Sprawa T‑217/06

Arkema France i in.

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek metakrylanów – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81WE i art. 53 porozumienia EOG – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Obowiązek uzasadnienia – Zasada równego traktowania – Zasada dobrej administracji – Grzywny – Waga naruszenia – Rzeczywisty wpływ na rynek – Odstraszający skutek grzywny – Powrót do naruszenia – Zasada non bis in idem – Zasada proporcjonalności – Okoliczności łagodzące – Niestosowanie w rzeczywistości porozumień – Obciążenie odpowiedzialnością za płatności w grupie spółek – Nieograniczone prawo orzekania

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

2. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

3. Konkurencja – Zasady Unii – Naruszenia – Przypisanie – Spółka dominująca i spółki zależne – Jednostka gospodarcza – Kryteria oceny

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

4. Akty instytucji – Uzasadnienie – Obowiązek – Zakres – Decyzja w przedmiocie zastosowania reguł konkurencji – Decyzja dotycząca wielu adresatów

(art. 81 WE, 82 WE, 253 WE)

5. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie rzeczywistego wpływu na rynek – Zakres

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

6. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03 pkt 1A)

7. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(art. 81 WE, 82 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

8. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji – Kontrola sądowa – Nieograniczone prawo orzekania sądu Unii

(art. 81 ust. 1 WE, art. 229 WE; regulamin postępowanie przed Sądem, art. 48; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 31)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obrót przedsiębiorstwa dopuszczającego się naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003)

11. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie wydana po innych decyzjach nakładających kary, w których uwzględniono okoliczność powrotu do naruszenia – Naruszenie zasady ne bis in idem – Brak

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 50; art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Okoliczności łagodzące – Zachowanie odmienne od uzgodnionego w ramach kartelu

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3 tiret drugie)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Obrót, jaki należy uwzględnić – Granica określona w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 – Sposoby stosowania

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

1. Zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej, między innymi w przypadku gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwagi na łączące oba te podmioty prawa więzy ekonomiczne, organizacyjne i prawne. Jest tak bowiem dlatego, że w tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a więc tworzą jedno przedsiębiorstwo, co pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie.

W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału zakładowego swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną. W tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał zakładowy spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia rzeczonego domniemania, przedstawi wystarczające dowody, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny.

Zastosowanie wyżej wymienionego domniemania nie jest uzależnione od istnienia dodatkowych poszlak.

Co się tyczy spółki dominującej, która posiada prawie cały kapitał swojej spółki zależnej, znajduje się ona zasadniczo w sytuacji analogicznej do sytuacji wyłącznego właściciela w zakresie dotyczącym jego możliwości wywierania decydującego wpływu na zachowanie swojej spółki zależnej ze względu na więzy ekonomiczne, organizacyjne i prawne łączące go z tą spółką zależną. W związku z tym Komisja jest uprawniona do zastosowania do tej sytuacji tego samego wymogu dowodowego, czyli przyjęcia domniemania, że wspomniana spółka dominująca rzeczywiście korzysta z możliwości wywierania decydującego wpływu na zachowanie swojej spółki zależnej.

(por. pkt 43–46, 50, 53)

2. W przypadku gdy Komisja stosuje domniemanie wywierania decydującego wpływu na potrzeby przypisania spółce dominującej zachowania spółki zależnej noszącego znamiona naruszenia prawa konkurencji, może ona uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną.

W celu obalenia wspomnianego domniemania do zainteresowanej spółki należy przedstawienie „wystarczających dowodów” mogących wykazać, że spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny. Do Komisji natomiast należy zbadanie tych środków dowodowych, a nie przedstawianie okoliczności przemawiających za ustaleniem wywierania takiego wpływu. Ponadto jeżeli wystarczyłoby, aby w celu zakwestionowania wspominanego wyżej domniemania zainteresowana strona przedstawiała tylko niepoparte niczym twierdzenia, domniemanie to byłoby pozbawione swej przydatności.

(por. pkt 101, 110)

3. Okoliczność, że spółka jest holdingiem nie wystarczy, by wykluczyć, że spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na swoje spółki zależne, w szczególności w ten sposób, że koordynuje inwestycje finansowe w obrębie grupy. W kontekście grupy spółek holding jest bowiem spółką mającą na celu gromadzenie udziałów w różnych spółkach, której zadaniem jest zapewnienie jednolitego kierowania tymi spółkami.

