Sprawa T‑446/05

Amann & Söhne GmbH & Co. KG i Cousin Filterie SAS

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Europejski rynek nici przemysłowych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Pojęcie jednolitego naruszenia – Definicja rynku – Grzywny – Górna granica grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności łagodzące – Współpraca – Proporcjonalność – Równość traktowania – Prawo do obrony – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia – Porozumienia i uzgodnione praktyki, które mogą być zakwalifikowane jako jednolite naruszenie – Pojęcie

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

2. Skarga o stwierdzenie nieważności – Decyzja Komisji wydana na podstawie art. 81 WE lub 82 WE – Złożona ocena ekonomiczna – Kontrola sądowa – Granice

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

3. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania sądu wspólnotowego

(art. 81 WE, 82 WE, 229 WE, 253 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3, art. 31)

4. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Uprawnienia dyskrecjonalne przyznane Komisji w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 – Naruszenie zasady legalności kar – Brak

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Wiele naruszeń

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Miara rzeczywistych możliwości spowodowania szkód konkurencji na danym rynku

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie, w których określono taką samą kwotę wyjściową

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Konieczność uwzględnienia obrotów zainteresowanych przedsiębiorstw i zapewnienia proporcjonalności grzywien do ich obrotów – Brak

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie, w których określono taką samą kwotę wyjściową

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1 A akapit szósty)

11. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

12. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uczestniczenie w spotkaniach przedsiębiorstw mających cel antykonkurencyjny – Okoliczność umożliwiająca stwierdzenie, w braku zdystansowania się od podjętych decyzji, że przedsiębiorstwo bierze udział w porozumieniu wynikającym z wcześniejszego spotkania

(art. 81 ust. 1 WE)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Czas trwania naruszenia – Naruszenia o średnim czasie trwania i długotrwałe – Zwiększenie o 10% za każdy rok kwoty wyjściowej

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1 B)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenia Rady: nr 17, art. 15 ust. 2; nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret trzecie)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Obrót, jaki należy uwzględnić przy obliczaniu grzywny

(komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1 A)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie skutków naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

17. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Dowody, jakie można uwzględnić

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 1)

18. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Żądanie informacji – Prawo do obrony

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 11 ust. 5)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Współpraca przedsiębiorstwa w toku postępowania administracyjnego

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 11 ust. 4, 5)

1. Pojęcie jednolitego naruszenia odnosi się do sytuacji, w której kilka przedsiębiorstw uczestniczyło w naruszeniu polegającym na zachowaniu o charakterze ciągłym, któremu przyświeca jeden cel gospodarczy w postaci zakłócenia konkurencji, lub złożonym z poszczególnych naruszeń powiązanych ze sobą tożsamością przedmiotu (ten sam cel wszystkich zachowań) i podmiotów (te same zainteresowane przedsiębiorstwa, świadome tego, że działają we wspólnym celu). Naruszenie art. 81 ust. 1 WE może wynikać nie tylko z pojedynczego działania, ale również z szeregu działań, a nawet z zachowania o charakterze ciągłym. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jeden lub kilka elementów tego szeregu działań lub tego zachowania o charakterze ciągłym mogą również stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie wspomnianego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku wpisują się w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość. Ponadto pojęcie jednolitego naruszenia może wiązać się z kwalifikacją prawną zachowania antykonkurencyjnego polegającego na porozumieniach, uzgodnionych praktykach i decyzjach związków przedsiębiorstw.

Pojęcie jednolitego celu nie może zostać zdefiniowane za pomocą ogólnego odniesienia do zakłócenia konkurencji na rynku, którego dotyczy naruszenie, ponieważ wpływ na konkurencję jako cel lub skutek jest elementem współistniejącym wraz z wszelkim zachowaniem wchodzącym w zakres stosowania art. 81 ust. 1 WE. Taka definicja pojęcia jednolitego celu mogłaby pozbawić pojęcie jednolitego i ciągłego naruszenia części jego znaczenia, ponieważ pociągałaby za sobą konieczność systematycznej kwalifikacji kilku zachowań dotyczących jednego sektora gospodarki, które są zakazane przez art. 81 ust. 1 WE, jako elementów stanowiących jednolite naruszenie. Zatem, aby zakwalifikować różne działania jako jednolite i ciągłe naruszenie, należy zbadać, czy istnieje między nimi związek komplementarności w tym znaczeniu, że każde z nich miało być odpowiedzią na jedną lub kilka konsekwencji normalnego działania konkurencji, a wzajemnie oddziałując, każde z nich przyczyniało się do realizacji całości skutków antykonkurencyjnych zamierzonych przez ich sprawców w ramach całościowego planu mającego jednolity cel. W tym zakresie trzeba uwzględnić wszelkie okoliczności mogące wykazać lub podważyć ten związek, takie jak okres stosowania, treść i jednocześnie cel różnych zarzucanych działań. Tak więc z obiektywnych powodów Komisja może wszcząć odrębne postępowania, stwierdzić istnienie kilku odrębnych naruszeń i nałożyć kilka odrębnych grzywien.

Kwalifikacja niektórych bezprawnych działań jako jednego i tego samego naruszenia lub jako wielu naruszeń co do zasady ma wpływ na sankcję, która może zostać nałożona. Stwierdzenie bowiem wielu naruszeń może powodować nałożenie wielu odrębnych grzywien mieszczących się za każdym razem w granicach określonych przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE.

(por. pkt 89–94, 133, 134)

2. Jeśli chodzi o ważność art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE, w świetle zasady legalności kar uznanej przez sąd wspólnotowy zgodnie ze wskazówkami udzielonymi przez Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i tradycjami konstytucyjnymi państw członkowskich, Komisja nie dysponuje nieograniczonym zakresem swobodnego uznania, po pierwsze, przy stwierdzaniu wystąpienia naruszeń reguł konkurencji, po drugie, przy określaniu, czy różne działania noszące znamiona naruszenia stanowiły jednolite i ciągłe naruszenie, czy też kilka niezależnych naruszeń oraz, po trzecie, przy ustalaniu wysokości grzywien z tytułu tych naruszeń.

W pierwszej kolejności naruszenia reguł konkurencji, z tytułu których Komisja może nałożyć grzywny na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, dotyczą wyłącznie art. 81 WE lub 82 WE. Kwestia, czy przesłanki z art. 81 WE i 82 WE są spełnione, co do zasady podlega pełnej kontroli sądu wspólnotowego. Po drugie, chociaż prawdą jest, że w przypadku kiedy dokonanie takiego stwierdzenia wymaga przeprowadzenia złożonej oceny technicznej lub ekonomicznej, orzecznictwo przyznaje Komisji pewien zakres swobodnego uznania, nie jest on jednak w żadnym razie nieograniczony. Istnienie takiego zakresu swobodnego uznania nie oznacza bowiem, że Sąd, w ramach skargi o stwierdzenie nieważności aktu, powinien powstrzymać się od kontroli dokonanej przez Komisję interpretacji danych o tym charakterze. Sąd wspólnotowy powinien w szczególności dokonać nie tylko weryfikacji materialnej prawidłowości przytoczonych dowodów, ich wiarygodności i spójności, ale także kontroli, czy te dowody stanowią zbiór istotnych danych, które należy wziąć pod uwagę w celu oceny złożonej sytuacji, i czy mogą one stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na ich podstawie.

(por. pkt 130, 131)

3. Komisja nie dysponuje nieograniczonym zakresem swobodnego uznania przy ustalaniu wysokości grzywien z tytułu naruszenia reguł konkurencji. O ile obiektywne kryterium dotyczące górnej granicy grzywny i subiektywne kryteria dotyczące wagi i czasu trwania naruszenia pozostawiają Komisji szeroki zakres swobodnego uznania, o tyle mamy tu do czynienia z kryteriami, które pozwalają Komisji na ustalanie sankcji z uwzględnieniem stopnia bezprawności spornego zachowania. Należy zatem stwierdzić, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE, pozostawiając Komisji pewien zakres swobodnego uznania, określają kryteria i granice, którymi jest ona związana przy wykonywaniu swoich uprawnień w dziedzinie grzywien. Poza tym, w celu ustalenia grzywien na podstawie tych przepisów Komisja musi przestrzegać ogólnych zasad prawa, a przede wszystkim zasad równego traktowania i proporcjonalności, jakie zostały rozwinięte w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości i Sądu.

Na podstawie art. 229 WE i art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 Trybunałowi i Sądowi przysługuje nieograniczone prawo do orzekania w przedmiocie skarg wniesionych na decyzje Komisji, w których Komisja ustaliła grzywny, i mogą one nie tylko stwierdzić nieważność decyzji wydanych przez Komisję, ale także uchylić, obniżyć albo podwyższyć nałożoną grzywnę. Praktyka administracyjna Komisji jest poddana nieograniczonej kontroli sądu wspólnotowego.

Zgodnie z art. 253 WE Komisja, nakładając grzywnę, pomimo powszechnie znanych okoliczności wydania decyzji, ma obowiązek przedstawić uzasadnienie, zwłaszcza co do wysokości nałożonej grzywny i metody zastosowanej przy jej ustaleniu. To uzasadnienie powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Komisji, pozwalając zainteresowanym poznać motywy podjętej decyzji i ocenić celowość jej zaskarżenia do sądu wspólnotowego, a sądowi wspólnotowemu – dokonać w razie potrzeby jej kontroli.

(por. pkt 140, 142–144, 148)

4. Kwalifikacja niektórych bezprawnych działań jako jednego i tego samego naruszenia lub jako wielu naruszeń ma, co do zasady, wpływ na sankcję, która może zostać nałożona, ponieważ stwierdzenie wielu naruszeń może powodować nałożenie wielu odrębnych grzywien mieszczących się za każdym razem w granicach określonych przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE, stanowiące, iż w przypadku każdego przedsiębiorstwa i związku przedsiębiorstw biorącego udział w naruszeniu grzywna nie może przekroczyć 10% całkowitego obrotu uzyskanego w poprzedzającym roku obrotowym. Wynika z tego, że w przypadku gdy Komisja nakłada dwie grzywny, których kwoty łącznie przekraczają górną granicę 10% obrotu, nie narusza zasady nulla poena sine lege.

(por. pkt 150, 151)

5. Celem odstraszającego skutku, do którego osiągnięcia Komisja jest uprawniona przy ustalaniu wysokości grzywny, jest bowiem zapewnienie przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych w traktacie dla ich działań we Wspólnocie Europejskiej lub w Europejskim Obszarze Gospodarczym. W przypadku wielu naruszeń Komisja ma prawo uważać, że cel ten nie zostanie osiągnięty poprzez nałożenie tylko jednej grzywny za jedno z naruszeń.

(por. pkt 160)

6. Zasada proporcjonalności wymaga, aby akty wydawane przez instytucje wspólnotowe nie przekraczały granic tego, co jest stosowne i konieczne do realizacji wyznaczonego celu. W przypadku obliczania grzywien waga naruszeń musi zostać ustalona na podstawie licznych elementów, przy czym żadnemu z nich nie należy przypisywać nieproporcjonalnie dużego znaczenia w porównaniu z innymi elementami oceny. Zasada proporcjonalności oznacza w tej sytuacji, że Komisja powinna ustalić grzywnę proporcjonalnie do czynników uwzględnionych w ocenie wagi naruszenia i w tym celu musi ocenić te czynniki w sposób spójny i obiektywnie uzasadniony.

Przy ocenie wagi naruszenia Komisja musi uwzględnić liczne elementy, których charakter i znaczenie różnią się w zależności od rodzaju spornego naruszenia i szczególnych okoliczności tego naruszenia. Nie można wykluczyć, że wśród wspomnianych elementów świadczących o wadze naruszenia może w pewnych przypadkach znajdować się rozmiar właściwego rynku produktowego. W konsekwencji, o ile rozmiar rynku może stanowić element, który należy wziąć pod uwagę w celu ustalenia wagi naruszenia, o tyle jego znaczenie różni się w zależności od szczególnych okoliczności spornego naruszenia.

Ograniczenia horyzontalne typu „kartel cenowy” w rozumieniu wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS są z natury „bardzo poważne”. W takiej sytuacji niewielkie rozmiary rynków właściwych nie mają większego znaczenia wobec całokształtu innych elementów potwierdzających wagę naruszenia.

