Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 13 września 2018 r.( )

Sprawa C‑486/16

Bankia SA

przeciwko

Alfredowi Sánchezowi Martínezowi,

Sandrze Sánchez Triviño

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Juzgado de Primera Instancia nº 6 de Alicante (sąd pierwszej instancji nr 6 w Alicante, Hiszpania)]

Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa 93/13/EWG – Ochrona konsumentów – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Warunek dotyczący natychmiastowej wymagalności kredytu hipotecznego – Artykuł 6 ust. 1 – Artykuł 7 ust. 1 – Kryteria oceny nieuczciwego charakteru – Zasada skuteczności





I. Wprowadzenie

1. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy 93/13/EWG( ). Dokładniej rzecz biorąc – Juzgado de Primera Instancia nº 6 d’Alicante (sąd pierwszej instancji nr 6 w Alicante, Hiszpania) zastanawia się w szczególności nad zgodnością orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego, Hiszpania) dotyczącego warunków dotyczących natychmiastowej wymagalności w ramach szczególnego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką (zwanego dalej „postępowaniem w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką”) z systemem ochrony konsumentów ustanowionym przez tę dyrektywę.

2. Sprawa rozpatrywana w postępowaniu głównym wpisuje się tym samym w ten sam kontekst prawny i sądowy co sprawy C‑92/16, C‑167/16, C‑70/17 i C‑179/17( ).

3. Podobieństwo pytań prejudycjalnych w niniejszej sprawie i pytań zadanych przez sądy odsyłające w sprawach C‑70/17 i C‑179/17, w których moja opinia również zostaje dzisiaj przedstawiona, umożliwi mi zatem odesłanie w pewnych kwestiach do argumentacji przedstawionej w mojej opinii przedstawionej w tych równoległych sprawach w celu uniknięcia powtórzeń.

II. Ramy prawne

A. Prawo Unii

4. Z motywu czwartego dyrektywy 93/13 wynika, że „obowiązkiem państw członkowskich jest zapewnienie, aby umowy zawierane z konsumentami nie zawierały nieuczciwych warunków”.

5. Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 stanowi:

„Warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze […] nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”.

6. Artykuł 3 ust. 1 i 2 tej dyrektywy stanowi:

„1. Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, [i] powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

2. Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej”.

7. Artykuł 4 omawianej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„1. Nie naruszając przepisów art. 7 – nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy, i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna.

2. Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.

8. Artykuł 6 ust. 1 tej samej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

9. Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami”.

B. Prawo hiszpańskie

10. Artykuł 1124 Código Civil (kodeksu cywilnego) stanowi:

„Możliwość rozwiązania stosunku zobowiązaniowego domniemywa się w przypadku zobowiązań z umów wzajemnych, w przypadku gdy jedna ze stron nie wykonuje ciążących na niej zobowiązań.

Poszkodowany może domagać się, wedle swojego wyboru, bądź wykonania świadczenia, bądź rozwiązania stosunku zobowiązaniowego, przy czym w obu przypadkach przysługuje mu odszkodowanie i zadośćuczynienie wraz z odsetkami. Poszkodowany może również zażądać rozwiązania stosunku zobowiązaniowego nawet po zażądaniu wykonania świadczenia, gdy okaże się ono niemożliwe do spełnienia.

Sąd orzeka rozwiązanie zgodnie z żądaniem, chyba że istnieją względy uzasadniające wyznaczenie terminu na wykonanie zobowiązania”.

11. Zgodnie z art. 552 ust. 1 i 3 Ley 1/2000 de Enjuiciamiento Civil (ustawy 1/2000 kodeks postępowania cywilnego) z dnia 7 stycznia 2000 r.( ), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „LEC”), dotyczącym kontroli z urzędu nieuczciwych warunków umownych:

„1. Sąd bada z urzędu, czy warunek zawarty w jednym z tytułów wykonawczych, o których mowa w art. 557 ust. 1, może być uznany za nieuczciwy. Jeżeli uzna, że jeden z tych warunków może zostać za taki uznany, wysłuchuje on stanowisk stron w terminie 15 dni. Po ich wysłuchaniu sąd w terminie pięciu dni roboczych wydaje postanowienie, zgodnie z przepisami art. 561 ust. 1 pkt 3.

[…]

3. Po uprawomocnieniu się postanowienia o odmowie zarządzenia egzekucji wierzyciel może dochodzić swych praw tylko w ramach odpowiedniego postępowania zwykłego, jeśli nie sprzeciwia się temu powaga rzeczy osądzonej wyroku lub ostatecznego postanowienia, na którym oparty był wniosek o wszczęcie egzekucji”.

