Sprawy połączone T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02

Bolloré SA i in.

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki − Rynek papieru samokopiującego – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Czas trwania naruszenia – Waga naruszenia – Podwyżka grzywny w celu osiągnięcia skutku odstraszającego – Okoliczności obciążające – Okoliczności łagodzące – Komunikat w sprawie współpracy

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykluczenie dowodów nieprzedstawionych ukaranemu przedsiębiorstwu

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Rozbieżność pomiędzy decyzją i pismem w sprawie przedstawienia zarzutów – Naruszenie prawa do obrony – Przesłanka

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17)

4. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Brak stosowania art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka – Stosowanie ogólnych zasad prawa wspólnotowego

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 19 ust. 2)

5. Akty instytucji – Akty wydane w ramach wykonywania uprawnień dyskrecjonalnych – Przestrzeganie gwarancji przyznanych uczestnikowi postępowania administracyjnego

6. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenie popełnione przez spółkę zależną – Przypisanie spółce dominującej – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE)

7. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykorzystanie jako środków dowodowych oświadczeń innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w popełnieniu naruszenia

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 11)

8. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uczestnictwo przedsiębiorstwa w antykonkurencyjnej inicjatywie

(art. 81 ust. 1 WE)

9. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Przypisanie przedsiębiorstwu

(art. 81 ust. 1 WE)

10. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Dowody, jakie należy zebrać

(art. 81 ust. 1 WE)

11. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie

(art. 81 ust. 1 WE)

12. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Grzywny – Ustalenie – Kryteria –Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

13. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17)

14. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Konieczna treść

(art. 81 ust. 1 WE i art. 229 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 17 i art. 19 ust. 1)

15. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia – Porozumienia i uzgodnione praktyki, które mogą być zakwalifikowane jako stanowiące jednolite naruszenie

(art. 81 ust. 1 WE)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Rzeczywisty wpływ na rynek

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikaty Komisji 96/C 207/04 i 98/C 9/03)

23. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

24. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2)

25. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

26. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

27. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98 C 9/03, pkt 3 tiret trzecie)

28. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04)

29. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obniżenie kwoty grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 11 ust. 4 i 5 i art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, pkt D 2)

30. Postępowanie – Środki dowodowe – Żądanie przedstawienia dokumentów

(regulamin Sądu, art. 65 i 66 § 1)

1. W postępowaniu w sprawie stosowania wspólnotowych reguł konkurencji Komisja zobowiązana jest – w celu umożliwienia przedsiębiorstwom uczestniczącym w sprawie skutecznej obrony przed zarzutami podniesionymi przeciwko nim w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów – udostępnić im całość akt dochodzenia, z wyjątkiem dokumentów zawierających tajemnice handlowe innych przedsiębiorstw lub inne informacje poufne i dokumentów wewnętrznych Komisji.

Ponadto prawo przedsiębiorstw i związków przedsiębiorstw do ochrony ich tajemnic handlowych musi być zrównoważone z prawem dostępu do całości akt postępowania.

Tym samym, jeżeli Komisja uznaje, że określone dokumenty z jej akt dochodzenia zawierają tajemnice handlowe lub inne informacje poufne, powinna przygotować sama lub polecić przedsiębiorstwom lub związkom przedsiębiorstw, od których pochodzą te dokumenty, przygotowanie ich wersji jawnych. Jeżeli opracowanie wersji jawnych wszystkich dokumentów okaże się trudne, powinna ona przekazać stronom zainteresowanym wystarczająco dokładną listę dokumentów zawierających informacje niejawne, aby umożliwić im dokonanie oceny celowości złożenia wniosku o dostęp do konkretnych dokumentów.

(por. pkt 45, 46)

2. Z uwagi na to, że dokumenty nieprzedstawione stronom zainteresowanym w toku postępowania administracyjnego z zakresu konkurencji nie stanowią dowodów, przeciw którym można postawić zarzut, jeżeli okaże się, że Komisja w ostatecznej decyzji oparła się na dokumentach nieznajdujących się w aktach dochodzenia i nieprzekazanych stronom skarżącym, nie należy uwzględniać tych dokumentów w charakterze dowodów w sprawie.

Z powyższego wynika, że jeżeli w celu ustalenia istnienia naruszenia w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączonym do takiej odpowiedzi dokumencie, inne strony biorące udział w tym postępowaniu powinny mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego.

(por. pkt 56, 57)

3. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów winno przedstawiać zarzuty sformułowane w sposób wystarczająco jasny, nawet jeśli skrótowo, w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję. W rzeczywistości jedynie pod tym warunkiem pismo w sprawie przedstawienia zarzutów może spełniać funkcję nadaną mu przez rozporządzenia wspólnotowe, polegającą na przedstawieniu przedsiębiorstwom i związkom przedsiębiorstw wszystkich koniecznych informacji, tak by umożliwić im podjęcie obrony, zanim Komisja wyda ostateczną decyzję.

Wymóg ten nie jest spełniony, jeżeli decyzja przypisuje spółce dominującej dane naruszenie, po pierwsze, z powodu uczestnictwa jej spółki zależnej w kartelu, a po drugie, z powodu bezpośredniego uczestnictwa spółki dominującej w działaniach kartelu, podczas gdy pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie umożliwia spółce dominującej zapoznania się z zarzutem jej bezpośredniego uczestnictwa w naruszeniu ani z okolicznościami faktycznymi ostatecznie przyjętymi w decyzji na poparcie tego zarzutu.

Jednakże nawet jeżeli decyzja Komisji zawiera nowe okoliczności faktyczne lub prawne, w przedmiocie których zainteresowane przedsiębiorstwa nie zostały wysłuchane, stwierdzone uchybienie skutkuje stwierdzeniem nieważności decyzji w tym zakresie wyłącznie wówczas, kiedy zarzuty te nie mogą być ustalone w sposób wystarczający pod względem prawnym na podstawie innych okoliczności przyjętych w decyzji i w przedmiocie których zainteresowane przedsiębiorstwa miały okazję przedstawić swoje stanowisko.

Ponadto, jeśli pewne motywy decyzji same w sobie uzasadniają ją w sposób wystarczający pod względem prawnym, uchybienia, jakie mogły być popełnione w innych motywach tego aktu, nie mają w żadnym razie wpływu na jego sentencję.

(por. pkt 67, 71, 77, 79–81)

4. Mimo że Komisja nie jest sądem w rozumieniu art. 6 europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka, a grzywny nakładane przez Komisję nie mają charakteru karnoprawnego, to wciąż bez wątpienia Komisja zobowiązana jest do poszanowania ogólnych zasad prawa wspólnotowego w toku postępowania administracyjnego.

Jednakże, po pierwsze, chociaż Komisja może przesłuchać osoby fizyczne lub prawne, kiedy uzna to za konieczne, nie ma ona prawa wzywać świadków oskarżenia bez uzyskania wcześniej ich zgody, a po drugie, fakt, iż przepisy wspólnotowego prawa konkurencji nie przewidują obowiązku Komisji w zakresie wzywania świadków obrony, o przesłuchanie których wnioskowano, nie jest sprzeczny z wyżej wspomnianymi zasadami.

(por. pkt 86, 87)

5. W przypadkach, w których instytucje Wspólnoty, aby móc spełniać swoje funkcje, dysponują swobodnym uznaniem, poszanowanie gwarancji zapewnianych przez wspólnotowy porządek prawny w ramach postępowania administracyjnego nabiera tym bardziej fundamentalnego znaczenia. Wśród tych gwarancji znajduje się w szczególności obowiązek starannego i bezstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy przez właściwą instytucję.

(por. pkt 92)

6. Okoliczność, iż spółka zależna ma odrębną osobowość prawną, nie wystarcza, by wykluczyć możliwość przypisania jej postępowania spółce dominującej, w szczególności wtedy gdy spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swego postępowania na rynku, ale stosuje co do zasady polecenia przekazywane jej przez spółkę dominującą.

W tym zakresie fakt posiadania całości kapitału spółki zależnej, o ile stanowi poważną poszlakę wskazującą na istnienie ze strony spółki dominującej możliwości wywierania decydującego wpływu na postępowanie spółki zależnej na rynku, sam nie jest wystarczający, by obciążyć odpowiedzialnością spółkę dominującą za zachowanie spółki zależnej. Konieczna jest dodatkowa okoliczność oprócz posiadanego udziału, ale w tym przypadku można opierać się na poszlakach. Ten dodatkowy element niekoniecznie musi polegać na wykazaniu wydawania rzeczywistych instrukcji przez spółkę dominującą spółce zależnej, aby ta uczestniczyła w zachowaniach antykonkurencyjnych.

(por. pkt 131, 132)

7. Złożone przez przedsiębiorstwo, któremu zarzuca się udział w kartelu, oświadczenie, którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym również zarzuca się udział w kartelu, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami.

Ponadto oświadczenia sprzeczne z interesem oświadczającego należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne.

(por. pkt 166, 167)

8. Aby udowodnić udział przedsiębiorstwa w kartelu w sposób wystarczający pod względem prawnym, wystarczy, że Komisja wykaże, iż dane przedsiębiorstwo uczestniczyło w spotkaniach, w trakcie których zawarto porozumienia niezgodne z prawem konkurencji, i wyraźnie się temu nie sprzeciwiło. Jeśli uczestnictwo w takich spotkaniach zostanie ustalone, to na tym przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, które mogą świadczyć, że jego udziałowi w tych spotkaniach w najmniejszym stopniu nie przyświecał cel antykonkurencyjny, poprzez wykazanie, że poinformowało ono swoich konkurentów o tym, że uczestniczy w tym spotkaniu w innym aniżeli oni celu.

Tę zasadę prawną uzasadnia to, że wskutek uczestnictwa w takim spotkaniu bez otwartego zdystansowania się od jego zawartości przedsiębiorstwo wywołało u innych uczestników wrażenie, że podpisuje się pod wynikiem tego spotkania i że odpowiednio się do niego zastosuje.

Co więcej, okoliczność, że dane przedsiębiorstwo nie stosuje w praktyce rezultatów spotkania, nie może zwalniać go od odpowiedzialności za udział w kartelu, chyba że zdystansowało się publicznie od jego treści.

Jeżeli ten system spotkań wpisuje się w serię wysiłków zainteresowanych przedsiębiorstw dążących do wspólnego celu ekonomicznego, to znaczy zakłócenia normalnej ewolucji cen na określonym rynku, nienaturalny byłby podział tego ciągłego działania, charakteryzującego się jednakowym celem, na liczne odrębne naruszenia.

(por. pkt 188, 189, 196, 312, 360, 424)

9. Przedsiębiorstwu, które uczestniczyło w wielopostaciowym naruszeniu reguł wspólnotowych konkurencji poprzez własne zachowania, odpowiadające definicji porozumienia lub uzgodnionej praktyki, mające antykonkurencyjne cele w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE oraz przyczyniające się do realizacji naruszenia w całości, może być również przypisana odpowiedzialność za zachowania innych przedsiębiorstw składające się na to samo naruszenie za cały okres jego uczestnictwa w tym naruszeniu, jeśli zostanie wykazane, że przedsiębiorstwo to wiedziało o sprzecznych z prawem zachowaniach lub też mogło rozsądnie je przewidzieć i wyrażało na nie zgodę.

Sama tożsamość przedmiotu istniejąca pomiędzy porozumieniem, w którym uczestniczyło przedsiębiorstwo, i ogólnym kartelem nie wystarczy, by przypisać temu przedsiębiorstwu uczestnictwo w porozumieniu ogólnym. Dopiero bowiem w chwili gdy przedsiębiorstwo uczestniczące w tym porozumieniu dowiedziało się lub powinno było się dowiedzieć, że w ten sposób przystępuje do porozumienia ogólnego, jego uczestnictwo w tym porozumieniu może stanowić wyraz jego przystąpienia do tego ogólnego kartelu.

(por. pkt 207, 209, 236)

10. Odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE obowiązkiem Komisji jest przedstawienie dowodu stwierdzonego przez nią naruszenia i wskazanie takich środków dowodowych, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie.

Komisja jest zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie silnego przekonania, że naruszenie zostało popełnione. Niemniej jednak nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego z elementów naruszenia. Wystarczy, żeby zbiór poszlak wskazanych przez tę instytucję, oceniany całościowo, odpowiadał temu wymogowi.