(por. pkt 171, 175, 176, 178)

7. W ramach dokonywanej w celu ustalenia kwoty grzywny z tytułu naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji analizy rzeczywistych możliwości ekonomicznych przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu w zakresie spowodowania istotnego uszczerbku dla konkurencji, która wymaga zbadania rzeczywistego znaczenia tych przedsiębiorstw na dotkniętym naruszeniem rynku, to jest ich wpływu na ten rynek, całkowity obrót daje tylko niepełny obraz rzeczywistości. Nie można bowiem wykluczyć, że dla przedsiębiorstwa o dużym potencjale, które prowadzi bardzo różnorodną działalność, działalność na danym rynku produktowym ma charakter wyłącznie uboczny. Podobnie nie można wykluczyć, że przedsiębiorstwo, które ma silną pozycję na pozawspólnotowym rynku geograficznym, posiada słabą pozycję na rynku wspólnotowym lub na rynku Europejskiego Obszaru Gospodarczego. W takich wypadkach samo osiąganie przez dane przedsiębiorstwo wysokich globalnych obrotów wcale nie musi oznaczać, że ma ono znaczący wpływ na rynek, którego dotyczy naruszenie. Z tego względu, o ile prawdą jest, że wartość obrotów osiągniętych przez przedsiębiorstwo na rozpatrywanych rynkach nie jest okolicznością rozstrzygającą przy ustalaniu, czy dane przedsiębiorstwo jest podmiotem o dużym potencjale ekonomicznym, jest to jednak okoliczność istotna przy określaniu wpływu, jaki przedsiębiorstwo to mogło wywierać na rynek.

Zatem część obrotu uzyskana ze sprzedaży towarów, których dotyczy naruszenie, może być dokładną wskazówką co do rozmiaru naruszenia na danym rynku. Ów obrót w sposób właściwy wskazuje bowiem zakres odpowiedzialności każdego przedsiębiorstwa na wspomnianych rynkach, jako że stanowi okoliczność obiektywną, która pozwala na dokładne określenie szkodliwości tej praktyki dla normalnej konkurencji i jest wobec tego dobrym wskaźnikiem możliwości każdego przedsiębiorstwa w zakresie wyrządzenia szkody.

(por. pkt 187, 188)

8. Metoda ustalania kwoty grzywien nakładanych na różnych uczestników kartelu polegająca na przypisaniu członków kartelu do kilku kategorii, czego wynikiem jest zryczałtowanie kwoty wyjściowej grzywien ustalonej dla przedsiębiorstw wchodzących w skład jednej kategorii, aczkolwiek prowadzi do pominięcia różnic wielkości pomiędzy przedsiębiorstwami z jednej kategorii, nie jest niedopuszczalna, o ile przestrzegane są zasady proporcjonalności i równego traktowania. Nie jest rzeczą Sądu wypowiadać się w przedmiocie stosowności tego systemu, nawet przy założeniu, że może on być niekorzystny dla mniejszych przedsiębiorstw. Sąd – w ramach kontroli legalności korzystania przez Komisję z przysługującego jej w tej dziedzinie swobodnego uznania – powinien bowiem ograniczyć się do sprawdzenia, czy podział członków kartelu na kategorie jest spójny i obiektywnie uzasadniony, nie zastępując od razu swoją oceną oceny dokonanej przez Komisję.

(por. pkt 196)

9. Artykuł 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE nie stawia wymogu, aby w przypadku kiedy grzywny zostają nałożone na kilka przedsiębiorstw uczestniczących w tym samym naruszeniu, kwota grzywny nałożonej na małe lub średnie przedsiębiorstwo, wyrażona w procentach od obrotu, nie była wyższa od kwoty grzywien nałożonych na większe przedsiębiorstwa. Z przepisów tych wynika bowiem, że zarówno w przypadku małych lub średnich przedsiębiorstw, jak i przedsiębiorstw większych rozmiarów, przy określaniu kwoty grzywny należy uwzględnić wagę i czas trwania naruszenia. W zakresie, w jakim Komisja nakłada na przedsiębiorstwa uczestniczące w tym samym naruszeniu grzywny, które w odniesieniu do każdego przedsiębiorstwa są uzasadnione z punktu widzenia wagi i czasu trwania naruszenia, nie można jej zarzucać, że kwota grzywny ustalona dla niektórych przedsiębiorstw jest wyższa, w stosunku do obrotu, od kwoty grzywny ustalonej dla innych przedsiębiorstw. Komisja nie ma wobec tego obowiązku obniżenia kwoty grzywien, jeśli ukarane przedsiębiorstwa są małymi i średnimi przedsiębiorstwami. Górna granica wyznaczona przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz przepisy wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS uwzględnia już bowiem wielkość przedsiębiorstwa. Poza względami dotyczącymi wielkości nie ma żadnego powodu, aby małe i średnie przedsiębiorstwa były traktowane inaczej niż pozostałe przedsiębiorstwa. Fakt, że ukarane przedsiębiorstwa są małymi i średnimi przedsiębiorstwami, nie zwalnia ich z obowiązku przestrzegania reguł konkurencji.

(por. pkt 199, 200)

10. W ramach wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, które stanowią w ich pkt 1 A akapit szósty, że znaczne dysproporcje w rozmiarze przedsiębiorstw dopuszczających się naruszenia tego samego rodzaju mogą w szczególności uzasadniać zróżnicowanie przy dokonywaniu oceny wagi naruszenia, nie narusza zasady równego traktowania decyzja Komisji, która klasyfikuje do jednej grupy kilka przedsiębiorstw, z których jedno ma całkowity obrót wyraźnie, a nawet „znacząco” niższy od obrotów pozostałych przedsiębiorstw, na podstawie ich bardzo zbliżonych obrotów na rozpatrywanym rynku i udziałów w rynku, oraz stosuje w stosunku do nich taką samą indywidualną kwotę wyjściową.

(por. pkt 202, 205)

11. Przy określaniu kwoty grzywny z tytułu naruszenia reguł konkurencji istotne wymogi formalne, do których należy obowiązek uzasadnienia, są spełnione wtedy, gdy Komisja w swej decyzji wskaże elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia. Wymogi te nie zobowiązują Komisji do wskazania w decyzji danych liczbowych związanych z metodą obliczania grzywien, przy czym w każdym razie należy podkreślić, że Komisja nie może pozbawić się przysługującego jej zakresu swobodnego uznania w wyniku wyłącznego i mechanicznego odwołania się do wzorów arytmetycznych. W przypadku decyzji nakładającej grzywny na kilka przedsiębiorstw zakres obowiązku uzasadnienia należy oceniać w szczególności w świetle faktu, że waga naruszeń powinna być ustalana na podstawie wielu czynników, takich jak na przykład szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst oraz odstraszające działanie grzywien, przy czym nie została ustalona wiążąca ani wyczerpująca lista kryteriów, które obowiązkowo powinny być wzięte pod uwagę.

(por. pkt 226)

12. Fakt, że przedsiębiorstwo nie uczestniczyło w wielostronnym spotkaniu i zaprzestało przekazywania informacji innym członkom kartelu, nie wystarcza, aby wykazać, że zrezygnowało ono z udziału w kartelu, ponieważ nie zdystansowało się ono publicznie od jego treści.

(por. pkt 240, 241, 244)

13. Zgodnie z art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE, czas trwania naruszenia stanowi jeden z elementów, które należy uwzględnić przy określaniu wysokości grzywny, jaką nakłada się na przedsiębiorstwa winne naruszenia reguł konkurencji.

O ile postanowienia pkt 1 B wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie przewidują żadnego podwyższenia w wypadku krótkotrwałych naruszeń trwających co do zasady krócej niż rok, o tyle podwyższenie stosuje się w wypadku naruszeń o średnim czasie trwania, trwających co do zasady od roku do pięciu lat, a wysokość tego podwyższenia może, na przykład, wynieść nawet do 50% kwoty wyjściowej grzywny. Jeżeli chodzi o naruszenia długotrwałe, trwające co do zasady dłużej niż pięć lat, przewiduje się jedynie, że kwota może być podwyższona o 10% za rok. Podwyższenia te nie są automatyczne, ponieważ omawiane wytyczne pozostawiają Komisji zakres swobodnego uznania.

(por. pkt 237, 247, 249)

14. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie wymieniają w sposób imperatywny okoliczności łagodzących, które Komisja zobowiązana jest uwzględnić w celu obniżenia kwoty podstawowej grzywny. W konsekwencji Komisja zachowuje pewien margines swobody, aby ocenić w sposób całościowy zakres ewentualnego obniżenia wysokości grzywien ze względu na okoliczności łagodzące. Komisja wobec tego nie może być w żadnym wypadku zobowiązana do przyznania, w ramach przysługującego jej swobodnego uznania, obniżki grzywny ze względu na zaprzestanie oczywistego naruszenia, niezależnie od tego, czy to zaprzestanie miało miejsce przed jej interwencjami, czy też po nich.

Zaprzestanie naruszeń reguł konkurencji niezwłocznie po pierwszych interwencjach Komisji, przewidziane w pkt 3 tiret trzecie wytycznych, może logicznie stanowić okoliczność łagodzącą tylko wtedy, gdy istnieją podstawy, aby przypuszczać, że wspomniane interwencje skłoniły dane przedsiębiorstwa do zaprzestania antykonkurencyjnych zachowań. Celem tego przepisu jest bowiem zachęcenie przedsiębiorstw do zaprzestania antykonkurencyjnych zachowań niezwłocznie po wszczęciu przez Komisję dochodzenia w tym zakresie. Obniżenie grzywny z tego tytułu nie może być stosowane, w przypadku gdy stanowcza decyzja o zaprzestaniu naruszenia została podjęta przez te przedsiębiorstwa już przed dniem, w którym miały miejsce pierwsze interwencje Komisji, lub w przypadku, kiedy naruszenie zostało już przed tym dniem zakończone. Ta ostatnia sytuacja jest w wystarczającym stopniu uwzględniona przy obliczaniu branego pod uwagę czasu trwania naruszenia.

(por. pkt 259, 260)

15. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przewidują – jeśli chodzi o elementy subiektywne, jakie należy wziąć pod uwagę przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny – że należy uwzględnić rzeczywiste ekonomiczne możliwości wyrządzenia przez sprawców naruszenia znacznej szkody innym podmiotom obecnym na rynku, w szczególności konsumentom, oraz określić kwotę grzywny na poziomie, który zapewni jej wystarczająco odstraszający charakter. Zgodnie z tymi wytycznymi, w przypadkach takich jak kartele, kiedy w naruszeniu uczestniczy kilka przedsiębiorstw, może wystąpić potrzeba ważenia ogólnej kwoty wyjściowej w celu wzięcia pod uwagę indywidualnej wagi i tym samym rzeczywistego wpływu zachowania o znamionach naruszenia każdego z przedsiębiorstw na konkurencję, w szczególności tam, gdzie istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy wielkością przedsiębiorstw popełniających naruszenie tego samego typu, oraz dostosowania w związku z tym ogólnej kwoty wyjściowej do indywidualnego charakteru każdego przedsiębiorstwa.

Wytyczne nie stoją na przeszkodzie uwzględnieniu obrotu całkowitego lub obrotu uzyskanego przez przedsiębiorstwa na rozpatrywanym rynku przy określaniu kwoty grzywny w celu zapewnienia przestrzegania ogólnych zasad prawa wspólnotowego i jeżeli wymagają tego okoliczności.

Zatem podział przedsiębiorstw na dwie kategorie w oparciu o ich obrót jest rozsądnym sposobem wzięcia pod uwagę ich względnego znaczenia na rynku w celu ustalenia kwoty wyjściowej grzywny, o ile nie prowadzi to do poważnego zniekształcenia obrazu rynku właściwego.

(por. pkt 273–275, 280)

16. W zakresie konkurencji ciężar dowodu istnienia wpływu naruszenia na rynek właściwy, który spoczywa na Komisji wtedy, gdy uwzględnia go ona przy obliczaniu kwoty grzywny w oparciu o wagę naruszenia, jest mniejszy aniżeli ciężar dowodu, który ciąży na niej wtedy, gdy musi dowieść istnienia naruszenia jako takiego w przypadku kartelu. W celu uwzględnienia rzeczywistego wpływu kartelu na rynek wystarczy bowiem, że Komisja przedstawi „ważne powody przemawiające za jego uwzględnieniem”.

(por. pkt 301)

17. Prawo do obrony jest naruszone z uwagi na rozbieżności pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a decyzją końcową tylko pod warunkiem, że zawarty w niej zarzut nie był przedstawiony w sposób wystarczający, aby umożliwić obronę adresatom.

