Sprawa T‑138/07

Schindler Holding Ltd i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek instalacji i obsługi wind i schodów ruchomych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Manipulowanie w ramach postępowań przetargowych – Podział rynku – Ustalenie cen

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Prawo do rzetelnego procesu – Brak stosowania art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka

(art. 81 WE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie i nakładająca grzywny – Charakter karnoprawny – Brak

(art. 81 WE, 229 WE; rozporządzenie nr 1/2003, art. 23 ust. 5, art. 31)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Użycie jako dowodu oświadczeń innych przedsiębiorstw, które brały udział w naruszeniu – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 WE, 82 WE)

4. Akty instytucji – Doręczenie – Uchybienia – Skutki – Zawieszenie biegu terminu do wniesienia skargi

(art. 230 akapit piąty WE, art. 254 ust. 3 WE)

5. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej kapitału

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

6. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Domniemanie decydującego wpływu wywieranego na spółkę zależną przez spółkę dominującą posiadającą 100% jej kapitału

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

7. Prawo Unii – Zasady ogólne prawa – Pewność prawa – Legalność kar – Zakres

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Uprawnienia dyskrecjonalne przyznane Komisji przez art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 – Naruszenie zasady legalności kar – Brak – Przewidywalny charakter zmian wprowadzonych wytycznymi

(art. 229 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2, art. 31; komunikaty Komisji: 98/C 9/03; 2002/C 45/03)

9. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Grzywny – Ustalenie – Kryteria – Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

10. Konkurencja – Grzywny – Wynikające z traktatu kompetencje własne Komisji

(art. 81 WE, 82 WE, 83 ust. 1, 2 lit. a), d) WE, art. 202 tiret trzecie WE, art. 211 tiret pierwsze WE; rozporządzenia Rady: nr 17; nr 1/2003)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zastosowanie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien – Naruszenie zasady niedziałania wstecz prawa karnego – Brak

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zastosowanie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien – Dopuszczalność – Naruszenie zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań, przejrzystości i przewidywalności – Brak

(komunikat Komisji 1998/C 9/03)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy – Naruszenie zasad niedziałnia prawa wstecz i ochrony uzasadnionych oczekiwań – Brak

(komunikat Komisji 2002/C 45/03)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie – Naruszenie prawa do odmowy składania samoobciążających wyjaśnień i zasad domniemania niewinności i proporcjonalności – Brak – Przekroczenie zakresu swobodnego uznania Komisji przy wydawaniu komunikatu w sprawie współpracy – Brak

(art. 81 WE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 48; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 18–21, 23; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 11, 23)

15. Prawo Unii – Zasady – Prawa podstawowe – Prawo własności – Ograniczenia – Dopuszczalność

(art. 81 WE, 82 WE, 295 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

16. Konkurencja – Grzywny – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Charakter prawny

(komunikat Komisji 98/C 9/03)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Obowiązek uwzględnienia rzeczywistego wpływu na rynek – Brak – Zasadnicza rola kryterium dotyczącego charakteru naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

18. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Obowiązek uwzględnienia rozmiaru rynku – Brak

(komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit drugi tiret trzecie)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie rzeczywistych możliwości ekonomicznych przedsiębiorstwa do spowodowania szkody – Obowiązek ustalenia kwoty grzywny proporcjonalnie do wielkości przedsiębiorstwa – Brak – Ustalenie kwoty grzywny w zależności od podziału członków kartelu na kategorie – Przesłanki – Kontrola sądowa

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zaprzestanie naruszenia przed interwencją ze strony Komisji – Przypadek poważnego naruszenia – Wyłączenie

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret trzecie)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Obowiązek uwzględnienia przez Komisję programu zgodności z regułami konkurencji zainteresowanego przedsiębiorstwa – Brak

(art. 81 WE; rozporządzenie nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

23. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

24. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Zachowanie przedsiębiorstwa w trakcie postępowania administracyjnego – Ocena stopnia współpracy każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

25. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zakres swobodnego uznania przysługujący Komisji – Granice – Poszanowanie zasady proporcjonalności – Przesłanki

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

1. Zasada, zgodnie z którą każdy ma prawo do rzetelnego procesu jest ogólną zasadą prawa Unii, potwierdzoną w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i zagwarantowaną w art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka. Zasada ta wywodzi się z praw podstawowych, stanowiących integralną część ogólnych zasad prawa Unii, których poszanowanie zapewnia Trybunał, opierając się na wspólnych tradycjach konstytucyjnych państw członkowskich oraz wskazówkach udzielonych w szczególności przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. O ile, dokonując autonomicznej wykładni pojęcia „oskarżenie w dziedzinie karnej”, organy europejskiej konwencji praw człowieka stworzyły podstawy dla stopniowego rozszerzania zastosowania unormowań karnych zawartych w art. 6 o dziedziny, które formalnie nie należą do tradycyjnych instytucji prawa karnego, takich jak sankcje pieniężne nakładane za naruszenie prawa konkurencji, o tyle, co się tyczy instytucji, które nie stanowią trzonu prawa karnego, gwarancje zawarte w unormowaniach karnych tego przepisu nie muszą być stosowane w sposób bardzo rygorystyczny.

(por. pkt 51, 52)

2. Decyzje Komisji nakładające grzywny za naruszenie prawa konkurencji nie mają charakteru karnoprawnego. Zatem procedura, w ramach której Komisja wydaje decyzję stwierdzającą naruszenie i nakładającą grzywny, która może później zostać poddana kontroli sądu Unii, spełnia wymogi art. 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka. O ile Komisja nie jest wprawdzie sądem w rozumieniu art. 6 tej konwencji, o tyle zobowiązana jest ona do poszanowania ogólnych zasad prawa Unii w toku postępowania administracyjnego.

Ponadto kontrola, jaką sprawuje sąd Unii nad decyzjami Komisji, gwarantuje spełnienie wymogów sprawiedliwego procesu, określonych w art. 6 ust. 1 tej konwencji. Konieczne jest w tym względzie, aby zainteresowane przedsiębiorstwo mogło zaskarżyć każdą wydaną w ten sposób decyzję, która go do dotyczy, przed organem sądowym o nieograniczonym prawie orzekania, uprawnionym w szczególności do zmiany podjętej decyzji w odniesieniu do wszelkich jej aspektów, zarówno faktycznych, jak i prawnych. Tymczasem gdy sąd Unii przeprowadza kontrolę zgodności z prawem decyzji stwierdzającej naruszenie art. 81 WE, strony skarżące mogą się do niego zwrócić o dokonanie wyczerpującej weryfikacji zarówno istotnych ustaleń co do okoliczności faktycznych, jak i o zbadanie przedstawionej przez Komisję oceny prawnej tych okoliczności. Ponadto, co się tyczy grzywien, Sąd posiada nieograniczone prawo orzekania na mocy art. 229 WE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003.

(por. pkt 53–56)

3. Żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa Unii nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat. Jednakże oświadczenie przedsiębiorstwa oskarżanego o udział w kartelu, którego ścisłość jest podważana przez kilka przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie nie może być uważane za wystarczający dowód spornych okoliczności faktycznych bez poparcia przez inne elementy dowodowe.

(por. pkt 57)

4. Uchybienia w procedurze notyfikacji decyzji nie są związane z aktem, a zatem nie mogą podważyć jego mocy prawnej. Uchybienia takie mogą jedynie, w pewnych okolicznościach, unicestwić rozpoczęcie biegu terminu na wniesienie skargi, przewidzianego w art. 230 akapit piąty WE. Tak nie jest w wówczas gdy skarżąca bez wątpienia powzięła wiedzę na temat treści decyzji i skorzystała z prawa do wniesienia skargi w terminie wskazanym w tym artykule.

(por. pkt 61)

5. Zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów ekonomicznych, organizacyjnych i prawnych łączących te podmioty prawa. W tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są bowiem częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie.

W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie zasad konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną.

W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny.

(por. pkt 69–72, 82)

6. W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie zasad konkurencji Unii, do przypisania spółce dominującej zachowania spółki zależnej stanowiącego naruszenie nie jest wymagany dowód, że spółka dominująca wywiera wpływ na politykę swojej spółki zależnej w konkretnej dziedzinie będącej przedmiotem naruszenia. Natomiast związki organizacyjne, gospodarcze i prawne istniejące pomiędzy spółką dominującą i jej spółką zależną mogą dowodzić o istnieniu wpływu tej pierwszej na strategię drugiej i tym samym uzasadniać uznanie ich za jedną jednostkę gospodarczą. Tak więc jeśli Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, będzie mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca wykaże, iż jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny. Komisja jest bowiem upoważniona do skierowania decyzji nakładającej grzywny na spółkę dominującą w ramach grupy spółek nie ze względu na relację istniejącą pomiędzy spółką dominującą i jej spółką zależną związaną z namową i naruszeniem, ani tym bardziej ze względu na udział spółki dominującej w naruszeniu, ale ze względu na to, że stanowią one jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

Okoliczność, że spółka dominująca nie udzielała swym spółkom zależnym instrukcji, które umożliwiły nawiązanie kontaktów sprzecznych z art. 81 WE lub stanowiły zachętę do ich nawiązania, oraz że nie wiedziała ona o istnieniu takich kontaktów nie może stanowić dowodu na to, że rzeczone spółki zależne były jednostkami autonomicznymi. Fakt, że spółki zależne brały udział, odpowiednio w czterech krajach, w odrębnych naruszeniach o różnym charakterze, nie jest również w stanie obalić domniemania odpowiedzialności, zważywszy, że Komisja nie oparła się na ewentualnych podobieństwach między stwierdzonymi naruszeniami w celu przypisania spółce dominującej odpowiedzialności za zachowania jej spółek zależnych. Podobnie fakt, że spółka dominująca przyjęła kodeks postępowania zmierzający do przeciwdziałania naruszaniu przez jej spółki zależne prawa konkurencji i odnoszące się do niego wytyczne z jednej strony nie zmienia w żaden sposób faktu istnienia naruszenia, które zostało stwierdzone w odniesieniu do niej, a z drugiej strony nie pozwala wykazać, że te spółki zależne w sposób autonomiczny kształtowały swą politykę handlową. Wprost przeciwnie, przyjęcie rzeczonego kodeksu postępowania świadczy raczej o skutecznym kontrolowaniu przez spółkę dominującą polityki handlowej jej spółek zależnych.

(por. pkt 82, 85, 87, 88)

7. Zasada legalności kar, która wynika z zasady pewności prawa, ogólnej zasady prawa Unii, stawia zwłaszcza wymóg, aby każde uregulowanie Unii było jasne i dokładne, w szczególności w przypadku gdy nakłada ono lub dopuszcza nałożenie sankcji, po to aby zainteresowane osoby mogły poznać jednoznacznie swoje prawa i obowiązki, które z niego wynikają, i aby mogły w konsekwencji podjąć odpowiednie działania.