(por. pkt 256–258)

11. Wymóg niezależnej polityki wszelkich podmiotów gospodarczych, który jest nierozłącznie związany z postanowieniami traktatu dotyczącymi konkurencji, przeciwstawia się ściśle wszelkim kontaktom bezpośrednim lub pośrednim pomiędzy takimi podmiotami, które mogą wpływać na zachowanie na rynku aktualnego lub potencjalnego konkurenta, czy też ujawniać takiemu konkurentowi zachowanie przyjęte na skutek wcześniejszych postanowień lub zachowanie, które dany podmiot rozważa jako swoje przyszłe zachowanie na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów miało być doprowadzenie do warunków konkurencji, które nie odpowiadają normalnym warunkom na właściwym rynku. W tym względzie należy domniemywać – z zastrzeżeniem przeciwnego dowodu, który muszą przedstawić podmioty zainteresowane – że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami.

(por. pkt 291)

12. Fakt, iż Komisja w przeszłości nakładała grzywny na określonym poziomie za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podniesienia tego poziomu w granicach wskazanych w rozporządzeniu nr 17, jeśli jest to konieczne w celu zapewnienia realizacji wspólnotowej polityki konkurencji.

Skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga bowiem, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

Przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem kary, nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań co do tego, że Komisja nie przekroczy wcześniej stosowanego poziomu grzywien.

(por. pkt 376, 377)

13. Do obowiązków Komisji nie należy, jeśli tylko wskazała ona okoliczności faktyczne i prawne, na których miała oprzeć swoje obliczenia wysokości grzywny, sprecyzowanie w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów sposobu, w jaki wykorzysta każdą z tych okoliczności w celu ustalenia poziomu grzywny. Udzielenie wskazówek dotyczących poziomu przewidywanych grzywien przed umożliwieniem przedsiębiorstwom przedstawienia uwag dotyczących postawionych im zarzutów oznaczałoby bowiem uprzedzenie w sposób niewłaściwy decyzji Komisji.

W konsekwencji Komisja nie jest zobowiązana, w toku postępowania administracyjnego, do poinformowania zainteresowanych przedsiębiorstw o swoim zamiarze zastosowania nowej metody obliczeń wysokości grzywny.

(por. pkt 392, 403)

14. Komisja czyni zadość obowiązkowi poszanowania prawa przedsiębiorstw do przedstawienia stanowiska, jeśli wyraźnie wskazuje w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, że zbada, czy należy nałożyć grzywny na te przedsiębiorstwa, i jeśli wymienia zasadnicze okoliczności faktyczne i prawne, które mogą prowadzić do nałożenia grzywny, tj. wagę i czas trwania domniemanego naruszenia, i dokonanie go umyślnie lub przez niedbalstwo. W ten sposób Komisja przedstawia przedsiębiorstwom informacje, które są niezbędne do obrony nie tylko przed stwierdzeniem naruszenia, lecz także przed nałożeniem grzywny.

Z powyższego wynika, że w odniesieniu do określenia wysokości grzywien nakładanych za naruszenie reguł konkurencji prawa do obrony zainteresowanych przedsiębiorstw są zagwarantowane przed Komisją poprzez możliwość przedstawienia uwag dotyczących czasu trwania, wagi i antykonkurencyjnego charakteru zarzucanych czynów. Ponadto przedsiębiorstwa korzystają z dodatkowej gwarancji w ramach określenia wysokości grzywien, ponieważ Sądowi przysługuje prawo nieograniczonego orzekania i może między innymi uchylić lub obniżyć grzywnę na podstawie art. 17 rozporządzenia nr 17.

(por. pkt 397, 398)

15. Chociaż okoliczność, że przedsiębiorstwo nie uczestniczyło we wszystkich elementach składowych kartelu, nie ma znaczenia dla stwierdzenia istnienia naruszenia, to element ten należy wziąć pod uwagę przy ocenie wagi naruszenia i, w danym przypadku, przy ustalaniu grzywny.

(por. pkt 429)

16. W ramach ustalania wysokości kwoty grzywny za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji oceny wagi naruszenia należy dokonywać przy uwzględnieniu w szczególności charakteru ograniczeń, jakie spowodowało ono w konkurencji.

Naruszenia polegające na ustalaniu cen i podziałach rynków należy uznać za szczególnie poważne, ponieważ wiążą się z bezpośrednią interwencją w istotne czynniki konkurencji na określonym rynku.

Jednakże uznanie naruszenia za bardzo poważne nie jest uzależnione od istnienia podziału rynków. Przeciwnie, horyzontalne porozumienia dotyczące karteli cenowych lub podziału rynku są uznawane za naruszające prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego, i za takie same mogą zostać uznane ponadto inne praktyki mogące wywoływać taki sam skutek.

W istocie ani z przywołanego orzecznictwa, ani z wytycznych nie wynika w zakresie metody ustalania grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, że uznanie danego naruszenia za bardzo poważne zakłada kumulację kilku takich praktyk. Horyzontalne porozumienie dotyczące cen może samodzielnie stanowić takie naruszenie, jeśli zakłóca prawidłowe funkcjonowanie rynku.

Ponadto ani z orzecznictwa, ani z wytycznych nie wynika, że aby kartel był zaliczony do bardzo poważnych naruszeń, musi on charakteryzować się szczególną strukturą instytucjonalną.

(por. pkt 434–437, 441)

17. Zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek, tam gdzie może to być zmierzone, oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego. Wspomniane wytyczne nie wiążą zatem bezpośrednio wagi naruszenia z jego wpływem na rynek. Rzeczywisty wpływ stanowi jeden z wielu elementów i należy go nawet pominąć, jeżeli jest niewymierny.

(zob. pkt 447)

18. Sam fakt, że wspomniany rynek był w stanie załamania oraz że niektóre przedsiębiorstwa poniosły straty, nie stanowi przeszkody dla wprowadzenia w życie kartelu ani dla zastosowania art. 81 WE. Ponadto niekorzystna sytuacja na rynku nie może oznaczać braku wpływu kartelu na rynek. Co więcej, ustalone podwyżki cen mogą pozwalać na kontrolowanie lub ograniczanie obniżek cen i w ten sposób zakłócać konkurencję.

Ponadto w przypadku wyznaczania sankcji za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji Komisja nie jest zobowiązana do uznania za okoliczność łagodzącą niekorzystnego stanu finansowego danego sektora i – chociaż we wcześniejszych sprawach Komisja uwzględniła sytuację gospodarczą sektora jako okoliczność łagodzącą – nie jest ona bezwzględnie zobowiązana nadal tę praktykę stosować. Co do zasady bowiem kartele powstają, w chwili gdy sektor przeżywa trudności.

(por. pkt 462, 663)

19. Wśród elementów oceny wagi naruszenia, w zależności od przypadku, mogą być uwzględniane ilość i wartość towaru będącego przedmiotem naruszenia, wielkość i siła ekonomiczna przedsiębiorstwa i tym samym wpływ, jaki mogło ono wywierać na rynek. Z powyższego wynika, po pierwsze, że dopuszczalne jest celem określenia wysokości kwoty grzywny uwzględnienie zarówno całkowitych obrotów przedsiębiorstwa, które stanowią wskazówkę – nawet jeżeli jest ona przybliżona i nieprecyzyjna – jego wielkości i jego siły ekonomicznej, jak i części tych obrotów, która pochodzi ze sprzedaży towarów będących przedmiotem naruszenia i która ma na celu wskazanie zakresu tego naruszenia. Po drugie, z powyższego wynika, że nie należy przyznawać ani jednej, ani drugiej z tych wielkości nieproporcjonalnego znaczenia w odniesieniu do pozostałych elementów podlegających ocenie, tak że ustalenie stosownej wysokości grzywny nie może być wynikiem prostego obliczenia opartego na całkowitych obrotach.

(por. pkt 468)

20. Przy ustalaniu wysokości grzywny w zależności od wagi i czasu trwania danego naruszenia Komisja nie jest zobowiązana do obliczania grzywny na podstawie kwot opartych na obrotach zainteresowanych przedsiębiorstw ani też zapewnienia, w przypadku gdy grzywny nakładane są na kilka przedsiębiorstw biorących udział w tym samym naruszeniu, by ostateczne kwoty grzywien obliczone przez Komisję dla zainteresowanych przedsiębiorstw odzwierciedlały wszystkie różnice pomiędzy nimi, jeśli chodzi o ich całkowite obroty lub ich obroty na właściwym rynku produktowym.

(por. pkt 484)

21. Jeśli dla potrzeb ustalenia kwoty grzywien Komisja dzieli zainteresowane przedsiębiorstwa na kategorie, określenie progów dla poszczególnych kategorii powinno być spójne i obiektywnie uzasadnione. W zakresie, w jakim mogą one stanowić wskazówkę co do znaczenia przedsiębiorstwa, czynniki te, tzn. obroty przedsiębiorstwa pochodzące ze sprzedaży określonego produktu na obszarze Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz posiadane udziały w rynku, mogą zostać uwzględnione przez Komisję.

Odwołanie się, pośród innych elementów, do udziałów w rynku celem dokonania rozróżnienia pomiędzy przedsiębiorstwami byłoby sprzeczne z zasadą równego traktowania, jeśli nie zostałoby zastosowane do wszystkich przedsiębiorstw, których to dotyczy.

(por. pkt 504, 507, 511)

22. Uwzględnienie odstraszającego skutku grzywny nakładanej za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji przy ustaleniu kwoty wyjściowej stanowi integralną część ważenia kwoty grzywny w zależności od wagi naruszenia.

Komisja może nałożyć bardziej surowe grzywny na przedsiębiorstwo, którego działanie rynkowe, przy uwzględnieniu jego istotnego znaczenia na tym rynku, miało większy wpływ na konkurencję niż działania innych przedsiębiorstw, które popełniły to samo naruszenie. Taki sposób obliczania wysokości grzywien odpowiada w szczególności konieczności zapewnienia ich odstraszającego skutku.

Podwyższenie grzywny nakładanej za naruszenie reguł konkurencji dla zapewnienia skutku odstraszającego nie jest niezgodne ze stosowaniem komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty, ponieważ te dwa elementy są w sposób oczywisty odmienne, a ich równoczesne zastosowanie nie może być uznane za sprzeczne. Podwyższenie grzywny dla zapewnienia skutku odstraszającego ma bowiem miejsce na etapie obliczania grzywny sankcjonującej popełnione naruszenie. Po ustaleniu tej kwoty, zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy ma następnie na celu nagrodzenie przedsiębiorstw, które zdecydowały się na współpracę z Komisją. Okoliczność, że jedno przedsiębiorstwo decyduje się na współpracę w dochodzeniu celem uzyskania obniżenia nałożonej na nie w tym zakresie grzywny, nie gwarantuje w żaden sposób, że w przyszłości powstrzyma się ono od popełnienia podobnego naruszenia.

(por. pkt 526, 540, 541)

23. W ramach ustalenia wysokości kwoty grzywien za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji Komisja może dokonać pierwszego podwyższenia kwoty wyjściowej grzywny ze względu na znaczenie przedsiębiorstwa na rynku omawianych towarów, a następnie drugiego podwyższenia w celu uzyskania skutku odstraszającego, mając na uwadze całość działalności przedsiębiorstwa lub grupy, do której należy, celem uwzględnienia jego całkowitych zasobów. W istocie te dwa podwyższenia nie uwzględniają tych samych elementów.

(zob. pkt 535, 536)

24. Gdy naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, w ramach określania kwoty grzywien należy zbadać jego wagę w odniesieniu do uczestnictwa każdego z tych przedsiębiorstw, co w szczególności wymaga ustalenia, jaką rolę pełniło każde z nich w czasie uczestniczenia w naruszeniu. Wynika z tego w szczególności, że rola „przywódcy” odgrywana przez jedno lub kilka przedsiębiorstw w ramach kartelu powinna być uwzględniona w celu obliczania kwoty grzywny, ponieważ przedsiębiorstwa odgrywające taką rolę powinny z tego tytułu ponosić szczególną odpowiedzialność w porównaniu z innymi przedsiębiorstwami. Zgodnie z tymi zasadami w pkt 2 wytycznych Komisji w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, zatytułowanym „Okoliczności obciążające”, zawarty jest niewyczerpujący wykaz okoliczności mogących stanowić podstawę do zwiększenia kwoty podstawowej grzywny, wśród których znajduje się między innymi „rola przywódcy lub zachęcającego do popełnienia naruszenia”.

(por. pkt 561, 622)

25. Choć okoliczności wymienione w liście umieszczonej w pkt 3 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS należą z pewnością do tych, które mogły zostać uwzględnione przez Komisję w danym przypadku, to nie jest ona zobowiązana do automatycznego zastosowania dodatkowej obniżki z tego tytułu, w sytuacji gdy przedsiębiorstwo przedstawia dowody mogące wskazywać na istnienie jednej z tych okoliczności. Słuszność ewentualnego obniżenia kwoty z tytułu okoliczności łagodzących musi być bowiem oceniana z ogólnego punktu widzenia z uwzględnieniem ogółu istotnych okoliczności sprawy. Wobec braku w wytycznych wiążących wskazówek co do okoliczności łagodzących, które mogą zostać uwzględnione, Komisja zachowała pewien zakres swobodnego uznania w celu dokonania ogólnej oceny wielkości ewentualnego obniżenia grzywien tytułem okoliczności łagodzących.

