdanie finansowe za rok obrachunkowy 2002 opublikowane przez FT w dniu 5 marca 2003 r. wskazywało na wzrost obrotów o 8,4%, wyniku eksploatacyjnego przed amortyzacją o 21,1% i wyniku eksploatacyjnego o 30,9%. W dniu 14 kwietnia 2003 r. państwo francuskie posiadało 58,9% kapitału FT, z czego 28,6% za pośrednictwem ERAP.

18 W dniu 31 lipca 2003 r. rząd francuski przyjął jako rada ministrów projekt ustawy przewidującej uchylenie obowiązku większościowego udziału publicznego w kapitale FT. Ów projekt ustawy został przyjęty przez francuskie zgromadzenie narodowe i wszedł w życie w dniu 31 grudnia 2003 r.

19 W dniu 1 września 2004 r. państwo francuskie zbyło około 10% kapitału FT za kwotę 5,2 mld EUR, zmniejszając w ten sposób swój udział w kapitale FT do 42,25%.

II – Postępowanie administracyjne

20 W dniu 4 grudnia 2002 r. Republika Francuska zgłosiła Komisji Wspólnot Europejskich, na podstawie art. 88 ust. 3 WE i art. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania art. [88 WE] (Dz.U. L 83, s. 1), środki finansowe przewidziane w planie Ambition 2005, w tym projekt pożyczki akcjonariusza.

21 W dniu 22 stycznia 2003 r. Bouygues SA i Bouygues Télécom SA (zwane dalej razem „spółkami Bouygues”), dwie spółki prawa francuskiego, z których ostatnia prowadzi działalność na francuskim rynku telefonii ruchomej, złożyły do Komisji skargę w sprawie niektórych przypadków pomocy przyznanej przez państwo francuskie FT i Orange w ramach refinansowania FT. Skarga ta dotyczyła w szczególności po pierwsze zapowiedzi inwestycji państwa francuskiego w wysokości 9 mld EUR, a po drugie publicznych oświadczeń złożonych przez władze francuskie na rzecz FT od lipca 2002 r. (zwanych dalej „oświadczeniami złożonymi od lipca 2002 r.”).

22 Pismem z dnia 31 stycznia 2003 r. Komisja poinformowała władze francuskie o swej decyzji o wszczęciu formalnego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 88 ust. 2 WE w sprawie środków finansowych planowanych na rzecz FT.

23 W dniu 12 marca 2003 r. decyzja o wszczęciu tego postępowania została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (Dz.U. C 57, s. 5). Komisja wezwała w niej zainteresowane strony do przedstawienia uwag w przedmiocie rozpatrywanych środków.

24 Pismem z dnia 4 kwietnia 2003 r. władze francuskie przedstawiły swe uwagi w sprawie decyzji o wszczęciu postępowania i zakwestionowały zasadność wątpliwości wyrażonych w niej przez Komisję.

25 Pismem z dnia 11 kwietnia 2003 r. spółki Bouygues przedstawiły Komisji swe uwagi, podkreślając jednocześnie, iż ich skarga do Komisji z dnia 22 stycznia 2003 r. powinna być traktowana jako integralna część ich stanowiska w niniejszej sprawie. Ponadto Komisja otrzymała uwagi od wielu innych zainteresowanych stron, w tym od Association française des opérateurs de réseaux et services de télécommunications (francuskiego stowarzyszenia operatorów sieci i usług telekomunikacyjnych) (AFORS Télécom, zwanego dalej „AFORS”) i FT. W szczególności FT i spółki Bouygues przedstawiły w toku postępowania administracyjnego szereg ekspertyz ekonomicznych i opinii prawnych.

26 W dniu 30 maja 2003 r. Komisja opublikowała ogłoszenie o zamówieniu na „świadczenie usług wsparcia przy dokonywaniu oceny zgodności pomocy finansowej przyznanej FT przez państwo francuskie z zasadą prywatnego inwestora działającego w warunkach gospodarki rynkowej oraz przy ewentualnej analizie ekonomicznej planu naprawczego FT”. Owo zamówienie zostało udzielone w dniu 24 września 2003 r. konsultantowi, który sporządził raport ekonomiczny w dniu 28 kwietnia 2004 r. (zwany dalej „raportem z dnia 28 kwietnia 2004 r.”).

27 Raportowi z dnia 28 kwietnia 2004 r. towarzyszył raport prawny z dnia 22 marca 2004 r. (zwany dalej „raportem z dnia 22 marca 2004 r.”). Pismem z dnia 3 maja 2004 r. Komisja wysłała oba te raporty władzom francuskim, wzywając je do złożenia uwag.

III – Zaskarżona decyzja

A – Doręczenie zaskarżonej decyzji

28 W dniu 3 sierpnia 2004 r. Komisja doręczyła władzom francuskim decyzję 2006/621/WE z dnia 2 sierpnia 2004 r. dotyczącą pomocy państwa wdrożonej przez Francję na rzecz France Télécom (Dz.U. 2006, L 257, s. 11, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).

29 W dniu 30 sierpnia 2004 r. Komisja wysłała kopię zaskarżonej decyzji do FT i do spółek Bouygues.

30 W dniu 3 września 2004 r. Komisja wysłała kopię zaskarżonej decyzji do AFORS.

B – Sentencja zaskarżonej decyzji

31 Artykuł 1 zaskarżonej decyzji stanowi, że „kredyt akcjonariusza udzielony [pożyczka akcjonariusza udzielona] w grudniu 2002 r. przez [Republikę Francuską] na rzecz [FT] w formie linii kredytowej w wysokości 9 mld EUR, osadzony[‑a] w kontekście deklaracji formułowanych od lipca 2002 r., stanowi pomoc państwa niezgodną z zasadami wspólnego rynku”.

32 Zgodnie z art. 2 zaskarżonej decyzji „pomoc, o której mowa w art. 1, nie może stanowić przedmiotu windykacji [odzyskania]”.

C – Ustalenia Komisji dotyczące sytuacji finansowej FT w okresie od czerwca 2002 r. do marca 2003 r.

33 W ramach tytułu 3 zaskarżonej decyzji „Chronologiczny opis faktów i sytuacji finansowej [FT]” Komisja dokonała zasadniczo ustaleń przedstawionych poniżej.

34 W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o sytuację finansową FT, Komisja stwierdziła, że od czerwca 2002 r. FT charakteryzowała się „poważnymi problemami strukturalnymi i niezrównoważonym bilansem” (motyw 17 zaskarżonej decyzji). Komisja wskazała w tym względzie po pierwsze na gwałtowne pogorszenie się ratingu FT w pierwszej połowie 2002 r., co wynika z ogłoszeń agencji ratingowych, takich jak Standard & Poor’s (zwanej dalej „S & P”), Moody’s oraz Fitch Ratings (motywy 20–27 zaskarżonej decyzji), a po drugie – na podstawie analizy „credit spreads” (różnic stóp oprocentowania obligacji) FT – na „spread inversion”, to znaczy wzrost ryzyka związanego z jej bardzo krótkoterminowym zadłużeniem, w szczególności na początku lipca 2002 r., w porównaniu z wagą ryzyka związanego z jej średnio‑ i długoterminowym zadłużeniem. „Spreads” dotyczące długu przedsiębiorstwa odpowiadają bowiem dokonanej przez rynki ocenie ryzyka związanego z jej zdolnością do wypełniania spoczywających na niej obowiązków zapłaty odsetek i zwrotu kredytów w terminie i są one normalnie wyższe dla zadłużenia długoterminowego niż dla zadłużenia krótkoterminowego. Owe „spreads” wpływają tym samym na waloryzację obligacji, jak również na wysokość odsetek wymagalnych w przypadku emisji nowych obligacji. Zdaniem Komisji takie zwiększenie ryzyka znalazło potwierdzenie w spadku cen obligacji FT w czerwcu i lipcu 2002 r., odzwierciedlającym w ten sposób mniejszą wartość długu FT ze względu na zwiększone ryzyko niewykonania zobowiązań postrzegane przez rynek (motywy 28–31 zaskarżonej decyzji). Ponadto Komisja wskazała na znaczący spadek kursu akcji FT w pierwszej połowie 2002 r., który osiągnął najniższy poziom po raz pierwszy w dniu 27 czerwca 2002 r. (7,79 EUR) i po raz drugi w dniu 30 września 2002 r. (6,01 EUR) (motyw 35 zaskarżonej decyzji).

35 W drugiej kolejności Komisja stwierdziła zasadniczo, że w chwili złożenia oświadczenia z dnia 12 lipca 2002 r. wszelka dodatkowa obniżka ratingu zadłużenia FT spowodowałaby utratę przez nią pewnego poziomu inwestycyjnego (investment grade) oraz że agencje ratingowe S & P i Moody’s były gotowe obniżyć ów rating do poziomu „junk bond” (obligacji spekulacyjnej) (motyw 37 zaskarżonej decyzji).

36 W komunikacie prasowym z dnia 12 lipca 2002 r. S & P wskazała jednak (motywy 37, 38 zaskarżonej decyzji), co następuje:

„FT mogłaby napotkać pewne trudności z refinansowaniem swego długu obligacyjnego z terminem zapadalności [w 2003 r.]. Niemniej jednak wskazówka państwa [francuskiego] utrzymuje ocenę FT na [pewnym] poziomie inwestycyjnym […]. Państwo francuskie – będące w posiadaniu 55% udziałów [kapitału FT] – wyraźnie zaznaczyło [wobec S & P], że będzie postępować jak ostrożny [rozważny] inwestor i że podejmie adekwatne postanowienia, w przypadku gdyby FT miała napotkać trudności. Rating długoterminowy [FT] obniżony do BBB‑ […]”.

