Sprawa C‑374/03

Gaye Gürol

przeciwko

Bezirksregierung Köln

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Verwaltungsgericht Sigmaringen)





Układ o stowarzyszeniu EWG‑Turcja – Artykuł 9 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia – Bezpośrednia skuteczność – Dostęp do szkolnictwa dzieci tureckiego pracownika mającego dostęp do legalnego rynku pracy – Dzieci zamieszkujące z rodzicami – Wsparcie finansowe na kształcenie

Opinia rzecznika generalnego L.A. Geelhoeda przedstawiona w dniu 2 grudnia 2004 r. I‑0000

Wyrok Trybunału (pierwsza izba) z dnia 7 lipca 2005 r. I‑0000

Streszczenie wyroku

1. Umowy międzynarodowe – Układ stowarzyszeniowy EWG‑Turcja – Rada Stowarzyszenia powołana układem stowarzyszeniowym EWG‑Turcja – Decyzja nr 1/80 – Dostęp tureckich dzieci do szkolnictwa i kształcenia zawodowego oraz korzystanie z ułatwień krajowych (art. 9) – Bezpośrednia skuteczność – Skorzystanie ze wsparcia na studia odbywane za granicą – Studia w Turcji – Brak wpływu

(Decyzja nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG‑Turcja, art. 9)

2. Umowy międzynarodowe – Układ stowarzyszeniowy EWG‑Turcja – Rada Stowarzyszenia powołana układem stowarzyszeniowym EWG‑Turcja – Decyzja nr 1/80 – Dostęp tureckich dzieci do szkolnictwa i kształcenia zawodowego (art. 9 zdanie pierwsze) – Warunek „zamieszkiwania z rodzicami” – Pojęcie – Dziecko mające główne miejsce zamieszkania w mieście uniwersyteckim oraz jedynie drugie miejsce zamieszkania u rodziców – Włączenie

(Decyzja nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG‑Turcja, art. 9)

1. Artykuł 9 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG‑Turcja, ustanawiający prawo dostępu dzieci tureckich pracowników legalnie zamieszkujących w państwie członkowskim Wspólnoty z rodzicami, którzy są lub byli w nim legalnie zatrudnieni, do szkolnictwa ogólnego i zawodowego w tym państwie członkowskim na podstawie tych samych kryteriów, które są stosowane wobec dzieci obywateli tego państwa, oraz umożliwiający korzystanie z ułatwień przewidzianych przez ustawodawstwo krajowe, wywiera skutek bezpośredni w państwach członkowskich.

Przepis ten pociąga za sobą bowiem obowiązek równego traktowania w dostępie do szkolnictwa ogólnego i zawodowego na podstawie jednakowych kryteriów oraz w dostępie do ułatwień przyznawanych w tej dziedzinie, na który może się w istocie powołać jednostka przed sądem krajowym, żądając nieuwzględnienia dyskryminujących przepisów w ustawodawstwie danego państwa członkowskiego, uzależniających przyznanie uprawnień lub korzyści od spełnienia warunku, który nie jest nałożony na obywateli tego państwa, bez potrzeby przyjmowania w tym celu dodatkowych środków wykonawczych.

Jeżeli zatem zapewnia się dzieciom tureckich pracowników dostęp bez dyskryminacji do wsparcia finansowego na kształcenie i jeżeli przyjmujące państwo członkowskie umożliwia własnym obywatelom skorzystanie ze wsparcia finansowego na studia odbywane za granicą, to zgodnie z brzmieniem art. 9 decyzji nr 1/80 i w celu zachowania równości szans między studentami dzieci tureckich pracowników muszą mieć możliwość skorzystania z tych samych ułatwień, jeżeli zamierzają odbyć studia poza terytorium tego państwa członkowskiego. Pod tym względem nic nie usprawiedliwia wyłączenia zasady równego traktowania względem dzieci tureckich pracowników wyłącznie dlatego, że zdecydują się one odbyć te studia w państwie pochodzenia ich rodziny.

(por. pkt 22, 23, 26, 42–45, pkt 1 i 3 sentencji)

2. Warunek zamieszkiwania z rodzicami w rozumieniu art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia EWG‑Turcja jest spełniony w sytuacji, gdy dziecko tureckiego pracownika, uprzednio legalnie zamieszkujące z rodzicami w przyjmującym państwie członkowskim, obiera za główne miejsce zamieszkania miejsce pobierania kształcenia uniwersyteckiego na terytorium tego samego państwa członkowskiego, chociaż zamieszkanie u rodziców zostało zadeklarowane jedynie jako jego drugie miejsce zamieszkania.

