OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

GIOVANNIEGO PITRUZZELLI

przedstawiona w dniu 15 grudnia 2022 r.( )

Sprawa C‑570/21

I.S.,

K.S.

przeciwko

YYY. S.A.

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska)]

Odesłanie prejudycjalne – Ochrona konsumentów – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Pojęcie konsumenta – Umowa o dwojakim celu zawarta przez osobę prowadzącą działalność zawodową lub gospodarczą i przez drugą osobę, która nie prowadzi żadnej działalności zawodowej – Marginalny lub niedominujący charakter celu zawodowego lub gospodarczego w ogólnym kontekście zawartej umowy





1. Czy do celów przewidzianej w prawie Unii ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi osoba, która prowadząc działalność gospodarczą lub zawodową, zawarła umowę kredytu wraz z drugą osobą będącą kredytobiorcą, który nie prowadzi takiej działalności, może zostać określona mianem konsumenta, jeżeli działała ona częściowo w ramach swojej działalności, a częściowo poza nią, w przypadku gdy w ogólnym kontekście umowy charakter gospodarczy lub zawodowy nie jest dominujący?

I. Ramy prawne

A. Prawo Unii Europejskiej

1. Dyrektywa 93/13/EWG

2. Zgodnie z art. 1 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG( ):

„Celem niniejszej dyrektywy jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych pomiędzy sprzedawcą lub dostawcą a konsumentem”.

3. Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi:

„Do celów niniejszej dyrektywy:

[…]

b) »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem;

c) »sprzedawca lub dostawca« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu, bez względu na to, czy należy do sektora publicznego, czy prywatnego”.

2. Dyrektywa 2011/83/UE

4. W motywie 17 dyrektywy 2011/83/UE( ) wskazano:

„Definicja konsumenta powinna obejmować osoby fizyczne działające w celach niezwiązanych z ich działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu. Jednakże w przypadku umów o podwójnym charakterze, gdy umowa zawierana jest w celach, które częściowo są związane z działalnością handlową danej osoby, a częściowo nie są z nią związane, a cel handlowy jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w ogólnym kontekście umowy, taka osoba również powinna być uznawana za konsumenta”.

5. Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, stanowi:

„Na użytek niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:

1) »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą ani wykonywaniem wolnego zawodu;

2) »przedsiębiorca« oznacza każdą osobę fizyczną lub każdą osobę prawną, niezależnie od tego, czy jest to podmiot publiczny, czy prywatny, która działa – w tym również za pośrednictwem każdej innej osoby działającej w jej imieniu lub na jej rzecz – w celach związanych z jej [ze swą] działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu, w związku z umowami objętymi zakresem niniejszej dyrektywy […]”.

3. Dyrektywa 2013/11/UE

6. Motyw 18 dyrektywy 2013/11/UE( ) brzmi:

„Definicja »konsumenta« powinna obejmować osoby fizyczne, których działania nie mają związku z ich działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu. Jeśli jednak umowa zostaje zawarta w celu częściowo związanym z działalnością gospodarczą danej osoby, a częściowo niemającym takiego związku (umowy o dwojakim celu), a cel związany z działalnością gospodarczą jest na tyle ograniczony, że nie ma charakteru przeważającego w ogólnym kontekście umowy, osobę taką należy również uznać za konsumenta”.

7. Artykuł 4 lit. a) i b) wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Definicje”, stanowi:

„Na użytek niniejszej dyrektywy:

a) »konsument« oznacza każdą osobę fizyczną działającą w celach niezwiązanych z jej działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu;

b) »przedsiębiorca« oznacza każdą osobę fizyczną lub prawną, niezależnie od tego, czy jest to podmiot publiczny, czy prywatny, która działa – w tym również za pośrednictwem jakiejkolwiek innej osoby działającej w jej imieniu lub na jej rzecz – w celach związanych z jej [ze swą] działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu;

[…]”.

4. Rozporządzenie (UE) nr 524/2013

8. W motywie 13 rozporządzenia (UE) nr 524/2013( ) wskazano:

„Definicja »konsumenta« powinna obejmować osoby fizyczne, których działania nie mają związku z ich działalnością handlową, gospodarczą, rzemieślniczą lub wykonywaniem wolnego zawodu. Jeśli jednak umowa zostaje zawarta w celu częściowo związanym z działalnością handlową danej osoby, a częściowo niemającym takiego związku (umowy o dwojakim celu), a cel związany z działalnością handlową jest na tyle ograniczony, że nie ma charakteru przeważającego w ogólnym kontekście dostawy, osobę taką należy również uznać za konsumenta”.

9. Artykuł 4 lit. a) i b) tego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, również stanowi, że:

„Na użytek niniejszego rozporządzenia:

a) »konsument« oznacza konsumenta zgodnie z definicją zawartą w art. 4 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2013/11/UE;

b) »przedsiębiorca« oznacza przedsiębiorcę zgodnie z definicją zawartą w art. 4 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2013/11/UE;

[…]”.

B. Prawo polskie

10. Artykuł 221 Kodeksu cywilnego, w brzmieniu mającym zastosowanie do okoliczności faktycznych będących przedmiotem postępowania głównego, definiuje „konsumenta” jako „osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową”.

11. Zgodnie z art. 3851 Kodeksu cywilnego:

„§ 1. Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

§ 2. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie.

§ 3. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.

§ 4. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje”.

II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne

12. W dniu 28 lutego 2006 r. I.S. i K.S. złożyli do przedstawiciela ustawowego strony pozwanej w postępowaniu głównym wniosek o zawarcie umowy kredytu hipotecznego (we frankach szwajcarskich), po części w celu umożliwienia spłaty niektórych długów z tytułu działalności gospodarczej jednego z małżonków, a po części w celu umożliwienia nabycia nieruchomości.