W przypadku gdy dokumenty nie zostały wspomniane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, dane przedsiębiorstwo ma prawo uważać, że nie miały one znaczenia dla sprawy. Nie informując przedsiębiorstwa, że pewne dokumenty zostały wykorzystane w decyzji, Komisja uniemożliwia mu przedstawienie w stosownym czasie jego stanowiska w sprawie wartości dowodowej tych dokumentów. W związku z tym dokumenty te nie mogą stanowić środków dowodowych, które można by wykorzystać w stosunku do tego przedsiębiorstwa.

Dokument wykorzystany przez Komisję na poparcie zarzutu w decyzji końcowej, nawet jeżeli w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów został użyty w celu postawienia innego zarzutu, może być utrzymany w ostatecznej decyzji w stosunku do danego przedsiębiorstwa tylko wtedy, gdy na podstawie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów oraz treści samego dokumentu przedsiębiorstwo to mogło w sposób rozsądny ustalić wnioski, jakie chciała wyciągnąć z niego Komisja.

(por. pkt 313–315)

18. Bezwzględne prawo do milczenia nie przysługuje przedsiębiorstwu, do którego skierowana została decyzja w sprawie żądania udzielenia informacji w rozumieniu art. 11 ust. 5 rozporządzenia nr 17. Uznanie takiego prawa wykraczałoby bowiem poza to, co niezbędne dla ochrony przysługującego przedsiębiorstwom prawa do obrony, i stanowiłoby nieuzasadnione ograniczenie wykonywania przez Komisję jej zadania w postaci czuwania nad przestrzeganiem reguł konkurencji na wspólnym rynku. Prawo do milczenia może zostać uznane tylko w granicach, w jakich dane przedsiębiorstwo byłoby zobowiązane do udzielenia odpowiedzi prowadzących do przyznania, że miało miejsce naruszenie, czego ustalenie należy przecież do Komisji.

Dla zachowania skuteczności art. 11 rozporządzenia nr 17 Komisja jest zatem uprawniona do nakładania na przedsiębiorstwa obowiązku dostarczenia wszelkich niezbędnych informacji dotyczących okoliczności faktycznych, o których mogą one wiedzieć, oraz obowiązku przekazania jej, w razie potrzeby, posiadanych przez nie dokumentów dotyczących tych okoliczności, nawet jeśli tego rodzaju informacje i dokumenty mogą służyć do ustalenia, że miało miejsce zachowanie antykonkurencyjne. To uprawnienie Komisji do żądania informacji nie stoi w sprzeczności ani z art. 6 ust. 1 i 2 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka, ani z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

W każdym razie obowiązek udzielenia odpowiedzi na pytania Komisji dotyczące kwestii czysto faktycznych oraz zastosowania się do jej żądań przedstawienia istniejących już dokumentów nie może naruszać podstawowej zasady poszanowania prawa do obrony oraz zasady prawa do rzetelnego procesu, które w dziedzinie prawa konkurencji zapewniają ochronę równoważną ochronie gwarantowanej w art. 6 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka. W istocie nie ma przeszkód, aby adresat żądania udzielenia informacji wykazywał w toku późniejszego postępowania administracyjnego lub postępowania przed sądem wspólnotowym, że fakty ujawnione w jego odpowiedziach lub w przekazanych dokumentach mają inne znaczenie niż przypisywane im przez Komisję.

Wreszcie w przypadku gdy Komisja w żądaniu udzielenia informacji skierowanym na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17, oprócz zadania pytań dotyczących okoliczności czysto faktycznych i zażądania przedstawienia istniejących już dokumentów, domaga się od przedsiębiorstwa opisania przedmiotu i przebiegu szeregu spotkań, w których uczestniczyło, a także rezultatów lub wniosków z tych spotkań, podczas gdy jasne jest, że Komisja podejrzewa, iż przedmiotem tych spotkań było ograniczenie konkurencji, żądanie takie może zmuszać przedsiębiorstwo, do którego zostało skierowane, do przyznania się do uczestnictwa w naruszeniu wspólnotowych reguł konkurencji, wobec czego przedsiębiorstwo to nie jest zobowiązane do udzielania odpowiedzi na tego rodzaju pytania. W takim przypadku okoliczność, że przedsiębiorstwo dostarczyło jednak informacje w tym zakresie, należy uznać za współpracę z własnej inicjatywy przedsiębiorstwa, mogącą uzasadnić obniżenie kwoty grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy. W takim przypadku przedsiębiorstwa nie mogą utrzymywać, iż ich prawo do powstrzymania się od samooskarżenia zostało naruszone z powodu dobrowolnego udzielenia odpowiedzi na takie żądanie.

(por. pkt 326–329)

19. W ramach postępowania administracyjnego wszczętego w sprawie niedozwolonego kartelu współpraca przedsiębiorstwa, którego dotyczy dochodzenie, nie uprawnia do jakiegokolwiek obniżenia grzywny, jeśli nie wykracza ona poza obowiązki ciążące na nim na podstawie art. 11 ust. 4 i 5 rozporządzenia nr 17. Natomiast w przypadku gdy przedsiębiorstwo – w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji wystosowane na podstawie art. 11 – dostarcza informacje wychodzące poza zakres informacji, których przedstawienia Komisja ma prawo domagać się na podstawie tego artykułu, przedsiębiorstwo może skorzystać z obniżenia grzywny.

(por. pkt 340)

WYROK SĄDU (piąta izba)

z dnia 28 kwietnia 2010 r. *( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Europejski rynek nici przemysłowych – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Pojęcie jednolitego naruszenia – Definicja rynku – Grzywny – Górna granica grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności łagodzące – Współpraca – Proporcjonalność – Równość traktowania – Prawo do obrony – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien

W sprawie T‑446/05

Amann & Söhne GmbH & Co. KG, z siedzibą w Bönnigheim (Niemcy),

Cousin Filterie SAS, z siedzibą w Wervicq‑Sud (Francja),

reprezentowane przez adwokatów A. Röhlinga, M. Dietricha oraz C. Horstkottego,

skarżące,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez F. Castilla de la Torrego oraz K. Mojzesowicz, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez adwokata G. Eickstädt,

strona pozwana,

mającej za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2005) 3452 z dnia 14 września 2005 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.337 – PO/Nici), zmienionej decyzją Komisji C(2005) 3765 z dnia 13 października 2005 r., a ewentualnie – wniosek o obniżenie grzywny nałożonej tą decyzją na skarżące,

SĄD (piąta izba),

w składzie: M. Vilaras, prezes, M. Prek (sprawozdawca) i V.M. Ciucă, sędziowie,

sekretarz: T. Weiler, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 17 grudnia 2008 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

A – Przedmiot sporu

1 W decyzji C(2005) 3452 z dnia 14 września 2005 r. dotyczącej postępowania przewidzianego w art. 81 [WE] oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/38.337 – PO/Nici, zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”), zmienionej decyzją Komisji C(2005) 3765 z dnia 13 października 2005 r., której streszczenie zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 26 stycznia 2008 r. (Dz.U. C 21, s. 10), Komisja Wspólnot Europejskich stwierdziła, że skarżące Amann & Söhne GmbH & Co. KG (zwana dalej „Amannem”) i Cousin Filterie SAS (zwana dalej „Cousin”) uczestniczyły w szeregu porozumień i praktyk uzgodnionych na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego (zwanych dalej „nićmi przeznaczonymi dla sektora motoryzacyjnego”) w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) w okresie od przełomu maja i czerwca 1998 r. do dnia 15 maja 2000 r. oraz że Amann uczestniczył również w szeregu porozumień i praktyk uzgodnionych na rynku nici przemysłowych z wyłączeniem sektora motoryzacyjnego (zwanych dalej „nićmi przemysłowymi”) w państwach Beneluksu oraz w Danii, Finlandii, Norwegii i Szwecji (zwanych dalej „państwami nordyckimi”) w okresie od stycznia 1990 r. do września 2001 r.

2 Komisja nałożyła, po pierwsze, na Amann i Cousin, odpowiedzialne solidarnie, grzywnę w wysokości 4,888 mln EUR za udział w kartelu dotyczącym nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG oraz, po drugie, na Amann grzywnę w wysokości 13,09 mln EUR za udział w kartelu dotyczącym nici przemysłowych w państwach Beneluksu oraz w państwach nordyckich.

B – Postępowanie administracyjne

3 W dniach 7 i 8 listopada 2001 r. Komisja, działając na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 13, s. 204), przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach wielu producentów nici. Kontroli tych dokonano na podstawie informacji dostarczonych w sierpniu 2000 r. przez The English Needle & Tackle Co. (zaskarżona decyzja, motyw 78).

4 W dniu 26 listopada 2001 r. Coats Viyella plc (zwana dalej „Coats”) złożyła wniosek o złagodzenie sankcji na mocy komunikatu Komisji w sprawie nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”), do którego załączone zostały dokumenty przedstawione w celu dowiedzenia istnienia następujących karteli: po pierwsze, kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG, po drugie, kartelu na rynku nici przeznaczonych dla odbiorców przemysłowych w Zjednoczonym Królestwie i, po trzecie, kartelu na rynku nici przeznaczonych dla odbiorców przemysłowych w państwach Beneluksu oraz w państwach nordyckich (zaskarżona decyzja, motyw 82).

5 Na podstawie dokumentów zebranych podczas inspekcji oraz dokumentów przekazanych przez Coats Komisja, działając zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 17, skierowała do zainteresowanych przedsiębiorstw w marcu i sierpniu 2003 r. żądania udzielenia informacji (zaskarżona decyzja, motyw 83).

6 W dniu 18 marca 2004 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skierowane do kilku przedsiębiorstw z uwagi na ich udział w jednym lub kilku kartelach wymienionych w pkt 4 powyżej, między innymi w kartelu na rynku nici przeznaczonych dla odbiorców przemysłowych w państwach Beneluksu i w państwach nordyckich.

7 Wszystkie przedsiębiorstwa będące adresatami pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przekazały uwagi na piśmie (zaskarżona decyzja, motyw 90).

8 Strony zostały przesłuchane w dniach 19 i 20 lipca 2004 r. (zaskarżona decyzja, motyw 92).

9 W dniu 24 września 2004 r. udzielono stronom dostępu do jawnej wersji odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i do uwag stron przekazanych podczas przesłuchania oraz wyznaczono im termin na przedstawienie dalszych uwag (zaskarżona decyzja, motyw 93).

10 W dniu 14 września 2005 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję.

C – Zaskarżona decyzja

1. Właściwe rynki

a) Rynki produktowe

11 W zaskarżonej decyzji Komisja wskazuje, iż sektor nici można podzielić na dwa segmenty, a mianowicie, po pierwsze, na segment nici wykorzystywanych w przemyśle do szycia lub wyszywania różnych rodzajów artykułów odzieżowych lub innych, takich jak wyroby skórzane, obicia tekstylne do samochodów i materace, a po drugie, na segment nici do użytku domowego, wykorzystywanych przez osoby prywatne do szycia lub naprawy i do zajęć w czasie wolnym (zaskarżona decyzja, motyw 9).

12 Jeżeli chodzi o segment nici przeznaczonych dla odbiorców przemysłowych, z zaskarżonej decyzji wynika, że zależnie od sposobu ich wykorzystania podzielić go można na trzy kategorie: nici do szycia przeznaczonych do konfekcji i wykorzystywanych do różnych rodzajów odzieży, nici do wyszywania wykorzystywanych w zinformatyzowanych maszynach przemysłowych do haftowania w celu ozdabiania odzieży, obuwia sportowego i tekstyliów domowych, oraz nici specjalnych wykorzystywanych w różnych sektorach, takich jak: sektor obuwniczy, sektor wyrobów skórzanych i sektor motoryzacyjny (zaskarżona decyzja, motyw 11).

13 Z zaskarżonej decyzji wynika również, że nici przeznaczone dla odbiorców przemysłowych także można podzielić na kilka kategorii, w zależności od rodzaju włókna i struktury nici (zaskarżona decyzja, motyw 12).

14 Komisja stwierdza w zaskarżonej decyzji, że nici przeznaczone dla odbiorców przemysłowych można uznać, z punktu widzenia podaży, za należące do jednolitego rynku produktowego, jako że nie występuje ścisła współzależność między końcowym zastosowaniem a rodzajem włókna lub strukturą nici. Komisja uściśla, że według Coats niektórzy klienci z sektora konfekcji używają nici specjalnych, a niektórzy klienci z sektora wyszywania używają nici konfekcyjnych. Komisja dodaje, że Coats podkreśla, iż procesy produkcyjne nici przeznaczonych do konfekcji, nici do wyszywania i różnych rodzajów nici specjalnych mogą być wspólne lub łatwo wzajemnie zastępowalne (zaskarżona decyzja, motyw 13).