Zasada legalności kar, która stanowi część ogólnych zasad prawa Unii znajdujących swe źródło w tradycjach konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim, została także ugruntowana w różnych umowach międzynarodowych, a w szczególności w art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka

Zasada ta wymaga, aby prawo jasno definiowało naruszenia i grożące za nie kary. Warunek ten jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej. Ponadto zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunał Praw Człowieka jasność ustawy jest oceniana nie tylko w świetle brzmienia stosownego przepisu, lecz także wyjaśnień poczynionych w ramach utrwalonego i opublikowanego orzecznictwa.

Zasadę tę muszą uwzględniać zarówno normy natury karnej, jak i szczególne instrumenty administracyjne nakładające sankcje administracyjne lub dopuszczające ich nałożenie. Ma ona nie tylko zastosowanie do norm, które określają elementy składowe naruszenia, ale także do tych, które definiują konsekwencje wynikające z naruszenia tych norm.

Artykuł 7 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka nie wymaga, aby przepisy, na podstawie których są nałożone sankcje, były tak dokładnie sformułowane, żeby konsekwencje, które mogą wyniknąć z naruszenia tych przepisów, dały się przewidzieć z całkowitą pewnością. W istocie zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunał Praw Człowieka przyznanie przez ustawę uprawnień dyskrecjonalnych nie jest sprzeczne z wymogiem przewidywalności, pod warunkiem że zakres i zasady wykonywania tych uprawnień są wystarczająco jasno określone z uwagi na uzasadnione interesy, które wchodzą w grę, w celu zapewnienia jednostce odpowiedniej ochrony przed arbitralnością. W tym względzie poza tekstem samej ustawy Europejski Trybunał Praw Człowieka bierze także pod uwagę, czy niedookreślone pojęcia, które zostały użyte, zostały sprecyzowane w utrwalonym i opublikowanym orzecznictwie.

(por. pkt 95–97, 99)

8. Jeżeli chodzi o legalność art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w świetle zasady legalności kar, prawodawca Unii nie przyznał Komisji nadmiernego ani arbitralnego uznania w kwestii ustalania grzywien za naruszenia reguł konkurencji.

Po pierwsze bowiem przepis ten ogranicza korzystanie z tego zakresu uznania poprzez ustanowienie obiektywnych kryteriów, które Komisja zobowiązana jest przestrzegać. W tym względzie, z jednej strony, kwota grzywny, jaka może zostać nałożona, ograniczona jest górną granicą określoną liczbowo i w sposób bezwzględny, obliczaną dla każdego przedsiębiorstwa w zależności od naruszenia, wobec czego maksymalna kwota grzywny, która może być nałożona na dane przedsiębiorstwo, może być z góry określona. Z drugiej strony, przepis ten nakłada na Komisję obowiązek ustalania grzywien z uwzględnieniem w każdym przypadku oprócz wagi naruszenia również okresu trwania tego naruszenia.

Po drugie, korzystając z zakresu uznania w odniesieniu do grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, Komisja powinna przestrzegać ogólnych zasad prawa, a w szczególności zasad równego traktowania i proporcjonalności.

Po trzecie, w celu zapewnienia przewidywalności i przejrzystości działań Komisji korzystanie przez tę instytucję z jej zakresu uznania ograniczone jest także regułami postępowania, jakie wyznaczyła ona w komunikacie w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli oraz w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS. W tym celu wspomniany komunikat i wytyczne z jednej strony określają normy postępowania, od których Komisja nie może odejść bez narażania się na sankcję za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania i zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań, a z drugiej strony zapewniają danym przedsiębiorstwom pewność prawa, albowiem określają metodologię, jaką narzuciła sobie Komisja przy ustalaniu kwoty grzywien nakładanych na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

Ponadto wydanie przez Komisję wspomnianych wytycznych, a następnie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 23 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003, które wpisuje się w ramy prawne wyznaczone przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, i przez art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, przyczyniło się jedynie do sprecyzowania granic swobodnego uznania przysługującego Komisji już na podstawie tego przepisu, przy czym nie można stąd wywieść, że określenie przez prawodawcę Unii zakresu kompetencji Komisji w omawianej dziedzinie było początkowo niewystarczające.

Po czwarte, na podstawie art. 229 WE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 sądowi Unii przysługuje nieograniczone prawo do orzekania w przedmiocie skarg wniesionych na decyzje Komisji, w których Komisja ustaliła grzywny i może on nie tylko stwierdzić nieważność decyzji wydanych przez Komisję, ale także uchylić, obniżyć albo podwyższyć nałożoną grzywnę. Praktyka administracyjna Komisji jest więc poddana nieograniczonej kontroli sądu Unii. Poprzez utrwalone i opublikowane orzecznictwo kontrola ta pozwoliła sprecyzować niedookreślone pojęcia, które mógł zawierać art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, a także art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Zatem rozsądny uczestnik obrotu gospodarczego może, w razie potrzeby zasięgając porady prawnej, przewidzieć w sposób wystarczająco dokładny metodę i rząd wielkości grzywien, które mu grożą za określone zachowanie. Fakt, że nie może on z góry dokładnie wiedzieć, jakiego rzędu grzywny Komisja nałoży w każdym przypadku, nie stanowi naruszenia zasady legalności kar.

(por. pkt 101, 102, 105–108)

9. W dziedzinie wzrostu poziomu grzywien po wydaniu wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, Komisja może w każdej chwili dostosować wysokość grzywien, jeśli wymaga tego skuteczne stosowanie reguł konkurencji Unii, a zatem taką zmianę praktyki administracyjnej może obiektywnie uzasadniać cel polegający na ogólnej prewencji naruszeń reguł konkurencji Unii. Podwyższenie poziomu grzywien nie może zatem samo w sobie być uznane za bezprawne w świetle zasady legalności kar, albowiem mieści się ono w ramach prawnych określonych przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i przez art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

(por. pkt 112)

10. W dziedzinie kompetencji Komisji do nakładania grzywien za naruszenie reguł konkurencji Unii, nie można uznać, iż uprawnienie do nakładania takich grzywien pierwotnie należało do Rady, która z kolei przeniosła je na Komisję lub do którego wykonania ją upoważniła, w rozumieniu art. 202 tiret trzecie WE. Zgodnie z postanowieniami art. 81, art. 82, art. 83 ust. 1 i 2 lit. a) i d) oraz art. 202 tiret trzecie traktatu WE uprawnienia te wynikają z przypadłej Komisji funkcji czuwania nad stosowaniem prawa Unii, przy czym funkcja ta została sprecyzowana, ujęta w ramy i sformalizowana przez rozporządzenia nr 17 i 1/2003 w odniesieniu do art. 81 WE i 82 WE. Uprawnienie do nakładania grzywien przyznane Komisji na mocy tych rozporządzeń wynika zatem z postanowień samego traktatu i ma na celu umożliwienie skutecznego stosowania zakazów ustanowionych w tych postanowieniach.

(por. pkt 115)

11. Zasada niedziałania wstecz prawa karnego, której poświęcony jest art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka stanowi ogólną zasadę prawa Unii, której należy przestrzegać przy nakładaniu grzywien za naruszenie reguł konkurencji i wymaga, że sankcje muszą odpowiadać sankcjom przewidzianym w czasie, w którym doszło do naruszenia. Wydanie wytycznych mogących zmieniać zasady prowadzonej przez Komisję ogólnej polityki konkurencji w dziedzinie grzywien może co do zasady wchodzić w zakres stosowania zasady niedziałania prawa wstecz.

Jeżeli chodzi o poszanowanie zasady niedziałania prawa wstecz przez wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, wzrost poziomu grzywien mieści się w ramach prawnych wyznaczonych przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, gdyż w pkt 5 lit. a) wytycznych wyraźnie wskazano, że nakładane grzywny nie mogą w żadnym wypadku przekroczyć przewidzianej w tych artykułach górnej granicy 10% obrotu.

Zasadnicza nowość wspomnianych wytycznych polega na wzięciu za punkt wyjścia obliczeń kwoty podstawowej, określonej za pomocą widełek przewidzianych w tym celu, które odzwierciedlają zróżnicowany stopień wagi naruszeń, ale które nie mają związku z właściwym obrotem. Metoda ta opiera się więc zasadniczo na taryfikacji grzywien, aczkolwiek względnej i elastycznej.

Okoliczność, że w przeszłości Komisja stosowała grzywny na pewnym poziomie do pewnych typów naruszeń, nie może pozbawiać tej instytucji możliwości podwyższenia tego poziomu w granicach wytyczonych w rozporządzeniach nr 17 i 1/2003, jeżeli jest to konieczne do wprowadzania w życie polityki konkurencji Unii. Wprost przeciwnie, skuteczne stosowanie reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

Oznacza to, że przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie administracyjne mogące zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą opierać swych uzasadnionych oczekiwań na fakcie, że Komisja nie przekroczy poziomu grzywien stosowanego dotychczas, ani na metodzie obliczania grzywien. W konsekwencji przedsiębiorstwa te winny brać pod uwagę okoliczność, że w każdej chwili Komisja może zdecydować się podnieść wysokość grzywien w stosunku do poziomu stosowanego w przeszłości.

W tych okolicznościach wytyczne, o których mowa nie naruszają zasady niedziałania prawa wstecz przez to, że doprowadziły one do nakładania grzywien wyższych niż te, które nakładane były w przeszłości, lub że przekroczone zostały granice przewidywalności. Wytyczne, a w szczególności zawarta w nich nowa metoda obliczania grzywien – nawet jeśli jej zastosowanie skutkuje zwiększeniem wysokości nakładanych grzywien – była bowiem możliwa do racjonalnego przewidzenia.

(por. pkt 118, 119, 123–128, 133)

12. Komisja opublikowała wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, w których przedstawiła metodę obliczania, która wiąże ją w każdym rozpatrywanym przypadku w celu zapewnienia przejrzystości i zwiększenia pewności prawa względem zainteresowanych przedsiębiorstw. Przyjmując takie normy postępowania i ogłaszając poprzez publikację, iż będzie ona je stosować od tej pory do przypadków w nich przewidzianych, Komisja sama wyznacza sobie granice swobodnego uznania i nie może od nich odbiegać bez narażania się w danym przypadku na sankcję za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań. Wytyczne określają w sposób ogólny i abstrakcyjny metodę, jaką Komisja narzuciła sobie dla celów ustalenia kwoty grzywien nakładanych w tej decyzji i zapewniają w konsekwencji tym przedsiębiorstwom pewność prawa. Z drugiej strony rozsądny uczestnik obrotu gospodarczego może, zasięgając w razie potrzeby porady prawnej, przewidzieć w sposób wystarczająco dokładny metodę obliczeń i rząd wielkości grzywien, które mu grożą za określone zachowanie. Nie może on wprawdzie przewidzieć, w świetle tych wytycznych, dokładnej kwoty grzywny, jaką Komisja nałoży w każdym przypadku, jednakże ze względu na wagę naruszeń, które Komisja musi karać, cele represyjne i odstraszające uzasadniają sytuację, w której przedsiębiorstwa nie mogą ocenić korzyści, jakie odniosłyby z uczestnictwa w naruszeniu, uwzględniając z góry kwotę grzywny, która zostałaby na nie nałożona z powodu bezprawnego zachowania.