Wspomniany przepis nie uzależnia bowiem skorzystania z prawa równego traktowania w dostępie do szkolnictwa i kształcenia zawodowego od spełnienia specyficznych warunków w trakcie zamieszkiwania z rodzicami w okresie pobierania nauki (jak warunek prowadzenia przez dzieci i rodziców wspólnego gospodarstwa domowego) ani od spełnienia specyficznych warunków dotyczących samego zamieszkiwania w tym okresie (główne miejsce zamieszkania, a nie drugie miejsce zamieszkania). Ponadto interpretacja taka niezbędna jest dla zapewnienia pełnej realizacji celu, do jakiego wymieniony przepis zmierza, polegającego na umożliwieniu dzieciom tureckich pracowników korzystania ze szkolnictwa i kształcenia zawodowego w państwie przyjmującym ich rodziców bez ograniczania wyboru zainteresowanych, jeśli chodzi o dostępne typy szkolnictwa czy formy kształcenia.

(por. pkt 30, 31, 33, pkt 2 sentencji)

WYROK TRYBUNAŁU (pierwsza izba)

z dnia 7 lipca 2005 r.( )

Układ o stowarzyszeniu EWG – Turcja – Artykuł 9 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia – Bezpośrednia skuteczność – Dostęp do szkolnictwa dzieci tureckiego pracownika mającego dostęp do legalnego rynku pracy – Dzieci zamieszkujące z rodzicami – Wsparcie finansowe na kształcenie

w sprawie C‑374/03

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Verwaltungsgericht Sigmaringen (Niemcy) postanowieniem z dnia 31 lipca 2003 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 8 września 2003 r., w postępowaniu:

Gaye Gürol

przeciwko

Bezirksregierung Köln,

TRYBUNAŁ (pierwsza izba),

w składzie: P. Jann, prezes izby, K. Lenaerts, J. N. Cunha Rodrigues (sprawozdawca), E. Juhász i M. Ilešič, sędziowie,

rzecznik generalny: L. A. Geelhoed,

sekretarz: M.‑F. Contet, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 21 października 2004 r.,

rozważywszy uwagi przedstawione:

– w imieniu G. Gürol przez I. Baysu, Rechtsanwältin,

– w imieniu Bezirksregierung Köln przez R. Bongsa i E. Frings‑Schäfer, działających w charakterze pełnomocników,

– w imieniu rządu niemieckiego przez C.‑D. Quassowskiego i A. Tiemann, działających w charakterze pełnomocników,

– w imieniu rządu austriackiego przez E. Riedla, działającego w charakterze pełnomocnika,

– w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez B. Martenczuka i D. Martina, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 2 grudnia 2004 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 9 decyzji nr 1/80 Rady Stowarzyszenia z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia (zwanej dalej „decyzją nr 1/80”). Rada Stowarzyszenia została powołana na mocy Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją, który został podpisany w dniu 12 września 1963 r. w Ankarze przez Republikę Turcji z jednej strony oraz państwa członkowskie EWG i Wspólnotę z drugiej strony, i który został zawarty, zatwierdzony i ratyfikowany w imieniu Wspólnoty decyzją Rady nr 64/732/EWG z dnia 23 grudnia 1963 r. (Dz.U. z 1964 r., 217, str. 3685, zwanego dalej „układem o stowarzyszeniu”).

2 Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między obywatelką turecką G. Gürol a Bezirksregierung Köln w przedmiocie wniosku o przyznanie wsparcia finansowego na kształcenie na podstawie federalnej ustawy o indywidualnym wsparciu finansowym na kształcenie (Bundesausbildungsförderungsgesetz, zwanej dalej „BAföG”).

Ramy prawne

Stowarzyszenie EWG – Turcja

3 Artykuł 12 układu o stowarzyszeniu stanowi:

„Umawiające się strony uzgadniają, że uwzględnią artykuły 48, 49 i 50 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę, aby osiągnąć stopniowo swobodny przepływ pracowników”.

4 Zgodnie z art. 36 protokołu dodatkowego, podpisanego w dniu 23 listopada 1970 r. w Brukseli oraz zawartego, zatwierdzonego i ratyfikowanego w imieniu Wspólnoty rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2760/72 z dnia 19 grudnia 1972 r. (Dz.U. L 293, str. 1, zwanego dalej „protokołem dodatkowym”):

„Swobodny przepływ pracowników pomiędzy państwami członkowskimi Wspólnoty i Turcją będzie osiągany stopniowo, zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 12 układu o stowarzyszeniu, pomiędzy końcem dwunastego i dwudziestego drugiego roku po wejściu w życie tego układu.