15 Komisja dokonuje jednak w zaskarżonej decyzji rozróżnienia pomiędzy, z jednej strony, nićmi przeznaczonymi dla sektora motoryzacyjnego i, z drugiej strony, nićmi przeznaczonymi dla przemysłu z wyłączeniem tego sektora. Uważa ona bowiem, że chociaż procesy produkcji tych dwóch rodzajów nici są podobne lub łatwo wzajemnie zastępowalne, popyt sektora motoryzacyjnego tworzą duzi klienci, narzucający wyższe normy specyfikacyjne dla niektórych produktów przez nich wykorzystywanych, na przykład nici używanych przy produkcji pasów bezpieczeństwa, i wymagający, aby produkty w różnych państwach, w których potrzebują ich w ramach swej działalności przemysłowej, były ujednolicone (zaskarżona decyzja, motyw 14).

16 W niniejszej sprawie rynkami produktowymi, w odniesieniu do których badane są naruszenia zarzucane skarżącym, są rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i, jeżeli chodzi o naruszenie zarzucane Amannowi, rynek nici przemysłowych.

b) Rynki geograficzne

17 W zaskarżonej decyzji Komisja wskazuje, że rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego, ze względu na wspomniane wyższe normy specyfikacyjne narzucające ujednolicenie w ramach EOG, powinien zostać odróżniony od rynku nici przemysłowych. Jej zdaniem rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego rozciąga się na cały EOG. Komisja uważa bowiem, że jedynie nieliczni dostawcy mogą zapewnić odpowiadającą standardom podaż tych produktów dla całego EOG. Wynika to z kilku powodów: nabywcy potrzebują ujednoliconych nici, aby ułatwić swoją produkcję w różnych krajach; ponadto nici te muszą spełniać szczególne normy jakościowe (na przykład nici do produkcji pasów bezpieczeństwa); wreszcie, ze względów dotyczących jakości produktów i kwestii odpowiedzialności, możliwość ustalenia producentów tych nici jest sprawą zasadniczą (zaskarżona decyzja, motyw 21 i 22).

18 Natomiast w odniesieniu do nici przemysłowych Komisja stwierdza, że zgodnie z podanymi przez strony informacjami właściwy rynek geograficzny ma wymiar regionalny. Komisja dodaje, że w zależności od przypadku region może obejmować kilka państw EOG, na przykład państwa Beneluksu lub państwa nordyckie, bądź jedno państwo, na przykład Zjednoczone Królestwo (zaskarżona decyzja, motyw 17).

19 Z zaskarżonej decyzji wynika, że właściwym rynkiem geograficznym w przypadku naruszenia dotyczącego nici przemysłowych zarzucanego Amannowi jest rynek państw Beneluksu i państw nordyckich, natomiast w przypadku zarzucanego skarżącym naruszenia dotyczącego nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego – rynek obejmujący EOG.

2. Rozmiar i struktura rynków właściwych

20 Komisja podaje w zaskarżonej decyzji, że wartość sprzedaży nici przemysłowych w państwach Beneluksu i w państwach nordyckich wyniosła w 2000 r. około 50 mln EUR i około 40 mln EUR w 2004 r., a nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego – około 20 mln EUR w 1999 r. (zaskarżona decyzja, motywy 28 i 35).

21 Wspomniano tam również, że pod koniec lat dziewięćdziesiątych głównymi dostawcami nici przemysłowych w państwach Beneluksu i w państwach nordyckich były w szczególności: Amann, Barbour Threads Ltd (zwana dalej „Barbour”), zanim została nabyta przez Coats, Belgian Sewing Thread NV (zwana dalej „BST”), Coats, Gütermann AG i Zwicky & Co. AG (zwana dalej „Zwicky”), a głównymi dostawcami nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego były między innymi: skarżące, Coats, Oxley Threads Ltd (zwana dalej „Oxley”), Gütermann i Zwicky.

3. Opis zachowań noszących znamiona naruszenia

22 Komisja wskazuje w zaskarżonej decyzji, że zachowania zarzucane skarżącym, dotyczące kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG, miały miejsce w okresie od przełomu maja i czerwca 1998 r. do maja 2000 r.

23 Głównym celem uczestników kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG było, według Komisji, utrzymanie wysokiego poziomu cen (zaskarżona decyzja, motyw 214).

24 W tym celu zorganizowano pięć spotkań, podczas których, jak twierdzi Komisja, uczestnicy najpierw ustalili dwa rodzaje cen orientacyjnych dla podstawowych produktów sprzedawanych sektorowi motoryzacyjnemu w Europie, z których jeden stosowany był wobec klientów dotychczasowych, a drugi wobec nowych klientów. Następnie wymieniane były informacje na temat cen stosowanych wobec klientów indywidualnych oraz orientacyjnych cen minimalnych. Wreszcie uczestnicy zobowiązali się do unikania konkurowania ze sobą cenami na korzyść wyznaczonego dostawcy (zaskarżona decyzja, motyw 215).

25 Jeżeli chodzi o zachowania dotyczące kartelu na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i państwach nordyckich, Komisja stwierdza, że miały one miejsce w okresie od 1990 r. do 2001 r.

26 Według Komisji, w przypadku porozumienia na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i państwach nordyckich, zainteresowane przedsiębiorstwa spotykały się co najmniej raz do roku, a spotkania te organizowane były w dwóch sesjach, z których jedna poświęcona była rynkowi państw Beneluksu, a druga – rynkowi państw nordyckich, zaś ich głównym celem było utrzymanie wysokiego poziomu cen na obydwu tych rynkach.

27 Uczestnicy wymieniali się cennikami oraz informacjami dotyczącymi rabatów, stosowania podwyżek cen katalogowych, obniżania rabatów i podnoszenia cen specjalnych stosowanych wobec niektórych klientów. Zawarte zostały również porozumienia w sprawie przyszłych cenników, maksymalnych rabatów, obniżania rabatów i podnoszenia cen specjalnych stosowanych wobec niektórych klientów, jak też porozumienia mające na celu uniknięcie konkurowania ze sobą cenami na korzyść wyznaczonego dostawcy oraz podział klientów pomiędzy siebie (zaskarżona decyzja, motywy 99–125).

4. Sentencja zaskarżonej decyzji

28 W art. 1 ust. 3 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, iż sześć przedsiębiorstw, wśród nich skarżące, naruszyło art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 ust. 1 porozumienia EOG, uczestnicząc w szeregu porozumień i praktyk uzgodnionych na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG, w przypadku skarżących w okresie od przełomu maja i czerwca 1998 r. do maja 2000 r. Komisja stwierdziła również w art. 1 ust. 1 zaskarżonej decyzji, iż osiem przedsiębiorstw, wśród nich Amann, naruszyło art. 81 ust. 1 WE oraz art. 53 ust. 1 porozumienia EOG, uczestnicząc w szeregu porozumień i praktyk uzgodnionych na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu oraz w państwach nordyckich, w przypadku Amanna w okresie od stycznia 1990 r. do września 2001 r.

29 Stosownie do art. 2 akapit pierwszy zaskarżonej decyzji nałożone zostały następujące grzywny:

a) za udział w kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG:

– na skarżące, odpowiedzialne solidarnie: 4,888 mln EUR;

– na Coats: 0,65 mln EUR;

– na Oxley: 1,271 mln EUR;

– na Barbour and Hicking Pentecost plc, odpowiedzialne solidarnie: 0,715 mln EUR;

b) za udział w kartelu na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i państwach nordyckich, między innymi:

– na Coats: 15,05 mln EUR;

– na Amann: 13,09 mln EUR;

– na BST: 0,979 mln EUR;

– na Gütermann: 4,021 mln EUR;

– na Zwicky: 0,174 mln EUR.

Przebieg postępowania i żądania stron

30 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 22 grudnia 2005 r. skarżące wniosły skargę w niniejszej sprawie.

31 Ze względu na zmianę składu izb Sądu sędzia sprawozdawca został przydzielony do piątej izby, której w konsekwencji przydzielono niniejszą sprawę.

32 Skarżące wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim ich ona dotyczy;

– ewentualnie odpowiednie obniżenie wysokości grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

33 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

34 W pierwszej kolejności skarżące podnoszą zarzut mający na celu stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, dotyczący naruszenia art. 7 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U 2003, L 1, s. 1).

35 W drugiej kolejności skarżące podnoszą szereg zarzutów w celu uchylenia grzywny. Po pierwsze, zarzucają Komisji, iż ta nałożyła na nie grzywnę w kwocie przekraczającej górną granicę 10% ich obrotu. Po drugie, skarżące podnoszą siedem zarzutów dotyczących odpowiednio: naruszenia zasad równego traktowania i proporcjonalności przy nakładaniu grzywny, błędnego określenia kwoty wyjściowej grzywny za udział w kartelu na rynku nici przemysłowych, błędnego obliczenia czasu trwania naruszenia na rynku nici przemysłowych, nieuwzględnienia pewnych okoliczności łagodzących dotyczących naruszenia na rynku nici przemysłowych, błędnego obliczenia kwoty wyjściowej i kwoty podstawowej grzywny nałożonej za naruszenie na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego, nieuwzględnienia braku wprowadzenia w życie kartelu dotyczącego nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego oraz naruszenia prawa do bycia wysłuchanym i prawa do obrony.

A – W przedmiocie podniesionego przez skarżące zarzutu zmierzającego do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, dotyczącego naruszenia art. 7 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1/2003

1. Argumenty stron

36 Skarżące utrzymują, że zarzucane naruszenia stanowią jednolite naruszenie w rozumieniu art. 7 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1/2003 ze względu na fakt, że rynki nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i nici przemysłowych nie stanowią odrębnych rynków produktowych ani geograficznych, że kartele te mają wspólny element subiektywny i że kryteria użyte przez Komisję w celu stwierdzenia braku jednolitego naruszenia nie są przekonywające.

37 Po pierwsze, w odniesieniu do istnienia jednolitego rynku produktowego skarżące zaprzeczają, że wyraźnie przyznały, iż nici przeznaczone do odzieży i nici przeznaczone dla sektora motoryzacyjnego stanowią dwa odrębne rynki. Określenie przez Amann, w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji, jako światowego rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego nie oznacza bowiem w żadnym wypadku uznania jego rzekomej odrębności. Co więcej, Amann przekazywał dane szacunkowe dotyczące sześciu różnych segmentów nici, nie był w stanie natomiast przekazać takich danych dotyczących nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego.

38 Zdaniem skarżących oświadczenia innych podmiotów gospodarczych, takich jak Coats i Gütermann, również nie pozwalają wnioskować, że istnieje rozróżnienie pomiędzy rynkiem nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i rynkiem nici przemysłowych.

39 Stanowisko skarżących w odniesieniu do jednolitego charakteru rynku znajduje ich zdaniem potwierdzenie w sposobie przedstawienia produktów przez wszystkie przedsiębiorstwa. Jest tak między innymi w przypadku podziału na segmenty, którym posłużyły się Gütermann, Amann i Coats. Wynika z niego, że możliwe jest używanie jednakowych nici w wielu gałęziach przemysłu.

40 Istnienie surowszych norm specyfikacyjnych wymaganych przez dużych klientów z sektora motoryzacyjnego, w opinii skarżących, również nie uzasadnia rozróżnienia pomiędzy nićmi przemysłowymi i nićmi przeznaczonymi dla sektora motoryzacyjnego. Ich zdaniem nici są bowiem, co do zasady, produkowane zgodnie z wymogami sektora motoryzacyjnego i w takiej jakości dostarczane dużym klientom z innych sektorów przemysłowych. Produkcja dwóch rodzajów nici różnej jakości nie jest zresztą uzasadniona z ekonomicznego punktu widzenia. Tak więc właściwości techniczne nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego są zasadniczo identyczne z właściwościami nici przemysłowych. Wobec tego nici te są, według skarżących, wzajemnie zastępowalne, a ponadto ich sprzedaż odbywa się w zależności od produktów, a nie klienta.

41 Po drugie, skarżące zarzucają Komisji, że nie zbadała, czy różne zarzucane zachowania były ze sobą połączone wspólnym elementem subiektywnym i z tego względu stanowiły jednolite naruszenie. Ich zdaniem sama Komisja stwierdziła, że wszystkie naruszenia miały na celu zakłócenie normalnej ewolucji cen na rynku właściwym.