Podział grupy spółek na działy, który dodatkowo został oderwany od związków kapitałowych łączących spółki stanowiące grupę, jest wyraźną poszlaką tego, że koordynacja działalności tych działów należy do wiodącej spółki dominującej grupy. Tego rodzaju funkcja spółki dominującej może wykluczać niezależne zachowanie spółki zależnej na rynku.

Okoliczność, że spółka dominująca musi udzielić zezwolenia na duże inwestycje swojej spółki zależnej, stanowi poszlakę tego, że spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób uwzględniający interesy spółki dominującej.

(por. pkt 107,113, 114)

4. Uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w szczególności do treści aktu, charakteru przywołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu informacji mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne elementy faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulującego daną dziedzinę.

Jeżeli decyzja wydana na podstawie art. 81 WE dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych spośród nich, którzy zgodnie z tą decyzją ponoszą odpowiedzialność za owo naruszenie. A zatem, aby decyzja Komisji była wystarczająco uzasadniona w stosunku do spółek dominujących przedsiębiorstw, przeciwko którym toczy się postępowanie o naruszenie, powinna ona w szczególności przedstawiać szczegółowo powody mogące uzasadniać możliwość przypisania naruszenia tym spółkom. Ponadto ze względu na to, że takie przypisanie wpływa na sytuację wspomnianych przedsiębiorstw, że zakwestionowały one to przypisanie podczas postępowania administracyjnego i że mają interes w kwestionowaniu wydanej wobec nich decyzji w tym zakresie, muszą one posiadać możliwość, tak jak ich spółki dominujące, zapoznania się z uzasadnieniem stanowiska Komisji. Wynika stąd, że w przypadku gdy Komisja opiera przypisanie naruszenia na domniemaniu wywierania decydującego wpływu oraz gdy zainteresowane spółki przedstawiły w toku postępowania administracyjnego informacje mające na celu obalenie tego domniemania, wspomniana decyzja powinna zawierać względy wystarczające do uzasadnienia stanowiska Komisji, zgodnie z którym informacje te nie umożliwiały obalenia powyższego domniemania.

O ile jednak na podstawie art. 253 WE Komisja jest zobowiązana do uzasadnienia decyzji poprzez wskazanie elementów stanu faktycznego i prawnego, od których zależy uzasadnienie prawne rozstrzygnięcia, i rozważań, które doprowadziły ją do wydania decyzji, o tyle nie ma obowiązku omawiania wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które zostały podniesione przez każdą z zainteresowanych stron w trakcie postępowania administracyjnego. Tym samym, chociaż Komisja musi wykazać w swojej decyzji, dlaczego uznała, że przedstawione informacje są niewystarczające do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, nie wynika z tego, że jest ona każdorazowo zobowiązana do szczegółowego rozważenia każdej informacji przedstawionej przez zainteresowane przedsiębiorstwa. Całościowa odpowiedź może, w zależności od okoliczności danego przypadku, wystarczyć do tego, aby przedsiębiorstwo mogło skutecznie dochodzić swoich praw, a Sąd mógł przeprowadzić kontrolę.

(por. pkt 133–135, 141)

5. Waga naruszeń jest ustalana na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić. Wśród okoliczności, które mogą wpływać na ocenę wagi naruszeń, znajduje się zachowanie każdego z przedsiębiorstw, rola odgrywana przez każde z nich w ustalaniu uzgodnionych praktyk, korzyść, jaką odniosły z tych praktyk, ich rozmiar i wartość odnośnych towarów oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Unii.

