Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

MACIEJA SZPUNARA

przedstawiona w dniu 7 lipca 2022 r.( )

Sprawa C‑351/21

ZG

przeciwko

Beobank SA

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez justice de paix du canton de Forest (sędziego pokoju dla rejonu Forest, Belgia)]

Odesłanie prejudycjalne – Zbliżanie ustawodawstw – Usługi płatnicze w ramach rynku wewnętrznego – Informacje dla płatnika po otrzymaniu zlecenia płatniczego – Pojedyncze transakcje płatnicze – Udzielanie informacji dotyczących odbiorcy – Obowiązek dostawcy usług





I. Wprowadzenie

1. Niniejsze odesłanie prejudycjalne ma swoje źródło w sporze między posiadaczem rachunku a instytucją bankową w przedmiocie dwóch transakcji płatniczych zrealizowanych za pomocą karty debetowej tego posiadacza, uważanych przez wspomnianego posiadacza za nieautoryzowane. W sporze tym ów posiadacz żąda w szczególności zwrotu kwot, na które opiewały te transakcje płatnicze. Instytucja bankowa odmawia, uznając, że rozpatrywane transakcje były autoryzowane lub że przynajmniej posiadacz dopuścił się rażącego niedbalstwa.

2. W pytaniach prejudycjalnych sąd odsyłający zwraca się o dokonanie wykładni przepisu( ) dyrektywy 2007/64/WE( ), zgodnie z którym dostawca usług płatniczych płatnika jest zobowiązany przekazać mu „w stosownych przypadkach” informacje o odbiorcy transakcji płatniczej. Poprzez swoje pytania sąd ten zmierza do ustalenia, czy zgodnie z wykładnią, jaką należy nadać temu przepisowi, dostawca usług płatniczych jest zobowiązany do przedstawienia takich informacji we wszystkich przypadkach bez wyjątku, aby móc z tego wyciągnąć wnioski co do jego odpowiedzialności.

3. Z punktu widzenia mechanizmu odesłania prejudycjalnego, który stanowi instrument współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem, mamy do czynienia z sytuacją nietypową: aby móc udzielić użytecznej odpowiedzi sądowi odsyłającemu w niniejszej sprawie, należy zbadać, czy przepisy dyrektywy 2007/64 ustanawiające zharmonizowany system odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych stoją na przeszkodzie temu, aby sąd ten mógł wyciągnąć takie wnioski bez naruszenia celów i skuteczności (effet utile) tej dyrektywy. Wspomniana dyrektywa ustanawia bowiem zharmonizowany system odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych i dokonuje w tym względzie, jak wynika z jej art. 86, „pełnej harmonizacji”.

II. Ramy prawne

A. Prawo Unii

4. Artykuł 47 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2007/64 stanowi:

„Po obciążeniu rachunku płatnika kwotą indywidualnej transakcji płatniczej lub, w przypadku gdy płatnik nie korzysta z rachunku płatniczego – po otrzymaniu zlecenia płatniczego, dostawca usług płatniczych płatnika bez zbędnej zwłoki dostarcza mu, w taki sam sposób, jak określono w art. 41 ust. 1, następujące informacje:

a) informację umożliwiającą płatnikowi zidentyfikowanie każdej transakcji płatniczej i, w stosownych przypadkach, informacje dotyczące odbiorcy”.

5. Artykuł 60 tej dyrektywy, zatytułowany „Odpowiedzialność dostawcy usług płatniczych za nieautoryzowane transakcje płatnicze”, przewiduje:

„1. Bez uszczerbku dla art. 58 państwa członkowskie zapewniają, aby w przypadku nieautoryzowanej transakcji płatniczej dostawca usług płatniczych płatnika bezzwłocznie dokonywał na jego rzecz zwrotu kwoty, na jaką opiewała nieautoryzowana transakcja płatnicza oraz, w stosownych przypadkach, przywrócił obciążony rachunek płatniczy do stanu, jaki istniałby, gdyby nie miała miejsca nieautoryzowana transakcja płatnicza.

2. Dalsze rekompensaty finansowe mogą zostać ustalone zgodnie z przepisami mającymi zastosowanie do umowy zawartej między płatnikiem a jego dostawcą usług płatniczych”.

6. Artykuł 86 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Pełna harmonizacja”, przewiduje w ust. 1, że „[b]ez uszczerbku dla […] art. 61 ust. 3 […] państwa członkowskie nie utrzymują ani nie przyjmują, w zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, przepisów innych niż te ustanowione w niniejszej dyrektywie”.





B. Prawo belgijskie

7. Code de droit économique (belgijski kodeks prawa gospodarczego) w brzmieniu obowiązującym w 2017 r.( ) (zwany dalej „kodeksem prawa gospodarczego”) stanowił w art. VII.18 ust. 1:

„Po obciążeniu rachunku płatnika kwotą indywidualnej transakcji płatniczej lub, w przypadku gdy płatnik nie korzysta z rachunku płatniczego – po otrzymaniu zlecenia płatniczego, dostawca usług płatniczych płatnika bez zbędnej zwłoki i na zasadach określonych w art. VII.12 [ust. 1] dostarcza mu następujące informacje:

1) informację umożliwiającą płatnikowi zidentyfikowanie każdej transakcji płatniczej i, w stosownych przypadkach, informacje dotyczące odbiorcy […]”.

