OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

VERICY TRSTENJAK

przedstawiona w dniu 2 kwietnia 2009 r. ( 1 )

Sprawa C-69/08

Raffaello Visciano

przeciwko

Istituto nazionale della previdenza sociale (INPS)

„Polityka społeczna — Ochrona pracowników — Niewypłacalność pracodawcy — Dyrektywa 80/987/EWG — Obowiązek zaspokojenia całokształtu roszczeń wynikających ze stosunku pracy w granicach wcześniej określonego limitu — Charakter prawny roszczeń pracownika wobec instytucji gwarancyjnej — Termin przedawnienia”

I — Wprowadzenie

1. W swym wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wniesionym na podstawie art. 234 WE, Tribunale di Napoli (zwany dalej „sądem krajowym”) przedstawia Trybunałowi Wspólnot Europejskich trzy pytania dotyczące wykładni dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy ( 2 ).

2. Wniosek ten został złożony w ramach skargi R. Visciana (zwanego dalej „skarżącym w postępowaniu przed sądem krajowym”) przeciwko Istituto Nazionale della Previdenza Soziale (krajowe biuro zabezpieczenia społecznego, zwanego dalej „INPS”) o zaspokojenie jego roszczeń w związku z niewypłacalnością pracodawcy i wynikających z ostatnich trzech miesięcy trwania stosunku pracy. Strony postępowania przed sądem krajowym toczą przede wszystkim spór co do wysokości tych roszczeń, a konkretnie kwestii, czy INPS może powołać się na przewidziany we włoskim prawie jednoroczny termin przedawnienia. INPS powołuje się przy tym na orzecznictwo włoskich sądów najwyższych, zgodnie z którym roszczenia te mają charakter roszczeń z zabezpieczenia społecznego oraz wskazuje on na wyłączenie stosowania przepisów krajowych, które mogłyby zawiesić lub przerwać bieg terminu przedawnienia.

3. Pytania prejudycjalne mają na celu uściślenie charakteru prawnego roszczeń pracownika względem instytucji gwarancyjnej, która ma zostać utworzona zgodnie z dyrektywą 80/987 oraz wymogów prawa wspólnotowego co do ochrony sądowego dochodzenia takich roszczeń.

II — Ramy prawne

A — Prawo wspólnotowe

4. Dyrektywa 80/987 w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie zawiera następujące, właściwe przepisy.

5. Zgodnie z motywem pierwszym tej dyrektywy „konieczne jest zapewnienie ochrony pracowników w przypadku niewypłacalności pracodawcy, w szczególności dla zagwarantowania zaspokojenia roszczeń […]”.

6. Artykuł 1 ust. 1 i 2 dyrektywy przewiduje, co następuje: „(1) Niniejszą dyrektywę stosuje się do roszczeń pracowników, wynikających z umów o pracę lub stosunku pracy i istniejących wobec pracodawców, którzy są niewypłacalni w rozumieniu art. 2 ust. 1. (2) Państwa członkowskie mogą wyjątkowo wykluczyć z zakresu stosowania niniejszej dyrektywy roszczenia niektórych kategorii pracowników z racji szczególnej natury umowy o pracę lub stosunku pracy pracowników, lub z racji istnienia innych form gwarancji zapewniających pracownikom ochronę równorzędną do tej, którą zapewnia niniejsza dyrektywa. Wykaz kategorii pracowników określonych w pierwszym akapicie, znajduje się w załączniku”.

7. Zgodnie z art. 2 ust. 2 dyrektywy, pozostaje ona bez uszczerbku dla prawa krajowego dotyczącego definicji pojęć „pracownika”, „pracodawcy”, „wynagrodzenia”, „roszczenia wynikającego z prawa nabytego” i „prawa prowadzącego do nabycia roszczenia”.

8. Artykuł 3 dyrektywy ma następujące brzmienie: „(1) Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne, aby instytucje udzielające gwarancji zapewniły, zgodnie z art. 4, zaspokojenie roszczeń pracowników, wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy i dotyczących zapłaty należności za okres poprzedzający wskazaną datę. (2) Data określona w ust. 1 pozostaje do wyboru państw członkowskich jako: — termin zaistnienia niewypłacalności pracodawcy, — lub termin wypowiedzenia pracy pracownikowi z powodu niewypłacalności pracodawcy, — lub termin zaistnienia niewypłacalności pracodawcy lub termin zakończenia umowy o pracę lub stosunku pracy, danego pracownika spowodowany niewypłacalnością pracodawcy”.

9. Artykuł 4 dyrektywy stanowi, co następuje: „(1) Państwa członkowskie mają prawo do ograniczania odpowiedzialności instytucji udzielających gwarancji określonych w art. 3. (2) Jeżeli państwa członkowskie korzystają z prawa określonego w ust. 1, są one zobowiązane do: — w przypadku określonym w art. 3 ust. 2 tiret pierwsze, zapewnić zaspokojenie roszczeń odnoszących się do wynagrodzenia należnego za trzy ostatnie miesiące umowy o pracę lub stosunku pracy, zawartego w okresie sześciu miesięcy poprzedzających termin zaistnienia niewypłacalności pracodawcy; — w przypadku określonym w art. 3 ust. 2 tiret drugie, zapewnić zaspokojenie roszczeń, odnoszących się do wynagrodzenia należnego za trzy ostatnie miesiące umowy o pracę lub stosunku pracy, które poprzedzają datę wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi z powodu niewypłacalności pracodawcy; — w przypadku określonym w art. 3 ust. 2 tiret trzecie, zapewnić zaspokojenie roszczeń z tytułu wynagrodzenia za pracę za osiemnaście ostatnich miesięcy umowy o pracę lub stosunku pracy, które poprzedzają termin wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub termin ustania umowy o pracę, bądź stosunku pracy pracownika, zaistniałego z powodu niewypłacalności pracodawcy. W tych przypadkach państwa członkowskie mogą ograniczyć odpowiedzialność do zapłaty należnych wynagrodzeń za okres ośmiu tygodni lub wielu okresów częściowych trwających w sumie osiem tygodni. (3) Jednakże, aby uniknąć zapłaty kwot przekraczających społeczny cel niniejszej dyrektywy, państwa członkowskie mogą ustalić pułap odpowiedzialności zaspokojenia roszczeń pracowniczych. […]”.

10. Artykuł 5 dyrektywy zawiera następujące przepisy: „Państwa członkowskie ustalają szczegółowe zasady organizacji, finansowania i funkcjonowania instytucji gwarancyjnych, szczególnie przestrzegając następujących zasad: a) aktywa instytucji są niezależne od kapitału obrotowego pracodawców i nie mogą być zajęte w trakcie postępowania upadłościowego; b) pracodawcy biorą udział w finansowaniu, chyba że są one w całości zabezpieczone przez władze publiczne; c) odpowiedzialność instytucji jest niezależna od wykonywania obowiązku finansowania”.

11. Artykuł 6 dyrektywy stanowi, co następuje: „Państwa członkowskie mogą zastrzec, że art. 3, 4 i 5 nie mają zastosowania do składek wymaganych z tytułu ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego lub z tytułu dodatkowych systemów emerytalnych, istniejących odrębnie od narodowych ustawowych systemów zabezpieczenia społecznego”.

B — Prawo krajowe

1. Ustawa nr 297/1982

12. W wykonaniu dyrektywy 80/987, ustawa nr 297 z dnia 29 maja 1982 r. ( 3 ) w sprawie systemu odpraw oraz systemu emerytalno-rentowego (zwana dalej „ustawą nr 297/82”) przewiduje w art. 2 utworzenie „funduszu gwarancyjnego” przy INPS, który w przypadku niewypłacalności pracodawcy powinien, zamiast pracodawcy, wypłacić przysługujące pracownikom lub osobom uprawnionym odprawę w rozumieniu art. 2120 Codice civile (kodeksu cywilnego). Po dokonaniu zapłaty, fundusz gwarancyjny może mieć roszczenie regresowe względem pracodawcy i przysługuje mu następnie, w wysokości zapłaconej kwoty, pierwszeństwo zaspokojenia, które przyznają roszczeniu pracownika art. 2751a i 2776 Codice civile.

2. Decreto legislativo nr 80/1992

13. Artykuły 1 i 2 Decreto legislativo (dekretu z mocą ustawy) nr 80 z dnia 27 stycznia 1992 r. transponującego dyrektywę 80/987 dotyczącą ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy ( 4 ) (zwanego dalej „decreto legislativo nr 80/92”) określają zabezpieczenie roszczeń pracowniczych oraz funkcjonowanie funduszu gwarancyjnego zarządzanego przez INPS (zwanego dalej „funduszem”).

14. Artykuł 1 („zabezpieczenie roszczeń pracowniczych”) ust. 1 decreto legislativo nr 80/92 ma następujące brzmienie: „W przypadku prowadzenia wobec pracodawcy postępowania upadłościowego, układowego, przymusowego postępowania likwidacyjnego lub nadzwyczajnego postępowania administracyjnego […], zatrudnieni u niego pracownicy lub uprawnione osoby mogą na swój wniosek uzyskać z funduszu gwarancyjnego […] zaspokojenie roszczeń pracowniczych w rozumieniu art. 2”.

15. Artykuł 2 ust. 1, 2, 4 i 5 decreto legislativo nr 80/92 stanowi, co następuje: „1. Wypłaty ze środków funduszu gwarancyjnego obejmują zgodnie z art. 1 roszczenia pracownicze, które nie powstały w związku z ustaniem stosunku pracy i dotyczą trzech ostatnich miesięcy tego stosunku pracy w okresie dwunastu miesięcy poprzedzających a) datę środka, w drodze którego przyjęto otwarcie jednego z postępowań wskazanych w art. 1 ust. 1; b) datę rozpoczęcia egzekucji; c) datę postanowienia o wszczęciu postępowania likwidacyjnego lub zakończenie działalności tymczasowej lub wygaśnięcie zezwolenia na kontynuowanie działalności, w przypadku pracowników, którzy nadal wykonywali swoją działalność zawodową lub datę ustania stosunku pracy, jeżeli nastąpiło to w okresie, w którym przedsiębiorstwo kontynuowało swoją działalność. 2. Wypłaty ze środków funduszu zgodnie z ust. 1 nie mogą przekraczać trzykrotności kwoty limitu miesięcznego, który jest wypłacany jako nadzwyczajny dodatek do wynagrodzenia, po odliczeniu zachowanych składek na ubezpieczenie społeczne. […] 4. Wypłata na podstawie ust. 1 nie może być kumulowana z następującymi kwotami: a) z wypłaconym w okresie dwunastu miesięcy zgodnie z ust. 1 nadzwyczajnym dodatkiem do wynagrodzenia; b) z wypłaconym pracownikowi w okresie trzech miesięcy zgodnie z ust. 1 wynagrodzeniem; c) z przyznanym na podstawie ustawy nr 223 z dnia 23 lipca 1991 r. w okresie trzech miesięcy dodatkiem z tytułu przeniesienia związanego z wygaśnięciem stosunku pracy. 5. Uprawnienie do świadczeń w rozumieniu ust. 1 przedawnia się z upływem roku. […]”.

III — Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

16. Z postanowienia odsyłającego wynika, że skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym do dnia 9 listopada 2000 r. był zatrudniony w spółce ochrony osób i mienia La Metropoli Sarl. W tym dniu został on objęty zwolnieniem grupowym na podstawie art. 4 i 24 ustawy nr 223/1991 w następstwie ogłoszonego zarządzeniem ministerialnym z dnia wszczęcia przymusowego postępowania likwidacyjnego.

17. W dniu 8 czerwca 2001 r. skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym złożył wniosek, na podstawie art. 1 i 2 decreto legislativo nr 80/92, do utworzonego przy INPS funduszu gwarancyjnego o zaspokojenie roszczeń wynikających z ostatnich trzech miesięcy stosunku pracy.

18. INPS, przy spełnieniu świadczenia ze środków funduszu, zamiast wypłacić wynagrodzenie do ustalonej przez decreto legislativo nr 80/1992 wysokości, tj. do trzykrotności miesięcznego limitu, który jest wypłacany jako nadzwyczajny dodatek do wynagrodzenia, odjął od ustalonego w drodze ustawy limitu otrzymane od pracodawcy zaliczki na poczet wynagrodzenia i tym samym wypłacił skarżącemu kwotę niższą niż mu przysługiwała.

19. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym podniósł, że zastosowane przez INPS odliczenie od kwoty limitu wypłaconych przez pracodawcę zaliczek na poczet wynagrodzenia jest niezgodne z prawem w świetle wyroku Trybunału z dnia 4 marca 2004 r. w sprawie Barsotti i in. ( 5 ) i zwrócił się do sądu krajowego o uznanie jego roszczenia o wypłatę różnicy pomiędzy uiszczoną już kwotą a przysługującą mu kwotą limitu bez jakichkolwiek odliczeń.

20. INPS podniósł w odniesieniu do skargi zarzut przedawnienia roszczenia, który wynosi jeden rok. W tej kwestii wyjaśnia on, że roszczenie dochodzone od funduszu gwarancyjnego nie jest tym samym roszczeniem, które zostało podniesione względem pracodawcy, lecz jest samodzielnym, odmiennym od niego zobowiązaniem z zabezpieczenia społecznego. Ponadto podnosi on, że nie zachodzi tutaj ustawowe przejście długu, ponieważ chodzi o samodzielne roszczenie, którego celem jest świadczenie z zabezpieczenia społecznego i nie znajdują zastosowania przepisy dotyczące przedawnienia zobowiązań solidarnych oraz art. 94 legge fallimentare (zwanego dalej „prawem upadłościowym”), zgodnie z którym bieg przedawnienia zawiesza się do zakończenia postępowania upadłościowego. Wobec braku zawieszenia lub wcześniejszych czynności prawnych, powodujących przerwanie biegu przedawnienia, roszczenie podnoszone w skardze jest, jego zdaniem, przedawnione z powodu upływu rocznego terminu zgodnie z art. 2 decreto legislativo nr 80/92.

21. Tribunale di Napoli twierdzi, że rozstrzygnięcie sporu uzależnione jest od stosowania prawa wspólnotowego. Jednocześnie przedstawia on wątpliwości odnośnie do stosowania art. 3 i 4 dyrektywy 80/987 oraz innych zasad prawa wspólnotowego. W tych okolicznościach, postanowił on zawiesić postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 3 i 4 dyrektywy 80/987 z dnia 20 października 1980 r., w zakresie dotyczącym zaspokojenia roszczeń pracowników dotyczących zapłaty wynagrodzenia, zezwalają na to, aby wierzytelności te, z chwilą dochodzenia ich od instytucji gwarancyjnej, były pozbawiane ich pierwotnego charakteru i przyjmowały charakter zabezpieczenia społecznego z tego tylko powodu, że obowiązek ich zaspokojenia został nałożony przez dane państwo członkowskie na instytucję zabezpieczenia społecznego, a zatem czy zezwalają one na to, aby pojęcie »wynagrodzenia« było w przepisach krajowych zastępowane pojęciem »świadczenia z zabezpieczenia społecznego«? 2) Czy dla osiągnięcia społecznego celu dyrektywy 80/987 wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały przysługującą pracownikowi pierwotną wierzytelność płacową jako zwykłe odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane dzięki interwencji instytucji gwarancyjnej, czy też wymagane jest, aby wierzytelność płacowa w stosunku do niewypłacalnego pracodawcy była dzięki interwencji instytucji gwarancyjnej chroniona w sposób zapewniający jej taką samą treść, takie same gwarancje, terminy i sposoby dochodzenia, jakie przyznaje się w danym porządku prawnym jakimkolwiek innym wierzytelnościom wynikającym ze stosunku pracy? 3) Czy zasady wynikające z przepisów wspólnotowych, w tym w szczególności zasady równoważności i skuteczności, zezwalają na stosowanie do niezaspokojonych roszczeń pracowników, związanych z wynagrodzeniem za okres zdefiniowany w art. 4 dyrektywy 80/987, systemu przedawnienia mniej korzystnego niż ten, jaki stosuje się do innych roszczeń o podobnym charakterze?”

IV — Postępowanie przed Trybunałem

22. Postanowienie odsyłające wydane w dniu 29 stycznia 2008 r. wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu

23. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym, INPS, rządy Republiki Włoskiej, Królestwa Niderlandów i Królestwa Hiszpanii oraz Komisja Wspólnot Europejskich przedstawiły uwagi na piśmie w terminie przewidzianym w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości.

24. Na rozprawie w dniu 12 lutego 2009 r. stawili się pełnomocnicy procesowi skarżącego w postępowaniu przed sądem krajowym, INPS, rządów Republiki Włoskiej, Królestwa Niderlandów i Królestwa Hiszpanii oraz Komisji, aby przedstawić uwagi ustne.

V — Główne argumenty stron

A — W przedmiocie pytania pierwszego

25. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym proponuje, aby na pierwsze pytanie udzielić odpowiedzi w ten sposób, że wykładnia dyrektywy 80/987, która ma na celu nadanie roszczeniom w stosunku do funduszu gwarancyjnego innego charakteru prawnego niż wynagrodzenia, jest niezgodna z celem społecznym dyrektywy, ponieważ wykładnia taka obniża ustalony w prawie wspólnotowym poziom ochrony. Skarżący wyjaśnia, że zamiarem prawodawcy wspólnotowego było utworzenie dodatkowej gwarancji w ramach stosunku pracy na wypadek upadłości pracodawcy poprzez przeniesienie na państwa członkowskie obowiązku zapłaty części nieuiszczonego wynagrodzenia.

26. INPS wskazuje na to, że pytania prejudycjalne dotyczą wyłącznie przypadku, w którym dochodzone jest roszczenie o zapłatę wynagrodzenia w ramach postępowania upadłościowego. Nowe orzecznictwo Corte di Cassazione, które przyjmuje charakter zabezpieczenia społecznego roszczeń wynikających z dyrektywy 80/987, wzmacnia ich ochronę. Cel społeczny dyrektywy jest, jego zdaniem, zapewniony poprzez instytucję gwarancyjną, która zabezpiecza całkowitą zapłatę wynagrodzenia.

27. Rząd włoski proponuje, aby na pierwsze pytanie udzielić odpowiedzi w ten sposób, że art. 3 i 4 dyrektywy 80/987 zezwalają na to, aby niezaspokojone roszczenia pracownika, jeżeli są dochodzone od instytucji gwarancyjnej, utraciły swój pierwotny charakter prawny wynagrodzenia i przyjmowały charakter zabezpieczenia społecznego, ponieważ państwo przeniosło obowiązek zaspokojenia tych roszczeń na instytucję gwarancyjną, a zatem ustawodawstwo krajowe zastąpiło pojęcie „wynagrodzenia” pojęciem „świadczenia z zabezpieczenia społecznego”.

28. Rząd włoski podnosi, że pracownik jest szczególnie chroniony poprzez strukturę, która odznacza się instytucjami gwarancyjnymi, gdyż pozbawione są one procedury egzekucyjnej. Ponadto dyrektywa 80/987 przewiduje czasowe ograniczenie obowiązku zapłaty przez instytucje gwarancyjne i wyznaczenie kwoty limitu. Instytucje gwarancyjne zapewniają zatem wszystkim pracownikom minimum ochrony. Zapłata wynagrodzeń, która powinna nastąpić, nie jest natomiast zagwarantowana, gdy pracownik sam musi dochodzić swoich roszczeń od pracodawcy.

29. Rząd hiszpański proponuje, aby na pierwsze pytanie udzielić odpowiedzi przeczącej. Wskazuje on po pierwsze na to, że konwencja nr 173 i zalecenie nr 180 Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) ustanowiły ochronę wynagrodzeń poprzez instytucje gwarancyjne. Po drugie twierdzi on, że świadczenie gwarantowane przez instytucję gwarancyjną należy traktować jako wierzytelność z tytułu wynagrodzenia i to niezależnie od faktu, iż majątkiem instytucji gwarancyjnej, tak jak i innymi świadczeniami społecznymi, zarządza sam INPS.

30. Zdaniem Komisji, na pierwsze pytanie należy udzielić odpowiedzi w ten sposób, że art. 3 i 4 dyrektywy 80/987 nie sprzeciwiają się przepisom krajowym, takim jak zawarte w ustawie nr 297/82 oraz w decreto legislativo nr 80/92, które przyznają roszczeniom pracownika względem instytucji gwarancyjnej inny charakter prawny niż charakter roszczeń przysługujących wobec pracodawcy.

31. Dyrektywa 80/987 zakłada, zdaniem Komisji, określony rezultat i przekazuje każdemu państwu członkowskiemu wybór środka dla osiągnięcia tego rezultatu. Istotne jest, że niezaspokojone wierzytelności pracownika zostaną uregulowane przez instytucję gwarancyjną i to niezależnie od charakteru prawnego dochodzonej od niej wierzytelności.

32. Komisja podkreśla niejednoznaczność włoskiego ustawodawstwa w zakresie oceny roszczeń pracownika względem instytucji gwarancyjnej, ponieważ umożliwia ona ich zakwalifikowanie albo jako „roszczeń z tytułu wynagrodzenia” albo „roszczeń z zabezpieczenia społecznego”.