13. Łączna suma kwot, których dotyczył wniosek, wynosiła 206 120,00 złotych polskich (PLN), z czego kwota 96 120,00 PLN miała zostać przeznaczona na spłatę niektórych długów jednego z powodów w postępowaniu głównym, natomiast kwota 110 000,00 PLN – na zaspokojenie prywatnych potrzeb konsumpcyjnych.

14. Jeśli chodzi o pozycję negocjacyjną powodów w postępowaniu głównym – I.S. prowadziła działalność zawodową jako wspólnik spółki cywilnej, natomiast K.S. był zatrudniony w przedsiębiorstwie na stanowisku ślusarza.

15. W dniu 21 marca 2006 r. z jednej strony I.S. i K.S., a z drugiej strony instytucja kredytowa będąca stroną pozwaną w postępowaniu głównym zawarli ostatecznie umowę kredytu na łączną kwotę 198 996,73 PLN, indeksowanego według kursu wymiany do franków szwajcarskich na warunkach określonych w umowie głównej i ogólnych warunkach umowy kredytu hipotecznego.

16. Spłata wyżej wspomnianej kwoty miała nastąpić w 300 równych ratach. W szczególności pierwsza transza przyznanej kwoty została przeznaczona na spłatę kwoty 70 000,00 PLN, wypłaconej przez instytucję kredytową na rzecz powodów na rachunek prowadzony konkretnie dla spółki I.S., który został zamknięty natychmiast po spłacie.

17. Zgodnie z oświadczeniem złożonym przez I.S. na rozprawie w dniu 11 stycznia 2021 r. strona pozwana w postępowaniu głównym uzależniła przyznanie wspomnianej wyżej kwoty w całości od przeznaczenia części kwoty udzielonego kredytu na spłatę innego zobowiązania związanego z działalnością gospodarczą, zaciągniętego w innej instytucji kredytowej.

18. Część pierwszej transzy została ponadto przeznaczona na opłacenie niektórych składek ubezpieczeniowych.

19. Wreszcie druga transza obejmowała: kwotę 9720,00 PLN, przeznaczoną na spłatę kredytu zaciągniętego przez spółkę w dniu 18 kwietnia 2005 r.; kwotę 7400,00 PLN, przeznaczoną na spłatę kredytu odnawialnego spółki na rzecz wierzyciela kredytobiorcy; kwotę 9000,00 PLN, przeznaczoną na spłatę pozostałych zobowiązań finansowych kredytobiorcy na rachunku kredytobiorcy; wreszcie kwotę 93 880,00 PLN, przeznaczoną na wydatki konsumpcyjne.

20. Następnie kredytobiorcy wytoczyli przed sądem krajowym powództwo przeciwko stronie pozwanej w postępowaniu głównym w celu uzyskania stwierdzenia nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy oraz uzyskania zapłaty nienależnie pobranych kwot.

21. W ramach postępowania głównego instytucja kredytowa zaprzeczyła, by powodowie mogli zostać zakwalifikowani jako „konsumenci” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13, ze względu na to, iż część kwot została przeznaczona na zaspokojenie potrzeb związanych z działalnością gospodarczą jednego z dwóch powodów w postępowaniu głównym.

22. W tym kontekście Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska) zawiesił postępowanie i skierował do Trybunału następujące pytania prejudycjalne:

„Czy art. 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz jej motywy należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on zaliczeniu do definicji »konsumenta« osoby prowadzącej działalność gospodarczą, która zawarła wspólnie z kredytobiorcą nieprowadzącym takiej działalności umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej przeznaczonego do użytku po części gospodarczego jednego z kredytobiorców, a po części niezwiązanego z jego działalnością gospodarczą, i to nie tylko w sytuacji, gdy użytek gospodarczy jest na tyle marginalny, iż odgrywa jedynie nikłą rolę w ogólnym kontekście danej umowy, przy braku znaczenia, iż pozagospodarczy aspekt ma charakter dominujący;

2) W razie […] odpowiedzi [twierdzącej] na pytanie pierwsze, czy art. 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz jej motywy należy interpretować w ten sposób, że zawarte w tym przepisie pojęcie »konsumenta« obejmuje także osobę, która w chwili podpisania umowy prowadziła działalność gospodarczą, zaś drugi kredytobiorca takiej działalności w ogóle nie prowadził, a następnie obie te osoby zawarły z bankiem umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, którego kapitał został częściowo wykorzystany na cel gospodarczy jednego z kredytobiorców, a po części na cel niezwiązany z prowadzoną działalnością gospodarczą, w sytuacji gdy użytek gospodarczy nie ma charakteru marginalnego i nie odgrywa jedynie nikłej roli w ogólnym kontekście umowy kredytu, przy czym pozagospodarczy aspekt ma charakter dominujący, a bez wykorzystania kapitału kredytu na cel gospodarczy nie byłoby możliwe jego udzielenie na cel pozagospodarczy?”.

III. Analiza prawna

A. Uwagi wstępne

23. Dwa zadane pytania prejudycjalne są ze sobą ściśle powiązane i dotyczą zasadniczo: pierwsze – możliwości lub braku możliwości zastosowania podejścia przyjętego w wyroku Gruber( ) do wykładni art. 1 dyrektywy 93/13; drugie – zasad i warunków, na jakich osoba, która zawiera umowę o dwojakim celu, w części zawodowym, a w części osobistym, może zostać uznana za konsumenta w rozumieniu dyrektywy 93/13.