8. Artykuł VII.35 kodeksu prawa gospodarczego stanowił( ):

„Bez uszczerbku dla stosowania art. VII.33 dostawca usług płatniczych płatnika jest zobowiązany, w przypadku nieautoryzowanej transakcji płatniczej, po dokonaniu weryfikacji prima facie płatnika pod kątem oszustwa, bezzwłocznie dokonać na jego rzecz zwrotu kwoty, na jaką opiewała nieautoryzowana transakcja płatnicza oraz, w stosownych przypadkach, przywrócić obciążony rachunek płatniczy do stanu, jaki istniałby, gdyby nie miała miejsca nieautoryzowana transakcja płatnicza, w stosownym przypadku powiększonego o odsetki od tej kwoty.

Ponadto dostawca usług płatniczych płatnika powinien wyrównać inne ewentualne skutki finansowe, w szczególności kwotę kosztów poniesionych przez posiadacza w celu ustalenia podlegającej naprawieniu szkody”.

III. Postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

9. ZG, rezydent belgijski, posiada rachunek bankowy w Beobank w Belgii, do którego posiada kartę debetową.

10. W nocy z 20 na 21 kwietnia 2017 r. ZG, który przebywał w Walencji (Hiszpania), dokonał trzech płatności tą samą kartą debetową i na tym samym terminalu w placówce, której charakter był przedmiotem dyskusji między stronami w postępowaniu głównym, o godz. 0.35, 1.35 i 2.06, opiewających odpowiednio na kwoty 100 EUR (kwota, jaka miała pokryć koszty wejścia i konsumpcji), 991 EUR i 993 EUR. Czwarta transakcja w wysokości 994 EUR została zainicjowana, lecz spotkała się z odmową, o godz. 2.35.

11. ZG nie kwestionuje pierwszej płatności, lecz kwestionuje płatności drugą i trzecią (zwane dalej „spornymi płatnościami”). Wskazał on przed sądem odsyłającym, że nie przypomina sobie już wydarzeń następujących po konsumpcji w rozpatrywanej placówce. Nie przypomina sobie również nazwy ani adresu tej placówki i uważa się za ofiarę oszustwa ułatwionego przez podanie narkotyków.

12. W dniu 23 kwietnia 2017 r. ZG zablokował swoją kartę, a w dniu 29 kwietnia 2017 r. złożył skargę na policji w Brukseli z powodu kradzieży i oszukańczego korzystania z jego karty bankowej.

13. ZG żąda przed sądem odsyłającym, oprócz odszkodowania w wysokości 500 EUR, zwrotu kwot spornych płatności, czyli kwoty 1984 EUR, uważając rozpatrywane transakcje za nieautoryzowane, na podstawie art. VII.35 kodeksu prawa gospodarczego. Beobank kwestionuje okoliczności faktyczne opisane przez ZG i odmawia dokonania zwrotu, uznając, że transakcje te były autoryzowane lub przynajmniej że ZG dopuścił się rażącego niedbalstwa.

14. Zdaniem sądu odsyłającego istotne jest ustalenie odbiorcy spornych płatności. Sąd ten wskazuje, że co do zasady oszustwo popełnione przez osobę trzecią za pomocą karty debetowej poszkodowanego pozwala oszustowi na dokonanie zakupu lub wypłatę gotówki.

15. Sąd odsyłający zauważa, że na wniosek adwokata ZG Beobank podał jedynie cyfrowe oznaczenie terminalu i jego geolokalizację, nie informując o tożsamości odbiorcy transakcji inaczej niż jako „COM SU VALENCIA ESP”. Sąd ten wyjaśnia, że sprawa została odroczona po rozprawie w celu umożliwienia Beobankowi przedstawienia wyjaśnień, lecz bank ten ich nie przedstawił, wskazując, iż nie otrzymał dodatkowych informacji od spółki ATOS, która zarządza użytym terminalem. Zdaniem Beobanku hiszpańska instytucja bankowa odbiorcy, bank Sabadell, odmawia przekazania informacji identyfikujących danego przedsiębiorcę.

16. Odnosząc się do art. VII.18 kodeksu prawa gospodarczego, który stanowił transpozycję jednego z przepisów( ) dyrektywy 2007/64 i przewidywał, że dostawca usług płatniczych jest zobowiązany dostarczyć w szczególności „w stosownych przypadkach informacje dotyczące odbiorcy”, sąd odsyłający uważa za konieczne ustalenie, czy zgodnie z tym przepisem w odniesieniu do dostarczania tych informacji na instytucji bankowej ciąży obowiązek starannego działania czy obowiązek osiągnięcia rezultatu. Gdyby wykładnia Trybunału pozwalała stwierdzić, że Beobank nie wypełnił swojego obowiązku, wynikałoby z tego zdaniem tego sądu, że „może on wyciągnąć z tego wnioski dotyczące [obowiązku banku] zwrotu kwot odpowiadających spornym transakcjom lub roszczenia odszkodowawczego dotyczącego utraty szansy odzyskania środków od osoby trzeciej”.