B — W przedmiocie pytania drugiego

33. Zdaniem Komisji, dyrektywę 80/987 należy interpretować w ten sposób, że dla jej transpozycji, w odniesieniu do jej społecznego celu, wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały pierwotną wierzytelność z tytułu wynagrodzenia pracownika jako zwykłe odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane dzięki interwencji funduszu gwarancyjnego. Podnosi ona, że celem dyrektywy jest zagwarantowanie pracownikom minimalnej ochrony w zakresie gwarancji uiszczenia niezaspokojonych roszczeń o zapłatę wynagrodzenia w przypadku niewypłacalności pracodawcy. Gdyby prawodawca wspólnotowy zamierzał upodobnić wierzytelność pracownika względem funduszu gwarancyjnego pod każdym względem do jego wierzytelności wobec pracodawcy, nie uzgadniałby z państwami członkowskimi możliwości ograniczenia obowiązku zapłaty przez fundusz gwarancyjny.

34. Rząd włoski proponuje, aby udzielić odpowiedzi w ten sposób, że w odniesieniu do społecznego celu dyrektywy 80/987 wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały pojęcie wierzytelności z tytułu wynagrodzenia jedynie jako odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane poprzez interwencję funduszu gwarancyjnego, bez obowiązku całkowitej zgodności w sensie prawnym między wierzytelnością płacową pracownika w stosunku do niewypłacalnego pracodawcy w odniesieniu do utrzymania gwarancji, terminów oraz innych zasad a wszystkimi innymi wierzytelnościami płacowymi o tym samym charakterze. Wyjaśnia on, że najnowsze orzecznictwo włoskiego Corte di Cassazione opiera się na koncepcji, że roszczenie o zapłatę w stosunku do funduszu gwarancyjnego nie wynika ze stosunku pracy, lecz ze związku z instytucją gwarancyjną. Skutkiem tego niezależnego charakteru, w porównaniu do wierzytelności względem pracodawcy, jest brak zastosowania przepisów dotyczących wierzytelności z tytułu wynagrodzenia.

35. Rząd niderlandzki proponuje udzielić odpowiedzi w ten sposób, że w odniesieniu do społecznego celu dyrektywy wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały pojęcie wierzytelności z tytułu wynagrodzenia jedynie jako odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane poprzez interwencję funduszu gwarancyjnego. Nie jest, jego zdaniem, konieczne, aby przepis krajowy traktował tę wierzytelność według jej pierwotnego charakteru.

36. Rząd hiszpański podnosi, że właściwe jest poddanie takiej samej ochronie wierzytelności z tytułu niewypłaconego wynagrodzenia w przypadku niewypłacalności pracodawcy, jaka istnieje ogólnie w stosunku do wynagrodzeń. Utrzymuje on, że wierzytelnościom z tytułu wynagrodzenia przysługują określone gwarancje, które muszą zostać zachowane

C — W przedmiocie pytania trzeciego

37. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym proponuje, aby na to pytanie udzielić odpowiedzi w ten sposób, że niedopuszczalna jest taka wykładnia dyrektywy 80/987, że wierzytelności względem funduszu mają inny charakter prawny niż roszczenia pracownicze, gdyż powoduje ona nierówność między pracownikami różnych państw członkowskich, w zależności od istnienia systemu zabezpieczenia społecznego. Wykładnia ta wiąże się ponadto z odmiennym traktowaniem pracowników tego samego państwa członkowskiego.

38. Wskazuje on na to, iż najnowsze orzecznictwo Corte di Cassazione powoduje stworzenie dla wierzytelności względem instytucji gwarancyjnej innego systemu przedawnienia niż w przypadku wszystkich innych wierzytelności w stosunku do masy upadłości.

39. Podkreśla on, że nawet gdy postępowanie w przedmiocie zgłaszania do masy upadłości jeszcze jest w toku, a zatem zawieszony jest termin przedawnienia do wpisania wierzytelności do masy upadłości, pracownik, który jeszcze nie otrzymał kwoty w ustalonej w wyroku w sprawie Barsotti i in. wysokości, musi traktować swoją wpisaną wierzytelność jako przedawnioną, jedynie z tego powodu, że została ona uznana za świadczenie z zabezpieczenia społecznego.

40. Wreszcie podnosi on, że taka kwalifikacja jest sprzeczna z zasadą równego traktowania i zasadą skuteczności.

41. INPS zauważa, że Corte di Cassazione w wyroku z dnia 18 kwietnia 2001 r. odrzucił zarzut kwestii wstępnej dotyczący niezgodności z zasadą równoważności twierdząc, że ustanowienie jednorocznego terminu przedawnienia w odniesieniu do porównywalnego krajowego środka odwoławczego nie jest dla pracownika niekorzystne. W postępowaniu przed sądem krajowym bezczynność pracownika, który dopiero po upływie ponad roku od wystosowania wezwania do zapłaty wniósł pozew o zapłatę zaległego wynagrodzenia, prowadzi, jego zdaniem, do tego, że ze względu na rozwój orzecznictwa bardzo trudne było ustalenie z całą pewnością początku biegu terminu. Orzecznictwo Corte di Cassazione nie uniemożliwia zatem dochodzenia w terminie roszczeń pracownika o wynagrodzenie względem funduszu gwarancyjnego.

42. Zdaniem Komisji pytanie trzecie opiera się na tym, że roszczenia o wynagrodzenie dochodzone przez pracownika od instytucji gwarancyjnej mają ten sam charakter prawny co roszczenia, których pracownik może dochodzić od pracodawcy. Na podstawie proponowanej odpowiedzi na pytanie pierwsze, nie jest konieczne udzielenie odpowiedzi na pytanie trzecie.

43. W przypadku gdyby sąd krajowy doszedł do wniosku, że oba rodzaje roszczeń wykazują podobny charakter prawny, zasada równości i niedyskryminacji wymaga, aby roszczenia dochodzone od pracodawcy w ramach postępowania upadłościowego były traktowane w podobny sposób. W związku z powyższym, w odniesieniu do przerwania biegu przedawnienia, muszą one podlegać takim samym zasadom.

44. Rząd włoski proponuje, aby na pytanie trzecie udzielić odpowiedzi w ten sposób, że zasady orzecznictwa wspólnotowego, w tym w szczególności zasady równoważności i skuteczności, dopuszczają stosowanie do niezaspokojonych roszczeń płacowych systemu przedawnienia mniej korzystnego niż ten, jaki stosuje się do analogicznych roszczeń, gdyż należy uwzględnić wszystkie uregulowania znajdujące zastosowanie w danym wypadku.

45. Rząd włoski w kontekście zasady skuteczności podnosi, że decreto legislativo nr 80/92 bardzo wyraźnie ustanawia jednoroczny termin przedawnienia. Zmiana w orzecznictwie Corte di Cassazione dotyczy według niego wyłącznie zastosowania odpowiedzialności solidarnej. W kontekście zasady równoważności wyjaśnia on, że jednoroczny termin przedawnienia znajduje zastosowanie wyłącznie w stosunku do świadczeń z zabezpieczenia społecznego. Ponadto wskazuje on na to, że Corte di Cassazione przyjmuje co do zasady, iż termin przedawnienia nie biegnie tak długo, aż nie zostaną spełnione szczególne przesłanki powstania roszczenia o świadczenie zabezpieczenia społecznego, i to nie tylko do czasu ustania stosunku pracy, lecz do momentu spełnienia warunków przewidzianych w prawie upadłościowym.

46. Według rządu niderlandzkiego prawo wspólnotowe nie sprzeciwia się stosowaniu systemu przedawnienia, takiego jak w postępowaniu przed sądem krajowym, w stosunku do niezaspokojonych roszczeń pracowników związanych z wynagrodzeniem za okres zdefiniowany w art. 4 dyrektywy nr 80/987, o ile ten system przedawnienia nie jest sprzeczny z zasadami równoważności i skuteczności.

47. Rząd niderlandzki opiera się przy tym na wyroku w sprawie Pflücke ( 6 ), który zezwala państwom członkowskim na ustanowienie terminu prekluzyjnego, w przeciągu którego na podstawie prawa krajowego pracownik może złożyć wniosek o zapłatę wynagrodzenia w związku z niewypłacalnością pracodawcy, o ile dany termin respektuje ogólne zasady prawa wspólnotowego. Zgodnie z zasadą równoważności nie może być on mniej korzystny niż w przypadku wniosków krajowych o tym samym charakterze, a zgodnie z zasadą skuteczności nie może być tego rodzaju, by w praktyce uniemożliwić wykonywanie praw przyznanych przez wspólnotowy porządek prawny.

48. Ponadto zwraca on uwagę na to, że sąd krajowy w oczywisty sposób stoi na stanowisku, że system przedawnienia stosowany do spornych roszczeń jest mniej korzystny niż ten stosowany w stosunku do analogicznych roszczeń. Podnosi on, że zasadę równoważności należy stosować w ten sposób, aby porównać mechanizmy proceduralne stosowane do podobnych roszczeń. W przypadku gdy państwo członkowskie zdecydowało się na system, w którym gwarancja wynagrodzeń pracowniczych ukształtowana jest jako roszczenie prywatnoprawne, to termin przedawnienia stosowany do podobnych roszczeń prywatnoprawnych należy używać jako podstawę porównawczą. Należy to stosować odpowiednio wtedy, gdy gwarancja wynagrodzeń jest ukształtowana jako roszczenie o świadczenie z zabezpieczenia społecznego.

49. Rząd hiszpański proponuje, aby na pytanie trzecie udzielić odpowiedzi przeczącej. Uważa on, że ustawodawstwo krajowe, które przewiduje jednoroczny termin przedawnienia, nie określając dokładnie początku biegu tego terminu ani nie uwzględniając specyfiki postępowania upadłościowego pracodawcy, może stworzyć sytuację, w której ulega obniżeniu minimalny poziom ochrony przewidziany w dyrektywie 80/987.

VI — Ocena prawna

A — Uwagi wstępne

50. Prawo pracy państw członkowskich Unii Europejskiej zostało w niektórych dziedzinach zharmonizowane. Ustanowione w tym celu prawo można zasadniczo podzielić na ogólne deklaracje, przepisy dotyczące ochrony pracownika w przypadku problemów przedsiębiorstwa, przepisy dotyczące zapewnienia równego traktowania mężczyzn i kobiet oraz przepisy dotyczące technicznej ochrony bezpieczeństwa pracy ( 7 ).

51. Dyrektywę 80/987 należy zakwalifikować do drugiej kategorii przepisów prawa wspólnotowego w dziedzinie prawa pracy ( 8 ). Gwarantuje ona minimum ochrony wszystkich pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy ( 9 ). Niezaspokojone przez pracodawcę roszczenia z umów o pracę lub stosunków pracy, które dotyczą wynagrodzenia za określony okres, są pokrywane przez specjalnie utworzone instytucje gwarancyjne. Wierzytelności pracowników o zapłatę wynagrodzenia bez ochrony dyrektywy 80/987 często zbiegały się w czasie z równoważnymi wierzytelnościami innych wierzycieli. Ich odzyskanie jest w takich przypadkach właściwie bez szans ( 10 ). Celem tej dyrektywy jest zatem, jak wynika już z jej motywu pierwszego („konieczność zrównoważonego rozwoju […] społecznego we Wspólnocie”) i co wielokrotnie podkreślał Trybunał w swoim orzecznictwie, cel społeczny w interesie pracownika ( 11 ). To samo odnosi się do dyrektywy 2002/74/WE ( 12 ), którą należało przetransponować do prawa krajowego do dnia 8 października 2005 r., a która na podstawie zmian prawa upadłościowego i rozwoju rynku wspólnego wprowadziła modyfikacje i zmiany z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału.