Rada Stowarzyszenia zadecyduje o zasadach niezbędnych do realizacji tego celu”.

5 Artykuł 9 decyzji nr 1/80 ma następujące brzmienie:

„Dzieci pracowników tureckich, zamieszkujące legalnie na terytorium państwa członkowskiego Wspólnoty wraz ze swoimi rodzicami, którzy są lub byli w nim legalnie zatrudnieni, mają w tym państwie członkowskim dostęp do szkolnictwa ogólnego i zawodowego na podstawie tych samych kryteriów dopuszczających do danego cyklu kształcenia, które są stosowane w stosunku do dzieci obywateli tego państwa członkowskiego. Mogą one korzystać w tym państwie członkowskim z ułatwień przewidzianych w tym zakresie przez ustawodawstwo krajowe”.

Uregulowania krajowe

6 Zgodnie z art. 1 BAföG:

„Na podstawie niniejszej ustawy studentowi przysługuje prawo do ubiegania się o przyznanie indywidualnego wsparcia finansowego na kształcenie odpowiadające jego zainteresowaniom, umiejętnościom oraz wynikom w nauce, jeżeli nie posiada on środków koniecznych na utrzymanie i kształcenie pochodzących z innego źródła”.

7 Artykuł 5 ust. 2 BAföG, zatytułowany Kształcenie za granicą, stanowi:

„Wsparcie finansowe na kształcenie przyznaje się każdemu studentowi, który ma stałe miejsce zamieszkania w kraju i odbywa studia w znajdującej się za granicą instytucji zajmującej się kształceniem, jeżeli:

– studia te są pomocne w kształceniu zainteresowanego na danym etapie, a przynajmniej ich część może zostać zaliczona do wymaganej lub normalnej długości tego cyklu kształcenia lub

– w ramach współpracy międzynarodowej między niemiecką instytucją zajmującą się kształceniem a instytucją zagraniczną nauczanie w ramach jednego cyklu kształcenia może odbywać się na przemian w instytucji niemieckiej oraz zagranicznej, lub

– po przynajmniej rocznym pobieraniu nauki w niemieckiej instytucji zajmującej się kształceniem student kontynuuje kształcenie w instytucji zajmującej się kształceniem w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej

oraz jeżeli zainteresowany zna w wystarczającym stopniu język obcy. W odniesieniu do instytucji zajmujących się kształceniem zawodowym punkt 1 stosuje się wyłącznie w przypadku, gdy program studiów zakłada pobyt za granicą w celu nauki języka obcego. Wymagana minimalna długość kształcenia wynosi sześć miesięcy lub jeden semestr, a w ramach współpracy z instytucją zagraniczną – dwanaście tygodni. W odniesieniu do studentów wymienionych w art. 8 ust. 2 BAföG punkt 1 znajduje zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy pobyt za granicą na podstawie przepisów regulujących dany cykl kształcenia stanowi jego obowiązkową część”.

8 Artykuł 8 ust. 1 BAföG stanowi:

„Wsparcie finansowe jest przyznawane:

1. obywatelom niemieckim w rozumieniu ustawy zasadniczej (Grundgesetz);

2. bezpaństwowcom w rozumieniu ustawy o statusie bezpaństwowców na obszarze federalnym;

3. cudzoziemcom zamieszkałym w Niemczech i mającym prawo do azylu na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawie udzielania azylu;

4. cudzoziemcom mającym zwykłe miejsce zamieszkania w Niemczech i mającym status uchodźców zgodnie z art. 1 ustawy o środkach podejmowanych na rzecz uchodźców przyjmowanych w ramach akcji pomocy humanitarnej;

5. cudzoziemcom mającym zwykłe miejsce zamieszkania w Niemczech i mającym status uchodźców, których pozwolenie na pobyt na terytorium Republiki Federalnej Niemiec nie ma charakteru tymczasowego;

6. cudzoziemcom stale przebywającym w Niemczech, chronionym przed wydaleniem w rozumieniu art. 51‑I ustawy o cudzoziemcach;

7. cudzoziemcom mającym stałe miejsce zamieszkania na obszarze stosowania niniejszej ustawy, których jeden z rodziców jest obywatelem niemieckim w rozumieniu ustawy zasadniczej;