24. Przystępując do analizy prawnej, warto moim zdaniem streścić niektóre istotne okoliczności faktyczne niniejszej sprawy, które pomogą lepiej przedstawić stan faktyczny będący przedmiotem analizy.

25. Dwoje małżonków zawiera umowę kredytu w celu nabycia domu. Jedno z nich prowadzi działalność gospodarczą, w związku z którą zaciągnęło dług wobec instytucji kredytowej. W chwili złożenia wniosku o kredyt w celu nabycia nieruchomości instytucja kredytowa określiła, że warunkiem udzielenia samego kredytu jest spłacenie tego długu przez tego z kredytobiorców, który zaciągnął ów dług z powodów zawodowych. Wysokość przyznanej kwoty pokrywa w przybliżeniu jedną trzecią wcześniejszego długu kredytobiorcy, który był już dłużnikiem z powodów zawodowych, i dwie trzecie wydatków związanych z nabyciem domu i innymi osobistymi potrzebami obydwojga kredytobiorców. Małżonek kredytobiorcy, który zaciągnął wcześniej dług z powodów zawodowych, nie jest związany z działalnością zawodową drugiego z małżonków.

26. W celu udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez sąd odsyłający należy, pod kątem dyrektywy 93/13, dokonać kwalifikacji sytuację dwóch osób fizycznych, które zawarły umowę częściowo w celu zaspokojenia prywatnych potrzeb konsumpcyjnych, a częściowo dla celów wchodzących w zakres działalności gospodarczej lub zawodowej jednego z małżonków, uwzględniając fakt, że gospodarczy lub zawodowy cel kredytu konsumenckiego jest istotny w ogólnej systematyce umowy, choć nie jest przeważający. Należy zatem zadać pytanie, czy można uznać te osoby za „konsumentów” dla celów stosowania względem nich ochrony przed nieuczciwymi warunkami umownymi.

27. W tym celu należy w świetle ram prawnych i orzecznictwa Trybunału rozważyć dwie możliwe wykładnie.

28. Z jednej strony należy rozważyć wykładnię, za którą opowiadają się powodowie w postępowaniu głównym, a także rząd polski i Komisja, zgodnie z którą to wykładnią sytuację powodów należy postrzegać w ramach pojęcia konsumenta, ze względu na ograniczone i nieprzeważające znaczenie celu zawodowego w ogólnym kontekście umowy kredytu, stosując podejście wchodzące w zakres pojęcia konsumenta zawartego w dyrektywie 2011/83 i w innych późniejszych aktach( ) w dziedzinie ochrony konsumenta.

29. Z powyższą wykładnią jest, z drugiej strony, sprzeczna wykładnia, za którą opowiada się jedynie strona pozwana w postępowaniu głównym, zgodnie z którą to wykładnią w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki zastosowania ochrony, na którą powołują się powodowie, ponieważ cel gospodarczy lub zawodowy nie jest na tyle marginalny, by odgrywał jedynie nikłą rolę w ogólnym kontekście umowy kredytu, poprzez zastosowanie w drodze analogii podejścia przyjętego przez Trybunał w wyroku Gruber( ), w którym aktem prawnym będącym przedmiotem wykładni Trybunału była Konwencja z 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych( ).

30. Z tego względu uważam, że przed przedstawieniem proponowanych odpowiedzi na pytania należy przeprowadzić krótką analizę pojęcia konsumenta w prawie Unii Europejskiej.

1. Pojęcie konsumenta w prawie Unii Europejskiej

31. Wychodząc z założenia, że rozbieżności w przepisach prawnych w ramach uregulowań poszczególnych państw członkowskich stanowią przeszkodę w integracji gospodarczej, instytucje europejskie przyjęły w latach 90. XX wieku szereg dyrektyw mających na celu zbliżenie przepisów, zapewniając w ten sposób większą ochronę konsumenta przy zakupie towarów i usług( ).

32. W porządku prawnym Unii nie istnieje obecnie jednolita definicja konsumenta. Wobec braku szczegółowej definicji w prawie pierwotnym Unii pojęcie konsumenta w źródłach prawa wtórnego, w zależności od celu rozważanego środka, różni się w mniejszym lub większym stopniu.

33. W prawie umów Unii pojęcie konsumenta otrzymuje zasadniczo jednolitą charakterystykę ukierunkowaną na uwzględnienie „słabszej pozycji” konsumenta w stosunku do drugiej strony umowy, przedsiębiorcy lub przedsiębiorstwa: wynika to zarówno z asymetrii w dostępie do informacji, jak i z możliwości negocjacyjnych, to znaczy okoliczności, które wymagają ochrony prawnej innej niż ta, którą zapewnia się reszcie społeczeństwa.

34. Pierwsze interwencje w stosunki między przedsiębiorcą a konsumentem miały charakter sektorowy. Dyrektywa 93/13 jest natomiast uregulowaniem o zasięgu ogólnym, odnoszącym się do wszystkich umów między konsumentem a przedsiębiorcą, które wprowadza po raz pierwszy ochronę materialną w stosunkach umownych między konsumentem a przedsiębiorcą( ). W szczególności z brzmienia motywów 2, 5 i 6 wynika instrumentalny charakter działania prawodawczego w urzeczywistnieniu rynku wewnętrznego: rozbieżności w przepisach między państwami członkowskimi w dziedzinie nieuczciwych warunków umownych stanowiły bowiem przeszkodę w swobodnym przepływie towarów w różnych państwach członkowskich, a tym samym w integracji gospodarczej.