52. Ochrona, jaką przyznaje dyrektywa 80/987, została pomyślana, po pierwsze, jako wspólnotowy standard minimalny. Po drugie, wynika ona z częściowego charakteru harmonizacji ( 13 ) prawa krajowego, co powoduje, że prawo państw członkowskich do stosowania lub wprowadzania przepisów ustawowych, wykonawczych lub administracyjnych, które są bardziej korzystne dla pracowników, nie jest ograniczone, co wyraźnie wynika z art. 9 dyrektywy 80/987 ( 14 ). Jednocześnie prawodawca wspólnotowy przyznaje państwom członkowskim przy dokonywaniu transpozycji dyrektywy 80/987 szeroki zakres swobody ( 15 ), pozostawiając im m.in. ustalenie szczegółowych zasad dotyczących organizacji, finansowania i funkcjonowania instytucji gwarancyjnych (art. 5) oraz wybór niezbędnych środków, aby zapewnić zaspokojenie roszczeń pracowników (art. 3). Ponadto prawodawca wspólnotowy zrezygnował z ustalenia definicji prawnych dla określonych, wymienionych w art. 2 ust. 2, pojęć z zakresu prawa pracy, a zamiast tego odsyła do pojęć określonych w prawie krajowym ( 16 ).

53. Nie pierwszy raz Trybunał zajmuje się pytaniami prejudycjalnymi sądów włoskich, które dotyczą wykładni dyrektywy 80/987. Orzeczenie wydane w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie pozwoli kolejny raz ukazać związek pomiędzy wspólnotowym prawem pracy w postaci dyrektywy 80/987 i prawem krajowym, aby sprecyzować granice kompetencji legislacyjnych państw członkowskich w interesie skutecznego egzekwowania uprawnień przysługujących pracownikom na podstawie prawa wspólnotowego.

B — W przedmiocie pytania pierwszego

54. W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd krajowy zasadniczo zmierza do ustalenia, czy dyrektywa 80/987 zezwala na to, aby prawo krajowe pozbawiało roszczeń pracowników z tytułu wynagrodzenia ich pierwotnego charakteru, a traktowało je jako świadczenie z zabezpieczenia społecznego z tego powodu, że obowiązek ich zaspokojenia został przez dane państwo członkowskie nałożony na instytucję zabezpieczenia społecznego.

55. Sąd krajowy w swoim postanowieniu odsyłającym wskazuje na to, że w ostatnich latach w orzecznictwie Corte di Cassazione, w odniesieniu do charakteru prawnego świadczeń wypłacanych przez fundusz gwarancyjny na pokrycie niezaspokojonych wskutek niewypłacalności pracodawcy roszczeń pracownika za okres ostatnich trzech miesięcy stosunku pracy, wykształciły się różne wykładnie, które wywarły wpływ na orzecznictwo sądów niższej instancji, właśnie w odniesieniu do upływu przewidzianego we włoskim systemie prawnym dla świadczeń z zabezpieczenia społecznego jednorocznego terminu przedawnienia. Podczas gdy pierwszy kierunek reprezentowany przez Sezioni Unite (wspólny senat) kwalifikuje świadczenia funduszu jako „wynagrodzenie”, drugi kierunek zakłada, że przedmiotem wierzytelności w stosunku do funduszu gwarancyjnego jest „świadczenie z zabezpieczenia społecznego”, które należy traktować jako świadczenia niezależne od wierzytelności względem pracodawcy o zapłatę wynagrodzenia. Rząd włoski w swoich uwagach pisemnych wskazuje na to, że Corte di Cassazione obecnie skłania się ku temu drugiemu poglądowi.

56. Przy bardziej wnikliwej analizie przedstawionych argumentów przemawiających za jedną bądź drugą kwalifikacją spornych świadczeń, widoczne staje się, że poglądy prezentowane w orzecznictwie sądu najwyższego Włoch opierają się w pierwszej kolejności na specyfice prawa włoskiego. Dotyczy to np. kwestii stosowania tych przepisów, które ustanawiają dane terminy przedawnienia oraz tych, które regulują zawieszenie lub przerwanie biegu tych terminów. Jak słusznie przedstawia Komisja i sąd krajowy, w zależności od przepisu krajowego, można przywołać argumenty zarówno za, jak i przeciw określonemu poglądowi.

57. Należy przypomnieć, że kompetencji Trybunału, w ramach postępowania dotyczącego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym zgodnie z art. 234 WE, nie podlega wypowiadanie się w przedmiocie przepisów krajowych. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ( 17 ), na gruncie art. 234 WE, Trybunał nie jest kompetentny do rozstrzygania ani w przedmiocie wykładni krajowych przepisów ustawowych i wykonawczych, ani w przedmiocie zgodności tych przepisów z prawem wspólnotowym. Może on dostarczać sądowi krajowemu wskazówek w ramach wykładni prawa wspólnotowego, które umożliwiają mu udzielenie odpowiedzi na skierowane do niego zagadnienie prawne.

58. Na wstępie należy odwołać się do wspomnianego już szerokiego zakresu swobody, przysługującego państwom członkowskim przy dokonywaniu transpozycji dyrektywy 80/987 ( 18 ), który uprawnia je do tego, aby samodzielnie regulowały szczegóły systemu gwarancyjnego, podczas gdy jednocześnie ustalony jest konkretny wspólnotowy cel ochronny. Prawodawca wspólnotowy, zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 80/987, wymaga jedynie, aby państwa członkowskie „podjęły niezbędne środki”, w celu „zapewnienia” przez instytucje udzielające gwarancji zaspokojenia roszczeń pracowników, wynikających z umowy o pracę lub stosunku pracy i dotyczących zapłaty należności za okres poprzedzający wskazaną datę.

59. Z racji swojego charakteru prawnego, jako dyrektywa jest ona, zgodnie z art. 249 akapit trzeci WE, wiążąca w odniesieniu do rezultatu, który ma zostać osiągnięty, jednakże władzom krajowym pozostawia wybór formy i metod. Z transpozycją każdej dyrektywy wiąże się zatem obowiązek każdego państwa członkowskiego przedstawienia określonego rezultatu ( 19 ), który w przypadku dyrektywy 80/987 można opisać jako faktyczne zapewnienie dodatkowej gwarancji zapłaty zaległych wynagrodzeń na wypadek niewypłacalności pracodawcy.

60. Jak wskazano na wstępie, prawodawca wspólnotowy pozostawił zatem państwom członkowskim ustalenie szczegółowych zasad dotyczących organizacji, finansowania i funkcjonowania instytucji gwarancyjnych i ograniczył się przy tym do opracowania określonych, bezwzględnie obowiązujących przepisów ramowych, które powinny zapewnić osiągnięcie w każdym wypadku celu ochronnego dyrektywy.

61. Ponieważ obowiązek państw członkowskich polega na stworzeniu wymaganego przez dyrektywę stanu prawnego, z punktu widzenia prawodawcy wspólnotowego bez znaczenia jest, jaki ostatecznie charakter mają roszczenia pracownika wobec instytucji gwarancyjnej, tym bardziej że przepisy dyrektywy 80/987 nie dają dowodów przemawiających za odmienną wykładnią. W związku z powyższym, zgodnie z aktualnym stanem prawa wspólnotowego, ustawodawcy krajowemu przysługuje zasadniczo swoboda w określaniu charakteru prawnego tych roszczeń, jeżeli jest to zgodne z pozostałymi przepisami prawa wspólnotowego. Zakresem swobody ustawodawcy krajowego przy dokonywaniu transpozycji dyrektywy 80/987 zajmę się jeszcze w ramach badania trzeciego pytania prejudycjalnego.

62. Zasadniczą kompetencję ustawodawcy krajowego do określania charakteru prawnego roszczeń wobec instytucji gwarancyjnej wyjaśnia ostatecznie okoliczność, że dyrektywa 80/987 ogranicza się do minimalnego poziomu harmonizacji w celu ustalenia minimalnego poziomu ochrony pracowników. Została ona przyjęta na podstawie art. 100 traktatu EWG (art. 94 WE) i powinna popierać postęp w zbliżaniu krajowych ustawodawstw w rozumieniu art. 117 tegoż traktatu (art. 136 WE). Realizowana harmonizacja powinna właściwie następować wyłącznie etapami, tym bardziej, że prawodawca wspólnotowy, jak stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie Francovich II ( 20 ), uznał, iż napotkał przy tym na utrudnienie w doprowadzeniu do braku sprzeczności pomiędzy różnymi systemami krajowymi, które częściowo nie znają tego rodzaju mechanizmów gwarancyjnych ( 21 ). Trybunał uznał w tym samym wyroku, iż pomimo że dyrektywa niewątpliwie stanowi postęp na drodze do poprawy warunków życia i pracy pracowników w całej Wspólnocie oraz do stopniowej harmonizacji właściwych przepisów, w dalszym ciągu mogą występować różnice pomiędzy systemami prawnymi państw członkowskich na gruncie ochrony pracowników ( 22 ).

63. Inaczej niż sąd krajowy, uważam, iż z samego tylko faktu, że w art. 3 i 4 dyrektywy 80/987 jest mowa o „wynagrodzeniu”, nie można wysnuć wniosków co do ewentualnej przewidzianej w prawie wspólnotowym kwalifikacji spornych świadczeń instytucji gwarancyjnej. Taka wykładnia, oparta wyłącznie na brzmieniu, nie uwzględnia tego, że dyrektywa ta, zgodnie z art. 2 ust. 2, pozostaje bez uszczerbku dla prawa krajowego dotyczącego pojęcia „wynagrodzenia”. Trybunał w wyroku w sprawie Rodríguez Caballero ( 23 ) dokonał interpretacji tego przepisu w ten sposób, że określenie pojęcia „wynagrodzenia” i określenie jego treści należy do prawa krajowego. Jak orzekł Trybunał, przepis ten należy rozumieć jako bezpośrednie odesłanie do prawa krajowego.