37 W motywie 212 zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła, że już w dniu 24 czerwca 2002 r. Moody’s obniżyła rating FT do poziomu bezpośrednio poprzedzającego poziom „junk bond”. Ponadto w motywie 221 i w przypisie 142 rzeczonej decyzji Komisja oparła się na raporcie Deutsche Bank z dnia 22 lipca 2002 r., którego następujące fragmenty przytoczyła i skomentowała:

„W dniu 12 lipca 2002 r. S & P obniżyła rating [FT] do BBB‑ […]. Agencja nie spodziewa się już, że [FT] osiągnie swój cel 3,5 x dług netto/Ebitda w 2003 r., lecz przyznała stabilną perspektywę niskiemu ratingowi [w postaci] potrójne[go] B. Wydaje się, że stabilna perspektywa jest podtrzymana przez [komunikat prasowy S & P o następującej treści:] »Państwo francuskie – będące w posiadaniu 55% udziałów [kapitału FT] – wyraźnie zaznaczyło [wobec S & P], że będzie postępować jak ostrożny [rozważny] inwestor i że podejmie adekwatne postanowienia w przypadku, gdyby FT miała napotkać trudności«. Podkreślmy, że S & P utrzymywała na początku, kiedy obniżyła rating [FT] na BBB w czerwcu, iż nie wcieli nadzwyczajnego wsparcia ze strony rządu francuskiego do swych ratingów. Od tego czasu wydaje się, że agencja zmieniła zdanie, deklarując, iż wnioski statusu obserwacyjnego – creditwatch status – »są następstwem analizy środków płynnych [FT] pod koniec 2003 r. oraz [badania] potencjalnego udziału państwa francuskiego na rynku telekomunikacji we Francji« (s. 19). »[FT] skorzystała na wzrastającym zaufaniu rynku [ze względu na fakt], iż rząd [francuski] w taki lub w inny sposób wesprze kredyt« (s. 20). »Nie możemy ignorować faktu, że FT jest w większości własnością państwa francuskiego i że niedawne komentarze francuskiego ministerstwa finansów upewniły inwestorów co do tego, że płynność będzie zapewniona«. (s. 54). »Jednakże […] sądzimy, że [FT] ostatecznie znajdzie potrzebne jej środki płynne za pośrednictwem rzeczone[go] ‘[wsparcia] implicite państwa’ [francuskiego]. Mogłoby to przybrać formę pożyczek na warunkach rynkowych, udzielonych przez banki lub rząd [francuski]« (s. 21). Jednakże »jaka jest cena rynkowa tego, powiedzmy, nowego długu w kwocie 10 miliardów za kredyt [w przypadku wiarygodności kredytowej] BBB‑? Jaki jest rzeczywisty koszt długu [w wysokości] 10 miliardów EUR dla firmy, która nie jest naprawdę BBB‑ i która jest po prostu oceniana w ten sposób ze względu na wsparcie rządu? […] Sądzimy, że nie ma dobrej odpowiedzi na te pytania, ponieważ gdyby FT operowała w świecie rzeczywistym, nie byłaby ona w stanie – naszym zdaniem – [przeprowadzić refinansowania bez konwersji długu na kapitał]« (s. 33, w tym samym rozumieniu patrz s. 54). A także »Wzmianka w prasie, że rząd francuski wesprze [FT], implikująca, że zaakceptuje on rolę ‘pożyczkodawcy ostatniej [szansy]’ [FT]. Wzmianka ta poprawiła w sposób znaczący cenę obligacji i akcji, przy czym akcje wzrosły o 90%, a obligacje – o 137 [punktów bazowych] w przeciągu dwóch tygodni, przede wszystkim dlatego, że spekulanci osłonili swoją pozycję« (s. 28). Należy podkreślić, że podczas swej ostatniej konferencji telefonicznej w sprawie obniżki kredytu [obniżenia wiarygodności kredytowej] FT agencja S & P oświadczyła że, ogólnie rzecz biorąc, przedsiębiorstwo generujące przepływ środków pieniężnych, przy stosunku dług do Ebitda równym cztery, zostałoby zakwalifikowane jako przedsiębiorstwo z kredytem [o wiarygodności kredytowej] BBB‑, a więc na ostatni [pewny] poziom inwestyc[yjny]. Aktualny rating FT, BBB‑, wydaje się o wiele mocniej opierać na obietnicy wsparcia rządu [francuskiego] odnośnie do zapewnienia płynności, niż na jej własnych podstawach”.

Według obliczeń Deutsche Bank stosunek dług/Ebitda FT wyniósł 4,9 w drugim półroczu 2002 r. oraz 5,20 na dzień 31 grudnia 2002 r.

38 Komisja uznała na tej podstawie, że w lipcu 2002 r. FT była dotknięta kryzysem zaufania.

39 Dawny prezes FT oświadczył bowiem w prasie w dniu 16 września 2002 r., że „obniżka ratingu uniemożliwia refinansowanie rozważane” przez FT oraz że „obniżka ratingu pod koniec czerwca [2002 r.] przypisanego zadłużeniu FT przez […] Moody’s […] zamknęła [jej] dostęp do rynku” (przypis 131 do motywu 212 zaskarżonej decyzji; zob. również motyw 248 rzeczonej decyzji). Z przypisu 176 do motywu 252 zaskarżonej decyzji wynika ponadto, że podczas przesłuchania przed komisją śledczą biegłych rewidentów FT dawny prezes FT stwierdził, co następuje:

„Tak więc jest jedna kwestia, której nie brał pod uwagę najczarniejszy scenariusz: fakt, że dostęp do rynku kapitałów będzie dla nas zamknięty. Nigdy nie przewidywaliśmy takiej możliwości, ponieważ sądziliśmy, że jest oczywiste, iż obecność państwa [francuskiego] jako akcjonariusza większościowego nie pozwoliłaby rynkowi rozważać upadłości [FT], zresztą nawet bez konieczności deklarowania przez państwo [francuskie] swego wsparcia. Tę opinię podzielały prawie wszystkie podmioty [na] rynku, aż do dnia, kiedy jedna – i jedyna – z trzech agencji ratingowych [zdecydowała], że [FT] znalazła się na granicy niewypłacalności i zmieniła [jej rating, zamykając] [FT] z dnia na dzień wszelki dostęp do rynku […] Kiedy [w czerwcu 2002 r.] ta jedyna agencja ratingowa przedstawiła swoją opinię i kiedy dostęp do rynku został przed nami zamknięty, wiedziałem, że [ze względu na brak] możliwości zaciągania [dalszych] pożyczek [FT] stanie rok później, pod koniec pierwszego [półrocza] 2003 r., przed problemem płatności”.

40 Z jednej strony ów kryzys zaufania został potwierdzony przez nowego prezesa FT podczas przesłuchania w dniu 11 grudnia 2002 r. przed komisją spraw gospodarczych zgromadzenia narodowego; protokół tego przesłuchania (przypis 32 do motywu 39 zaskarżonej decyzji) ma następujące brzmienie:

„[Nowy prezes FT] zauważył, że wprowadzony w życie plan finansowy nie był przestrzegany i na początku 2001 r. uległ pogorszeniu, tak że kryzys płynności był przewidywany na lato 2003 r. […] Zadeklarował [on], że zagrożone wstrzymaniem płatności [FT] znalazło się w stanie szoku […] z powodu wielkości swego zadłużenia, skoro musiało znaleźć środki płynne, żeby spłacić 15 miliardów EUR w 2003 r. i następnie w 2004 r. oraz 20 miliardów EUR w 2005 r.”.

41 Z motywu 248 zaskarżonej decyzji wynika, że podczas przesłuchania w dniu 5 grudnia 2002 r. przed komisją finansów francuskiego senatu nowy prezes FT stwierdził, że „[w] obliczu gigantycznego zadłużenia wydaje się, że [FT] nie oszacowało sytuacji grupy, której notowania spadały oraz która nie miała już dostępu do rynków kapitałowych”.

42 Z drugiej strony francuski senat stwierdził w opinii przedstawionej w dniu 21 listopada 2002 r. w imieniu komisji spraw gospodarczych i planowania, że obniżka ratingu FT do niższego poziomu pogłębiłaby kryzys zarządzania jej zadłużeniem krótkoterminowym (motyw 39 zaskarżonej decyzji), używając następujących słów:

„Tak więc w perspektywie czerwca 2003 r. problemy finansowe FT mogłyby stać się decydujące, a nawet »nie do rozwikłania« […]. Jeśli do tego czasu [FT] nie odzyska dostępu do rynku (z powodu krzywdzącego ratingu), państwo [francuskie] stanie przed koniecznością znalezienia instrumentów wspierających [FT] w refinansowaniu”.

43 Z motywów 245 i 246 zaskarżonej decyzji wynika również w szczególności, że zgodnie z raportem JP Morgan z dnia 2 grudnia 2002 r. FT nie byłaby w stanie – bez wsparcia państwa – pozyskać nowych środków na rynku, by refinansować swój dług. Ów raport wskazuje w tym względzie, co następuje:

„Nadal odbieramy profil FT w ujęciu ryzyko/dochód jako nieatrakcyjny, oczekując na wynik rewizji strategicznej […]. Chociaż widzimy dużą możliwość, aby FT obniżyła swoje koszty i osiągnęła [bardzo] wysoką rentowność, i nawet jeśli prezes‑dyrektor generalny cieszy się solidną reputacją, rola rządu [francuskiego] jest wiodąca przy nadaniu przedsiębiorstwu FT elastyczności, której potrzebuje. W tym okresie ryzyko związane z płynnością utrzymuje się i naszym zdaniem podwyższenie kapitału jest tylko kwestią czasu […]. Rola rządu [francuskiego] w refinansowaniu i zmniejszaniu długu znów będzie wiodąca. Jednakże w obliczu zniechęcających terminów zapadalności refinansowania w roku 2003 FT oraz agencje ratingowe na krótko skoncentrowały się na ryzyku utraty płynności i refinansowaniu [FT]. Bez interwencji rządu [francuskiego] byłoby to niemożliwe – przyznała to nawet sama [FT] podczas konferencji telefonicznej w trzecim kwartale”.

44 W obliczu tej sytuacji agencje ratingowe utrzymały jednak rating FT na pewnym poziomie inwestycyjnym, uwzględniając oświadczenia władz francuskich (motyw 39 zaskarżonej decyzji). Ponadto z motywu 222 zaskarżonej decyzji wynika, że zgodnie z jednym z warunków przewidzianych w protokołach uzgodnień podpisanych w dniach 11 i 12 września 2002 r. między państwem francuskim a grupą banków uczestniczących w operacji rekapitalizacji „[u]trzymani[e] przez agencje ratingowe Moody’s i [S & P] [przynajmniej] aktualnych ratingów ([pewny] poziom inwestycyjny) długu długoterminowego [FT] […] zostanie [powtórzone jako warunek] w umowie dotyczącej poręczenia i lokaty”. Wreszcie jeden z banków uczestniczących, Morgan Stanley, oświadczył w dniu 12 września 2002 r. w przedmiocie swego udziału w podwyższeniu kapitału FT (przypis 147 do motywu 222 zaskarżonej decyzji), co następuje:

„Oceniamy, że rozpatrywana operacja w obecnych warunkach będzie trudna oraz że pozytywna reakcja rynków na deklaracje i komunikaty, które zostaną opublikowane w końcu tygodnia, będzie jednym z kluczowych elementów dla stworzenia warunków niezbędnych do realizacji tej operacji”.

