Sprawa T‑112/07

Hitachi Ltd i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Podział rynku – Prawo do obrony – Dowód naruszenia – Naruszenie jednolite i ciągłe – Grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Skutek odstraszający – Współpraca

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Nieprzekazanie dokumentu – Konsekwencje

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1)

2. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Przekazanie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Warunki – Granice

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1)

3. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Dowód naruszenia – Pisemne zeznania pracowników spółki uczestniczącej w naruszeniu – Moc dowodowa – Ocena

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

4. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności – Procedura z zakresu konkurencji

(art. 6 ust. 2 UE; art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1)

5. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Posłużenie się zbiorem poszlak

(art. 81 ust. 1 WE)

6. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Dowód naruszenia – Ocena mocy dowodowej poszczególnych dowodów – Kryteria

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

7. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 21)

9. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1)

10. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia i uzgodnione praktyki stanowiące jednolite naruszenie – Pojęcie – Indywidualna odpowiedzialność przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu za jego całokształt – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

1. Prawo dostępu do akt wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony oznacza, że w postępowaniu administracyjnym z zakresu stosowania reguł konkurencji Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zapoznania się z wszystkimi dokumentami znajdującymi się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji.

Nieprzekazanie dokumentu, na którym Komisja oparła się w celu oskarżenia przedsiębiorstwa, stanowi naruszenie prawa do obrony jedynie w sytuacji, gdy zainteresowane przedsiębiorstwo wykaże, iż rozstrzygnięcie przyjęte przez Komisję w jej decyzji byłoby inne, gdyby niepodany do wiadomości dokument musiał zostać pominięty jako dowód.

Jeśli chodzi o niepodanie do wiadomości dokumentu odciążającego, zainteresowane przedsiębiorstwo musi wykazać jedynie, że jego nieujawnienie mogło, ze szkodą dla niego, mieć wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji. Wystarczy, że przedsiębiorstwo wykaże, iż mogło wykorzystać ten odciążający dokument w swej obronie, to znaczy, że gdyby miało możliwość powołania się na ten dokument w postępowaniu administracyjnym, mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w decyzji – przynajmniej jeśli chodzi o wagę i czas trwania zachowania, które jest mu zarzucane – a w konsekwencji na wysokość grzywny.

(por. pkt 31, 36, 37)

2. W postępowaniu wszczętym w następstwie naruszenia reguł konkurencji dopiero na początku kontradyktoryjnego etapu postępowania administracyjnego zainteresowane przedsiębiorstwo, za pomocą pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, zostaje poinformowane o wszystkich istotnych okolicznościach, na których opiera się Komisja na tym etapie postępowania, i dopiero wówczas przedsiębiorstwu temu przysługuje prawo dostępu do akt sprawy, które to prawo ma na celu zagwarantowanie skutecznego wykonania prawa do obrony. W rezultacie odpowiedź innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu, na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie należy co do zasady do ogółu dokumentów akt dochodzenia, z którymi mogą zapoznać się strony.

Jednakże, jeżeli w celu ustalenia istnienia naruszenia w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączonym do takiej odpowiedzi dokumencie, inne przedsiębiorstwa biorące udział w tym postępowaniu powinny mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego. W takich okolicznościach dany fragment odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączony do tej odpowiedzi dokument stanowi bowiem dowód obciążający inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w popełnieniu naruszenia.

Analogicznie, jeżeli fragment odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączony do takiej odpowiedzi dokument może mieć znaczenie dla obrony przedsiębiorstwa, ponieważ umożliwia mu powołanie się na okoliczności, które nie są zgodne z wnioskami wyciągniętymi na tym etapie przez Komisję, stanowi on dowód odciążający. W takim wypadku zainteresowanemu przedsiębiorstwu należy umożliwić zapoznanie się z danym fragmentem lub dokumentem i wypowiedzenie się w ich przedmiocie.

(por. pkt 32–34)

3. Pisemnych zeznań pracowników spółki sporządzonych pod jej kontrolą i przedstawionych dla celów jej obrony w ramach postępowania administracyjnego w przedmiocie naruszenia reguł konkurencji prowadzonego przez Komisję nie można zasadniczo uważać za dowody odrębne i niezależne od oświadczeń tej spółki. Z reguły bowiem stanowisko spółki dotyczące prawdziwości okoliczności zarzucanych jej przez Komisję opiera się przede wszystkim na wiedzy i opinii jej pracowników i kierownictwa.

A zatem zeznania pracowników spółki, która wzięła udział w kartelu, nie stanowią dowodów odrębnych i niezależnych od oświadczeń samej spółki, ponieważ świadkowie wypowiadali się przed Komisją z inicjatywy owej spółki i w ramach obowiązku współpracy ciążącego na tej ostatniej na podstawie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, korzystając przy tym z obecności zewnętrznego doradcy zainteresowanej spółki. W konsekwencji zeznania te nie są odpowiednie, by potwierdzić oświadczenia spółki, która się na nie powołuje. Stanowią one raczej uzupełnienie tych oświadczeń, które może uściślić i skonkretyzować ich treść. W rezultacie zeznania te również muszą zostać potwierdzone innymi dowodami.

(por. pkt 48, 129)

4. Istnienie wątpliwości po stronie sądu musi być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie art. 81 ust. 1 WE. Sąd nie może zatem orzec, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie danego naruszenia, jeśli jego wątpliwości w tym względzie się utrzymują, zwłaszcza w ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakładającej grzywnę.

W tej ostatniej sytuacji konieczne jest bowiem poszanowanie przewidzianej w szczególności w art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji praw człowieka zasady domniemania niewinności, wchodzącej w skład praw podstawowych, które stanowią zasady ogólne prawa wspólnotowego. Zważywszy na charakter omawianych naruszeń oraz na charakter i surowość sankcji z nimi związanych, zasada domniemania niewinności znajduje zastosowanie w szczególności do postępowań w przedmiocie naruszenia obowiązujących przedsiębiorstwa reguł konkurencji, które mogą zostać zakończone orzeczeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych.

(por. pkt 58, 59)

5. W dziedzinie konkurencji konieczne jest więc, by w celu wykazania istnienia naruszenia Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody. Niemniej nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, by wymogowi temu odpowiadał oceniany jako całość zbiór poszlak, na który powołuje się instytucja. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji.

Jednakże, jeśli Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku, aby stwierdzić istnienie naruszenia, wystarczy, że wspomniane przedsiębiorstwa wykażą istnienie okoliczności, które stawiają w innym świetle fakty ustalone przez Komisję i które pozwalają tym samym zastąpić innym przekonywającym wyjaśnieniem faktów wyjaśnienie, jakie Komisja przyjęła w celu stwierdzenia istnienia naruszenia reguł konkurencji.

Reguła ta nie ma zastosowania do wszystkich przypadków, w których naruszenie jest wykazane jedynie na podstawie dowodów niemających formy dokumentu. Jeżeli chodzi o środki dowodowe, na które można powoływać się w celu wykazania naruszenia art. 81 WE, zasadą mającą pierwszeństwo w prawie wspólnotowym jest bowiem zasada swobodnego doboru środków dowodowych.

W konsekwencji nawet jeżeli brak dowodów z dokumentów może okazać się istotny w ramach całościowej oceny zbioru poszlak, na jakich opiera się Komisja, nie umożliwia on sam w sobie zainteresowanemu przedsiębiorstwu podważenia twierdzeń Komisji poprzez przedstawienie alternatywnego wytłumaczenia okoliczności faktycznych. Jest tak jedynie w przypadku, gdy dowody przedstawione przez Komisję nie pozwalają wykazać istnienia naruszenia w jednoznaczny sposób i bez konieczności dokonywania wykładni.

Z tego samego powodu, nawet w braku dowodów z dokumentów, Komisja nie jest zobowiązana przeprowadzać odrębnego dochodzenia w celu sprawdzenia okoliczności faktycznych.

(por. pkt 60–66)

6. W ramach postępowania w sprawie naruszenia art. 81 ust. 1 WE jedynym kryterium oceny mocy dowodowej poszczególnych dowodów jest ich wiarygodność. Zgodnie z ogólnymi regułami w dziedzinie dowodów wiarygodność i w konsekwencji moc dowodowa dokumentu zależy od jego pochodzenia, okoliczności, w jakich został sporządzony, jego adresata i treści.

Jeżeli chodzi o składane przez przedsiębiorstwa oświadczenia, szczególnie wysoka moc dowodowa może ponadto być przyznana oświadczeniom, które, po pierwsze, są wiarygodne, po drugie, są składane w imieniu przedsiębiorstwa, po trzecie, pochodzą od osób mających zawodowy obowiązek działania w interesie tego przedsiębiorstwa, po czwarte, są sprzeczne z interesem składającej je osoby, po piąte, pochodzą od bezpośredniego świadka opisanych w nich okoliczności i po szóste, zostały złożone na piśmie w sposób świadomy i po głębokim namyśle.

Natomiast oświadczenie przedsiębiorstwa, któremu zarzuca się udział w kartelu, a którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym zarzuca się udział w kartelu, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami, przy czym wymagany stopień, w jakim musi być ono potwierdzone, może być niższy ze względu na wiarygodność omawianych oświadczeń.

(por. pkt 68–71)

7. Nawet jeśli należy zasadniczo wykazywać pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na to, że uczestnicy ci mogą mieć tendencję do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, pozostaje bezsporne, iż fakt wystąpienia o skorzystanie z zastosowania komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli w celu uzyskania zwolnienia z grzywny lub zmniejszenia jej wysokości niekoniecznie musi stanowić zachętę do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu. W istocie jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy.

Jeżeli chodzi o indywidualną motywację świadków, możliwe jest oczywiście, iż pracownicy przedsiębiorstwa, które wystąpiło o skorzystanie ze zwolnienia z grzywny, zobowiązani działać w jego interesie, pragną przedstawić możliwie jak najwięcej dowodów obciążających, zwłaszcza jeśli uwzględni się również, że ich współpraca w ramach postępowania może mieć pozytywny wpływ na ich przyszłość zawodową. Niemniej jednak w takim wypadku zainteresowani pracownicy mają również świadomość, że przedstawienie nieprawdziwych dowodów może mieć negatywne konsekwencje, bardziej odczuwalne ze względu na istnienie wymogu potwierdzenia przez inne dowody.

(por. pkt 72, 130)

8. Aby Komisja mogła obniżyć grzywnę zgodnie z pkt 21 komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, dane dowody muszą znacząco zwiększać moc dowodów będących już w posiadaniu Komisji. W konsekwencji we wniosku o złagodzenie sankcji złożonym po wysłaniu odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów przedsiębiorstwo pragnące uzyskać obniżenie grzywny zasadnie może skoncentrować się na okolicznościach, które jego zdaniem nie zostały dotychczas ustalone w wymagany prawem sposób po to, by znacząco zwiększyć moc dowodów. Okoliczność ta może tłumaczyć, dlaczego dane przedsiębiorstwo pomija fakty, które uważa za niewątpliwie ustalone przez inne wcześniej przekazane dowody.

Ponadto w świetle brzmienia pkt 21 komunikatu w sprawie współpracy nie można wykluczyć, iż dostarczenie dowodów mających określoną moc dowodową, lecz dotyczących okoliczności faktycznych już ustalonych na podstawie innych dowodów, nie będzie prowadziło do zmniejszenia grzywny.

(por. pkt 178–180)

9. Dla istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób. Uwzględnienie konkretnych skutków porozumienia nie jest konieczne, jeżeli okaże się, że jego celem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji. W tym zakresie istnienie wzajemnego zobowiązania nieuchronnie oznacza, że istnieje wspólna wola, i to nawet przy braku dowodów pozwalających ustalić w dokładny sposób, kiedy wola ta została wyrażona, lub formalizujących jej wyrażenie.

(por. pkt 268, 269)

10. Porozumienia i uzgodnione praktyki wskazane w art. 81 ust. 1 WE i w art. 53 ust. 1 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) wynikają w sposób konieczny ze współdziałania wielu przedsiębiorstw będących współsprawcami naruszenia, których uczestnictwo może przybrać różne formy, zależnie, w szczególności, od cech szczególnych właściwego rynku i od pozycji każdego przedsiębiorstwa na tym rynku, od realizowanych celów i wybranych lub rozważanych sposobów ich osiągnięcia. Jednak sama okoliczność, że każde przedsiębiorstwo uczestniczy w naruszeniu w odpowiedniej dla siebie formie, nie wystarczy, by wyłączyć jego odpowiedzialność za całość naruszenia, łącznie z zachowaniami, które zostały w rzeczywistości dokonane przez pozostałe przedsiębiorstwa uczestniczące w naruszeniu, ale którym przyświeca ten sam cel lub które pociągają za sobą ten sam antykonkurencyjny skutek.