(por. pkt 135, 136, 201, 202)

13. Wzięcie pod uwagę przy określaniu kwoty grzywien nakładanych za naruszenie reguł konkurencji Unii komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli nie narusza ani zasady niedziałania prawa wstecz ani zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań. W istocie z tych dwóch zasad pierwsza nie sprzeciwia się stosowaniu wytycznych, które z założenia skutkują zaostrzeniem poziomu grzywien pod warunkiem że politykę, którą realizują, można logicznie przewidzieć. Jeżeli chodzi o drugą zasadę, podmioty gospodarcze nie powinny żywić uzasadnionych oczekiwań, że bez zmian pozostawać będzie sytuacja, która może zostać zmieniona przez instytucje w ramach ich dyskrecjonalnych uprawnień.

(por. pkt 143, 144)

14. O ile prawdą jest, że zgodnie z ogólnymi zasadami prawa Unii, których integralną częścią stanowią prawa podstawowe i w świetle których należy dokonywać wykładni wszystkich tekstów prawa Unii, Komisja nie może przymuszać przedsiębiorstw do tego, aby przyznały się do uczestnictwa w naruszeniu reguł konkurencji, o tyle ta ostatnia może przy ustalaniu kwoty grzywny wziąć pod uwagę pomoc w wykazaniu naruszenia udzieloną przez przedsiębiorstwo z własnej woli. W tym względzie współpraca na podstawie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli ma dla danego przedsiębiorstwa charakter całkowicie dobrowolny. Nie jest ono bowiem żaden sposób zmuszone do dostarczenia dowodów istnienia domniemanego kartelu. Zakres współpracy, jaką przedsiębiorstwo zamierza podjąć w toku postępowania administracyjnego, jest zatem przedmiotem jego swobodnego wyboru i nie jest on w żadnym razie narzucony przez komunikat w sprawie współpracy. Ponadto żaden przepis tego komunikatu nie wymaga, aby zainteresowane przedsiębiorstwo zrezygnowało z podważania bądź korygowania nieprawdziwych faktów przedstawionych przez inne przedsiębiorstwo.

Komunikat ten nie narusza również zasady in dubio pro reo czy zasady domniemania niewinności, wynikającej w szczególności z art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji praw człowieka, która należy także do praw podstawowych, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym także w art. 6 ust. 2 UE oraz w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej są uznane w porządku prawnym Unii. W istocie współpraca na podstawie tego komunikatu, z jednej strony, ma dla danego przedsiębiorstwa charakter całkowicie dobrowolny i nie nakłada na przedsiębiorstwo żadnego zobowiązania do dostarczenia dowodów, a z drugiej strony nie wywiera wpływu na obowiązek przedstawienia przez Komisję, na której spoczywa ciężar udowodnienia stwierdzonych przez nią naruszeń, materiału dowodowego potwierdzającego w sposób wymagany prawem stan faktyczny odnoszący się do naruszenia. W tym celu Komisja może oprzeć się, bez naruszania zasady domniemania niewinności, nie tylko na dokumentach, które zgromadziła w toku kontroli przeprowadzanych na podstawie rozporządzeń nr 17 i 1/2003 lub które otrzymała w odpowiedzi na wystosowane na podstawie tych rozporządzeń żądania przedstawienia informacji, ale także na dowodach dobrowolnie dostarczonych jej przez przedsiębiorstwo na podstawie omawianego komunikatu.

Komunikat w sprawie współpracy nie narusza ponadto zasady proporcjonalności. Komunikat ten wydaje się być instrumentem odpowiednim i niezbędnym do wykazywania istnienia tajnych porozumień horyzontalnych, a tym samym do nakłaniania przedsiębiorstw do przestrzegania reguł konkurencji. Chociaż instrumenty przewidziane w art. 18–21 rozporządzenia nr 1/2003, a mianowicie żądania przedstawienia informacji i kontrole, stanowią środki niezbędne do ścigania naruszeń prawa konkurencji, tajne porozumienia są często trudne do wykrycia i śledzenia bez współpracy zainteresowanych przedsiębiorstw. Zatem uczestnik kartelu mimo zamiaru zakończenia swego uczestnictwa w kartelu, może być zniechęcony do informowania o nim Komisji, gdyż naraziłby się w ten sposób na wysoką grzywnę. Przewidując przyznanie zwolnienia z grzywien lub znaczące obniżenie grzywny w odniesieniu do przedsiębiorstw, które dostarczą Komisji dowodów istnienia porozumienia horyzontalnego, komunikat w sprawie współpracy ma na celu zapobieżenie sytuacji, w której podmiot taki rezygnuje z powiadomienia Komisji o istnieniu kartelu.

Wreszcie Komisja nie przekroczyła zakresu uprawnień, jakie przysługują jej na mocy rozporządzenia nr 1/2003, ustanawiając w komunikacie w sprawie współpracy reguły postępowania, którymi zamierza się kierować przy wykonywaniu swych dyskrecjonalnych uprawnień w dziedzinie ustalania grzywien, po to by uwzględnić w szczególności zachowanie przedsiębiorstw w trakcie postępowania administracyjnego i wzmocnić tym samym gwarancję równego traktowania zainteresowanych przedsiębiorstw. Komisja ma bowiem możliwość, ale nie obowiązek, nałożenia grzywny na przedsiębiorstwo, które dopuściło się naruszenia art. 81 WE. Ponadto art. 23 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 1/2003 nie wymienia w sposób wyczerpujący kryteriów, które Komisja może uwzględnić w celu ustalenia kwoty grzywny. Zachowanie przedsiębiorstwa w trakcie postępowania administracyjnego może zatem być jednym z elementów, jakie należy wziąć pod uwagę przy ustalaniu tej kwoty.

(por. pkt 149, 150, 153, 155, 160, 162, 163, 168, 169, 171, 174–176)

15. Kompetencje Wspólnoty powinny być wykonywane z poszanowaniem prawa międzynarodowego. Prawo własności chronione jest nie tylko przez prawo międzynarodowe, ale także należy do zasad ogólnych prawa Unii. Jednakże pierwszeństwo prawa międzynarodowego względem prawa Unii nie obejmuje prawa pierwotnego, a w szczególności zasad ogólnych, do których należą prawa podstawowe. W tym względzie prawo własności nie stanowi prawa absolutnego, lecz musi być widziane w perspektywie jego funkcji społecznej. Wobec tego wykonywanie prawa własności może zostać poddane ograniczeniom, pod warunkiem że ograniczenia te rzeczywiście odpowiadają celom Wspólnoty Europejskiej służącym dobru ogólnemu i nie stanowią, w stosunku do swego celu, ingerencji nieproporcjonalnej i niemożliwej do przyjęcia, która naruszałaby istotę tego prawa. Ze względu na to, że stosowanie art. 81 WE i 82 WE stanowi jeden z aspektów wspólnotowego interesu publicznego, korzystanie z prawa własności może doznawać ograniczeń na podstawie tych przepisów, pod warunkiem że ograniczenia takie nie są nieproporcjonalne i nie naruszają samej istoty tego prawa.

(por. pkt 187–190)

16. Wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie można uznać za normę prawną, której administracja musi przestrzegać w każdym wypadku, lecz za normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej, i od której administracja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania. Przyjmując takie normy postępowania i ogłaszając poprzez publikację, że będzie ona je stosować od tej pory do przypadków w nich przewidzianych, Komisja sama wyznacza sobie granice swobodnego uznania i nie może odejść od tych norm bez narażania się w danym przypadku na sankcję za naruszenie ogólnych zasad prawa, takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań. Ponadto wspomniane wytyczne określają w sposób generalny i abstrakcyjny tryb postępowania, jaki narzuciła sobie Komisja dla celów ustalenia kwoty grzywien nałożonych w tej decyzji, i zapewniają w konsekwencji tym przedsiębiorstwom pewność prawa.

(por. pkt 200–202)

17. Wagę naruszeń prawa konkurencji Unii należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić.

Zgodnie z pkt 1A akapit pierwszy wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, przy ocenie wagi naruszenia Komisja powinna zbadać jego konkretny wpływ na rynek tylko w sytuacji, gdy wydaje się, że wpływ ten jest możliwy do zmierzenia. W celu oceny tego wpływu, Komisja jest zobowiązana do przyjęcia za punkt odniesienia konkurencję, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia. Zatem ponieważ skarżące nie wykazały, iż konkretny wpływ karteli był możliwy do zmierzenia, Komisja nie ma obowiązku uwzględnienia konkretnego wpływu naruszeń na rynek, w celu dokonania oceny ich wagi. Skutek praktyki antykonkurencyjnej nie jest bowiem sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące tych skutków, przede wszystkim gdy chodzi o naruszenia, które są poważne same z siebie, takie jak podział rynków. Wobec tego charakter naruszenia odgrywa zasadniczą rolę, w szczególności przy badaniu przesłanek „bardzo poważnych” naruszeń. Z opisu bardzo ciężkich naruszeń zawartego we wspomnianych wytycznych wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki, których celem jest między innymi podział rynków, mogą na podstawie samego swego charakteru spowodować uznanie ich za „bardzo ciężkie”, bez konieczności dokonania charakterystyki tych zachowań z punktu widzenia wpływu na rynek czy określonego obszaru geograficznego i tak żeby brak uwzględnienia rzeczywistego wpływu naruszeń nie mógł doprowadzić do naruszenia zasady domniemania niewinności.

W tych warunkach, niezależnie od domniemanego zróżnicowania struktury karteli, z samej swej natury naruszenia reguł konkurencji stwierdzone w decyzji Komisji są jednymi z najcięższych naruszeń art. 81 WE ponieważ ich przedmiotem są tajne porozumienia pomiędzy konkurentami podjęte w celu podziału rynku lub zamrożenia udziałów w rynku poprzez rozdzielenie projektów sprzedaży i instalacji nowych wind i schodów ruchomych oraz w celu zaniechania konkurencji w zakresie dotyczącym obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych. Porozumienia te, poza ciężkim zakłóceniem gry rynkowej, którą za sobą pociągają z uwagi na to, że zobowiązują strony do zachowania odrębnych rynków, często ograniczonych granicami krajowymi, powodują izolację tych rynków, naruszając w ten sposób fundamentalny cel traktatu dotyczący integracji rynku wspólnotowego. Naruszenia tego rodzaju, w szczególności w zakresie porozumień horyzontalnych, są również kwalifikowane jako szczególnie poważne lub naruszenia oczywiste.