Wynika z tego, że skutek praktyki antykonkurencyjnej nie jest sam w sobie kryterium rozstrzygającym dla oceny odpowiedniej wysokości grzywny. W szczególności elementy objęte aspektem zamiaru mogą być istotniejsze niż elementy dotyczące owego skutku, przede wszystkim, gdy mamy do czynienia z naruszeniami, które są poważne same z siebie. Kartele z uwagi na ich charakter powinny być karane najwyższymi grzywnami. Ich ewentualny rzeczywisty wpływ na rynek, a zwłaszcza kwestia zakresu, w jakim ograniczenie konkurencji pozwoliło określonym przedsiębiorstwom uzyskać poziom cen rynkowych wyższy od poziomu, który byłby osiągnięty przy braku kartelu, nie jest kryterium rozstrzygającym dla ustalenia poziomu grzywien. W takim wypadku rzeczywisty wpływ naruszenia na rynek stanowi zaledwie jedno z kryteriów, które – jeżeli można je zmierzyć – może pozwolić Komisji na podwyższenie kwoty wyjściowej grzywny powyżej przewidzianej kwoty minimalnej.

Ponadto fakt, iż Komisja przedstawiła w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS swoje podejście w zakresie oceny wagi naruszenia, nie wyklucza, że może ona dokonać oceny tego kryterium w sposób całościowy, z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności, w tym również elementów, które nie zostały wyraźnie wymienione w owych wytycznych.

(por. pkt 178–182)

6. Konieczność odstraszenia stanowi jeden z czynników, które trzeba uwzględnić przy obliczaniu kwoty grzywny. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że celem przewidzianych w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 grzywien nakładanych za naruszenia art. 81 WE jest ukaranie danych przedsiębiorstw za popełnienie czynów zabronionych i odstraszenie zarówno tychże przedsiębiorstw, jak i innych podmiotów gospodarczych od naruszania w przyszłości reguł prawa konkurencji Unii. Tak więc Komisja, obliczając kwotę grzywny, może brać pod uwagę w szczególności wielkość oraz siłę gospodarczą przedsiębiorstwa, którego sytuacja jest rozpatrywana.

Ponadto całkowity obrót przedsiębiorstwa stanowi wskazówkę, aczkolwiek przybliżoną i niedoskonałą, dotyczącą wielkości tego przedsiębiorstwa i jego siły gospodarczej. W związku z powyższym Komisja może w celu ustalenia grzywny na takim poziomie, który zapewni jej odpowiednio odstraszający efekt, uwzględnić całkowity obrót przedsiębiorstwa, którego sytuacja jest rozpatrywana.

Konieczność zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny nie uzasadnia podniesienia ogólnego poziomu grzywien w ramach prowadzonej polityki konkurencji, wymaga ona jednak, aby kwota grzywny była tak dostosowana, aby uwzględnić zamierzony wpływ na przedsiębiorstwo, na które jest nałożona, i po to, aby grzywna nie była zbyt niska lub zbyt wysoka, zwłaszcza w odniesieniu do możliwości finansowych danego przedsiębiorstwa, zgodnie z obowiązkami wynikającymi z konieczności zapewnienia skuteczności grzywny i zachowania zasady proporcjonalności.

A zatem to szczególnie możliwość łatwiejszego zgromadzenia przez dane przedsiębiorstwo środków niezbędnych do zapłaty grzywny może uzasadnić – w świetle wymogu zapewnienia wystarczająco odstraszającego jej skutku – zastosowanie mnożnika. Wynika z tego, że po to, aby zasoby przedsiębiorstwa mogły zostać uwzględnione w celu określenia odpowiednio odstraszającego poziomu grzywny, nie można wymagać od Komisji, by ustaliła istnienie dodatkowego związku pomiędzy wykorzystaniem zasobów przedsiębiorstwa a popełnieniem przez nie naruszenia, ponieważ kluczowe znaczenie w tym kontekście ma wielkość i siła gospodarcza jako taka przedsiębiorstwa popełniającego naruszenie.

(por. pkt 210, 211, 213, 214)

7. Konieczność zapewnienia skutku odstraszającego grzywien nakładanych za naruszenia prawa konkurencji Unii stanowi wymóg ogólny, którym Komisja musi się kierować w trakcie całego procesu obliczania grzywien. Konieczność ta nie wymaga bezwzględnie, aby w procesie tego obliczania wyodrębniony został jakiś szczególny etap mający na celu przeprowadzenie ogólnej oceny wszystkich okoliczności istotnych w realizacji tego celu. Podwyższenie wyjściowej kwoty grzywny w celu zapewnienia jej wystarczającego skutku odstraszającego z uwzględnieniem wielkości i siły ekonomicznej każdego przedsiębiorstwa, stanowi etap obliczenia grzywny, który jest uzasadniony koniecznością dostosowania wyjściowej kwoty grzywny w taki sposób, aby grzywna miała wystarczająco odstraszający skutek przy uwzględnieniu całkowitych zasobów przedsiębiorstwa i możliwości zgromadzenia środków niezbędnych do zapłaty grzywny.