17. Beobank podnosi przed sądem odsyłającym, że art. VII.18 kodeksu prawa gospodarczego ogranicza się do nałożenia na ten bank obowiązku starannego działania, zobowiązując go jedynie do udzielenia informacji, które jego kontrahent mu przekazał, pozostawiając konsumentowi zadanie zwrócenia się do tego kontrahenta, jeśli informacja ta jest niewystarczająca. W niniejszej sprawie Beobank zwraca się do sądu, w razie potrzeby, o „wystosowanie wezwania sądowego” do banku Sabadell w celu przedstawienia dokumentów pozwalających zidentyfikować odbiorcę transakcji. W braku zadowalającej odpowiedzi, zdaniem Beobanku, należałoby nawet zarządzić przeprowadzenie dochodzenia w drodze pomocy sądowej w celu wysłuchania organów banku Sabadell. Dla uzasadnienia swojego stanowiska Beobank opiera się na wyrażeniu „w stosownych przypadkach” zawartym w rozpatrywanym przepisie. ZG uważa natomiast, że Beobank należy pociągnąć do odpowiedzialności za nieprzekazanie danych przez Sabadell.

IV. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem

18. W tych okolicznościach postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 4 czerwca 2021 r., justice de paix du canton de Forest (sędzia pokoju dla rejonu Forest, Belgia) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy zgodnie z art. 38 [akapit pierwszy lit. a)] dyrektywy 2007/64 na dostawcy usług [płatniczych płatnika] ciąży obowiązek starannego działania czy obowiązek osiągnięcia rezultatu w odniesieniu do dostarczenia »informacji dotyczących odbiorcy«?

2) Czy wymienione w tym przepisie »informacje dotyczące odbiorcy« obejmują informacje pozwalające na zidentyfikowanie osoby fizycznej lub prawnej, która otrzymała płatność?”.

19. Uwagi na piśmie przedstawiły strony w postępowaniu głównym, rządy belgijski i czeski oraz Komisja Europejska. Nie przeprowadzono rozprawy.

V. Analiza

A. W przedmiocie istotnych dla sprawy przepisów prawa Unii i ich wpływu na konieczność przeformułowania pytań prejudycjalnych

1. Dyrektywa mająca zastosowanie ratione temporis

20. Pytania prejudycjalne sądu odsyłającego dotyczą jednego z przepisów dyrektywy 2007/64. Tymczasem dyrektywa ta została uchylona i zastąpiona dyrektywą (UE) 2015/2366( ) ze skutkiem od dnia 13 stycznia 2018 r.( ).

21. ZG uważa, że chociaż spornych płatności dokonano przed transpozycją dyrektywy 2015/2366 do prawa belgijskiego, przepisy tej dyrektywy mają zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym, ponieważ Beobank zwrócił się do hiszpańskiego banku Sabadell z pytaniem o tożsamość odbiorcy dopiero we wrześniu 2020 r.

22. Tymczasem przedmiotem sporu w postępowaniu głównym jest w istocie odpowiedzialność dostawcy usług płatniczych płatnika w odniesieniu do spornych płatności dokonanych za pomocą jego karty debetowej powiązanej z rachunkiem prowadzonym przez tego dostawcę. Z tej perspektywy spór w postępowaniu głównym ma swoje źródło w transakcjach płatniczych dokonanych w kwietniu 2017 r., które wpisują się w kontekst ram umownych istniejących przed dniem 13 stycznia 2018 r. W konsekwencji to dyrektywa 2007/64 ma zastosowanie ratione temporis do okoliczności faktycznych sporu w postępowaniu głównym.

2. Istotny dla sprawy przepis dyrektywy 2007/64 dotyczący obowiązku informacyjnego

23. W pytaniach prejudycjalnych sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 38 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 2007/64. Przepis ten znajduje się w rozdziale 2 („Pojedyncze transakcje płatnicze”) tytułu III („Przejrzystość warunków i wymogów w zakresie informacji dotyczących usług płatniczych”).

24. Przepis ten ma zastosowanie, jak stanowi art. 35 dyrektywy 2007/64, do „pojedynczych transakcji płatniczych nieobjętych umową ramową”. Zgodnie z logiką, na której opiera się ten przepis: jeżeli chodzi nie tylko o „pojedynczą transakcję płatniczą”, lecz o „umowę ramową”, zastosowanie mają przepisy rozdziału 3 („Umowy ramowe”) zawartego w tytule III tej dyrektywy, a nie przepisy rozdziału 2 w tymże tytule.

25. „Umowa ramowa” została zdefiniowana w art. 4 pkt 12 dyrektywy 2007/64 jako „umow[a] o usługę płatniczą, która reguluje wykonanie indywidualnych i kolejnych transakcji płatniczych w przyszłości i która może zawierać obowiązek i warunki otwarcia rachunku płatniczego”. Ponadto w motywie 24 tej dyrektywy wskazano, że „[w] praktyce umowy ramowe i objęte nimi transakcje płatnicze są znacznie bardziej powszechne i istotne pod względem gospodarczym niż pojedyncze transakcje płatnicze. W przypadku istnienia rachunku płatniczego lub konkretnego instrumentu płatniczego wymagana jest umowa ramowa”.

26. Jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, ZG posiada rachunek w Beobanku, do którego posiada kartę debetową, za pomocą której dokonano co najmniej trzech następujących po sobie transakcji płatniczych.

27. Ponieważ transakcje płatnicze będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym nie są pojedynczymi transakcjami, art. 38 akapit pierwszy lit. a) dyrektywy 2007/64 nie wydaje się mieć zastosowania. Natomiast, jak podnoszą Beobank, rząd czeski i Komisja, dla niniejszego sporu wydaje się mieć znaczenie art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, mający zastosowanie do płatności dokonywanych w ramach umów ramowych( ). Należy uznać a priori, że problem prawny, który sąd odsyłający pragnie rozwiązać, wymaga wykładni tego ostatniego przepisu( ).