35. Jeśli chodzi o pojęcie konsumenta, w art. 2 lit. b) tej dyrektywy określono konsumenta jako „każdą osobę fizyczną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem”.

36. Pojęcie to należy odczytywać poprzez przeciwstawienie go pojęciu przedsiębiorcy – o którym mowa w art. 2 lit. c) wspomnianej dyrektywy – którego określa się jako „każdą osobę fizyczną lub prawną, która w umowach objętych niniejszą dyrektywą działa w celach dotyczących handlu, przedsiębiorstwa lub zawodu, bez względu na to, czy należy do sektora publicznego, czy prywatnego”.

37. Podobną treść mają pojęcia konsumenta i przedsiębiorcy, o których mowa w dyrektywach 2011/83 i 2013/11( ), a także w rozporządzeniu nr 524/2013.

38. Z powyższego wynika zatem, że rozróżnienie między konsumentem a przedsiębiorcą polega raczej na braku związku między celem umowy a działalnością zawodową strony umowy, niż na „statusie kontrahentów”( ).

39. Ponieważ pojęcie konsumenta zależy od tego, czy cel transakcji mieści się w jego sferze zawodowej, należy zauważyć ponadto( ), że kryterium to dotyczy konkretnej umowy.

40. Przyjęte przez Trybunał kryterium ma charakter obiektywny. Jak zauważył rzecznik generalny J. Mischo w sprawie Di Pinto, osoby fizyczne, które są objęte zakresem pojęcia konsumenta, „nie [są definiowane] in abstracto, lecz w odniesieniu do tego, co robią in concreto”( ).

41. Po wykluczeniu zatem subiektywnej perspektywy związanej z zamiarami kontrahentów potwierdza się perspektywa obiektywna, lecz w świetle skuteczności (effet utile) dyrektyw i wymogów ochrony, które są konieczne również w celu wzmocnienia zaufania konsumentów do rynku( ), niezbędnego dla jego skutecznego funkcjonowania.

42. W związku z powyższym z ochrony konsumenckiej może skorzystać także przedsiębiorca, nawet wyspecjalizowany prawnik w ramach umów o świadczenie pomocy prawnej( ), czy osoba działająca jako przedsiębiorca.

43. Można zatem stwierdzić w tej kwestii, że rozwój źródeł prawa Unii i orzecznictwa Trybunału zmierza w kierunku większej ochrony konsumentów, ale zawsze w równowadze także z innymi swobodami i ostatecznie ze skutecznym funkcjonowaniem jednolitego rynku, pozostawiając jednak w tym pojęciu wystarczającą dozę elastyczności, aby umożliwić objęcie nim wszystkich sytuacji, w których obiektywnie spełnione są wymogi ochrony.

44. Całość uregulowań opiera się bowiem na założeniu, że nowe modele rynkowe stawiają konsumenta w słabszej pozycji ze względu na brak realnych możliwości negocjacyjnych oraz niewielki poziom dostępnych informacji, w związku z czym zmuszają go in concreto do przyjęcia warunków narzuconych przez przedsiębiorcę w sposób bezkrytyczny, a w każdym razie bez możliwości wpływania na nie.

2. Pojęcie konsumenta w umowach o charakterze mieszanym lub umowach o dwojakim celu

45. Umowy o charakterze mieszanym lub umowy o dwojakim celu są umowami zawieranymi częściowo w celach, które wchodzą w zakres działalności gospodarczej danej osoby, a częściowo w celach o charakterze osobistym.

46. Trybunał rozpatrywał kwalifikację pozycji kontrahenta w umowach o dwojakim celu po raz pierwszy w wyroku Trybunału Gruber( ).

47. W sprawie tej powód powołał się na ochronę, którą konwencja brukselska zastrzega dla konsumentów w art. 13, 14 i 15, a mianowicie na uprawnienie do wniesienia sprawy do sądów państwa członkowskiego, w którym zobowiązanie zostało wykonane, a nie do sądów państwa członkowskiego, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania.

48. Ponieważ była to umowa o dwojakim celu, zwrócono się do Trybunału o wyjaśnienie, czy decydującym kryterium jest kryterium prywatnego, czy zawodowego celu spornej umowy.

49. Trybunał uznał, że osobę fizyczną można zakwalifikować jako konsumenta jedynie w zakresie, w jakim „użytek gospodarczy jest na tyle marginalny, iż odgrywa jedynie nikłą rolę w ogólnym kontekście danej transakcji, przy czym bez znaczenia pozostaje fakt, iż pozagospodarczy aspekt ma charakter dominujący”( ).

50. W wyroku Gruber, w szczególnym kontekście przedstawionego Trybunałowi pytania o charakterze proceduralnym, posłużono się zatem kryterium, które można by określić jako „kryterium marginalnego charakteru”, w celu uznania osoby, która zawiera z przedsiębiorcą umowę o dwojakim celu, za konsumenta dla celów określonych w rozporządzeniu.

51. Dyrektywa 93/13 nie reguluje wyraźnie pojęcia konsumenta w przypadku umów o dwojakim celu.

52. Natomiast w motywie 17 dyrektywy 2011/83 wskazano, że „[…] w przypadku umów o podwójnym charakterze, gdy umowa zawierana jest w celach, które częściowo są związane z działalnością handlową danej osoby, a częściowo nie są z nią związane, a cel handlowy jest do tego stopnia ograniczony, że nie jest dominujący w ogólnym kontekście umowy, taka osoba również powinna być uznawana za konsumenta”.