Przedsiębiorstwo biorące udział w takim naruszeniu poprzez własne zachowania, które wchodzą w zakres pojęciowy porozumienia lub uzgodnionej praktyki mających antykonkurencyjny cel w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE lub art. 53 ust. 1 porozumienia EOG i przyczyniają się do realizacji naruszenia w całości, jest również odpowiedzialne, przez cały okres swojego udziału we wspomnianym naruszeniu, za zachowania pozostałych przedsiębiorstw mieszczące się w ramach tego samego naruszenia, jeżeli zostanie wykazane, że dane przedsiębiorstwo wiedziało o zachowaniach pozostałych uczestników noszących znamiona naruszenia lub mogło je rozsądnie przewidzieć i było gotowe do wzięcia na siebie związanego z tym ryzyka.

Jest tak w przypadku przedsiębiorstwa z państwa trzeciego, które odgrywało jedynie bierną rolę w ramach wspólnego uzgodnienia zastrzegającego przyznawanie określonych projektów producentom europejskim, jako że wiedziało ono o tym porozumieniu, a jego bierna rola nie była wynikiem dobrowolnego wyboru, lecz formy, w jakiej uczestniczyło w porozumieniu dotyczącym rynku EOG, ponieważ jego uczestnictwo było wstępną przesłanką umożliwienia przydzielania projektów w EOG europejskim producentom.

(por. pkt 287–290)

11. Jeśli naruszenie art. 81 ust. 1 WE zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, należy zbadać względną wagę udziału każdego z nich. Okoliczność, że przedsiębiorstwo nie uczestniczyło we wszystkich działaniach składających się na kartel lub że odgrywało nieznaczną rolę w działaniach, w których uczestniczyło, musi być uwzględniona przy ocenie wagi naruszenia i określaniu grzywny.

Co się tyczy w szczególności porozumienia, w ramach którego przedsiębiorstwa z państw trzecich zobowiązują się, że odstąpią od wejścia na rynek Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), natomiast europejskie przedsiębiorstwa dokonują rozdziału różnych projektów na tym rynku w drodze czynnych działań kartelowych, waga zachowania przedsiębiorstw z państw trzecich jest porównywalna z wagą zachowania europejskich przedsiębiorstw, ponieważ fakt nieuczestniczenia przez nie w przydzielaniu projektów w EOG nie stanowił rezultatu ich wyboru, lecz zwykłą konsekwencję charakteru ich uczestnictwa w takim porozumieniu.

(por. pkt 312, 314–316)

12. Jeżeli chodzi o powrót do naruszenia, odstraszanie jest jednym z celów grzywny. Ponadto zapewnienie takiego skutku odstraszającego stanowi wymóg ogólny, którym Komisja musi się kierować w trakcie całego procesu obliczania grzywny, i nie oznacza w sposób konieczny, że w procesie tego obliczania musi zostać wyodrębniony jakiś szczególny etap mający na celu przeprowadzenie ogólnej oceny wszystkich okoliczności istotnych w realizacji tego celu.

Komisja może zatem, nie popełniając błędu, wziąć ten element pod uwagę nie w momencie określania współczynników odstraszających, lecz w ramach oceny okoliczności obciążających.

(por. pkt 353)

WYROK SĄDU (druga izba)

z dnia 12 lipca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Podział rynku – Prawo do obrony – Dowód naruszenia – Naruszenie jednolite i ciągłe – Grzywny – Waga i czas trwania naruszenia – Skutek odstraszający – Współpraca

W sprawie T‑112/07

Hitachi Ltd, z siedzibą w Tokio (Japonia),

Hitachi Europe Ltd, z siedzibą w Maidenhead (Zjednoczone Królestwo),

Japan AE Power Systems Corp., z siedzibą w Tokio,

reprezentowane przez M. Reynoldsa, P. Mansfielda oraz B. Roy, solicitors, przez adwokata D. Artsa, oraz N. Greena, QC, oraz S. Singlę, barrister,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Arbaulta, następnie przez X. Lewisa, później przez. P. Van Nuffela oraz J. Bourke’a, oraz w końcu przez P. Van Nuffela, N. Khana oraz F. Ronkesa Agerbeeka, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J. Holmesa, barrister,

strona pozwana,

mającej za przedmiot tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową) w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżących, tytułem żądania ewentualnego – stwierdzenie nieważności art. 2 rzeczonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżących, oraz tytułem dalszego żądania ewentualnego – uchylenie lub obniżenie kwoty grzywien nałożonych na skarżące,

SĄD (druga izba),

w składzie: I. Pelikánová (sprawozdawca), prezes, K. Jürimäe i S. Soldevila Fragoso, sędziowie,

sekretarz: C. Kantza, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 8 grudnia 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

A – Skarżące

1 Hitachi Ltd i będąca jej spółką zależną Hitachi Europe Ltd (zwane dalej zbiorczo „przedsiębiorstwem Hitachi”) są spółkami działającymi w różnych sektorach przemysłu, w tym w sektorze rozdzielnic z izolacją gazową (zwanych dalej „RIG”). Japan AE Power Systems Corp. (zwana dalej „JAEPS”) jest wspólną spółką Hitachi, Fuji Electric Systems Co. Ltd i Meidensha Corp., która przejęła w szczególności działalność w zakresie RIG grup, do których należeli jej akcjonariusze w dniu 1 października 2002 r.

B – Rozpatrywane produkty

2 RIG są wykorzystywane do kontrolowania przepływu energii w sieciach elektroenergetycznych. Jest to ciężki sprzęt elektryczny stosowany jako główny komponent podstacji elektroenergetycznych. RIG są sprzedawane na całym świecie jako część składowa stacji elektroenergetycznych „pod klucz” lub jako część zapasowa, którą należy zamontować w takiej podstacji.

C – Postępowanie administracyjne

3 W dniu 3 marca 2004 r. ABB Ltd powiadomiła Komisję Wspólnot Europejskich o istnieniu praktyk antykonkurencyjnych w sektorze RIG i złożyła ustny wniosek o zwolnienie z grzywny zgodnie z komunikatem Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

4 Wniosek o zwolnienie z grzywien złożony przez ABB został uzupełniony uwagami ustnymi oraz dowodami z dokumentów. Wniosek ten spowodował wydanie przez Komisję w dniu 24 kwietnia 2004 r. decyzji udzielającej ABB warunkowego zwolnienia z grzywny.

5 Na podstawie oświadczeń ABB Komisja wszczęła dochodzenie, zaś w dniach 11 i 12 maja 2004 r. przeprowadziła kontrolę w siedzibach licznych spółek działających w sektorze RIG.

6 W dniu 20 kwietnia 2006 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które doręczono 20 spółkom, w tym w szczególności skarżącym. W dniach 18 i 19 lipca 2006 r. Komisja przeprowadziła przesłuchanie spółek, do których zostało skierowane pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

D – Zaskarżona decyzja

7 W dniu 24 stycznia 2007 r. Komisja wydała decyzję C(2006) 6762 wersja ostateczna w sprawie postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).

8 W motywach 113–123 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, koordynowały przydział projektów RIG na szczeblu światowym, z wyjątkiem pewnych rynków, według ustalonych reguł, aby między innymi utrzymać limity odzwierciedlające w znacznym stopniu ich oszacowane historyczne udziały w rynku. Komisja uściśliła, że przydział projektów RIG był dokonywany na podstawie wspólnego limitu „japońskiego” i wspólnego limitu „europejskiego”, które miały być następnie rozdzielane odpowiednio przez japońskich producentów i europejskich producentów pomiędzy nimi. W porozumieniu podpisanym w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. (zwanym dalej „porozumieniem GQ”) ustalono reguły umożliwiające przydział projektów RIG bądź producentom japońskim, bądź producentom europejskim i zaliczanie ich wartości na poczet odpowiedniego limitu. Ponadto w motywach 124–132 zaskarżonej decyzji Komisja sprecyzowała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, zawarły niepisane porozumienie (zwane dalej „wspólnym uzgodnieniem”), na którego podstawie projekty RIG w Japonii z jednej strony i w krajach będących europejskimi członkami kartelu z drugiej strony, określanych wspólnie jako „kraje macierzyste” projektów RIG, były zastrzeżone odpowiednio dla członków japońskich i członków europejskich kartelu. Projekty RIG w „krajach macierzystych” nie były przedmiotem wymiany informacji pomiędzy dwiema grupami i nie były zaliczane na poczet odpowiednich limitów.

9 Porozumienie GQ zawierało również reguły odnoszące się do wymiany między dwiema grupami producentów informacji koniecznych do funkcjonowania kartelu, którą to wymianę zapewniali w szczególności sekretarze wspomnianych grup, do manipulowania odpowiednimi postępowaniami przetargowymi i do ustalania cen dla projektów RIG, które nie mogły zostać przydzielone. Zgodnie z załącznikiem 2 do porozumienia GQ miało ono zastosowanie do całego świata z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Kanady, Japonii i 17 krajów Europy Zachodniej. Ponadto na podstawie wspólnego uzgodnienia projekty RIG w krajach europejskich innych niż „kraje macierzyste” były również zastrzeżone dla grupy europejskiej, ponieważ producenci japońscy zobowiązali się, iż nie będą przedstawiać ofert w odniesieniu do projektów RIG w Europie.

10 Zdaniem Komisji rozdział projektów RIG między producentów europejskich był uregulowany w porozumieniu podpisanym także w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. i zatytułowanym „E‑Group Operation Agreement for GQ‑Agreement” (porozumienie grupy E w sprawie wykonania porozumienia GQ, zwane dalej „porozumieniem EQ”). Komisja wskazała, że przydział projektów RIG w Europie odbywał się według tych samych reguł i procedur, co reguły i procedury regulujące przydział projektów RIG w innych krajach. W szczególności projekty RIG w Europie miały być również zgłaszane, rejestrowane, przydzielane, uzgadniane lub powinny były uzyskać minimalny poziom cenowy.

11 Na podstawie ustaleń faktycznych oraz ocen prawnych dokonanych w zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, iż uczestniczące przedsiębiorstwa naruszyły art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanego dalej „porozumieniem EOG”) i nałożyła na nie grzywny, których wysokość obliczono zgodnie z metodologią zawartą w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien”), jak również w komunikacie w sprawie współpracy.

12 W art. 1 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła po pierwsze, że Hitachi uczestniczyła w naruszeniu w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 31 grudnia 1999 r. oraz od dnia 2 lipca 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r., po drugie, że Hitachi Europe uczestniczyła w naruszeniu w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 31 grudnia 1999 r. oraz od dnia 2 lipca 2002 r. do dnia 30 września 2002 r. i po trzecie, że JAEPS uczestniczył w naruszeniu od dnia 1 października 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r.

13 Z tytułu naruszeń stwierdzonych w art. 1 zaskarżonej decyzji na Hitachi została nałożona w art. 2 zaskarżonej decyzji grzywna w wysokości 50,400 mln EUR, przy czym 48,375 mln EUR z tej kwoty miała ona zapłacić solidarnie z Hitachi Europe. Podobnie w tym samym artykule na JAEPS została nałożona grzywna w wysokości 1,350 mln EUR, którą miał on zapłacić solidarnie z Hitachi, Fuji Electric Holdings Co. Ltd i Fuji Electric Systems (zwanymi dalej zbiorczo „Fuji”).

Przebieg postępowania i żądania stron

14 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 17 kwietnia 2007 r. skarżące wniosły niniejszą skargę. Odpowiedź na skargę oraz replika zostały złożone w dniach 13 sierpnia i 21 listopada 2007 r. Procedura pisemna została zakończona wraz ze złożeniem dupliki w dniu 10 stycznia 2008 r.

15 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (druga izba) postanowił w dniu 22 września 2009 r. otworzyć procedurę ustną. Sąd, w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem, wezwał Komisję do złożenia określonych dokumentów oraz strony do wypowiedzenia się w przedmiocie znaczenia tych dokumentów w odniesieniu do zarzutu dotyczącego naruszenia prawa dostępu do akt sprawy. Sąd zadał również Komisji pytanie na piśmie, wzywając ją do udzielenia odpowiedzi podczas rozprawy.

16 W odpowiedzi na wezwanie Sądu Komisja przedstawiła odpowiednie dokumenty w dniu 26 października 2009 r. Skarżące przedstawiły uwagi dotyczące tych dokumentów w dniu 18 listopada 2009 r. Komisja odpowiedziała na uwagi skarżących w dniu 3 grudnia 2009 r.