8. studentom, którzy jako dzieci korzystają ze swobody przepływu na podstawie ustawy o prawie pobytu obywateli Wspólnoty (Aufenthaltsgesetz/EWG), którym na podstawie tej ustawy jako dzieciom przysługuje prawo pobytu, lub studentom, którzy nie korzystają ze swobody przepływu ani którym jako dzieciom nie przysługuje prawo pobytu na podstawie tej ustawy, ponieważ osiągnęli wiek 21 lat lub nie pozostają na utrzymaniu rodziców lub współmałżonka;

9. studentom będącym obywatelami innego państwa członkowskiego Wspólnoty Europejskiej lub państwa należącego do Europejskiego Obszaru Gospodarczego, którzy byli zatrudnieni w Niemczech przed podjęciem kształcenia; przy czym co do zasady musi występować związek między wykonywaną działalnością i odbieranym kształceniem”.

9 Zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 BAföG:

„Wsparcie finansowe na kształcenie jest przyznawane innym cudzoziemcom wyłącznie pod warunkiem, że przynajmniej jeden z rodziców tego cudzoziemca przebywał w Niemczech i był tam legalnie zatrudniony przez łączny okres trzech lat w trakcie sześciu lat poprzedzających rozpoczęcie tej części kształcenia, na którą przysługuje wsparcie”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

10 G. Gürol, skarżąca w postępowaniu przed sądem krajowym, jest obywatelką turecką urodzoną w Niemczech, której rodzice również mają obywatelstwo tureckie, mieszkają – tak jak ich córka – w tym państwie członkowskim i są w nim legalnie zatrudnieni.

11 Od roku akademickiego 1995/96 G. Gürol odbywa studia na uniwersytecie w Tybindze (Niemcy) na kierunku ekonomii politycznej ze specjalizacją studia regionalne. W celu odbycia tychże studiów G. Gürol na podstawie BAföG skorzystała ze wsparcia finansowego.

12 Rozpoczynając studia uniwersyteckie, G. Gürol obrała jako swoje główne miejsce zamieszkania Tybingę i zadeklarowała, że jej drugie miejsce zamieszkania znajduje się u rodziców pozostających w Philippsburgu (Niemcy). W ramach tego samego cyklu studiów w okresie od października 1999 r. do września 2000 r. zainteresowana pobierała naukę na uniwersytecie Bogazici w Istambule (Turcja). Na czas pobytu za granicą skarżąca zadeklarowała, że jej główne miejsce zamieszkania znajduje się u rodziców. Po powrocie do Niemiec skarżąca ponownie obrała Tybingę za swoje główne miejsce zamieszkania i zadeklarowała swoje drugie miejsce zamieszkania u rodziców.

13 W dniu 13 sierpnia 1999 r. G. Gürol wystąpiła do Landesamt für Ausbildungsförderung Nordrhein‑Westfalen (urzędu ds. wsparcia finansowego na kształcenie dla landu Nadrenia Północna‑Westfalia), którego funkcje przejął następnie Bezirksregierung Köln, z wnioskiem o przyznanie wsparcia finansowego na kształcenie z tytułu studiów w Istambule.

14 Decyzją z dnia 2 września 1999 r. strona pozwana w postępowaniu przed sądem krajowym oddaliła ten wniosek na podstawie art. 5 ust. 2 BAföG. Bezirksregierung Köln stwierdził, że w istocie G. Gürol powinna być uznawana za cudzoziemca w rozumieniu art. 8 ust. 2 pkt 2 tej ustawy, a zatem w przeciwieństwie w szczególności do obywateli niemieckich miałaby ona na podstawie art. 5 ust. 2 zdanie czwarte BAföG prawo do wsparcia finansowego na kształcenie za granicą wyłącznie w przypadku, gdyby „stanowiło ono na podstawie przepisów regulujących dany cykl kształcenia jego obowiązkową część”. W przypadku głównego cyklu kształcenia obranego przez G. Gürol nie przewidywano obowiązkowego pobytu za granicą.