(por. pkt 198, 214, 215, 221–223, 234, 235, 254)

18. W dziedzinie decyzji Komisji stwierdzających naruszenie reguł konkurencji Unii i nakładających grzywny, istotne wymogi proceduralne, do których należy obowiązek uzasadnienia, są spełnione pod warunkiem wskazania przez Komisję w swej decyzji elementów oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia, przy czym nie ma ona obowiązku umieszczania w niej bardziej szczegółowego wyjaśnienia lub danych liczbowych dotyczących sposobu obliczenia grzywny. Ponieważ w zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśnia, że kwoty wyjściowe grzywien zostały ustalone przy uwzględnieniu charakteru naruszeń i rozmiaru właściwego rynku geograficznego i że przeanalizowała ona wagę naruszeń w świetle charakterystyki ich uczestników, różnicując – w odniesieniu do każdego naruszenia – badane przedsiębiorstwa według wielkości ich obrotu odnoszącej się do produktów stanowiących przedmiot kartelu w państwach objętych naruszeniem, elementy oceny, które umożliwiły Komisji zmierzenie wagi stwierdzonych naruszeń są dostatecznie wyjaśnione w zaskarżonej decyzji z poszanowaniem art. 253 WE.

(por. pkt 203, 240, 243–245)

19. W dziedzinie decyzji Komisji stwierdzających naruszenie reguł konkurencji Unii i nakładających grzywny, rozmiar rynku właściwego nie jest co do zasady kryterium obowiązkowym, lecz tylko jednym spośród wielu istotnych kryteriów oceny wagi naruszenia i ustalenia wysokości grzywny, a Komisja nie jest zobowiązana do określenia granic właściwego rynku ani do oceny jego rozmiaru, gdy dane naruszenie ma charakter antykonkurencyjny. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie przewidują bowiem, iż kwota grzywien jest obliczana na podstawie całkowitego obrotu albo obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwa na danym rynku. Nie stoją one jednak na przeszkodzie temu, aby takie obroty zostały wzięte pod uwagę przy ustalaniu kwoty grzywny, tak by przestrzegane były ogólne zasady prawa Unii oraz gdy wymagają tego okoliczności.

W tych warunkach nie są nadmierne kwoty wyjściowe grzywien, które zostały ustalone w odniesieniu do naruszenia popełnionego w Luksemburgu na poziomie połowy minimalnego progu, który zgodnie z wytycznymi ma zwykle zastosowanie do bardzo poważnych naruszeń.

(por. pkt 247, 248)

20. W ramach obliczania grzywien nałożonych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 różne traktowanie zainteresowanych przedsiębiorstw jest nierozłącznie związane z uprawnieniami przysługującymi Komisji na mocy tego przepisu. W ramach przysługującego Komisji swobodnego uznania jest ona bowiem zobowiązana do indywidualizacji kary na podstawie zachowań i cech właściwych zainteresowanym przedsiębiorstwom w celu zapewnienia w każdym przypadku pełnej skuteczności zasad konkurencji Unii. Zatem zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w odniesieniu do naruszenia o określonej wadze może wystąpić potrzeba – gdy w naruszeniu uczestniczy kilka przedsiębiorstw (np. kartele) – ważenia ogólnej kwoty wyjściowej w celu ustalenia konkretnej kwoty wyjściowej uwzględniającej wagę, a tym samym rzeczywisty wpływ nagannego zachowania każdego z przedsiębiorstw na konkurencję, w szczególności tam, gdzie istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy wielkością przedsiębiorstw popełniających naruszenie tego samego typu. Konieczne jest zwłaszcza wzięcie pod uwagę rzeczywistych ekonomicznych możliwości sprawców naruszenia w zakresie wyrządzenia znaczących szkód innym podmiotom obecnym na rynku, w szczególności konsumentom.

W dodatku prawo Unii nie zawiera ogólnej zasady, zgodnie z którą kara musiałaby być proporcjonalna do znaczenia przedsiębiorstwa na rynku produktów będących przedmiotem naruszenia.

Wreszcie, jeżeli chodzi o ocenę wagi naruszenia w zależności od podziału uczestników kartelu na kategorie, aby sprawdzić, czy tego rodzaju podział jest zgodny z zasadami równego traktowania oraz proporcjonalnośc, sąd Unii – w ramach kontroli legalności korzystania przez Komisję z przysługującego jej w tej dziedzinie swobodnego uznania – powinien ograniczyć się do sprawdzenia, czy podział ten jest spójny i obiektywnie uzasadniony. Ponadto, zgodnie ze wspomnianymi wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien, zasada równej grzywny za takie samo postępowanie może prowadzić do nakładania różnych grzywien na przedsiębiorstwa, bez potrzeby opierania tych różnic na rachunku arytmetycznym.

(por. pkt 255–258, 263, 265)

21. Okoliczności łagodzącej nie można uwzględnić na podstawie pkt 3 tiret trzecie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w przypadku gdy naruszenie zostało zakończone przed datą pierwszych interwencji Komisji. O okoliczności łagodzącej w rozumieniu wspomnianego przepisu można bowiem logicznie mówić tylko wtedy, gdy interwencje Komisji skłoniły dane przedsiębiorstwa do zaprzestania antykonkurencyjnych zachowań. Celem tego przepisu jest zachęcenie przedsiębiorstw do zaprzestania antykonkurencyjnych zachowań niezwłocznie po wszczęciu przez Komisję dochodzenia w tym zakresie, tak że obniżenie grzywny z tego tytułu nie może być stosowane w wypadku, gdy naruszenie zostało już zakończone przed dniem, w którym miały miejsce pierwsze interwencje Komisji. Zastosowanie obniżenia w takich okolicznościach pokrywałoby się bowiem z uwzględnieniem czasu trwania naruszeń przy obliczaniu kwoty grzywien.

(por. pkt 274)

22. Przyjęcie przez przedsiębiorstwo, które popełniło naruszenie reguł konkurencji Unii, programu zgodności nie zobowiązuje Komisji do obniżenia grzywny ze względu na tę okoliczność. Ponadto wprawdzie istotne jest, by przedsiębiorstwo podjęło kroki w celu zapobieżenia w przyszłości nowym naruszeniom prawa konkurencji Unii przez jego pracowników, jednak podjęcie takich kroków nie zmienia w żaden sposób faktu istnienia naruszenia, które zostało stwierdzone. Komisja nie jest zatem zobowiązana do uwzględnienia takiego czynnika jako okoliczności łagodzącej, tym bardziej jeśli rozpatrywane naruszenie stanowi oczywiste naruszenie art. 81 WE.

(por. pkt 282)

23. Komunikat w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli stanowi dokument mający na celu uszczegółowienie – z poszanowaniem norm prawnych wyższej rangi – kryteriów, które Komisja zamierza stosować w ramach wykonywania swoich uprawnień dyskrecjonalnych przy ustalaniu grzywien nakładanych za naruszenie reguł konkurencji Unii. Wynika z tego samoograniczenie tych uprawnień, które nie wyklucza jednak zachowania przez Komisję znaczącego zakresu swobodnego uznania.

Komisji przysługuje zatem szeroki zakres uznania w zakresie oceny, czy dowody przedstawione przez dane przedsiębiorstwo, które wyraziło chęć skorzystania z postanowień komunikatu w sprawie współpracy zwiększają wartość dowodów w rozumieniu pkt 21 tego komunikatu.

Podobnie po stwierdzeniu, że zwiększona została wartość dowodowa w rozumieniu pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy, Komisja dysponuje zakresem swobodnego uznania przy określaniu dokładnego poziomu zmniejszenia kwoty grzywny przyznanego danemu przedsiębiorstwu. W istocie pkt 23 lit. b) akapit pierwszy komunikatu w sprawie współpracy przewiduje przedziały odnoszące się do zmniejszenia kwoty grzywny dla różnych wskazanych kategorii przedsiębiorstw. Z uwagi na wspomniany zakres swobodnego uznania tylko oczywiste przekroczenie tego zakresu swobodnego uznania może podlegać ocenie przez sąd Unii.

W tych okolicznościach Komisja nie przekracza w oczywisty sposób swego zakresu uznania, stwierdzając, że nie zwiększa istotnie wartości innych dowodów oświadczenie ograniczające się do potwierdzenia w pewnym stopniu oświadczenia, którym Komisja już dysponowała, ponieważ tego typu oświadczenie nie ułatwia tej ostatniej zadania w znacznym stopniu, wobec czego nie wystarcza do uzasadnienia obniżenia grzywny ze względu na współpracę.

(por. pkt 295, 296, 298–300, 309, 311)

24. W ramach oceny współpracy podjętej przez członków kartelu w trakcie postępowania administracyjnego, Komisja musi przestrzegać zasady równego traktowaniaWistocie, ponieważ sytuacja poszczególnych przedsiębiorstw ukaranych grzywną za naruszenie reguł konkurencji Unii nie jest porównywalna, Komisja nie narusza zasady równego traktowania, przyznając niektórym przedsiębiorstwom, w zależności od zwiększenia wartości dowodów wynikającego z ich odpowiedniej współpracy, obniżki kwoty grzywien i odmawia innemu przedsiębiorstwu obniżenia kwoty grzywny na podstawie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli. W tym względzie ocena zwiększenia wartości dowodów wynikającego ze współpracy dokonywana jest na podstawie dowodów, jakie już znajdują się w posiadaniu Komisji. Zatem w sytuacji kiedy przedsiębiorstwo dostarcza dowodów, które nie mają decydującego znaczenia dla wykazania istnienia kartelu, ale ułatwiają Komisji wykazanie naruszenia poprzez wzmocnienie dowodów, które są już w posiadaniu tej instytucji, lub w sytuacji gdy takie przedsiębiorstwo przekazuje Komisji informacje istotnie zwiększające wartość dowodów dopiero w kilka miesięcy po przekazaniu informacji przez inne przedsiębiorstwa i w każdym razie nie przedstawia dowodów na piśmie, Komisja nie przekracza w oczywisty sposób przysługującego jej zakresu uznania, ustalając wysokość obniżki grzywny nałożonej na to przedsiębiorstwo na bardzo niewielkim poziomie procentowym.

(por. pkt 313, 315, 319, 335, 336, 344, 347)

25. Jeżeli chodzi o poszanowanie zasady proporcjonalności przy ustalaniu kwoty grzywien za naruszenie reguł konkurencji Unii, tego rodzaju grzywny nie powinny być nieproporcjonalne w stosunku do celów, których realizacji służą, czyli zapewnieniu poszanowania reguł konkurencji, i kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia. Ponadto przy ustalaniu kwoty grzywien Komisja może brać pod uwagę konieczność zapewnienia, aby grzywny wywierały wystarczająco odstraszający skutek.

W tym względzie, po pierwsze, kartele polegające głównie na niejawnych porozumieniach pomiędzy konkurującymi podmiotami podjętych w celu podziału rynku między sobą lub zamrożenia udziału rynkowego poprzez podział planów sprzedaży i instalacji nowych wind lub schodów ruchomych i w celu zaniechania konkurowania między sobą w zakresie obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych, stanowią naruszenie należące, ze względu na swój charakter, do bardzo poważnych naruszeń art. 81 WE.