42 Okoliczność, że chodzi o porozumienia w sprawie cen oraz że rozwiązania zastosowane w regionach, których naruszenia dotyczą, były praktycznie identyczne, przemawia zdaniem skarżących za tezą o jednolitym charakterze stwierdzonych naruszeń. Skarżące dodają, że w większości państw członkowskich element subiektywny byłby kryterium decydującym, aby stwierdzić jednolite naruszenie.

43 Podnoszą one również, że z uwagi na średni rozmiar większości przedsiębiorstw, których dotyczy zaskarżona decyzja, ich kierownictwo i wspólnicy bądź akcjonariusze musieli z pewnością być świadomi różnych naruszeń. Skarżące uściślają, że w ich przypadku element subiektywny wynika ponadto z braku rozdzielenia wewnętrznych kompetencji w zakresie sprzedaży nici przemysłowych i nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego.

44 Ponadto skarżące podnoszą w istocie niespójność działań Komisji, która od początku zakładała istnienie jednolitego naruszenia w odniesieniu do kolejnych naruszeń popełnianych w ramach każdego kartelu, ale nie postąpiła w ten sam sposób w odniesieniu do związków między kartelami. W tym względzie zaskarżona decyzja w motywach 266–270 zawiera zdaniem skarżących liczne sprzeczności, które mają dowodzić, że teza Komisji o wystąpieniu odrębnych naruszeń nie jest możliwa do obrony.

45 Po trzecie, skarżące podważają kryteria przyjęte przez Komisję dla stwierdzenia wystąpienia jednolitego naruszenia lub jego braku.

46 W pierwszej kolejności skarżące uważają, że kryteria te nie są przekonujące. W tym względzie podnoszą one, po pierwsze, że sama Komisja jest niezdecydowana w odniesieniu do posługiwania się kryteriami pozwalającymi stwierdzić wystąpienie jednolitego naruszenia, ponieważ uzasadnia wystąpienie dwóch odrębnych naruszeń poprzez odwołanie do różnych uczestników, różnego sposobu działania i braku całościowej koordynacji, a następnie opiera się na różnicy na poziomie rozpatrywanych rynków, po czym deklaruje, że porozumienia dotyczące Beneluksu i państw nordyckich powinny być rozpatrywane łącznie, jako że są powiązane ze względu na identyczną organizację i jednakowy sposób działania oraz takich samych uczestników. Skarżące twierdzą więc, że kryterium całościowej koordynacji nie odgrywa już żadnej roli przy stwierdzeniu jednolitego naruszenia w państwach Beneluksu i państwach nordyckich.

47 Po drugie, uważają one, że kryterium określenia rynku produktowego, w przypadku produktów pokrewnych, jest nieistotne. Posługiwanie się tym kryterium, z wyjątkiem oczywistych przypadków, kiedy produkty z pewnością nie należą do tego samego rynku, oznaczałoby bowiem przyznanie Komisji prawie niekontrolowanego zakresu swobodnego uznania w ramach karania za naruszenia prawa konkurencji. Kryterium odnoszące się do braku tożsamości uczestników zdaniem skarżących również jest nieistotne. Skarżące podkreślają bowiem, że określenie, przez kogo reprezentowane są uczestniczące przedsiębiorstwa, nie ma znaczenia, jako że zarzut uczestnictwa może być postawiony danemu przedsiębiorstwu.

48 W drugiej kolejności Amann i Cousin podnoszą, że zastosowanie tych kryteriów tak czy inaczej powinno było doprowadzić Komisję do wniosku, że zaistniało jednolite naruszenie.

49 Po pierwsze, wskazują one, że Komisja nie może przekonująco uzasadnić wystąpienia odrębnych naruszeń, opierając się na braku koordynacji pomiędzy kartelami, skoro sama podkreśla, odwołując się w tym względzie do oświadczenia Coats, że ponieważ rynki produktowe mają raczej charakter krajowy, nie ma potrzeby wprowadzania koordynacji pomiędzy rozpatrywanymi regionami. Podobnie usiłowanie Komisji, aby przeprowadzić rozróżnienie pomiędzy koordynacją rynków geograficznych i koordynacją odrębnych rynków produktowych, jest nieistotne, zważywszy, że w przypadku różnych rynków geograficznych koordynacja pomiędzy odrębnymi rynkami produktowymi nie miałaby sensu. Z tego względu skarżące wskazują, że należy ocenić rozpatrywane zachowania, uznając, iż spotkania poświęcone różnym regionom wpisywały się w całościowy plan zaakceptowany przez ich odpowiednie dyrekcje i potwierdzony w dokumentach świadczących o częstych kontaktach pomiędzy przedstawicielami Coats i Amanna, których przedmiotem były kwestie „nadrzędnej strategii” w Europie. Dokumenty te, zdaniem skarżących, świadczą o wystąpieniu wspólnego elementu subiektywnego. Skarżące zarzucają w tym względzie Komisji, że nie zbadała kwestii, czy kontakty tego rodzaju nie istniały też pomiędzy Coats i innymi konkurentami.

50 Po drugie, zdaniem skarżących, brak jest istotnych różnic, jeżeli chodzi o uczestników porozumień i sposób ich organizacji. W tym względzie skarżące wskazują, że zgodnie z orzecznictwem nie można wykluczyć jednolitego naruszenia w prawnym znaczeniu tego pojęcia wyłącznie dlatego, że każde z przedsiębiorstw bierze udział w naruszeniu we właściwej mu formie, co oznacza, że przedsiębiorstwo może uczestniczyć w jednolitym naruszeniu bez uczestniczenia we wszystkich jego konstytutywnych elementach.

51 W świetle powyższych rozważań skarżące podnoszą, że jedynie trzy przedsiębiorstwa uczestniczyły w jednym tylko porozumieniu, natomiast wszystkie pozostałe były zaangażowane w co najmniej dwa porozumienia, co stanowi powiązanie na poziomie uczestników przemawiające na korzyść wystąpienia jednolitego naruszenia. Ponadto porównanie spotkań dotyczących kartelu na rynku nici przemysłowych i spotkań dotyczących kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego nie przemawia w żadnym razie za tezą o wystąpieniu odrębnych naruszeń. Zdaniem skarżących spotkania w obu przypadkach odbywały się nieregularnie.

52 Komisja odpiera te argumenty.

2. Ocena Sądu

a) W przedmiocie rozróżnienia rynków produktowych i geograficznych

53 Z zaskarżonej decyzji wynika, że Komisja uznała, iż ze względu na jego specyfikę rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego należy odróżnić od rynku nici przemysłowych, zarówno z punktu widzenia produktowego, jak i geograficznego (zobacz pkt 12–16 oraz 18–20 powyżej).

54 Na wstępie należy zaznaczyć, że definicja rynku właściwego – ze względu na to, iż pociąga ona za sobą konieczność dokonania przez Komisję złożonych ocen ekonomicznych – może być przedmiotem jedynie ograniczonej kontroli ze strony sądu wspólnotowego (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 30 marca 2000 r. w sprawie T‑65/96 Kish Glass przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1885, pkt 64; z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie T‑342/99 Airtours przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2585, pkt 26). Nie może on jednak uchylić się od kontroli dokonanej przez Komisję interpretacji danych o charakterze ekonomicznym. W tym względzie do niego należy sprawdzenie, czy Komisja oparła swoją ocenę na ścisłych, wiarygodnych i spójnych dowodach, stanowiących zbiór istotnych danych, które powinny zostać uwzględnione w celu dokonania oceny złożonej sytuacji, i mogących stanowić poparcie dla wniosków wyciągniętych na ich podstawie (zob. wyrok Sądu z dnia 17 września 2007 r. w sprawie T‑201/04 Microsoft przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3601, pkt 482).

55 Należy następnie przypomnieć, że rynek, który powinien być brany pod uwagę, obejmuje wszystkie produkty, które – stosownie do swoich właściwości – szczególnie nadają się do zaspokojenia stałych potrzeb i mogą być w ograniczony sposób stosowane zamiennie z innymi produktami (wyrok Trybunału z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 322/81 Nederlandsche Banden‑Industrie‑Michelin przeciwko Komisji, Rec. s. 3461, pkt 37). Trybunał stwierdził w szczególności, że pojęcie rynku produktowego oznacza, iż może na nim istnieć skuteczna konkurencja między produktami stanowiącymi jego część, co zakłada, że wszystkie produkty wchodzące w skład tego samego rynku mogą być w wystarczającym stopniu stosowane zamiennie (wyrok Trybunału z dnia 13 lutego 1979 r. w sprawie 85/76 Hoffmann‑La Roche przeciwko Komisji, Rec. s. 461, pkt 28).

56 Co do zamiennego stosowania jest ono oceniane na podstawie szeregu wskaźników, takich jak: właściwości produktów, warunki konkurencji i struktura popytu oraz podaży na rynku (ww. w pkt 55 wyrok w sprawie Nederlandsche Banden‑Industrie‑Michelin przeciwko Komisji, pkt 37).

57 O ile z gospodarczego punktu widzenia substytucyjność po stronie popytu stanowi najbardziej bezpośrednie oraz najskuteczniejsze kryterium oceny w stosunku do dostawców danego produktu (wyrok Sądu z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie T‑177/04 easyJet przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1931, pkt 99), substytucyjność po stronie podaży może również zostać wzięta pod uwagę podczas definiowania rynku właściwego w sytuacjach, gdy jej skutki są równoważne skutkom substytucyjności po stronie popytu pod względem skuteczności oraz natychmiastowości. Tak więc kryterium substytucyjności po stronie podaży oznacza, że producenci mogą, dzięki prostemu przystosowaniu, wejść na dany rynek z siłą wystarczającą, aby stanowić poważną przeciwwagę dla producentów obecnych już na rynku (wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98, od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3275, pkt 829).

58 W odniesieniu do samych produktów należy zauważyć, że mogą one stanowić odrębny rynek, jeżeli wyróżniają się dzięki wyjątkowym cechom produkcji czyniącym je szczególnie odpowiednimi dla danego zastosowania lub jeżeli wyróżniają się ze względu na sposób ich użycia (wyrok Trybunału z dnia 21 lutego 1973 r. w sprawie 6/72 Europemballage i Continental Can przeciwko Komisji, Rec. s. 215, pkt 33).

59 Należy wreszcie przypomnieć, że Komisja wydała komunikat w sprawie definicji rynku właściwego do celów wspólnotowego prawa konkurencji (Dz.U. 1997, C 372, s. 5, zwany dalej „komunikatem w sprawie definicji rynku”), w którym określiła kryteria podlegające ocenie przy definiowaniu właściwego rynku produktowego i wyznaczaniu właściwego rynku geograficznego. Właściwy rynek produktowy jest tam zdefiniowany jako taki, który „składa się z wszystkich tych produktów lub usług, które uważane są za zamienne lub za substytuty przez konsumenta, ze względu na właściwości produktów, ich ceny i ich zamierzone stosowanie”. Rynek geograficzny zdefiniowany jest jako taki, który „obejmuje obszar, na którym dane przedsiębiorstwa uczestniczą w podaży i popycie na produkty lub usługi, na którym warunki konkurencji są wystarczająco jednorodne, oraz który może zostać odróżniony od sąsiadujących obszarów ze względu na to, że warunki konkurencji na tym obszarze znacznie się różnią”. Właściwy rynek, w ramach którego należy dokonać oceny danego zagadnienia z zakresu konkurencji, określany jest z tego względu przez połączenie rynku produktowego i rynku geograficznego.

60 W świetle tych rozważań należy zbadać zasadność wniosków Komisji zawartych w motywach 14 i 22 zaskarżonej decyzji, dotyczących istnienia dwóch odrębnych rynków produktowych i geograficznych, to znaczy, po pierwsze, rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego w EOG i, po drugie, rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i państwach nordyckich. Wnioski te Komisja oparła na dokonanej przez siebie ocenie substytucyjności produktów, po pierwsze, po stronie popytu i, po drugie, po stronie podaży.

61 Po pierwsze, jeżeli chodzi o substytucyjność po stronie popytu, zaskarżona decyzja zawiera szereg elementów wykazujących, że taka substytucyjność nie istnieje.