17 Na rozprawie w dniu 8 grudnia 2009 r. wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na zadane ustnie i pisemnie pytania Sądu.

18 W postanowieniu z dnia 26 marca 2010 r. Sąd postanowił ponownie otworzyć procedurę ustną. W dniu 29 marca 2010 r. w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem Sąd wezwał Komisję do przedstawienia licznych dokumentów.

19 Jako że Komisja podniosła, iż niektóre z tych dokumentów nie mogły być podane do wiadomości ze względu na ochronę udzieloną w ramach programu łagodzenia sankcji, w postanowieniu z dnia 11 czerwca 2010 r., Sąd nakazał Komisji przedstawienie ich w ramach środków dowodowych przewidzianych w art. 65 regulaminu postępowania i określił zasady konsultowania ich przez skarżące. Komisja zastosowała się do tego środka dowodowego w wyznaczonym terminie.

20 W dniu 27 lipca 2010 r. procedura ustna została zamknięta.

21 Skarżące wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności decyzji w zakresie, w jakim ona ich dotyczy, i w konsekwencji uchylenie grzywien, które zostały na nie nałożone;

– tytułem żądania ewentualnego – stwierdzenie nieważności art. 2 zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim on ich dotyczy;

– tytułem dalszego żądania ewentualnego – uchylenie lub obniżenie nałożonych na nie grzywien;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

22 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi jako bezzasadnej;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

23 Skarżące podnoszą pięć zarzutów na poparcie ich skarg. Pierwszy zarzut dotyczy naruszenia przez Komisję przysługującego im prawa do obrony. Drugi zarzut dotyczy braku udowodnienia przez Komisję istnienia wspólnego uzgodnienia lub wynikającego z niego naruszenia. Trzeci zarzut dotyczy braku udowodnienia przez Komisję istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia. Czwarty zarzut dotyczy popełnienia przez Komisję błędów przy obliczaniu grzywien nałożonych na skarżące. Piąty zarzut dotyczy ustalenia przez Komisję grzywien nałożonych na skarżące według metody naruszającej zasady równego traktowania i proporcjonalności.

24 Komisja kwestionuje zasadność zarzutów podniesionych przez skarżące.

25 Na wstępie należy zaznaczyć, iż skarżące nie sprecyzowały, które z ich zarzutów zostały podniesione na poparcie różnych żądań, z jakimi wystąpiły. W tym względzie należy uznać przede wszystkim, iż zarzuty pierwszy, drugi i trzeci zostały podniesione przez skarżące na poparcie ich żądania głównego. W wypadku uwzględnienia jednego z tych zarzutów konieczne będzie stwierdzenie nieważności zarówno art. 1, jak też art. 2 zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczą one skarżących. Następnie należy uznać, iż zarzuty czwarty i piąty zostały podniesione przez skarżące na poparcie ich żądania zgłoszonego tytułem ewentualnym, jako że dotyczą one ustalenia kwoty nałożonych na nie grzywien. Należy wreszcie zauważyć, iż skarżące nie podniosły żadnego samodzielnego zarzutu na poparcie ich dalszego żądania ewentualnego.

A – W przedmiocie żądania głównego dotyczącego stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżących

1. W przedmiocie zarzutu pierwszego dotyczącego naruszenia przez Komisję przysługującego skarżącym prawa do obrony

a) Argumenty stron

26 Skarżące utrzymują, iż Komisja naruszyła przysługujące im prawo do obrony, ponieważ nie podała im do wiadomości wszystkich mających znaczenie informacji zawartych w jej aktach.

27 W ramach pierwszej części pierwszego zarzutu dotyczącej dowodów obciążających skarżące podnoszą, iż Komisja nie podała im do wiadomości uwag przedstawionych przez Fuji w dniu 21 listopada 2006 r., które rzekomo potwierdzają rację bytu wspólnego uzgodnienia oraz właściwe Fuji szczególne względy gospodarcze tłumaczące jej nieobecność na europejskim rynku projektów RIG. Zważywszy na moc dowodową przypisaną przez Komisję dowodom dostarczonym przez Fuji w odniesieniu do istnienia wspólnego uzgodnienia, wysoce prawdopodobne jest, że wynik postępowania administracyjnego mógłby być inny, gdyby omawiane uwagi zostały podane im do wiadomości.

28 W ramach drugiej części pierwszego zarzutu skarżące podnoszą, iż przysługujące im prawo do obrony zostało naruszone ze względu na brak przekazania im następujących dowodów odciążających:

– porozumienia zatytułowanego „General Rules for GE Agreement” (ogólne reguły wykonania porozumienia GE, zwanego dalej „porozumieniem GE”) oraz uwag innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu dotyczącym tego porozumienia; informacje te mają znaczenie w odniesieniu do dowodu, że w sektorze projektów RIG europejski kartel istniał przed porozumieniem GQ;

– uwag innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu, podważających wiarygodność przedstawionych Komisji przez Fuji zeznań pana H. w przedmiocie istnienia wspólnego uzgodnienia, które mogły unieważnić inne dowody przedstawione przez Fuji w odniesieniu do istnienia wspólnego uzgodnienia;

– zeznań innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu, dotyczących nieistnienia wspólnego uzgodnienia, a w szczególności zeznań przedstawionych przez Siemens AG w dniu 7 sierpnia 2006 r., które mogły podważyć wiarygodność argumentacji Komisji w odniesieniu do istnienia rzeczonego uzgodnienia;

– uwag innych japońskich przedsiębiorstw dotyczących ich rzekomego uczestnictwa w europejskich projektach wskazanych w motywie 164 zaskarżonej decyzji, które mogły wykazać, iż japońskie przedsiębiorstwa nigdy nie uczestniczyły w dyskusjach dotyczących tych projektów;

– przedstawionych przez Areva oświadczeń pana S. z dnia 15 września 2006 r. w przedmiocie rozpadu kartelu w 1999 r., z których wynika, iż struktura kartelu wprowadzona od 2002 r. była odmienna od struktury, jaką miał wcześniejszy kartel.

29 Komisja nie zgadza się z argumentami skarżących.

b) Ocena Sądu

30 Poszanowanie prawa do obrony wymaga, aby umożliwić zainteresowanej osobie w czasie postępowania administracyjnego skuteczne przedstawienie jej stanowiska w przedmiocie prawdziwości i znaczenia zarzucanych faktów i okoliczności oraz w przedmiocie dokumentów uwzględnionych przez Komisję na poparcie jej twierdzenia, że doszło do naruszenia traktatu (wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 66).

31 Prawo dostępu do akt wynikające z zasady poszanowania prawa do obrony oznacza, że Komisja powinna zapewnić zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość zapoznania się z wszystkimi dokumentami znajdującymi się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumentów wewnętrznych Komisji oraz innych poufnych informacji (ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).

32 W związku z tym należy przypomnieć, że dopiero na początku kontradyktoryjnego etapu postępowania administracyjnego zainteresowane przedsiębiorstwo, za pomocą pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, zostaje poinformowane o wszystkich istotnych okolicznościach, na których opiera się Komisja na tym etapie postępowania, i dopiero wówczas przedsiębiorstwu temu przysługuje prawo dostępu do akt sprawy, które to prawo ma na celu zagwarantowanie skutecznego wykonania prawa do obrony. W rezultacie odpowiedź innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu, na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie należy co do zasady do ogółu dokumentów akt dochodzenia, z którymi mogą zapoznać się strony (wyrok Sądu z dnia 30 września 2009 r. w sprawie T‑161/05 Hoechst przeciwko Komisji, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 163).

33 Jednakże, jeżeli w celu ustalenia istnienia naruszenia w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączonym do takiej odpowiedzi dokumencie, inne przedsiębiorstwa biorące udział w tym postępowaniu powinny mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego. W takich okolicznościach dany fragment odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączony do tej odpowiedzi dokument stanowi bowiem dowód obciążający inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w popełnieniu naruszenia (zob. ww. w pkt 32 wyrok w sprawie Hoechst przeciwko Komisji, pkt 164 i przytoczone tam orzecznictwo). Powyższe orzecznictwo ma zastosowanie analogicznie do art. 53 ust. 1 porozumienia EOG.

34 Analogicznie, jeżeli fragment odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączony do takiej odpowiedzi dokument może mieć znaczenie dla obrony przedsiębiorstwa, ponieważ umożliwia mu powołanie się na okoliczności, które nie są zgodne z wnioskami wyciągniętymi na tym etapie przez Komisję, stanowi on dowód odciążający. W takim wypadku zainteresowanemu przedsiębiorstwu należy umożliwić zapoznanie się z danym fragmentem lub dokumentem i wypowiedzenie się w ich przedmiocie.

35 Jednakże sam fakt, że inne przedsiębiorstwa podniosły takie same argumenty co zainteresowane przedsiębiorstwo i że wykorzystały większe środki na swoją obronę, nie wystarcza do uznania tych argumentów za dowody odciążające (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑43/02 Jungbunzlauer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3435, pkt 353, 355).

36 Co się tyczy konsekwencji dostępu do akt bez przestrzegania tych reguł, nieprzekazanie dokumentu, na którym Komisja oparła się w celu oskarżenia przedsiębiorstwa, stanowi naruszenie prawa do obrony jedynie w sytuacji, gdy zainteresowane przedsiębiorstwo wykaże, iż rozstrzygnięcie przyjęte przez Komisję w jej decyzji byłoby inne, gdyby niepodany do wiadomości dokument musiał zostać pominięty jako dowód (ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 71, 73).

37 Jeśli chodzi o niepodanie do wiadomości dokumentu odciążającego, zainteresowane przedsiębiorstwo musi wykazać jedynie, że jego nieujawnienie mogło , ze szkodą dla niego, mieć wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji. Wystarczy, że przedsiębiorstwo wykaże, iż mogło wykorzystać ten odciążający dokument w swej obronie, to znaczy, że gdyby miało możliwość powołania się na ten dokument w postępowaniu administracyjnym, mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w decyzji – przynajmniej jeśli chodzi o wagę i czas trwania zachowania, które jest mu zarzucane – a w konsekwencji na wysokość grzywny (ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 74, 75).

38 Możliwość, że nieujawniony dokument mógł mieć wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji, może być wykazana dopiero po wstępnym zbadaniu niektórych środków dowodowych, które wskazują, że w świetle tych środków dowodowych nieujawnione dokumenty mogły mieć znaczenie, którego nie należało lekceważyć (ww. w pkt 30 wyrok w sprawach połączonych Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, pkt 76).

– W przedmiocie części pierwszej dotyczącej niepodania do wiadomości dowodów obciążających

39 Komisja przyznaje, iż nie mogła oprzeć się na uwagach Fuji z dnia 21 listopada 2006 r. w celu uzasadnienia zarzutów postawionych skarżącym w zaskarżonej decyzji, jednakże zaprzecza, jakoby w rzeczywistości wykorzystała je jako dowody obciążające.

40 Należy jednak zaznaczyć, iż – tak jak twierdzą skarżące – w motywach 125 i 255 zaskarżonej decyzji Komisja powołała się na uwagi Fuji z dnia 21 listopada 2006 r. w celu potwierdzenia argumentu o istnieniu wspólnego uzgodnienia.

41 W tych okolicznościach rozstrzygnięcie w odniesieniu do tej części zarzutu zależy od wyniku analizy argumentów dotyczących dowodu istnienia wspólnego uzgodnienia przedstawionych przez skarżące w ramach pierwszej części drugiego zarzutu. Jeżeli bowiem zostanie stwierdzone, iż istnienie wspomnianego uzgodnienia zostało wykazane w wymagany prawem sposób nawet po nieuwzględnieniu uwag Fuji z dnia 21 listopada 2006 r. jako dowodu obciążającego, ta część zarzutu będzie musiała zostać oddalona. Natomiast jeżeli stwierdzone zostanie, iż rzeczone uwagi stanowią niezbędny dowód na poparcie ustaleń w przedmiocie istnienia wspólnego uzgodnienia przyjętych w zaskarżonej decyzji, ta część zarzutu będzie musiała zostać uwzględniona.