(por. pkt 602, 624)

26. Istnienie gróźb i nacisków wywieranych na przedsiębiorstwo nie zmienia w istocie w żaden sposób faktu popełnienia naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji i nie może stanowić okoliczności łagodzącej. Przedsiębiorstwo, które uczestniczy wraz z innymi przedsiębiorstwami w zachowaniach antykonkurencyjnych, może bowiem zawiadomić właściwe władze o wywieranych na nie naciskach i wnieść skargę do Komisji na podstawie art. 3 rozporządzenia nr 17, a nie uczestniczyć w kartelu. Stwierdzenie to odnosi się do wszystkich przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, tak że nie jest konieczne dokonanie między nimi rozróżnienia ze względu na przywoływany stopień intensywności wywieranych nacisków.

(por. pkt 638, 639)

27. Zaprzestanie naruszeń od momentu pierwszych interwencji ze strony Komisji znajduje się wśród okoliczności łagodzących wymienionych wyraźnie w pkt 3 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS.

Jednak Komisja nie może być w sposób ogólny zobowiązana ani do przyjęcia trwania naruszenia jako okoliczności obciążającej, ani do uznania zaprzestania naruszenia za okoliczność łagodzącą.

Ponadto gdy zaprzestanie naruszenia miało miejsce wcześniej niż pierwsza interwencja lub kontrola ze strony Komisji, dokonanie obniżenia pokrywałoby się z uwzględnieniem przy obliczaniu grzywien, na podstawie wspomnianych wytycznych, czasu trwania naruszenia. Uwzględnienie to ma właśnie na celu surowsze ukaranie przedsiębiorstw, które naruszają reguły konkurencji przez dłuższy czas, niż tych, których naruszenia trwały krótko. Tak więc obniżenie kwoty grzywny z tego względu, że przedsiębiorstwo zaprzestało zachowań stanowiących naruszenie przed pierwszymi kontrolami ze strony Komisji, miałoby skutek w postaci dwukrotnego uprzywilejowania podmiotów odpowiedzialnych za naruszenia o krótkim okresie trwania.

(por. pkt 643–646)

28. Z treści pkt B lit. b) komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli wynika, że „pierwsze” przedsiębiorstwo nie musi dostarczać wszystkich dowodów potwierdzających wszystkie szczegóły funkcjonowania kartelu, lecz że wystarcza przedstawienie „danych”, które mają decydujące znaczenie. Ten przepis nie wymaga w szczególności, aby dostarczone dowody były same w sobie „wystarczające” dla przygotowania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, a nawet do wydania ostatecznej decyzji stwierdzającej istnienie naruszenia.

Ponadto z komunikatu w sprawie współpracy wyraźnie wynika, że okoliczność bycia pierwszym przedsiębiorstwem, które dostarczyło decydujących dowodów, ma znaczenie dla zastosowania pkt B i C, ale nie pkt D, który nie zawiera żadnego odesłania i nie przyznaje pierwszeństwa w zależności od czasu podjęcia współpracy danemu przedsiębiorstwu względem innego.

(por. pkt 692, 697)

29. Obniżenie grzywny z tytułu współpracy w toku postępowania administracyjnego jest uzasadnione tylko wówczas, gdy zachowanie określonego przedsiębiorstwa pozwoliło Komisji stwierdzić naruszenie z mniejszymi trudnościami i w danym przypadku doprowadzić do jego zaniechania.

Komisji przysługuje bowiem w tym zakresie swobodne uznanie, jak wynika z treści pkt D 2 komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli.

Ponadto i przede wszystkim obniżenie grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy może być uzasadnione tylko wtedy, gdy udzielone informacje – czy bardziej ogólnie – zachowanie danego przedsiębiorstwa mogłyby świadczyć w tym względzie o prawdziwej współpracy z jego strony.

Dwa oświadczenia opatrzone zastrzeżeniami lub dwuznaczne oświadczenia nie stanowią prawdziwej współpracy i nie ułatwiają pracy Komisji, ponieważ wymagają kontroli. Ma to miejsce tym bardziej, w przypadku gdy wspomniane zastrzeżenia dotyczą takich kwestii, jak: czas trwania naruszenia, limity sprzedaży, udziały w rynku lub wymiana informacji.

(por. pkt 716, 717)

W toku postępowania przed sądem wspólnotowym wewnętrzne dokumenty Komisji dotyczące postępowania w sprawie stosowania wspólnotowych reguł konkurencji nie są przedkładane do wiadomości stron, chyba że na podstawie istotnych poszlak, które strony zobowiązane są przedstawić, wymagają tego wyjątkowe okoliczności danego przypadku.

(por. pkt 736)

WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI (piąta izba)

z dnia 26 kwietnia 2007 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki − Rynek papieru samokopiującego – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Czas trwania naruszenia – Waga naruszenia – Podwyżka grzywny w celu osiągnięcia skutku odstraszającego – Okoliczności obciążające – Okoliczności łagodzące – Komunikat w sprawie współpracy

W sprawach połączonych T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑126/02, T‑128/02, T‑129/02, T‑132/02 i T‑136/02

Bolloré SA, z siedzibą w Puteaux (Francja), reprezentowana przez adwokatów R. Saint-Estebena oraz H. Calveta,

strona skarżąca w sprawie T‑109/02,

Arjo Wiggins Appleton Ltd, z siedzibą w Basingstoke (Zjednoczone Królestwo), reprezentowana przez adwokata F. Bruneta, J. Temple’a Langa, solicitor, oraz J. Griersona, barrister,

strona skarżąca w sprawie T‑118/02,

popierana przez

Królestwo Belgii, reprezentowane przez A. Snoecx oraz M. Wimmera, działających w charakterze pełnomocników,

interwenient w sprawie T‑118/02,

Mitsubishi HiTec Paper Bielefeld GmbH, dawniej Stora Carbonless Paper GmbH, z siedzibą w Bielefeld (Niemcy), reprezentowana przez adwokata I. van Baela oraz A. Kmiecika, solicitor,

strona skarżąca w sprawie T‑122/02,

Papierfabrik August Koehler AG, z siedzibą w Oberkirch (Niemcy), reprezentowana przez adwokatów I. Brinkera oraz S. Hirsbrunnera,

strona skarżąca w sprawie T‑125/02,

M-real Zanders GmbH, dawniej Zanders Feinpapiere AG, z siedzibą w Bergisch Gladbach (Niemcy), reprezentowana przez adwokatów J. Burrichtera oraz M. Wirtza,

strona skarżąca w sprawie T‑126/02,

Papeteries Mougeot SA, z siedzibą w Laval-sur-Vologne (Francja), początkowo reprezentowana przez adwokatów G. Barsiego, J. Baumgartnera oraz J.P. Hordiesa, a następnie przez G. Barsiego oraz J. Baumgartnera,

strona skarżąca w sprawie T‑128/02,

Torraspapel, SA, z siedzibą w Barcelonie (Hiszpania), reprezentowana przez adwokatów O. Brouwera, F. Cantosa oraz C. Schillemansa,

strona skarżąca w sprawie T‑129/02,

Distribuidora Vizcaína de Papeles, SL, z siedzibą w Derio (Hiszpania), reprezentowana przez adwokatów E. Péreza Medrana oraz I. Delgada Gonzáleza,

strona skarżąca w sprawie T‑132/02,

Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga, SA, z siedzibą w Hernani (Hiszpania), reprezentowana przez adwokata I. Quintanę Aguirre’a,

strona skarżąca w sprawie T‑136/02,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej w sprawach T‑109/02 oraz T‑128/02 przez W. Möllsa oraz F. Castilla de la Torre, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez adwokata N. Coutrelisa; w sprawach T‑118/02 oraz T‑129/02 przez W. Möllsa oraz A. Whelana, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez adwokata M. van der Woude’a; w sprawie T‑122/02, początkowo przez R. Wainwrighta oraz W.Möllsa, a następnie przez R. Wainwrighta oraz A. Whelana, działających w charakterze pełnomocników; w sprawach T‑125/02 oraz T‑126/02 przez W.Möllsa oraz F. Castilla de la Torre, wspieranych przez adwokata H.J. Freunda; w sprawach T‑132/02 oraz T‑136/02 przez W. Möllsa oraz F. Castilla de la Torre, wspieranych przez adwokatów J. Rivasa Andrésa oraz J. Gutiérreza Gisberta,

strona pozwana,

mających za przedmiot skargę o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2004/337/WE z dnia 20 grudnia 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE oraz art. 53 porozumienia o EOG (sprawa COMP/E-1/36.212 − Papier samokopiujący) (Dz.U. 2004, L 115, str. 1) lub ewentualnie obniżenie grzywny nałożonej na skarżące w tej decyzji,

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI WSPÓLNOT EUROPEJSKICH (piąta izba),

w składzie: M. Vilaras, prezes, F. Dehousse i D. Sváby, sędziowie,

sekretarz: J. Palacio González, główny administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozpraw w dniach 2 (T‑132/02 i T‑136/02), 7 (T‑109/02 i T‑128/02), 14 (T‑122/02), 16 (T‑118/02 i T‑129/02) oraz 21 czerwca 2005 r. (T‑125/02 i T‑126/02),

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Jesienią 1996 r. producent papieru Grupa Sappi, w której spółką dominującą jest Sappi Ltd, dostarczyła Komisji informacje oraz dokumenty, które pozwoliły Komisji powziąć podejrzenie, że istnieje lub istniał tajny kartel dotyczący ustalania cen w sektorze papieru samokopiującego, w którym Sappi działała jako producent papieru.

2 Na podstawie dowodów przekazanych przez Sappi, na mocy art. 14 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204), Komisja przeprowadziła kontrole u określonych producentów papieru samokopiującego. Kontrole przewidziane w art. 14 ust. 3 rozporządzenia nr 17 zostały przeprowadzone w dniach 18 i 19 lutego 1997 r. w pomieszczeniach Arjo Wiggins Belgium SA, zakładów papierniczych Papeteries Mougeot SA (zwanych dalej „Mougeot”), Torraspapel SA, Sarriopapel y Celulosa SA (zwanych dalej „Sarrió”) oraz Grupo Torras SA. Ponadto, na mocy art. 14 ust. 2 rozporządzenia nr 17 w okresie pomiędzy lipcem a grudniem 1997 r. przeprowadzone zostały kontrole w spółkach Sappi, Arjo Wiggins Appleton plc (zwanej dalej „AWA”), Arjo Wiggins Europe Holdings Ltd, Arjo Wiggins SA oraz w jej spółce zależnej Guérimand SA, w Mougeot, Torraspapel, Sarrió, Unipapel, Sociedade Comercial de Celulose e Papel Lda, Stora Carbonless Paper GmbH (zwanej dalej „Stora”; dawniej Stora-Feldmühle AG) oraz w Papierfabrik August Koehler AG (zwanej dalej „Koehler”).

3 W 1999 r. na mocy art. 11 rozporządzenia nr 17 Komisja skierowała również żądania udzielenia informacji do następujących spółek: AWA, Mougeot, Torraspapel, Cartiere Sottrici Binda SpA (zwanej dalej „Bindą”), Carrs Paper Ltd (zwanej dalej „Carrs”), Distribuidora Vizcaína de Papeles, SL (zwanej dalej „Divipą”), Ekman Iberica SA (zwanej dalej „Ekman”), Papelera Guipuzcoana de Zicuñaga SA (zwanej dalej „Zicuñagą”), Koehler, Stora, Zanders Feinpapier AG (zwanej dalej „Zanders”) oraz do Copigraph SA. W pismach tych Komisja wezwała zainteresowane przedsiębiorstwa do dostarczenia informacji dotyczących ogłaszania przez nie podwyżek cen oraz wielkości sprzedaży, klientów, realizowanych przez te przedsiębiorstwa obrotów i ich spotkań z konkurentami.

4 W swoich odpowiedziach na żądania udzielenia informacji AWA, Stora i Copigraph przyznały się do uczestnictwa w wielostronnych spotkaniach kartelu, jakie odbywały się pomiędzy producentami papieru samokopiującego. Dostarczyły one Komisji różne dokumenty i informacje.

5 Mougeot nawiązała kontakt z Komisją w dniu 14 kwietnia 1999 r. i oświadczyła, że jest gotowa z nią współpracować w trakcie dochodzenia, zgodnie z komunikatem Komisji dotyczącym nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, str. 4, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”). Mougeot potwierdziła, że istnieje kartel obejmujący ustalanie cen papieru samokopiującego, i dostarczyła Komisji informacji dotyczących struktury kartelu oraz, w szczególności, informacji dotyczących różnych spotkań, w których uczestniczyli jej przedstawiciele.