12. Artykuł 557 LEC ma następujące brzmienie:

„1. W przypadku gdy egzekucja jest zarządzana na podstawie tytułów, o których mowa w art. 517 ust. 2 pkt 4, 5, 6 i 7, a także innych dokumentów posiadających warunek dotyczący wymagalności, o których mowa w art. 517 ust. 2 pkt 9, dłużnik, przeciwko któremu jest prowadzona egzekucja, może, w terminie i formie przewidzianych w poprzednim artykule, wnieść powództwo przeciwegzekucyjne, opierając się wyłącznie na jednej z następujących podstaw:

[…]

7° zawartych w tytule nieuczciwych warunkach.

2. W przypadku wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego, o którym mowa w poprzednim ustępie, sekretarz sądowy wstrzymuje egzekucję poprzez środek organizacji postępowania”.

13. Zgodnie z art. 561 ust. 1 pkt 3 LEC:

„Gdy sąd stwierdzi nieuczciwy charakter warunku umownego lub większej ich liczby, postanowienie, które zostanie wydane w tym względzie, określi konsekwencje takiego stwierdzenia, nakazując wstrzymanie postępowania egzekucyjnego albo nakazując jego dalsze prowadzenie z pominięciem warunków uznanych za nieuczciwe”.

14. Zgodnie z art. 693 ust. 2 LEC, dotyczącym natychmiastowej wymagalności długów spłacanych w ratach:

„Można wymagać spłaty całości należnego długu z tytułu kapitału i odsetek, jeżeli została przewidziana wymagalność całego kredytu z powodu zaległości w spłacie kredytu w wysokości przynajmniej trzech rat miesięcznych, a dłużnik nie wykonał swojego zobowiązania do zapłaty, lub gdy liczba wymagalnych rat jest równoważna z tym, że dłużnik nie wykonał swojego zobowiązania do zapłaty przez okres wynoszący minimum trzy miesiące, a uzgodnienie takie zostało uwzględnione w czynności będącej źródłem umowy kredytowej i w odpowiedniej księdze wieczystej”.

15. Artykuł 695 LEC, dotyczący powództwa przeciwegzekucyjnego wobec egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ma następujące brzmienie:

„1. W postępowaniach, o których mowa w niniejszym rozdziale, powództwo przeciwegzekucyjne dłużnika egzekucyjnego jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy opiera się na następujących podstawach:

[…]

4° nieuczciwym charakterze warunku umownego stanowiącego podstawę egzekucji lub warunku, na mocy którego ustalona została wysokość kwoty wymagalnej.

2. W przypadku wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego, o którym mowa w poprzednim ustępie, sekretarz sądowy wstrzymuje egzekucję i wzywa strony do stawiennictwa przed sądem, który wydał postanowienie o wszczęciu egzekucji. Termin posiedzenia nie może zostać wyznaczony wcześniej niż 15 dni od wezwania. Podczas tego posiedzenia sąd wysłuchuje stanowisk stron, dopuszcza przedłożone dokumenty oraz w ciągu dwóch dni wydaje stosowne orzeczenie w formie postanowienia.

3. […]

W przypadku uwzględnienia podstawy wskazanej w pkt 4 [ustępu 1 niniejszego artykułu] umarza się postępowanie egzekucyjne, jeśli warunek umowny jest podstawą prowadzenia egzekucji. W innych przypadkach prowadzi się egzekucję z pominięciem stosowania nieuczciwego warunku umownego.

4. Od postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, o niestosowaniu nieuczciwego warunku umownego lub o oddaleniu powództwa przeciwegzekucyjnego na podstawie określonej w ust. 1 pkt 4 niniejszego artykułu przysługuje odwołanie.

W innych przypadkach orzeczenia rozstrzygające w przedmiocie powództwa przeciwegzekucyjnego wydane na podstawie niniejszego artykułu nie podlegają zaskarżeniu i wywołują skutki wyłącznie w ramach postępowania egzekucyjnego, w którym zostały wydane”.

16. Artykuł 698 ust. 1 LEC stanowi:

„Jakiekolwiek ewentualne zarzuty dłużnika, posiadacza będącego osobą trzecią lub jakiejkolwiek zainteresowanej osoby nieprzewidziane w powyższych artykułach, łącznie z zarzutami dotyczącymi nieważności tytułu, jak również wymagalności, pewności, wygaśnięcia lub wysokości długu, badane są w ramach stosownego postępowania sądowego i w żadnym razie nie powodują zawieszenia lub przeszkody w odniesieniu do [sądowego] postępowania [egzekucyjnego] przewidzianego w niniejszym rozdziale”.

17. Dyrektywa 93/13 została transponowana do hiszpańskiego porządku prawnego przez Ley 7/1998 sobre condiciones generales de la contratación (ustawę 7/1998 o ogólnych warunkach umów) z dnia 13 kwietnia 1998 r.( ) oraz przez Real Decreto Legislativo 1/2007 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley General para la Defensa de los Consumidores y Usuarios y otras leyes complementarias (królewski dekret z mocą ustawy nr 1/2007 dotyczący przekształcenia ogólnej ustawy o ochronie konsumentów i użytkowników oraz innych ustaw dodatkowych) z dnia 16 listopada 2007 r.( ).