45 W trzeciej kolejności, zważywszy na sytuację finansową FT we wrześniu 2002 r. (motywy 40–49 zaskarżonej decyzji), a w szczególności na komunikaty prasowe władz francuskich z dnia 13 września 2002 r. (zob. pkt 7 powyżej) i z dnia 2 października 2002 r. (zob. pkt 8 powyżej), agencje ratingowe zmieniły swą ocenę dotyczącą zarządzania zadłużeniem FT i zwróciły uwagę na wzrost zaufania na rynku.

46 Tak więc Moody’s zmieniła perspektywę długu FT z negatywnej na stabilną z racji potwierdzenia przez państwo francuskie zobowiązania wsparcia dla FT (motyw 52 i przypis 45 zaskarżonej decyzji), oświadczając w komunikacie prasowym z dnia 13 września 2002 r., co następuje:

„Zaufanie Moody’s wzmocniła deklaracja rządu [francuskiego], który raz jeszcze potwierdził swoje silne wsparcie dla [FT]. Chociaż zaniepokojenie Moody’s odnośnie do ogólnego poziomu ryzyka finansowego, a w szczególności odnośnie do niepewnej sytuacji płynności [FT], utrzymuje się, Moody’s nabrała większego zaufania co do faktu, iż rząd francuski wesprze [FT] w przypadku, gdyby miał[a ona] napotkać trudności ze spłatą długu”.

47 Podobnie w dniu 17 grudnia 2002 r. S & P wyjaśniła po pierwsze, że od lipca 2002 r. wsparcie władz francuskich było kluczowym czynnikiem wpływającym na utrzymanie ratingu FT na pewnym poziomie inwestycyjnym, a po drugie, że zapowiedź władz francuskich dotycząca pożyczki akcjonariusza i ich zobowiązanie do subskrypcji, proporcjonalnie do ich udziału w kapitale FT, w ramach operacji rekapitalizacji sięgającej 15 mld EUR stanowiły dowód tego wsparcia oraz znacznej ochrony wierzycieli FT (motyw 58; przypisy 52, 53 zaskarżonej decyzji).

48 Komisja stwierdziła ponadto, że po podwyższeniu kapitału FT w lutym i w marcu 2003 r. agencje ratingowe przestały uznawać wsparcie państwa francuskiego za kluczowy element decydujący o ratingu FT, podczas gdy owo wsparcie wydawało się jeszcze bardzo ważne dla S & P w dniu 17 grudnia 2002 r. i dla Moody’s w lutym 2003 r. Tak więc Moody’s oświadczyła (motyw 61; przypis 54 zaskarżonej decyzji):

„Rząd francuski stale potwierdzał swoje wsparcie dla [FT] oraz swoją intencję dostarczenia, w razie konieczności, wsparcia finansowego, aby złagodzić potencjalne problemy z płynnością. To wsparcie zostało uwydatnione oddaniem do dyspozycji [FT] […] linii kredytowej w wysokości 9 miliardów EUR na okres 18 miesięcy, oprocentowanej, płatnej wyłącznie w akcjach [FT]. Moody’s włącza wsparcie państwa [francuskiego] do ratingu Baa3 […]. [R]yzyko finansowe związane ze znaczącym zadłużeniem [FT] nie odpowiada jej zakwalifikowaniu na poziom inwestycyjny (co kompensują dobre wyniki operacyjne i wsparcie rządu francuskiego wyrażone w sposób implicite)”.

49 Ponadto rating FT dokonany przez S & P w dniu 14 maja 2003 r., to znaczy po podwyższeniu jej kapitału, opierał się wyraźnie na danych finansowych FT (motyw 61; przypis 54 zaskarżonej decyzji).

50 Zgodnie z motywem 247 zaskarżonej decyzji zwłaszcza raport Global Equity Research z dnia 20 lutego 2003 r. potwierdza fakt, że dopiero po oświadczeniach władz francuskich rynek kapitałowy umożliwił FT refinansowanie na odpowiednich warunkach. W myśl tego raportu „niecierpiące zwłoki problemy płynności zostały rozwiązane: od momentu antycypacji udziału [państwa] w podwyższeniu kapitału o 15 miliardów EUR w formie linii kredytowej w wysokości 9 miliardów EUR FT ponownie miało dostęp do rynku obligacji dla zmniejszenia swych natychmiastowych ograniczeń płynności”.

D – Przedmiot zaskarżonej decyzji

51 W ramach tytułu 6 zaskarżonej decyzji, „Przedmiot niniejszej decyzji”, Komisja przypomniała na wstępie przedmiot zgłoszenia dokonanego przez Republikę Francuską, dotyczącego projektu pożyczki akcjonariusza, która miała być uruchomiona w ramach planu Ambition 2005. Następnie Komisja wskazała, że „[a]by zdecydować o zgodności rzeczonych środków z traktatem, zbadała [ona] wydarzenia związane z zawiadomieniem o tym projekcie, w tym deklaracje rządu z okresu od lipca do grudnia 2002 r.” oraz że „środki przedstawione w zawiadomieniu nie mog[ły] podlegać analizie bez uwzględnienia [wspomnianych] oświadczeń”. Składając bowiem te oświadczenia, władze francuskie wyraziły swą wolę podjęcia odpowiednich działań mających na celu rozwiązanie trudności finansowych FT. Projekt pożyczki akcjonariusza stanowił konkretyzację ich zamiarów wyrażonych wcześniej. Z materialnego punktu widzenia nie ma żadnego prawnego powodu, aby ograniczać badanie istotnych faktów tylko do takich faktów, które państwo francuskie postanowiło przywołać w zgłoszeniu. Pojęcie pomocy jest pojęciem obiektywnym i opiera się na realiach gospodarczych. Wynika stąd, że jeśli Komisja posiada wiedzę o wcześniejszych faktach, które są obiektywnie istotne, powinna je włączyć do swej analizy (motyw 185 zaskarżonej decyzji). Komisja dodaje, że wskazała w motywie 70 i w przypisie 40 decyzji o wszczęciu postępowania, że oświadczenia złożone od lipca 2002 r. mogły stanowić okoliczności podlegające uwzględnieniu w ramach prowadzonego przez nią dochodzenia (przypis 105 zaskarżonej decyzji).

52 W motywach 186 i następnych zaskarżonej decyzji Komisja streściła swoje podejście w następujący sposób:

„(186) W tym szczególnym wypadku Komisja stwierdza, iż środki podjęte w grudniu 2002 r., które stanowiły przedmiot zawiadomienia, zostały poprzedzone licznymi deklaracjami i działaniami władz francuskich od lipca [2002 r.]. Z jednej strony takie deklaracje i środki pozwalają lepiej zrozumieć racje i zakres środków z grudnia [2002 r.]. Z drugiej strony wcześniejsze deklaracje i działania tego rodzaju miały niewątpliwy wpływ na odbiór sytuacji FT przez rynki oraz podmioty gospodarcze w grudniu [2002 r.]. Jako że postępowanie podmiotów gospodarczych samo ulegało wpływom [wywieranym przez] postępowani[e] państwa, nie jest to parametr obiektywny dla [późniejszej] oceny postępowania państwa. Takie wcześniejsze interwencje powinny więc być brane pod uwagę podczas analizy występowania […] pomocy w działaniach z grudnia.

(187) Można wobec tego analizować kolejne deklaracje i kolejne działania władz francuskich, począwszy od lipca 2002 r., jako całość, w której moment konkretyzacji stanowiłyby środki podjęte w grudniu [2002 r.] (oddanie do dyspozycji kredytu [pożyczki] akcjonariusza), czyli środki, o których była mowa w zawiadomieniu […].

(188) Analiza omawianego przypadku, na pierwszy rzut oka, sugeruje przesunięcie w czasie pomiędzy przywilejami [korzyściami] dla przedsiębiorstwa, które szczególnie wyraźnie wystąpiły w lipcu [2002 r.], oraz potencjaln[ym] zaangażowanie[m] zasobów państwowych, które, jak wydaje się, bardziej wyraźnie wystąpiło w grudniu [2002 r.]. W istocie można by zakwalifikować deklaracje ministra gospodarki […] jako pomoc w zakresie, w jakim deklaracje te wywarły wyraźny wpływ na rynki i dostarczyły korzyści [FT]. Nie byłoby jednak łatwo określić w sposób niebudzący wątpliwości, czy deklaracj[a] z [dnia 12] lipca 2002 r. miał[a] charakter pozwalający przynajmniej na potencjalne zaangażowanie zasobów państwowych. W tym względzie Komisja dokładnie przeanalizowała liczne argumenty prawne wykazujące z jednej strony, że tego rodzaju oświadczenia publiczne były równoznaczne z gwarancją państwa z prawnego punktu widzenia, a z drugiej, że zaangażowały reputację państwa w powiązaniu z kosztami ekonomicznymi w razie niedotrzymania zobowiązania. Ujęte w całości elementy te mogły być ujmowane [postrzegane] jako stwarzające rzeczywiste ryzyko narażenia zasobów państwa (bądź skutkiem zaangażowania odpowiedzialności […] państwa wobec inwestorów, bądź skutkiem zwiększenia kosztów przyszłych transakcji państwa). Teza, zgodnie z którą deklaracj[a] z [dnia 12] lipca 2002 r. stanowił[a] pomoc, jest wobec tego tezą nowatorską, ale prawdopodobnie niepozbawioną podstaw.

(189) Jednakże w danym przypadku Komisja nie dysponuje wystarczającymi elementami, aby na podstawie tej nowatorskiej tezy udowodnić w sposób niepodważalny występowanie pomocy. Natomiast ocenia ona, że może ustalić występowanie znamion pomocy, stosując bardziej tradycyjne podejście opierając[e] się na działaniach z grudnia, które były przedmiotem zawiadomienia.