6 W dniu 26 lipca 2000 r. Komisja wszczęła postępowanie w niniejszej sprawie i sporządziła pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (zwane dalej „pismem w sprawie przedstawienia zarzutów”), które skierowała do 17 przedsiębiorstw, w tym do AWA, Bolloré SA i do jego spółki zależnej Copigraph, do Carrs, Zicuñaga, Divipa, Mitsubishi HiTech Paper Bielefeld GmbH (zwanego dalej „MHTP”), dawniej Stora, do Mougeot, Koehler, Sappi, Torraspapel i Zanders. Przedsiębiorstwom tym zapewniono dostęp do akt dochodzenia Komisji, które zostały im przekazane w formie kopii na płycie CD‑ROM, przesłanej w dniu 1 sierpnia 2000 r.

7 Wszystkie przedsiębiorstwa będące adresatami pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, z wyjątkiem spółek Binda, International Paper i Mitsubishi Paper Mills Ltd, przedstawiły swoje uwagi na piśmie w odpowiedzi na zarzuty podnoszone przez Komisję.

8 Strony zostały wysłuchane w dniach 8 i 9 marca 2001 r.

9 Po zasięgnięciu opinii komitetu doradczego ds. praktyk ograniczających konkurencję i pozycji dominującej, oraz na podstawie końcowego sprawozdania funkcjonariusza ds. przesłuchań, Komisja w dniu 20 grudnia 2001 r. wydała decyzję 2004/337/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia o utworzeniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) (sprawa COMP/E-1/36.212 – Papier samokopiujący) (Dz.U. 2004, L 115, str. 1, zwaną dalej „decyzją”).

10 W art. 1 akapit pierwszy decyzji Komisja stwierdza, że jedenaście przedsiębiorstw naruszyło art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia o EOG, uczestnicząc w serii porozumień i praktyk uzgodnionych w sektorze papieru samokopiującego.

11 W art. 1 akapit drugi decyzji Komisja stwierdza, że AWA, Bolloré, MHTP, Koehler, Sappi, Torraspapel i Zanders uczestniczyły w naruszeniu od stycznia 1992 r. do września 1995 r.; Carrs od stycznia 1993 r. do września 1995 r.; Divipa od marca 1992 r. do stycznia 1995 r.; Zicuñaga od października 1993 r. do stycznia 1995 r. i Mougeot od maja 1992 r. do września 1995 r.

12 W art. 2 decyzji Komisja nakazała przedsiębiorstwom wymienionym w art. 1 zakończenie naruszenia określonego w tym artykule – jeżeli jeszcze tego nie uczyniły – oraz powstrzymanie się w ramach prowadzonej przez nie działalności związanej z papierem samokopiującym od stosowania wszelkich porozumień oraz uzgodnionych praktyk, których cel lub skutek byłby jednakowy lub podobny do celu i skutku naruszenia.

13 Zgodnie z art. 3 akapit pierwszy decyzji, na zainteresowane przedsiębiorstwa nałożone zostały grzywny w następujących kwotach:

– AWA: 184,27 mln EUR;

– Bolloré: 22,68 mln EUR;

– Carrs: 1,57 mln EUR;

– Divipa: 1,75 mln EUR;

– MHTP: 21,24 mln EUR;

– Zicuñaga: 1,54 mln EUR;

– Mougeot: 3,64 mln EUR;

– Koehler: 33,07 mln EUR;

– Sappi Ltd: 0 EUR;

– Torraspapel: 14,17 mln EUR;

– Zanders: 29,76 mln EUR.

14 Zgodnie z postanowieniami art. 3 akapit drugi decyzji, grzywny są płatne w terminie do trzech miesięcy od daty doręczenia decyzji. Artykuł 3 akapit trzeci decyzji stanowi, że po upływie tego terminu automatycznie naliczane będą odsetki w wysokości odpowiadającej stopie refinansowania stosowanej przez Europejski Bank Centralny w przypadku podstawowych jego operacji, obowiązującej na dzień 1 grudnia 2001 r., powiększonej o 3,5 punktu procentowego, tj. 6,77%.

15 Adresatami tej decyzji jest jedenaście przedsiębiorstw wymienionych w art. 1 i 2 decyzji.

16 Z decyzji (motyw 77) wynika, że strony uczestniczące w kartelu przyjęły zgodnie ogólny plan antykonkurencyjny, mający zasadniczo na celu poprawę rentowności uczestniczących przedsiębiorstw poprzez wspólne podwyżki cen. Jak wynika z decyzji, w ramach tego ogólnego planu głównym celem kartelu było uzgadnianie podwyżek cen oraz dat ich wprowadzania w życie.

17 W tym celu na różnych szczeblach – ogólnym, krajowym i regionalnym – organizowane były spotkania. Jak wynika z motywu 89 decyzji, po ogólnych spotkaniach kartelu miała miejsce seria spotkań na szczeblu krajowym lub regionalnym, których celem było wprowadzenie na poszczególnych rynkach podwyżek cen ustalonych na spotkaniach ogólnych. W czasie tych spotkań uczestnicy wymieniali szczegółowe oraz dotyczące ich indywidualnie informacje na temat stosowanych przez nich cen i wielkości ich sprzedaży (motyw 97). W trakcie niektórych spotkań kartelu na szczeblu krajowym, w celu zapewnienia stosowania ustalonych podwyżek cen, każdemu uczestnikowi przyznawano limity sprzedaży oraz ustalano dla każdego z nich udziały w rynku (motyw 81).

18 Komisja stwierdziła, że wszystkie główne podmioty gospodarcze z EOG uczestniczyły w uzgodnieniach stanowiących kartel oraz że były one opracowane, kierowane oraz wspierane na wysokich szczeblach kierownictwa każdego przedsiębiorstwa uczestniczącego w kartelu. Z racji samego jego charakteru, wdrożenie tego typu kartelu stanowi automatycznie poważne zakłócenie konkurencji (motyw 377). Uwzględniając charakter badanych zachowań, ich rzeczywisty wpływ na rynek papieru samokopiującego oraz fakt, że kartel obejmował cały wspólny rynek, a po jego utworzeniu także cały EOG, Komisja uznała, że przedsiębiorstwa będące adresatami decyzji dopuściły się bardzo poważnego naruszenia art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia o EOG (motyw 404).

19 W celu ustalenia kwoty początkowej grzywny po uwzględnieniu wagi naruszenia, Komisja podzieliła zainteresowane przedsiębiorstwa na pięć kategorii w zależności od ich względnego znaczenia na rynku właściwym (motywy 406–409). W celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny, w przypadku AWA, Bolloré i Sappi, Komisja podwyższyła o 100% ustaloną kwotę wyjściową grzywny (motywy 410–412). Następnie, w celu ustalenia kwoty podstawowej nałożonych grzywien, Komisja uwzględniła czas trwania naruszenia, jakiego dopuściły się poszczególne przedsiębiorstwa (motywy 413–417).

20 Po uwzględnieniu okoliczności obciążających, Komisja podwyższyła o 50% kwotę podstawową grzywny nałożonej na AWA z powodu jej przywódczej roli w kartelu (motywy 418–424). Komisja nie uwzględniła żadnej okoliczności łagodzącej w tej sprawie.

21 Komisja dostosowała ostateczne kwoty grzywien zgodnie z przepisami art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 (motyw 434), a następnie zastosowała komunikat w sprawie współpracy, który uzasadniał obniżenie kwoty grzywien o 50% dla Mougeot, o 35% dla AWA, o 20% dla „Bolloré (Copigraph)” i o 10% dla Carrs, MHTP i Zanders (motywy 435–458).

Postępowanie i żądania stron

22 Odrębnymi pismami wniesionymi do sekretariatu Sądu pomiędzy 11 i 18 kwietnia 2002 r., Bolloré (T‑109/02), AWA (T‑118/02), MHTP (T‑122/02), Koehler (T‑125/02), Zanders (T‑126/02), Mougeot (T‑128/02), Torraspapel (T‑129/02), Divipa (T‑132/02) i Zicuñaga (T‑136/02) wniosły niniejsze skargi.

23 Bolloré wnosi do Sądu o:

– tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności art. 1, 2 i 3 decyzji w zakresie, w jakim te artykuły jej dotyczą;

– tytułem żądania ewentualnego, bardzo istotne obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nią w art. 3 decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

24 AWA wnosi do Sądu o:

– uchylenie lub, tytułem żądania ewentualnego, istotne obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nią w decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania;

– podjęcie wszelkich innych środków, które Sąd uzna za stosowne.

25 Królestwo Belgii, które wstąpiło do sprawy w charakterze interwenienta na poparcie żądań AWA, wnosi do Sądu o istotne obniżenie nałożonej na to przedsiębiorstwo grzywny.

26 MHTP wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji w zakresie, w jakim wynika z niego, że uczestniczyła w naruszeniu przed dniem 1 stycznia 1993 r.;

– obniżenie kwoty grzywny, która została na nią nałożona;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

27 Koehler wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny, którą na nią nałożono w art. 3 decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

28 Zanders wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 3 decyzji, w którym nałożono na nią grzywnę w kwocie 29,76 mln EUR;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nią w art. 3 decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

29 Mougeot wnosi do Sądu o:

– tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego, istotne obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nią przez Komisję;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

30 Torraspapel wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 decyzji w zakresie, w jakim stwierdza się w nim, że skarżąca naruszyła art. 81 ust. 1 WE pomiędzy 1 stycznia 1992 r. i wrześniem 1993 r., i w konsekwencji obniżenie kwoty grzywny;

– istotne obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżącą w art. 3 decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania, w tym kosztami i odsetkami związanymi z ustanowieniem gwarancji bankowej lub zapłatą całości lub części grzywny.

31 Divipa wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności decyzji w zakresie, w jakim stwierdza się w niej, że oprócz jej uczestnictwa w kartelu obejmującym rynek hiszpański skarżąca ta uczestniczyła w kartelu obejmującym cały rynek EOG oraz, tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny nałożonej na nią w tej decyzji;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

32 Zicuñaga wnosi do Sądu o:

– tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności art. 1, 3 i 4 decyzji, w zakresie, w jakim te artykuły jej dotyczą;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny nałożonej przez Komisję w sposób następujący:

– uchylenie podwyżki kwoty grzywny o 10% z powodu tego, że jej uczestnictwo w naruszeniu nie przekracza jednego roku;

– istotne obniżenie, minimum o 60%, podstawowej kwoty grzywny, z powodu istnienia okoliczności łagodzących;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

33 W każdej z tych spraw, Komisja wnosi o oddalenie skargi i obciążenie skarżących kosztami postępowania.

34 W sprawach T‑109/02, T‑118/02, T‑122/02, T‑125/02, T‑128/02, T‑132/02 i T‑136/02, Sąd skierował pytania na piśmie, na które zainteresowane strony odpowiedziały w wyznaczonym terminie.

35 Pismem z dnia 14 czerwca 2005 r., zawierającym uwagi dotyczące sprawozdania na rozprawę, skarżąca w sprawie T‑126/02 poinformowała Sąd o zmianie firmy spółki Zanders Feinpapiere AG na M-real Zanders GmbH (zwana dalej również „Zanders”) oraz statutu spółki.

36 Na rozprawach w dniach 2, 7, 14, 16 i 21 czerwca 2005 r. wysłuchane zostały odrębnie wystąpienia stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu.

37 Sąd wezwał strony, w czasie rozpraw w poszczególnych sprawach, do przedstawienia swoich uwag dotyczących możliwości połączenia wszystkich spraw w celu wydania wyroku; uwzględniając, że strony nie wniosły w tej kwestii sprzeciwu, Sąd postanowił połączyć niniejsze sprawy w celu wydania wyroku, zgodnie z art. 50 regulaminu.

Co do prawa

38 Strony skarżące wnoszą o stwierdzenie nieważności decyzji i/lub uchylenie bądź obniżenie kwoty grzywny.

I – W przedmiocie zarzutów mających na celu stwierdzenie nieważności decyzji

39 Strony skarżące wnoszą, w zależności od przypadku, o stwierdzenie nieważności decyzji w całości lub określonych jej postanowień w zakresie, w jakim ich dotyczą. Żądania stwierdzenia nieważności decyzji opierają się na zarzutach formalnych, dotyczących przebiegu postępowania administracyjnego, i na zarzutach materialnych, odnoszących się do ustaleń i oceny Komisji w zakresie uczestnictwa określonych przedsiębiorstw w naruszeniu.