64. Ponadto wydaje mi się być zgodne z dyrektywą i jej celem, zakwalifikowanie roszczenia pracownika wobec instytucji gwarancyjnej jako roszczenia z zabezpieczenia społecznego ( 24 ). Charakter prawny roszczeń pracownika wobec instytucji gwarancyjnej zależy od tego, czy instytucja gwarancyjna wstępuje w obce zobowiązanie, czy też spełnia własne świadczenie, którego wysokość zależy wyłącznie od dotychczasowego wynagrodzenia. Aby odpowiedzieć na to pytanie należy ustalić, jaki charakter prawny ma instytucja gwarancyjna jedynie na mocy dyrektywy. W tym celu art. 5 dyrektywy 80/987 przewiduje, że instytucja gwarancyjna będzie finansowana ze składek pracodawców oraz przez władze publiczne. Państwa członkowskie same ustanawiają dalsze szczegóły. W ten sposób instytucja gwarancyjna zyskuje raczej charakter instytucji zabezpieczenia społecznego. Przemawia to właśnie za przyjęciem, że zgodne z dyrektywą 80/987 jest traktowanie świadczenia zaspokajanego przez fundusz gwarancyjny jako samodzielnego świadczenia, z tym skutkiem, że również roszczenia pracownika względem funduszu, aby były z nią zgodne, nie muszą przyjmować pierwotnego charakteru roszczenia z tytułu wynagrodzenia.

65. Ponadto art. 5 lit. c) dyrektywy 80/987 stanowi, że odpowiedzialność instytucji gwarancyjnej wobec pracowników nie może być uzależniona od tego, czy pracodawca faktycznie wykonał swój obowiązek finansowania ( 25 ). Innymi słowy, instytucja gwarancyjna musi w każdym wypadku wykonać swój obowiązek zapłaty, o ile zostały spełnione odpowiednie przesłanki prawne. Uregulowanie to ma zapobiec niebezpieczeństwu, że pracownik utraci swoje roszczenia względem instytucji gwarancyjnej wskutek niewypłacalności pracodawcy, mimo iż instytucja gwarancyjna powinna właśnie zapewniać mu ochronę w przypadku niewypłacalności jego pracodawcy. Z tego przepisu dyrektywy można ponadto wywnioskować, że roszczenie wobec instytucji gwarancyjnej nie musi być koniecznie prawnie zrównane z roszczeniem wobec pracodawcy. Ponadto istnieje ono z mocy prawa, niezależnie od możliwości pracodawcy i jego gotowości do świadczenia. W związku z tym wyrażam pogląd, że nie musi ono również wykazywać takiego samego charakteru prawnego co roszczenie istniejące względem pracodawcy.

66. Wreszcie, odpowiadając na pierwsze pytanie należy uwzględnić okoliczność, że państwa członkowskie, na podstawie art. 6 dyrektywy 80/987, mogą wyłączyć wpłaty dokonywane przez pracodawcę na ustawowe systemy ubezpieczeń społecznych. Składki te są jednak co do zasady również składnikiem wynagrodzenia, gdyż zostały zajęte w związku ze wzajemnym stosunkiem pracy i są należne razem z wynagrodzeniem także wtedy, gdy wynagrodzenie to — jak w przypadku niewypłacalności — nie jest wypłacane. Istniejąca na mocy dyrektywy 80/987 możliwość innego wyrównania niekorzystnych skutków nieuiszczenia składek na ubezpieczenie społeczne, pozwala również dostrzec, że zgodnie z dyrektywą 80/987 warunkiem wcale nie jest przejęcie pierwotnego roszczenia o wynagrodzenie przez przepisy krajowe.

67. Z uwagi na powyższe rozważania, na pierwsze pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, że art. 3 i 4 dyrektywy 80/987 nie sprzeciwiają się przepisom krajowym, takim jak ustawa nr 297/82 oraz decreto legislativo nr 80/92, które roszczeniom pracownika wobec instytucji gwarancyjnej przyznają inny charakter prawny niż roszczeniom przysługującym w stosunku do jego pracodawcy.

C — W przedmiocie pytania drugiego

68. W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd krajowy zmierza do ustalenia, czy dla osiągnięcia społecznego celu dyrektywy wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały przysługującą pracownikowi pierwotną wierzytelność z tytułu wynagrodzenia jako zwykłe odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane dzięki interwencji instytucji gwarancyjnej, czy też raczej należy chronić tę wierzytelność w sposób zapewniający jej taką samą treść, takie same gwarancje, terminy i sposoby dochodzenia, jakie przyznaje się w danym porządku prawnym jakimkolwiek innym wierzytelnościom wynikającym ze stosunku pracy.

69. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy w pierwszej kolejności zbadać art. 4 dyrektywy 80/987, którego ust. 1 stanowi, że państwa członkowskie mają prawo do ograniczania odpowiedzialności instytucji udzielającej gwarancji, określonej w art. 3. Możliwość wprowadzenia ograniczeń zarówno ratione temporis, jak i co do wysokości zabezpieczenia roszczeń przez instytucje udzielające gwarancji, powinna, po pierwsze, zapobiegać finansowemu przeciążeniu instytucji udzielających gwarancji, po drugie, powinna jednak zostać zapewniona ochrona przed nadużywaniem instytucji gwarancyjnej ( 26 ). Poprzez wyznaczenie limitu uniknie się sytuacji, w której świadczone będą kwoty w wysokości przekraczającej społeczny cel dyrektywy ( 27 ).

70. Niezależnie od celu tej regulacji, można już na podstawie tego upoważnienia stwierdzić, że roszczenie pracownika względem instytucji gwarancyjnej jakościowo nie jest tożsame z roszczeniem względem niewypłacalnego pracodawcy, lecz raczej podlega ograniczeniom, które — z zastrzeżeniem granic wyraźnie ustalonych w art. 4 ust. 2 i 3 — pozostają w zakresie swobodnego uznania państw członkowskich. Gdyby celem prawodawcy wspólnotowego było usytuowanie pracownika w takiej samej, z prawnego punktu widzenia, pozycji względem instytucji gwarancyjnej, jak względem pracodawcy, wówczas, jak słusznie wskazuje Komisja, zrezygnowałby on z takiego ograniczenia zakresu ochrony dyrektywy 80/987.

71. Już z tego powodu wykładnia, zgodnie z którą dyrektywa 80/987 dąży do zrównania wierzytelności wobec instytucji gwarancyjnej pod względem treści, gwarancji, terminów i sposobów dochodzenia, jakie przyznaje się w danym porządku prawnym jakimkolwiek innym wierzytelnościom wynikającym ze stosunku pracy, byłaby nieuzasadniona.

72. Ponadto decyzja w przedmiocie charakteru roszczenia pracownika względem instytucji gwarancyjnej, jak wykazałam w ramach mojej analizy pierwszego pytania prejudycjalnego, wobec braku wyraźnego uregulowania w dyrektywie 80/987, należy co do zasady do kompetencji państw członkowskich. Wobec ewentualnej rozbieżności w odniesieniu do charakteru prawnego obu rodzajów wierzytelności nie można wykluczyć, że treść, gwarancje, terminy i sposoby dochodzenia roszczeń względem pracodawcy i instytucji gwarancyjnej w każdym wypadku różnią się od siebie. Samo w sobie nie sprzeciwia się to aktualnie prawu wspólnotowemu.

73. Na drugie pytanie należy zatem odpowiedzieć, że dla osiągnięcia społecznego celu dyrektywy wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały przysługującą pracownikowi pierwotną wierzytelność z tytułu wynagrodzenia jako zwykłe odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane dzięki interwencji instytucji gwarancyjnej.

D — W przedmiocie pytania trzeciego

74. Celem pytania trzeciego jest zbadanie, czy prawo wspólnotowe sprzeciwia się stosowaniu do niezaspokojonych roszczeń pracowników, związanych z wynagrodzeniem za okres zdefiniowany w art. 4 dyrektywy 80/987 systemu przedawnienia takiego jak w sprawie przed sądem krajowym.

75. W tej kwestii pragnę przede wszystkim zauważyć, że terminy zaskarżenia są terminami bezwzględnie wiążącymi. Upływ tych terminów ostatecznie uniemożliwia zainteresowanemu zwrócenie się do organu administracji lub sądu o zbadanie sytuacji, niezależnie od istoty sprawy. Przyczyniło się to wielokrotnie do analizowania przez Trybunał terminów prawa krajowego pod kątem ich zgodności z prawem wspólnotowym.

76. Prawo procesowe państw członkowskich nie zostało zharmonizowane. W tej dziedzinie nie istnieje również ogólne uprawnienie normatywne Wspólnoty. Trybunał podkreśla zatem w swoim orzecznictwie, że postępowanie w przedmiocie dochodzenia wspólnotowych praw podmiotowych jest regulowane przez prawo krajowe ( 28 ). Ta zasada prawa wspólnotowego, określana również jako „krajowa autonomia proceduralna”, została uznana w doktrynie ( 29 ).

77. Również dyrektywa 80/987 nie zawiera żadnych wytycznych dotyczących długości terminów zawitych lub terminów przedawnienia. W wyroku w sprawie Pflücke ( 30 ) Trybunał stwierdził, że państwa członkowskie mają prawo wprowadzić do swojego prawa krajowego przepisy dotyczące terminu zawitego, w ciągu którego pracownik musi złożyć wniosek o zapłatę odszkodowania upadłościowego zgodnie z dyrektywą 80/987, o ile przepisy te są zgodne z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego.

78. Co się tyczy tych zasad, to — zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ( 31 ) — takie terminy zawite przewidziane w prawie krajowym nie mogą być mniej korzystne niż w przypadku krajowych wniosków o takim samym charakterze (zasada równoważności) oraz nie mogą być tak skonstruowane, by uniemożliwić wykonywanie prawa przyznanego przez prawo wspólnotowe w praktyce (zasada skuteczności). Ponieważ prawo wspólnotowe nie rozróżnia pomiędzy terminami zawitymi a terminami przedawnienia, lecz odnosi się jedynie do możliwości faktycznego dochodzenia roszczeń przyznanych przez prawo wspólnotowe, uzasadnione wydaje się być, według mnie, rozszerzenie tego orzecznictwa również na przepisy dotyczące przedawnienia.

79. Konkretne ustalenie, czy krajowy przepis o charakterze proceduralnym spełnia te przesłanki, należy zasadniczo do sądów krajowych, których zadaniem jest, zgodnie z zasadą współpracy formułowaną w art. 10 WE, zagwarantowanie ochrony prawnej, która dla jednostek wynika z bezpośredniej skuteczności prawa wspólnotowego. W przypadku, gdy sąd krajowy stwierdzi, że przepis krajowy nie jest w tym względzie zgodny z prawem wspólnotowym, wówczas jest on zobowiązany do niestosowania przepisu krajowego ( 32 ).

80. Abstrakcyjne ustalenie powyższych przesłanek należy jednak do kompetencji Trybunału, którego zadaniem, w ramach wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przewidzianych w art. 234 WE, jest zapewnienie jednolitego i równego stosowania prawa wspólnotowego ( 33 ).