53. Analogicznych wyrażeń użyto w motywie 18 dyrektywy 2013/11, a także w motywie 13 rozporządzenia nr 524/2013.

54. Rozpatrywany przepis ustanawia zatem kryterium, które można by określić jako kryterium „braku dominacji”. W konsekwencji nawet osoba działająca częściowo w ramach swojej działalności zawodowej mogłaby zostać zakwalifikowana jako konsument w zakresie, w jakim cel gospodarczy lub zawodowy, choć nie jest on bez znaczenia, można uznać za niedominujący w ogólnym kontekście umowy.

B. Pytania prejudycjalne

1. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

55. W ramach pierwszego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający zmierza do ustalenia, na jakich warunkach kredytobiorca, który zawarł umowę kredytu częściowo w celach gospodarczych lub zawodowych, a częściowo dla prywatnych potrzeb konsumpcyjnych, wraz z innym kredytobiorcą działającym wyłącznie dla prywatnych potrzeb konsumpcyjnych, może być objęty zakresem pojęcia konsumenta, o którym mowa w art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13, oraz czy w istocie w przypadku umów o dwojakim celu należy raczej stosować podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku Gruber, czy też podejście wynikające z motywów dyrektywy 2011/83 i późniejszych aktów prawodawczych( ).

56. Jak przypomniano powyżej, z analizy źródeł i orzecznictwa wynikają dwie odmienne możliwe wykładnie, które można podsumować za pomocą kryterium „marginalnego charakteru” i kryterium „braku dominacji” celu gospodarczego lub zawodowego nad celem związanym z prywatnymi potrzebami konsumpcyjnymi.

57. Kwestie, które należy zbadać w celu ukierunkowania wyboru na jedną lub drugą wykładnię, dotyczą: w odniesieniu do pierwszego pytania prejudycjalnego – odmiennego ratio legis źródeł (proceduralnych), do których odnosi się wyrok Gruber oraz dyrektywa 93/13, a także późniejsze akty prawodawcze( ) dotyczące (materialnej) ochrony konsumenta, i zakresu ich wykładni; materialnej pozycji osób zawierających umowę konsumencką i rzeczywistych celów zawarcia umowy, aby zapewnić skuteczność (effet utile) dyrektywy, która, w szczególności w odniesieniu do nieuczciwych warunków umownych, zostałaby poważnie naruszona przez nadmiernie zawężającą wykładnię; ścisłego związku celów dyrektywy 93/13 z celami późniejszych dyrektyw.

58. Jeśli chodzi o odmienne ratio legis źródeł, których wykładni dokonano w wyroku Gruber, oraz dyrektywy 93/13, to dyrektywa ta ma zasadniczo na celu przywrócenie równowagi w ramach stosunku umownego między konsumentem a przedsiębiorcą poprzez symetryczne przekształcenie stosunków między nimi( ).

59. Jak już wspomniano, założenie, na jakim opiera się system ochrony ustanowiony przez dyrektywę, polega bowiem na tym, że konsument znajduje się w słabszej pozycji niż przedsiębiorca zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i stopnia poinformowania, a w związku z tym godzi się on na warunki umowne sporządzone uprzednio przez przedsiębiorcę, nie mając jakiegokolwiek wpływu na ich treść( ).

60. Ze względu na tę słabszą pozycję konsumenta art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi, że nieuczciwe warunki umowne nie są wiążące dla konsumentów. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący( ), który zmierza do zastąpienia ustanowionej w umowie równowagi formalnej między prawami i obowiązkami stron równowagą rzeczywistą, pozwalającą na przywrócenie równości tych stron( ). Trybunał wielokrotnie orzekał, że art. 6 ust. 1 dyrektywy należy uznać za równoważny z krajowymi przepisami posiadającymi w ramach krajowego porządku prawnego rangę zasad porządku publicznego( ). Ponadto należy uznać, że kwalifikacja ta – jak przypomniała Komisja w swoich uwagach( ) – rozszerza się na wszystkie przepisy dyrektywy, które są niezbędne do realizacji celu zamierzonego przez rzeczony art. 6( ).

61. Bezwzględnie obowiązujący charakter przepisów zawartych w dyrektywie 93/13 i związane z nimi szczególne wymogi ochrony konsumenta skłaniają zatem do preferowania szerokiej wykładni pojęcia konsumenta w celu zapewnienia skuteczności (effet utile) dyrektywy.

62. Tymczasem postanowienia art. 14 konwencji brukselskiej, a obecnie przepisy rozporządzenia nr 44/2001( ), jak również rozporządzenia nr 1215/2012( ), mają na celu ochronę konsumenta w aspekcie proceduralnym poprzez odstąpienie od ogólnej zasady jurysdykcji sądu miejsca zamieszkania pozwanego, zgodnie z którą osoby mające miejsce zamieszkania w państwie członkowskim są pozywane przed sąd państwa członkowskiego, w którym znajduje się miejsce zamieszkania pozwanego. We wspomnianych przepisach nie wprowadzono ogólnej ochrony konsumentów, a jedynie określono przypadki umów konsumenckich, które podlegają szczególnej ochronie na podstawie przepisów dotyczących jurysdykcji. Trybunał podkreślił bowiem w wyroku Gruber, że „jednym z zasadniczych celów konwencji brukselskiej jest uniknięcie mnożenia podstaw jurysdykcyjnych w odniesieniu do tego samego stosunku prawnego”( ).