18. Zgodnie z art. 83 wspomnianego texto refundido w brzmieniu zmienionym przez ustawę nr 3/2014 z dnia 27 marca 2014 r.( ):

„Nieuczciwe warunki są nieważne z mocy samego prawa i uznaje się je za nieistniejące. W związku z tym sąd, po zapoznaniu się ze stanowiskiem stron, stwierdza nieważność nieuczciwych warunków zawartych w umowie, która jednak nadal wiąże strony, na takich samych warunkach, o ile może ona nadal istnieć bez tychże nieuczciwych warunków umownych”.

III. Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne

19. W dniu 20 stycznia 2006 r. bank Caja de Ahorros de Valencia, Castellón y Alicante (kasa oszczędnościowa Walencji, Castellón i Alicante, obecnie Bankia SA, zwana dalej „Bankią”) zawarła z Alfredem Sánchezem Martínezem i Sandrą Sánchez Triviño umowę kredytu hipotecznego na kwotę 140 000 EUR, której czas trwania został określony na 35 lat. Umowa ta była przeznaczona na sfinansowanie zakupu nieruchomości jako głównego miejsca zamieszkania. W dniu 18 października 2006 r. umowa ta była przedmiotem nowacji zmierzającej do podziału kredytu na dwie transze (transze A i B).

20. Co się tyczy zwrotu transzy A kredytu w wyniku braku zapłaty rat miesięcznych w lutym i w marcu 2012 r. (wynoszących odpowiednio 131,56 EUR i 131,92 EUR) i częściowego braku zapłaty raty miesięcznej z kwietnia 2012 r. (kwota pozostała do zapłaty wynosiła 31,21 EUR) Bankia postawiła transzę A kredytu w stan natychmiastowej wymagalności. Jeśli chodzi o zwrot transzy B kredytu, spłata miesięcznych rat została przerwana w dniu 18 kwietnia 2012 r.

21. W dniu 17 kwietnia 2013 r. Bankia złożyła pierwszy wniosek o wszczęcie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką do Juzgado de Primera Instancia n° 11 de Alicante (sądu pierwszej instancji nr 11 w Alicante, Hiszpania), który w dniu 2 października 2013 r. nakazał wykonanie egzekucji z obciążonej nieruchomości na podstawie tytułu egzekucyjnego.

22. W dniu 12 marca 2014 r. dłużnicy wnieśli powództwo przeciwegzekucyjne, powołując się na istnienie szeregu nieuczciwych warunków w umowie o kredyt hipoteczny, w tym klauzuli 6a, dotyczącej natychmiastowej wymagalności. Zgodnie z tym postanowieniem „bank może postawić cały kredyt w stan natychmiastowej wymagalności i wymagać natychmiastowej spłaty należnych mu kwot kapitału oraz odsetek, w tym odsetek za zwłokę […] w następujących przypadkach: a) braku spłaty przez dłużnika w terminie jakiejkolwiek wymagalnej części kredytu obejmującej kapitał lub odsetki zgodnie z niniejszą umową”.

23. W dniu 26 maja 2014 r. Juzgado de Primera Instancia n° 11 de Alicante (sąd pierwszej instancji nr 11 w Alicante) wydał postanowienie stwierdzające, że ten warunek umowny jest nieuczciwy, i zarządzające, że nie należy wszczynać egzekucji.

24. W dniu 27 czerwca 2014 r. Bankia wniosła apelację od tego orzeczenia do Audiencia Provincial de Alicante (sądu okręgowego w Alicante, Hiszpania), który oddalił ją postanowieniem z dnia 14 października 2014 r.

25. W dniu 20 maja 2015 r. Bankia ponownie złożyła wniosek o wszczęcie egzekucji do Juzgado de Primera Instancia n° 6 de Alicante (sądu pierwszej instancji nr 6 w Alicante) na podstawie tego samego tytułu egzekucyjnego wobec A. Sáncheza Martíneza i S. Sánchez Triviño.

26. Postanowieniem z dnia 14 października 2015 r. sąd odsyłający oddalił ten wniosek. W dniu 11 lutego 2016 r. postanowienie to zostało uchylone przez Audiencia Provincial de Alicante (sąd okręgowy w Alicante) ze względu na to, że dłużnicy nie zapłacili 38 rat miesięcznych. Ponieważ w postanowieniu wydanym w postępowaniu apelacyjnym nie zarządzono wykonania, sąd odsyłający musi ponownie orzec w tej kwestii.