Po drugie, przy obliczaniu kwoty grzywien Komisja może wziąć pod uwagę w szczególności rozmiar i siłę gospodarczą jednostki stanowiącej przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE. Jednakże przedsiębiorstwa, które należy wziąć pod uwagę nie mogą być utożsamiane z każdą ze spółek zależnych, które uczestniczyły w naruszeniu, lecz ze spółką dominującą i jej spółkami zależnymi. Po trzecie, co się tyczy proporcjonalności grzywien do rozmiaru i siły gospodarczej badanych jednostek gospodarczych, Komisja jest związana 10% górną granicą przewidzianą w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr1/2003, której ustanowienie miało na celu zapobieżenie sytuacji, w której grzywny byłyby nieproporcjonalne do rozmiaru przedsiębiorstwa. Łącznej kwoty grzywien stanowiącej około 2% skonsolidowanego obrotu zainteresowanego przedsiębiorstwa uzyskanego w roku gospodarczym poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji nie można uznać za nieproporcjonalną do rozmiaru przedsiębiorstwa.

(por. pkt 367–370)

WYROK SĄDU (ósma izba)

z dnia 13 lipca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek instalacji i obsługi wind i schodów ruchomych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Manipulowanie w ramach postępowań przetargowych – Podział rynku – Ustalenie cen

W sprawie T‑138/07

Schindler Holding Ltd, z siedzibą w Hergiswil (Szwajcaria),

Schindler Management AG, z siedzibą w Ebikon (Szwajcaria),

Schindler SA, z siedzibą w Brukseli (Belgia),

Schindler Deutschland Holding GmbH, z siedzibą w Berlinie (Niemcy),

Schindler Sàrl, z siedzibą w Luksemburgu (Luksemburg),

Schindler Liften BV, z siedzibą w Hadze (Niderlandy),

reprezentowane przez adwokatów R. Bechtolda, W. Boscha, U. Soltésza oraz S. Hirsbrunnera,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez K. Mojzesowicz oraz R. Sauera, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

popieranej przez:

Radę Unii Europejskiej, reprezentowaną przez M. Simm oraz G. Kimberley, działające w charakterze pełnomocników,

interwenient,

której przedmiotem jest wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2007) 512 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/E‑1/38.823 – Windy i schody ruchome) oraz, tytułem ewentualnym, o obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżące,

SĄD (ósma izba),

W składzie: M.E. Martins Ribeiro (sprawozdawca), prezes, N. Wahl i A. Dittrich, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 17 września 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Niniejsza sprawa dotyczy wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2007) 512 wersja ostateczna z dnia 21 lutego 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 [WE] (sprawa COMP/E‑1/38.823 – Windy i schody ruchome) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2008 r. (Dz.U. C 75, s. 19) lub, tytułem ewentualnym, o obniżenie kwoty grzywien nałożonych na skarżących.

2 W zaskarżonej decyzji Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że następujące spółki naruszyły art. 81 WE:

– Kone Belgium SA (zwana dalej „Kone w Belgii”), Kone GmbH (zwana dalej „Kone w Niemczech”), Kone Luxembourg Sàrl (zwana dalej „Kone w Luksemburgu”), Kone BV Liften en Roltrappen (zwana dalej „Kone w Niderlandach”) i Kone Oyj (zwana dalej „KC”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Kone”);

– Otis SA (zwana dalej „Otis w Belgii”), Otis GmbH & Co. OHG (zwana dalej „Otis w Niemczech”), General Technic-Otis Sàrl (zwana dalej „GTO”), General Technic Sàrl (zwana dalej „GT”), Otis BV (zwana dalej „Otis w Niderlandach”), Otis Elevator Company (zwana dalej „OEC”) i United Technologies Corporation (zwana dalej „UTC”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Otis”);

– Schindler SA (zwana dalej „Schindler w Belgii”), Schindler Deutschland Holding GmbH (zwana dalej „Schindler w Niemczech”), Schindler Sàrl (zwana dalej Schindler w Luksemburgu), Schindler Liften BV (zwana dalej „Schindler w Niderlandach”) i Schindler Holding Ltd (zwane dalej, łącznie lub osobno, „Schindler”);

– ThyssenKrupp Liften Ascenseurs NV (zwana dalej „TKLA”), ThyssenKrupp Aufzüge GmbH (zwane dalej „TKA”), ThyssenKrupp Fahrtreppen GmbH (zwana dalej „TKF”), ThyssenKrupp Elevator AG (zwana dalej „TKE”), ThyssenKrupp AG (zwana dalej „TKAG”), ThyssenKrupp Ascenseurs Luxembourg Sàrl (zwana dalej „TKAL”) i ThyssenKrupp Liften BV (zwana dalej „TKL”) (zwane dalej, łącznie lub osobno, „ThyssenKrupp”) oraz

– Mitsubishi Elevator Europe BV (zwana dalej „MEE”).

3 Schindler jest jednym z pierwszych światowych koncernów dostarczających windy i schody ruchome. Spółką dominującą koncernu jest Schindler Holding z siedzibą w Szwajcarii (motyw 27 zaskarżonej decyzji). Schindler prowadzi działalność w sektorze wind i schodów ruchomych za pośrednictwem spółek zależnych mających siedziby w różnych krajach. Do spółek tych należą między innymi Schindler w Belgii, Schindler w Niemczech, Schindler w Luksemburgu i Schindler w Niderlandach (motywy 28–32 zaskarżonej decyzji).

Postępowanie administracyjne

1. Dochodzenie Komisji

4 W lecie 2003 r. Komisji zostały przekazane informacje dotyczące możliwego wystąpienia kartelu pomiędzy czterema głównymi producentami europejskimi wind i schodów ruchomych prowadzącymi działalność gospodarczą w Unii, a mianowicie Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp (motywy 3, 91 zaskarżonej decyzji).

Belgia

5 Począwszy od dnia 28 stycznia 2004 r. oraz w marcu 2004 r. Komisja przeprowadzała kontrole na podstawie art. 14 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady nr 17, pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204), w szczególności w lokalach spółek zależnych Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp w Belgii (motywy 92, 93, 95, 97 zaskarżonej decyzji).

6 Kone, Otis, ThyssenKrupp i Schindler złożyły następnie wnioski na podstawie obwieszczenia Komisji w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3) (zwanego dalej „obwieszczeniem w sprawie współpracy z 2002 r.”). Wnioski te zostały uzupełnione przez zainteresowane przedsiębiorstwa (motywy 94, 96, 98, 103 zaskarżonej decyzji).

7 W dniu 29 czerwca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Kone w zastosowaniu ust. 8 lit. b) wskazanego obwieszczenia (motyw 99 zaskarżonej decyzji).

8 Między wrześniem a grudniem 2004 r., działając na podstawie art. 18 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1), Komisja skierowała również do przedsiębiorstw, które dopuściły się naruszenia w Belgii, do wielu klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszenia Agoria żądania przedstawienia informacji (motywy 101, 102 zaskarżonej decyzji).

Niemcy

9 Począwszy od dnia 28 stycznia 2004 r. oraz w marcu 2004 r. Komisja przeprowadzała kontrole na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17, w szczególności w lokalach spółek zależnych Otis i ThyssenKrupp w Niemczech (motywy 104, 106 zaskarżonej decyzji).

10 W dniach 12 i 18 lutego 2004 r. Kone uzupełniła wniosek dotyczący Belgii, sporządzony w dniu 2 lutego 2004 r. na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., o informacje dotyczące Niemiec. Podobnie Otis w okresie pomiędzy marcem 2004 r. a lutym 2005 r. uzupełniła swój wniosek dotyczący Belgii o informacje dotyczące Niemiec. W dniu 25 listopada 2004 r. Schindler złożyła na podstawie tego obwieszczenia wniosek zawierający informacje dotyczące Niemiec, które zostały uzupełnione pomiędzy grudniem 2004 r. a lutym 2005 r. Wreszcie w grudniu 2005 r. ThyssenKrupp przekazała Komisji wniosek dotyczący Niemiec, również na podstawie wskazanego obwieszczenia (motywy 105, 107, 112, 114 zaskarżonej decyzji).

11 Między wrześniem a listopadem 2004 r., działając na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003, Komisja skierowała do przedsiębiorstw, które dopuściły się naruszenia w Niemczech, do wielu klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszeń VDMA, VFA i VMA żądania przedstawienia informacji (motywy 110, 111, 113 zaskarżonej decyzji).

Luksemburg

12 W dniu 5 lutego 2004 r. Kone uzupełniła swój wniosek dotyczący Belgii sporządzony w dniu 2 lutego 2004 r. o informacje dotyczące Luksemburga. Otis i ThyssenKrup złożyły w formie ustnej wnioski dotyczące Luksemburga na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Wniosek dotyczący Luksemburga sporządzony na podstawie wskazanego obwieszczenia złożyła także Schindler (motywy 115, 118, 119, 124 zaskarżonej decyzji).

13 Począwszy od dnia 9 marca 2004 r. Komisja przeprowadzała kontrole na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17, w szczególności w lokalach spółek zależnych Schindler i ThyssenKrupp w Luksemburgu (motyw 116 zaskarżonej decyzji).

14 W dniu 29 czerwca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Kone w zastosowaniu pkt 8 lit. b) obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w odniesieniu do części wniosku, która dotyczyła Luksemburga (motyw 120 zaskarżonej decyzji).

15 We wrześniu i październiku 2004 r., działając na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003, Komisja skierowała również do przedsiębiorstw, które dopuściły się naruszenia w Niemczech, do wielu klientów w tym państwie członkowskim i do Fédération luxembourgeoise des ascensoristes (luksemburskiego zrzeszenia producentów wind) żądania przedstawienia informacji (motywy 110, 111, 113 zaskarżonej decyzji).

Niderlandy

16 W marcu 2004 r. Otis złożyła wniosek na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. w zakresie dotyczącym Niderlandów. Wniosek ten został później uzupełniony. W kwietniu 2004 r. wniosek na podstawie wskazanego obwieszczenia, który również był kilkukrotnie uzupełniany, został sformułowany przez ThyssenKrupp. Wreszcie w dniu 19 lipca 2004 r. Kone uzupełniła wniosek z dnia 2 lutego 2004 r. dotyczący Belgii o informacje dotyczące Niderlandów (motywy 127, 129, 130 zaskarżonej decyzji).

17 W dniu 27 lipca 2004 r. warunkowe zwolnienie z grzywien zostało przyznane na rzecz Otis w zastosowaniu pkt 8 lit. a) wskazanego obwieszczenia (motyw 131 zaskarżonej decyzji).

18 W dniu 28 kwietnia 2004 r. Komisja wszczęła na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 kontrole, w szczególności w lokalach spółek zależnych Kone, Schindler, ThyssenKrupp i MEE w Niderlandach oraz w lokalach stowarzyszenia Boschduin (motyw 128 zaskarżonej decyzji).