Co się tyczy kwestii, czy w decyzji nakładającej na przedsiębiorstwo grzywnę Komisja powinna w kontekście skutku odstraszającego uwzględnić grzywny nałożone uprzednio na to przedsiębiorstwo za zdarzenia mające miejsce w okresie trwania naruszenia będącego przedmiotem tej decyzji, skutkiem czego z punktu widzenia owego skutku odstraszającego nie byłoby potrzeby zastosowania dodatkowego podwyższenia grzywny za nowe naruszenie z uwagi na odpowiednio odstraszający charakter wcześniejszych grzywien, należy stwierdzić, że takie rozwiązanie jest sprzeczne z celem odstraszania od popełniania naruszeń, który Komisja pragnie osiągnąć w zakresie swojej polityki w dziedzinie grzywien. Takie rozwiązanie prowadziłoby do paradoksalnej sytuacji, w której krańcowa kwota każdej kary nałożonej na przedsiębiorstwo biorące wielokrotnie udział w różnych kartelach ulegałaby stopniowemu zmniejszeniu.

Ponadto takie rozwiązanie opiera się na założeniu, że Komisja powinna określić kwotę grzywny w zależności od prawdopodobieństwa, czy dane przedsiębiorstwo popełni w przyszłości nowe naruszenia, prawdopodobieństwa, które powinna ocenić z uwzględnieniem łącznej kwoty grzywien nałożonych na to przedsiębiorstwo przez pewien czas. Tymczasem takie założenie jest niezgodne z pojęciem skutku odstraszającego w prawie konkurencji.

W tym względzie uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które rozmyślnie lub przez zaniedbanie dopuściły się naruszenia postanowień art. 81 ust. 1 WE lub art. 82 WE, stanowi jeden z instrumentów przyznanych Komisji, aby umożliwić spełnienie nadanej jej przez prawo wspólnotowe misji nadzorczej. Misja ta obejmuje w sposób oczywisty zadanie ścigania i karania indywidualnych naruszeń, ale również obowiązek realizacji ogólnej polityki, mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji reguł ustalonych w traktacie, i doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były z nimi zgodne. Tak więc celem przewidzianych w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 grzywien nakładanych za naruszenia art. 81 WE jest ukaranie danych przedsiębiorstw za popełnienie czynów zabronionych i odstraszenie zarówno tychże przedsiębiorstw, jak i innych podmiotów gospodarczych od naruszania w przyszłości reguł prawa konkurencji Unii. Dlatego też czynnik odstraszający jest określany przy uwzględnieniu szeregu elementów, a nie tylko szczególnej sytuacji zainteresowanego przedsiębiorstwa. Przy ocenianiu konieczności podwyższenia kwoty grzywien w celu zapewnienia im odstraszającego skutku Komisja nie jest zatem w żaden sposób zobowiązana do dokonania oceny prawdopodobieństwa powrotu do naruszenia przez dane przedsiębiorstwa. Ten etap obliczenia grzywny polega więc na podniesieniu wysokości kwoty wyjściowej grzywny z uwzględnieniem czynników obiektywnych, takich jak wielkość i siła gospodarcza przedsiębiorstwa, którego sytuacja jest rozpatrywana, a nie – czynników subiektywnych dotyczących oceny prawdopodobieństwa popełnienia nowego naruszenia w przyszłości.

(por. pkt 224, 225, 228, 231–235)

8. Co się tyczy sprawowanej przez sąd Unii kontroli decyzji wydawanych przez Komisję w dziedzinie konkurencji, nieograniczone prawo orzekania, przyznane Sądowi w art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 na podstawie art. 229 WE, uprawnia go – nawet jeżeli nie stwierdza on nieważności zaskarżonego aktu – do jego zmiany z uwzględnieniem wszelkich okoliczności faktycznych, na przykład w celu odmiennego określenia wysokości grzywny.