– W przedmiocie części drugiej dotyczącej niepodania do wiadomości dowodów odciążających

42 Po pierwsze, strony zgadzają się, iż porozumienie GE zostało podane do wiadomości skarżących. Skarżące ograniczają się bowiem jedynie do stwierdzenia, iż miały bardzo krótki termin na jego zbadanie, nie precyzując jednak, w jaki sposób okoliczność ta utrudniła im obronę. Ponadto w uwagach z dnia 18 listopada 2009 r. skarżące przyznają, iż miały okazję wypowiedzieć się w przedmiocie wspomnianego porozumienia i że rzeczywiście skorzystały z tej możliwości. W konsekwencji ich argument dotyczący tego porozumienia nie może zostać uwzględniony.

43 Po drugie, jeżeli chodzi o uwagi w przedmiocie porozumienia GE przedstawione przez inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, skarżące wskazują w ich uwagach z dnia 18 listopada 2009 r., iż Toshiba Corp. i Mitsubishi Electric System Corp. (zwana dalej „Melco”) również uznały moc rzeczonego porozumienia jako dowodu odciążającego ze względów takich samych co przedstawione Komisji przez skarżące. Skarżące ograniczają się do stwierdzenia, iż Toshiba i Melco podniosły te same argumenty co one same, co oznacza, iż uwagi Toshiby i Melco nie mogą być uważane za dowód odciążający.

44 Po trzecie, to samo stwierdzenie ma zastosowanie do uwag innych przedsiębiorstw, które uczestniczyły w kartelu, w których podważana jest wiarygodność zeznań pana H. w przedmiocie istnienia wspólnego uzgodnienia. W uwagach z dnia 18 listopada 2009 r. skarżące wskazują bowiem, iż Toshiba i Melco również negatywnie oceniły moc dowodową rzeczonych zeznań ze względów takich samych co przedstawione Komisji.

45 Po czwarte, w uwagach i zeznaniach Melco i Siemensa oraz w zeznaniach złożonych przez Fuji wspomina się o istnieniu „znacznych” barier wejścia na rynek europejski oraz o okoliczności, iż był to rynek „dojrzały”, co czyniło wejście na niego przez japońskich producentów trudnym, a wręcz niemożliwym. Co więcej, Siemens i Melco oraz ich pracownicy zakwestionowali wprost istnienie wspólnego uzgodnienia lub dotyczących go dyskusji, a zeznania pana T. przedstawione przez Siemens, wskazują, iż kartel oparty na porozumieniu GQ koncentrował się na Środkowym Wschodzie i nie miał zastosowania do Europy.

46 Skarżące nie zakwestionowały jednak twierdzenia Komisji, zgodnie z którym zeznania pracowników Fuji zostały im podane do wiadomości. W konsekwencji w odniesieniu do tych dowodów nie można stwierdzić żadnego naruszenia prawa dostępu do akt sprawy.

47 Ponadto w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skarżące podniosły te same argumenty co przedstawione w pkt 45 powyżej, co oznacza, iż uwag Melco i Siemensa nie można uważać za dowody odciążające, których podanie do wiadomości mogło mieć wpływ na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji.

48 Ten sam wniosek stosuje się do zeznań pracowników Melco, jak również pracowników Siemensa, jako że pisemnych zeznań pracowników spółki sporządzonych pod jej kontrolą i przedstawionych dla celów jej obrony w ramach postępowania administracyjnego prowadzonego przez Komisję nie można zasadniczo uważać za dowody odrębne i niezależne od oświadczeń tej spółki. Z reguły bowiem stanowisko spółki dotyczące prawdziwości okoliczności zarzucanych jej przez Komisję opiera się przede wszystkim na wiedzy i opinii jej pracowników i kierownictwa.

49 W zakresie, w jakim skarżące utrzymują, iż zeznania pracowników Siemensa podważają twierdzenie Komisji, zgodnie z którym europejscy producenci nie kwestionowali wspólnego uzgodnienia, należy zauważyć, iż nie zostało wykazane, aby w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów lub na późniejszym etapie Komisja oparła się na takim ogólnym twierdzeniu. W tym względzie z motywu 125 zaskarżonej decyzji wynika co najwyżej, iż Komisja stwierdziła, że istnienie wspomnianego uzgodnienia nie zostało zakwestionowane przez Alstom i Arevę i nie było w otwarty sposób zakwestionowane przez przedsiębiorstwo należące do grupy, w której skład wchodzi VA TECH Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG (zwana dalej „VA TECH”). Komisja nie podała natomiast szczegółów stanowiska Siemens lub stanowiska ogółu europejskich producentów. W konsekwencji argument skarżących nie ma oparcia w faktach. Ponadto stanowisko europejskich producentów w odniesieniu do istnienia wspólnego uzgodnienia i znaczenia tego dowodu zostanie omówione w pkt 197–203 poniżej.

50 Po piąte, w odpowiedzi na żądanie Sądu dotyczące uwag innych japońskich przedsiębiorstw w przedmiocie ich rzekomego uczestnictwa w projektach RIG w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) przywołanych w motywie 164 zaskarżonej decyzji, Komisja przedstawiła wyciąg z odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonej przez Melco, z którego wynika, iż Melco podważa, aby uczestniczyła w rozdzielaniu takich projektów.

51 Niemniej jednak w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Melco ograniczyła się do przyjęcia stanowiska takiego samego jak skarżące, co przyznają one w ich uwagach z dnia 18 listopada 2009 r. W konsekwencji wyciąg z odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonej przez Melco nie stanowi dowodu odciążającego, którego podanie do wiadomości mogło mieć wpływ na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji.

52 Po szóste, z oświadczeń pana S. złożonych w dniu 15 września 2006 r. wynika, iż uważa on, że z jednej strony kartel rozpadł się w następstwie przerwania uczestnictwa w nim przez Siemens w 1999 r., z drugiej zaś kartel ustanowiony od 2002 r. w istotny sposób odróżniał się od kartelu istniejącego do 1999 r.

53 W odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skarżące przedstawiły te same argumenty w celu podważenia istnienia jednolitego i ciągłego naruszenia. W tych okolicznościach i w świetle uwag przedstawionych w pkt 48 powyżej dotyczących klasyfikacji zeznań pracowników spółki należy uznać, iż również oświadczenia pana S. nie stanowią dowodu odciążającego, którego podanie do wiadomości mogło mieć wpływ na przebieg postępowania i treść zaskarżonej decyzji.

54 W świetle ogółu powyższych rozważań należy oddalić drugą część pierwszego zarzutu.

2. W przedmiocie zarzutu drugiego dotyczącego braku udowodnienia przez Komisję istnienia wspólnego uzgodnienia lub wynikającego z niego naruszenia

55 W ramach pierwszej części drugiego zarzutu skarżące podnoszą, iż Komisja nie wykazała w wymagany prawem sposób istnienia wspólnego uzgodnienia, i zauważają, iż nie podjęła ona wysiłków w celu rozwiania istniejących wątpliwości w ramach niezależnego dochodzenia. Skarżące uważają, iż w niniejszym przypadku Komisja była zobowiązana przyjąć przedstawione przez nie alternatywne wytłumaczenie okoliczności faktycznych. W ramach drugiej części drugiego zarzutu skarżące podnoszą, iż Komisja nie wykazała, że wspólne uzgodnienie stanowiło porozumienie ograniczające lub uzgodnioną praktykę.

56 Komisja kwestionuje zasadność argumentów skarżących.

a) W przedmiocie części pierwszej dotyczącej braku wykazania przez Komisję istnienia wspólnego uzgodnienia

57 Zgodnie z orzecznictwem na Komisji spoczywa obowiązek udowodnienia stwierdzonych przez nią naruszeń oraz przedstawienia środków dowodowych pozwalających wykazać w sposób wymagany prawem występowanie okoliczności stanowiących naruszenie (zob. wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawach połączonych T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP i T‑61/02 OP Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3567, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).

58 W tym kontekście istnienie wątpliwości po stronie sądu musi być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie. Sąd nie może zatem orzec, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie danego naruszenia, jeśli jego wątpliwości w tym względzie się utrzymują, zwłaszcza w ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakładającej grzywnę (ww. w pkt 57 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 60).

59 W tej ostatniej sytuacji konieczne jest bowiem poszanowanie przewidzianej w szczególności w art. 6 ust. 2 podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności zasady domniemania niewinności, wchodzącej w skład praw podstawowych, które stanowią zasady ogólne prawa wspólnotowego. Zważywszy na charakter omawianych naruszeń oraz na charakter i surowość sankcji z nimi związanych, zasada domniemania niewinności znajduje zastosowanie w szczególności do postępowań w przedmiocie naruszenia obowiązujących przedsiębiorstwa reguł konkurencji, które mogą zostać zakończone orzeczeniem grzywien lub okresowych kar pieniężnych (zob. ww. w pkt 57 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 61).

60 Tak więc konieczne jest, by w celu wykazania istnienia naruszenia Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody. Niemniej należy podkreślić, że nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, by wymogowi temu odpowiadał oceniany jako całość zbiór poszlak, na który powołuje się instytucja (zob. ww. w pkt 57 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 62, 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

61 Ponadto, biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, nie można wymagać od Komisji, by przedstawiła dokumenty poświadczające w wyraźny sposób nawiązanie kontaktu między omawianymi podmiotami gospodarczymi. Fragmentaryczne i pojedyncze dane, którymi mogła dysponować Komisja, muszą w każdym razie móc być uzupełnione wnioskowaniem pozwalającym na odtworzenie istotnych okoliczności. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (zob. ww. w pkt 57 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 64, 65 i przytoczone tam orzecznictwo).

62 Jednakże, jeśli Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku, aby stwierdzić istnienie naruszenia, wystarczy, że wspomniane przedsiębiorstwa wykażą istnienie okoliczności, które stawiają w innym świetle fakty ustalone przez Komisję i które pozwalają tym samym zastąpić innym przekonywającym wyjaśnieniem faktów wyjaśnienie, jakie Komisja przyjęła w celu stwierdzenia istnienia naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 186 i przytoczone tam orzecznictwo).

63 Wbrew twierdzeniom skarżących reguła ta nie ma zastosowania do wszystkich przypadków, w których naruszenie jest wykazane jedynie na podstawie dowodów niemających formy dokumentu.

64 Jeżeli chodzi o środki dowodowe, na które można powoływać się w celu wykazania naruszenia art. 81 WE, zasadą mającą pierwszeństwo w prawie wspólnotowym jest zasada swobodnego doboru środków dowodowych (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑50/00 Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2395, pkt 72). Przytoczone wyżej orzecznictwo ma zastosowanie analogicznie do art. 53 porozumienia EOG.

65 W konsekwencji nawet jeżeli brak dowodów z dokumentów może okazać się istotny w ramach całościowej oceny zbioru poszlak, na jakich opiera się Komisja, nie umożliwia on sam w sobie zainteresowanemu przedsiębiorstwu podważenia twierdzeń Komisji poprzez przedstawienie alternatywnego wytłumaczenia okoliczności faktycznych. Jest tak jedynie w przypadku, gdy dowody przedstawione przez Komisję nie pozwalają wykazać istnienia naruszenia w jednoznaczny sposób i bez konieczności dokonywania wykładni (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 12 września 2007 r. w sprawie T‑36/05 Coats Holdings i Coats przeciwko Komisji, niepublikowany w Zbiorze, pkt 74).

66 Z tego samego powodu, nawet w braku dowodów z dokumentów, Komisja nie jest zobowiązana przeprowadzać odrębnego dochodzenia w celu sprawdzenia okoliczności faktycznych.

67 Ponadto w tym względzie żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych przedsiębiorstw oskarżanych o uczestnictwo w kartelu. Gdyby tak nie było, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów (ww. w pkt 62 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 192). Przytoczone wyżej orzecznictwo ma zastosowanie analogicznie do art. 53 porozumienia EOG.

68 Jednakże oświadczenie przedsiębiorstwa, któremu zarzuca się udział w kartelu, a którego prawdziwość jest kwestionowana przez szereg innych przedsiębiorstw, którym zarzuca się udział w kartelu, nie może być uważane za stanowiące wystarczający dowód istnienia naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest poparte innymi dowodami, przy czym wymagany stopień, w jakim musi być ono potwierdzone, może być niższy ze względu na wiarygodność omawianych oświadczeń (ww. w pkt 62 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 219, 220).

69 Co się tyczy mocy dowodowej różnych środków dowodowych, jedynym kryterium oceny przedstawionych dowodów jest ich wiarygodność (ww. w pkt 64 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 72).

70 Zgodnie z ogólnymi regułami w dziedzinie dowodów wiarygodność i w konsekwencji moc dowodowa dokumentu zależy od jego pochodzenia, okoliczności, w jakich został sporządzony, jego adresata i treści (wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑491, pkt 1053, 1838).