(190) W istocie z jednej strony występowanie zaangażowania zasobów państwowych jest oczywiste w grudniu [2002 r.]. Z drugiej strony istnienie przywileju [korzyści] dla [FT] w grudniu jest równie ewidentne od momentu, gdy uwzględni się wpływ wcześniejszych deklaracji i działań [na rynki].

(191) W tym względzie »zasada prywatnego inwestora w gospodarce rynkowej« nie może wchodzić w grę dla uzasadnienia [tej] interwencji z grudnia [2002 r.], jak utrzymują władze francuskie, gdyż postępowanie podmiotów gospodarczych w grudniu znajdowało się wyraźnie pod wpływem wcześniejszych, trwających od lipca [2002 r.], manipulacji [działań] i deklaracji rządu. O ile można wątpić, czy deklaracje [złożone od] lipca [2002 r.] były wystarczająco konkretne, aby stanowić pomoc samą w sobie, nie pozostawia wątpliwości fakt, że deklaracje te były bardziej niż wystarczające, aby »skazić« postrzeganie [przez] rynk[i] i wpłynąć na późniejsze postępowanie podmiotów gospodarczych. Jeśli tak jest w tym przypadku, to nie można przyjmować tego zachowania podmiotów gospodarczych jako neutralnego punktu odniesienia, aby następnie oceniać zachowanie państwa [francuskiego]. Domniemanie oparte na »zasadzie inwestora prywatnego w gospodarce rynkowej« nie może bowiem opierać się na sytuacji rynkowej, jaka miała miejsce w grudniu [2002 r.], lecz powinn[o] w logiczny sposób oprzeć się na sytuacji rynkowej nieskażonej wpływem wcześniejszych deklaracji”.

E – Zastosowanie art. 87 ust. 1 WE oraz zasady rozważnego inwestora prywatnego działającego w warunkach gospodarki rynkowej

53 W ramach tytułu 7 zaskarżonej decyzji, „Ocena rozważanych środków w odniesieniu do art. 87 ust. 1 [WE]”, Komisja wskazała w szczególności (motyw 194 zaskarżonej decyzji), co następuje:

„[K]redyt [pożyczka] akcjonariusza (stanowiący[‑a] antycypację udziału państwa [francuskiego] w rekapitalizacji [FT]) przyznaje korzyść na rzecz FT, gdyż umożliwia jej zwiększenie środków finansowych i upewnienie rynku co do jej zdolności sprostania płatnościom. Chociaż umowa [w sprawie pożyczki akcjonariusza] nigdy nie została podpisana, stworzenie wrażenia dla rynku pojawienia się prawdopodobieństwa otrzymania tego rodzaju kredytu [pożyczki] […] może przynieść korzyść FT, ponieważ rynek odebrał sytuację finansową [FT] jako bardziej stabilną […]. Mogło to mieć wpływ na warunki [zaciągania pożyczek przez FT]”.

54 Komisja stwierdziła w dalszej kolejności (motyw 195 zaskarżonej decyzji), co następuje:

„[F]akt, iż korzyść wynika ze zobowiązania państwa powodującego potencjalny, lecz nie natychmiastowy transfer zasobów, nie wyklucza tego, iż taka korzyść zostanie przyznana właśnie przy pomocy […] zasobów [państwowych]. [»W tym względzie należy zaznaczyć […], że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem nie jest konieczne wykazywanie we wszystkich przypadkach, że miało miejsce przeniesienie zasobów państwowych, żeby można było uznać korzyść przyznaną jednemu przedsiębiorstwu lub kilku przedsiębiorstwom za pomoc państwa w rozumieniu art. 87 ust. 1 WE«] [przypis 113: wyrok Trybunału z dnia 16 maja 2002 r. w sprawie C‑482/99 Francja przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4397, pkt 36; zob. również wyroki Trybunału: z dnia 15 marca 1994 r. w sprawie C‑387/92 Banco Exterior de España, Rec. s. I‑877, pkt 14; z dnia 19 maja 1999 r. w sprawie C‑6/97 Włochy przeciwko Komisji, Rec. s. I‑2981, pkt 16]. I tak nawet korzyść przyznana za pośrednictwem dodatkowego potencjalnego obciążenia dla państwa stanowi pomoc państwa od momentu, gdy zakłóca ona konkurencję i wymianę handlową między państwami członkowskimi [przypis 114: wyrok Trybunału z dnia 1 grudnia 1998 r. w sprawie C‑200/97 Ecotrade, Rec. s. I‑7907, pkt 43; wyrok Sądu z dnia 13 czerwca 2000 r. w sprawach połączonych T‑204/97 i T‑270/97 EPAC przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2267, pkt 80]”.

55 Takie „dodatkowe potencjalne obciążenie” zasobów państwowych zostało „stworzone w efekcie zapowiedzi udostępnienia kredytu [pożyczki] akcjonariusza sprzężonego[‑ej] ze spełnieniem warunków wstępnych takiego udostępnienia […], stworzenia na rynku wrażenia, iż kredyt ten [pożyczka ta] został[‑a] rzeczywiście udostępniony[‑a] […] i wreszcie przesłania FT umowy kredytowej [umowy pożyczki] parafowanej i podpisanej przez ERAP”. Nawet jeśli ta umowa nigdy nie została podpisana przez FT, nie oznacza to jednak, że nie doszło do potencjalnego zaangażowania zasobów państwowych. Komisja uważa po pierwsze, że „w zakresie, w jakim dokument ten stanowił propozycję kontraktową i […] dopóki nie został[…] odwołany, FT mogła złożyć swój podpis w każdej chwili, przyznając sobie w ten sposób prawo natychmiastowego przelania kwoty 9 miliardów EUR”, a po drugie, że „[p]aństwo [francuskie], nie mogąc o tym nie wiedzieć, musiało w konsekwencji trzymać do dyspozycji FT za pośrednictwem ERAP odpowiednią wysokość środków” (motyw 196 zaskarżonej decyzji). Komisja musiała zatem zbadać, czy korzyść przyznana w ten sposób FT była zgodna z zasadą rozważnego inwestora prywatnego oraz czy wpływała na konkurencję i wymianę handlową między państwami członkowskimi (motyw 197 zaskarżonej decyzji).

56 Stwierdziwszy, że korzyść przyznana FT zakłócała konkurencję lub groziła jej zakłóceniem i mogła wpływać na handel między państwami członkowskimi (motywy 198–201 zaskarżonej decyzji), Komisja zbadała w ramach tytułu 8, „Zasada ostrożnego [rozważnego] inwestora prywatnego w gospodarce rynkowej”, kwestię, czy rzeczona zasada była przestrzegana, zważywszy na wszystkie oświadczenia złożone przez władze francuskie w miesiącach poprzedzających projekt pożyczki akcjonariusza (motywy 202 i nast. zaskarżonej decyzji).

57 W świetle oświadczenia z dnia 12 lipca 2002 r. (zob. pkt 4 powyżej) i komunikatów prasowych władz francuskich z dnia 13 września, 2 października i 4 grudnia 2002 r. (zob. pkt 7, 8, 11 powyżej) Komisja uznała zasadniczo, że „[d]eklaracje te, jako całość, można [było] uznać za publiczne ogłoszenie intencji państwa [francuskiego], zgodnie z którą jeżeli [FT] miałoby problemy [z finansowaniem] lub trudności finansowe, państwo zrobi to co konieczne, aby zostały one przezwyciężone”, oraz za przejaw jego zobowiązania w tym względzie. Owe publiczne oświadczenia – powtarzające się, zgodne ze sobą i które można przypisać państwu francuskiemu – są bowiem wystarczająco jasne, precyzyjne i kategoryczne, aby odzwierciedlić w wiarygodny sposób jego bezwarunkowe zobowiązanie, w szczególności w stosunku do wspólnoty finansowej i przemysłowej, która zrozumiała je w ten sposób (motywy 206–213, 217 zaskarżonej decyzji). Ponadto poza złożeniem tych publicznych oświadczeń władze francuskie skontaktowały się również z „głównymi podmiotami [na] rynku”, takimi jak S & P (zob. pkt 35, 37 powyżej), by poinformować je o swych zamiarach i odzyskać szybko zaufanie rynku, zapobiegając w ten sposób obniżeniu ratingu zadłużenia FT do poziomu „junk bond” (motyw 212 zaskarżonej decyzji).

58 Takie oświadczenia mogą w zupełności zostać uznane przez rynek za wiarygodne, w związku z czym rodzą po stronie rynku oczekiwanie, że państwo francuskie „zrobi wszystko, co konieczne dla rozwiązania wszelkich trudności finansowych FT”. Komisja uważa, że [„j]eżeli państwo [francuskie] nie spełniłoby tego oczekiwania, wpłynęłoby to bezpośrednio na jego reputację [jako] właściciela, akcjonariusza lub zarządcy przedsiębiorstw notowanych na giełdzie bądź nie, jak też na jego pozycję jako emitenta obligacji celem sfinansowania długu publicznego”. Tak więc owe oświadczenia wyrażają strategię opartą na reputacji państwa (motyw 217 zaskarżonej decyzji). W konsekwencji elementy te „mogą być uznane za realnie zagrażające zasobom państwowym” i „[t]eza, zgodnie z którą deklaracje […] składane od lipca 2002 r. stanowiły pomoc, jest […] tezą nowatorską, lecz prawdopodobnie nie pozbawioną podstaw” (motyw 218 zaskarżonej decyzji).

59 W motywie 219 zaskarżonej decyzji Komisja doszła jednak do wniosku, że nie może „w sposób niepodważalny ustalić na tej podstawie występowani[a] pomocy”. Uznała ona „natomiast, że jest w stanie wykazać istnienie znamion pomocy w sposób bardziej tradycyjny w oparciu o działania z grudnia 2002 r., stanowiące przedmiot zawiadomienia”. W tym względzie wystarczy „ustalić, że poprzednie deklaracje miały w grudniu realny wpływ na postrzeganie [przez] rynk[i], bez konieczności zakwalifikowania tych […] deklaracji jako będących same w sobie pomocą państwa”.

60 Opierając się w szczególności na raporcie z dnia 28 kwietnia 2004 r., który wskazywał na nienormalny i istotny wzrost wartości akcji (w przedziale od 37,8% do 43,8%) i obligacji FT (w przedziale od 3,2% do 9,7%) w następstwie oświadczenia z dnia 12 lipca 2002 r., na komunikacie prasowym S & P z tego samego dnia (zob. pkt 35 powyżej), jak również na raporcie Deutsche Bank z dnia 22 lipca 2002 r. (zob. pkt 37 powyżej), Komisja stwierdziła, że „rynek uznał te oświadczenia za wiarygodną strategię zobowiązaniową państwa [francuskiego] celem wsparcia FT” (motywy 220–222 zaskarżonej decyzji).