3. Przepisy dotyczące odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych i ich wpływ na konieczność przeformułowania pytań prejudycjalnych

28. Sąd odsyłający zdaje się rozpatrywać spór w postępowaniu głównym w kategoriach postępowania dotyczącego odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych wynikającej z faktu, że użytkownik tych usług nie może, w braku informacji dotyczących odbiorcy tych płatności, odzyskać od odbiorcy kwoty, na którą opiewały te płatności. Zgodnie z tokiem rozumowania sądu odsyłającego, aby można było pociągnąć tego dostawcę usług do odpowiedzialności, należałoby wykazać, że uchybił on swojemu obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2007/64, transponowanemu do prawa belgijskiego przez art. VII.18 kodeksu prawa gospodarczego. W tym celu sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni tego przepisu. Sąd odsyłający zastanawia się w istocie, czy dostawca usług płatniczych jest zobowiązany czy też nie do przedstawienia we wszystkich przypadkach, bez wyjątku, takich informacji dotyczących odbiorcy płatności( ). Ta alternatywa wydaje się odpowiadać temu, co sąd odsyłający kwalifikuje – odnosząc się prawdopodobnie do pojęć prawa cywilnego – jako „obowiązek starannego działania” i „obowiązek osiągnięcia rezultatu”.

29. Prawdą jest, że sąd odsyłający zauważa we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, iż strony w postępowaniu głównym nie kwestionują, że art. VII.18 kodeksu prawa gospodarczego ma zastosowanie do okoliczności faktycznych sporu w postępowaniu głównym. Jednakże z wniosku tego wynika również, że powództwo ZG o zwrot kwot spornych płatności jest oparte na art. VII.35 kodeksu prawa gospodarczego( ).

30. W tym względzie Beobank oświadczył w odpowiedzi na pisemne pytanie Trybunału, że powództwo ZG zostało oparte na art. VII.30– VII.36 kodeksu prawa gospodarczego i że przepisy te stanowią transpozycję art. 56–61 dyrektywy 2007/64, podkreślając, że te ostatnie przepisy były przedmiotem dyskusji przed sądem odsyłającym.

31. W odpowiedzi na to samo pytanie Trybunału rząd belgijski potwierdził, że art. VII.35 belgijskiego kodeksu prawa gospodarczego stanowi transpozycję art. 60 tej dyrektywy, wskazując jednocześnie, że art. 58–61 dyrektywy 2007/64 mogą mieć znaczenie dla sporu w postępowaniu głównym.

32. Zapytana o przepisy dyrektywy 2007/64 mające znaczenie dla sporu w postępowaniu głównym, Komisja wskazała, że przepisy krajowe transponujące art. 58–61 tej dyrektywy mają zastosowanie do tego sporu i że w konsekwencji jej zdaniem pytania sądu odsyłającego nie mają bezpośredniego znaczenia dla ustalenia odpowiedzialności dostawcy usług w zakresie nieautoryzowanych transakcji płatniczych.

33. Co do zasady do Trybunału nie należy orzekanie w kwestii, czy w ramach postępowania cywilnego sąd krajowy jest uprawniony na podstawie swojego prawa procesowego do dokonania z urzędu zmiany kwalifikacji lub kontekstu wniesionego do niego powództwa. Ponadto ani ta kwestia( ), ani kwestia wpływu braku zakwestionowania przez strony postępowania głównego możliwości stosowania przepisu transponującego innego niż ten, na którym wyraźnie opiera się powództwo ZG( ), nie wydają się być istotą niniejszej sprawy. W każdym razie niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera wyjaśnień pozwalających na zbadanie tych dwóch kwestii.

34. Tymczasem, aby móc udzielić sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi w odniesieniu do wykładni prawa Unii, o którą zwrócił się, należy najpierw zbadać, czy przepisy dyrektywy 2007/64 ustanawiające zharmonizowany system odpowiedzialności za transakcje płatnicze stoją na przeszkodzie temu, aby sąd ten mógł – zgodnie z jego zamiarem – wyciągnąć z wykładni, jaką należy nadać przepisowi tej dyrektywy dotyczącemu obowiązku informacyjnego, wnioski dotyczące zasądzenia od Beobanku zapłaty na rzecz ZG kwoty odpowiadającej kwocie spornych płatności. Jak bowiem wspomniałem we wprowadzeniu do niniejszej opinii, tytuł art. 86 wspomnianej dyrektywy wskazuje, że wprowadza ona pełną harmonizację w odniesieniu do tego zharmonizowanego systemu odpowiedzialności. Chociaż zatem sąd odsyłający nie formułuje bezpośrednio swoich pytań pod tym kątem, to jednak w każdym razie prejudycjalna wykładnia w tym względzie jest mu potrzebna do rozstrzygnięcia sporu dotyczącego zwrotu kwot transakcji płatniczych objętych zakresem stosowania tej dyrektywy( ).

35. Proponuję zatem zbadać łącznie oba pytania prejudycjalne i przeformułować je w ten sposób, że poprzez te pytania sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64 w związku z art. 86 ust. 1 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby użytkownik usług płatniczych mógł pociągnąć dostawcę tych usług do odpowiedzialności ze względu na to, iż uchybił on obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) wspomnianej dyrektywy w zakresie, w jakim odpowiedzialność ta dotyczy zwrotu z tytułu transakcji płatniczych.