A – W przedmiocie zarzutów dotyczących przebiegu postępowania administracyjnego

1. W przedmiocie pierwszego zarzutu, opartego na naruszeniu prawa do przedstawienia stanowiska w związku z nieujawnieniem w toku postępowania administracyjnego dokumentów uznanych przez Komisję za mające charakter poufny

a) Argumenty stron

40 Zicuñaga podnosi, iż z doktryny oraz z art. 19 rozporządzenia nr 17 wynika, że pełny dostęp do akt dochodzenia stanowi gwarancję procesową mającą na celu zapewnienie skutecznego wykonania prawa do obrony, a w szczególności prawa do przedstawienia stanowiska. Podkreśla, że celem tej gwarancji jest umożliwienie stronie zainteresowanej nie tylko podważenia dokumentów ją obciążających, na których opiera się Komisja, ale również zapewnienie jej dostępu do dokumentów odciążających, które mogą być użyteczne w przygotowaniu jej obrony.

41 Co się tyczy dokumentów poufnych, Zicuñaga podnosi, że do obowiązków Komisji należy pogodzenie z jednej strony słusznego interesu zainteresowanego przedsiębiorstwa do zachowania poufności z prawem do obrony z drugiej strony. Jednakże, wydając ostateczną decyzję, Komisja nie może opierać się na dokumentach, w stosunku do których przedsiębiorstwo, któremu zarzucane jest popełnienie naruszenia, nie miałoby możliwości przedstawienia swojego stanowiska. Odmowa ze strony Komisji przekazania dokumentu w toku postępowania administracyjnego stanowi ponadto naruszenie prawa do obrony, ponieważ istnieje możliwość, że postępowanie administracyjne zakończyłoby się innym wynikiem, gdyby dokument został udostępniony zainteresowanej stronie. Zdaniem Zicuñaga z powyższego wynika, że nieujawnienie dokumentów uznanych przez Komisję za poufne naruszyło prawo skarżącej do obrony.

42 Komisja podkreśla, że dochodzenie, jakie przeprowadziła, odbyło się z poszanowaniem wszystkich wymaganych gwarancji i nie naruszyło żadnej zasady prawa. Uważa ponadto, że ponieważ Zicuñaga nie określiła dokładnie, jakie dokumenty obciążające Komisja wykorzystała, jej argument jest niedopuszczalny.

b) Ocena Sądu

43 Należy na wstępie podkreślić niejednoznaczny charakter argumentacji przedstawionej przez Zicuñaga. Tytuł zarzutu („Naruszenie prawa do przedstawienia stanowiska. Nieprzedstawienie dokumentów obciążających”) pozwala sądzić, że skarżąca zarzuca wyłącznie nieprzedstawienie przez Komisję w toku postępowania administracyjnego dokumentów obciążających wykorzystanych przy wydaniu decyzji. Inne fragmenty skargi sugerują, jakoby zarzucała również nieujawnienie, w trakcie tego postępowania, dokumentów, które miałyby rzekomo zawierać dowody ją odciążające.

44 Chociaż Zicuñaga zarzuca, że w trakcie postępowania administracyjnego Komisja nie przedstawiła dokumentów, które rzekomo wykorzystała w decyzji jako dowody obciążające skarżącą, należy podnieść, jak czyni to Komisja w swoich pismach, że Zicuñaga nie wskazuje żadnego dokumentu o tym charakterze. Ten zarzut należy zatem oddalić, ponieważ nie jest on niczym poparty.

45 W związku z tym, że Zicuñaga podnosi fakt, iż na etapie postępowania administracyjnego Komisja odmówiła jej dostępu do dokumentów, które mogły być użyteczne dla jej obrony, ponieważ mogły zawierać dowody ją odciążające, należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem, w celu umożliwienia przedsiębiorstwom uczestniczącym w sprawie skutecznej obrony przed zarzutami podniesionymi przeciwko nim w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja zobowiązana jest udostępnić im całość akt dochodzenia z wyjątkiem dokumentów zawierających tajemnice handlowe innych przedsiębiorstw lub inne informacje poufne oraz dokumentów wewnętrznych Komisji (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1705, pkt 170 oraz cytowane tam orzecznictwo).

46 Ponadto prawo przedsiębiorstw i związków przedsiębiorstw do ochrony ich tajemnic handlowych musi być zrównoważone z prawem dostępu do całości akt postępowania. Tym samym, jeżeli Komisja uznaje, że określone dokumenty z jej akt dochodzenia zawierają tajemnice handlowe lub inne informacje poufne, powinna przygotować sama lub polecić przedsiębiorstwom lub związkom przedsiębiorstw, od których pochodzą te dokumenty, przygotowanie ich wersji jawnych. Jeżeli opracowanie wersji jawnych wszystkich dokumentów okaże się trudne, powinna ona przekazać stronom zainteresowanym wystarczająco dokładną listę dokumentów zawierających informacje niejawne, aby umożliwić im dokonanie oceny celowości złożenia wniosku o dostęp do konkretnych dokumentów (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1775, pkt 88–94).

47 W niniejszej sprawie z pism Zicuñaga wynika, że w szczególności zarzuca ona Komisji fakt, że odmówiła jej ona dostępu do szczegółowych informacji, o których mowa w motywie 288 decyzji i dotyczących wielkości sprzedaży zrealizowanej w poszczególnych krajach należących do EOG w okresie trwania kartelu przez kilka przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie, w tym Zicuñaga. Jej zdaniem, informacje te prawdopodobnie zawierają dane, które pozwoliłyby jej wykazać, że nie stosowała polityki cenowej uzgodnionej z innymi europejskimi producentami papieru samokopiującego.

48 W tym zakresie spis dokumentów stanowiących akta sprawy T‑136/02, dostarczony przez Komisję w odpowiedzi na pytanie postawione przez Sąd, wskazuje, że na etapie postępowania administracyjnego Komisja udostępniła stronom wersję jawną dokumentów zawierających informacje wspomniane w motywie 288, jeżeli dokumenty te były zaliczone do dokumentów niedostępnych. Zicuñaga mogła więc ocenić celowość złożenia wniosku o dostęp do konkretnych dokumentów.

49 Należy w tym względzie przypomnieć, że w postępowaniu dotyczącym stwierdzenia naruszenia art. 81 WE, Komisja nie jest zobowiązana udostępnić, z własnej inicjatywy, dokumentów, które nie znajdują się w jej aktach dochodzenia i których nie zamierza ona wykorzystać jako dowodów obciążających strony zainteresowane w swojej ostatecznej decyzji. Strona, która w toku postępowania administracyjnego poweźmie informację, że Komisja posiada dokumenty, które mogłyby być użyteczne dla jej obrony, jest zobowiązana wystąpić do Komisji z wyraźnym wnioskiem o udostępnienie jej tych dokumentów. Fakt, że strona nie skorzystała z tego prawa w toku postępowania administracyjnego, ma skutek prekluzyjny w tym zakresie, jeżeli chodzi o skargę o stwierdzenie nieważności decyzji ostatecznej, która ewentualnie może zostać wniesiona (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑491, zwany dalej „wyrokiem w sprawie cementu”, pkt 383).

50 W toku postępowania administracyjnego Zicuñaga nie wystąpiła z żadnym wnioskiem formalnym o udostępnienie jej wersji niejawnej wspomnianych dokumentów. Chociaż w swojej odpowiedzi na pytanie postawione przez Sąd powołuje się ona na pisemny wniosek o udostępnienie jej tych informacji i przedstawia pismo Komisji odrzucające ten wniosek, należy stwierdzić, że wniosek ten opatrzony jest datą 3 kwietnia 2002 r., a zatem został złożony po zamknięciu postępowania administracyjnego i wydaniu decyzji. Brak złożenia przez Zicuñaga takiego wniosku w toku postępowania administracyjnego pociąga za sobą skutek prekluzyjny w odniesieniu do skargi o stwierdzenie nieważności.

51 Wobec powyższego zarzut wniesiony przez Zicuñaga zostaje oddalony.

2. W przedmiocie drugiego zarzutu, opartego na naruszeniu prawa dostępu do akt z powodu nieprzedstawienia dokumentów niedołączonych do akt dochodzenia przekazanych na płycie CD‑ROM

a) Argumenty stron

52 Koehler zarzuca Komisji, że nie udostępniła jej niektórych dokumentów, niedołączonych do akt dochodzenia przekazanych na płycie CD‑ROM adresatom pisma w sprawie przedstawienia zarzutów w dniu 1 sierpnia 2000 r. Chodzi w szczególności o odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów pozostałych adresatów tego pisma, jak również o załączniki do ich odpowiedzi, a w szczególności o ekspertyzę, o której mowa w przypisie nr 365 decyzji, przedstawioną Komisji przez AWA. Koehler podnosi, że wielokrotne powoływanie się w zaskarżonej decyzji na odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów świadczą o tym, że Komisja oparła się na tych odpowiedziach w swojej analizie okoliczności stanu faktycznego i przy obliczaniu grzywien. Koehler dodaje, że odpowiedź Mougeot na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów wskazuje na to, że akta najwyraźniej zawierały także informacje, które byłyby użyteczne dla jego obrony.

53 Komisja odpowiada, iż chociaż może się ona opierać wyłącznie na faktach, co do których zainteresowane przedsiębiorstwa mogły przedstawić swoje wyjaśnienia, to jednak odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie wchodzą w skład akt dochodzenia, do których dostęp musi być zapewniony. Postępowanie administracyjne należy uznać za zakończone z chwilą otrzymania tych odpowiedzi i nie może być ono prowadzone przez nieograniczony czas, co miałoby miejsce w przypadku, gdy każde przedsiębiorstwo chciałoby zająć stanowisko w sprawie uwag przedstawionych przez pozostałe przedsiębiorstwa. Koehler nie wskazała dowodu obciążającego, na którym Komisja oparła zarzut przeciwko niej i wobec którego nie miała możliwości przedstawienia swojego stanowiska.

b) Ocena Sądu

54 Argumentacja przedstawiona przez spółkę Koehler może być rozumiana jako zawierająca dwa aspekty. Z jednej strony, pewne dokumenty, które nie były załączone do akt dochodzenia, ale do których miała ona dostęp, zostały wykorzystane przez Komisję w decyzji jako dowody obciążające, natomiast Koehler nie miała do nich dostępu w toku postępowania administracyjnego i nie mogła zająć stanowiska w odniesieniu do nich. Z drugiej strony, Komisja nie udostępniła spółce Koehler dokumentów, które nie wchodziły w skład akt dochodzenia, do których spółka miała dostęp, a które mogły zawierać dowody ją odciążające. Te dwa aspekty należy zbadać odrębnie.

55 Co się tyczy, po pierwsze, nieprzedstawienia domniemanych dowodów obciążających, które nie wchodziły w skład akt dochodzenia, do których spółka Koehler miała dostęp, należy przypomnieć na wstępie, że dokument może być uważany za dokument obciążający w stosunku do strony skarżącej wyłącznie wówczas, kiedy jest wykorzystany przez Komisję na poparcie stwierdzenia naruszenia, w którym ta strona skarżąca uczestniczyła (wyrok w sprawie cementu, pkt 284).

56 Z uwagi na to, że dokumenty nieprzedstawione stronom zainteresowanym w toku postępowania administracyjnego nie stanowią dowodów, przeciw którym można postawić zarzut (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 3 lipca 1991 r. w sprawie C‑62/86 AKZO przeciwko Komisji, Rec. str. I‑3359, pkt 21; wyroki Sądu z dnia 10 marca 1992 r. w sprawie T‑11/89 Shell przeciwko Komisji, Rec. str. II‑757, pkt 55 i 56 oraz w sprawie T‑13/89 ICI przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1021, pkt 34 i 35), jeżeli okaże się, że Komisja w zaskarżonej decyzji oparła się na dokumentach nieznajdujących się w aktach dochodzenia i nieprzekazanych stronom skarżącym, nie należy uwzględniać tych dokumentów w charakterze dowodów w sprawie (wyrok w sprawie cementu, pkt 382; zob. również, podobnie, wyrok Trybunału z dnia 25 października 1983 r. w sprawie 107/82 AEG przeciwko Komisji, Rec. str. 3151, pkt 24–30; wyroki w sprawie Solvay przeciwko Komisji, pkt 46 powyżej, pkt 57 oraz w sprawie ICI przeciwko Komisji, wyżej cytowany, pkt 36).

57 Z powyższego wynika, że jeżeli w celu ustalenia istnienia naruszenia w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączonym do takiej odpowiedzi dokumencie, inne strony biorące udział w tym postępowaniu powinny mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego (zob. podobnie wyroki w sprawie AKZO przeciwko Komisji, pkt 56 powyżej, pkt 21, w sprawie Shell przeciwko Komisji, pkt 56 powyżej, pkt 55 oraz w sprawie ICI przeciwko Komisji, pkt 56 powyżej, pkt 34).