61 Oświadczenia władz francuskich były bowiem decydujące dla utrzymania ratingu FT na pewnym poziomie inwestycyjnym, podczas gdy rating na poziomie „junk bond” miałby ten skutek, że pożyczka akcjonariusza byłaby mniej prawdopodobna, a na pewno znacznie bardziej kosztowna (motyw 225 in fine zaskarżonej decyzji). W tym znaczeniu decyzja władz francuskich, by antycypować rekapitalizację FT poprzez przyznanie linii kredytowej, stanowiła konkretyzację ich oświadczeń (motyw 226 zaskarżonej decyzji).

62 Komisja uważa, że nie ma decydującego znaczenia fakt, iż operacja rekapitalizacji FT przeprowadzona w kwietniu 2003 r. była sukcesem oraz że pożyczka akcjonariusza nigdy nie została zrealizowana. Stosując kryterium rozważnego inwestora prywatnego, należy oprzeć się na elementach, którymi inwestor dysponuje w chwili podejmowania przezeń decyzji inwestycyjnej. Dlatego też sukces tej operacji w kwietniu 2003 r. nie może być brany pod uwagę przy ocenie postępowania państwa francuskiego w grudniu 2002 r. Ponadto w zakresie, w jakim oświadczenia władz francuskich wpłynęły na rynek i postępowanie podmiotów gospodarczych, Komisja nie może „opierać się na postępowaniu innych podmiotów gospodarczych celem oceny postępowania państwa, stosując w ten sposób kryterium współdziałania [współistnienia]”. Komisja uważa bowiem, że „deklaracje państwa [francuskiego], [jakie zostały złożone w lipcu, a następnie zostały ponowione], zgodnie z którymi [zrobi] ono, co konieczne, aby umożliwić [FT] przezwyciężenie trudności finansowych […], zniekształcają analizę dotyczącą współdziałania [współistnienia] w zakresie, w jakim inwestorzy prywatni nie mogą, tutaj również, być postrzegani jako podmioty działające wyłącznie na podstawie sytuacji [FT] i to niezależnie od kwestii, czy deklaracje te [zawierają w sobie] pomoc państwa, czy też nie”. Zastosowanie zasady rozważnego inwestora prywatnego nie może opierać się na sytuacji rynku z grudnia 2002 r., lecz musi logicznie oprzeć się „na sytuacji rynku nieskażonego poprzednimi deklaracjami i interwencjami” (motyw 227 zaskarżonej decyzji).

63 „[W]ydawać by się mogło” jednak, że gdy omawiane decyzje inwestycyjne są analizowane w kontekście sytuacji sprzed lipca 2002 r., to znaczy w świetle kryzysu finansowego i kryzysu zaufania, jaki FT przeżywała w tamtym okresie, i przy braku wszelkich środków i oświadczeń władz francuskich, nie przestrzegają one zasady rozważnego inwestora prywatnego (motyw 228 zaskarżonej decyzji). W tych okolicznościach jest „nieprawdopodobne, aby inwestor prywatny, począwszy od lipca [2002 r.], utrzymywał [składał] deklaracje podobne do tych, jakie zostały sformułowane przez rząd francuski, a które mogłyby – z czysto ekonomicznego punktu widzenia – poważnie narazić jego wiarygodność i reputację, a z prawnego punktu widzenia byłyby w stanie zobowiązać go, począwszy od tej daty, do finansowego wspierania, w każdym wypadku, [FT]”. Tak więc taki inwestor podjąłby samodzielnie i bez żadnej rekompensaty bardzo poważne ryzyko względem FT. Nawet akcjonariusz referencyjny, posiadający te same informacje co informacje, jakimi w tamtym czasie dysponowały władze francuskie, nie złożyłby oświadczenia w sprawie wsparcia dla FT w lipcu 2002 r. bez uprzedniego przeprowadzenia pogłębionego audytu jej sytuacji finansowej oraz niezbędnych środków naprawczych, by móc ocenić zakres ryzyka wynikającego z takiego działania. W każdym razie taki akcjonariusz referencyjny potrzebowałby udziału rynków finansowych, by naprawić sytuację FT. Tymczasem wspomniane rynki „nie wydawały się [w tym czasie] skłonne inwestować lub udzielać większych kredytów przedsiębiorstwu FT [lub darzyć FT dużym zaufaniem]” (motyw 229 zaskarżonej decyzji).

64 Z powyższego wynika, że „[kryterium] ostrożnego [rozważnego] inwestora prywatnego w gospodarce rynkowej nie [było] [spełnione]” i że „[w] konsekwencji korzyść przyznana przedsiębiorstwu FT za pośrednictwem projektu udzielenia kredytu [pożyczki] akcjonariusza – badanego w świetle poprzednich deklaracji i interwencji władz francuskich – stanowi[ła] pomoc państwa, nawet jeśli zakres tej korzyści [był] trudny do oszacowania” (motyw 230 zaskarżonej decyzji).

F – Zgodność rozpatrywanej pomocy ze wspólnym rynkiem

65 W ramach tytułu 9 zaskarżonej decyzji, „Zgodność pomocy”, Komisja wskazała po pierwsze, że FT winna zostać uznana za przedsiębiorstwo przeżywające trudności w rozumieniu pkt 4–6 komunikatu Komisji w sprawie wspólnotowych wytycznych dotyczących pomocy państwa na rzecz wspomagania i restrukturyzacji przedsiębiorstw przeżywających trudności (Dz.U. 1999, C 288, s. 2), a po drugie, że rozpatrywane środki pomocowe nie mogły zostać uznane za pomoc na ratowanie i restrukturyzację przedsiębiorstwa przeżywającego trudności, ponieważ nie spełniały one warunków udzielenia zgody przewidzianych w tychże wytycznych (motywy 231–255 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała więc na podstawie art. 87 ust. 3 lit. c) WE oraz przywołanych powyżej wytycznych, że owe środki były niezgodne ze wspólnym rynkiem (motyw 256 zaskarżonej decyzji).

G – Odzyskanie rozpatrywanej pomocy

66 W ramach tytułu 10 zaskarżonej decyzji, „Windykacja [odzyskanie] pomocy”, Komisja oświadczyła, że nie jest w stanie dokonać na tym etapie dokładnego obliczenia omawianej pomocy celem jej odzyskania zgodnie z art. 14 rozporządzenia nr 659/1999 (motywy 257–259 zaskarżonej decyzji).

67 Zdaniem Komisji „[p]omimo wszystkich tych wysiłków […] nie mogła [ona] otrzymać racjonalnej oceny wpływu finansowego »netto« notyfikowanych środków, która powinna zostać opracowana na bazie teoretycznego rachunku oddzielającego skutki deklaracji i działa[ń] przypisywanych państwu [francuskiemu] od każdego innego wydarzenia mogącego wpływać na sytuację FT bądź na postrzeganie tej sytuacji przez rynki”. Komisja dodała, że „[n]ie wyda[wało] się również możliwe włączenie do [zaskarżonej] decyzji parametrów obliczeniowych wystarczająco dokładnych, aby móc dokonać rozstrzygającego rachunku w fazie wykonania [zaskarżonej] decyzji”. Komisja uznała na tej podstawie, że „[w] tych szczególnych okolicznościach poszanowanie praw do obrony państwa członkowskiego mogłoby stanowić przeszkodę w odzyskaniu pomocy zgodnie z art. 14 ust. 1 rozporządzenia […] nr 659/1999, według którego »Komisja nie wymaga windykacji [odzyskania] pomocy, jeżeli byłoby to sprzeczne z ogólną zasadą prawa wspólnotowego«” (motyw 261 zaskarżonej decyzji).

68 Komisja uważa, że wniosek ten jest również uzasadniony w świetle zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań beneficjentów pomocy (motyw 262 zaskarżonej decyzji). Komisja wyjaśniła w tym względzie w motywach 263 i 264 zaskarżonej decyzji, co następuje:

„(263) Komisja wzięła pod uwagę deklaracje rządu [francuskiego] przy ocenie zgodności rozpatrywanych środków w rozumieniu [w świetle] zasad dotyczących pomocy państwa. Projekt kredytu [pożyczki] akcjonariusza, rozważany osobno, zostałby prawdopodobnie uznany [za] niestanowiący pomocy w rozumieniu traktatu. Jednak Komisja doszła do wniosku, że skutkiem deklaracji było przywrócenie zaufania na rynku w stosunku do [FT], wykluczając w ten sposób zastosowanie zasady ostrożnego [rozważnego] inwestora prywatnego oraz czyniąc z projektu kredytu [pożyczki] akcjonariusza materializację pomocy udzielonej FT. Komisja przyznaje, że po raz pierwszy chodzi o zbadanie kwestii, czy taki rodzaj postępowania stanowi pomoc. W zakresie, w jakim pomoc zależy zatem od postępowań poprzedzających notyfikację projektu kredytu [pożyczki akcjonariusza], gorliwy podmiot mógłby pokładać zaufanie w zasadnoś[ci] postępowania państwa członkowskiego, którego sprawa dotyczy, a które ze swojej strony w należytej formie zawiadomiło o projekcie kredytu [pożyczki]. Jak powiedział oskarżyciel publiczny [rzecznik generalny], Pan Darmon, w swoich konkluzjach [w swojej opinii] do [wyroku Trybunału z dnia 20 września 1990 r. w sprawie C‑5/89 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑3437], [»nie można pominąć wątpliwości, jakie mogą ogarnąć niektóre przedsiębiorstwa w obliczu ‘nietypowych’ form pomocy, żywionych co do tego, czy należy dokonać zgłoszenia, czy też nie«].

(264) Zamykając, Komisja wnioskuje, że FT miała podstawy, aby wierzyć, iż postępowanie [Republiki Francuskiej] nie stanowiło pomocy państwa. W świetle powyższego Komisja uznaje, że w danym przypadku nakazanie windykacji [odzyskania] pomocy byłoby sprzeczne z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego”.