Postanowienia art. 48 regulaminu postępowania przed Sądem nie mogą stać na przeszkodzie wzięciu przez Sąd pod uwagę, przy wykonywaniu nieograniczonego prawa orzekania, argumentacji podniesionej przez stronę skarżącą podczas rozprawy, a to w celu zbadania, czy podwyższenie ze względu na skutek odstraszający było uzasadnione w świetle przywołanej przez nią okoliczności, tym bardziej gdy Komisja miała możliwość przedstawienia swoich uwag w tej kwestii.

(por. pkt 252, 253)

9. Odstraszający cel, do którego osiągnięcia Komisja ma prawo dążyć przy ustalaniu wysokości grzywny nakładanej za naruszenie prawa konkurencji, może być osiągnięty jedynie przy uwzględnieniu sytuacji ukaranego przedsiębiorstwa w momencie nałożenia grzywny. A zatem całkowite środki przedsiębiorstwa, które mogą ulegać zmianie, znacznie malejąc lub rosnąc we względnie krótkim czasie, w szczególności pomiędzy momentem zaprzestania naruszenia a wydaniem decyzji nakładającej grzywnę, muszą podlegać takiej ocenie, aby w momencie nałożenia grzywny został osiągnięty prawidłowo cel odstraszający, i to przy zachowaniu zasady proporcjonalności.

Prawdą jest, że przy ustalaniu wysokości grzywien Komisja może wziąć pod uwagę fakt, iż duże przedsiębiorstwa dysponują zazwyczaj wiedzą i infrastrukturą prawno‑ekonomiczną pozwalającymi im lepiej ocenić, że ich zachowanie stanowi naruszenie, i jakie wynikają z tego konsekwencje z punktu widzenia prawa konkurencji. W tym przypadku obrót, na podstawie którego Komisja określa wielkość danych przedsiębiorstw i ich zdolność do określenia charakteru i konsekwencji ich zachowania, powinien odnosić się do ich sytuacji w czasie trwania naruszenia, a nie w chwili wydawania decyzji.

Jednakże uwzględnienie czynnika dotyczącego struktur prawno‑ekonomicznych pozwalających dużemu przedsiębiorstwu na uświadomienie sobie, że jego zachowanie ma charakter naruszenia, stanowi w ramach podwyżki grzywny przyczynę odrębną od tej dotyczącej konieczności zapewnienia wystarczającego skutku odstraszającego grzywny, a także ma inne cele.

Tymczasem w zakresie, w jakim z jednej strony zastosowanie mnożnika przy ustalaniu wysokości grzywny jest uzasadniane zamierzonym skutkiem grzywny dla ukaranego przedsiębiorstwa, a nie omówionymi powyżej rozważaniami dotyczącymi struktur prawno-ekonomicznych, i z drugiej strony jedność gospodarcza łącząca ukarane przedsiębiorstwo z jego spółką dominującą została zerwana przed wydaniem decyzji nakładającej grzywnę, zasoby spółki dominującej nie mogą być już brane pod uwagę przy określaniu mnożnika mającego zastosowanie wobec wspomnianego przedsiębiorstwa.

W celu zastosowania mnożnika rozmiar i ekonomiczne możliwości takiego przedsiębiorstwa powinny być zatem oceniane według stanu na dzień wydania decyzji nakładającej grzywnę.

(por. pkt 260, 263–265, 270–272)

10. Nawet gdyby błąd popełniony przy obliczaniu kwoty grzywny podlegającej nałożeniu na przedsiębiorstwo można było przypisać temu przedsiębiorstwu, okoliczność ta nie może uzasadniać utrzymania kwoty nałożonej na nie grzywny, ponieważ jest ono wynikiem uwzględnienia nieprawdziwej okoliczności faktycznej.

(por. pkt 274)

11. Zasada non bis in idem, podstawowa zasada prawa Unii, wyrażona także w art. 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, zakazuje w zakresie konkurencji, aby przedsiębiorstwo zostało ponownie skazane lub aby ponownie prowadzono wobec niego postępowanie ze względu na zachowanie o charakterze antykonkurencyjnym, za które zostało ono ukarane lub w odniesieniu do którego uznano na podstawie wcześniejszej decyzji, od której nie przysługuje już odwołanie, że nie jest ono za nie odpowiedzialne. Stosowanie tej zasady podlega trzem wymogom, to jest identyczności zdarzeń, identyczności podmiotu popełniającego naruszenie i identyczności chronionego interesu prawnego.