36. Jeśli chodzi o tę propozycję przeformułowania pytań prejudycjalnych, pragnę zauważyć w trosce o jasność, że choć sąd odsyłający wskazuje w uzasadnieniu odesłania prejudycjalnego, że „[o]prócz odszkodowania (500 EUR)” ZG domaga się zwrotu kwoty spornych płatności w wysokości 1984 EUR, to jednak tylko żądanie zwrotu tej drugiej kwoty wydaje się być przedmiotem odesłania prejudycjalnego.

37. Po pierwsze bowiem, sąd odsyłający wskazuje, że zwraca się o dokonanie wykładni jednego z przepisów tytułu III dyrektywy 2007/64, aby móc wyciągnąć z tego wnioski co do obowiązku Beobanku zwrotu kwot spornych transakcji „lub” co do roszczenia odszkodowawczego dotyczącego utraty szansy odzyskania środków od osoby trzeciej. Tymczasem związek między dwiema częściami tego zdania wyjaśniającego, oddzielonymi spójnikiem „lub”, nie jest wcale jasny. Po drugie, istnieje wątpliwość co do tego, czy kwota 500 EUR odpowiada odszkodowaniu za utratę szansy, czy też wiąże się z roszczeniem niezwiązanym z tym odszkodowaniem, które w żaden sposób nie jest objęte pytaniami prejudycjalnymi.

38. Co jeszcze ważniejsze, sąd odsyłający wskazuje w uzasadnieniu odesłania prejudycjalnego, że roszczenie sformułowane przez ZG dotyczy zasądzenia od Beobanku kwoty 1984 EUR, odpowiadającej dwukrotnej „nieautoryzowanej” transakcji za pomocą jego karty debetowej. Zgodnie z tą logiką okoliczność, że sąd odsyłający wskazuje, iż ZG żąda zwrotu kwoty transakcji płatniczych, „oprócz” kwoty 500 EUR, również sugeruje, że pytania prejudycjalne nie zostały zadane w kontekście żądania zwrotu tej kwoty. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera żadnego wyjaśnienia co do tego roszczenia. Strony w postępowaniu głównym, rząd belgijski i Komisja, zapytane o podstawę w prawie krajowym powództwa wniesionego przez ZG w postępowaniu głównym, również nie dostarczyły wyjaśnień w przedmiocie tego żądania ZG.

39. W celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi i z uwagi na moją propozycję przeformułowania pytań prejudycjalnych w pierwszej kolejności przedstawię kilka uwag na temat systemu odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych ustanowionego w dyrektywie 2007/64 (śródtytuł B), a w drugiej kolejności zbadam, czy dyrektywa ta stoi na przeszkodzie temu, by użytkownik usług płatniczych mógł pociągnąć dostawcę tych usług do odpowiedzialności ze względu na to, że uchybił on obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy (śródtytuł C).

B. W przedmiocie zharmonizowanego systemu odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych

40. Dyrektywa 2007/64 przewiduje, poza prawem do zwrotu mającym zastosowanie do autoryzowanych transakcji płatniczych, w przypadku gdy zostały one zainicjowane przez odbiorcę lub za jego pośrednictwem (art. 62 tej dyrektywy)( ), prawo do zwrotu z tytułu nieautoryzowanych transakcji płatniczych (art. 60 rzeczonej dyrektywy)( ). Ponieważ nic nie wskazuje na to, by spór w postępowaniu głównym dotyczył okoliczności, że sporne płatności stanowią, choćby potencjalnie, transakcje zainicjowane przez odbiorcę lub za jego pośrednictwem w rozumieniu art. 62 tej dyrektywy, skupię się na odpowiedzialności dotyczącej zwrotu kwoty innych transakcji płatniczych.

41. W tym względzie, w pierwszej kolejności, jak orzekł Trybunał( ), przede wszystkim art. 58 dyrektywy 2007/64 dotyczy zgłoszenia nieautoryzowanych lub nieprawidłowo wykonanych transakcji płatniczych. Zgłoszenie to powinno nastąpić, zgodnie z tym przepisem, „nie później niż w ciągu 13 miesięcy od daty obciążenia rachunku, chyba że, w stosownych przypadkach, dostawca usług płatniczych nie dostarczył lub nie udostępnił informacji o tej transakcji płatniczej zgodnie z tytułem III”. Następnie art. 59 tej dyrektywy dotyczy zasadniczo rozłożenia ciężaru dowodu, w przypadku gdy użytkownik usług płatniczych zaprzecza, że autoryzował wykonaną transakcję płatniczą( ). Wreszcie art. 60 i 61 wspomnianej dyrektywy dotyczą odpowiedzialności odpowiednio dostawcy usług płatniczych płatnika oraz płatnika w przypadku nieautoryzowanych transakcji płatniczych. W istocie dostawca usług ma obowiązek zwrotu kwoty takiej transakcji, chyba że mamy do czynienia z działaniem płatnika w nieuczciwych zamiarach lub gdy nie spełnił on, umyślnie lub w wyniku rażącego niedbalstwa, jednego lub kilku obowiązków ciążących na nim na mocy tej dyrektywy( ).