71 Jeżeli chodzi o oświadczenia, szczególnie wysoka moc dowodowa może ponadto być przyznana oświadczeniom, które, po pierwsze, są wiarygodne, po drugie, są składane w imieniu przedsiębiorstwa, po trzecie, pochodzą od osób mających zawodowy obowiązek działania w interesie tego przedsiębiorstwa, po czwarte, są sprzeczne z interesem składającej je osoby, po piąte, pochodzą od bezpośredniego świadka opisanych w nich okoliczności i po szóste, zostały złożone na piśmie w sposób świadomy i po głębokim namyśle (zob. podobnie ww. w pkt 62 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 205–210).

72 Ponadto, nawet jeśli należy zasadniczo wykazywać pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na wskazywaną przez skarżące okoliczność, że uczestnicy ci mogą mieć tendencję do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, pozostaje bezsporne, iż fakt wystąpienia o skorzystanie z zastosowania komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zwolnienia z grzywny lub zmniejszenia jej wysokości niekoniecznie musi stanowić zachętę do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu. W istocie jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70).

73 W tym zakresie należy również zauważyć, iż potencjalne konsekwencje przedstawienia nieprawdziwych dowodów są tym poważniejsze, że – jak wynika z pkt 68 powyżej – kwestionowane oświadczenie przedsiębiorstwa musi być potwierdzone. Okoliczność ta zwiększa bowiem ryzyko wykrycia nieprawdziwych oświadczeń zarówno przez Komisję, jak też przez uczestniczące przedsiębiorstwa.

74 Jeżeli chodzi o stosowanie tych reguł do niniejszego przypadku tytułem wstępu należy przypomnieć, iż zgodnie z poczynionymi w zaskarżonej decyzji stwierdzeniami wspólne uzgodnienie było niepisanym uzgodnieniem, które obejmowało po pierwsze zobowiązanie japońskich przedsiębiorstw, iż odstąpią od wejścia na rynek projektów RIG w EOG, po drugie zobowiązanie europejskich przedsiębiorstw, iż odstąpią od wejścia na japoński rynek projektów RIG i po trzecie zobowiązanie europejskich przedsiębiorstw, iż będą informować japońskie przedsiębiorstwa o projektach RIG w państwach europejskich innych niż kraje macierzyste i księgować te projekty w ramach wspólnego limitu „europejskiego” przewidzianego w porozumieniu GQ. Zdaniem Komisji celem mechanizmu informowania i księgowania było zapewnienie kompensaty japońskim przedsiębiorstwom postrzeganym przez europejskie przedsiębiorstwa jako potencjalni konkurenci na rynku EOG.

75 W tym kontekście należy od razu odrzucić twierdzenie skarżących, zgodnie z którym treść pojęcia wspólnego uzgodnienia nie jest niezmienna w całej zaskarżonej decyzji. Jakkolwiek bowiem można stwierdzić drobne różnice pomiędzy różnymi sformułowaniami wykorzystanymi w zaskarżonej decyzji, to różnice te nie mają wpływu na podstawowe cechy tego pojęcia przedstawione w poprzednim punkcie.

76 Spośród różnych elementów składowych wspólnego uzgodnienia wymienionych w pkt 74 powyżej podstawę zarzutu postawionego przez Komisję skarżącym stanowi rzekome zobowiązanie japońskich przedsiębiorstw, iż odstąpią od wejścia na rynek projektów RIG w EOG. W konsekwencji w wymagany prawem sposób wykazane musi zostać istnienie tego zobowiązania. Jednakże, jeżeli inne elementy składowe wspólnego zobowiązania zostaną dowiedzione, to może okazać się, iż mają one znaczenie jako dowody pośrednie pozwalające na wyprowadzenie istnienia współzależnego zobowiązania japońskich przedsiębiorstw.

77 Skarżące kwestionują istnienie wspólnego uzgodnienia, podnosząc, iż ich nieobecność na europejskim rynku projektów RIG można wytłumaczyć okolicznością, iż z różnych powodów – w szczególności handlowych i technicznych – japońskie przedsiębiorstwa nie były uważane za wiarygodnych konkurentów na rynku europejskim. Skarżące kwestionują moc różnych dowodów przedstawionych przez Komisję w zaskarżonej decyzji i wskazują inne dowody, które według nich sugerują, iż wspólne uzgodnienie nie istniało. Oprócz tego przedstawiają one przygotowane przez konsultantów sprawozdanie (zwane dalej „zewnętrznym sprawozdaniem”), które jak twierdzą, stanowi argument na poparcie prezentowanego przez nie alternatywnego wytłumaczenia okoliczności faktycznych.

78 Komisja podnosi, iż istnienie wspólnego uzgodnienia, a zwłaszcza zobowiązanie japońskich przedsiębiorstw, że odstąpią od wejścia na rynek EOG, jest wykazane w wymagany prawem sposób przez zbiór dowodów obejmujących dowody z dokumentów, oświadczenia przedsiębiorstw, zeznania świadków oraz dowody odnoszące się do rzeczywistego działania kartelu.

79 Należy zatem dokonać oceny wiarygodności i zawartości różnych dowodów w celu sprawdzenia, czy dowody, na jakich oparła się Komisja, jako całość uzasadniają silne przekonanie o istnieniu wspólnego uzgodnienia, którego podważyć nie mogą dowody przedstawiane przez skarżące.

W przedmiocie porozumienia GQ i porozumienia EQ

– Argumenty stron

80 Skarżące podnoszą po pierwsze, że porozumienie GQ i porozumienie EQ w żaden sposób nie wspominają o wspólnym uzgodnieniu, mimo że w porozumieniach tych są w szczegółowy sposób ustalone zasady kartelu. W tym zakresie załącznik 2 do porozumienia GQ nie odzwierciedla istnienia rzeczonego wspólnego uzgodnienia, lecz fakt wyłączenia państw Europy Zachodniej z zakresu stosowania porozumienia.

81 Po drugie skarżące kwestionują istnienie ścisłego związku pomiędzy porozumieniem GQ i porozumieniem EQ. Zdaniem skarżących porozumienie GQ pomimo szczegółowego charakteru nie wspomina o porozumieniu EQ. Co więcej japońscy producenci nie byli stroną porozumienia EQ i nie znali jego treści.

82 Skarżące uważają w konsekwencji, iż porozumienie GQ i porozumienie EQ nie stanowią dowodów z dokumentów na okoliczność istnienia wspólnego uzgodnienia. Zważywszy, że rzeczone porozumienia nie wspominają o wspólnym uzgodnieniu, pomimo jego rzekomo podstawowego znaczenia dla kartelu o zasięgu światowym, ich treść dowodzi wręcz, iż uzgodnienie to nie istniało.

83 Komisja kwestionuje zasadność argumentów przedstawionych przez skarżące.

– Ocena Sądu

84 Strony zgadzają się, iż porozumienie GQ przewiduje organizację kartelu dotyczącego projektów RIG na poziomie światowym. Jednakże skarżące twierdzą po pierwsze, iż porozumienie to nie wspomina o wspólnym uzgodnieniu, i po drugie, że zgodnie z jego załącznikiem 2 wspomniane porozumienie wyłącza z jego zakresu stosowania Japonię, dwanaście ówczesnych państw członkowskich Wspólnoty Europejskiej oraz pięć innych państw Europy Zachodniej.

85 W tych okolicznościach nie należy uważać, aby porozumienie GQ stanowiło dowód z dokumentu potwierdzający istnienie wspólnego uzgodnienia. Wykładnia Komisji, zgodnie z którą wyłączenie państw europejskich i Japonii było skutkiem istnienia rzeczonego uzgodnienia, nie jest a priori bardziej przekonująca niż przeciwna wykładnia proponowana przez skarżące.

86 Porozumienie EQ stanowi z kolei porozumienie wykonujące porozumienie GQ odnoszące się w szczególności do podziału limitu „europejskiego” przewidzianego w porozumieniu GQ. Z tego względu istnieje pewien związek pomiędzy tymi porozumieniami. Jednakże porozumienie EQ zostało zawarte jedynie przez przedsiębiorstwa europejskie. Skarżące nie były więc jego stronami. Ponadto porozumienie to nie wspomina wyraźnie o wspólnym uzgodnieniu.

87 W tym względzie należy również zaznaczyć, iż zgodnie z pkt 4 części „E (E‑Members)” załącznika 2 do porozumienia EQ europejscy producenci „decydują o informowaniu o europejskich projektach [grupy japońskich producentów]”. Z kontekstu załącznika 2 wynika, iż przekazywanie informacji miało następować przed przydzielaniem danych projektów RIG.

88 Okoliczność ta pozwala na odrzucenie w pewnym zakresie argumentacji skarżących, ponieważ sugeruje ona, że europejscy producenci uważali, iż japońscy producenci mogli być zainteresowani przynajmniej procesem przydzielania pewnych projektów RIG w EOG i że byli zatem potencjalnymi konkurentami w odniesieniu do takich projektów.

89 Niemniej jednak żaden z elementów porozumienia EQ ani z innych dowodów przedstawionych przez Komisję nie wskazuje, iż omawiany mechanizm został wdrożony przez europejskich producentów lub że japońscy producenci wiedzieli o jego istnieniu.

90 Porozumienie EQ stanowi zatem jedynie poszlakę pozwalającą sądzić, iż – jak twierdzi Komisja – japońscy producenci byli uważani za wiarygodnych konkurentów mogących dokonywać dostaw pewnych projektów RIG w EOG.

91 Ponadto należy zauważyć, iż zobowiązanie się grupy producentów, że odstąpią od wejścia na rynek zastrzeżony dla innej grupy, takie jak zobowiązanie, które Komisja zarzuca japońskim producentom, opiera się na prostej koncepcji, która może być wdrożona w łatwy sposób. Podobnie wdrożenie koncepcji nie wymaga zasadniczo współdziałania zainteresowanych przedsiębiorstw. W konsekwencji zobowiązanie takie może w zupełności istnieć jako niepisane uzgodnienie, co umożliwia również zmniejszenie ryzyka jego odkrycia. W tym względzie Komisja wskazała w motywach 170–176 zaskarżonej decyzji, iż w niniejszym przypadku uczestnicy kartelu przyjęli szereg środków ostrożności w celu uniknięcia jego ujawnienia.

92 Chociaż prawdą jest, iż wskazany przez Komisję mechanizm informowania i księgowania wdrożony po rozdzieleniu danych projektów RIG wymagał pewnych środków wdrażania, to środki te nie były szczególnie skomplikowane, ponieważ polegały zasadniczo na przekazywaniu przez grupę europejską grupie japońskiej pewnych danych, co ponadto odbywało się równolegle do wdrażania porozumienia GQ w zakresie projektów RIG poza EOG. W konsekwencji nie wydaje się, aby takie środki koniecznie wymagały pisanych reguł.

W przedmiocie oświadczeń ABB

– Argumenty stron

93 Na wstępie skarżące powtarzają, iż dowody przedstawione przez ABB w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny, a w szczególności oświadczenia złożone po przyznaniu jej przez Komisję warunkowego zwolnienia muszą być oceniane w świetle presji, pod jaką znalazła się ABB, ponieważ przedsiębiorstwo to pragnęło zachować przyznane mu zwolnienie, umniejszając wagę jego własnych zachowań i wyolbrzymiając wagę zachowań innych uczestniczących przedsiębiorstw. W niniejszym przypadku presja ta przejawiała się w częściowych oświadczeniach złożonych przez ABB podczas przesłuchania przed Komisją oraz w ramach równoległego postępowania prowadzonego przez czeski organ ochrony konkurencji.

94 Skarżące dodają, iż oświadczenia ABB nie pochodzą z okresu zaistnienia okoliczności faktycznych, nie dostarczają wystarczających szczegółów w przedmiocie wspólnego uzgodnienia oraz że zmieniały się z upływem czasu, co zmniejsza ich moc dowodową.

95 W początkowym wniosku o zwolnienie z grzywny z dnia 3 marca 2004 r. ABB nie odniosła się do istnienia wspólnego uzgodnienia, o którym wspomniała dopiero w swych uwagach z dnia 11 marca 2004 r.

96 W odniesieniu do uwag ABB z dnia 11 marca 2004 r. skarżące zwracają uwagę po pierwsze, iż gdy ABB wspomina o udziale japońskich przedsiębiorstw we wspólnym uzgodnieniu, wydaje się odnosić do JAEPS i do TM T & D Corp. będącej wspólną spółką Toshiby i Melco prowadzącą działalność tych przedsiębiorstw w dziedzinie RIG pomiędzy październikiem 2002 r. i kwietniem 2005 r. Tymczasem w zaskarżonej decyzji Komisja zinterpretowała oświadczenia ABB nie tylko jako odnoszące się do całego okresu trwania naruszenia od 1988 r., chociaż ani TM T & D, ani JAEPS wówczas nie istniały, lecz również jako obejmujące poza tymi dwiema spółkami Hitachi i Hitachi Europe.