Wspomnianej zasady w żadnej mierze nie narusza fakt, że decyzja Komisji nakładająca na przedsiębiorstwo grzywnę opiera się na wcześniejszych karach, które już uzasadniły zastosowanie podwyżki grzywny nałożonej na to przedsiębiorstwo z tytułu powrotu do naruszenia w kilku wcześniejszych decyzjach. Okoliczność, iż przy stwierdzeniu powrotu do naruszenia Komisja oparła się w kilku decyzjach na tych samych wcześniejszych karach, wcale nie oznacza, że Komisja kilkakrotnie ukarała zainteresowane przedsiębiorstwo za to samo naruszenie.

Uwzględnienie powrotu do naruszenia jako okoliczności obciążającej w ramach analizy wagi każdego z naruszeń popełnionych przez przedsiębiorstwo w sposób konieczny wiąże się z analizą wagi każdego z tych naruszeń, z których każde, niezależnie od siebie, stanowiło powtórzenie zachowania noszącego znamiona naruszenia reguł konkurencji, świadcząc o skłonności wspomnianego przedsiębiorstwa do niewyciągania właściwych wniosków z tych kar.

W rezultacie uwzględnienie powrotu do naruszenia jest uzasadnione w takim przypadku potrzebą wzmocnienia charakteru odstraszającego, którą to potrzebę tłumaczy fakt, że trzy wcześniejsze stwierdzenia naruszenia nie wystarczyły, aby zapobiec ponownemu dopuszczeniu się naruszenia

(por. pkt 292, 293, 295, 296, 299)

12. Okoliczność, że przedsiębiorstwo potwierdza częściowe stosowanie określonych porozumień antykonkurencyjnych, nie wystarcza sama w sobie do uzasadnienia odmowy uwzględnienia wobec nich powołanej okoliczności łagodzącej. W tym zakresie w celu umożliwienia skorzystania na podstawie pkt 3 tiret drugie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS z okoliczności łagodzącej związanej z faktycznym niestosowaniem porozumień noszących znamiona naruszenia ważne jest sprawdzenie, czy w okresie, w którym zainteresowane przedsiębiorstwo było stroną tych porozumień, rzeczywiście uchylało się od ich stosowania poprzez przyjęcie konkurencyjnej postawy na rynku lub, przynajmniej, czy wyraźnie i w znaczącym stopniu naruszało zobowiązania mające na celu wprowadzenie tego kartelu w życie, do tego stopnia, iż zakłócało ono samo funkcjonowanie tego kartelu.

(por. pkt 308, 309)

13. Na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 dla każdego przedsiębiorstwa biorącego udział w naruszeniu grzywna nie przekracza 10% całkowitego obrotu uzyskanego w poprzedzającym roku obrotowym.

Zgodnie z orzecznictwem jedynie w przypadku gdyby okazało się, że kilku adresatów decyzji nakładającej grzywnę stanowi przedsiębiorstwo będące podmiotem gospodarczym odpowiedzialnym za karane naruszenie w dniu przyjęcia tej decyzji, wówczas pułap ten można obliczyć na podstawie całkowitego obrotu tego przedsiębiorstwa, to znaczy uwzględniając wszystkie jego elementy razem. Jeżeli natomiast dana jednostka gospodarcza ulegnie następnie rozpadowi, każdy adresat decyzji ma prawo do zastosowania wobec niego omawianego limitu indywidualnie.

(por. pkt 352)

WYROK SĄDU (czwarta izba)

z dnia 7 czerwca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek metakrylanów – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81WE i art. 53 porozumienia EOG – Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia – Obowiązek uzasadnienia – Zasada równego traktowania – Zasada dobrej administracji – Grzywny – Waga naruszenia – Rzeczywisty wpływ na rynek – Odstraszający skutek grzywny – Powrót do naruszenia – Zasada non bis in idem – Zasada proporcjonalności – Okoliczności łagodzące – Niestosowanie w rzeczywistości porozumień – Obciążenie odpowiedzialnością za płatności w grupie spółek – Nieograniczone prawo orzekania