27. W tych okolicznościach Juzgado de Primera Instancia nº 6 de Alicante (sąd pierwszej instancji nr 6 w Alicante) orzeczeniem z dnia 28 lipca 2016 r., które wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 12 września 2016 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi( ):

„1) Czy zarządzenie wszczęcia postepowania egzekucyjnego w oparciu o warunek dotyczący natychmiastowej wymagalności, którego nieuczciwość stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu sądowym wydanym we wcześniejszym postępowaniu w sprawie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pomiędzy tymi samymi stronami i opartym na tej samej umowie kredytu hipotecznego, chociażby krajowy porządek prawny nie przyznawał temu orzeczeniu materialnoprawnych skutków powagi rzeczy osądzonej, choć przewiduje brak możliwości wszczęcia nowego postępowania egzekucyjnego na podstawie tego samego tytułu egzekucyjnego, jest sprzeczne z zasadą skuteczności przewidzianą w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13?

2) Czy w ramach postępowania w sprawie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, w którym sąd pierwszej instancji odmówił wszczęcia egzekucji – albowiem opierała się ona na warunku umownym dotyczącym natychmiastowej wymagalności uznanym za nieuczciwy w innym wcześniejszym postepowaniu w sprawie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką opartym na tym samym tytule i toczącym się między tymi samymi stronami – i w którym odmowę wszczęcia egzekucji uchylił sąd apelacyjny, przekazując akta sprawy sądowi pierwszej instancji w celu wszczęcia postępowania egzekucyjnego, z zasadą skuteczności przewidzianą w art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 sprzeczne jest związanie sądu pierwszej instancji rozstrzygnięciem sądu apelacyjnego, czy też prawo krajowe należy interpretować w ten sposób, że sąd pierwszej instancji nie jest związany orzeczeniem wydanym w drugiej instancji, w wypadku gdy istnieje już wcześniejsze prawomocne orzeczenie stwierdzające nieważność warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, na którym opiera się wszczęcie egzekucji, przez co powinien on w tym wypadku ponownie stwierdzić niedopuszczalność wniosku o wszczęcie egzekucji?”.

IV. Postępowanie przed Trybunałem

28. Postanowieniami prezesa Trybunału z dnia 18 marca, 21 kwietnia i 10 października 2016 r., odpowiednio, sprawy C‑92/16, C‑167/16 i C‑486/16 zostały zawieszone do czasu ogłoszenia wyroku z dnia 26 stycznia 2017 r., Banco Primus( ).

29. W następstwie doręczenia tego wyroku sąd odsyłający wskazał w drodze postanowienia z dnia 21 lutego 2017 r., że pragnie podtrzymać drugie i trzecie pytanie prejudycjalne.

30. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 24 października 2017 r. sprawy C‑92/16, C‑167/16, C‑486/16, C‑70/17 i C‑179/17 zostały przekazane do rozpatrzenia w sposób skoordynowany.

31. Postanowieniem z dnia 20 lutego 2018 r. Trybunał przydzielił, na podstawie art. 29 ust. 1 regulaminu postępowania, sprawy C‑92/16, C‑167/16 i C‑486/16 pierwszej izbie w tym samym składzie oraz zgodnie z art. 77 tego regulaminu zorganizował w tych sprawach wspólną rozprawę.

32. Uwagi na piśmie zostały przedłożone w niniejszej sprawie przez Bankię, rząd hiszpański oraz Komisję Europejską.

33. Pełnomocnicy stron w postępowaniu głównym, rząd hiszpański oraz Komisja przedstawili swoje stanowiska ustnie podczas wspólnej rozprawy, która odbyła się w dniu 16 maja 2018 r.

V. Analiza

34. W niniejszej sprawie chciałbym na wstępie odesłać w przedmiocie kwestii wchodzących w grę w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym oraz pytań przedłożonych Trybunałowi przez sąd odsyłający do rozważań zawartych w mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17.

A. Uwagi ogólne dotyczące ochrony konsumenta i przypomnienie właściwego orzecznictwa Trybunału

35. Aby udzielić odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane przez sąd odsyłający, należy z jednej strony oprzeć się na ogólnych rozważaniach przedstawionych w pkt 51–56 mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17, a z drugiej strony na właściwym orzecznictwie Trybunału przeanalizowanym w pkt 65–82 tej opinii. Te rozważania i orzecznictwo Trybunału stanowią bowiem podstawę proponowanych odpowiedzi na pytania prawne podniesione przez sądy odsyłające w sprawach C‑70/17 i C‑179/17, ale również ramy prawne i sądowe mające zastosowanie do badania pytań przedstawionych przez sąd odsyłający w niniejszej sprawie.

36. Jeżeli chodzi o ogólne rozważania, pozwalają one przede wszystkim określić ramy, w które wpisuje się dyrektywa 93/13, następnie stwierdzić, w jaki sposób prawo Unii, w szczególności dzięki tej dyrektywie, umieściło ochronę konsumenta w centrum procesu integracji europejskiej i wreszcie przypomnieć podstawowy aspekt omawianej dyrektywy, a mianowicie okoliczność, że harmonizacja ochrony konsumenta jest uznawana za niezbędną do wzmocnienia rynku wewnętrznego, a tym samym do wzmocnienia życia gospodarczego i społecznego( ).