58 W niniejszym przypadku skarżąca w swojej skardze stwierdza ogólnie, że „z racji licznych odsyłaczy w przypisach nie ma wątpliwości, że Komisja wykorzystała uwagi innych stron postępowania zarówno na poparcie przedstawionego stanu faktycznego, jak i obliczenia kwoty grzywny”. Równie ogólne stwierdzenie nie pozwala jednak określić, jakie konkretne dokumenty zostały rzekomo wykorzystane w decyzji jako dowody obciążające spółkę Koehler. Na rozprawie Koehler przyznała zresztą, że nie było żadnego dokumentu obciążającego, do którego nie miałaby dostępu.

59 Co się tyczy, po drugie, nieprzedstawienia domniemanych dowodów odciążających nieznajdujących się w aktach dochodzenia, do których Koehler miała dostęp, spółka ta odnosi się do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów pozostałych jego adresatów, jak również do załączników do tych odpowiedzi. Jednakże nie wykazała ona, że wyraźnie zwróciła się do Komisji z wnioskiem o przedstawienie jej tych dowodów, a na rozprawie sama przyznała, że nie złożyła wniosku o udostępnienie jej tych dokumentów. Zarzut Koehler podnoszony przed Sądem, oparty na braku dostępu do tych dokumentów, nie może zatem być dopuszczony (zob. podobnie wyrok w sprawie cementu, pkt 383; zob. również pkt 49 powyżej).

60 Ponadto Koehler nie wykazała, że gdyby miała dostęp do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów od pozostałych adresatów oraz do załączników do tych odpowiedzi, mogłaby podnieść argumenty, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawie 30/78 Distillers przeciwko Komisji, Rec. str. 2229, pkt 26 i wyrok Sądu z dnia 27 listopada 1990 r. w sprawie T‑7/90 Kobor przeciwko Komisji, Rec. str. II‑721, pkt 30).

61 Po pierwsze, w odniesieniu do ekspertyzy załączonej przez AWA do jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, chociaż powołanie się przez Koehler na tę ekspertyzę ma na celu wskazanie dokumentu niewłączonego do akt dochodzenia, do których miała dostęp, a który mógł być użyteczny dla jej obrony, z decyzji wynika (motywy 390, 392 i 396), że Komisja wyraźnie odrzuciła argumenty dotyczące rzekomego braku rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, podnoszone przez AWA na podstawie tej ekspertyzy w toku postępowania administracyjnego. Argument Koehler, która twierdzi, że brak dostępu do tej ekspertyzy w toku postępowania administracyjnego stanowi uszczerbek dla jej obrony, nie może więc zostać przyjęty.

62 Następnie, w odniesieniu do odpowiedzi Mougeot na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, Koehler twierdzi w swojej replice, iż ta odpowiedź wskazuje na to, że akta najwyraźniej zawierały informacje użyteczne dla jej obrony. Skarżąca powołuje się w tym zakresie na fragment tej odpowiedzi zacytowany w motywie 293 decyzji, w którym Mougeot, zmieniając oświadczenie złożone wcześniej przed Komisją, twierdzi, że „pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie wykazało, że spotkania AEMCP [Association of European Manufacturers of Carbonless Paper] (Europejskie Stowarzyszenie Producentów Papieru Samokopiującego) stanowiły ramy dla mechanizmów kartelu przed restrukturyzacją stowarzyszenia we wrześniu 1993 r.”. W motywie 295 decyzji Komisja jednakże wyraźnie odrzuca ten argument, podnosząc, że z łącznych oświadczeń Sappi, Mougeot i AWA wynika, że ogólne spotkania kartelu rozpoczęły się najpóźniej w 1992 r. Odsyłając do motywów 112 i 113 decyzji dodaje, że dowody dostarczone przez Sappi potwierdzają, że kartel został zawiązany w ramach posiedzeń Europejskiego Stowarzyszenia Producentów Papieru Samokopiującego (AEMCP) lub podczas spotkań organizowanych przy okazji tych posiedzeń przed wrześniem 1993 r. Fragment odpowiedzi Mougeot na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zacytowany przez Koehler nie dowodzi zatem, w przeciwieństwie do twierdzeń tej spółki, że odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i dokumenty do nich załączone pozwoliłyby jej podnieść argumenty, które mogłyby zmienić wynik postępowania administracyjnego.

63 Na podstawie całości powyższych rozważań należy oddalić niniejszy zarzut.

3. W przedmiocie trzeciego zarzutu, opartego na naruszeniu prawa do obrony i zasady kontradyktoryjności, wynikającym z braku zgodności pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów i decyzją

a) Argumenty stron

64 Bolloré podnosi, że na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja uwzględniła jej uczestnictwo w naruszeniu wyłącznie z powodu jej odpowiedzialności jako spółki dominującej za samodzielne działania spółki zależnej Copigraph. Natomiast decyzja zawiera pod jej adresem nowy zarzut samodzielnego i niezależnego udziału w kartelu. Twierdzi ona, iż pozbawiając ją możliwości ustosunkowania się do tego zarzutu w toku postępowania administracyjnego, Komisja naruszyła jej prawo do obrony.

65 Komisja zaprzecza, że w wydanej przez siebie decyzji Bolloré jest uznana za przedsiębiorstwo samodzielnie uczestniczące w naruszeniu. Skarżącej przypisana jest odpowiedzialność za działania spółki zależnej z tego powodu, iż stanowiła z nią jedno i to samo przedsiębiorstwo. Niniejszy zarzut mógłby zatem zostać uwzględniony wyłącznie w sytuacji, gdyby zostało wykazane, że przypisanie skarżącej odpowiedzialności za naruszenie z tego powodu nie pojawiło się w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów lub że Komisja w swojej decyzji oparła dokonaną przez siebie ocenę na faktach, co do których Bolloré nie mogła przedstawić swojego stanowiska na etapie postępowania poprzedzającego wniesienie skargi. Z takim przypadkiem nie mamy tutaj jednak do czynienia.

b) Ocena Sądu

66 W tym zakresie należy przypomnieć, że przestrzeganie prawa do obrony, które stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego, której należy przestrzegać w każdych okolicznościach, a w szczególności w postępowaniu mogącym zakończyć się nałożeniem sankcji, nawet jeśli jest to postępowanie administracyjne, wymaga, aby zainteresowane przedsiębiorstwo było w stanie w skuteczny sposób przedstawić swoje stanowisko w kwestii prawdziwości i znaczenia faktów, zarzutów oraz okoliczności przedstawianych przez Komisję (wyrok Sądu z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, Rec. str. II‑5761, pkt 32 oraz wskazane tam orzecznictwo).

67 Zgodnie z orzecznictwem, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów winno przedstawiać zarzuty sformułowane w sposób wystarczająco jasny, nawet jeśli skrótowo, w celu umożliwienia zainteresowanym rzeczywistego zapoznania się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję. W rzeczywistości jedynie pod tym warunkiem pismo w sprawie przedstawienia zarzutów może spełniać funkcję nadaną mu przez rozporządzenia wspólnotowe, polegającą na przedstawieniu przedsiębiorstwom i związkom przedsiębiorstw wszystkich koniecznych informacji, tak by umożliwić im podjęcie obrony, zanim Komisja wyda ostateczną decyzję (wyrok Trybunału z dnia 31 marca 1993 r. w sprawach połączonych C‑89/85, C‑104/85, C‑114/85, C‑116/85, C‑117/85 i od C‑125/85 do C‑129/85 Ahlström Osakeyhtiö i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1307, pkt 42 oraz wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑352/94 Mo och Domsjö przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1989, pkt 63).

68 Ponadto naruszenie prawa do obrony w toku postępowania administracyjnego oceniane jest w świetle zarzutów przyjętych przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i w decyzji (wyroki Sądu z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1847, pkt 70, i ww. w pkt 46 wyrok w sprawie Solvay przeciwko Komisji, pkt 60). W takich okolicznościach stwierdzenie naruszenia prawa do obrony zakłada, że zarzut, co do którego przedsiębiorstwo utrzymuje, że nie został mu przedstawiony w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, jest przyjęty przez Komisję w zaskarżonej decyzji.

69 Zgodnie z orzecznictwem powołanym w trzech powyższych punktach, w niniejszym przypadku należy w pierwszej kolejności zbadać, na jakiej podstawie Komisja w swojej decyzji przyjęła odpowiedzialność Bolloré za udział w naruszeniu. Stosowne wskazówki znajdują się w motywach 353–356 decyzji [część II (Ocena prawna), pkt 2.3 (Odpowiedzialność za naruszenie 2) (Copigraph i Bolloré)].

70 Punkty te brzmią następująco:

„(353) Copigraph – spółka zależna w 100% od [Bolloré] (dawniej Bolloré Technologies SA), w okresie trwania naruszenia została kupiona przez AWA w listopadzie 1998 r. Copigraph zakończyła swoją działalność w dniu 2 lutego 2000 r. ze skutkiem na dzień 30 grudnia 2000 r. Bolloré uważa, że nie może być uznana za odpowiedzialną za postępowanie Copigraph, ponieważ spółka ta była całkowicie niezależna ekonomicznie. Zdaniem Bolloré, niezależność jej wynikała z następujących czynników: struktury zarządzania Copigraph i Bolloré były całkowicie odrębne; Copigraph posiadała swoją własną infrastrukturę i prowadziła niezależną politykę handlową, ponieważ praktycznie w 35% zaspokajała swoje zapotrzebowanie na surowce, zaopatrując się poza grupą Bolloré, w szczególności u jednego z jej konkurentów.

(354) Copigraph należała do oddziału »[P]apiery specjalne« Bolloré, i kierujący wówczas tym oddziałem [V.], był równocześnie dyrektorem generalnym Copigraph. Ponadto ówczesny dyrektor handlowy Copigraph [J. B.] zajmował się również sprzedażą w zakładach papierniczych w Thonon od 1994 r., a więc [Bolloré] była z konieczności poinformowana o uczestnictwie swojej spółki zależnej w kartelu.

(355) Istnieją również dowody bezpośredniego uczestnictwa spółki dominującej [Bolloré] w działaniach kartelu. Bolloré była członkiem AEMCP, którego oficjalne posiedzenia były również okazją do spotkań kartelu od stycznia 1992 r. do września 1993 r. Przedstawiciel Bolloré [V.], dyrektor wydziału »papiery specjalne«, uczestniczył w tych spotkaniach kartelu razem z dyrektorem handlowym Copigraph. Uczestniczył również w spotkaniu kartelu poświęconym rynkowi francuskiemu w dniu 1 października 1993 r. Dyrektor handlowy Copigraph brał udział we wszystkich późniejszych spotkaniach kartelu, w których uczestniczyli indywidualnie przedstawiciele Copigraph. Wszystkie te spotkania miały miejsce w 1994 r. i, jak zostało to już wyżej wspomniane, dyrektor handlowy Copigraph pełnił jednocześnie funkcję w dziale sprzedaży w spółce Bolloré.

(356) Na tej podstawie Komisja uważa, że Bolloré powinna w związku z kartelem być uznana za odpowiedzialną nie tylko za swoje własne postępowanie, lecz również za postępowanie Copigraph przez cały wskazany okres”.

71 Z zacytowanego powyżej fragmentu decyzji wynika, że Bolloré zostało przypisane naruszenie tego z powodu, że po pierwsze należało ją uznać za odpowiedzialną za uczestnictwo swojej spółki zależnej Copigraph w kartelu, a po drugie – że istniały dowody potwierdzające jej bezpośrednie uczestnictwo w działaniach kartelu.

72 Bolloré nie zaprzecza, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów pozwoliło jej zrozumieć i zająć stanowisko w przedmiocie okoliczności, że we wspomnianym piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja przypisywała jej naruszenie z racji odpowiedzialności, jaką ponosiła jako spółka dominująca, do której należało 100% kapitału Copigraph w okresie trwania naruszenia, za uczestnictwo Copigraph w kartelu. Zastrzeżenia skarżącej dotyczą braku wskazania w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów zamiaru Komisji przypisania jej naruszenia również z powodu jej bezpośredniego uczestnictwa w działaniach kartelu.

73 Stosowne fragmenty pisma w sprawie przedstawienia zarzutów znajdują się w pkt 240–245 i 248 [część II (Ocena prawna), pkt B (Zastosowanie reguł konkurencji) 8 (Odpowiedzialność za naruszenie)].