W sprawie T‑217/06

Arkema France, z siedzibą w Colombes (Francja),

Altuglas International SA, z siedzibą w Puteaux (Francja),

Altumax Europe SAS, z siedzibą w Puteaux (Francja),

reprezentowane początkowo przez A. Wincklera, S. Sorinasa Jimena oraz P. Geffriauda, a następnie przez S. Sorinasa Jimena oraz E. Jégou, adwokatów,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Arbaulta oraz V. Bottkę, a następnie przez V. Bottkę oraz F. Castilla de la Torrego, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, w pierwszej kolejności, żądanie stwierdzenia nieważności decyzji Komisji C (2006) 2098 wersja ostateczna z dnia 31 maja 2006 r. odnoszącej się do postępowania zgodnie z art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.645 – Metakrylany) w zakresie, w jakim dotyczy ona skarżących oraz, tytułem ewentualnym, żądanie uchylenia lub obniżenia kwoty grzywny nałożonej tą decyzją na skarżące,

SĄD (czwarta izba),

w składzie: O. Czúcz, prezes, I. Labucka (sprawozdawca) i K. O’Higgins, sędziowie,

sekretarz: T. Weiler, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 15 grudnia 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

Wprowadzenie

1 Na mocy decyzji Komisji C (2006) 2098 wersja ostateczna z dnia 31 maja 2006 r. odnoszącej się do postępowania zgodnie z art. 81 traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską oraz art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.645 – Metakrylany) (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) spółka Arkema SA i jej spółki zależne Altuglas International SA (zwana dalej „Altuglas”) i Altumax Europe SAS (zwana dalej „Altumax”, wszystkie zwane dalej łącznie „Arkema”) zostały solidarnie obciążone przez Komisję grzywną w wysokości 219 131 250 EUR za udział w kartelu w sektorze metakrylanów w okresie od dnia 23 stycznia 1997 r. do dnia 12 września 2002 r. (zwanym dalej „rozpatrywanym kartelem”). Total SA i Elf Aquitaine SA, ich spółki dominujące, zostały uznane za solidarnie odpowiedzialne za zapłatę grzywny w wysokości odpowiednio do kwoty 140,4 mln oraz do kwoty181,5 mln EUR (art. 2 zaskarżonej decyzji).

2 Arkema (dawniej Atofina SA) jest spółką akcyjną prawa francuskiego działającą w trzech obszarach: produkty winylowe, chemia przemysłowa i środki uszlachetniające. W czasie zaistnienia okoliczności faktycznych wskazanych w zaskarżonej decyzji Arkema należała do spółki Elf Aquitaine, początkowo w 97,6%, a następnie, od momentu przejęcia grupy Elf przez Total Fina SA w dniu 17 kwietnia 2000 r., w 96,48%. Począwszy od tego dnia i przez cały okres trwania rozpatrywanego naruszenia, spółka Elf Aquitaine należała w 99,43% do Total (dawniej Total Fina, następnie TotalFinaElf SA) (motywy 265–266 zaskarżonej decyzji).

3 W związku z wprowadzeniem spółki na giełdę w dniu 18 maja 2006 r. Arkema zmieniła nazwę na Arkema France.

4 Altuglas (dawniej Atohaas i Atoglas SA) i Altumax to dwie największe spółki zależne Arkema prowadzące działalność w sektorze metakrylanów, a w szczególności polimetakrylanu metylu (zwanego dalej „PMMA”), które uczestniczyły w zachowaniu mającym znamiona zmowy, opisanym w zaskarżonej decyzji (motyw 259 zaskarżonej decyzji). Przez cały okres trwania naruszenia Altumax należała w 100% do spółki Arkema. Altuglas należy w 100% do spółki Arkema od 1998 r. Do tej pory Elf Atochem SA posiadała jedynie 50% kapitału tej spółki, ale była odpowiedzialna za jej bieżące zarządzanie (motyw 263 zaskarżonej decyzji).

Postępowanie administracyjne

5 Dochodzenie, które doprowadziło do wydania zaskarżonej decyzji, zostało wszczęte po tym, jak w dniu 20 grudnia 2002 r. Degussa AG złożyła do Komisji wniosek o zwolnienie z grzywny na podstawie obwieszczenia Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. C 45, s. 3, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

6 W dniu 25 i 26 marca 2003 r. Komisja przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach spółki Arkema. W następstwie tych kontroli w dniu 3 kwietnia 2003 r. Arkema przedłożyła wniosek o zwolnienie z grzywny lub jej obniżenie na podstawie komunikatu w sprawie współpracy (motyw 60 zaskarżonej decyzji).