63. Wyrok Gruber dotyczył zatem wykładni przepisów dotyczących jurysdykcji w dziedzinie umów konsumenckich, które wprowadzają wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą jurysdykcja należy do sądów państwa, w którym znajduje się miejsce zamieszkania pozwanego. Mamy zatem do czynienia z sytuacją odmienną od ochrony materialnej konsumenta; dziedzina rozpatrywana w wyroku Gruber dotyczy prawa proceduralnego. I, jak słusznie zauważyła Komisja( ), dokonana w tym wyroku zawężająca wykładnia pojęcia konsumenta podyktowana była tym, że przepis ten stanowi odstępstwo od zasady jurysdykcyjnej( ). Ponieważ jest to odstępstwo, należy interpretować je jedynie w sposób ścisły( ).

64. Ratio legis leżące u podstaw rozpatrywanych przepisów obejmuje bowiem względy odmienne niż ochrona słabszej strony w celu zrównoważenia ochrony konsumenta z innymi potrzebami, które również zasługują na ochronę: przewidywalnością rozwiązań i pewnością prawa( ), aby uniknąć dowolności stron w wyborze sądu, co byłoby szkodliwe dla pewności międzynarodowej wymiany handlowej( ). W systematyce rozporządzenia nr 1215/2012 brak równowagi pozycji umownej w stosunkach między przedsiębiorcą a konsumentem nie jest bowiem wystarczającym uzasadnieniem dla odstępstwa od ogólnych przepisów dotyczących jurysdykcji; konieczne jest także, aby konsument zawarł szczególne rodzaje umów.

65. Konieczność uważnego zbadania materialnej pozycji osób zawierających umowę konsumencką oraz rzeczywistych celów zawarcia umowy wynika z bezwzględnie obowiązującego charakteru przepisów zawartych w dyrektywie 93/13 i wynikającej z tego potrzeby szczególnej ochrony konsumenta w przypadku stosowania nieuczciwych warunków umownych.

66. Aby bowiem nie doprowadzić do pozbawienia dyrektywy skuteczności (effet utile), należy przyjąć jak najszerszą wykładnię pojęcia konsumenta w umowach o dwojakim celu, aby zapobiec sytuacji, w której przedsiębiorca mógłby z łatwością uniknąć zastosowania bezwzględnie obowiązujących przepisów dotyczących nieuczciwych warunków umownych poprzez narzucanie takich warunków w oparciu o samo jednoczesne istnienie szeroko rozumianych gospodarczych lub zawodowych celów we wniosku o finansowanie( ).

67. Niniejsza sprawa jest w istocie ilustracją tego rodzaju ryzyka: jak wynika z akt sprawy, dla osób wnioskujących o finansowanie zdecydowanie dominującym (jeśli nie wyłącznym) celem było nabycie nieruchomości rodzinnej, tylko jeden z dwóch wnioskodawców wykonywał działalność zawodową, instytucja kredytowa uzależniła udzielenie finansowania z wyżej wymienionych względów osobistych od spłaty wcześniejszego długu o charakterze zawodowym jednego z wnioskodawców; a kwota przeznaczona na spłatę długu wynikającego z działalności zawodowej stanowiła około 1/3 łącznej kwoty finansowania.

68. Jak słusznie argumentuje rząd polski, „dyrektywa 93/13/EWG została przyjęta po to, aby chronić konsumentów właśnie przed takimi działaniami, to znaczy przed narzucaniem postanowień, na których treść konsumenci nie mają wpływu i które w konsekwencji prowadzą do naruszania ich praw i interesów. Konsument nie może zatem tracić ochrony wynikającej z dyrektywy 93/13/EWG tylko dlatego, że przedsiębiorca narzucił mu w umowie zawieranej dla realizacji celu niegospodarczego postanowienie odnoszące się do jego działalności profesjonalnej”( ).

69. Wreszcie w tej kwestii, jak wskazują powodowie w postępowaniu głównym( ), przyjęcie wykładni dokonanej przez Trybunał w sprawie Gruber oznaczałoby, że na osobie powołującej się na status konsumenta spoczywałby ciężar udowodnienia przed sądem potwierdzających to okoliczności faktycznych( ), w przeciwieństwie do systemu dyrektywy 93/13, w którym sąd krajowy ustala z urzędu, czy osoba powołująca się na ochronę przed nieuczciwymi warunkami umownymi ma status konsumenta( ).

70. Przechodząc do analizy celów uregulowania określonego w dyrektywie 93/13, nie sposób nie zauważyć ich ścisłego związku z celami późniejszych dyrektyw( ), która to okoliczność przemawia za jednolitą i rozszerzającą wykładnią pojęcia konsumenta.

71. Dyrektywa 2011/83, dotycząca ochrony w dziedzinie umów zawieranych z przedsiębiorcami, realizuje bowiem ten sam cel co dyrektywa 93/13( ), a pojęcie konsumenta, o którym mowa w art. 2 dyrektywy 2011/83, jest niemal identyczne w obu źródłach. Te same uwagi dotyczące pojęcia konsumenta odnoszą się również do dyrektywy 2013/11 i rozporządzenia nr 524/2013.

72. Związek między wyżej przywołanymi przepisami a dyrektywą 93/13 jest tym bardziej oczywisty, że dyrektywa 2011/83 zmieniła dyrektywę 93/13 poprzez wprowadzenie do niej art. 8a. Nie przypadkiem obie te dyrektywy mogą być zazwyczaj stosowane jednocześnie do tej samej umowy( ). Związek między tymi dwiema dyrektywami został ostatnio podkreślony przez prawodawcę Unii poprzez przyjęcie dyrektywy 2019/2161( ), zmieniającej dyrektywę 93/13, a także dyrektywę 2011/83 w odniesieniu do lepszego egzekwowania i unowocześnienia przepisów dotyczących ochrony konsumenta.