74 W pierwszej kolejności należy podnieść, że we wspomnianych punktach pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja w żaden sposób nie wspominała o bezpośrednim uczestnictwie Bolloré w kartelu, w przeciwieństwie do informacji dotyczących innych spółek dominujących, wymienionych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, takich jak AWA i Torraspapel, w stosunku do których Komisja podnosi, w odniesieniu do AWA, że „uczestniczyła [ona] w sposób bezpośredni i niezależny w niedozwolonym kartelu poprzez swoją spółkę Arjo Wiggins Carbonless Paper Operatione”; natomiast w odniesieniu do Torraspapel Komisja stwierdza, że „istnieją również dowody potwierdzające bezpośredni udział spółki dominującej w działaniach kartelu”.

75 Ponadto, jak słusznie podkreśla Bolloré, z punktu 243 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wynika, że Komisja rozróżniła dwa typy sytuacji:

„Co się tyczy stosunków pomiędzy spółkami dominującymi i spółkami zależnymi, Komisja przesyła niniejsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów spółce dominującej, jeżeli:

– dwie lub kilka jej spółek zależnych uczestniczyło w naruszeniu,

– spółka dominująca brała udział w naruszeniu.

W pozostałych przypadkach uczestniczenia spółki zależnej w naruszeniu, pismo przesłane jest do spółki zależnej i do spółki dominującej”.

76 W odniesieniu do grupy, którą tworzy Bolloré i Copigraph, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zostało przesłane nie tylko do Bolloré, lecz również do Copigraph, co w świetle kryteriów określonych w pkt 243 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów utwierdziło Bolloré w przekonaniu, że Komisja nie uważała na etapie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, że Bolloré jako spółka dominująca grupy uczestniczyła bezpośrednio w naruszeniu.

77 Należy stwierdzić, że zgodnie z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja zamierzała pociągnąć Bolloré do odpowiedzialności za naruszenie wyłącznie z powodu tego, iż jako spółka dominująca utworzonej grupy, w skład której w okresie trwania naruszenia wchodziły Bolloré i Copigraph, której 100% udziałów należało do Bolloré, powinna ponosić odpowiedzialność za niezgodne z prawem działania Copigraph. Po zapoznaniu się z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów, Bolloré nie mogła przewidzieć, że w celu pociągnięcia jej do odpowiedzialności za naruszenie Komisja zamierzała oprzeć się również na jej bezpośrednim uczestnictwie w kartelu, jak to uczyniła w decyzji.

78 Należy dodać, że fakty powołane przez Komisję w motywie 355 decyzji na poparcie tezy o bezpośrednim uczestnictwie Bolloré w naruszeniu, czyli przystąpienie Bolloré do AEMCP i reprezentowanie jej przez V. i J. B. na kilku spotkaniach kartelu, nie były wspomniane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Nawet bowiem przyjmując, zgodnie z założeniem Komisji, że członkostwo Bolloré w AEMCP wynikało z dokumentów załączonych do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, należy stwierdzić, że w piśmie tym Komisja nie wymieniała Copigraph wśród członków AEMCP i że w żadnym momencie nie wspominała o Bolloré. Co się tyczy V. i J. B., byli oni niezmiennie wskazywani w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów jako reprezentujący na spotkaniach kartelu Copigraph, a nie Bolloré. Ponadto w żadnym miejscu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja nie wymieniła Bolloré wśród przedsiębiorstw reprezentowanych na tych spotkaniach.

79 Tym samym pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie umożliwiło Bolloré zapoznania się z zarzutem jej bezpośredniego uczestnictwa w naruszeniu ani z okolicznościami faktycznymi przyjętymi przez Komisję w decyzji na poparcie tego zarzutu, i tym sposobem Bolloré, jak wynika to z jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, nie miała możliwości przygotować swojej obrony w toku postępowania administracyjnego ani w przedmiocie tego zarzutu, ani w przedmiocie tych okoliczności faktycznych.

80 Należy jednakże podkreślić, że nawet jeżeli decyzja zawiera nowe okoliczności faktyczne lub prawne, w przedmiocie których zainteresowane przedsiębiorstwa nie zostały wysłuchane, stwierdzone uchybienie skutkuje stwierdzeniem nieważności decyzji w tym zakresie wyłącznie wówczas, kiedy zarzuty te nie mogą być ustalone w sposób wystarczający pod względem prawnym na podstawie innych okoliczności przyjętych w decyzji i w przedmiocie których zainteresowane przedsiębiorstwa miały okazję przedstawić swoje stanowisko (wyrok Sądu z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98, od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3275, pkt 196; zob. również podobnie wyrok Sądu z dnia 28 lutego 2002 r. w sprawie T‑86/95 Compagnie générale maritime i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1011, pkt 447). Ponadto naruszenie prawa do obrony spółki Bolloré mogłoby mieć wpływ na ważność decyzji w zakresie dotyczącym Bolloré jedynie wówczas, gdyby decyzja opierała się wyłącznie na bezpośrednim uczestnictwie Bolloré w naruszeniu (zob. podobnie wyrok w sprawie Mo och Domsjö przeciwko Komisji, pkt 67 powyżej, pkt 74). W tym przypadku nowy zarzut w decyzji, oparty na bezpośrednim uczestnictwie Bolloré w działaniach kartelu, nie może bowiem zostać przyjęty, a więc przedsiębiorstwo to nie może być obciążone odpowiedzialnością za naruszenie.

81 Natomiast gdyby w trakcie badania istoty sprawy okazało się (patrz pkt 123–150 poniżej), że Komisja słusznie pociągnęła Bolloré do odpowiedzialności za uczestnictwo jej spółki zależnej Copigraph w kartelu, bezprawność działania ze strony Komisji nie wystarczałaby do uzasadnienia stwierdzenia nieważności decyzji, ponieważ nie mogłaby ona w decydujący sposób wpłynąć na rozstrzygnięcie instytucji (zob. podobnie wyroki Sądu z dnia 14 maja 2002 r. w sprawie T‑126/99 Graphischer Maschinenbau przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2427, pkt 49 i z dnia 14 grudnia 2005 r. w sprawie T‑209/01 Honeywell przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑5527, pkt 49). Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem, jeśli pewne motywy decyzji same w sobie uzasadniają ją w sposób wystarczający pod względem prawnym, uchybienia, jakie mogły być popełnione w innych motywach tego aktu, nie mają w żadnym razie wpływu na jego sentencję (wyrok Sądu z dnia 21 września 2005 r. w sprawie T‑87/05 EDP przeciwko Komisji, Rec. str. II‑3745, pkt 144; zob. także, podobnie, wyrok z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawach połączonych C‑302/99 P i C‑308/99 P Komisja i Francja przeciwko TF1, Rec. str. I‑5603, pkt 26–29).

4. W przedmiocie czwartego zarzutu, opartego na naruszeniu prawa do obrony, prawa do rzetelnego procesu i zasady domniemania niewinności

a) Argumenty stron

82 Zicuñaga podnosi, po pierwsze, że Komisja naruszyła zasadę domniemania niewinności, stwierdzając jej uczestnictwo w kartelu w oparciu o zwykłe domniemania i pośrednie stwierdzenia. Wyjaśnia, że brak wystarczająco jasnych sankcji za podanie niedokładnych lub niepełnych informacji może zachęcać przedsiębiorstwa do przekazywania Komisji odtworzonych lub zniekształconych informacji w celu podkreślenia ich współpracy. Zicuñaga dodaje, że o ile początkowo przedsiębiorstwo mogło skorzystać ze złagodzenia sankcji przez Komisję wyłącznie w przypadku dostarczenia jej decydujących dowodów, o tyle w późniejszym okresie Komisja złagodziła swoje stanowisko. Spółka podnosi, że w tych okolicznościach oświadczenia złożone przez Sappi należy uwzględniać z zachowaniem rozwagi i można je potraktować jako wiarygodne wyłącznie w przypadku, gdy są poparte innymi dowodami.

83 Po drugie, Zicuñaga podnosi, że Komisja nie może, pod rygorem naruszenia prawa do obrony, opierać swojej oceny na zeznaniach osoby, której tożsamość nie jest znana, nie umożliwiając obalenia zeznań tego świadka w czasie jego przesłuchania. Powołując się na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, podnosi, że konieczne jest umożliwienie przeciwstawienia zeznaniom świadka własnych twierdzeń w celu dokonania oceny stopnia wiarygodności zeznań oraz danej osoby i przyznanie podmiotowi, któremu zarzuca się popełnienie naruszenia, możliwości podważenia obciążających go zeznań oraz zadania świadkowi pytań w trakcie składania przez niego zeznań lub w terminie późniejszym.

84 Komisja nie zgadza się z zakwalifikowaniem okoliczności, na których się opiera w celu ustalenia uczestnictwa Zicuñaga w naruszeniu, jako zwykłe domniemania lub pośrednie stwierdzenia. Podkreśla, że sądy wspólnotowe nigdy nie podważały legalności komunikatu w sprawie współpracy ani wartości dowodowej oświadczeń składanych z tego tytułu przez przedsiębiorstwa. Ponadto rozporządzenie nr 17 nie przewiduje możliwości przesłuchania świadków w toku postępowania administracyjnego i skarżąca nie przedstawiła Sądowi żadnego wniosku w tej sprawie.

b) Ocena Sądu

85 Z uwagi na to, że przez taką argumentację Zicuñaga zmierza do podważenia wartości dowodowej oświadczeń złożonych przez anonimowe osoby, na które powołuje się Komisja na poparcie zarzutów skierowanych pod adresem Zicuñaga w decyzji, wspomniana argumentacja wchodzi w zakres badania istoty sprawy, które będzie miało miejsce później i polegać będzie na ustaleniu, czy zarzuty te zostały wystarczająco udowodnione.

86 W zakresie, w jakim przedstawiona argumentacja ma na celu również wykazanie naruszenia prawa do obrony i prawa do rzetelnego procesu z tego względu, że brak w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wzmianki dotyczącej tożsamości autora lub autorów oświadczeń, na które powołuje się Komisja na poparcie zarzutów dotyczących Zicuñaga, uniemożliwił tej spółce podważenie tej oceny na drodze przesłuchania tego autora lub autorów w toku postępowania administracyjnego, należy przypomnieć że, wprawdzie art. 6 ust. 3 lit. d) europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC) stanowi, że „każdy oskarżony ma co najmniej prawo do: [...] przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków oskarżenia”, jednak z utrwalonego orzecznictwa wynika, że Komisja nie jest sądem w rozumieniu art. 6 EKPC (wyroki Trybunału z dnia 29 października 1980 r. w sprawach połączonych od 209/78 do 215/78 i 218/78 Van Landewyck i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 3125, pkt 81 i z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1825, pkt 7). Ponadto z art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17 wynika wyraźnie, że decyzje Komisji nakładające grzywny za naruszenie prawa konkurencji nie mają charakteru karnoprawnego (wyrok Sądu z dnia 6 października 1994 r. w sprawie T‑83/91 Tetra Pak przeciwko Komisji, Rec. str. II‑755, pkt 235).

87 Bez wątpienia Komisja zobowiązana jest do poszanowania ogólnych zasad prawa wspólnotowego w toku postępowania administracyjnego (wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 86 powyżej, pkt 8). Należy jednakże podkreślić, po pierwsze, że chociaż Komisja może przesłuchać osoby fizyczne lub prawne, kiedy uzna to za konieczne, nie ma prawa wzywać świadków oskarżenia bez uzyskania wcześniej ich zgody, a po drugie, że fakt, iż przepisy wspólnotowego prawa konkurencji nie przewidują obowiązku Komisji w zakresie wzywania świadków obrony, o przesłuchanie których wnioskowano, nie jest sprzeczny z wyżej wspomnianymi zasadami (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1487, pkt 392).

88 W niniejszym przypadku okazuje się ponadto, że Zicuñaga nie dostarczyła żadnego dowodu, z którego wynikałoby, że w toku postępowania administracyjnego zwróciła się do Komisji o precyzyjne wskazanie tożsamości osób, które złożyły oświadczenia, na które powołała się Komisja na poparcie zarzutów skierowanych pod adresem tej skarżącej w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, w celu przesłuchania tych osób w jej obecności. Nie wykazała również, że w toku postępowania administracyjnego występowała o wezwanie i przesłuchanie świadków obrony.

89 Biorąc pod uwagę powyższe, niniejszy zarzut należy oddalić w zakresie, w jakim dotyczy naruszenia prawa do obrony i prawa do rzetelnego procesu. W zakresie, w jakim przedmiotem zarzutu jest podważenie wartości dowodowej okoliczności powołanych przez Komisję na poparcie zarzutów skierowanych pod adresem Zicuñaga w decyzji, analiza tego zarzutu zostanie przeprowadzona wraz z badaniem sprawy co do istoty.