Przebieg postępowania i żądania stron

I – Sprawy T‑425/04 i T‑444/04

69 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 13 października 2004 r. Republika Francuska wniosła skargę zarejestrowaną pod numerem T‑425/04.

70 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 5 listopada 2004 r. FT wniosła skargę zarejestrowaną pod numerem T‑444/04.

71 Republika Francuska i FT wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

72 Komisja wnosi do Sądu o:

– odrzucenie skarg jako niedopuszczalnych;

– tytułem żądania ewentualnego – oddalenie skarg jako bezzasadnych;

– obciążenie Republiki Francuskiej i FT kosztami postępowania.

73 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 25 października 2007 r. spółki Bouygues wniosły o dopuszczenie ich do udziału w sprawie T‑444/04 w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji.

74 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 20 listopada 2007 r. Komisja wskazała, że nie miała zastrzeżeń co do dopuszczenia spółek Bouygues do udziału w sprawie w charakterze interwenientów popierających jej żądania. Komisja zastrzegła sobie jednak prawo do przedstawienia stanowiska w przedmiocie spójności argumentów zaprezentowanych przez spółki Bouygues w ramach tej interwencji w stosunku do argumentów podniesionych przez nie na poparcie ich skargi w sprawie T‑450/04 (zob. pkt 78 i nast.).

75 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 21 listopada 2007 r. FT wniosła do Sądu o uznanie tego wniosku o dopuszczenie do udziału w sprawie w charakterze interwenientów za niedopuszczalny i o obciążenie spółek Bouygues kosztami, a tytułem żądania ewentualnego – o ograniczenie tej interwencji do procedury ustnej.

76 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 4 grudnia 2007 r. FT wniosła o zachowanie w stosunku do spółek Bouygues poufności pewnych informacji zawartych w skardze i w replice, które złożono w ramach sprawy T‑444/04.

77 Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2008 r. prezes trzeciej izby Sądu uwzględnił wniosek spółek Bouygues o dopuszczenie ich – w ramach procedury ustnej – do udziału w sprawie T‑444/04 w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji i zarządził przekazanie interwenientom jawnej wersji tymczasowej sprawozdania na rozprawę, zastrzegając późniejsze rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności wniosku FT o zachowanie poufności. Żadna ze stron nie podniosła zastrzeżeń co do treści tej jawnej wersji sprawozdania na rozprawę.

II – Sprawa T‑450/04

78 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 9 listopada 2004 r. spółki Bouygues wniosły skargę zarejestrowaną pod numerem T‑450/04.

79 Spółki Bouygues wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

80 Komisja wnosi do Sądu o:

– odrzucenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji jako niedopuszczalnego, a tytułem żądania ewentualnego – o oddalenie tego wniosku jako bezzasadnego;

– oddalenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji jako bezzasadnego;

– obciążenie spółek Bouygues kosztami postępowania.

81 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu w dniach 25 i 29 marca 2005 r. FT i Republika Francuska wniosły o dopuszczenie ich do udziału w sprawie T‑450/04 w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji. Postanowieniami z dnia 25 maja 2005 r. prezes trzeciej izby Sądu uwzględnił te wnioski. Interwenienci przedstawili swe uwagi, a spółki Bouygues i Komisja – odpowiedzi na te uwagi w wymaganym terminie.

82 Republika Francuska wnosi do Sądu o:

– oddalenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji jako bezzasadnego;

– obciążenie spółek Bouygues kosztami postępowania.

83 FT wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi jako bezzasadnej;

– obciążenie spółek Bouygues kosztami postępowania.

III – Sprawa T‑456/04

84 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 12 listopada 2004 r. AFORS wniosła skargę zarejestrowaną pod numerem T‑456/04.

85 AFORS wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

86 Komisja wnosi do Sądu o:

– odrzucenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji jako niedopuszczalnego;

– oddalenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji jako bezzasadnego;

– obciążenie AFORS kosztami postępowania.

87 Pismami złożonymi w sekretariacie Sądu w dniach 25 i 29 marca 2005 r. FT i Republika Francuska wniosły o dopuszczenie ich do udziału w sprawie T‑456/04 w charakterze interwenientów popierających żądania Komisji. Postanowieniami z dnia 12 maja i z dnia 25 maja 2005 r. prezes trzeciej izby Sądu uwzględnił te wnioski. Interwenienci złożyli swe uwagi, a AFORS przedstawiła odpowiedź na te uwagi w wymaganym terminie.

88 Republika Francuska wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie AFORS kosztami postępowania.

89 FT wnosi do Sądu o:

– odrzucenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji jako niedopuszczalnego;

– oddalenie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji jako bezzasadnego;

– obciążenie AFORS kosztami postępowania.

IV – Środki organizacji postępowania, przekazanie sprawy izbie w składzie powiększonym, połączenie do łącznego rozpoznania

90 Pismem z dnia 11 grudnia 2007 r. tytułem środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu Sądu, dotyczących spraw T‑425/04, T‑444/04 i T‑450/04 Sąd po pierwsze wezwał Komisję do złożenia pewnych dokumentów, a po drugie zadał Republice Francuskiej, FT i Komisji pytania na piśmie, wzywając je do udzielenia odpowiedzi na piśmie. Strony te zastosowały się do tych środków organizacji postępowania w wyznaczonym terminie.

91 W dniu 13 lutego 2008 r. na podstawie art. 14 regulaminu Sądu i na wniosek trzeciej izby Sąd, po wysłuchaniu stron zgodnie z art. 51 tegoż regulaminu, postanowił przekazać cztery sprawy powiększonemu składowi orzekającemu.

92 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 15 kwietnia 2008 r. w ramach sprawy T‑450/04 spółki Bouygues wniosły o połączenie spraw T‑425/04, T‑444/04, T‑450/04 i T‑456/04 do łącznego rozpoznania na podstawie art. 50 ust. 1 regulaminu. Pozostałe strony w tych sprawach przedstawiły swe uwagi w przedmiocie tego wniosku w wyznaczonym terminie.

93 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 14 maja 2008 r. FT wniosła na podstawie art. 50 ust. 2 regulaminu o zachowanie w stosunku do pozostałych stron w sprawach T‑425/04, T‑450/04 i T‑456/04 poufności pewnych informacji zawartych w skardze oraz w replice, jak również pewnych załączników do skargi złożonych w ramach postępowania w sprawie T‑444/04 i przekazała jawną wersję tych pism procesowych.

94 Postanowieniem prezesa trzeciej izby Sądu w składzie powiększonym z dnia 17 lutego 2009 r. sprawy T‑425/04, T‑444/04, T‑450/04 i T‑456/04 zostały połączone, zgodnie z art. 50 regulaminu Sądu, do celów procedury ustnej i wydania wyroku. Ponadto prezes trzeciej izby w składzie powiększonym postanowił po pierwsze, że zapoznanie się z pismami procesowymi w sprawach połączonych będzie ograniczone do jawnej wersji pism, a po drugie, że jawna wersja tymczasowa sprawozdań na rozprawę zostanie przekazana stronom, zastrzegając jednak późniejsze rozstrzygnięcie w przedmiocie zasadności wniosku FT o zachowanie poufności. Żadna ze stron nie podniosła zastrzeżeń w tym względzie.

V – Procedura ustna

95 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba w składzie powiększonym) postanowił otworzyć procedurę ustną.

96 Podczas rozprawy w dniu 21 kwietnia 2009 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd.

97 Na rozprawie Komisja wycofała swe pierwsze żądanie w sprawie T‑456/04, aby Sąd odrzucił jako niedopuszczalny wniosek AFORS o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji, co zostało odnotowane w protokole z rozprawy.

Co do prawa

I – W przedmiocie wniosku o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji

A – W przedmiocie zarzutów niedopuszczalności podniesionych w ramach spraw T‑425/04, T‑444/04, T‑450/04 i T‑456/04

1. Argumenty stron

98 Komisja podnosi, że skargi w sprawach T‑425/04 i T‑444/04, jak również wniosek o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji w sprawie T‑450/04 są niedopuszczalne ze względu na brak interesu prawnego.

99 Jeśli chodzi o skargi wniesione przez Republikę Francuską i FT, Komisja twierdzi, że te skarżące zostały zaspokojone i nie mają one interesu w stwierdzeniu nieważności całej zaskarżonej decyzji, ponieważ owa decyzja nie nakazuje odzyskania rozpatrywanej pomocy, mimo że uznaje ją za niezgodną ze wspólnym rynkiem.

100 Wprawdzie państwo członkowskie jest uprzywilejowanym skarżącym w rozumieniu traktatu i nie jest zobowiązane do wykazania, że sporny akt wywołuje skutki prawne względem niego, jednak powinno ono mieć istniejący i aktualny interes w stwierdzeniu nieważności tego aktu. W konsekwencji państwo członkowskie może wnieść skargę jedynie przeciwko aktom, które są dla niego niekorzystne, a mianowicie takim aktom, które mogą zmienić w istotny sposób jego sytuację prawną. Ponadto, aby określić, czy akt wywołuje skutki prawne, należy skupić się na jego istocie. Warunki te stosują się również a fortiori do każdej innej strony skarżącej, takiej jak FT i spółki Bouygues.

101 Jeśli chodzi o skargę wniesioną przez spółki Bouygues, Komisja wskazuje, że w ramach ich pierwszego zarzutu nieważności skarżące te zgadzają się z rozumowaniem dotyczącym zwłaszcza motywu 219 zaskarżonej decyzji. W rzeczywistości nie wnoszą one skargi na rzeczoną decyzję na tej podstawie, że uznaje ona zgłoszone środki za pomoc niezgodną ze wspólnym rynkiem, gdyż taka kwalifikacja leży w ich interesie i odpowiada ich żądaniom. Spółki te kwestionują zaskarżoną decyzję jedynie w zakresie, w jakim Komisja nie stwierdziła, iż oświadczenia złożone od lipca 2002 r., rozpatrywane łącznie lub oddzielnie, stanowią pomoc państwa. Artykuł 1 zaskarżonej decyzji spełnia więc oczekiwania spółek Bouygues i nie mają one istniejącego i aktualnego interesu w stwierdzeniu jego nieważności.