15 Zdaniem Bezirksregierung Köln, w programie tych studiów odnotowano jedynie, że studia uniwersyteckie poza Niemcami, trwające jeden lub dwa semestry, stanowią dla studentów, którzy wybrali specjalizację z zakresu „studiów regionalnych”, dobrą sposobność pogłębienia znajomości języków obcych i kultury danego regionu, jak również zdobycia doświadczeń, w szczególności pod kątem przyszłych możliwości zawodowych. Było to zwykłe zalecenie, w którym nie wspomniano o obowiązkowym charakterze pobytu na zagranicznym uniwersytecie w celu zakończenia tego cyklu kształcenia, chociaż pismem z dnia 9 sierpnia 1999 r. uniwersytet w Tybindze potwierdził, że wydział nauk ekonomicznych tego uniwersytetu usilnie zabiegał o ten pobyt zagraniczny. Ponadto regulamin egzaminów stosowany do tego cyklu kształcenia nie wymieniał studiów za granicą jako warunku zdobycia dyplomu.

16 Zażalenie na tę decyzję złożone przez G. Gürol w dniu 29 września 1999 r. zostało oddalone decyzją z dnia 17 grudnia 1999 r.

17 Sąd krajowy, do którego wniesiono odwołanie w dniu 2 lutego 2000 r., zaznacza, że chociaż prawo do wnioskowanego wsparcia finansowego na kształcenie nie wynika w szczególności z BAföG, może ono w danym przypadku wynikać z art. 9 decyzji nr 1/80.

18 W tych okolicznościach Verwaltungsgericht Sigmaringen postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 […] wywiera bezpośredni skutek w wewnętrznym porządku prawnym państw członkowskich w ten sposób, że dzieci tureckich pracowników, legalnie zamieszkujące w danym państwie członkowskim Wspólnoty z rodzicami, którzy są lub byli w nim legalnie zatrudnieni, mają prawo równego dostępu do szkolnictwa ogólnego i zawodowego na podstawie tych samych kryteriów, które są stosowane wobec dzieci obywateli tego państwa członkowskiego?

2) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze:

Czy warunek »legalnego zamieszkiwania z rodzicami« spełniają również dzieci tureckich pracowników, które obierają i zachowują główne miejsce swego zamieszkania w miejscu pobierania zawodowego kształcenia uniwersyteckiego, a jedynie deklarują drugie miejsce zamieszkania u rodziców?

3) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie:

Czy art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 […] poza przysługującym osobom objętym tym artykułem prawem do równego dostępu do instytucji zajmujących się kształceniem zakłada także równość w zakresie prawa do świadczeń publicznych przyznawanych przez państwo członkowskie w celu ułatwienia uczestnictwa w kształceniu, czy też rozpatrywane łącznie przepisy art. 9 zdanie pierwsze i drugie decyzji nr 1/80 […] należy interpretować w ten sposób, że państwa członkowskie zachowały możliwość uzależnienia przyznawania osobom objętym zdaniem drugim świadczeń socjalnych w zakresie kształcenia od innych warunków lub też możliwość ograniczenia tych świadczeń?

4) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie i trzecie:

Czy powyższa zasada ma zastosowanie także w przypadku kształcenia na poziomie uniwersyteckim udzielanego osobom objętym spornym przepisem w ich kraju pochodzenia, czyli w Turcji?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego

19 W pierwszym z postawionych pytań sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 wywiera bezpośredni skutek na terytorium państw członkowskich.

20 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału postanowienie decyzji Rady Stowarzyszenia EWG – Turcja uznaje się za wywierające bezpośredni skutek, jeżeli przy uwzględnieniu jego brzmienia, celu i charakteru decyzji, w skład której wchodzi, jak również układu, z którym jest związane, zawiera ono wyraźny i precyzyjny obowiązek, którego wykonanie lub skuteczność nie jest uzależniona od istnienia jakiegokolwiek późniejszego aktu (zob. podobnie w szczególności wyrok z dnia 20 września 1990 r. w sprawie C‑192/89 Sevince, Rec. str. I‑3461, pkt 15 i z dnia 8 maja 2003 r. w sprawie C‑171/01 Wählergruppe Gemeinsam, Rec. str. I‑4301, pkt 54 i 55).

21 Wszyscy interwenienci w niniejszym postępowaniu zgodzili się, że art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 spełnia powyższe warunki.

22 W odniesieniu do brzmienia tego postanowienia należy zaznaczyć, że sankcjonuje ono prawo dostępu dzieci tureckich pracowników legalnie zamieszkujących w państwie członkowskim Wspólnoty z rodzicami, którzy są lub byli w nim legalnie zatrudnieni, do szkolnictwa ogólnego i zawodowego w tym państwie członkowskim na podstawie tych samych kryteriów, które są stosowane wobec dzieci obywateli tego państwa.