97 Po drugie, skarżące podnoszą, iż w uwagach z dnia 1 marca 2004 r. ABB ograniczyła się do niejasnych oświadczeń w odniesieniu do czasu trwania kartelu, koncentrując się na okresie pomiędzy 1999 r. i 2002 r.

98 Po trzecie, skarżące twierdzą, że niejasny i sprzeczny charakter uwag ABB z dnia 11 marca 2004 r. pozwala sądzić, iż chodzi raczej o przypuszczenia personelu tego przedsiębiorstwa dotyczące warunków rynkowych niż o dowód wyraźnego porozumienia obejmującego wspólną wolę.

99 Po czwarte, skarżące uważają, iż w uwagach z dnia 11 marca 2004 r. ABB na wstępie potwierdziła, że zainteresowane przedsiębiorstwa uważały, iż ze względu na przeszkody prawne, techniczne i handlowe wejście na europejski rynek było trudne a wręcz niemożliwe. Twierdzą one, iż w takich okolicznościach jakiekolwiek wyraźne porozumienie obejmujące zobowiązanie do odstąpienia od wejścia na rynek właściwy było bezcelowe.

100 Skarżące twierdzą wreszcie, że ABB w uwagach z dnia 4 października 2005 r. przedstawionych po złożeniu przez nie same oraz przez innych japońskich producentów uwag dotyczących powyższych przeszkód, zmieniła jej wcześniejsze oświadczenia dotyczące wspólnego uzgodnienia, gdyż oświadczyła ona w szczególności, że bariery wejścia na rynek europejski mogły być pokonane i że w konsekwencji wejście japońskich producentów było możliwe z gospodarczego punktu widzenia. Zdaniem skarżących moc dowodowa takiego późnego oświadczenia, które radykalnie zmienia wcześniejsze oświadczenia, budzi wątpliwości.

101 Komisja kwestionuje zasadność argumentów przedstawionych przez skarżące.

– Ocena Sądu

102 Jeżeli chodzi o wiarygodność oświadczeń ABB złożonych w ramach jej wniosku o zwolnienie z grzywny, w pkt 72 i 73 powyżej wskazano, iż sam fakt wystąpienia o skorzystanie ze stosowania komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania rzeczonego zwolnienia nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników kartelu.

103 Szczególne okoliczności świadczące o rzekomej presji, pod jaką znajdowała się ABB, nie mogą mieć wpływu na to stwierdzenie. Podczas przesłuchania przed Komisją ABB ograniczyła się do zaprezentowania ram faktycznych kartelu i twierdzenia, iż okoliczności faktyczne przedstawione przez nią Komisji uzasadniały przyznanie jej zwolnienia z grzywny. W ramach postępowania prowadzonego przez czeski organ ochrony konkurencji interwencja ABB obejmowała poza tymi dwiema częściami część poświęconą ocenie prawnej okoliczności faktycznych oraz uwagi w przedmiocie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Nie wydaje się jednakże, aby w tych dwóch przypadkach ABB wyszła poza to, czego można oczekiwać od przedsiębiorstwa, które wystąpiło o zwolnienie z grzywny i które poprzez pełną współpracę z danym organem pragnie zapewnić sobie utrzymanie przyznanego mu warunkowego zwolnienia. W konsekwencji nie należy uważać, iż wystąpienie przez ABB o skorzystanie ze zwolnienia z grzywny podważa wiarygodność jej oświadczeń.

104 Argument skarżących dotyczący tego, iż oświadczenia ABB nie pochodzą z okresu zaistnienia okoliczności faktycznych, również nie może być uwzględniony. Po pierwsze, oświadczenia przedstawione Komisji przez przedsiębiorstwo w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny nie mogą bowiem z definicji być współczesne całemu rzekomemu zachowaniu noszącemu znamiona naruszenia, co jednak nie pozbawia ich wszelkiej mocy dowodowej. Po drugie, w niniejszym przypadku ABB twierdziła, że wspólne uzgodnienie istniało od dnia 11 marca 2004 r., czyli przed końcem naruszenia, którego dotyczy zaskarżona decyzja.

105 Jeżeli chodzi o treść różnych oświadczeń ABB, po pierwsze, nie należy przypisywać szczególnego znaczenia okoliczności, iż w początkowym wniosku, czyli we wniosku o zwolnienie z grzywien z dnia 3 marca 2004 r. nie wspomniano o wspólnym uzgodnieniu. Jest bowiem normalne, iż przy pierwszym kontakcie z Komisją w ramach wniosku o zwolnienie z grzywny dane przedsiębiorstwo nie opisuje w szczegółach wszystkich aspektów kartelu, którego istnienie zamierza ujawnić.

106 Ponadto, chociaż ABB w początkowym wniosku nie wspomina w wyraźny sposób o wspólnym uzgodnieniu, niemniej wskazuje ona, iż JAEPS i TM T & D były wśród uczestników kartelu oraz że obejmował on wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej. Twierdzenie to oznacza, iż w opinii ABB dwie omawiane spółki uczestniczyły we wspólnym uzgodnieniu.

107 Po drugie, ABB w uwagach z dnia 11 marca 2004 r., czyli przed przyznaniem jej warunkowego zwolnienia, wyraźnie wspomniała o istnieniu wspólnego uzgodnienia, na którego mocy dwie japońskie spółki miały nie składać ofert na projekty europejskie, zaś europejskie spółki miały nie składać ofert na projekty japońskie.

108 W tym kontekście jest rzeczą naturalną, iż ABB odniosła się do dwóch japońskich spółek, a mianowicie JAEPS i TM T & D, ponieważ w chwili złożenia oświadczeń działalność w dziedzinie RIG przedsiębiorstw Hitachi, Fuji, Toshiby i Melco skupiona była w ramach tych spółek. Niemniej jednak Komisja miała prawo zinterpretować to oświadczenie jako wskazujące, iż same rzeczone przedsiębiorstwa uczestniczyły we wspólnym uzgodnieniu. W początkowym wniosku ABB sprecyzowała już bowiem, iż zgodnie z jej wiedzą kartel istniał od ponad dziesięciu lat, co oznacza, że jego powstanie znacznie wyprzedzało utworzenie JAEPS i TM T & D.

109 Podobnie łączne brzmienie uwag ABB z dnia 11 marca 2004 r. i jej początkowego wniosku pozwala odrzucić argument skarżących, zgodnie z którym ABB nie przedstawiła szczegółów dotyczących czasu trwania kartelu. W początkowym wniosku ABB wskazała bowiem, iż kartel działał co najmniej od 1994 r., a jej uwagi z dnia 11 marca 2004 r. nie przeczą temu stwierdzeniu.

110 Ponadto ABB rzeczywiście oświadczyła, że wspólne uzgodnienie opierało się na okoliczności, iż japońscy producenci nie byli dobrze akceptowani przez europejskich klientów i musieli sprostać pewnym przeszkodom na europejskim rynku. Niemniej jednak z uwag z dnia 11 marca 2004 r. jednoznacznie wynika, iż uczestniczące japońskie przedsiębiorstwa nie ograniczyły się do stwierdzenia istnienia tych przeszkód, lecz zobowiązały się w stosunku do ich europejskich partnerów, że odstąpią od wejścia na rynek EOG. Tym samym bariery wejścia na rzeczony rynek nie tyle uczyniły bezcelowym istnienie wspólnego uzgodnienia, co raczej stanowiły bodziec, który doprowadził do zawarcia rzeczonego uzgodnienia. Należy zresztą zaznaczyć, że takie stwierdzenie nie jest paradoksalne, gdyż jest rzeczą naturalną, iż producent w ramach podziału rynków takiego jak ten zarzucany przez Komisję w niniejszej sprawie pozostawia swoim konkurentom rynki, na których jego pozycja jest słaba.

111 Po trzecie, należy odrzucić twierdzenie skarżących, zgodnie z którym uwagi ABB z dnia 4 października 2005 r. przeczą jej wcześniejszym oświadczeniom. W rzeczonych uwagach ABB potwierdziła istnienie wspólnego uzgodnienia. Jakkolwiek ABB zaakcentowała przy tej okazji, iż przeszkody, jakim musieli sprostać japońscy producenci pragnący wejść na rynek EOG, były możliwe do pokonania, to stwierdzenie to nie jest jednak sprzeczne z oświadczeniami z dnia 11 marca 2004 r., w których nie wskazano, iż wejście na ten rynek było niemożliwe, lecz jedynie, że było to trudne.

112 W konsekwencji, wbrew temu, co twierdzą skarżące, uwagi ABB z dnia 4 października 2005 r. stanowią spójne wyjaśnienie jej wcześniejszych oświadczeń.

113 W świetle ogółu powyższych rozważań należy stwierdzić, iż oświadczenia ABB mogą udowodnić wspólne uzgodnienie, ponieważ wspominają o istnieniu tego uzgodnienia, opisują jego zasadniczą treść oraz podają informacje dotyczące czasu jego trwania i uczestników.

114 Ponadto oświadczenia ABB są spójne, zostały dostarczone w imieniu przedsiębiorstwa, a z ich treści wynika, iż opierają się na wewnętrznych badaniach oraz dyskusji z pracownikami tego przedsiębiorstwa. W konsekwencji należy przyznać im pewien stopień mocy dowodowej. Niemniej jednak zgodnie z orzecznictwem przedstawionym w pkt 68 powyżej ich treść musi w każdym razie być potwierdzona przez inne dowody.

W przedmiocie zeznań pracowników i byłego pracownika ABB

– Argumenty stron

115 Na wstępie skarżące powtarzają ich argument, zgodnie z którym moc dowodów przedstawionych przez ABB jest ograniczona, ponieważ spółka ta wystąpiła o skorzystanie ze zwolnienia z grzywny.

116 Skarżące precyzują w tym zakresie, iż zeznania pracowników i byłego pracownika ABB zostały przedstawione podczas przesłuchań, które przeprowadzono we wrześniu 2005 r. – czyli 18 miesięcy po pierwszym wniosku o zwolnienie z grzywny – na żądanie Komisji i w obecności jej personelu i radcy prawnego ABB, który nawet aktywnie interweniował podczas przesłuchania pana M.

117 Podobnie zdaniem skarżących z pewnych uwag przedstawionych podczas tych przesłuchań wynika, iż wcześniej odbyły się przygotowawcze spotkania i sporządzone zostało co najmniej jedno pismo. Wydaje się zwłaszcza, iż pan M. został nakłoniony do złożenia oświadczeń podczas rozmowy przygotowawczej z zewnętrznym doradcą ABB, która odbyła się w dniu przesłuchania. Mimo to pomiędzy różnymi zeznaniami występują niespójności.

118 Ponadto świadkowie zostali uprzedzeni o znaczeniu przesłuchań dla rezultatu złożonego przez ABB wniosku o zwolnienie z grzywien. W konsekwencji zdaniem skarżących świadkowie ci mieli osobisty interes w dostarczeniu Komisji dowodów potwierdzających istnienie wspólnego uzgodnienia. W szczególności jedynym powodem uczestnictwa pana M. w postępowaniu było utrzymanie podczas jego emerytury świadczeń przyznanych mu przez ABB.

119 Według skarżących nie istniało natomiast ryzyko, iż zeznania zaszkodzą ABB, ponieważ w ramach oceny jej wniosku o zwolnienie z grzywny byłyby one rozważane przychylnie.

120 Ponadto oświadczenia świadków nie były ani sporządzone na piśmie, ani ponownie zbadane przez nich samych w celu sprawdzenia ich prawdziwości. Nie zostały zatem złożone po głębokim zastanowieniu. Świadkowie wypowiadali się w charakterze pracowników lub byłego pracownika, a nie oficjalnych przedstawicieli ABB.

121 Skarżące dodają, iż w licznych przypadkach przesłuchiwane osoby nie były bezpośrednimi świadkami wydarzeń, do których się odnosiły. W szczególności pan M. nie był bezpośrednio przy powstaniu wspólnego ani nawet przy jego rzekomym przyjęciu w dniu 15 kwietnia 1988 r., ponieważ wskazał on, iż uzgodnienie istniało, gdy on sam może nawet jeszcze się nie urodził.