5. W przedmiocie piątego zarzutu, opartego na naruszeniu zasady dobrej administracji na etapie dochodzenia w sprawie i braku uzasadnienia decyzji

a) Argumenty stron

90 Zanders zarzuca Komisji, że prowadziła dochodzenie w sprawie, poszukując wyłącznie dowodów obciążających. Podnosi, że Komisja powinna była uwzględnić informacje dostarczone jej przez skarżącą w grudniu 2000 r. i w marcu 2001 r., dotyczące decydującej roli, jaką odegrała w doprowadzeniu do zaprzestania działalności kartelu, a w przypadku wątpliwości co do wartości tych informacji powinna była uzupełnić dochodzenie. Zanders zarzuca również, że Komisja nie uwzględniła ekspertyzy przedstawionej jej przez skarżącą w marcu 2001 r., mającej wykazać znikomy – wręcz żaden – wpływ na rynek prób utworzenia kartelu cenowego. Decyzja nie zawiera ponadto żadnego uzasadnienia dotyczącego nieuwzględnienia tych dwóch okoliczności. Nie ma w niej również żadnej analizy indywidualnej roli, jaką odegrała spółka Zanders.

91 Komisja podnosi, że Zanders nie udowodniła swojego twierdzenia, iż odegrała szczególną rolę w zaprzestaniu naruszenia. Jeżeli chodzi o wpływ porozumień cenowych na rynek, Komisja poświęciła mu całą sekcję decyzji (motywy 382–402) w ramach analizy rzeczywistych skutków naruszenia na rynku. Komisja wydała decyzję z pełnym poszanowaniem obowiązku uzasadnienia, dokonała bowiem analizy zachowania skarżącej wspólnie z zachowaniem pięciu pozostałych przedsiębiorstw w motywach 263–271. Ponadto Zanders nie podnosi w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że odgrywała wyłącznie bierną rolę.

b) Ocena Sądu

92 Należy przypomnieć, że w takich przypadkach jak niniejszy, w których instytucje, aby móc spełniać swoje funkcje, dysponują swobodnym uznaniem, poszanowanie gwarancji zapewnianych przez wspólnotowy porządek prawny w ramach postępowania administracyjnego nabiera tym bardziej fundamentalnego znaczenia; wśród tych gwarancji znajduje się w szczególności obowiązek starannego i bezstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy przez właściwą instytucję (wyrok Trybunału z dnia 21 listopada 1991 r. w sprawie C‑269/90 Technische Universität München, Rec. str. I‑5469, pkt 14; wyroki Sądu z dnia 24 stycznia 1992 r. w sprawie T‑44/90 La Cinq przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1, pkt 86 i z dnia 11 lipca 1996 r. w sprawach połączonych T‑528/93, T‑542/93, T‑543/93 i T‑546/93 Métropole télévision i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑649, pkt 93).

93 Z utrwalonego orzecznictwa wynika ponadto, że uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała zaskarżany akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do okoliczności danego przypadku, w szczególności do treści aktu, charakteru powołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu informacji mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie (wyroki Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C–367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. str. I–1719, pkt 63 oraz Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑16/99 Lögstör Rör przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1633, pkt 368).

94 W tym zakresie należy stwierdzić, że decyzja przedstawia w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Komisji i pozwala spółce Zanders poznać podstawy podjętej decyzji, a Sądowi dokonać jej kontroli. W motywach 263–271 decyzji Komisja bada bowiem uczestnictwo Zanders w kartelu wspólnie z uczestnictwem przedsiębiorstw AWA, Koehler, Sappi, Stora i Torraspapel.

95 Zanders podnosi w szczególności nieuwzględnienie jej roli w zaprzestaniu naruszenia oraz ekspertyzy, którą dostarczyła.

96 Co się tyczy roli Zanders w zaprzestaniu naruszenia, należy podnieść, że w swojej odpowiedzi z dnia 12 grudnia 2000 r. na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Zanders wspomniała o piśmie z dnia 1 kwietnia 1996 r., skierowanym przez prezesa-dyrektora generalnego International Paper do wszystkich pracowników grupy, w którym zwrócił on uwagę na fakt, że grupa przywiązuje największą wagę do poszanowania prawa i przestrzegania zasad etycznych w kontaktach z klientami, partnerami handlowymi, administracją oraz innymi instytucjami. Wspomniała również o spotkaniu, jakie odbyło się w grupie, a którego celem było zagwarantowanie poszanowania prawa konkurencji przez kadrę zarządzającą oraz przyjęcie programu dostosowania się do tego prawa. Przypomniała ponadto, że prezes jej zarządu, po objęciu funkcji prezesa AEMCP z dniem 1 stycznia 1996 r., oświadczył publicznie i jednoznacznie, że przedsiębiorstwo zrezygnowało z działania w ramach kartelu.

97 Należy stwierdzić, że dowody wspomniane w poprzednim punkcie zostały przedstawione przez Zanders w jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, na poparcie jej uwag mających na celu obalenie zarzutu postawionego przez Komisję w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i dotyczącego dalszego utrzymywania kontaktów w ramach kartelu po jesieni 1995 r. Dokładniej mówiąc, dowody te zostały przedstawione w ramach argumentacji Zanders mającej na celu wykazanie, że od jesieni 1995 r. nie uczestniczyła już w tajnych spotkaniach kartelu ani w praktykach uzgodnionych polegających na ustalaniu cen z konkurentami i że zaczęła prowadzić niezależną politykę cenową, a w szczególności, że podwyżka cen, jaką wprowadziła we wrześniu 1996 r., nie była wynikiem spotkania kartelu.

98 Jest faktem niezaprzeczalnym, że argumenty przedstawione przez Zanders w poprzednim punkcie zostały uwzględnione przez Komisję w toku postępowania administracyjnego. W decyzji koniec okresu naruszenia przyjęty względem spółki Zanders odpowiada bowiem w istocie wrześniowi 1995 r., a nie, jak w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, marcowi 1997 r.

99 Natomiast ani odpowiedź Zanders z dnia 12 grudnia 2000 r. na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ani dodatkowe uwagi przesłane przez Zanders do Komisji w dniu 2 marca 2001 r. nie wykazują, że okoliczności wymienione w pkt 96 powyżej, lub jakiekolwiek inne, były przedstawione przez Zanders w toku postępowania administracyjnego w celu udowodnienia – jak Zanders stara się to obecnie uczynić – że odegrała ona decydującą rolę w zaprzestaniu działalności niedozwolonego kartelu, co mogłoby uzasadnić uwzględnienie okoliczności łagodzącej przy ustalaniu wysokości grzywny. W tych okolicznościach Zanders nie może zarzucić Komisji naruszenia zasady dobrej administracji, uzasadniając to faktem, że Komisja nie wzięła pod uwagę wyżej wymienionych okoliczności, które rzekomo miały na celu wykazanie, że w decydujący sposób przyczyniła się do zaprzestania działania kartelu przed podjęciem przez Komisję pierwszych działań w ramach dochodzenia.

100 Podobnie należy podnieść, że w swojej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Zanders nie wspominała, że w kartelu odgrywała wyłącznie bierną rolę. Nie może więc w tym względzie zarzucać braku uzasadnienia decyzji. Ponadto, co się tyczy okresu od 1992 r. aż do jesieni 1995 r., zaprzeczyła ona w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, że odegrała rolę pierwszoplanową czy zasadniczą, co zostało jej zarzucone w pkt 187 i 199 pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Spółka Zanders podniosła tym samym brak okoliczności obciążającej, której Komisja w stosunku do niej nie przyjęła.

101 Co się tyczy ekspertyzy opracowanej na zlecenie Koehler, MHTP i Zanders przez spółkę PricewaterhouseCoopers, ekspertyza ta, z dnia 2 marca 2001 r., jest zatytułowana „Sytuacja w zakresie konkurencji na europejskim rynku papieru samokopiującego w okresie od lata lub jesieni 1995 r. do lutego lub marca 1997 r.”. (zwana dalej „ekspertyzą PricewaterhouseCoopers”).

102 Z pisma załączonego do przesłanej ekspertyzy PricewaterhouseCoopers wynika, że głównym jej celem było obalenie zarzutów Komisji zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów w zakresie funkcjonowania kartelu na rynku papieru samokopiującego w okresie pomiędzy latem lub jesienią 1995 r. i lutym lub marcem 1997 r. Zresztą we wnioskach z tej ekspertyzy wyraźnie wspomniany jest fakt, iż z analizy ekonomicznej wynika, że zachowanie tych trzech zainteresowanych producentów w okresie od lata lub jesieni 1995 r. do lutego lub marca 1997 r. nie było uzgodnione.

103 Należy stwierdzić, że ekspertyza PricewaterhouseCoopers dotyczy okresu nieobjętego przyjętym przez Komisję w decyzji okresem trwania naruszenia. W tym zakresie nie można uznać jej za miarodajną.

104 Jednakże ze skargi wynika, że Zanders zarzuca Komisji, iż nie uwzględniła ona wskazówek, wymienionych również w ekspertyzie PricewaterhouseCoopers, które miały wykazać znikomy – wręcz żaden – wpływ na rynek prób utworzenia kartelu cenowego w okresie pomiędzy styczniem 1992 r. a jesienią 1995 r.

105 W tym zakresie, nawet przy założeniu, iż należy uwzględnić dodatkowe wskazówki przedstawione na poparcie pozbawionego znaczenia dowodu, nie można zarzucić Komisji, że nie uwzględniła argumentów Zanders, dotyczących rzekomo ograniczonego wpływu kartelu na rynek.

106 W motywie 388 decyzji czytamy bowiem:

„AWA, Carrs, MHTP (Stora), Koehler, Sappi i Zanders utrzymują, że rzeczywisty wpływ kartelu na rynek papieru samokopiującego na obszarze EOG był bardzo ograniczony, a nawet że kartel nie miał żadnego negatywnego wpływu. Przedsiębiorstwa te podnoszą w tym względzie głównie fakt, że wpływ na ceny był ograniczony lub żaden, ponieważ ceny rzeczywiście stosowane na rynku sytuowały się poniżej poziomu podwyżek wprowadzonych lub zapowiadanych na rynku. Zdaniem tych członków kartelu potwierdza to, że ustalone podwyżki cen nie zostały wdrożone w praktyce. Na poparcie tego twierdzenia przedstawili liczne argumenty, w szczególności, co następuje: ceny i marże producentów znacznie spadły; ceny papieru samokopiującego odzwierciedlają głównie zmieniające się koszty i zmiany popytu na celulozę oraz, w ostatnich etapach kartelu, ograniczenia zdolności produkcyjnych; producenci nadal pomiędzy sobą konkurowali; producenci zmuszeni byli indywidualnie negocjować podwyżki cen ze swoimi klientami”.

107 Cytowany fragment decyzji, chociaż nie odwołuje się wyraźnie do ekspertyzy PricewaterhouseCoopers, przekazanej Komisji przez Zanders w toku postępowania administracyjnego, świadczy niepodważalnie o tym, że Komisja uwzględniła na tym etapie postępowania informacje przekazane jej przez Zanders, mające na celu wykazanie znikomego – wręcz żadnego – wpływu na rynek prób zawarcia porozumień cenowych w okresie trwania naruszenia. Odrzucenie przez Komisję argumentów przedsiębiorstw, na poparcie których informacje te zostały dostarczone, oznacza, że Komisja uznała, iż przedstawione argumenty nie były w stanie zmienić jej stanowiska przedstawionego w motywach 382–387 decyzji, dotyczącego rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek. Natomiast fragment ten nie może być interpretowany jako potwierdzający fakt, że Komisja w swojej ocenie sprawy nie uwzględniła należycie dowodów przedstawionych przez Zanders na jej obronę (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑141/94 Thyssen Stahl przeciwko Komisji, Rec. str. II‑347, pkt 118).

108 W świetle powyższej analizy należy oddalić piąty zarzut.

6. W przedmiocie szóstego zarzutu opartego na naruszeniu zasady dobrej administracji, prawa dostępu do akt i prawa do obrony, wynikającym z faktu, iż pewne dokumenty były trudne do odnalezienia w aktach dochodzenia oraz z tego, iż lista dokumentów stanowiących akta dochodzenia była bezużyteczna

a) Argumenty stron

109 AWA podnosi, że lista dokumentów załączonych przez Komisję do płyty CD‑ROM, która została jej przekazana w toku postępowania administracyjnego, była bezużyteczna. Jak bowiem twierdzi skarżąca, lista ta nie zawierała ani indeksu, ani opisu dokumentów, lecz ograniczała się do wskazania powodów, dla których pewne dokumenty z tej listy były poufne, i miejsca, gdzie znajdowała się ewentualna odpowiadająca im wersja jawna.

110 Koehler podnosi, że przed przesłaniem płyty CD‑ROM a