23 Artykuł 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 pociąga za sobą obowiązek równego traktowania w dostępie do szkolnictwa ogólnego i zawodowego na podstawie jednakowych kryteriów, na który może się w istocie powołać jednostka przed sądem krajowym, żądając nieuwzględnienia dyskryminujących przepisów w ustawodawstwie danego państwa członkowskiego, uzależniających przyznanie uprawnień od spełnienia warunku, który nie jest nałożony na obywateli tego państwa, bez potrzeby przyjmowania w tym celu dodatkowych środków wykonawczych (zob. analogicznie wyrok z dnia 4 maja 1999 r. w sprawie C‑262/96 Sürül, Rec. str. I‑2685, pkt 63).

24 Potwierdzeniem powyższego wniosku jest fakt, że art. 9 decyzji nr 1/80 wykonuje i uściśla, w szczególnej dziedzinie dostępu do szkolnictwa i kształcenia zawodowego w przyjmującym państwie członkowskim (zob. podobnie wyrok z dnia 19 listopada 1998 r. w sprawie C‑210/97 Akman, Rec. str. I‑7519, pkt 41), ogólną zasadę niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową, zawartą w art. 9 układu o stowarzyszeniu, którego przepis odsyła do art. 7 traktatu EWG (następnie art. 6 traktatu WE, obecnie, po zmianie, art. 12 WE) (zob. analogicznie ww. wyrok w sprawie Wählergruppe Gemeinsam, pkt 59).

25 Stwierdzenie, że zasada niedyskryminacji zawarta w art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 może określać bezpośrednio sytuację jednostek, nie jest również sprzeczne z celem i charakterem tej decyzji ani z układem o stowarzyszeniu, z którym jest związana (zob. ww. wyrok w sprawie Wählergruppe Gemeinsam, pkt 61–65).

26 W tych okolicznościach na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi, że art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 wywiera skutek bezpośredni w państwach członkowskich.

W przedmiocie pytania drugiego

27 Z uzasadnienia postanowienia odsyłającego wynika, że w tym pytaniu sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy warunek zamieszkiwania z rodzicami w rozumieniu art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 jest spełniony w sytuacji, gdy dziecko tureckiego pracownika, uprzednio legalnie zamieszkujące z rodzicami w przyjmującym państwie członkowskim, obiera za główne miejsce zamieszkania miejsce pobierania kształcenia uniwersyteckiego na terytorium tego samego państwa członkowskiego, chociaż zamieszkanie u rodziców zostało zadeklarowane jako drugie miejsce zamieszkania.

28 Sąd krajowy zastanawia się w szczególności, czy warunek zamieszkiwania z rodzicami, określony w art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80, zakłada prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, czy wystarcza samo istnienie wspólnego miejsca zamieszkania oraz czy w tym ostatnim przypadku wspomniany warunek jest spełniony poprzez utrzymanie drugiego miejsca zamieszkania u rodziców.

29 Dziecko tureckiego pracownika, które – jak w postępowaniu przed sądem krajowym – legalnie zamieszkuje z rodzicami w przyjmującym państwie członkowskim i w chwili rozpoczęcia studiów przenosi główne miejsce zamieszkania z miejsca zamieszkania rodziców w miejsce położenia instytucji zajmującej się kształceniem w tym samym państwie członkowskim, deklarując swoje drugie miejsce zamieszkania u rodziców, spełnia warunek zamieszkiwania z rodzicami przewidziany w art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80.

30 Po pierwsze, wspomniany przepis nie uzależnia skorzystania z prawa równego traktowania w dostępie do szkolnictwa i kształcenia zawodowego od spełnienia specyficznych warunków w trakcie zamieszkiwania z rodzicami w okresie pobierania nauki (jak warunek prowadzenia przez dzieci i rodziców wspólnego gospodarstwa domowego) ani od spełnienia specyficznych warunków dotyczących samego zamieszkiwania w tym okresie (główne miejsce zamieszkania, a nie drugie miejsce zamieszkania).

31 Po drugie, interpretacja taka niezbędna jest dla zapewnienia pełnej realizacji celu, do jakiego wymieniony przepis zmierza, polegającego na umożliwieniu dzieciom tureckich pracowników korzystania ze szkolnictwa i kształcenia zawodowego w państwie przyjmującym ich rodziców bez ograniczania wyboru zainteresowanych, jeśli chodzi o dostępne typy szkolnictwa czy formy kształcenia.