62 W pierwszej kolejności z motywów 14 i 22 zaskarżonej decyzji wynika, że popyt w przemyśle motoryzacyjnym tworzą duzi klienci i że są oni znacznie mniej liczni niż inne będące klientami przedsiębiorstwa obecne na rynku nici przemysłowych. Ustalenie to nie zostało podważone przez skarżące. Potwierdziły one na rozprawie, że klienci z sektora motoryzacyjnego dysponują większą siłą ze względu na bardzo dużą wielkość dokonywanych przez nich zakupów.

63 W drugiej kolejności z wyżej cytowanych motywów zaskarżonej decyzji wynika, że klienci z sektora motoryzacyjnego kupują nici dla swoich zakładów produkcyjnych zlokalizowanych w różnych państwach i że wymagają oni wobec tego ujednoliconych produktów w każdym z tych państw. Ta potrzeba uniformizacji, niekwestionowana zresztą przez skarżące, jest całkowicie zrozumiała z gospodarczego punktu widzenia. Rozsądek nakazuje bowiem przyznać, że dostosowanie maszyn produkcyjnych do rodzaju używanej nici pociąga za sobą koszty. Przemysłowcy z sektora motoryzacyjnego dążą więc do ograniczenia tych kosztów poprzez zakup dużej ilości nici szczegółowo określonego rodzaju i jednorazowe dostosowanie do nich swoich maszyn produkcyjnych znajdujących się w różnych państwach.

64 W trzeciej kolejności z motywów 14 i 22 zaskarżonej decyzji wynika, że nici przeznaczone dla sektora motoryzacyjnego muszą spełniać szczególnie surowe normy właściwe dla tego sektora i że możliwość ustalenia pochodzenia tych nici jest czynnikiem zasadniczym ze względów dotyczących jakości produktów i odpowiedzialności za skutki spowodowane przez produkty. Skarżące zgodziły się z tym twierdzeniem zarówno w skardze, jak i na rozprawie.

65 Przyznały one bowiem, że zasadniczo to klienci decydują, jakich nici potrzebują do swojej produkcji, i wobec tego to oni wybierają produkt odpowiadający ich potrzebom jako użytkowników. W szczególności w odniesieniu do klientów z sektora motoryzacyjnego skarżące przyznały, że wymagają oni, aby zakupione nici spełniały co najmniej normę ISO 9002. Skarżące uściśliły nawet na rozprawie, że dla sektora motoryzacyjnego istnieją szczególne charakterystyki określane jako „TS950” i że biorą one te elementy pod uwagę przy produkcji.

66 Skarżące opisały ponadto procedurę certyfikacji nici przez klientów z sektora motoryzacyjnego. Najpierw skarżące tworzą nici odpowiadające co najmniej normie ISO 9002. Następnie nici te są testowane przez producenta motoryzacyjnego, który życzy sobie wykorzystywać je do swojej produkcji, i w końcu są one przez niego certyfikowane, o ile pomyślnie przejdą test.

67 Na podstawie powyższego rozumowania należy uznać, że specyficzne nici wybrane przez przemysł motoryzacyjny nie mogą zostać zastąpione przez inne nici przemysłowe. Okoliczność, że nici te są sprzedawane klientom innym niż ci z sektora motoryzacyjnego, jest w tym względzie bez znaczenia. W odróżnieniu bowiem od ewentualnych innych nabywców tego produktu przedsiębiorstwa z sektora motoryzacyjnego kupią wyłącznie nici posiadające szczególne charakterystyczne właściwości i certyfikowane przez wspomniane przedsiębiorstwa ze względu na te wyjątkowe właściwości. Skarżące nie mogą więc rozsądnie wykazać istnienia substytucyjności z punktu widzenia popytu.

68 Oświadczenia Coats w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji za strony Komisji również potwierdzają brak substytucyjności z punktu widzenia popytu. Coats podkreśliła bowiem, że niektórzy klienci z sektora konfekcji używają nici do wyszywania, tak jak niektórzy klienci z sektora wyszywania używają nici konfekcyjnych. Natomiast istnienie takiej substytucyjności po stronie popytu w przypadku klientów z sektora motoryzacyjnego nie zostało wspomniane.

69 Po drugie, wprawdzie Komisja uznała, że z punktu widzenia podaży nici przemysłowe mogą zostać uznane za jednolity rynek produktowy ze względu na brak ścisłej współzależności między końcowym zastosowaniem a rodzajem włókna lub strukturą nici oraz podobieństwo lub wzajemną zastępowalność procesów produkcyjnych wspomnianych nici, stwierdziła ona jednak, że nie dotyczy to nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego.

70 Komisja doszła do tego wniosku w oparciu o szczególne cechy nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego, o konieczność zapewnienia ujednoliconej oferty i o zdolność zapewnienia realizacji zamówień dużych klientów z tego sektora. Komisja uwzględniła również fakt, że rynek geograficzny nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego obejmuje całe terytorium EOG, w odróżnieniu od rynku nici przemysłowych, który ma charakter jedynie regionalny. Zważywszy na te elementy, Komisja uznała, że jedynie nieliczne przedsiębiorstwa są w stanie zaspokoić tego typu popyt (zob. motyw 22 zaskarżonej decyzji).

71 Przede wszystkim, zgodnie z ust. 20 komunikatu w sprawie definicji rynku, aby istniała substytucyjność po stronie podaży, dostawcy muszą być w stanie przestawić produkcję na odpowiednie produkty oraz wprowadzić je do obrotu w krótkim czasie bez występujących dodatkowych znacznych kosztów lub zagrożeń w odpowiedzi na małe, ale stałe zmiany cen względnych. Następnie w ust. 21 komunikatu w sprawie definicji rynku Komisja podkreśla, że taka substytucyjność często występuje w sytuacjach, gdy przedsiębiorstwa oferują szeroki zakres różnych jakości lub gatunków tego samego produktu i że nawet jeśli dla danego ostatecznego nabywcy lub danej grupy ostatecznych konsumentów produkty różnej jakości nie są substytutami, zostaną one zgrupowane w jeden rynek produktowy. Nici przemysłowe na pierwszy rzut oka odpowiadają typowi produktu opisanego w ust. 21 komunikatu w sprawie definicji rynku.

72 Wreszcie w ust. 22 i 23 komunikatu w sprawie definicji rynku Komisja potwierdza, podając konkretne przykłady, że odnośni dostawcy powinni być w stanie oferować i sprzedawać produkty różnej jakości niezwłocznie i bez znacznego wzrostu kosztów, oraz że nie powinny występować szczególne trudności w dystrybucji.

73 W świetle tego rozumowania należy rozważyć, czy Komisja w prawidłowy sposób oceniła kryterium substytucyjności z punktu widzenia podaży.

74 Po pierwsze, jak zostało to zauważone w pkt 63 i nast. powyżej, producenci nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego muszą dostosować swoje maszyny produkcyjne, aby produkowane nici spełniały swoiste normy.

75 Po drugie, rozumowanie skarżących w odniesieniu do niskich kosztów produkcji nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego nie jest przekonujące. Skarżące bowiem podnoszą wprawdzie, że nie tylko nici są, co do zasady, produkowane zgodnie z wymogami sektora motoryzacyjnego i w takiej jakości dostarczane klientom z innych sektorów przemysłowych, ale również że koszty przestawiania łańcucha produkcyjnego byłyby o wiele za wysokie, gdyby trzeba było wytwarzać produkt wyłącznie dla sektora motoryzacyjnego, aby następnie zmieniać łańcuch produkcyjny i przystosowywać go do wytwarzania produktów przeznaczonych dla innych sektorów przemysłowych.

76 Jeżeli jednak ze względu na racjonalizację produkcji spółka obecna już na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego wytwarza głównie nici spełniające wyższą normę niezależnie od przeznaczenia produktu, działa ona w ten sposób wyłącznie dlatego, że jest obecna na rynku motoryzacyjnym, z powodu wysokich kosztów związanych z produkcją zgodną ze swoistymi normami dotyczącymi nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego. Innymi słowy, spółka, której główna działalność dotyczy nici konfekcyjnych lub nici do wyszywania, nie będzie miała żadnego interesu w produkowaniu specjalnych nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego wyłącznie z tego powodu, że potencjalnie mogłaby sprzedać te nici ewentualnym klientom z sektora motoryzacyjnego.

77 Twierdzenie skarżących, że koszty produkcji nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego są tak niewielkie, iż produkcja odbywa się zawsze zgodnie z wyższą normą specyfikacyjną, nie zostało zatem dowiedzione w przypadku producentów nici przemysłowych.

78 Po trzecie, wyraźna różnica pomiędzy dwoma rynkami geograficznymi nie została zakwestionowana przez skarżące w czasie postępowania administracyjnego. W odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji ze strony Komisji Amann określił nawet jako światowy rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego. Coats również wykazała, że swoiste cechy tego ostatniego rynku zawężają go do dostawców „regionalnych” i „globalnych”, które to pojęcia należy rozumieć – w kontekście odpowiedzi – jako dostawców „obejmujących całe terytorium EOG” i „światowych”.

79 Substytucyjność po stronie podaży zdaniem skarżących miałaby więc oznaczać, że większość producentów nici jest w stanie produkować w dużych ilościach specjalne i ujednolicone nici dla każdego klienta z sektora motoryzacyjnego i rozprowadzać je w krótkim czasie w całym EOG. Zważywszy na wcześniejsze rozważania, niemożliwa jest obrona takiego rozumowania.

80 Komisja nie popełniła zatem oczywistego błędu w ocenie, stwierdzając istnienie dwóch rynków produktowych i geograficznych odrębnych z punktu widzenia podaży.

81 Należy uściślić w tym względzie, że Komisja dokonała właściwej oceny i interpretacji odpowiedzi skarżących oraz innych zainteresowanych przedsiębiorstw, na podstawie których doszła do wniosku, że istnieją dwa odrębne rynki produktowe.

82 Najpierw Komisja postawiła skarżącym pytanie, czy nici do szycia ubrań do użytku przemysłowego, nici do wyszywania do użytku przemysłowego, nici specjalne do użytku przemysłowego i nici do użytku domowego stanowią różne rynki produktowe w sektorze nici. Komisja przedstawiła również tabelę mającą na celu określenie właściwych rynków geograficznych dla każdej z wymienionych kategorii nici, przewidując w niej odrębną rubrykę „Nici dla motoryzacji”. Komisja uściśliła, że ta ostatnia kategoria została ujęta w niciach specjalnych do użytku przemysłowego, ale podkreśliła chęć poznania opinii Amanna i Cousin na temat rynku geograficznego właściwego dla tego rodzaju nici.

83 W odpowiedzi na wspomniane żądanie udzielenia informacji Amann wyjaśnił, że szczegółowy podział dokonany przez Komisję był prawidłowy, ponieważ „istnieją normy specyfikacyjne dotyczące produktów oraz swoiste potrzeby klientów, które, w szczególności w dziedzinie przemysłu odzieżowego, wyraźnie różnią się od tych w dwóch pozostałych sektorach ze względu na różnorodność kolorów itd.”. Cousin również w pełni zgodziła się z podziałem przedstawionym przez Komisję. Zwróciła jednak uwagę na duże trudności związane z oceną rynków, szczególnie w przypadku nici specjalnych, zważywszy na bardzo dużą rozmaitość rozpatrywanych zastosowań, których, jak podkreśliła, naliczyła ponad 80.

84 Skarżące przyznały zatem wprawdzie wyraźnie, że rynek nici specjalnych stanowi odrębny rynek produktowy, ale – przeciwnie niż stwierdziła to Komisja w swoich pismach – nie uznały w sposób wyraźny, że rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego stanowiący część rynku nici specjalnych sam jest odrębnym rynkiem produktowym.

85 Gütermann również potwierdził podział zaproponowany przez Komisję, ale nie wypowiedział się wyraźnie na temat rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego. Jeżeli chodzi o Coats, na pytanie dotyczące rynków produktowych odpowiedziała ona, że nie uważa, iż różnice pomiędzy produktami są wystarczające, aby można było uznać, że istnieją trzy odrębne rynki. Coats uznała jednocześnie istnienie specyficznych cech rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego, jak zostało to wskazane w pkt 78 powyżej. Jedynie Oxley potwierdziła wprost i uzasadniła odrębny charakter rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego.

86 Choć interpretacja tych elementów w odniesieniu do istnienia odrębnego rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego nie jest tak oczywista, jak stara się to przedstawić Komisja, niemniej jednak jej wnioski nie zawierają oczywistego błędu w ocenie ani żadnego zniekształcenia okoliczności faktycznych.