73. Zgadzam się zatem z uwagami Komisji, zgodnie z którymi „systemowa wykładnia pojęcia »konsumenta« przemawia za przyjęciem na gruncie dyrektywy 93/13/EWG takiego samego rozumienia tego pojęcia jak na gruncie innych aktów prawa konsumenckiego Unii – dyrektywy 2011/83/UE, dyrektywy w sprawie ADR w sporach konsumenckich oraz rozporządzenia w sprawie ODR w sprawach konsumenckich. Wyjaśnienia zawarte w motywach tych instrumentów powinny znaleźć zastosowanie na gruncie dyrektywy 93/13/EWG, ponieważ akty te są związane funkcjonalnie z dyrektywą i zostały przyjęte w celu ochrony konsumenta jako słabszej strony umowy zawartej ze sprzedawcą”( ).

74. Powyższe uwagi poczynione w odniesieniu do związku między dyrektywą 93/13 a dyrektywą 2011/83 (i aktami późniejszymi) pozwalają moim zdaniem odrzucić uwagi strony pozwanej przemawiające przeciwko szerokiej wykładni pojęcia konsumenta, pokrywającej się z tą zawartą w motywach dyrektywy 2011/83 i w późniejszych dyrektywach. Uwagi te skupiają się w szczególności na odmiennym zakresie stosowania dyrektyw 93/13 i 2011/83 oraz na okoliczności, że ze względu na to, iż dyrektywa 2011/83 jest późniejsza w stosunku do okoliczności faktycznych sprawy, zawarte w niej pojęcie konsumenta w przypadku umowy o dwojakim celu nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

75. Jeśli chodzi o odmienny zakres stosowania dyrektyw, pragnę zauważyć jedynie tytułem uzupełnienia poprzednich argumentów, że definicja umów o dwojakim celu nie jest zawarta w szczegółowych uregulowaniach, lecz w motywach, których moc, jak wiadomo, polega na sugerowaniu wytycznych interpretacyjnych, nie mają zaś one mocy wiążącej.

76. W odniesieniu do rozważań dotyczących prawa mającego zastosowanie ratione temporis nie chodzi o zastosowanie uregulowań dyrektyw opublikowanych później w stosunku do sytuacji wcześniej istniejącej, lecz jedynie o przyjęcie wykładni opartej na podejściu celowościowym, która zasługiwała na pierwszeństwo już w czasie obowiązywania dyrektywy 93/13 i została wyjaśniona przez prawodawcę Unii w aktach późniejszych.

77. W tym względzie pragnę zauważyć, powtarzając uwagi przedstawione przez rzecznika generalnego P. Cruza Villalóna, że z prac przygotowawczych( ) nad dyrektywą 2011/83 wynika, iż jej motyw 17 stanowił kompromis w negocjacjach między instytucjami europejskimi dotyczących zasadności dokonywania wykładni pojęcia konsumenta w umowach o dwojakim celu zgodnie z progiem tak zwanego kryterium celu dominującego( ). Prace przygotowawcze nad dyrektywą 2011/83 potwierdzają również, że nie można stwierdzić, iż zakres motywu 17 jest związany konkretnie tylko z dyrektywą 2011/83.

78. W świetle powyższych rozważań jestem zdania, że należy uwzględnić skuteczność (effet utile) dyrektywy, system, w który wpisuje się akt normatywny, i rolę, jaką on odgrywa, a w konsekwencji opowiedzieć się za szerszą wykładnią pojęcia konsumenta w celu zakwalifikowania osoby, która zawiera umowę o dwojakim celu, taką jak zawarta w wyżej przywołanych motywach dyrektywy 2011/83, dyrektywy 2013/11 i rozporządzenia nr 524/2013.

2. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

79. W ramach drugiego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający( ), jeśli dobrze rozumiem, bo sformułowanie nie jest zbyt jasne, zwraca się zasadniczo do Trybunału o określenie kryteriów, które umożliwiłyby mu ustalenie, że cel zawodowy, dla którego jeden z kredytobiorców zawarł umowę kredytu, nie był dominujący i miał jedynie ograniczony charakter. Dwa zadane pytania pokrywają się w pewnym stopniu, ponieważ niektóre z elementów, które przemawiają za zaproponowaną powyżej wykładnią pojęcia konsumenta w umowach o dwojakim celu, odgrywają jednocześnie rolę kryteriów pozwalających na ustalenie, czy cel osobisty przeważa nad celem zawodowym we wniosku o finansowanie.

80. W każdym wypadku ustalenie, czy konkretny przypadek jest objęty zakresem przedstawionego powyżej pojęcia konsumenta, należy do sądu krajowego, który musi „sprawdzić, biorąc pod uwagę wszystkie dowody, a w szczególności brzmienie tej umowy, czy kredytobiorcę można zakwalifikować jako »konsumenta« w rozumieniu tej dyrektywy”( ).

81. Podobnie sąd krajowy jest zobowiązany do przeprowadzenia jakościowej i ilościowej analizy wszystkich elementów przydatnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz musi dokonać całościowej oceny wszystkich okoliczności sprawy, zwracając szczególną uwagę na charakter towaru lub usługi będących przedmiotem rozpatrywanej umowy, które to okoliczności mogą wykazać cel nabycia tego towaru lub tej usługi( ).

82. W związku z powyższym niektóre szczególne okoliczności wskazane w niniejszej sprawie, jak sugeruje sąd odsyłający, mogą odgrywać rolę ogólnych kryteriów, na podstawie których można ustalić, czy przesłanka „braku dominacji” celu zawodowego nad celem osobistym jest spełniona w przypadku umowy o dwojakim celu.