37. Jeśli chodzi o właściwe orzecznictwo Trybunału, prezentacja zawarta w pkt 65–82 mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17 ukazała podstawowy aspekt, a mianowicie to, że proces kontroli niedozwolonych warunków umownych przez sąd krajowy składa się z dwóch kolejnych i odrębnych etapów, które wymagają dokonania dwóch odrębnych czynności lub działań. Pierwszy etap to zakwalifikowanie przez sąd krajowy warunku umownego jako nieuczciwego, natomiast drugi etap dotyczy konsekwencji, jakie należy wyciągnąć z uznania warunku umownego za nieuczciwy. To działanie sądu krajowego polegające na wyciągnięciu wszystkich konsekwencji ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego różni się zarówno z punktu widzenia czasowego, jak i materialnego, od poprzedzającego go zadania polegającego na dokonaniu kwalifikacji. Tych dwóch czynności nie należy ze sobą mylić, gdyż następują one po sobie w czasie. Różnice między nimi wynikają ponadto jasno z orzecznictwa Trybunału, jak zobaczymy poniżej( ).

38. Z tego właściwego orzecznictwa wynika więc, że po uprzednim stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności (etap pierwszy)( ), ogólną zasadą ugruntowaną w utrwalonym orzecznictwie Trybunału, która wynika z brzmienia art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, jest, iż sąd krajowy zobowiązany jest wyciągnąć wszystkie konsekwencje z tego stwierdzenia (etap drugi), co oznacza, że jest on zobowiązany do zaniechania stosowania nieuczciwego warunku umownego, bez uprawienia do zmiany jego treści. Umowa powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile w zastosowaniu przepisów prawa wewnętrznego takie utrzymanie umowy jest prawnie możliwe( ).

39. Z analizy właściwego orzecznictwa wynika również, że od tej ogólnej zasady obowiązuje obecnie tylko jeden wyjątek: wyjątek przyjęty w wyroku Kásler i Káslerné Rábai( ). Jednakże, jak wskazałem w pkt 80–82 mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17, aby wyjątek przyjęty w tym wyroku mógł być stosowany przez sąd krajowy zgodnie z dyrektywą 93/13 i orzecznictwem Trybunału, Trybunał uzależnił go od pewnych warunków. Tak więc w przypadku gdy umowa zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem nie może dalej obowiązywać po wyłączeniu z niej nieuczciwego warunku, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie sprzeciwia się przepisowi prawa krajowego umożliwiającemu sądowi krajowemu zaradzenie skutkom nieważności tego warunku poprzez zastąpienie go przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym( ).Niemniej jednak muszą zostać spełnione dwie przesłanki. Po pierwsze, zastąpienie to powinno „dostarcz[yć] rozwiązania, dzięki któremu umowa może dalej obowiązywać mimo wykreślenia [nieuczciwego] warunku” i „wciąż wywoływać wiążące skutki względem stron”( ). Po drugie, w przypadku gdy sąd jest zobowiązany do unieważnienia danej umowy w całości, zastąpienie to powinno prowadzić do zapobieżenia temu, że konsument zostanie narażony na „szczególnie niekorzystne konsekwencje, skutkiem czego osiągnięcie skutku odstraszającego wynikającego z unieważnienia umowy byłoby zagrożone”( ).

40. Na pytania przedstawione przez sąd odsyłający w niniejszej sprawie należy zatem udzielić odpowiedzi w świetle orzecznictwa przytoczonego w poprzednich punktach i dokładnie przeanalizowanego w pkt 65–82 mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17.

B. W przedmiocie wchodzących w grę interesów

41. Z postanowienia odsyłającego wynika, że bank wnosił dwukrotnie o zarządzenie egzekucji z obciążonej hipoteką nieruchomości. Oba postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką dotyczyły więc tych samych stron i były oparte na tej samej umowie kredytu hipotecznego.

42. W ramach pierwszego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką Juzgado de Primera Instancia n° 11 de Alicante (sąd pierwszej instancji nr 11 w Alicante), po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, stwierdził, że nie ma podstaw do zarządzenia egzekucji. Postanowienie o umorzeniu postępowania wydane przez ten sąd zostało utrzymane w mocy przez sąd apelacyjny na tej podstawie, że brak zapłaty dwóch rat miesięcznych nie był wystarczająco poważny, aby umożliwić postawienie kredytu w stan natychmiastowej wymagalności.