122 Ponadto zeznania pana M. z września 2005 r. zawierają w wielu miejscach wcześniejsze uwagi ABB oparte na jego wcześniejszych oświadczeniach a użyte przez niego wyrażenia są niedokładne i zasugerowane przez Komisję lub przez zewnętrznego doradcę ABB. Oprócz tego fakt, iż nie przypomniał on sobie o istnieniu porozumienia GE przed listopadem 2006 r., wzbudza dodatkową wątpliwość co do wiarygodności jego zeznań.

123 Komisja sama przyznała, iż moc dowodowa zeznań pana M. była niewielka, ponieważ wykorzystała dowody w sposób wybiórczy.

124 Jeżeli chodzi o treść zeznań, żaden ze świadków nie był w stanie potwierdzić czasu trwania wspólnego uzgodnienia, ponieważ pan M. uważał, iż mechanizm porozumienia GQ a tym samym samo uzgodnienie wygasły w 2002 r., podczas gdy inni świadkowie twierdzili, że uzgodnienie obowiązywało w różnych okresach pomiędzy 2002 r. i 2004 r. Podobnie żaden ze świadków nie użył terminu „wspólne uzgodnienie”, a o istnieniu kartelu nie wspomniano z własnej inicjatywy, lecz ponieważ zabiegała o to Komisja.

125 Skarżące precyzują w tym względzie, że jakkolwiek Komisja zaprezentowała pojęcie wspólnego uzgodnienia podczas przesłuchania pana Wi., to osoba ta nie była w stanie przedstawić uwag w odniesieniu do okresu pomiędzy lipcem 2002 r. a styczniem 2004 r. Uwagi pana P. dotyczące wspólnego uzgodnienia były tak samo niejasne, co sprawiło, że Komisja usiłowała przekonać go, aby zastąpił nieprecyzyjne terminy bardziej wyraźnymi sformułowaniami potwierdzającymi jej punkt widzenia. Pan V.‑A. ze swej strony na początku przesłuchania poinformował Komisję, iż Europa i Ameryka Północna były wyłączone z kartelu. Tak jak w przypadku pana P. Komisja wprowadziła pojęcie wspólnego uzgodnienia na późniejszym etapie rozmowy. Tym samym trzy omawiane zeznania były nieprecyzyjne, niespójne i nie były owocem głębokiego zastanowienia.

126 Jeżeli chodzi o zeznania pana M., skarżące podnoszą, iż jego początkowe oświadczenie dotyczące wzajemnej ochrony rynków krajowych dotyczy pojęcia krajów macierzystych a nie wspólnego uzgodnienia zdefiniowanego przez Komisję. Podobnie jego oświadczenia w przedmiocie wspólnego uzgodnienia są niejasne.

127 Skarżące wskazują również, iż pan M. nie potwierdził, iż japońscy producenci byli zdolni sprzedawać produkty RIG na rynku europejskim. Nawet bowiem po interwencji zewnętrznego doradcy ABB, który usiłował pokierować świadkiem, świadek nadal twierdził, iż uczestnictwo japońskich producentów w rynku europejskim było bardzo rzadkie.

128 Komisja kwestionuje zasadność argumentów przedstawionych przez skarżące.

– Ocena Sądu

129 Tytułem wstępu należy zaznaczyć, że zeznania pracowników i byłego pracownika ABB nie stanowią dowodów odrębnych i niezależnych od oświadczeń samej spółki, ponieważ świadkowie wypowiadali się przed Komisją z inicjatywy ABB i w ramach obowiązku współpracy ciążącego na tej ostatniej na podstawie komunikatu w sprawie współpracy, korzystając przy tym z obecności zewnętrznego doradcy ABB. W konsekwencji omawiane zeznania nie są odpowiednie, by potwierdzić oświadczenia ABB w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 68 powyżej. Stanowią one raczej uzupełnienie tych oświadczeń, które może uściślić i skonkretyzować ich treść. W rezultacie zeznania te również muszą zostać potwierdzone innymi dowodami.

130 Co się tyczy podnoszonej przez skarżące kwestii wiarygodności zeznań złożonych przez pracowników i byłego pracownika przedsiębiorstwa, które wystąpiło o skorzystanie ze zwolnienia z grzywny, z pkt 72 i 73 powyżej wynika, iż do dowodów tych nie należy automatycznie podchodzić z ostrożnością. Jeżeli chodzi o indywidualną motywację świadków, możliwe jest oczywiście, iż pracownicy takiego przedsiębiorstwa zobowiązani działać w jego interesie pragną przedstawić możliwie jak najwięcej dowodów obciążających, zwłaszcza jeśli uwzględni się również, że ich współpraca w ramach postępowania może mieć pozytywny wpływ na ich przyszłość zawodową. Niemniej jednak w takim wypadku zainteresowani pracownicy mają również świadomość, że przedstawienie nieprawdziwych dowodów może mieć negatywne konsekwencje, bardziej odczuwalne ze względu na istnienie wymogu potwierdzenia.

131 Co się tyczy pana M., który jest byłym pracownikiem ABB, to nie jest on już zasadniczo zobowiązany działać w interesie swego dawnego pracodawcy jeżeli chodzi o dobrowolną współpracę w postępowaniu administracyjnym. Okoliczność ta oznacza jednak również, iż nie ma on interesu w dostarczaniu nieprawdziwych dowodów w tym kontekście. W tym względzie należy zaznaczyć, że pan M. w chwili składania zeznań był już na emeryturze. W tych okolicznościach nie wydaje się, aby brak współpracy z jego strony w postępowaniu administracyjnym miał dlań niekorzystne konsekwencje, w szczególności jeżeli chodzi o świadczenia, jakie rzekomo przyznała mu ABB.

132 Okoliczność, iż pomiędzy złożeniem wniosku o zwolnienie z grzywien a przesłuchaniem świadków upłynął pewien okres czasu, również nie podważa sama w sobie mocy dowodowej przyjętych zeznań. Komisja ma bowiem prawo pozyskiwać dodatkowe dowody w trakcie dochodzenia, aby wejść w posiadanie wszystkich istotnych dowodów dla celów oceny istnienia naruszenia, w szczególności w świetle uwag zainteresowanych przedsiębiorstw.

133 Okres czasu, jaki upłynął pomiędzy złożeniem zeznań a wystąpieniem okoliczności faktycznych, których one dotyczą, może natomiast mieć znaczenie przy ocenie wiarygodności zeznań, mając na uwadze, że świadkowie mogą z reguły złożyć bardziej szczegółowe i wiarygodne zeznania w odniesieniu do niedawno zaistniałych okoliczności. W niniejszej sprawie okres czasu, jaki upłynął pomiędzy złożeniem zeznań we wrześniu 2005 r. i końcem uczestnictwa różnych świadków w kartelu, czyli majem 2004 r. w przypadku panów V.‑A., W. i P. i czerwcem 2002 r. w przypadku pana M., nie jest wystarczająco długi, aby miał wpływ na ich wiarygodność.

134 Obecność zewnętrznego doradcy ABB podczas przesłuchań również nie ma zasadniczo wpływu na wiarygodność zeznań, ponieważ zeznania zostały złożone w ramach współpracy ABB na podstawie komunikatu w sprawie współpracy a świadkowie wyraźnie wskazali na początku przesłuchań, iż pragnęli, aby towarzyszył im rzeczony doradca.

135 Zewnętrzny doradca ABB rzeczywiście interweniował w pewnym momencie przesłuchania pana M. w celu zasugerowania mu, iż wejście na europejski rynek mogło opłacać się japońskim producentom, o czym pan. M nie wydawał się być przekonany. W konsekwencji należy uznać, iż pan M. wyrażał wątpliwości, co do handlowego interesu takiego kroku, i mieć na względzie tę okoliczność przy dokonywaniu oceny jego zeznań. Niemniej jednak skarżące nie tłumaczą, w jaki sposób interwencja zewnętrznego doradcy ABB wpływa na wiarygodność zeznań pana M. pod innymi względami.

136 Co się tyczy wcześniejszego sporządzenia pisma i przeprowadzenia rozmów przygotowawczych, nie jest zaskakujące, iż przedsiębiorstwo, które wystąpiło o skorzystanie ze zwolnienia z grzywny, wcześniej ustaliło okoliczności faktyczne mające znaczenie dla jego wniosku i świadków mogących wypowiedzieć się w ich przedmiocie oraz przeanalizowało z nimi zakres ich wiedzy.

137 Ponadto nie można uważać, iż omawiane zeznania nie mogły wywołać szkodliwych skutków dla ABB. Jako że przesłuchania zostały przeprowadzone przed wysłaniem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, ani ABB, ani jej pracownicy i jej były pracownik nie mogli mieć pewności, co do zakresu i dokładnej treści zarzutów, jakie miały być postawione ABB.

138 Skarżące słusznie utrzymują natomiast, że omawiane zeznania nie wydają się być rezultatem głębokiego zastanowienia i że nie były również przejrzane po zastanowieniu i dodatkowym sprawdzeniu. Zeznania złożono bowiem w formie ustnej i brak jest śladów, iż wcześniej Komisja zadała świadkom pisemne pytania oraz że oświadczenia dotyczące wspólnego uzgodnienia i barier wejścia na rynek EOG były później sprawdzone i przejrzane przez osoby, które je złożyły.

139 Podobnie nie wydaje się, aby świadkowie wypowiadali się jako oficjalni przedstawiciele ABB. Przede wszystkim bowiem zdaje się, iż rolę tę przyjęli w istocie zewnętrzni doradcy ABB, od których pochodziły oświadczenia zbadane w pkt 102–114 powyżej. Następnie, jak zauważono w pkt 131 powyżej, w chwili złożenia zeznań pan M. a priori nie był zobowiązany działać w interesie swego dawnego pracodawcy i brak jest poszlak pozwalających sądzić, iż on sam lub inny świadek przygotowywali się w systematyczny sposób do przesłuchania, porozumiewając się z innymi pracownikami ABB lub zapoznając się z dokumentami będącymi w jej posiadaniu. Wreszcie zadane przez Komisję podczas przesłuchań pytania nie dotyczyły oficjalnego stanowiska ABB na podejmowane tematy, lecz raczej osobistej wiedzy różnych świadków.

140 Należy zatem odrzucić twierdzenie skarżących, zgodnie z którym przesłuchiwane osoby często nie były bezpośrednimi świadkami omawianych wydarzeń. Z zeznań wynika bowiem, iż czterej świadkowie uczestniczyli osobiście w działaniu kartelu. W szczególności pan M. był jednym z przedstawicieli ABB w ramach kartelu od 1988 r. do 2002 r., czyli niemalże przez cały okres jego funkcjonowania, kiedy to sama ABB była jednym z jego głównych uczestników. Pan M. był zatem bezpośrednim, uprzywilejowanym świadkiem okoliczności, które przedstawił.

141 W tym względzie należy przyznać, iż pan M. w swych zeznaniach potwierdził, że nie był obecny przy zawarciu wspólnego uzgodnienia, które według niego było wcześniejsze od podpisania porozumienia GQ i porozumienia EQ. Podobnie pan M. zapytany o to, czy kwestia wspólnego uzgodnienia była poruszana podczas spotkań, w których uczestniczył, odpowiedział, iż nie było takiej potrzeby, ponieważ wspólne uzgodnienie funkcjonowało w sposób oczywisty. Niemniej jednak okoliczności te nie podważają mocy dowodowej zeznań pana M. Po pierwsze, zupełnie możliwe jest bowiem dostarczenie przez świadka dowodów długotrwałego zjawiska, nawet jeżeli nie był przy jego rozpoczęciu. Po drugie, chociaż pan M. oświadczył, iż kwestia wspólnego uzgodnienia nie była przedmiotem wyraźnej dyskusji podczas spotkań, w których brał udział, to z jego zeznań wynika, iż w jego opinii było tak, ponieważ treść rzeczonego uzgodnienia była rozumiana, akceptowana i wdrażana przez uczestników kartelu bez konieczności przeprowadzania wyraźnej dyskusji. Jako że podnoszone przez Komisję zobowiązanie japońskich przedsiębiorstw polegało na zwykłym zaniechaniu działania, a nie na działaniu, sytuacja taka jest zresztą możliwa.

142 Skarżące nie wskazują w szczegółowy sposób niespójności, jakimi rzekomo dotknięte są różne zeznania. Co więcej, zarówno porównanie jednych zeznań z drugimi, jak też z innymi dowodami przedstawionymi przez ABB nie ukazuje niespójności mogących mieć wpływ na wiarygodność oświadczeń dotyczących istnienia wspólnego uregulowania. Jedyna mająca jakiekolwiek znaczenie rozbieżność wiąże się z istnieniem interesu handlowego japońskich przedsiębiorstw w wejściu na rynek europejski. Jak jednak wskazano w pkt 156–158 poniżej, stanowisko niektórych świadków dotyczące tej kwestii pozostaje bez uszczerbku dla ich oświadczeń odnoszących się do wspólnego uzgodnienia.