42. W drugiej kolejności z art. 86 dyrektywy 2007/64, zatytułowanego „Pełna harmonizacja”( ), wynika, że bez uszczerbku dla wyjątków ustanowionych w tej dyrektywie, „państwa członkowskie nie utrzymują ani nie przyjmują, w zakresie, w jakim niniejsza dyrektywa zawiera zharmonizowane przepisy, przepisów innych niż te ustanowione w niniejszej dyrektywie”. Mimo że art. 61 ust. 3 tej dyrektywy znajduje się wśród tych wyjątków( ), inne przepisy, które stanowią rdzeń systemu odpowiedzialności za nieautoryzowane transakcje, nie są wyłączone z pełnej harmonizacji dokonanej dyrektywą 2007/64. Co się bowiem tyczy art. 58–60 tej dyrektywy, żaden z nich nie znajduje się wśród przepisów, w odniesieniu do których art. 86 wspomnianej dyrektywy przyznaje państwom członkowskim pewien zakres swobody przy ich wdrażaniu.

43. W trzeciej kolejności, ze względu na pełną harmonizację dokonaną przez dyrektywę 2007/64 również w odniesieniu do systemu odpowiedzialności za nieautoryzowane transakcje, Trybunał wyjaśnił w wyroku CRCAM( ), że przynajmniej co do zasady państwa członkowskie nie mogą utrzymywać równoległego systemu odpowiedzialności z tytułu tego samego zdarzenia powodującego powstanie zobowiązania( ). Trybunał wyjaśnił ponadto, że ze zharmonizowanym systemem nie może konkurować alternatywny system odpowiedzialności prawa krajowego oparty na tych samych okolicznościach faktycznych i podstawach, chyba że nie będzie to ze szkodą dla w ten sposób zharmonizowanego systemu i nie naruszy celów i skuteczności (effet utile) dyrektywy( ).

44. Należy teraz zbadać, czy rozważania Trybunału dotyczące charakteru dyrektywy 2007/64 i dokonanej przez nią harmonizacji, zawarte w wyroku CRCAM, można zastosować odpowiednio do okoliczności niniejszej sprawy, oraz ustalić, czy dyrektywa ta nie stoi na przeszkodzie temu, by ZG mógł uzyskać, zgodnie z tokiem rozumowania proponowanym przez sąd odsyłający, zwrot kwoty spornych płatności.

C. W przedmiocie wpływu zharmonizowanego systemu odpowiedzialności na możliwość pociągnięcia dostawcy usług płatniczych do odpowiedzialności za uchybienie jego obowiązkowi informacyjnemu

45. Sąd odsyłający zwraca się o dokonanie wykładni dyrektywy 2007/64 w celu ustalenia, czy może on ewentualnie zasądzić od Beobanku kwotę spornych płatności zasadniczo ze względu na nienależyte wykonanie przez Beobank obowiązku informacyjnego wynikającego z tej dyrektywy, nie zaś ze względu na dokonanie tych płatności, mimo że nie zostały one autoryzowane w rozumieniu art. 60 ust. 1 tej dyrektywy w związku z jej art. 54 ust. 1 i jej art. 59 ust. 2, lub też nie ze względu na odmowę zwrotu kwoty wspomnianych płatności.

46. A priori zdarzenie powodujące owo ewentualne zasądzenie odnośnej kwoty nie wydaje się odpowiadać zdarzeniu powodującemu powstanie odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych na podstawie art. 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64. Tak więc, przynajmniej na pierwszy rzut oka, można byłoby teoretycznie stwierdzić, że nie chodzi o pociągnięcie Beobanku do odpowiedzialności na podstawie systemu odpowiedzialności, który jest konkurencyjny względem systemu przewidzianego w art. 58–61 tej dyrektywy.

47. W celu wyjaśnienia, na czym może polegać system odpowiedzialności „oparty na tych samych okolicznościach faktycznych i podstawach” lub „z tytułu tego samego zdarzenia powodującego powstanie zobowiązania” w rozumieniu wyroku CRCAM, pragnę przypomnieć, że w sprawie, w której zapadł ten wyrok, Trybunał zajmował się kwestią, czy art. 58 i art. 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie temu, by użytkownik usług płatniczych mógł pociągnąć dostawcę tych usług do odpowiedzialności na podstawie systemu odpowiedzialności innego niż przewidziany w tych przepisach, w przypadku gdy użytkownik ten uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi zgłoszenia przewidzianemu w art. 58 tej dyrektywy( ). W sprawie tej chodziło o ewentualne powstanie odpowiedzialności tego dostawcy usług w przypadku, zgodnie ze sformułowaniem sądu odsyłającego w pierwszym pytaniu prejudycjalnym, „niewypełnienia […] obowiązków nałożonych na niego na mocy prawa krajowego” – a według powoda w postępowaniu głównym we wspomnianej sprawie chodziło dokładniej o „uchybienie ciążącemu na nim obowiązkowi zachowania należytej staranności”( ) – na podstawie przepisu prawa powszechnego( ).