102 Zdaniem Komisji jedynie sentencja aktu może wywołać skutki prawne i w konsekwencji być niekorzystna. Oceny zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie mogą jako takie być przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności, mogą zaś być poddane kontroli zgodności z prawem sprawowanej przez sąd wspólnotowy tylko wtedy, gdy stanowią, jako uzasadnienie niekorzystnego aktu, niezbędne wsparcie sentencji tego aktu. Tak więc przyjmuje się, że decyzja, która spełnia oczekiwania skarżącego, nie jest dla niego niekorzystna, i to bez uszczerbku dla praw osób trzecich zainteresowanych wniesieniem skargi o stwierdzenie nieważności tejże decyzji.

103 Komisja przytacza w tym względzie postanowienie Trybunału z dnia 28 stycznia 2004 r. w sprawie C‑164/02 Niderlandy przeciwko Komisji, Rec. s. I‑1177, pkt 18–25, zgodnie z którym skarga państwa członkowskiego będącego adresatem decyzji w dziedzinie pomocy państwa, która jest dla niego korzystna, ponieważ stwierdza zgodność niektórych środków pomocowych ze wspólnym rynkiem, jest niedopuszczalna ze względu na brak interesu prawnego. Zdaniem Trybunału sentencja tej decyzji nie wywoływała wiążących skutków prawnych mogących wpłynąć na interesy skarżącego, ponieważ nie zmieniała ona w sposób poważny i ewidentny jego sytuacji prawnej. Sytuacja, w której wydano owo postanowienie, różni się nieco od sytuacji leżącej u podstaw niniejszego sporu, jako że środki na rzecz FT zostały uznane za pomoc niezgodną ze wspólnym rynkiem. Jednak, po pierwsze, stwierdzając niemożność żądania odzyskania tej pomocy, zaskarżona decyzja spełnia oczekiwania Republiki Francuskiej i FT i ze względu na swój charakter ani nie zmienia ich sytuacji prawnej, ani nie jest dla nich niekorzystna. Po drugie, zważywszy, że art. 1 zaskarżonej decyzji uznaje środki na rzecz FT za pomoc niezgodną ze wspólnym rynkiem, spełnia on oczekiwania spółek Bouygues i również nie zmienia ich sytuacji prawnej ani nie jest dla nich niekorzystny. Spółki Bouygues nie kwestionują bowiem tej sentencji, ale ograniczają się do wniesienia o stwierdzenie nieważności oceny, że jedynie pożyczka akcjonariusza, rozpatrywana w kontekście oświadczeń złożonych od lipca 2002 r., stanowi pomoc państwa. W każdym razie te cztery skarżące nie mają istniejącego i aktualnego interesu prawnego w rozstrzygnięciu niniejszego sporu, ponieważ uznawszy nawet ich żądania za zasadne, ich sytuacja prawna pozostanie bez zmian w razie stwierdzenia nieważności art. 1, i to niezależnie od motywów uzasadniających takie stwierdzenie nieważności.

104 Komisja, wspierana przez Republikę Francuską, dodaje, że wprawdzie nie kwestionuje interesu prawnego spółek Bouygues w stwierdzeniu nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji, uważa jednak, iż ich stanowisko jest wewnętrznie sprzeczne. W razie zasadności wniosku spółek Bouygues o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji Sąd nie mógłby bowiem wydać rozstrzygnięcia w przedmiocie ich wniosku o stwierdzenie nieważności art. 2 rzeczonej decyzji. W takim przypadku pożyczka akcjonariusza nie stanowiłaby już pomocy wskazanej w art. 1, jaką należałoby uwzględnić przy stosowaniu art. 2 zaskarżonej decyzji. Owa wewnętrzna sprzeczność wzmacnia jedynie tezę Komisji, że spółki Bouygues nie mogą kwestionować art. 1 rzeczonej decyzji.

105 Ponadto ewentualny, oparty na zaskarżonej decyzji obowiązek zgłoszenia w przyszłości przez Republikę Francuską wszelkiego środka pomocowego podobnego do środka uznanego za pomoc w niniejszej sprawie nie prowadziłby – nawet gdyby obejmował pewne ciężary związane z postępowaniem – do zmiany jej sytuacji prawnej lub sytuacji prawnej FT, która wystarczyłaby do uznania ich istniejącego i aktualnego interesu prawnego. Znajduje to potwierdzenie w ww. w pkt 103 postanowieniu w sprawie Niderlandy przeciwko Komisji, w którym Trybunał nie uwzględnił istniejącego i aktualnego interesu państwa skarżącego, mimo że to państwo podniosło ów argument. Jeśli bowiem interes, na który powołuje się skarżący, dotyczy przyszłej sytuacji prawnej, winien on wykazać, że naruszenie tej sytuacji jest już w danej chwili pewne. Podobnie gdyby sąd krajowy miał wziąć pod uwagę zaskarżoną decyzję i miał wątpliwości co do jej zakresu, ów sąd dysponowałby możliwością skierowania do Trybunału pytania prejudycjalnego na podstawie art. 234 WE, tak że w każdym razie skarżące nie zostałyby w ogóle pozbawione – w razie ewentualnego sporu – możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem krajowym.

106 Komisja oddala argument FT, że zaskarżona decyzja naraża ją na ryzyko zwrotu spornej pomocy, zważywszy w szczególności na skargi wniesione w sprawach T‑450/04 i T‑456/04. W niniejszej sprawie jedyne nawiązanie do skarg osób trzecich nie może samo w sobie uzasadniać interesu prawnego tej skarżącej. Zdaniem Komisji po pierwsze ewentualne skargi na poziomie krajowym są czysto hipotetyczne. Wprawdzie wdrożenie środków pomocowych było niezgodne z prawem przed wydaniem zaskarżonej decyzji, w tym również decyzji o nienakazaniu odzyskania rozpatrywanej pomocy, a sądy krajowe są zobowiązane chronić prawa jednostek, jednak bezsporne jest, że w niniejszej sprawie takie skargi nie zostały wniesione przed wydaniem rzeczonej decyzji. Po drugie, jeśli chodzi o skargi wniesione w sprawach T‑450/04 i T‑456/04, Komisja wskazuje, że przy założeniu, że są one zasadne, jedynie nowa decyzja Komisji wydana celem wykonania wyroku zgodnie z art. 233 WE byłaby niekorzystna dla FT. Tymczasem jako że taka nowa decyzja nie została wydana, skarżąca ta nie jest zobowiązana do zwrotu ewentualnej pomocy niezgodnej ze wspólnym rynkiem.

107 Komisja dochodzi na tej podstawie do wniosku, że ani Republika Francuska, ani FT nie mają legitymacji do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w sprawach T‑425/04 i T‑444/04. W sprawie T‑450/04 Komisja wnosi o stwierdzenie niedopuszczalności wniosku spółek Bouygues o stwierdzenie nieważności art. 1 rzeczonej decyzji.

108 Republika Francuska, FT i spółki Bouygues wnoszą o oddalenie zarzutów niedopuszczalności podniesionych przez Komisję.

109 Spółki Bouygues uważają, że ich wniosek o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji jest dopuszczalny, ponieważ ów artykuł, rozpatrywany w związku z uzasadnieniem stanowiącym jego niezbędne wsparcie, zawiera w sposób dorozumiany, lecz bezsporny prawnie wiążącą odmowę uwzględnienia przez Komisję tezy Bouygues, zgodnie z którą oświadczenia złożone od lipca 2002 r. stanowiły same w sobie pomoc państwa.

110 Wreszcie, jeśli chodzi o skargę wniesioną przez AFORS w sprawie T‑456/04, FT wnosi o stwierdzenie niedopuszczalności ewentualnego wniosku o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji. AFORS wyjaśnia w tym względzie, że jej skarga dotyczy wyłącznie art. 2 rzeczonej decyzji.

2. Ocena Sądu

a) Uwagi wstępne

111 Przede wszystkim należy stwierdzić, że w sprawach T‑425/04 i T‑444/04 Komisja kwestionuje interes prawny Republiki Francuskiej i FT we wniesieniu skargi na całą zaskarżoną decyzję, przy czym nie wyróżnia w tym względzie art. 1 i art. 2 tej decyzji. Natomiast w sprawie T‑450/04 Komisja dokonuje takiego rozróżnienia w tym znaczeniu, że kwestionuje interes prawny spółek Bouygues wyłącznie w zaskarżeniu art. 1 zaskarżonej decyzji, ale nie w zaskarżeniu art. 2 tej decyzji.

112 Tak więc zdaniem Komisji art. 1 i 2 zaskarżonej decyzji stanowią elementy dające się rozdzielić celem stwierdzenia częściowej nieważności.

113 Sąd uważa, że taka sytuacja ma faktycznie miejsce w niniejszej sprawie.

114 Artykuł 2 zaskarżonej decyzji, który stwierdza, że pomoc uznana w art. 1 za niezgodną ze wspólnym rynkiem nie może być przedmiotem odzyskania, może podlegać odrębnemu stwierdzeniu nieważności, przy czym nie prowadzi to do zmiany zakresu art. 1 lub uzasadnienia, które stanowi jego istotne wsparcie (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 27 czerwca 2006 r. w sprawie C‑540/03 Parlament przeciwko Radzie, Zb.Orz. s. I‑5769, pkt 27, 28 i przytoczone tam orzecznictwo).

115 Ponadto fakt, iż ewentualne stwierdzenie nieważności całego art. 1 zaskarżonej decyzji na podstawie zarzutów podniesionych przez Republikę Francuską i przez FT prowadziłoby bezwzględnie do nieważności art. 2, nie podważa okoliczności, że art. 2 daje się oddzielić, ponieważ owa nieważność nie ma wpływu na jego treść i jest niezależna od kwestii, czy nakazuje on odzyskanie czy też nie. Poza tym – jak spółki Bouygues stwierdziły podczas rozprawy – w razie stwierdzenia częściowej nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji na podstawie zarzutów podniesionych przez spółki Bouygues w sprawie T‑450/04, które pozostawiłoby ważnym ustalenie, że pomoc jest niezgodna ze wspólnym rynkiem, art. 2 mógłby nadal być przedmiotem odrębnego stwierdzenia nieważności.