19 We wrześniu 2004 r. Komisja skierowała żądania informacji na podstawie art. 18 rozporządzenia nr 1/2003 do spółek biorących udział w naruszeniu w Niderlandach, do kilku klientów w tym państwie członkowskim i do stowarzyszeń VLR i Boschduin (motywy 133, 134 zaskarżonej decyzji).

2. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów

20 W dniu 7 października 2005 r. Komisja wystosowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które zostało skierowane między innymi do spółek wskazanych w pkt 2 powyżej. Wszyscy adresaci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedstawili swoje uwagi na piśmie w odpowiedzi na zarzuty postawione przez Komisję (motywy 135, 137 zaskarżonej decyzji).

21 Nie zostało przeprowadzone spotkanie wyjaśniające, ponieważ żaden z adresatów pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie przedstawił wniosku o wysłuchanie (motyw 138 zaskarżonej decyzji).

3. Zaskarżona decyzja

22 W dniu 21 lutego 2007 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję, w której stwierdziła, że spółki, do których decyzja ta została skierowana, brały udział w czterech jednolitych, złożonych i ciągłych naruszeniach art. 81 ust. 1 WE w czterech państwach członkowskich poprzez podział rynków między siebie, uzgadnianie lub koordynację udzielania zamówień publicznych i umów dotyczących sprzedaży, instalacji, obsługi i modernizacji wind i schodów ruchomych (motyw 2 zaskarżonej decyzji).

23 Co się tyczy adresatów zaskarżonych decyzji, Komisja stwierdziła, że inaczej niż w przypadku spółek zależnych omawianych przedsiębiorstw w Belgii, Niemczech, Luksemburgu i Niderlandach, ich spółki dominujące powinny być uznane za odpowiedzialne solidarnie za naruszenie art. 81 WE, którego dopuściły się ich spółki zależne, ze względu na fakt, że mogły one wywierać decydujący wpływ na ich politykę handlową w czasie trwania naruszenia i że można założyć, iż skorzystały z tych uprawnień (motywy 608, 615, 622, 627, 634–641 zaskarżonej decyzji). Spółki dominujące MEE nie zostały uznane za odpowiedzialne solidarnie za działania swoich spółek zależnych, ponieważ nie zdołano wykazać, że wywierały na nie decydujący wpływ (motyw 643 zaskarżonej decyzji).

24 Dla celów obliczenia kwoty grzywien Komisja zastosowała w zaskarżonej decyzji tryb postępowania wskazany w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi z 1998 r.”). Zbadała ona również, czy i w jaki sposób omawiane przedsiębiorstwa spełniły wymogi określone w obwieszczeniu w sprawie współpracy z 2002 r.

25 Komisja zakwalifikowała naruszenia jako „bardzo poważne”, mając na uwadze ich charakter oraz fakt, że każde z nich obejmowało całe terytorium danego państwa członkowskiego (Belgia, Niemcy, Luksemburg lub Niderlandy), choć ich rzeczywisty wpływ na rynek nie mógł zostać określony (motyw 671 zaskarżonej decyzji).

26 Celem uwzględnienia rzeczywistych możliwości ekonomicznych omawianych przedsiębiorstw odnośnie do spowodowania znacznej szkody w zakresie konkurencji Komisja dokonała dla każdego państwa członkowskiego podziału tych przedsiębiorstw na kilka kategorii wedle obrotów osiągniętych na rynku wind lub schodów ruchomych, w razie konieczności włącznie z usługami obsługi i modernizacji (motywy 672, 673 zaskarżonej decyzji).

27 Co się tyczy kartelu w Belgii, Kone i Schindler zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii, z ustaloną przy uwzględnieniu wagi naruszenia kwotą wyjściową grzywny w wysokości 40 000 000 EUR. Otis została sklasyfikowana w drugiej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 27 000 000 EUR. ThyssenKrup została sklasyfikowana w trzeciej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 16 500 000 EUR (motywy 674, 675 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 45 900 000 EUR i do 33 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie trwało siedem lat i osiem miesięcy (od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 75%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 70 000 000 EUR w przypadku Kone, do 80 325 000 EUR w przypadku Otis, do 70 000 000 EUR w przypadku Schindler i do 57 750 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 692, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698 i 708–710 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 733, 734, 749, 750, 753–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Kone skorzystała z całkowitego zwolnienia z grzywien. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze tego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. ThyssenKrupp skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 20% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret drugie wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler skorzystała ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. (motywy 760–777 zaskarżonej decyzji).

28 Co się tyczy kartelu w Niemczech, Kone, Otis i ThyssenKrupp zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 70 000 000 EUR. Schindler została sklasyfikowana w drugiej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 17 000 000 EUR (motywy 676–679 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 119 000 000 EUR i do 140 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie popełnione przez Kone, Otis i ThyssenKrupp trwało osiem lat i cztery miesiące (od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 80%. Ponieważ naruszenie popełnione przez Schindler trwało pięć lat i cztery miesiące (od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 6 grudnia 2000 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tego przedsiębiorstwa o 50%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 126 000 000 EUR w przypadku Kone, do 214 200 000 EUR w przypadku Otis, do 25 500 000 EUR w przypadku Schindler i do 252 000 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 693, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697–707 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 727–729, 735, 736, 742–744, 749, 750 i 753–755 zaskarżonej decyzji). Kone skorzystała, po pierwsze, z maksymalnego zmniejszenia w wysokości 50% kwoty grzywny przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 25% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret drugie wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 15% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret trzecie wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. ThyssenKrupp skorzystała ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 778–813 zaskarżonej decyzji).

29 Co się tyczy kartelu w Luksemburgu, Otis i Schindler zostały sklasyfikowane w pierwszej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 10 000 000 EUR. Kone i ThyssenKrupp zostały sklasyfikowane w drugiej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 2 500 000 EUR (motywy 680–683 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 17 000 000 EUR i do 5 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie trwało osiem lat i trzy miesiące (od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 80%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 4 500 000 EUR w przypadku Kone, do 30 600 000 EUR w przypadku Otis, do 18 000 000 EUR w przypadku Schindler i do 9 000 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp (motywy 694, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698 i 711–714 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 730, 749, 750, 753–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Kone skorzystała z całkowitego zwolnienia z grzywien. Otis skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze tego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler i ThyssenKrupp skorzystały jedynie ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 814–835 zaskarżonej decyzji).

30 W zakresie dotyczącym kartelu w Niderlandach Kone została sklasyfikowana w pierwszej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 55 000 000 EUR. Otis została sklasyfikowana w drugiej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 41 000 000 EUR. Schindler została sklasyfikowana w trzeciej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 24 500 000 EUR. ThyssenKrupp i MEE zostały sklasyfikowane w czwartej kategorii, z kwotą wyjściową grzywny w wysokości 8 500 000 EUR (motywy 684, 685 zaskarżonej decyzji). Do kwot wyjściowych grzywien zastosowany został mnożnik wynoszący 1,7 w przypadku Otis i mnożnik wynoszący 2 w przypadku ThyssenKrupp celem uwzględnienia ich rozmiarów i globalnych zasobów, w związku z czym kwoty wyjściowe nałożonych na nie grzywien zostały zwiększone odpowiednio do 69 700 000 EUR i do 17 000 000 EUR (motywy 690, 691 zaskarżonej decyzji). W związku z tym, że naruszenie popełnione przez Otis i ThyssenKrupp trwało pięć lat i dziesięć miesięcy (od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 55%. Ponieważ naruszenie popełnione przez Kone i Schindler trwało cztery lata i dziewięć miesięcy (od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tych przedsiębiorstw o 45%. Ponieważ naruszenie popełnione przez MEE trwało cztery lata i jeden miesiąc (od dnia 11 stycznia 2000 r. do dnia 5 marca 2004 r.), Komisja zwiększyła kwotę wyjściową grzywny w przypadku tego przedsiębiorstwa o 40%. Kwoty wyjściowe grzywny zostały wobec tego zwiększone do 79 750 000 EUR w przypadku Kone, do 108 035 000 EUR w przypadku Otis, do 35 525 000 EUR w przypadku Schindler, do 26 350 000 EUR w przypadku ThyssenKrupp i do 11 900 000 EUR w przypadku MEE (motywy 695, 696 zaskarżonej decyzji). Komisja uznała, że ThyssenKrupp powinna zostać uznana za przedsiębiorstwo powracające do naruszenia, i zwiększyła kwotę jej grzywny o 50%, biorąc pod uwagę tę okoliczność obciążającą (motywy 697, 698, 715–720 zaskarżonej decyzji). W przypadku omawianych przedsiębiorstw nie przyjęto wystąpienia żadnej okoliczności łagodzącej (motywy 724–726, 731, 732, 737, 739–741, 745–748, 751–755 zaskarżonej decyzji). Na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Otis skorzystała z pełnego zwolnienia z grzywien. ThyssenKrupp skorzystała, po pierwsze, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 40% w ramach przedziału przewidzianego w pkt 23 lit. b) akapit pierwszy tiret pierwsze wskazanego obwieszczenia, i po drugie, ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych. Schindler i MEE skorzystały ze zmniejszenia kwoty grzywny o 1% w związku z brakiem zakwestionowania okoliczności faktycznych (motywy 836–855 zaskarżonej decyzji).

31 Sentencja zaskarżonej decyzji brzmi następująco:

„Artykuł pierwszy

1. W zakresie dotyczącym Belgii – poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych – następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Belgii]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Belgii]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Belgii]: od dnia 9 maja 1996 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKLA]: od dnia 9 maja 1996 r do dnia 29 stycznia 2004 r.

2. W zakresie dotyczącym Niemiec – poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi w dziedzinie wind i schodów ruchomych – następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niemczech]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 6 grudnia 2000 r.; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE], [TKA] i [TKF]: od dnia 1 sierpnia 1995 r. do dnia 5 grudnia 2003 r.

3. W zakresie dotyczącym Luksemburga – poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych – następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Luksemburgu]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 29 stycznia 2004 r.;

– Otis: [UTC], [OEC], [Otis w Belgii], [GTO] i [GT]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Luksemburgu]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKAL]: od dnia 7 grudnia 1995 r. do dnia 9 marca 2004 r.

4. W zakresie dotyczącym Niderlandów – poprzez regularne i kolektywne uzgodnienia dokonywane we wskazanych poniżej okresach w ramach porozumień i uzgodnionych praktyk na poziomie krajowym celem podziału rynku, rozdzielenia między sobą zamówień publicznych, a także prywatnych i innych umów zgodnie z wcześniej ustalonymi udziałami w rynku sprzedaży i obsługi oraz celem zaniechania konkurowania między sobą w zakresie umów obsługi i modernizacji w dziedzinie wind i schodów ruchomych – następujące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 [WE]:

– Kone: [KC] i [Kone w Niderlandach]: od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niderlandach]: od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niderlandach]: od dnia 1 czerwca 1999 r. do dnia 5 marca 2004 r.;

– ThyssenKrupp: [TKAG] i [TKL]: od dnia 15 kwietnia 1998 r. do dnia 5 marca 2004 r.; oraz

– [MEE]: od dnia 11 stycznia 2000 r. do dnia 5 marca 2004 r.