83. Okoliczność, że kredytobiorca, choć działał w ramach umowy o charakterze mieszanym, zawarł umowę kredytu wraz z drugą osobą, która działała wyłącznie w celu zaspokojenia prywatnych potrzeb konsumpcyjnych, jest istotna i może również odgrywać rolę kryterium ustalenia w ogólnym kontekście umowy, czy „dominujący” jest cel zawodowy.

84. Okoliczność, że jednocześnie częściowo występuje cel zawodowy, nie może bowiem powodować utraty przez kredytobiorcę będącego „jedynie” konsumentem jego statusu. Ponadto, przy uwzględnieniu sposobu sporządzenia i zawarcia aktu, z akt sprawy wynika, że zawarta przez kredytobiorców transakcja kredytu była niepodzielna. Brak uznania statusu konsumenta wobec jednego z dwóch wnioskodawców z uwagi na jednocześnie występujący cel zawodowy w przypadku jednego z nich skutkowałby pozbawieniem ochrony także kredytobiorcy będącego jedynie konsumentem. Instytucja kredytowa mogła równie dobrze zaproponować kredytobiorcom dwie odrębne transakcje, aby cele się nie pokrywały.

85. Niewątpliwie istotna( ) jest również okoliczność, że pozwany bank uzależnił udzielenie kredytu od spłaty (z użyciem części objętej wnioskiem kwoty) innego zobowiązania, zaciągniętego w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Występowanie tej okoliczności może odgrywać rolę kryterium uznaniowego dla ustalenia, czy spełniona jest przesłanka „braku dominacji” celu zawodowego, ponieważ w ramach zawierania konkretnej transakcji cel zawodowy byłby obecny tylko w takim zakresie, w jakim został „narzucony” przez przedsiębiorcę( ).

86. Niewątpliwie znaczenie ma aspekt ilościowy, to znaczy stosunek między wysokością kwoty przyznanej na cele zawodowe a wysokością kwoty przyznanej na cele o charakterze osobistym. W niniejszej sprawie stosunek, który wynosił 1 do 3, wydaje mi się przemawiać, wraz z innymi elementami, o ile zostaną one ustalone, za „brakiem dominacji” celu zawodowego.

3. W przedmiocie ograniczenia w czasie skutków wyroku Trybunału

87. W ostatniej kolejności strona pozwana w postępowaniu głównym wnosi o ograniczenie skutków wyroku w przypadku, gdyby nie została przyjęta ścisła wykładnia pojęcia „konsumenta” zawartego w art. 2 lit. b).

88. W tym celu pragnę zauważyć, że „jedynie w całkiem wyjątkowych przypadkach Trybunał, stosując ogólną zasadę pewności prawa, stanowiącą nieodłączną część porządku prawnego Unii, może uznać, że należy ograniczyć w odniesieniu do wszystkich zainteresowanych możliwość powołania się na przepis, którego wykładni dokonał, w celu podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze. Aby tego rodzaju ograniczenie mogło mieć miejsce, winny zostać spełnione dwie istotne przesłanki, mianowicie dobra wiara zainteresowanych i ryzyko poważnych konsekwencji( )”.

89. Strona pozwana w postępowaniu głównym nie przedstawia jednak dokładnych i szczegółowych wskazówek w celu wykazania, że obie wyżej wymienione przesłanki zostały spełnione. Wskazuje ona jedynie w sposób ogólny okoliczności, które nie mogą wykazać, by wspomniane przesłanki były spełnione.

90. Z tego powodu uważam, że wniosek powinien zostać oddalony.

IV. Wnioski

91. Na podstawie wszystkich powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Sąd Rejonowy dla Warszawy‑Woli w Warszawie (Polska) odpowiedział następująco:

Artykuł 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a także motywy tej dyrektywy

należy interpretować w ten sposób, że:

nie stoją one na przeszkodzie objęciu definicją „konsumenta” osoby prowadzącej działalność gospodarczą, która zawarła wspólnie z kredytobiorcą nieprowadzącym takiej działalności umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, przeznaczonego po części do użytku gospodarczego jednego z kredytobiorców, a po części do użytku niezwiązanego z jego działalnością gospodarczą, i to nie tylko w sytuacji, gdy użytek gospodarczy jest na tyle marginalny, iż odgrywa jedynie nikłą rolę w ogólnym kontekście danej umowy. Z uwagi bowiem na kryteria wykładni przedstawione w motywie 17 dyrektywy 2011/83/UE wystarczy, w przypadku umów o dwojakim celu, aby cel gospodarczy był tak ograniczony, że nie jest on dominujący w ogólnym kontekście umowy.

Artykuł 2 lit. b) dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, a także motywy tej dyrektywy

należy interpretować w ten sposób, że:

kwestia, czy cel o charakterze gospodarczym lub zawodowym jest dominujący w ogólnym kontekście umowy, musi zostać rozstrzygnięta przez sąd krajowy, który powinien dokonać całościowej oceny wszystkich okoliczności danej sprawy. W tym celu sąd krajowy, w przypadku wniosku o udzielenie kredytu skierowanego do instytucji kredytowej, może wziąć pod uwagę jako kryteria jego oceny: stosunek między kwotą przeznaczoną na cele zawodowe a kwotą przeznaczoną na cele osobiste; okoliczność, że o kredyt wystąpiła solidarnie osoba nieprowadząca żadnej działalności zawodowej lub gospodarczej i niezwiązana z działalnością gospodarczą drugiego wnioskodawcy; ewentualne uzależnienie udzielenia kredytu na cele prywatne od jednoczesnej spłaty długu zaciągniętego na cele gospodarcze lub zawodowe przez jednego z dwóch wnioskodawców.