81. Zdaniem sądu krajowego, zakwalifikowanie roszczenia dochodzonego przez pracownika od funduszu gwarancyjnego jako roszczenia z zabezpieczenia społecznego prowadzi do tego, że roszczenie to w porównaniu do analogicznych roszczeń podnoszonych w ramach postępowania upadłościowego znajduje się w gorszej sytuacji. Sąd krajowy porównuje tutaj system przedawnienia, wynikający z art. 2 ust. 5 decreto legislativo nr 80/92 w przedmiocie transpozycji dyrektywy 80/987, który wynosi rok, do systemu przedawnienia roszczeń o wynagrodzenie, który wynosi pięć lat.

82. W pierwszej kolejności zbadam zatem, zgodnie z tą argumentacją, czy ustawodawca krajowy, aby zachować zgodność z celami dyrektywy, ma obowiązek, w ramach transpozycji dyrektywy 80/987 w odniesieniu do terminów przedawnienia, przejęcia krajowych terminów ustawowych dla dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie.

83. Jak już wyjaśniłam udzielając odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne, roszczenie pracownika względem instytucji gwarancyjnej nie musi być jakościowo tożsame z roszczeniem względem niewypłacalnego pracodawcy ( 34 ). Raczej podlega ono ograniczeniom, które — z zastrzeżeniem granic, które zostały dokładnie ustalone w dyrektywie 80/987 — pozostają w zakresie swobodnego uznania państw członkowskich. Zamiarem prawodawcy wspólnotowego nie było usytuowanie pracownika z prawnego punktu widzenia w takiej samej pozycji względem instytucji gwarancyjnej, jak względem pracodawcy. Rozważania te znajdują zastosowanie również w odniesieniu do odpowiednich terminów przedawnienia obu roszczeń. Pozwala to stwierdzić, że także w odniesieniu do terminu dochodzenia roszczeń od instytucji gwarancyjnej i ich przedawnienia nie chodzi o termin dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie. Pozbawiona jest zatem znaczenia okoliczność, iż termin dochodzenia zwykłych roszczeń o wynagrodzenie wynosi pięć lat, a zatem jest znacząco dłuższy niż termin w przypadku roszczeń względem instytucji gwarancyjnej, gdyż regulacje te nie są równoważne. Obydwu terminów przedawnienia nie należy traktować w taki sam sposób, uwzględniając również inne aspekty zasady równoważności, ponieważ pięcioletniego terminu przedawnienia roszczenia, którego faktycznie nie można wyegzekwować, nie należy zrównywać z jednorocznym terminem zagwarantowanego roszczenia o zapłatę względem instytucji gwarancyjnej. Nie widzę zatem podstaw, aby uznać, iż ustawa krajowa narusza zasadę równoważności.

84. Wniosek ten poparty jest faktem, że w niektórych państwach członkowskich w przypadku niewypłacalności pracodawcy termin dochodzenia roszczeń wynikających ze stosunku pracy zostaje zastąpiony przez szczególne — a przede wszystkim krótsze — terminy zawarte w prawie upadłościowym jako lex specialis. Okoliczność ta ukazuje w sposób ogólny, że w przypadku niewypłacalności pracodawcy może ulec zmianie prawna możliwość skutecznego dochodzenia roszczeń pracowniczych, w zależności od charakteru niewypłacalności, z takim skutkiem, że zakładając zakwalifikowanie roszczeń wobec instytucji gwarancyjnej jako roszczeń ze stosunku pracy, nie musi mieć to wpływu na ukształtowanie ich przedawnienia.

85. Może za tym stać przekonanie, że w kwestii skutecznego dochodzenia roszczeń pracowniczych nie można już opierać się wyłącznie na wzajemnym stosunku zobowiązaniowym pomiędzy pracownikiem a pracodawcą. W postępowaniu upadłościowym należy bowiem równocześnie uwzględniać wiele różnych interesów: interesy społeczne pracownika, interesy syndyka, które polegają na szybkim uzdrowieniu lub likwidacji zakładu, co może zostać udaremnione poprzez długie systemy przedawnienia, a także interesy wierzycieli w postępowaniu upadłościowym — między innymi pracowników — w możliwie najpełniejszym zaspokojeniu ich roszczeń ( 35 ). Sąd krajowy we własnym zakresie musi odpowiedzieć na pytanie, czy także we Włoszech zachodzi zastąpienie terminów pracowniczych przez szczególne przepisy postępowania upadłościowego.

86. Upadłość, nie tylko w zamiarze wielu krajowych systemów prawnych, lecz w oczywisty sposób również w zamiarze prawodawcy przyjmującego dyrektywę 80/987, jest zdarzeniem nieoczekiwanym, niepożądanym, w przypadku którego należy znaleźć odpowiednie rozwiązania. Dyrektywa — jak pokazuje jej ogólny kształt — dotyczy tej szczególnej sytuacji w odniesieniu do zaległego wynagrodzenia. W przedmiocie terminów zezwala ona państwom członkowskim na korzystanie ze swobodnego uznania, o ile tylko zostanie zachowany cel finansowego przezwyciężenia okresu braku zatrudnienia. Nie można z niej natomiast wyprowadzić troski o zabezpieczenie terminów pracowniczych, które w wielu systemach prawnych w przypadku upadłości nie są już stosowane i z reguły nie mogą być już wykorzystywane przez pracownika upadłego przedsiębiorstwa względem jego pracodawcy aż do ich upływu — w niniejszej sprawie pięciu lat.

87. Należy wreszcie zbadać jeszcze, czy przewidziany w prawie włoskim jednoroczny termin dochodzenia roszczeń świadczenia zabezpieczenia społecznego jest tak skonstruowany, że nie uniemożliwia w praktyce wykonywania praw, które sądy krajowe mają obowiązek chronić. Jak stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie Pflücke ( 36 ) w kontekście stosowania na płaszczyźnie krajowej terminów zawitych, termin nie może być tak krótki, że zainteresowany praktycznie nie jest w stanie go dochować a tym samym zostaje pozbawiony ochrony, jaką powinna zapewniać mu dyrektywa 80/987.

88. Wprawdzie Trybunał podkreślił w tym samym wyroku, że dwumiesięczny termin, ponieważ jest krótki, musi być uzasadniony przez nadrzędne względy pewności prawa, w szczególności w odniesieniu do prawidłowego funkcjonowania instytucji gwarancyjnej ( 37 ). Jednocześnie nie określił on dokładnych wymogów dotyczących długości terminu, a tym bardziej nie ustanowił minimalnego terminu do dochodzenia roszczeń względem instytucji gwarancyjnej.

89. Z ogólnej analizy odpowiedniego orzecznictwa ( 38 ) wynika, że Trybunał traktuje wyznaczenie odpowiednich terminów, na przykład do egzekwowania, jako przypadek zastosowania fundamentalnej zasady bezpieczeństwa prawnego i z tego powodu przyjmuje zasadniczo zgodność z prawem wspólnotowym krajowych terminów zawitych oraz terminów przedawnienia ( 39 ). Trybunał, w wyroku w sprawie Palmesani, ( 40 ) w kontekście roszczeń odszkodowawczych jednostki z powodu spóźnionej transpozycji do prawa krajowego dyrektywy 80/987, uznał za dopuszczalny do wniesienia powództwa o odszkodowanie termin jednego roku, zgodnie z obecnie obowiązującym prawem wspólnotowym. To samo odnosi się do terminu zawitego lub terminu przedawnienia wynoszącego dwa ( 41 ), trzy ( 42 ) lub pięć lat ( 43 ) w przypadku pozwów o zwrot nienależnego świadczenia.

90. W świetle tego orzecznictwa nie mogę stwierdzić, jak dalece stosowanie jednorocznego, krajowego terminu przedawnienia miałoby per se uniemożliwiać w praktyce zaspokojenie niespełnionych roszczeń pracownika, wynikających z umowy o pracę lub stosunków pracy, które zostały przyznane przez prawo wspólnotowe. Skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym miał obiektywnie możliwość, aby dowiedzieć się o terminie, gdyż został on unormowany w ustawie krajowej i miał do niego łatwy dostęp, inaczej niż to ma często miejsce w przypadku niedokonania lub niepełnego dokonania transpozycji dyrektywy. Ponadto nic nie wskazuje na to, że skarżący w praktyce nie mógł dochować terminu dochodzenia roszczeń względem funduszu gwarancyjnego lub dochowanie terminu było utrudnione. Uważam po prostu za rozsądne oraz możliwe dochodzenie roszczeń w ciągu jednego roku. Jest to, w sytuacji szczególnej, jaką jest upadłość pracodawcy, która wymaga szybkiego uzdrowienia lub likwidacji zakładu w celu zaspokojenia roszczeń wierzycieli, termin wystarczający.

91. Biorąc za podstawę wyodrębnione przez Trybunał zasady, dochodzę do wniosku, że regulacja krajowa odpowiada również wymogom zasady skuteczności.

92. Dodatkowe ograniczenie przez prawo wspólnotowe swobody ustawodawcy krajowego przy dokonywaniu transpozycji dyrektywy 80/987 wynika z praw podstawowych. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, należą one do ogólnych zasad prawa, których ochronę ma zapewniać Trybunał. Jest bowiem uznane, że wymogi wynikające z ochrony praw podstawowych we wspólnotowym porządku prawnym wiążą również państwa członkowskie, gdy wprowadzają one w życie i dokonują transpozycji uregulowań wspólnotowych. Są one zobowiązane, w najszerszym możliwym zakresie, stosować te uregulowania, w sposób który nie narusza tych wymogów ( 44 ). Do praw podstawowych zaliczana jest w szczególności zasada ogólna równości i niedyskryminacji. Zasada ta wymaga, aby porównywalne sytuacje nie były traktowane w różny sposób i aby różne sytuacje nie były traktowane w identyczny sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione ( 45 ).

93. W niniejszej sprawie jednakże nie występują dwie porównywalne sytuacje. Z jednej strony, jak już wskazano, dyrektywa nie zakłada, aby roszczenie o wynagrodzenia względem pracodawcy należało traktować w taki sam sposób, jak roszczenie względem instytucji gwarancyjnej. Z drugiej strony, skarżący w postępowaniu przed sądem krajowym nie może powołać się na to, że stworzono nierówność między pracownikami różnych państw członkowskich, tym bardziej że prawodawca wspólnotowy pozostawił państwom członkowskim szeroki zakres swobody zarówno w przedmiocie ustalania charakteru prawnego roszczenia względem instytucji gwarancyjnej, jak i terminów przedawnienia.