Arykuł 2

1. W związku z naruszeniami popełnionymi w Belgii, wskazanymi w art. 1 ust. 1, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Belgii], solidarnie: 0 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Belgii], solidarnie: 47 713 050 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Belgii], solidarnie: 69 300 000 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKLA], solidarnie: 68 607 000 EUR.

2. W związku z naruszeniami popełnionymi w Niemczech, wskazanymi w art. 1 ust. 2, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Niemczech], solidarnie: 62 370 000 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niemczech], solidarnie: 159 043 500 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niemczech], solidarnie: 21 458 250 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE], [TKA] i [TKF], solidarnie: 374 220 000 EUR.

3. W związku z naruszeniami popełnionymi w Luksemburgu, wskazanymi w art. 1 ust. 3, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Luksemburgu], solidarnie: 0 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC], [Otis w Belgii], [GTO] i [GT], solidarnie: 18 176 400 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Luksemburgu], solidarnie: 17 820 000 EUR; oraz

– ThyssenKrupp: [TKAG], [TKE] i [TKAL], solidarnie: 13 365 000 EUR.

4. W związku z naruszeniami popełnionymi w Niderlandach, wskazanymi w art. 1 ust. 4, nałożone zostają następujące kary:

– Kone: [KC] i [Kone w Niderlandach], solidarnie: 79 750 000 EUR;

– Otis: [UTC], [OEC] i [Otis w Niderlandach], solidarnie: 0 EUR;

– Schindler: Schindler Holding […] i [Schindler w Niderlandach], solidarnie: 35 169 750 EUR;

– ThyssenKrupp: [TKAG] i [TKL], solidarnie: 23 477 850 EUR; oraz

– [MEE]: 1 841 400 EUR.

[…]”.

Przebieg postępowania i żądania stron

32 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 4 maja 2007 r. skarżące, Schindler Holding, Schindler Management AG, Schindler w Belgii, Schindler w Niemczech, Schindler w Luksemburgu i Schindler w Niderlandach, wniosły niniejszą skargę.

33 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 25 lipca 2007 r. Rada Unii złożyła wniosek o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenienta w celu poparcia żądań Komisji. Postanowieniem z dnia 8 października 2007 r. prezes ósmej izby Sądu dopuścił tę interwencję.

34 W dniu 26 listopada 2007 r. Rada przedstawiła uwagi interwenienta. Strony sporu ustosunkowały się do tych uwag.

35 Na podstawie sprawozdania sędziego Sąd (ósma izba) postanowił otworzyć postępowanie ustne i w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania zadał stronom pytania na piśmie oraz zwrócił się do Komisji o przedstawienie pewnego dokumentu. Strony udzieliły odpowiedzi w wyznaczonym terminie.

36 Na rozprawie w dniu 17 września 2009 r. wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd.

37 Strony wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego – obniżenie kwot nałożonych grzywien;

– umorzenie postępowania w przedmiocie skargi, na podstawie art. 113 regulaminu postępowania, w odniesieniu do Schindler Management;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania, w tym kosztami wynikającymi z umorzenia postępowania w przedmiocie skargi, w zakresie w jakim została ona wniesiona przez Schindler Management.

38 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

39 Rada wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– wydanie stosownego rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania.

W przedmiocie żądania umorzenia postępowania w odniesieniu do Schindler Management

40 W wersji sporządzonej przed wniesieniem skargi art. 4 zaskarżonej decyzji wskazywał Schindler Management jako jedną z adresatów tego aktu.

41 Decyzją z dnia 4 września 2007 r., doręczoną Sądowi w dniu 30 czerwca 2009 r., Komisja sprostowała art. 4 zaskarżonej decyzji i powiadomiła o tym sprostowaniu spółki Schindler Holding i Schindler Management. Po sprostowaniu art. 4 zaskarżonej decyzji nie wymienia już Schindler Management wśród adresatów decyzji.

42 Według skarżących sprostowanie zaskarżonej decyzji uczyniło skargę bezprzedmiotową w odniesieniu do Schindler Management.

43 Należy stwierdzić, że zgodnie z twierdzeniami skarżących, wobec sprostowania zaskarżonej decyzji, niniejsza skarga stała się bezprzedmiotowa w odniesieniu do Schindler Management.

44 Należy zatem umorzyć postępowanie w przedmiocie skargi, w zakresie w jakim została ona wniesiona przez Schindler Management.

Co do istoty

1. Uwagi wstępne

45 Na poparcie skargi skarżące podniosły w swych pismach argumenty zgrupowane w ramach 13 zarzutów, które przedstawiły w następujący sposób. Zarzut pierwszy dotyczy naruszenia zasady legalności kar ze względu na fakt, że art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 przyznaje Komisji nieograniczony zakres uznania przy obliczaniu grzywien. Zarzut drugi dotyczy naruszenia zasady niedziałania prawa wstecz przy zastosowaniu wytycznych z 1998 r. i obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Zarzut trzeci odnosi się do naruszenia zasady legalności kar i braku po stronie Komisji kompetencji do wydania wytycznych z 1998 r. Zarzut czwarty dotyczy niezgodności z prawem obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. ze względu na naruszenie zasad nemo tenetur se ipsum accusare, nemo tenetur se ipsum prodere (zwanych dalej łącznie „zasadą nemo tenetur”), in dubio pro reo oraz proporcjonalności. Zarzut piąty oparty jest na naruszeniu zasady podziału władzy i wymogów rzetelnego procesu opartego na poszanowaniu zasady państwa prawa. Zarzut szósty dotyczy konfiskacyjnego charakteru grzywien nałożonych na skarżące. Zarzuty siódmy i ósmy dotyczą naruszenia wytycznych z 1998 r. przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywien i przy ocenie okoliczności łagodzących. Przedmiotem zarzutu dziewiątego jest naruszenie wytycznych z 1998 r. i obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. przy ustalaniu kwot grzywien nałożonych za naruszenia popełnione w Belgii, Niemczech i Luksemburgu. Zarzut dziesiąty dotyczy nieproporcjonalnego charakteru kwot grzywien. Zarzut jedenasty oparty jest na braku skutecznego doręczenia zaskarżonej decyzji spółce Schindler Holding. Zarzut dwunasty dotyczy braku odpowiedzialności po stronie Schindler Holding. Przedmiotem zarzutu trzynastego jest wreszcie naruszenie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

46 Chociaż skarga wniesiona przez skarżące ma podwójny przedmiot, mianowicie, tytułem żądania głównego, wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji, a tytułem żądania ewentualnego – wniosek o obniżenie wysokości grzywien, skarżące podniosły w swych pismach różne zarzuty bez szczegółowego sprecyzowania przedstawionych żądań. Na rozprawie skarżące wskazały zasadniczo, w odpowiedzi na pytanie Sądu, że dziesięć pierwszych zarzutów i zarzut trzynasty mają na celu stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji, że zarzut jedenasty ma na celu stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości, w zakresie w jakim adresowana jest ona do Schindler Holding, i że zarzut dwunasty ma na celu stwierdzenie nieważności art. 1, 2 i 3 zaskarżonej decyzji, w zakresie w jakim skierowana jest ona do Schindler Holding.

47 W tym względzie należy stwierdzić, iż niektóre argumenty skarżących dotyczą kwestii zgodności z prawem całości zaskarżonej decyzji, wobec czego zostaną one zbadane w pierwszej kolejności. Chodzi tu mianowicie o argument skarżących przedstawiony w ramach zarzutu piątego, który dotyczy zasadniczo naruszenia art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”). Do argumentów odnoszących się do zgodności z prawem całości zaskarżonej decyzji należą także argumenty podniesione w ramach zarzutów jedenastego i dwunastego, dotyczące odpowiednio niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim skierowana ona została do Schindler Holding, ze względu na brak ważnej notyfikacji, oraz niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na obciążenie odpowiedzialnością solidarną Schindler Holding.

48 Argumenty odnoszące się do kwestii zgodności z prawem art. 2 zaskarżonej decyzji, przedstawione w ramach innych zarzutów skargi, zostaną zbadane w drugiej kolejności. W tym względzie Sąd uważa za wskazane zbadanie argumentów skarżących w następujący sposób. Najpierw przeanalizowane zostaną zarzuty pierwszy, drugi, trzeci i czwarty, w ramach których skarżące wskazują kilka niezgodności z prawem, dotyczących art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, wytycznych z 1998 r. i obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r. Następnie Sąd przeanalizuje zarzut szósty, według którego zaskarżona decyzja ma charakter konfiskacyjny. Na koniec Sąd zbada zarzuty siódmy, ósmy, dziewiąty, dziesiąty i trzynasty, w ramach których skarżące podniosły szereg argumentów dotyczących kwestii ustalania wysokości nałożonych na nie grzywien.

2. W przedmiocie żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w całości

W przedmiocie zarzutu dotyczącego naruszenia art. 6 ust. 1 EKPC

49 Skarżące podnoszą, że ponieważ naruszenia postanowień traktatu WE w dziedzinie prawa konkurencji należą do dziedziny prawa karnego, postępowanie przed Komisją powinno spełniać wymogi art. 6 ust. 1 EKPC. Władze administracyjne mogą nakładać sankcje karne tylko w sytuacji, gdy istnieje możliwość przeprowadzenia kontroli sądowej, zaś w niniejszej sprawie tak nie jest. Postępowanie w przedmiocie skargi o stwierdzenie nieważności przed sądem Unii jest bowiem tylko administracyjną procedurą kasacyjną, w ramach której badane są tylko konkretne zarzuty podniesione przez skarżącego i która nie spełnia wymogów określonych przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (zwany dalej „ETPC”) między innymi wyroku z dnia 21 lutego 1984 r. w sprawie Öztürk przeciwko Niemcom (seria A nr 73). Ponadto postępowania przed Komisją nie można uznać za postępowanie przed niezawisłym i bezstronnym sądem, ponieważ postępowanie dowodowe prowadzone przez Komisję na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., w którym instytucja ta opiera się na opisie okoliczności faktycznych uzyskanym w ramach „samooskarżenia”, narusza wymogi postępowania państwa prawa, zwłaszcza że przedsiębiorstwa nie mają żadnej możliwości weryfikacji zasadności zarzutów, na przykład w drodze przesłuchania świadków oskarżenia.

50 Artykuł 6 ust. 1 EKPC stanowi:

„1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu […] o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej […]”.

51 Należy przypomnieć, iż Trybunał uznał zasadę podstawową prawa Unii, zgodnie z którą każdy ma prawo do rzetelnego procesu (wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑411/04 P Salzgitter Mannesmann przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑959, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo) Zasada ta, potwierdzona także w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, s. 1) (zwanej dalej „kartą”), wywodzi się z praw podstawowych, stanowiących integralną część ogólnych zasad prawa Unii, których poszanowanie zapewnia Trybunał, opierając się na wspólnych tradycjach konstytucyjnych państw członkowskich oraz wskazówkach udzielonych w szczególności przez ETPC. (ww. wyrok w sprawie Salzgitter Mannesmann przeciwko Komisji, pkt 41).