32 W istocie nie wszystkie typy szkolnictwa czy formy kształcenia są dostępne blisko miejsca zamieszkania rodziców zainteresowanego, a więc jedynie prawo zainteresowanego do zamieszkania w innym miejscu niż miejsce zamieszkania rodziców może w danym przypadku zapewnić dzieciom tureckich pracowników, tak jak dzieciom obywateli przyjmującego państwa członkowskiego, rzeczywistą korzyść wynikającą z możliwości wyboru zamierzonej przez nich formy kształcenia.

33 W konsekwencji na pytanie drugie należy udzielić odpowiedzi, że warunek zamieszkiwania z rodzicami w rozumieniu art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 jest spełniony w sytuacji, gdy dziecko tureckiego pracownika, uprzednio zamieszkujące legalnie z rodzicami w przyjmującym państwie członkowskim, obiera za główne miejsce zamieszkania miejsce pobierania kształcenia uniwersyteckiego na terytorium tego samego państwa członkowskiego, chociaż zamieszkanie u rodziców zostało zadeklarowane jedynie jako jego drugie miejsce zamieszkania.

W przedmiocie pytania trzeciego i czwartego

34 W pytaniu trzecim i czwartym, które należy rozważyć łącznie, sąd krajowy zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 9 zdanie pierwsze i drugie decyzji nr 1/80 należy interpretować w ten sposób, że zapewnia on wymienionym w nim osobom prawo dostępu bez dyskryminacji do wsparcia finansowego na kształcenie, przewidzianego w przepisie będącym przedmiotem postępowania przed sądem krajowym oraz, w przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy prawo to przysługuje również w przypadku odbycia kształcenia uniwersyteckiego w Turcji.

35 Należy stwierdzić, że wsparcie finansowe na kształcenie przyznawane na podstawie BAföG i, zgodnie z art. 1 tej ustawy, przeznaczone dla studentów, którzy nie posiadają środków koniecznych do utrzymania i kształcenia pochodzących z innego źródła, jest na podstawie art. 5 ust. 2 tej samej ustawy przyznawane tureckim studentom pragnącym studiować za granicą wyłącznie w przypadku, gdy „pobyt za granicą stanowi na podstawie przepisów regulujących dany cykl kształcenia jego obowiązkową część”. Natomiast obywatele niemieccy mają prawo do tego wsparcia finansowego, jeżeli studia za granicą są „pomocne” w kształceniu na danym etapie i jeżeli przynajmniej ich część może zostać zaliczona do wymaganej lub przeciętnej długości tego cyklu kształcenia.

36 Artykuł 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 przyznaje dzieciom tureckich pracowników prawo dostępu bez dyskryminacji do szkolnictwa ogólnego i zawodowego w przyjmującym państwie członkowskim. Równy dostęp do szkolnictwa w rozumieniu tego przepisu obejmuje zatem wszystkie formy kształcenia, w tym w zakresie nauk ekonomicznych na szczeblu uniwersyteckim, jak te będące przedmiotem sporu w postępowaniu przed sądem krajowym (zob. analogicznie wyrok z dnia 15 marca 1989 r. w sprawach połączonych 389/87 i 390/87 Echternach i Moritz, Rec. str. 723, pkt 29 i 30).

37 Zdanie drugie tego samego artykułu uściśla, że dzieci tureckich pracowników „mogą korzystać w [przyjmującym państwie członkowskim] z ułatwień przewidzianych w tym zakresie przez ustawodawstwo krajowe”.

38 Doprecyzowanie to należy rozumieć w ten sposób, że skoro ustawodawstwo przyjmującego państwa członkowskiego przewiduje tego rodzaju ułatwienia w zakresie szkolnictwa, jak sporne wsparcie finansowe przeznaczone na pokrycie kosztów dostępu do szkolnictwa oraz utrzymania studenta, obywatele tureccy mogą z niego korzystać na takich samych zasadach, jak obywatele tego państwa członkowskiego.

39 Bez zagwarantowania równego dostępu do ułatwień tego rodzaju, jak sporne wsparcie finansowe, dostęp bez dyskryminacji dzieci tureckich pracowników do szkolnictwa i kształcenia zawodowego, udzielanego – jak w postępowaniu przed sądem krajowym – również za granicą, byłby w istocie pozorny.