43. W ramach drugiego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką sąd odsyłający wydał postanowienie, w którym odmówił zarządzenia egzekucji, ponieważ z akt sprawy wynikało, że w trakcie poprzedniego je postępowania sąd pierwszej instancji umorzył postępowanie ze względu na nieuczciwy charakter warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności. Postanowienie to, wydane na podstawie art. 552 ust. 3 LEC( ), zostało uchylone przez ten sam sąd apelacyjny na tej podstawie, że brak zapłaty miał większą wagę niż brak zapłaty badany w pierwszym postępowaniu.

44. Specyfika niniejszej sprawy polega więc na tym, że odesłanie następuje w ramach drugiego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką.

45. Sąd odsyłający wskazuje, że w ramach tego drugiego postępowania postanowienie sądu apelacyjnego „wydaje się podążać” za wyrokiem Tribunal Supremo (sądu najwyższego) z dnia 23 grudnia 2015 r. w sprawie warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności( ), potwierdzonym wyrokiem z dnia 18 lutego 2016 r.( ). W tych wyrokach Tribunal Supremo (sąd najwyższy) uznał, że dla ważności warunków dotyczących natychmiastowej wymagalności wymagane jest, aby warunki te różnicowały wagę niewypełnienia zobowiązania w zależności od okresu oraz kwoty kredytu i pozwalały konsumentowi na zapobieżenie ich zastosowaniu poprzez staranne działanie naprawcze. Tribunal Supremo (sąd najwyższy) sprecyzował jednak, że egzekucja wierzytelności zabezpieczonej hipoteką może być prowadzona, jeśli uprawnienie do postawienia kredytu w stan natychmiastowej wymagalności nie zostało wykonane w sposób nieuczciwy, ze względu na korzyści, jakie szczególna procedura przyznaje konsumentom. Ponadto Tribunal Supremo (sąd najwyższy) dopuścił stosowanie w sposób uzupełniający przepisu prawa krajowego, takiego jak art. 693 ust. 2 LEC, aby umożliwić prowadzenie postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką( ).

46. Z tego względu sąd odsyłający formułuje tezę, zgodnie z którą w świetle orzecznictwa Tribunal Supremo (sądu najwyższego) sąd apelacyjny przekazał mu sprawę w celu uwzględnienia wniosku o wszczęcie egzekucji ze względu na to, że niewypełnienie zobowiązania przez kredytobiorców w międzyczasie nabyło wystarczającej wagi, oraz w celu zarządzenia egzekucji z nieruchomości obciążonej hipoteką.

47. W sprawie w postępowaniu głównym sąd odsyłający, jakkolwiek uważa, że musi respektować postanowienie sądu apelacyjnego, to jednak żywi wątpliwości co do zgodności wykładni dokonanej przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy), a w konsekwencji tego postanowienia, z dyrektywą 93/13.

48. Z powyższych rozważań wynika, że pytania prejudycjalne wykazują pewne osobliwości w porównaniu z pytaniami zadanymi w sprawach C‑92/16, C‑167/16, C‑70/17 i C‑179/17. Niemniej jednak z postanowienia odsyłającego jasno wynika, że interesy wchodzące w grę w niniejszej sprawie wpisują się w ten sam kontekst prawny i sądowy co sprawy C‑92/16, C‑167/16, C‑70/17 i C‑179/17. W konsekwencji należy odczytywać łącznie niniejszą opinię oraz opinię, którą przedstawiam równocześnie w sprawach C‑70/17 i C‑179/17.

C. W przedmiocie pytań prejudycjalnych

49. W swoich pytaniach, które należy moim zdaniem zbadać łącznie, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy, w świetle zasady skuteczności, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie takiej wykładni krajowych przepisów proceduralnych, która nakłada na sąd niższej instancji obowiązek przeprowadzenia egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na podstawie warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony w prawomocnym wyroku wydanym przez sąd wyższej instancji w ramach wcześniejszego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pomiędzy tymi samymi stronami, opartego na tym samym tytule egzekucyjnym.

50. Dla dokonania analizy tych kwestii wydaje mi się użyteczne przedstawienie czterech wyjaśnień.

51. Pragnę w pierwszej kolejności przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, opartego na wyraźnym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, ustalenie i ocena stanu faktycznego sprawy stanowiącej przedmiot postępowania głównego oraz wykładnia i zastosowanie prawa krajowego należą wyłącznie do sądu krajowego( ).

52. W drugiej kolejności – z uwagi na argumenty przedstawione przeze mnie w pkt 84–136 mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17 – nie mogę przychylić się do argumentu podniesionego przez rząd hiszpański w uwagach na piśmie, zgodnie z którym te dwa postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką zostały wszczęte na dwóch odrębnych podstawach. Rząd hiszpański wskazuje bowiem, że pierwsze postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką zostało wszczęte na podstawie nieuczciwego warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, natomiast drugie postępowanie zostało wszczęte na podstawie art. 693 ust. 2 LEC, zgodnie z wyrokiem nr 705/2015 wydanym przez Tribunal Supremo (sąd najwyższy)( ).