87 Wnioski Komisji są zresztą potwierdzone przez inne wskaźniki, takie jak strony internetowe przedsiębiorstw, które prezentują zwykle odrębną rubrykę poświęconą niciom przeznaczonym dla sektora motoryzacyjnego. Podobnie wszystkie te przedsiębiorstwa posiadają znaki towarowe stworzone specjalnie dla tego sektora.

88 Z powyższego wynika, że Komisja nie popełniła oczywistego błędu w ocenie, stwierdzając, że w niniejszej sprawie rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i rynek nici przemysłowych różnią się od siebie.

b) W przedmiocie rzekomego istnienia „całościowego planu”

89 Należy przede wszystkim przypomnieć, że pojęcie jednolitego naruszenia odnosi się do sytuacji, w której kilka przedsiębiorstw uczestniczyło w naruszeniu polegającym na zachowaniu o charakterze ciągłym, któremu przyświeca jeden cel gospodarczy w postaci zakłócenia konkurencji, lub złożonym z poszczególnych naruszeń powiązanych ze sobą tożsamością przedmiotu (ten sam cel wszystkich zachowań) i podmiotów (te same zainteresowane przedsiębiorstwa, świadome tego, że działają we wspólnym celu) (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑53/03 BPB przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1333, pkt 257).

90 Następnie należy wskazać, że naruszenie art. 81 ust. 1 WE może wynikać nie tylko z pojedynczego działania, ale również z szeregu działań, a nawet z zachowania o charakterze ciągłym. Taka wykładnia nie może zostać podważona ze względu na to, że jeden lub kilka elementów tego szeregu działań lub tego zachowania o charakterze ciągłym mogą również stanowić, same w sobie i rozpatrywane odrębnie, naruszenie wspomnianego przepisu. W przypadku gdy poszczególne działania z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku wpisują się w „całościowy plan”, Komisja jest uprawniona przypisać odpowiedzialność za te działania na podstawie udziału w naruszeniu postrzeganym jako całość (wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 258).

91 Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pojęcie jednolitego naruszenia może wiązać się z kwalifikacją prawną zachowania antykonkurencyjnego polegającego na porozumieniach, uzgodnionych praktykach i decyzjach związków przedsiębiorstw (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 696–698; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 186; z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑101/05 i T‑111/05 BASF przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 159).

92 Należy również wskazać, że pojęcie jednolitego celu nie może zostać zdefiniowane za pomocą ogólnego odniesienia do zakłócenia konkurencji na rynku, którego dotyczy naruszenie, ponieważ wpływ na konkurencję jako cel lub skutek jest elementem współistniejącym wraz z wszelkim zachowaniem wchodzącym w zakres stosowania art. 81 ust. 1 WE. Taka definicja pojęcia jednolitego celu mogłaby pozbawić pojęcie jednolitego i ciągłego naruszenia części jego znaczenia, ponieważ pociągałaby za sobą konieczność systematycznej kwalifikacji kilku zachowań dotyczących jednego sektora gospodarki, które są zakazane przez art. 81 ust. 1 WE, jako elementów stanowiących jednolite naruszenie. Zatem, aby zakwalifikować różne działania jako jednolite i ciągłe naruszenie, należy zbadać, czy istnieje między nimi związek komplementarności w tym znaczeniu, że każde z nich miało być odpowiedzią na jedną lub kilka konsekwencji normalnego działania konkurencji, a wzajemnie oddziałując, każde z nich przyczyniało się do realizacji całości skutków antykonkurencyjnych zamierzonych przez ich sprawców w ramach całościowego planu mającego jednolity cel. W tym zakresie trzeba uwzględnić wszelkie okoliczności mogące wykazać lub podważyć ten związek, takie jak okres stosowania, treść (w tym zastosowane metody) i jednocześnie cel różnych zarzucanych działań (zob. podobnie ww. w pkt 91 wyrok w sprawach połączonych BASF przeciwko Komisji, pkt 179–181).

93 Tak więc z obiektywnych powodów Komisja może wszcząć odrębne postępowania, stwierdzić istnienie kilku odrębnych naruszeń i nałożyć kilka odrębnych grzywien (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 15 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych T‑71/03, T‑74/03, T‑87/03 i T‑91/03 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, zwany dalej „wyrokiem w sprawie Tokai II”, pkt 124).

94 Wreszcie należy zauważyć, że kwalifikacja niektórych bezprawnych działań jako jednego i tego samego naruszenia lub jako wielu naruszeń co do zasady ma wpływ na sankcję, która może zostać nałożona. Stwierdzenie bowiem wielu naruszeń może powodować nałożenie wielu odrębnych grzywien mieszczących się za każdym razem w granicach określonych przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 (ww. w pkt 91 wyrok w sprawach połączonych BASF przeciwko Komisji, pkt 158).

95 Kwestię istnienia „całościowego planu” należy ocenić w świetle powyższego rozumowania.

96 Na wstępie należy zauważyć, że skarżące zasadniczo utrzymują, iż w niniejszej sprawie wspólny element subiektywny wynika z faktu, że wszystkie naruszenia miały na celu zakłócenie normalnej ewolucji cen. Taki cel, polegający na zniekształceniu cen, jest jednak właściwy wszystkim kartelom cenowym i sam w sobie nie wystarcza jako dowód istnienia wspólnego elementu subiektywnego. W tym względzie, wbrew twierdzeniom skarżących, w zaskarżonej decyzji Komisja bynajmniej nie zakładała od początku istnienia związku pomiędzy naruszeniami. W motywie 269 zaskarżonej decyzji wskazała bowiem wyłącznie jednolity antykonkurencyjny przedmiot i jednolity cel ekonomiczny polegający na zniekształceniu normalnej ewolucji cen, który jest właściwy dla tego typu kartelu, kładąc nacisk na fakt, iż taki przedmiot i cel miało każde z trzech różnych naruszeń.

97 Następnie, aby obalić tezę o wystąpieniu jednolitego naruszenia, oprócz okoliczności, że rynek nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i rynek nici przemysłowych są odrębne, jak zostało to zresztą wskazane w pkt 53–88 powyżej, Komisja oparła się głównie na braku tożsamości większości członków zamieszanych w kartele i braku całościowej koordynacji tych karteli. Skarżące nie zdołały podważyć tych kryteriów i wobec tego nie wykazały istnienia „bezpośredniego związku” pomiędzy różnymi działaniami antykonkurencyjnymi.

98 W pierwszej kolejności w odniesieniu do kryterium dotyczącego braku tożsamości uczestników, Komisja wymieniła w motywach 96 i 216 zaskarżonej decyzji uczestników kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego oraz kartelu na rynku nici przemysłowych. Uznała następnie, w motywie 265 lit. a) zaskarżonej decyzji, że większość przedsiębiorstw uczestniczyła tylko w jednym kartelu, ponieważ nie prowadziły one działalności na rynku objętym drugim kartelem.

99 Należy stwierdzić, że na dziesięć przedsiębiorstw uczestniczących w jednym lub drugim z tych karteli jedynie trzy były zamieszane w oba kartele. Ackermann Nähgarne GmbH & Co, Bieze Stork BV, BST, Cousin, Gütermann, Zwicky i Oxley były bowiem uczestnikami tylko jednego z nich. Jedynie Coats, Barbour (do czasu przejęcia przez Coats) i Amann wzięły udział w obu kartelach. Sam udział tych trzech przedsiębiorstw w obu kartelach nie może wskazywać na istnienie wspólnej strategii (zob. podobnie ww. w pkt 93 wyrok w sprawie Tokai II, pkt 120). Co więcej należy podkreślić, że z wyjątkiem Barbour inni przedstawiciele przedsiębiorstw byli obecni na spotkaniach organizowanych w ramach kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego a inni na spotkaniach organizowanych w ramach kartelu na rynku nici przemysłowych w pokrywających się okresach działania obu tych karteli (1998–2000).

100 Wobec tego ustalenie dokonane przez Komisję w motywie 265 lit. a) zaskarżonej decyzji nie zawiera oczywistego błędu w ocenie.

101 W drugiej kolejności treść karteli również nie może uzasadnić istnienia całościowego planu. Z zaskarżonej decyzji wynika bowiem, że kartel na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i kartel na rynku nici przemysłowych różnią się wyraźnie pod tym względem.

102 W przypadku kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego motywy 215, 220, 223, 224, 226, 228–230, 233–236 i 238 zaskarżonej decyzji pokazują, po pierwsze, że informacje wymieniane przez uczestników kartelu dotyczyły cen stosowanych w stosunku do niektórych klientów i, po drugie, że zawarte porozumienia polegały na określeniu docelowych cen minimalnych produktów podstawowych sprzedawanych klientom z sektora motoryzacyjnego, dwóch rodzajów cen docelowych odpowiednio dla klientów dotychczasowych i dla nowych klientów oraz docelowych cen minimalnych dla niektórych klientów stanowiących przedmiot wymiany informacji. Uczestnicy postanowili również unikać konkurowania ze sobą cenami na korzyść wyznaczonego dostawcy.

103 Jeżeli chodzi o kartel na rynku nici przemysłowych, z motywów 99–153 zaskarżonej decyzji wynika, po pierwsze, że wymieniane informacje dotyczyły cenników oraz rabatów, stosowania podwyżek cen katalogowych, obniżania rabatów i podnoszenia cen specjalnych stosowanych wobec niektórych klientów oraz, po drugie, że strony porozumiały się w sprawie przyszłych cenników, maksymalnych rabatów, obniżania rabatów i podnoszenia cen specjalnych stosowanych wobec niektórych klientów oraz ustaliły, że nie będą ze sobą konkurować cenami na korzyść wyznaczonego dostawcy.

104 Przywołane wyżej motywy zaskarżonej decyzji potwierdzają istnienie wyraźnej różnicy pomiędzy tymi dwoma kartelami w zakresie ich treści. Wystąpienie pewnych podobieństw pomiędzy tymi kartelami, takich jak zawarcie porozumień dotyczących unikania konkurowania ze sobą cenami na korzyść wyznaczonego dostawcy, nie może samo w sobie podważyć tego ustalenia.

105 W trzeciej kolejności sposoby działania każdego z tych dwóch karteli były w znacznym stopniu odmienne. Jak wskazała bowiem Komisja w motywie 218 zaskarżonej decyzji, kartel na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego zorganizowany był w sposób dość elastyczny, w oparciu o małe, nieregularne spotkania, których uzupełnieniem były częste kontakty dwustronne. Motywy 96–99 i 149–153 zaskarżonej decyzji wykazują, że kartel na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i państwach nordyckich polegał na organizowaniu spotkań co najmniej raz w roku i że spotkania te były podzielone na dwie części, to znaczy na sesję poświęconą rynkowi państw nordyckich i sesję poświęconą rynkowi państw Beneluksu. Okresowo miały również miejsce kontakty dwustronne.

106 W świetle tych okoliczności Komisja nie popełniła oczywistego błędu w ocenie, uznając w motywach 265–267 zaskarżonej decyzji, że należy odróżnić kartel na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego i kartel na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i państwach nordyckich i że tym samym stanowią one dwa odrębne naruszenia.

107 Należy w tym względzie wskazać, że w odróżnieniu od kartelu na rynku nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego kartel na rynku nici przemysłowych w państwach Beneluksu i kartel na rynku nici przemysłowych w państwach nordyckich zostały uznane za jedno naruszenie ze względu na to, że produkty były identyczne, uczestnicy kartelu byli ci sami, treść i sposób działania kartelu były podobne, spotkania odbywały się tego samego dnia, a uczestniczące przedsiębiorstwa były reprezentowane przez te same osoby.

108 Ponadto pozbawione znaczenia są, po pierwsze, argument dotyczący braku rozdzielenia kompetencji, w obrębie skarżących, w zakresie sprzedaży nici przemysłowych i nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego oraz, po drugie, argument dotyczący okoliczności, że kierownictwo i wspólnicy bądź akcjonariusze uczestniczących przedsiębiorstw musieli z pewnością być świadomi istnienia różnych karteli. Argumenty te w żadnym wypadku nie dowodzą istnienia wspólnego elementu subiektywnego.

109 Należy również oddalić argument skarżących dotyczący istnienia całościowej koordynacji, oparty na częstych kontaktach pomiędzy przedstawicielem Coats i kierownictwem Amanna. Z akt sprawy wynika, że nie zawierają one żadnego oświadczenia, które mogłoby być interpretowane jako przejaw całościowej koordynacji. Podczas rozprawy skarżące przyznały, że nie mogą przedstawić Sądowi konkretnych dokumentów potwierdzających wolę całościowej koordynacji pomiędzy Amannem i Coats.