94. Jak wyjaśniłam ostatnio w swojej opinii w sprawie Horvath ( 46 ), odmienności różnych przepisów krajowych, w dziedzinach, które nie podlegają harmonizacji, nie stanowią dyskryminacji. Państwa członkowskie mają raczej możliwość, w dziedzinach leżących w ich kompetencji, stanowienia prawa w taki sposób, że samo różne uregulowanie tej samej kwestii w dwóch różnych państwach członkowskich nie może stanowić naruszenia zakazu dyskryminacji. Zostało to już dawno uznane w orzecznictwie Trybunału ( 47 ). Odpowiednio do tego Trybunał wyjaśnił po raz pierwszy w wyroku w sprawie Van Dam en Zonen i in. ( 48 ), że zastosowanie przepisów krajowych nie może być uważane za naruszenie zasady równego traktowania wyłącznie dlatego, że poszczególne państwa członkowskie stosują rzekomo mniej surowe przepisy. Jest to jak najbardziej zrozumiałe, ponieważ przeciwna wykładnia prowadziłaby do trudnego do zaakceptowania naruszenia zakresu swobody legislacyjnej państw członkowskich.

95. W konsekwencji nie można również stwierdzić, aby ustanowienie jednorocznego terminu przedawnienia stanowiło naruszenie zasady równości.

VII — Wnioski

96. W kontekście powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby na pytania Tribunale di Napoli udzielił następujących odpowiedzi: 1) Artykuły 3 i 4 dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy nie sprzeciwiają się przepisom krajowym, takim jak ustawa nr 297/82 oraz decreto legislativo nr 80/92, które roszczeniom pracownika względem instytucji gwarancyjnej przyznają inny charakter prawny niż roszczeniom przysługującym względem jego pracodawcy. 2) Dla osiągnięcia społecznego celu dyrektywy wystarczy, aby przepisy krajowe wykorzystywały przysługującą pracownikowi pierwotną wierzytelność z tytułu wynagrodzenia jako zwykłe odniesienie porównawcze, w stosunku do którego w odpowiedni sposób określa się świadczenie gwarantowane dzięki interwencji instytucji gwarancyjnej. 3) Zasady wynikające z przepisów wspólnotowych, w tym w szczególności zasady równoważności, skuteczności oraz niedyskryminacji, zezwalają na stosowanie do roszczeń względem instytucji gwarancyjnej krótszego systemu przedawnienia niż ten, jaki stosuje się do roszczeń o wynagrodzenie względem pracodawcy.

( 1 ) Język oryginału: niemiecki.

( 2 ) Dz.U. L 283, s. 23.

( 3 ) GURI nr 147 z dnia 31 maja 1982 r.

( 4 ) GURI z dnia 13 lutego 1992 r., Supplemento ordinario nr 36, s. 26.

( 5 ) Wyrok z dnia 4 marca 2004 r. w sprawach połączonych C-19/01, C-50/01 i C-84/01 Barsotti i in., Rec. s. I-2005.

( 6 ) Wyrok z dnia 18 września 2003 r. w sprawie C-125/01 Pflücke, Rec. s. I-9375.

( 7 ) Podobnie tematyczna kwalifikacja dokonana przez E. Eichenhofer, Arbeitsrecht, [w]: Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts (red. M.A. Dauses), D. III, pkt 29, s. 9.

( 8 ) Do zakresu ochrony socjalnej pracowników w ramach prawa pracy Unii Europejskiej, oprócz ochrony pracowników przed niewypłacalnością pracodawcy (uregulowanej w dyrektywie 80/987), zalicza się ochronę pracowników w przypadku zwolnień grupowych (uregulowaną w dyrektywie Rady 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych, Dz.U. L 225, s. 16) i ich ochronę socjalną w przypadku przejęcia zakładów (uregulowaną w dyrektywie Rady 77/187/EWG z dnia w sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów lub części przedsiębiorstw lub zakładów, Dz.U. L 61, s. 26).

( 9 ) Podobnie również C. Barnard, EC Employment Law, 2nd edition, Oxford 2000, s. 504, opierając się na art. 9 dyrektywy 80/987.

( 10 ) W tym kontekście D. Krimphove, Europäisches Arbeitsrecht, München 1996, s. 255.

( 11 ) Zobacz wyroki: z dnia 10 lipca 1997 r. w sprawie C-373/95 Maso i in., Rec. s. I-4051, pkt 56; z dnia w sprawie C-125/97 Regeling, Rec. s. I-4493, pkt 20; z dnia w sprawie C-441/99 Gharehveran, Rec. s. I-7687, pkt 26 oraz z dnia w sprawie C-201/01 Walcher, Rec. s. I-8827, pkt 38.

( 12 ) Dyrektywa 2002/74/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r., zmieniająca dyrektywę Rady 80/987/EWG sprawie zbliżania ustawodawstw państw członkowskich dotyczących ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. L 270, s. 10).

( 13 ) Wyrok w sprawie Regeling (ww. w przypisie 11, pkt 19). Rzecznik generalny G. Cosmas w pkt 47 swojej opinii przedstawionej w dniu 14 maja 1998 r. w tej samej sprawie wskazuje na to, że prawodawca wspólnotowy wyraźne nie z własnej inicjatywy zdecydował się na częściową harmonizację. Została ona raczej wymuszona przez okoliczności, tj. przez istotne różnice między właściwymi przepisami oraz przez praktyczne trudności w wypracowaniu wspólnych przepisów, które mogłyby znaleźć jednolite zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich.

( 14 ) Wyrok w sprawie Maso i in. (ww. w przypisie 11, pkt 3).

( 15 ) Wyroki: z dnia 19 listopada 1991 r. w sprawach połączonych C-6/90 i C-9/90 Francovich, Rec. s. I-5357, pkt 25, 26; z dnia w sprawie C-334/92 Wagner Miret, Rec. s. I-6911, pkt 17 i ww. w przypisie 11 w sprawie Gharehveran, pkt 36.

( 16 ) Zobacz wyroki: z dnia 16 grudnia 2004 r. w sprawie C-520/03 Olaso Valero, Zb.Orz. s. I-12065, pkt 31 oraz z dnia w sprawie C-442/00 Rodríguez Caballero, Rec. s. I-11915, pkt 27.

( 17 ) Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 18 listopada 1999 r. w sprawie C-107/98 Teckal, Rec. s. I-8121, pkt 33; z dnia w sprawie C-57/01 Makedoniko Metro i Mechaniki, Rec. s. I-1091, pkt 55 oraz ww. w przypisie 5 w sprawach połączonych Barsotti i in. pkt 30.

( 18 ) Zobacz pkt 52 niniejszej opinii.

( 19 ) Pojęcie „celu” w niemieckiej wersji art. 249 akapit trzeci WE jest również w niemieckojęzycznej doktrynie rozumiane w znaczeniu ujętego w dyrektywie „rezultatu”. Pogląd ten potwierdzają sformułowania użyte w innych wersjach językowych („résultat”, „result”, „resultado”, „risultato”, „resultaat”). Państwa członkowskie muszą zatem w konsekwencji stworzyć wymagany przez dyrektywę stan prawny [zob. w tej kwestii W. Schroeder, [w:] EUV/EGV — Kommentar (red. Rudolf Streinz), München 2003, art. 249 traktatu WE, pkt 77, s. 2178 oraz B. Biervert, EU-Kommentar (red. Jürgen Schwarze), Baden-Baden 2000, art. 249 traktatu WE, pkt 25, s. 2089]. Z tego powodu przyjęło się w doktrynie francuskie pojęcie „obligation de résultat” (zob. K. Lenaerts, P. Van Nuffel, Constitutional Law of the European Union, 2nd edition, London 2006, pkt 17-123, s. 768).

( 20 ) Wyrok z dnia 9 listopada 1995 r. w sprawie C-479/93 Francovich II, Rec. s. I-3843, pkt 25 i 26). Trybunał powołał się przy tym na projekt dyrektywy, który Komisja przedłożyła Radzie w dniu (Dz.U. C 135, s. 2). Wynika z niego, że już przed przyjęciem dyrektywy istniały w wielu państwach członkowskich instytucje służące zabezpieczeniu roszczeń pracownika na wypadek niewypłacalności pracodawcy, jednakże ich regulacje bardzo różniły się od siebie, a ponadto, że w niektórych państwach członkowskich brakuje jednak takich instytucji.

( 21 ) W Republice Federalnej Niemiec od 1974 r., a zatem przed wejściem w życie dyrektywy 80/987, istniały przepisy dotyczące odszkodowania upadłościowego. Przyczyną wprowadzenia odszkodowania upadłościowego była panująca wówczas recesja początku lat 70., która spowodowała dalszy wzrost liczby upadłości i pogorszyła położenie pracownika w przypadku niewypłacalności pracodawcy. Rząd federalny założył w 1974 r. roczną utratę wynagrodzenia przez pracowników w wysokości od 20 mln do 50 mln DM. Dostosowanie przepisów ustawowych do zmienionych struktur gospodarczych i społecznych okazało się pilnie konieczne (zob. M. Grepl, Die Funktionen des Insolvenzgeldes unter besonderer Berücksichtigung des europäischen Rechts, Hamburg 2008, s. 8). Jednym z pierwszych państw członkowskich, które wprowadziły system gwarancyjny jest jednak Belgia, ponieważ już w latach 60. stworzyła ona analogiczny fundusz gwarancyjny (zobacz J.M. Servais, Droit Social de l’Union Européenne, Bruxelles 2008, s. 182). Przed wprowadzeniem odszkodowania upadłościowego w obecnej formie ochronę pracowników w wielu państwach członkowskich zapewniało jeszcze przyznanie pierwszeństwa zaspokajania wierzytelności pracowniczych. Polegało ono na tym, że zaległe wynagrodzenia powstałe przed wszczęciem postępowania upadłościowego, należało zakwalifikować do pierwszej kategorii zaspokajania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Metoda ta okazała się jednak niewystarczająca dla zapewnienia ochrony pracownikom.

( 22 ) Zobacz ww. w przypisie 20 wyrok w sprawie Francovich II, pkt 20, 27.

( 23 ) Wyżej wymieniony w przypisie 16 wyrok w sprawie Rodríguez Caballero.

( 24 ) J.M. Servais, op.cit. (ww. w przypisie 21), s. 182, zajmuje wyraźnie takie samo stanowisko. Wskazuje on na to, że zasady, na których opiera się funkcjonowanie instytucji gwarancyjnych, które są podobne do zabezpieczenia społecznego: obowiązkowy charakter, solidarność, finansowanie (z odstępstwami) przez składki, wyliczenie na podstawie wynagrodzenia, stosowanie przez samodzielne instytucje pod względem finansowym, prawnym oraz zarządzania administracyjnego.

( 25 ) M. Fuchs, F. Marhold, Europäisches Arbeitsrecht, 2. Aufl., Wien 2006, s. 169.

( 26 ) W tym kontekście M. Fuchs,F. Marhold, op.cit. (ww. w przypisie 25), s. 169 i nast. oraz B. Teyssié, Droit européen du travail, 2e edition, Paris 2003, s. 220.