52 W pierwszej kolejności, w odniesieniu do twierdzenia, że postępowanie przed Komisją nie spełnia wymogów art. 6 ust. 1 EKPC, należy stwierdzić, iż zgodnie z orzecznictwem ETPC do zastosowania art. 6 EKPC wystarczy, aby dane naruszenie miało charakter karnoprawny lub aby narażało ono zainteresowany podmiot na sankcję, która ze względu na swój charakter i dotkliwość ma generalnie swe źródło w prawie karnym (zob. wyrok ETPC z dnia 23 listopada 2006 r. w sprawie Jussila przeciwko Finlandii, Recueil des arrêts et décisions, 2006‑XIII, § 31 i przytoczone tam orzecznictwo). Z orzecznictwa ETPC wynika w tym względzie, że dokonując autonomicznej wykładni pojęcia „oskarżenie w dziedzinie karnej”, organy EKPC stworzyły podstawy dla stopniowego rozszerzania zastosowania unormowań karnych zawartych w art. 6 o dziedziny, które formalnie nie należą do tradycyjnych instytucji prawa karnego, takich jak sankcje pieniężne nakładane za naruszenie prawa konkurencji. Jednakże, co się tyczy instytucji, które nie stanowią trzonu prawa karnego, ETPC wyjaśnił, że gwarancje zawarte w unormowaniach karnych art. 6 nie muszą być stosowane w sposób bardzo rygorystyczny (zob. podobnie ww. wyrok ETPC w sprawie Jussila przeciwko Finlandii, § 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

53 Ponadto, zgodnie z orzecznictwem sądu Unii i jak stanowi wyraźnie art. 23 ust. 5 rozporządzenia nr 1/2003, decyzje Komisji nakładające grzywny za naruszenie prawa konkurencji nie mają charakteru karnoprawnego (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 6 października 1994 r. w sprawie T‑83/91 Tetra Pak przeciwko Komisji, Rec. s. II‑755, pkt 235; z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 491, pkt 717; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 390).

54 Wbrew argumentacji skarżących należy stwierdzić, że procedura, w ramach której Komisja wydaje decyzję stwierdzającą naruszenie i nakładającą grzywny, która może później zostać poddana kontroli sądu Unii, spełnia wymogi art. 6 ust. 1 EKPC. Z pewnością Komisja nie jest sądem w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 29 października 1980 r. w sprawach połączonych od 209/78 do 215/78 i 218/78 Van Landewyck i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 3125, pkt 81; z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique Diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 7), jednakże Komisja zobowiązana jest do poszanowania ogólnych zasad prawa Unii w toku postępowania administracyjnego (wyrok Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑11/89 Shell przeciwko Komisji, Rec. s. II‑767, pkt 39; ww. w pkt 53 wyrok w sprawach połączonych Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, pkt 718; ww. w pkt 53 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 391).

55 Ponadto kontrola, jaką sprawuje sąd Unii nad decyzjami Komisji, gwarantuje spełnienie wymogów sprawiedliwego procesu, określonych w art. 6 ust. 1 EKPC (zob. pkt 50 powyżej).

56 Zgodnie z orzecznictwem ETPC konieczne jest w tym względzie, aby zainteresowane przedsiębiorstwo mogło zaskarżyć każdą wydaną w ten sposób decyzję, która go do dotyczy, przed organem sądowym o nieograniczonym prawie orzekania, uprawnionym w szczególności do zmiany podjętej decyzji w odniesieniu do wszelkich jej aspektów, zarówno faktycznych, jak i prawnych (zob. podobnie wyrok ETPC z dnia 23 lipca 2002 r. w sprawie Janosevic przeciwko Szwecji, Recueil des arrêts et décisions, 2002‑VII, § 81 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem gdy Sąd przeprowadza kontrolę zgodności z prawem decyzji stwierdzającej naruszenie art. 81 WE, strony skarżące mogą się do niego zwrócić o dokonanie wyczerpującej weryfikacji zarówno istotnych ustaleń co do okoliczności faktycznych, jak i o zbadanie przedstawionej przez Komisję oceny prawnej tych okoliczności. Ponadto, co się tyczy grzywien, Sąd posiada nieograniczone prawo orzekania na mocy art. 229 WE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 (zob. podobnie ww. w pkt 53 wyrok w sprawach połączonych Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, pkt 719).

57 W drugiej kolejności należy oddalić argument skarżących, wedle którego zainteresowane przedsiębiorstwa nie miały możliwości zweryfikowania zasadności zarzutów wytoczonych przez Komisję, na przykład w drodze przesłuchania ewentualnych świadków oskarżenia. Zgodnie bowiem z orzecznictwem żaden przepis ani żadna zasada ogólna prawa Unii nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych przedsiębiorstw. W przeciwnym razie spoczywający na Komisji ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE byłby niemożliwy do spełnienia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat WE. Jednakże oświadczenie przedsiębiorstwa oskarżanego o udział w kartelu, którego ścisłość jest podważana przez kilka oskarżanych przedsiębiorstw, nie może być uważane za wystarczający dowód spornych okoliczności faktycznych bez poparcia przez inne elementy dowodowe (zob. wyrok Sądu z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s.II‑4407, pkt 285 i przytoczone tam orzecznictwo). Poza tym trzeba w każdym wypadku stwierdzić, że w niniejszej sprawie skarżące wyraźnie potwierdziły okoliczności faktyczne przedstawione w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

58 W trzeciej kolejności, w odniesieniu do postępowania dowodowego prowadzonego przez Komisję na podstawie obwieszczenia w sprawie współpracy z 2002 r., należy dodatkowo stwierdzić, że twierdzenie skarżących łączy się z ich argumentem dotyczącym niezgodności z prawem wskazanego obwieszczenia ze względu na naruszenie zasad nemo tenetur oraz in dubio pro reo, który to argument należy oddalić z przyczyn przedstawionych poniżej w pkt 146–164.

59 Wobec powyższego zarzut dotyczący naruszenia art. 6 ust. 1 EKPC należy oddalić.

W przedmiocie zarzutu dotyczącego niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim została ona skierowana do Schindler Holding, ze względu na brak ważnej notyfikacji

60 Skarżące przyznają, że zaskarżona decyzja została przekazana Schindler Holding z siedzibą w Szwajcarii. Jednakże akt ten nie został notyfikowany zgodnie z art. 254 ust. 3 WE. Postępowanie Komisji narusza szwajcarskie prawo karne i jest sprzeczne z prawem międzynarodowym. Notyfikacja w Szwajcarii wymaga bowiem zawarcia umowy prawa międzynarodowego ze Szwajcarią, która to umowa nie istnieje, wobec czego – ze względu na brak notyfikacji – zaskarżona decyzja jest nieważna, czyli nieistniejąca prawnie.

61 W tym względzie należy przypomnieć, iż Trybunał orzekł już, że uchybienia w procedurze notyfikacji decyzji nie są związane z aktem, a zatem nie mogą podważyć jego mocy prawnej (wyrok Trybunału z dnia 14 lipca 1972 r. w sprawie 48/69 Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, Rec. s. 619, pkt 39). Uchybienia takie mogą jedynie, w pewnych okolicznościach, unicestwić rozpoczęcie biegu terminu na wniesienie skargi, przewidzianego w art. 230 akapit piąty WE. W niniejszej sprawie Schindler Holding bez wątpienia powzięła wiedzę na temat treści zaskarżonej decyzji i skorzystała z prawa do wniesienia skargi w terminie wskazanym w art. 230 akapit piąty WE.

62 Należy zatem oddalić omawiany zarzut.

W przedmiocie zarzutu dotyczącego niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji ze względu na obciążenie odpowiedzialnością solidarną Schindler Holding

63 W ramach tego zarzutu skarżące kwestionują obciążenie odpowiedzialnością solidarną Schindler Holding – spółki dominującej grupy Schindler – za praktyki antykonkurencyjne jej spółek zależnych w Belgii, Niemczech, Luksemburgu i Niderlandach.

64 Co się tyczy odpowiedzialności solidarnej spółki dominującej za zachowania jej spółki zależnej należy przypomnieć, że fakt, iż spółka zależna ma odrębną osobowość prawną, nie wystarcza, by wykluczyć możliwość przypisania jej zachowania spółce dominującej (ww. w pkt 61 wyrok w sprawie Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 132).

65 Unijne prawo konkurencji dotyczy bowiem działalności przedsiębiorstw, zaś pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje każdy podmiot wykonujący działalność gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego i sposobu jego finansowania (zob. wyrok Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).

66 Sąd Unii wyjaśnił też, że pojęcie przedsiębiorstwa w tym kontekście należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (zob. wyrok Trybunału z dnia 12 lipca 1984 r. w sprawie 170/83 Hydrotherm Gerätebau, Rec. s. 2999, pkt 11; ww. w pkt 65 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo; zob. także podobnie wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 2000 r. w sprawie T‑234/95 DSG przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2603, pkt 124). Sąd Unii podkreślił również, iż w celu stosowania reguł konkurencji formalna rozdzielność dwóch spółek, przejawiająca się w ich odrębnych osobowościach prawnych, nie ma charakteru rozstrzygającego, co jest widoczne w ich postępowaniu na rynku bez względu to, czy działają jako jednostka, czy nie. Może się zatem okazać niezbędne ustalenie, czy dwie spółki o odrębnych osobowościach prawnych tworzą jedno i to samo przedsiębiorstwo lub jednostkę gospodarczą, która przejawia jednolite postępowanie na rynku, lub należą do takiego przedsiębiorstwa lub jednostki gospodarczej (ww. w pkt 61 wyrok w sprawie Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 140; wyrok Sądu z dnia 15 września 2005 r. w sprawie T‑325/01 DaimlerChrysler przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3319, pkt 85).

67 Jeżeli tego rodzaju podmiot gospodarczy narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej (zob. ww. w pkt 65 wyrok w sprawie Akro Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).

68 Naruszenie prawa konkurencji Unii musi być przypisane bez wątpienia podmiotowi prawa, który będzie mógł ponieść grzywnę; również do tego podmiotu winno być skierowane pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Ważne jest również, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów wskazywało, w jakim charakterze danemu podmiotowi prawa zarzucane są określone okoliczności (zob. ww. w pkt 65 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).

69 Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi w przypadku, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwzględnieniem więzów ekonomicznych, organizacyjnych i prawnych łączących te podmioty prawa (zob. ww. w pkt 65 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).

70 W tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są bowiem częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu orzecznictwa przywołanego w pkt 65 i 66 niniejszego wyroku. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie (ww. w pkt 65 wyrok w sprawie Akro Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 59).

71 W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie zasad konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną (zob. ww.