53. Pragnę w tym względzie przypomnieć, że Trybunał orzekł już, iż dyrektywę 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie zawartej w orzecznictwie wykładni przepisu prawa krajowego regulującego warunki dotyczące natychmiastowej wymagalności kredytu, takiego jak art. 693 ust. 2 ustawy 1/2000, która zakazuje sądowi krajowemu, który stwierdził, że dany warunek ma nieuczciwy charakter, uznania go za niebyły i niestosowania go, jeśli w rzeczywistości przedsiębiorca go nie zastosował, lecz postąpił zgodnie z wymogami owego przepisu prawa krajowego( ).

54. W niniejszym przypadku fakt, że bank wszczął postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką dopiero po niezapłaceniu 38 kolejnych rat miesięcznych, jest okolicznością faktyczną, która nie może być brana pod uwagę przy dokonywaniu oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego, mającego na celu umożliwienie bankowi przeprowadzenia egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką w przypadku niedokonania płatności chociażby jednej raty. Pragnę w tym względzie zauważyć, że w dziedzinie ochrony konsumentów racjonalne zachowanie na gruncie nieuczciwej umowy nie może pozbawić warunku umownego jego nieuczciwego charakteru( ).

55. Pragnę ponadto przypomnieć, że jak wynika z uwag przedstawionych w pkt 127–133 mojej opinii w sprawach C‑70/17 i C‑179/17, zwłaszcza w pkt 124 tej opinii, z orzecznictwa Trybunału wynika, iż nieuczciwy warunek umowny uznany za nieważny uważa się za nigdy nieistniejący i niewywołujący żadnych skutków. Tak więc zastosowanie w niniejszej sprawie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 skutkowałaby w praktyce tym, że kiedy sąd krajowy stwierdziłby nieważność warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, postępowanie w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie mogłoby zostać wszczęte lub, jeżeli zostało wszczęte, nie mogłoby być kontynuowane, gdyż wpisany do księgi warunek dotyczący natychmiastowej wymagalności dotyczący zgody stron i zawierający odniesienie do tylko jednej raty został uznany za nieuczciwy, a co za tym idzie za nieważny i bezskuteczny. Należy również zauważyć, że gdyby możliwe było zaradzenie nieważności warunku umownego poprzez zastosowanie minimalnej liczby trzech rat miesięcznych zgodnie z art. 693 ust. 2 LEC, oznaczałoby to de facto umożliwienie sądom krajowym zmiany omawianego warunku. Jak przypomniał Trybunał w wyroku w sprawie Gutiérrez Naranjo i in., „sąd krajowy nie może zostać uprawniony do zmiany treści nieuczciwych warunków bez przyczyniania się do wyeliminowania odstraszającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez zwyczajne i proste niestosowanie tych nieuczciwych warunków wobec konsumentów”( ).

56. W trzeciej kolejności pragnę przypomnieć, że w braku harmonizacji krajowych mechanizmów egzekucji przymusowej uregulowanie zasad stosowania podstaw powództwa przeciwegzekucyjnego w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką oraz uprawnień przyznanych sądowi właściwemu do przeprowadzenia analizy zgodności z prawem stanowiących podstawę tytułu egzekucyjnego warunków umownych należy do wewnętrznego porządku prawnego państw członkowskich na mocy zasady autonomii proceduralnej przysługującej tym państwom, jednak pod warunkiem, że nie będą one mniej korzystne niż w przypadku podobnych spraw o charakterze krajowym (zasada równoważności) oraz że nie uniemożliwią lub nie uczynią nadmiernie utrudnionym wykonywania praw przyznanych konsumentom przez prawo Unii (zasada skuteczności)( ).

57. W odniesieniu, po pierwsze, do zasady równoważności należy zaznaczyć, że postanowienie odsyłające nie zawiera żadnej informacji mogącej budzić wątpliwości co do zgodności krajowych przepisów proceduralnych z tą zasadą.

58. Po drugie, jeśli chodzi o zasadę skuteczności, zgodnie z orzecznictwem Trybunału w każdym przypadku analiza kwestii, czy przepis krajowego prawa procesowego powoduje, iż stosowanie prawa Unii staje się niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, uwzględniać musi miejsce tego przepisu w całym postępowaniu, tryb tego postępowania i jego szczególne cechy przed różnymi sądami krajowymi( ).

59. Sąd odsyłający wskazuje, że zgodnie z art. 552 ust. 3 LEC po uprawomocnieniu się postanowienia oddalającego wniosek o wszczęcie egzekucji wierzyciel może dochodzić swych praw tylko w ramach odpowiedniego postępowania zwykłego, jeśli powaga rzeczy osądzonej wyroku lub ostatecznego orzeczenia, na którym oparty był wniosek o wszczęcie egzekucji, nie stoi temu na przeszkodzie( ).