48. Zdaniem Trybunału w zakresie, w jakim w tej sprawie chodziło o zwrot kwoty transakcji płatniczej, ani okoliczność, że odpowiedzialność dostawcy usług płatniczych mogła powstać z powodu uchybienia ciążącemu na nim specyficznemu obowiązkowi, ani okoliczność, że odpowiedzialność ta została oparta na przepisie innym niż art. 60 dyrektywy 2007/64, nie pozwalają, jak się wydaje, na podważenie faktu, że chodzi o odpowiedzialność „opartą na tych samych okolicznościach faktycznych i podstawach” lub powstałą „z tytułu tego samego zdarzenia powodującego powstanie zobowiązania”. Zgodnie bowiem z logiką, na której opiera się wyrok CRCAM takie okoliczności nie mogą podważyć faktu, że odpowiedzialność ta dotyczy zwrotu kwoty transakcji płatniczych w sytuacji, która może być objęta zakresem stosowania art. 60 tej dyrektywy. Okoliczność ta jest natomiast wystarczająca, aby stwierdzić, że chodzi o konkurencyjny system odpowiedzialności, który co do zasady nie jest zgodny ze zharmonizowanym systemem odpowiedzialności przewidzianym we wspomnianej dyrektywie.

49. Zgodnie z tym tokiem rozumowania ani okoliczność, że sąd odsyłający w niniejszej sprawie zamierza pociągnąć Beobank do odpowiedzialności za uchybienie obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2007/64, ani fakt, że odpowiedzialność ta powstaje na podstawie przepisu innego niż art. 60 tej dyrektywy( ), nie są wystarczające do stwierdzenia, że sąd ten może, nie naruszając zharmonizowanego systemu odpowiedzialności, zasądzić od Beobanku zwrot kwoty spornych płatności. Takie zasądzenie wynikałoby bowiem z zastosowania konkurencyjnego systemu odpowiedzialności w stosunku do systemu ustanowionego przez wspomnianą dyrektywę.

50. Niemniej jednak w wyroku CRCAM Trybunał sformułował również przesłanki, przy których spełnieniu system ustanowiony w dyrektywie 2007/64 może konkurować z równoległym systemem odpowiedzialności, a mianowicie, że system ten nie będzie ze szkodą dla zharmonizowanego systemu ani nie naruszy celów i skuteczności (effet utile) wspomnianej dyrektywy( ). Tymczasem, moim zdaniem przesłanki te nie zostały spełnione w niniejszej sprawie.

51. W pierwszej kolejności zharmonizowany system dyrektywy 2007/64 przewiduje bowiem szczególne konsekwencje w odniesieniu do nieautoryzowanych transakcji płatniczych. Co do zasady, jeżeli użytkownik usług płatniczych zgłosił nieautoryzowaną transakcję( ) i nie dopuścił się rażącego niedbalstwa( ), dyrektywa ta zobowiązuje dostawcę usług płatniczych do zwrotu kwoty takiej transakcji. Natomiast kwoty autoryzowanych transakcji płatniczych są zwracane tylko wtedy, gdy zostały zainicjowane przez odbiorcę lub za jego pośrednictwem oraz, z zastrzeżeniem modyfikacji wynikających z umowy, po spełnieniu szczególnych warunków( ).

52. Lektura wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie pozwala na ustalenie, czy sąd odsyłający uważa sporne płatności za autoryzowane transakcje płatnicze w rozumieniu dyrektywy 2007/64. Sąd ten ogranicza się bowiem do stwierdzenia, że ZG utrzymuje, iż sporne płatności są nieautoryzowanymi transakcjami, podczas gdy Beobank podnosi, że chodzi o autoryzowane transakcje, lub, jeśli należałoby je uznać za „nieautoryzowane transakcje”, że ZG dopuścił się rażącego niedbalstwa. Nie można wykluczyć, że sąd odsyłający zamierza rozstrzygnąć spór w postępowaniu głównym jedynie pod kątem uchybienia obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, nie wypowiadając się na temat autoryzowanego charakteru spornych płatności ani kwestii, czy ZG dopuścił się rażącego niedbalstwa, mimo że prawo do zwrotu kwoty tych płatności jest a priori objęte zakresem stosowania art. 60 lub art. 62 wspomnianej dyrektywy.

53. Tymczasem dyrektywa 2007/64 reguluje w sposób jednolity na poziomie prawa Unii niektóre konsekwencje wynikające zarówno z nieautoryzowanych transakcji płatniczych( ), jak i, z zastrzeżeniem modyfikacji umownych, z tych, które zostały autoryzowane( ). W ten sposób przewiduje ona podział ryzyka w przypadku nieautoryzowanych transakcji( ). Jeżeli chodzi o prawo do zwrotu, które a priori wchodzi w zakres stosowania art. 60 tej dyrektywy (nieautoryzowane transakcje płatnicze) lub jej art. 62 (autoryzowane transakcje płatnicze), sąd krajowy nie może zatem pominąć dychotomii uznanej we wspomnianej dyrektywie w odniesieniu do transakcji płatniczych, w zależności od tego, czy są one autoryzowane, czy też nie, i orzec w przedmiocie prawa do zwrotu bez uprzedniego zakwalifikowania transakcji jako „autoryzowanej” lub „nieautoryzowanej”. Należy stwierdzić, że pod rządami tej dyrektywy kwalifikacja ta determinuje konsekwencje takich transakcji w odniesieniu do ich zwrotu.

54. W drugiej kolejności przyznanie, że użytkownik usług płatniczych może domagać się zwrotu kwoty transakcji płatniczej z tego powodu, że dostawca usług uchybił obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2007/64, prowadziłoby do umożliwienia powstania odpowiedzialności tego dostawcy usług i zmuszenia go do zwrotu kwoty tej transakcji płatniczej również w przypadkach, gdy art. 60 i 62 tej dyrektywy go do tego nie zobowiązują.