110 Wreszcie skarżące niesłusznie utrzymują, że kryterium wyznaczenia rynku produktowego nie może stanowić ważnego kryterium oceny, gdyż w przypadku produktów pokrewnych przyznaje ono Komisji niekontrolowany zakres swobodnego uznania w zakresie stwierdzenia wystąpienia dwóch odrębnych naruszeń. Po pierwsze bowiem swobodne uznanie Komisji nie jest nieograniczone, ponieważ Komisja podlega kontroli Sądu, o której mowa w pkt 54 powyżej. Z drugiej strony kryterium dotyczące rynków produktowych stanowiło w niniejszej sprawie zaledwie jedno z kilku kryteriów, na podstawie których stwierdzone zostało wystąpienie dwóch odrębnych naruszeń.

111 Mając na względzie całość powyższego rozumowania, zarzut dotyczący naruszenia art. 7 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1/2003 należy oddalić jako bezzasadny.

B – W przedmiocie zarzutów zmierzających do obniżenia grzywny

1. W przedmiocie podniesionego przez skarżące zarzutu dotyczącego nieprzestrzegania górnej granicy kary przewidzianej w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003

a) Argumenty stron

112 Zarzut podniesiony przez skarżące obejmuje trzy zastrzeżenia.

113 W ramach zastrzeżenia pierwszego skarżące podnoszą, że oba naruszenia stanowią w istocie jednolite naruszenie oraz że wobec tego może być na nie nałożona tylko jedna grzywna, której wysokość nie może przekraczać górnej granicy 10% wartości całkowitego obrotu. Tymczasem łączna kwota po zsumowaniu przekracza wspomnianą górną granicę i tym samym narusza art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

114 Skarżące podnoszą w tym względzie, że naruszona została zasada wspólnotowego prawa konstytucyjnego nulla poena sine lege. W istocie ich krytyka dotyczy faktu, że Komisja może, poprzez podział rynków, na których stwierdzone zostały równoległe naruszenia, zapewnić sobie nieograniczony zakres swobody w nakładaniu grzywien przekraczających górną granicę 10% całkowitego obrotu. Uważają one tymczasem, że z zasady legalności wynika nie tylko obowiązujący sąd zakaz nakładania kar w braku podstawy prawnej, ale również spoczywający na prawodawcy obowiązek formułowania przepisów karnych w sposób jasny i precyzyjny. Zdaniem skarżących wymóg jasności odnosi się więc do konstytutywnych elementów normy prawnej, ale dotyczy także prawnych konsekwencji tej ostatniej. Wymagania te obowiązują również w przypadku wspomnianych wyżej przepisów przewidujących grzywny za naruszenia reguł konkurencji.

115 Wezwane na rozprawie do wyjaśnienia swojej argumentacji skarżące uściśliły, że należy ją rozumieć w ten sposób, iż kwestionują one również legalność samego przepisu i że wobec tego podnoszą one zarzut niezgodności z prawem art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

116 Ponadto odpierają one argument Komisji dotyczący obowiązku przestrzegania przez nią zasady non bis in idem, ponieważ nie daje ona żadnej gwarancji, jeżeli chodzi o dokładność przy rozpoznaniu jednego lub kilku naruszeń. Podkreślają one w istocie, że problem pojawia się wcześniej, to znaczy w samym momencie stwierdzenia wystąpienia jednego lub kilku naruszeń.

117 W ramach zastrzeżenia drugiego skarżące podnoszą, że Komisja może nałożyć jedną grzywnę z tytułu różnych naruszeń, w przypadku kiedy ich przedmiotem są działania tego samego typu na różnych rynkach i kiedy uczestniczą w nich w znacznej mierze te same przedsiębiorstwa. Zdaniem skarżących oba te warunki są w niniejszej sprawie spełnione.

118 Skarżące twierdzą, że Komisja odeszła od swojej wcześniejszej praktyki bez żadnego uzasadnienia. Uważają bowiem, że w przypadku gdy Komisja rezygnuje z przysługującego jej uprawnienia do nałożenia jednej grzywny za kilka naruszeń, ma ona obowiązek, zgodnie z ogólnymi zasadami europejskiego prawa administracyjnego, uzasadnić nieskorzystanie z tego uprawnienia. Zdaniem skarżących Komisja naruszyła więc w niniejszej sprawie art. 253 WE.

119 Skarżące porównują następnie zaskarżoną decyzję z decyzją Komisji z dnia 21 listopada 2001 r. dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E‑1/37.512 – Witaminy) (Dz.U. 2003, L 6, s. 1, zwaną dalej „decyzją w sprawie Witaminy”). Zdaniem skarżących Komisja połączyła w niej grzywny z tytułu różnych naruszeń w jedną całościową grzywnę i wobec tego uznała za konieczne przestrzeganie górnej granicy 10% całkowitego obrotu. Kartele w niniejszej sprawie są zaś zdaniem skarżących, podobnie jak w decyzji w sprawie Witaminy, połączone przez ten sam kontekst materialny i „przestrzenno‑czasowy”.

120 W ramach zastrzeżenia trzeciego skarżące podnoszą, że pożądany przez Komisję skutek odstraszający został już osiągnięty poprzez nałożenie grzywny za naruszenie popełnione na rynku nici przemysłowych. Zdaniem skarżących Komisja powinna była wobec tego uwzględnić tę okoliczność przy ustalaniu wysokości grzywny z tytułu kartelu dotyczącego nici przeznaczonych dla sektora motoryzacyjnego.

121 Komisja odpiera te argumenty.

b) Ocena Sądu

122 Zarzut podnoszony przez skarżące składa się w istocie z trzech zastrzeżeń, z których pierwsze dotyczy naruszenia zasady nulla poena sine lege, drugie – obowiązku nałożenia jednej grzywny z tytułu kilku naruszeń, a trzecie – pominięcia prawnych celów kary.

W przedmiocie zastrzeżenia dotyczącego naruszenia zasady nulla poena sine lege i zarzutu niezgodności z prawem art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003

123 W pierwszej kolejności należy zbadać zarzut niezgodności z prawem art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 rozporządzenia nr 1/2003 podnoszony przez skarżące na trzech poziomach. Po pierwsze, uważają one w istocie, że samo pojęcie naruszenia zawarte w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 jest niejasne. Po drugie, wskazują one, że pojęcie jednolitego i ciągłego naruszenia także nie jest jasno określone i że Komisja może wobec tego arbitralnie wpływać na określenie wysokości grzywny poprzez podział rynków, na których stwierdzone zostały równoległe naruszenia. Po trzecie, podnoszą one, że karom przewidzianym w tym artykule również brak jest jasności.

124 Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału zasada legalności kar wynika z zasady pewności prawa, która stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego i wymaga w szczególności, aby każde uregulowanie wspólnotowe było jasne i dokładne, w szczególności w przypadku, gdy nakłada ono lub dopuszcza nałożenie sankcji, po to aby zainteresowane osoby mogły poznać jednoznacznie swoje prawa i obowiązki, które z niego wynikają, i aby mogły w konsekwencji podjąć odpowiednie działania (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 9 lipca 1981 r. w sprawie 169/80 Gondrand i Garancini, Rec. s. 1931, pkt 17; z dnia 13 lutego 1996 r. w sprawie C‑143/93 van Es Douane Agenten, Rec. s. I‑431, pkt 27; wyrok Sądu z dnia 5 kwietnia 2006 r. w sprawie T‑279/02 Degussa przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑897, pkt 66).

125 Tę zasadę, która stanowi część tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim i która została ugruntowana w różnych umowach międzynarodowych, w szczególności w art. 7 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”), muszą uwzględniać zarówno normy natury karnej, jak i szczególne instrumenty administracyjne nakładające lub dopuszczające nałożenie sankcji administracyjnych (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 18 listopada 1987 r. w sprawie 137/85 Maizena i in., Rec. s. 4587, pkt 15). Ma ona nie tylko zastosowanie do norm, które określają elementy składowe naruszenia, ale także do tych, które definiują konsekwencje wynikające z naruszenia tych norm (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawach połączonych C‑74/95 i C‑129/95 X, Rec. s. I‑6609, pkt 25; ww. w pkt 124 wyrok w sprawie Degussa przeciwko Komisji, pkt 67).

126 W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 7 ust. 1 EKPC:

„Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony”.

127 Zdaniem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „ETPC”) z tego przepisu wynika, że ustawa musi jasno określać czyny zabronione i kary, którymi są one zagrożone. Warunek ten jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej (zob. wyrok ETPC z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie Coëme i in. przeciwko Belgii, Recueil des arrêts et décisions, 2000‑VII, § 145) (ww. w pkt 124 wyrok w sprawie Degussa przeciwko Komisji, pkt 69).

128 Z orzecznictwa ETPC wynika, że w celu spełnienia wymogów określonych w art. 7 ust. 1 EKPC przepisy, na podstawie których są nałożone sankcje, nie muszą być tak dokładnie sformułowane, aby konsekwencje, które mogą wyniknąć z naruszenia tych przepisów, dały się przewidzieć z całkowitą pewnością (ww. w pkt 124 wyrok w sprawie Degussa przeciwko Komisji, pkt 71).

129 W istocie zgodnie z orzecznictwem ETPC istnienie niewyraźnych pojęć w przepisie nie prowadzi koniecznie do naruszenia art. 7 EKPC, a przyznanie przez ustawę uprawnień dyskrecjonalnych nie jest sprzeczne z wymogiem przewidywalności, pod warunkiem że zakres i zasady wykonywania tych uprawnień są wystarczająco jasno określone z uwagi na uzasadnione interesy, które wchodzą w grę, w celu zapewnienia jednostce odpowiedniej ochrony przed arbitralnością (zob. wyrok ETPC z dnia 25 lutego 1992 r. w sprawie Margareta i Roger Andersson przeciwko Szwecji, seria A, nr 226, § 75). W tym względzie poza tekstem samej ustawy ETPC bierze także pod uwagę, czy niedookreślone pojęcia, które zostały użyte, zostały sprecyzowane w utrwalonym i opublikowanym orzecznictwie (zob. wyrok ETPC z dnia 27 września 1995 r. w sprawie G. przeciwko Francji, seria A, nr 325‑B, § 25) (ww. w pkt 124 wyrok w sprawie Degussa przeciwko Komisji, pkt 72).

130 Jeśli chodzi o ważność art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w świetle zasady legalności kar uznanej przez sąd wspólnotowy zgodnie ze wskazówkami udzielonymi przez EKPC i tradycjami konstytucyjnymi państw członkowskich, należy podkreślić, że wbrew twierdzeniom skarżących Komisja nie dysponuje nieograniczonym zakresem swobodnego uznania, po pierwsze, przy stwierdzaniu wystąpienia naruszeń reguł konkurencji, po drugie, przy określaniu, czy różne działania noszące znamiona naruszenia stanowiły jednolite i ciągłe naruszenie, czy też kilka niezależnych naruszeń oraz, po trzecie, przy ustalaniu wysokości grzywien z tytułu tych naruszeń.

131 W pierwszej kolejności naruszenia reguł konkurencji, z tytułu których Komisja może nałożyć grzywny na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003, dotyczą wyłącznie art. 81 WE lub art. 82 WE. Skarżące niesłusznie utrzymują, że Komisja posiada nieograniczony zakres swobodnego uznania przy stwierdzaniu tego typu naruszeń. Po pierwsze, należy przypomnieć, że kwestia, czy przesłanki z art. 81 WE i art. 82 WE są spełnione, co do zasady podlega pełnej kontroli sądu wspólnotowego (zob. podobnie i przez analogię wyrok Trybunału z dnia 28 maja 1998 r. w sprawie C‑7/95 P Deere przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3111, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo; wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑99/04 AC‑Treuhand przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑1501, pkt 144). Po drugie, chociaż prawdą jest, że w przypadku kiedy dokonanie takiego stwierdzenia wymaga przeprowadzenia złożonej oceny technicznej lub ekonomicznej, orzecznictwo przyznaje Komisji pewien zakres swobodnego uznania, nie jest on jednak w żadnym razie nieograniczony. Istnienie takiego zakresu swobodnego uznania nie oznacza bowiem, że Sąd powinien powstrzymać się od kontroli dokonanej przez Komisję interpretacji danych o tym charakterze. Sąd wspólnotowy powinien w szczególności dokonać nie tylko weryfikacji materialnej prawidłowości przytoczonych dowodów, ich wiarygodności i spójności, ale także kontroli, czy te dowody stanowią zbiór istotnyc