60. Pragnę w tym względzie zauważyć, że z postanowienia odsyłającego wynika, iż nieuczciwy charakter warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności został już stwierdzony prawomocnym orzeczeniem sądowym w ramach wcześniejszego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pomiędzy tymi samymi stronami i na podstawie tego samego tytułu egzekucyjnego. Tymczasem w następstwie umorzenia drugiego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką przez sąd odsyłający, sąd apelacyjny, opierając się na orzecznictwie Tribunal Supremo (sądu najwyższego), przekazał sprawę do sądu odsyłającego w celu uwzględnienia wniosku o wszczęcie egzekucji z tego powodu, że duża liczba niezapłaconych rat miesięcznych ma obecnie wymaganą wagę, oraz w celu zarządzenia egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką.

61. Jestem zdania, że wykładnia mającego zastosowanie krajowego prawa procesowego, która nie pozwalałaby sądowi odsyłającemu na pominięcie warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności ze względu na to, iż jest on związany sprzecznym z prawem Unii drugim orzeczeniem sądu apelacyjnego, naruszałaby zasadę skuteczności, gdyż oznaczałaby w praktyce, że konsument pozostaje związany nieuczciwym warunkiem umownym. W tych okolicznościach dochodzenie praw byłoby dla konsumenta niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

62. W czwartej i ostatniej kolejności – sąd odsyłający wskazuje, że hiszpański porządek prawny nie przyznaje pozytywnych skutków powagi rzeczy osądzonej prawomocnemu wyrokowi wydanemu przez sąd apelacyjny w postępowaniu w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką (art. 222 i art. 695 ust. 4 LEC), lecz przewiduje brak możliwości wszczęcia nowego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na podstawie tego samego tytułu egzekucyjnego (art. 552 ust. 3 LEC).

63. W konsekwencji w niniejszej sprawie, jak wynika z postanowienia odsyłającego, pytanie przedstawione Trybunałowi nie odnosi się w żaden sposób do zasady powagi rzeczy osądzonej w ramach postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką w hiszpańskim porządku prawnym, lecz odnosi się raczej do obowiązku nałożonego na sąd niższej instancji zastosowania się do wskazówek interpretacyjnych wydanych przez sąd wyższej instancji w ramach wykładni przepisów prawa Unii niezbędnych do rozstrzygnięcia sporu.

64. Pragnę przypomnieć, że jak Trybunał orzekał wielokrotnie, istnienie przepisu prawa krajowego powodującego związanie sądów, które nie orzekają w ostatniej instancji, oceną prawną dokonaną przez sąd wyższej instancji nie może samo z siebie pozbawić tych sądów przyznanego przez art. 267 TFUE uprawnienia do zwrócenia się do Trybunału z pytaniami dotyczącymi wykładni prawa Unii( ). Co więcej, Trybunał orzekł również, że sąd, który nie orzeka w ostatniej instancji, powinien mieć swobodę wystąpienia do Trybunału z nurtującymi go zagadnieniami, jeśli uzna, że ocena prawna dokonana przez wyższą instancję mogłaby doprowadzić go do wydania orzeczenia sprzecznego z prawem Unii( ). W konsekwencji gdy rozpatrujący sprawę sąd krajowy uzna, że w ramach tej sprawy powstaje pytanie dotyczące wykładni lub ważności prawa Unii, ma on możliwość lub, w zależności od przypadku, obowiązek zwrócenia się do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, a rzeczone uprawnienie względnie obowiązek nie mogą napotykać na przeszkodę w postaci krajowych norm wynikających z przepisów prawnych czy też z orzecznictwa( ).

65. W konsekwencji, w świetle wszystkich powyższych rozważań, jestem zdania, że ze względu na zasadę skuteczności art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 sprzeciwiają się wykładni krajowych przepisów proceduralnych, która nakłada na sąd niższej instancji obowiązek zarządzenia egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na podstawie warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony w prawomocnym wyroku wydanym przez sąd wyższej instancji w ramach wcześniejszego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pomiędzy tymi samymi stronami, opartego na tym samym tytule egzekucyjnym.

VI. Wnioski

66. W świetle tych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił Juzgado de Primera Instancia n° 6 de Alicante (sądowi pierwszej instancji nr 6 w Alicante, Hiszpania) następującej odpowiedzi:

Ze względu na zasadę skuteczności art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich sprzeciwiają się wykładni krajowych przepisów proceduralnych, która nakłada na sąd niższej instancji obowiązek zarządzenia egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką na podstawie warunku dotyczącego natychmiastowej wymagalności, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony w prawomocnym wyroku wydanym przez sąd wyższej instancji w ramach wcześniejszego postępowania w przedmiocie egzekucji wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pomiędzy tymi samymi stronami, opartego na tym samym tytule egzekucyjnym.