55. W tym względzie z wyroku CRCAM( ) wynika, że dyrektywa 2007/64 stoi na przeszkodzie temu, by dostawca usług płatniczych ponosił odpowiedzialność za zwrot kwoty nieautoryzowanej transakcji płatniczej, jeżeli użytkownik tych usług uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi zgłoszenia. A fortiori dyrektywa ta sprzeciwia się również temu, aby dostawca usług płatniczych ponosił odpowiedzialność za zwrot kwoty transakcji płatniczej w sytuacjach, w których art. 60 i 62 rzeczonej dyrektywy nie zobowiązują go do dokonania takiego zwrotu.

56. Pod rządami dyrektywy 2007/64 zgłoszenie przewidziane w art. 58 ust. 1 tej dyrektywy i okoliczności, o których mowa w jej art. 60 i 62, składają się bowiem na całokształt przesłanek powstania odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych, przynajmniej w zakresie, w jakim odpowiedzialność ta dotyczy zwrotu kwoty transakcji płatniczej( ). Z zastrzeżeniem zakresu swobody przyznanego państwom członkowskim( ) i modyfikacji umownych dopuszczonych dyrektywą 2007/64( ), nie można pominąć tych przesłanek bez szkody dla zharmonizowanego systemu oraz bez naruszenia skuteczności (effet utile) wspomnianej dyrektywy i jej celu harmonizacji przepisów krajowych w tej dziedzinie.

57. W trzeciej kolejności, jak Trybunał wyjaśnił już w wyroku CRCAM( ), system odpowiedzialności przewidziany w art. 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64 opiera się na równowadze między obowiązkiem dostarczenia informacji spoczywającym na dostawcy usług płatniczych a obowiązkiem zgłoszenia każdej nieautoryzowanej transakcji w terminie nieprzekraczającym 13 miesięcy, ciążącym na użytkowniku usług płatniczych, co pozwala uzasadnić powstanie odpowiedzialności za zasadzie ryzyka, w odniesieniu do której użytkownik ten nie musi udowadniać winy lub niedbalstwa.

58. Zgodnie z tą logiką art. 58 i art. 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64 ustanawiają związek pomiędzy, z jednej strony, odpowiedzialnością dostawcy usług płatniczych na podstawie tych przepisów, a z drugiej strony, obowiązkiem informacyjnym wynikającym z art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy. Artykuł 58 wspomnianej dyrektywy przewiduje bowiem szczególną sankcję dla dostawcy usług, który uchybił ciążącemu na nim obowiązkowi informacyjnemu. Zgodnie zatem z tym przepisem odpowiedzialność dostawcy usług płatniczych może powstać również wtedy, gdy użytkownik usług płatniczych w ciągu 13 miesięcy od obciążenia konta nie zgłosił temu dostawcy, że transakcja płatnicza nie została autoryzowana, jeśli tenże dostawca „nie dostarczył lub nie udostępnił informacji o tej transakcji płatniczej zgodnie z tytułem III”. Przyjęcie toku rozumowania sądu odsyłającego prowadziłoby do zastosowania innej sankcji od sankcji ustanowionej przez zharmonizowany system odpowiedzialności dostawcy usług płatniczych przewidziany w art. 60 ust. 1 tej dyrektywy – i wykraczającej poza jej zakres, w związku z czym równowaga ustanowiona przez ten system, przywołana przez Trybunał w wyroku CRCAM( ), zostałaby zachwiana.

59. A zatem zgodnie z tokiem rozumowania sądu odsyłającego w pierwszej kolejności odpowiedzialność dostawcy usług płatniczych mogłaby powstać w postępowaniu głównym z uwagi na uchybienie obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy na podstawie systemu równoległego względem zharmonizowanego systemu odpowiedzialności ustanowionego w dyrektywie 2007/64( ). W drugiej kolejności ten równoległy system byłby ze szkodą dla zharmonizowanego systemu i naruszałby cele i skuteczność (effet utile) wspomnianej dyrektywy( ).

60. Proponuję zatem uznać, że art. 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64 w związku z jej art. 86 ust. 1 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie temu, by użytkownik usług płatniczych mógł pociągnąć do odpowiedzialności dostawcę tych usług ze względu na to, że ów dostawca usług uchybił obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy w zakresie, w jakim odpowiedzialność ta dotyczy zwrotu z tytułu transakcji płatniczych.

VI. Wnioski

61. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na przeformułowane pytania prejudycjalne przedstawione przez justice de paix du canton de Forest (sędziego pokoju dla rejonu Forest, Belgia) w następujący sposób:

Artykuł 60 ust. 1 dyrektywy 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego zmieniającej dyrektywy 97/7/WE, 2002/65/WE, 2005/60/WE i 2006/48/WE i uchylającej dyrektywę 97/5/WE w związku z jej art. 86 ust. 1 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by użytkownik usług płatniczych mógł pociągnąć do odpowiedzialności dostawcę tych usług ze względu na to, że ów dostawca usług uchybił obowiązkowi informacyjnemu przewidzianemu w art. 47 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy w zakresie, w jakim odpowiedzialność ta dotyczy zwrotu z tytułu transakcji płatniczych.