40 Taka interpretacja jako jedyna umożliwia również pełną realizację celu, do jakiego zmierza art. 9 decyzji nr 1/80, polegającego na zapewnieniu równych szans dzieci tureckich pracowników oraz dzieci obywateli przyjmującego państwa członkowskiego w zakresie szkolnictwa i kształcenia zawodowego. W istocie gdyby zasada równego traktowania nie miała zastosowania do studiów odbywanych za granicą, dzieci obywateli przyjmującego państwa członkowskiego mogłyby mieć dostęp do studiów pomocnych w kształceniu, podczas gdy dzieci tureckich pracowników byłyby takich pomocnych w kształceniu studiów pozbawione tylko na podstawie tego, że nie są one wymagane do odbycia obranego cyklu kształcenia.

41 Ponadto zdanie drugie wspomnianego art. 9 byłoby pozbawione skuteczności, gdyby jego celem było, jak twierdzi Bezirksregierung Köln oraz rządy niemiecki i austriacki, wyłącznie upoważnienie przyjmującego państwa członkowskiego do przyznania dzieciom tureckich pracowników ułatwień przewidzianych w jego ustawodawstwie krajowym, zwłaszcza że państwo to nie potrzebuje w żaden sposób podobnego upoważnienia.

42 Wspomniany przepis zawiera również, podobnie jak art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80, obowiązek równego traktowania w dostępie do ułatwień przyznawanych w zakresie szkolnictwa i kształcenia zawodowego, na który może się w istocie powołać jednostka przed sądem krajowym, żądając nieuwzględnienia dyskryminujących przepisów w ustawodawstwie danego państwa członkowskiego, uzależniających przyznanie uprawnień od spełnienia warunku, który nie jest nałożony na obywateli tego państwa, bez potrzeby przyjmowania w tym celu dodatkowych środków wykonawczych.

43 W tych okolicznościach, uwzględniając rozważania przeprowadzone w punktach 24 i 25 niniejszego wyroku, należy stwierdzić, że art. 9 zdanie drugie decyzji nr 1/80 wywiera skutek bezpośredni w państwach członkowskich.

44 Jeżeli zatem zapewnia się dzieciom tureckich pracowników dostęp bez dyskryminacji do wsparcia finansowego na kształcenie, a przyjmujące państwo członkowskie umożliwia własnym obywatelom skorzystanie ze wsparcia finansowego na studia odbywane za granicą, to zgodnie z brzmieniem art. 9 zdanie drugie decyzji nr 1/80 i w celu zachowania równości szans między studentami dzieci tureckich pracowników muszą mieć możliwość skorzystania z tych samych ułatwień, jeżeli zamierzają odbyć studia poza terytorium tego państwa członkowskiego. Pod tym względem nic nie usprawiedliwia wyłączenia zasady równego traktowania względem dzieci tureckich pracowników wyłącznie dlatego, że zadecydują się one odbyć te studia w państwie pochodzenia ich rodziny.

45 W świetle powyższych rozważań, na trzecie i czwarte pytanie należy udzielić odpowiedzi, że art. 9 zdanie drugie decyzji nr 1/80 wywiera skutek bezpośredni w państwach członkowskich. Przepis ten zapewnia dzieciom tureckich pracowników prawo dostępu bez dyskryminacji do wsparcia finansowego na kształcenie, przewidzianego w przepisach będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które przysługuje im również w przypadku odbycia kształcenia uniwersyteckiego w Turcji.

W przedmiocie kosztów

46 Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem; do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (pierwsza izba) orzeka, co następuje:

1) Artykuł 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia, wydanej przez Radę Stowarzyszenia powołaną na mocy Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją, wywiera skutek bezpośredni w państwach członkowskich.

2) Warunek zamieszkiwania z rodzicami w rozumieniu art. 9 zdanie pierwsze decyzji nr 1/80 jest spełniony w sytuacji, gdy dziecko tureckiego pracownika, uprzednio legalnie zamieszkujące z rodzicami w przyjmującym państwie członkowskim, obiera za główne miejsce zamieszkania miejsce pobierania kształcenia uniwersyteckiego na terytorium tego samego państwa członkowskiego, chociaż zamieszkanie u rodziców zostało zadeklarowane jedynie jako jego drugie miejsce zamieszkania.

3) Artykuł 9 zdanie drugie decyzji nr 1/80 wywiera skutek bezpośredni w państwach członkowskich. Przepis ten zapewnia dzieciom tureckich pracowników prawo dostępu bez dyskryminacji do wsparcia finansowego na kształcenie, przewidzianego w przepisach będących przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, które przysługuje im również w przypadku odbycia kształcenia uniwersyteckiego w Turcji.

Podpisy