( 27 ) Według B. Teyssié, op.cit. (ww. w przypisie 26), s. 220, poprzez wyznaczenie limitu państwa członkowskie mogą zatem zapobiec temu, że świadczone będzie więcej niż gwarantuje to społeczny cel dyrektywy, nie naruszając samej dyrektywy. Podobnie również A. Guggenbühl, S. Leclerc, Droit social européen des travailleurs salariés et indépendants — Recueil de la législation et de la jurisprudence de l’Union européenne, Bruxelles 1995, s. 518 oraz M. Grepl, op.cit. (ww. w przypisie 21), s. 34, który twierdzi, że wyznaczenie limitu powinno zapobiec przekroczeniu w konkretnym przypadku społecznego celu dyrektywy.

( 28 ) Zgodnie z zasadą instytucjonalnej i proceduralnej autonomii państw członkowskich, stosują one prawo wspólnotowe zasadniczo zgodnie z krajowym prawem administracyjnym i przepisami o postępowaniu administracyjnym. Zobacz w tej kwestii moje rozważania w opinii przedstawionej w dniu 3 maja 2007 r. w sprawie C-62/06 ZF Zefeser (Zb.Orz. s. I-11995, pkt 36) jako przykład bezpośredniego wykonywania przez państwa członkowskie prawa celnego Wspólnoty. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, w braku uregulowań wspólnotowych w danym zakresie, do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy wyznaczenie właściwych sądów oraz uregulowanie trybów odwołań do nich, mających zapewnić ochronę praw jednostek wynikających z prawa wspólnotowego (zob. w tym kontekście wyroki z dnia : w sprawie 33/76 Rewe, Rec. s. 1989, pkt 5 i w sprawie 45/76 Comet, Rec. s. 2043, pkt 13; z dnia w sprawie C-312/93 Peterbroeck, Rec. s. I-4599, pkt 12 oraz wyroki: z dnia w sprawie C-453/99 Courage i Crehan, Rec. s. I-6297, pkt 29; z dnia w sprawie C-13/01 Safalero, Rec. s. I-8679, pkt 49; z dnia w sprawie C-432/05 Unibet, Zb.Orz. s. I-2271, pkt 39; z dnia w sprawach połączonych od C-222/05 do C-225/05 Van der Weerd i in., Zb.Orz. s. I-4233, pkt 28 oraz z dnia w sprawie C-2/06 Kempter, Zb.Orz. s. I-411, pkt 57.

( 29 ) Zobacz R. Stettner, Verwaltungsvollzug, [w]: Handbuch des EU-Wirtschaftsrechts [red. Dauses], B. III., pkt 30; R. Voß, E. Grabitz M. Hilf, Das Recht der Europäischen Union, art. 135 traktatu WE, pkt 4, 9 (wydanie uzupełniające, styczeń 2004); W. Kahl, Kommentar zum EUV/EGV, 1. Aufl. (1999), art. 10, s. 377, pkt 24 oraz K. Lenaerts, D. Arts, I. Maselis, Procedural Law of the European Union, 2nd edition, London 2006, s. 83, pkt 3-001.

( 30 ) Wyrok z dnia 18 września 2003 r. w sprawie C-125/01 Pflücke, Rec. s. I-9375, pkt 33.

( 31 ) Zobacz w szczególności ww. w przypisie 30 wyrok w sprawie Pflücke, pkt 34 oraz ogólnie wyroki: ww. w przypisie 28 w sprawie Rewe, pkt 5 oraz ww. w przypisie 28 w sprawie Comet, pkt 13, 16; ww. w przypisie 15 w sprawie Francovich i in., pkt 43; ww. w przypisie 28 w sprawie Peterbroeck, pkt 14 i nast.; z dnia 10 lipca 1997 r. w sprawie C-261/95 Palmisani, Rec. s. I-4025, pkt 27; z dnia w sprawie C-126/97 Eco Swiss, Rec. s. I-3055, pkt 45; z dnia w sprawach połączonych C-52/99 i C-53/99 Camarotto i Vignone, Rec. s. I-1395, pkt 28, 30; ww. w przypisie 28 w sprawie Courage i Crehan, pkt 29); z dnia w sprawie C-159/00 Sapod Audic, Rec. s. I-5031, pkt 52 oraz z dnia w sprawach połączonych od C-295/04 do C-298/04 Manfredi, Zb.Orz. s. I-6619, pkt 62.

( 32 ) Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, sąd krajowy jest zobowiązany do niestosowania przepisu krajowego, który przewiduje termin zawity, jeżeli stwierdzi, że nie spełnia on przesłanek prawa wspólnotowego, a ponadto nie jest możliwe dokonanie wykładni tego przepisu zgodnej z prawem wspólnotowym (zob. w tym kontekście wyroki: z dnia 9 marca 1978 r. w sprawie 106/77 Simmenthal, Rec. s. 629, pkt 21; z dnia w sprawie C-91/92 Faccini Dori, Rec. s. I-3325, pkt 26; z dnia w sprawie C-188/00 Kurz, Rec. s. I-10691, pkt 69 oraz ww. w przypisie 30 w sprawie Pflücke, pkt 48. Podobnie również rzecznik generalny G. Cosmas w swojej opinii przedstawionej w dniu w sprawie Palmisani (wyrok ww. w przypisie 31), pkt 20.

( 33 ) Zobacz opinię rzecznika generalnego G. Cosmasa w sprawie Palmisani (ww. w przypisie 32, pkt 21) oraz wyrok w tej sprawie (ww. w przypisie 30), pkt 33.

( 34 ) Zobacz pkt 61, 70 niniejszej opinii.

( 35 ) Celem postępowania upadłościowego jest wspólne zaspokojenie wierzycieli dłużnika. Zaspokojenie wierzycieli następuje poprzez upłynnienie majątku dłużnika, mając do wyboru trzy możliwości: (1) Najczęściej majątek dłużnika zostaje spieniężony, a dochód zostaje podzielony między wierzycieli. Jest to tak zwana likwidacja majątku. (2) W przypadku przedsiębiorstw w grę wchodzi również uzdrowienie przedsiębiorstwa. Majątek dłużnika zostaje tu upłynniony dla wierzycieli w ten sposób, że zostaje on — z reguły po dokonaniu istotnych inwestycji i restrukturyzacji — przywrócony do stanu, w którym można zainwestować zyski, z których mogą być zaspokajani wierzyciele. (3) Wreszcie należy rozważyć uzdrowienie poprzez zbycie, w przypadku którego przedsiębiorstwo, mogące utrzymać się na rynku (lub jego część) zostaje przeniesione na inny podmiot prawny, na przykład na konkurenta lub spółkę przejmującą, a cena jako dochód zostanie rozdzielona między wierzycieli dotychczasowego przedsiębiorstwa (w odniesieniu do tej kwestii zob. R. Bork, Einführung in das Insolvenzrecht, 4. Aufl., Tübingen 2005, s. 2 i nast.).

( 36 ) Wyrok w sprawie Pflücke (przywołany w przypisie 30, pkt 37).

( 37 ) Ibidem, pkt 39.

( 38 ) Zobacz orzecznictwo przywołane w przypisie 31 niniejszej opinii.

( 39 ) W przedmiocie zgodności z prawem wspólnotowym terminów zawitych i terminów przedawnienia zob. pkt 94 mojej opinii przedstawionej w dniu 4 września 2008 r. w sprawie C-445/06 Danske Slagterier (wyrok z dnia , Zb.Orz. s. I-2119). W tym kontekście także A. Von Bogdandy, [w]: E. Grabitz, M. Hilf, op.cit. (ww. w przypisie 29), art. 10, pkt 48, 54, 54a.

( 40 ) Wyrok w sprawie Palmisani, (przywołany w przypisie 31). W postępowaniu przed sądem krajowym w tej sprawie chodziło o powództwo o odszkodowanie za szkodę powstałą wskutek spóźnionej transpozycji dyrektywy 80/987.

( 41 ) Wyżej wymieniony w przypisie 31 wyrok w sprawach połączonych Camarotto i Vignone, pkt 30.

( 42 ) Wyrok z dnia 15 września 1998 r. w sprawie C-231/96 Edis, Rec. s. I-4951.

( 43 ) Wyroki: z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C-90/94 Haahr Petroleum, Rec. s. I-4085, pkt 49 oraz z dnia w sprawie C-188/95 Fantask i in., Rec. s. I-6783, pkt 49.

( 44 ) Zobacz wyroki: z dnia 24 marca 1994 r. w sprawie C-2/92 Bostock, Rec. s. I-955, pkt 16; z dnia w sprawie C-292/97 Karlsson i in., Rec. s. I-2737, pkt 37 oraz ww. w przypisie 16 w sprawie Rodríguez Caballero, pkt 30.

( 45 ) Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawie C-189/01 Jippes, Rec. s. I-5689, pkt 129; ww. w przypisie 16 w sprawie Rodríguez Caballero, pkt 32; z dnia w sprawie C-149/96 Portugalia przeciwko Radzie, Rec. s. I-8395, pkt 91; ww. w przypisie 20 w sprawie Francovich II, pkt 23; z dnia w sprawie C-306/93 SMW Winzersekt, Rec. s. I-5555, pkt 30.

( 46 ) Opinia przedstawiona w dniu 3 lutego 2009 r. w nierozstrzygniętej jeszcze sprawie C-428/07 Horvath, pkt 112–114.

( 47 ) Zobacz wyroki: z dnia 13 lutego 1969 r. w sprawie 14/68 Wilhelm i in., Rec. s. 1, pkt 13; z dnia w sprawie 1/78 Kenny, Rec. s. 1489, pkt 18; z dnia w sprawie 31/78 Bussone, Rec. s. 2429, pkt 38 i nast.; z dnia w sprawie 136/78 Auer, Rec. s. 437, pkt 23–26, z dnia w sprawach połączonych od 185/78 do 204/78 Van Dam en Zonen i in., Rec. s. 2345, pkt 10; z dnia w sprawie 155/80 Oebel, Rec. s. 1993, pkt 9; z dnia w sprawie 126/82 Smit Transport, Rec. s. 73, pkt 27; z dnia w sprawach połączonych C-251/90 i C-252/90 Wood i Cowie, Rec. s. I-2873, pkt 19; z dnia w sprawach połączonych C-267/91 i C-268/91 Keck i Mithouard, Rec. s. I-6097, pkt 8; z dnia w sprawie C-279/93 Schumacker, Rec. s. I-225, pkt 21; z dnia w sprawie C-177/94 Perfili, Rec. s. I-161, pkt 17.

( 48 ) Wyżej wymieniony w przypisie 47 wyrok w sprawie Van Dam en Zonen i in., pkt 10. Linia orzecznicza była kontynuowana w ww. w przypisie 47 wyrokach: w sprawie Oebel, pkt 9; w sprawie Smit, pkt 27; w sprawie Wood i Cowie, pkt 19; w sprawie Perfili, pkt 17.