116 Następnie, jeśli chodzi o interes prawny, należy przypomnieć utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym skarga o stwierdzenie nieważności wniesiona przez osobę fizyczną lub prawną jest dopuszczalna tylko wówczas, gdy skarżący ma istniejący i aktualny interes w stwierdzeniu nieważności zaskarżonego aktu. Interes ten zakłada, że samo stwierdzenie nieważności takiego aktu będzie miało skutki prawne lub, używając innego sformułowania, że w wyniku skargi osoba, która ją wniosła, uzyska jakąś korzyść. Dlatego też akt, który uwzględnia w pełni interesy tej osoby, z definicji nie stanowi dla niej aktu niekorzystnego, a zatem osoba ta nie ma interesu w żądaniu stwierdzenia jego nieważności (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie T‑354/05 TF1 przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑471, pkt 84, 85 i przytoczone tam orzecznictwo).

117 W świetle tych zasad należy zbadać, czy Republika Francuska, FT i spółki Bouygues mają interes w stwierdzeniu nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji.

b) W przedmiocie interesu prawnego Republiki Francuskiej i FT w zaskarżeniu art. 1 zaskarżonej decyzji

118 W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o interes prawny Republiki Francuskiej, należy przypomnieć, że traktat wprowadza wyraźne rozróżnienie między prawem do skargi o stwierdzenie nieważności przysługującym z jednej strony instytucjom i państwom członkowskim, a z drugiej strony osobom fizycznym i prawnym, przy czym wszystkie państwa członkowskie mają prawo do zakwestionowania legalności decyzji Komisji w drodze skargi o stwierdzenie nieważności, a wykonywanie tego prawa nie wymaga udowodnienia interesu prawnego. Państwo członkowskie nie musi więc wykazywać, że zaskarżony przez nie akt Komisji wywołuje względem niego skutki prawne, aby jego skarga była dopuszczalna (postanowienie Trybunału z dnia 27 listopada 2001 r. w sprawie C‑208/99 Portugalia przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9183, pkt 22, 23; wyroki Sądu: z dnia 10 kwietnia 2008 r. w sprawie T‑233/04 Niderlandy przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑591, pkt 37; z dnia 22 października 2008 r. w sprawach połączonych T‑309/04, T‑317/04, T‑329/04 i T‑336/04 TV 2/Danmark i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2935, pkt 63). Taki wniosek wynika również z przyjętej przez orzecznictwo definicji interesu prawnego (zob. pkt 116 powyżej), która dotyczy jedynie skarg wnoszonych przez osoby fizyczne lub prawne, a nie skarg instytucji lub państw członkowskich.

119 Ponadto – wbrew temu, co wydaje się twierdzić Komisja – pojęcie interesu prawnego nie może być mylone z pojęciem aktu zaskarżalnego, zgodnie z którym aby akt mógł być przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności, powinien on mieć na celu wywołanie skutków prawnych, które mogą być niekorzystne, co należy określić, skupiając się na jego istocie (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie C‑147/96 Niderlandy przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4723, pkt 25, 27; ww. w pkt 118 postanowienie w sprawie Portugalia przeciwko Komisji, pkt 24, ww. w pkt 103 postanowienie w sprawie Niderlandy przeciwko Komisji, pkt 18, 19; ww. w pkt 118 wyrok w sprawach połączonych TV 2/Danmark i in. przeciwko Komisji, pkt 63). Należy stwierdzić w tym względzie, że zważywszy na istotę zaskarżonej decyzji, stanowi ona taki akt zaskarżalny wywołujący wiążące skutki prawne.

120 W niniejszej sprawie, mając na uwadze przepisy traktatu oraz w świetle orzecznictwa przytoczonego w pkt 118 i 119 powyżej, należy stwierdzić, że Republika Francuska, z samego już powodu bycia państwem członkowskim, ma legitymację do wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji, przy czym nie musi ona wykazywać w tym względzie interesu prawnego.

121 W drugiej kolejności, jeśli chodzi o interes prawny FT w zaskarżeniu art. 1 zaskarżonej decyzji, należy stwierdzić przede wszystkim, że artykuł ten ma również na celu wywołać wiążące skutki prawne w stosunku do FT, jako że jest ona jedynym beneficjentem środka pomocowego, który został uznany w tymże artykule za niezgodny ze wspólnym rynkiem.

122 W tym względzie Komisja niesłusznie odwołuje się do orzecznictwa, zgodnie z którym jedynie sentencja aktu może wywołać skutki prawne i w konsekwencji być niekorzystna (zob. wyrok Sądu z dnia 19 marca 2003 r. w sprawie T‑213/00 CMA CGM i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑913, pkt 186 i przytoczone tam orzecznictwo). Z art. 1 zaskarżonej decyzji wynika bowiem, że Komisja uznaje pożyczkę akcjonariusza, rozpatrywaną w kontekście oświadczeń złożonych od lipca 2002 r., za pomoc państwa niezgodną ze wspólnym rynkiem w rozumieniu art. 87 WE. Tymczasem FT kwestionuje w ramach swej skargi właśnie to stwierdzenie, w powiązaniu z uzasadnieniem w rzeczonej decyzji stanowiącym jego niezbędne wsparcie, podnosząc, iż wpływa ono na jej sytuację prawną i jest dla niej niekorzystne. Podobnie należy oddalić argument Komisji, zgodnie z którym zaskarżona decyzja spełnia oczekiwania FT, gdyż Komisja myli w ramach owego argumentu skutki prawne art. 1 rzeczonej decyzji ze skutkami prawnymi jej art. 2, który przewiduje brak konieczności nakazania odzyskania rozpatrywanej pomocy.

123 Ponadto Komisja nie może skutecznie podnosić, że FT nie ma interesu prawnego w rozstrzygnięciu niniejszego sporu, ponieważ jej sytuacja prawna pozostanie bez zmian nawet przy założeniu, że jej skarga jest zasadna. Po pierwsze, stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji na podstawie zarzutów podniesionych przez FT miałoby ten skutek, że stwierdzenie niezgodności z prawem rozpatrywanego środka pomocowego, który jest środkiem indywidualnym na jej rzecz, stałoby się nieważne, co stanowi konsekwencję prawną zmieniającą jej sytuację prawną i zapewniającą jej korzyść. Po drugie, wbrew twierdzeniom Komisji ów istniejący i aktualny interes prawny FT w stwierdzeniu nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji znalazłby potwierdzenie, w przypadku gdy wnioski spółek Bouygues i AFORS o stwierdzenie nieważności art. 2 tej decyzji zostałyby uwzględnione w sprawach T‑450/04 i T‑456/04, gdyż takie stwierdzenie nieważności prowadziłoby do tego, że Komisja byłaby zobowiązana nakazać na niekorzyść FT odzyskanie bezprawnie przyznanej pomocy, o której mowa w art. 1.

124 Z powyższych rozważań wynika, że FT ma istniejący i aktualny interes prawny w stwierdzeniu nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji.

125 Należy zatem oddalić zarzuty niedopuszczalności podniesione przez Komisję w sprawach T‑425/04 i T‑444/04 w zakresie, w jakim dotyczą one dopuszczalności wniosków o stwierdzenie nieważności art. 1 zaskarżonej decyzji złożonych przez Republikę Francuską i FT.

c) W przedmiocie interesu prawnego spółek Bouygues w zaskarżeniu art. 1 zaskarżonej decyzji

126 Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zaskarżona decyzja stanowi – zarówno ze względu na swą formę, jak i na treść – akt, który ma wywołać wiążące skutki prawne. Ponadto w zakresie, w jakim art. 1 zaskarżonej decyzji stwierdza istnienie pomocy na rzecz FT i uznaje ją za niezgodną ze wspólnym rynkiem, ów artykuł odpowiada wnioskowi i interesom spółek Bouygues wyrażonym w ich skardze do Komisji z dnia 22 stycznia 2003 r.

127 Jednakże stwierdzenie istnienia pomocy i jej niezgodności ze wspólnym rynkiem zawarte w art. 1 zaskarżonej decyzji nie wyklucza a priori istnienia innych środków pomocowych niezgodnych ze wspólnym rynkiem, które wprawdzie nie zostały wskazane w tym artykule, jednak były też objęte postępowaniem administracyjnym zakończonym wydaniem rzeczonej decyzji, i które mogą ponadto wpłynąć w istotny sposób na pozycję rynkową niektórych konkurentów beneficjenta pomocy (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 13 grudnia 2005 r. w sprawie C‑78/03 P Komisja przeciwko Aktionsgemeinschaft Recht und Eigentum, Zb.Orz. s. I‑10737, pkt 37). Mogłoby to dotyczyć pozycji spółek Bouygues w porównaniu z pozycją FT na francuskim rynku telefonii ruchomej.

128 Komisja powołuje się w tym względzie, znowu niesłusznie, na orzecznictwo, zgodnie z którym jedynie sentencja aktu może wywołać skutki prawne i być niekorzystna (zob. ww. w pkt 122 wyrok w sprawie CMA CGM i in. przeciwko Komisji, pkt 186 i przytoczone tam orzecznictwo). W niniejszej sprawie z art. 1 zaskarżonej decyzji oraz ze stanowiącego jego wsparcie uzasadnienia zawartego w motywach 185–230 tejże decyzji wynika wyraźnie, że Komisja poprzestaje na uznaniu samej pożyczki akcjonariusza, badanej w świetle oświadczeń złożonych od lipca 2002 r., za pomoc państwa niezgodną ze wspólnym rynkiem w rozumieniu art. 87 WE. Tymczasem spółki Bouygues kwestionują w ramach ich skargi właśnie owo stwierdzenie zawarte zarówno w sentencji, jak i w uzasadnieniu rzeczonej decyzji, podnosząc, że wpływa na ich sytuację prawną i jest dla nich niekorzystne w zakresie, w jakim dotyczy tylko jednego środka pomocowego, podczas gdy ich zdaniem poprzez oświadczenia złożone od lipca 2002 r. państwo francuskie podjęło dodatkowe środki pomocowe, które obejmują odrębne korzyści dla FT i które jeszcze bardziej naruszają ich pozycję na rynku. W tym kontekście spółki Bouygues słusznie podnoszą, że ogólne podejście Komisji, zaprezentowane w szczególności w motywach 187–191 i 203–228 zaskarżonej decyzji, bezwzględnie zawiera w sobie jej odmowę uznania oświadczeń złożonych od lipca 2002 r. za środki pomocowe jako takie. W konsekwencji Komisja nie może twierdzić, że spółki Bouygues nie kwestionują w rzeczywistości art. 1 zaskarżonej decyzji i że zgadzają się z ukrytym w niej rozumowaniem.

129 Podobnie Komisja nie może skutecznie podnosić, że art. 1 zaskarżon