143 Co do rzekomo niepełnego charakteru zeznań pana M. należy zauważyć, iż nie jest zaskakujące, że świadek nie jest w stanie przypomnieć sobie podczas przesłuchania wszystkich dokumentów dotyczących kartelu. Poza tym, jakkolwiek podczas przesłuchania pan M. nie odniósł się wyraźnie do porozumienia GE, to wspomniał jednak o przydzielaniu projektów RIG w EOG dokonywanym na podstawie porozumień wcześniejszych niż porozumienie GQ, do których należało w szczególności porozumienie GE.

144 Podobnie okoliczność, iż Komisja nie wykorzystała wszystkich informacji zawartych w zeznaniach, nie oznacza, iż mają one niewielką moc dowodową. Jest bowiem rzeczą normalną, iż niektóre informacje są nieistotne lub że niektóre okoliczności są w bardziej przekonujący sposób poparte przez inne dowody.

145 Jeżeli chodzi o treść zeznań, wbrew temu, co utrzymują skarżące, oświadczenia dotyczące czasu trwania kartelu są spójne zarówno między sobą, jak też z twierdzeniami Komisji.

146 Pan M. wskazał bowiem jasno, iż zasada wzajemnego poszanowania rynków rodzimych przez grupy europejskich i japońskich producentów istniała od dawna i była nawet wcześniejsza niż porozumienie GQ.

147 Oświadczenie pana M. zgodnie z którym mechanizm porozumienia GQ wygasł w 2002 r., nie oznacza samo w sobie, że wygasło również wspólne uzgodnienie. Po pierwsze, w okresie tym sposób funkcjonowania kartelu nieco się zmienił w szczególności ze względu na wznowienie uczestnictwa w nim przez Siemens i przedsiębiorstwo Hitachi, a więc pan M. mógł uważać, iż porozumienie GQ podpisane w 1988 r. a następnie zrewidowane przestało być wdrażane. Okoliczność ta pozostaje bez uszczerbku dla faktu, iż sposób funkcjonowania wdrożony od lipca 2002 r. mógł również opierać się na wspólnym uzgodnieniu lub na uzgodnieniu analogicznym. Świadkowie ABB inni niż pan M. wyraźnie potwierdzają, iż miało to miejsce w niniejszym przypadku, gdyż z ich oświadczeń wynika, że wspólne uzgodnienie europejskich i japońskich producentów dotyczące szanowania rynków rodzimych istniało w okresie, w którym uczestniczyli oni w działaniu kartelu, czyli pomiędzy lipcem 2002 r. a 2004 r.

148 Po drugie, w czerwcu 2002 r. pan M. został odesłany na wcześniejszą emeryturę w następstwie odkrycia przez jego nowego zwierzchnika hierarchicznego działań kartelowych. Okoliczność ta tłumaczy, dlaczego pan M. nie miał szczegółowej wiedzy na temat sposobu funkcjonowania kartelu wdrożonego od lipca 2002 r.

149 Podobnie nie można twierdzić, iż poczynione przez świadków nawiązania do wspólnego uzgodnienia są niejasne i niespontaniczne. Każdy ze świadków wspomniał bowiem własnymi słowami o istnieniu, w przypadku europejskiego i japońskiego rynku, szczególnej sytuacji, która odpowiada wspólnemu uzgodnieniu zarzucanemu przez Komisję.

150 Wbrew twierdzeniom skarżących pan Wi. oświadczył, że nieobecność na europejskim rynku japońskich przedsiębiorstw była rezultatem systemu ochrony rynków europejskiego i japońskiego, motywowanego tym, iż każda z dwóch grup producentów nie pragnęła, aby druga z grup działała na jej rodzimym rynku. Jakkolwiek w dalszej części przesłuchania przedstawiciel Komisji powrócił do tego tematu, rzeczywiście wprowadzając pojęcie wspólnego uzgodnienia, to ograniczył się on do wyjaśnienia pojęcia spontanicznie wprowadzonego przez pana Wi.

151 Pan P. spontanicznie nawiązał do wspólnego porozumienia z japońskimi przedsiębiorstwami, na mocy którego miały one nie uczestniczyć w europejskim rynku, zaś przedsiębiorstwa europejskie miały nie uczestniczyć w rynku japońskim. Również w tym przypadku przedstawiciel Komisji powrócił następnie do tej kwestii, ograniczając się jednak do sprawdzenia, czy sposób, w jaki zrozumiał spontanicznie złożone wcześniej oświadczenia, był prawidłowy.

152 W przypadku pana V.‑A. Komisja nie wprowadziła pojęcia wspólnego uzgodnienia, lecz po prostu zapytała świadka, czy wiedział o jakimkolwiek uzgodnieniu pomiędzy europejskimi i japońskimi producentami. W odpowiedzi na to pytanie pan V.‑A. wspomniał o istnieniu porozumienia pomiędzy japońskimi i europejskimi producentami, zgodnie z którym europejskie przedsiębiorstwa miały nie „atakować” japońskich przedsiębiorstw na japońskim rynku i vice versa. Oprócz tego pan V.‑A. oświadczył, iż uczestniczył w wyraźnej dyskusji pomiędzy europejskimi przedsiębiorstwami i przedstawicielem japońskiego przedsiębiorstwa w przedmiocie przestrzegania tego porozumienia, którą wywołały próby wejścia na europejski rynek podjęte przez japońskie przedsiębiorstwa.

153 Ponadto, jeżeli chodzi o rzekome wyłączenie pewnych terytoriów z zakresu stosowania kartelu o zasięgu światowym, pan V.‑A. oświadczył, po pierwsze, iż Ameryka Północna była z niego wyłączona ze względu na specyficzny powód, a mianowicie ryzyko sankcji, które spowodowałoby wykrycie kartelu. Po drugie, świadek ten wytłumaczył, że wyłączenie państw Europy Zachodniej oznaczało, iż dane projekty RIG nie były omawiane na spotkaniach, podczas których był on obecny – czyli spotkań kartelu o zasięgu światowym, który regulowały wcześniej porozumienie GQ i porozumienie EQ – lecz przy innej okazji. Oświadczenia te są w pełni zgodne zarówno z rzeczonymi porozumieniami, jak też z twierdzeniami Komisji.

154 Jeżeli chodzi o zeznania pana M., to oświadczył on, iż pomiędzy japońskimi i europejskimi producentami istniało uzgodnienie dotyczące wzajemnej ochrony rodzimych rynków wcześniejsze niż porozumienie GQ, iż porozumienie to było konieczną przesłanką zawarcia porozumień dotyczących innych regionów oraz iż przestrzeganie jego reguł oznaczało, że japońscy producenci mieli nie wchodzić na rodzimy rynek europejskich producentów, chociaż byli technicznie zdolni to uczynić. Pan M. wytłumaczył również w tym kontekście mechanizm informowania i księgowania oraz okoliczność, iż projekty RIG w krajach macierzystych nie były przedmiotem dyskusji pomiędzy dwiema grupami producentów i nie były zaliczane na poczet limitów przewidzianych w porozumieniu GQ.

155 Tym samym oświadczenia pana M. potwierdzają istnienie wspólnego uzgodnienia powoływanego przez Komisję i nie mogą zostać zakwalifikowane jako zeznania niejasne, ponieważ zawierają uściślenia w zakresie czasu trwania uzgodnienia, jego treści i jego uczestników. Brak szczegółowych informacji dotyczących wdrożenia tego uzgodnienia nie jest wcale zaskakujący, zważywszy, że podstawowym zobowiązaniem stron było, iż nie będą aktywne na pewnych rynkach. Oprócz tego pan. M opisał część wspólnego uzgodnienia, która wymagała środków wdrożenia, czyli mechanizm informowania i księgowania.

156 Jak jednak zauważono w pkt 135 powyżej pan M. nie był przekonany, iż japońskie przedsiębiorstwa miały interes handlowy w wejściu na europejski rynek. Jego punkt widzenia podzielał pan P., który uważał, iż japońskie przedsiębiorstwa prawdopodobnie oceniały, iż operacja nie miała handlowego uzasadnienia. Według dwóch pozostałych świadków, panów Wi. i V.‑A., interes handlowy w podjęciu takiego kroku istniał.

157 Niemniej jednak stanowisko panów M. i P. pozostaje bez uszczerbku dla okoliczności, że czterej świadkowie oświadczyli, iż japońskie przedsiębiorstwa zobowiązały się, że odstąpią od wejścia na rynek EOG, chociaż były technicznie zdolne to uczynić, bez względu na ewentualny brak natychmiastowego handlowego uzasadnienia takiego zobowiązania.

158 Należy również zauważyć w tym względzie, iż wbrew twierdzeniom skarżących ewentualny brak po stronie japońskich producentów interesu handlowego w wejściu na rynek EOG w danym momencie nie czyni bezcelowym istnienia uzgodnienia takiego jak wspólne uzgodnienie. Uzgodnienie takie bowiem może, po pierwsze, wyeliminować pozostałe ryzyko wejścia w przyszłości na dane rynki w przypadku zmiany sytuacji konkurencyjnej i zagwarantować w ten sposób długoterminowe bezpieczeństwo dwóm grupom producentów, stabilizując ich uprzywilejowane pozycje. Po drugie, uzgodnienie takie może stanowić podstawę wzajemnego zaufania dwóch grup. Tymczasem zgodnie z oświadczeniami pana M. zaufanie takie było konieczne dla wdrożenia kartelu o zasięgu światowym.

159 Podsumowując, przede wszystkim oświadczenia złożone przez czterech świadków, a zwłaszcza przez pana M., są wiarygodne, ponieważ pochodzą od bezpośrednich świadków okoliczności, które opisują, a z okoliczności sprawy nie wynika, aby wspomniani świadkowie mieli motywację, by składać nieprawdziwe oświadczenia.

160 Następnie zeznania czterech świadków są spójne, zarówno pomiędzy sobą, jak też z innymi dowodami przedstawionymi przez ABB w zakresie istnienia i podstawowej treści wspólnego uzgodnienia. Tym samym świadkowie potwierdzili istnienie wspólnego uzgodnienia, zgodnie z którym japońskie przedsiębiorstwa zobowiązały się odstąpić od wejścia na europejski rynek projektów RIG a europejskie przedsiębiorstwa zobowiązały się odstąpić od wejścia na japoński rynek tych samych projektów. Czterej świadkowie stwierdzili również, iż z technicznego punktu widzenia wejście na europejski rynek było możliwe pomimo istnienia pewnych barier wejścia. Jakkolwiek mają oni różny punkt widzenia w odniesieniu do interesu handlowego japońskich przedsiębiorstw w wejściu na europejski rynek, okoliczność ta nie ma znaczenia w niniejszej sprawie w świetle oświadczeń dotyczących istnienia wspólnego uzgodnienia, co wskazano w pkt 156–158 powyżej.

161 Wreszcie zeznania czterech świadków dają dokładny i pełen obraz wspólnego uzgodnienia w świetle różnego stopnia ich indywidualnej wiedzy. W szczególności pan. M w swych zeznaniach przedstawia w szczegółach treść rzeczonego uzgodnienia, jego rację bytu i jego funkcjonowanie.

162 W świetle ogółu powyższych rozważań należy uznać, iż zeznania pracowników i byłego pracownika ABB stanowią poszlaki istnienia wspólnego uzgodnienia mające dużą moc dowodową.

W przedmiocie dowodów przedstawionych przez Fuji

– Argumenty stron

163 Skarżące podnoszą, iż odpowiedź na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielona przez Fuji nie jest wystarczająco dokładnym i szczegółowym środkiem dowodowym, aby potwierdzić dowody przedstawione przez ABB i w konsekwencji tezę Komisji o istnieniu wspólnego uzgodnienia.

164 Po pierwsze, Fuji nie sprecyzowała, w jaki sposób została poinformowana o istnieniu wspólnego uzgodnienia, ani nie wskazała, kiedy i w jakiej formie je zawarto, kim byli jego uczestnicy lub czy zostało wdrożone.

165 Po drugie, Fuji nie potwierdziła wzajemnego charakteru wspólnego uzgodnienia i wspomniała o barierach wejścia na europejski rynek projektów RIG, jakie napotkała, podważając