7 W dniu 17 sierpnia 2005 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów dotyczące naruszenia w sektorze metakrylanów i przesłała je między innymi do spółek Total, Elf Aquitaine, Arkema, Altuglas oraz do Altumax (motyw 85 zaskarżonej decyzji).

8 Przesłuchanie stron miało miejsce w dniach 15 i 16 grudnia 2005 r. i uczestniczyli w nim wszyscy adresaci pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (motyw 87 zaskarżonej decyzji).

9 W dniu 31 maja 2006 r. Komisja wydała zaskarżoną decyzję.

Zaskarżona decyzja

10 Szczególnie istotne dla niniejszego sporu są dwa aspekty zaskarżonej decyzji: określenie jej adresatów oraz obliczenie grzywny.

Adresaci zaskarżonej decyzji

11 Po stwierdzeniu, że należy określić, którym podmiotom prawnym może zostać przypisana odpowiedzialność za naruszenie (motyw 245 zaskarżonej decyzji), Komisja uznała, że Altuglas, Altumax, Arkema i Elf Aquitaine są solidarnie odpowiedzialne za naruszenie popełnione przez Altuglas i Altumax w okresie od dnia 23 stycznia 1997 r. do dnia 12 września 2002 r. Total została uznana za solidarnie odpowiedzialną za naruszenie popełnione przez Altuglas i Altumax w okresie od 1 maja 2000 r. do dnia 12 września 2002 (motyw 277 zaskarżonej decyzji).

12 Odnosząc się w szczególności do odpowiedzialności Elf Aquitaine, biorąc pod uwagę to, że członkowie zarządu spółki Arkema byli powoływani przez Elf Aquitaine i że posiada ona udziały w kapitale swojej spółki zależnej w wysokości 97,6%, a od kwietnia 2000 r. w wysokości 96,48%, Komisja przyjęła domniemanie, że Elf Aquitaine ma decydujący wpływ na zachowanie Arkema i sprawuje rzeczywistą kontrolę nad tym zachowaniem (motyw 265 zaskarżonej decyzji).

13 Odnosząc się do odpowiedzialności Total, Komisja stwierdziła, że od kwietnia 2000 r. do końca trwania naruszenia ta spółka kontrolowała bezpośrednio lub pośrednio kapitał wszystkich spółek operacyjnych grupy, również tych, które odegrały bezpośrednią rolę w rozpatrywanym kartelu. W tych okolicznościach Komisja przyjęła domniemanie, że Total wywierała decydujący wpływ na zachowanie swoich spółek zależnych Elf Aquitaine, Arkema, Altuglas oraz Altumax i skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do wszystkich tych podmiotów (motyw 267 zaskarżonej decyzji).

14 Arkema z jednej strony oraz Total i Elf Aquitaine z drugiej strony przekazały oddzielnie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, podnosząc w szczególności, że Arkema powinna być jedynym adresatem zaskarżonej decyzji (motywy 268 i 269 tej decyzji). Komisja odrzuciła ich argumenty i potwierdziła odpowiedzialność pięciu podmiotów wskazanych w punkcie poprzednim (motywy 270–277 zaskarżonej decyzji). Wszystkie te spółki będą dalej określane jako tworzące „grupę Total”.

Obliczenie grzywny

15 W odniesieniu do obliczenia grzywny, po pierwsze, Komisja zbadała wagę naruszenia i stwierdziła przede wszystkim, że z uwagi na charakter naruszenia oraz to, że obejmowało ono całe terytorium EOG, chodzi o bardzo poważne naruszenie w rozumieniu wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) (motywy 319–331 zaskarżonej decyzji). Następnie Komisja potraktowała w zróżnicowany sposób przedsiębiorstwa biorące udział w naruszeniu, umieszczając grupę Total w pierwszej kategorii ze względu na wysokość obrotu spółki Arkema osiągniętego w ramach EOG ze sprzedaży trzech produktów PMMA. Na tej podstawie Komisja przyjęła wobec grupy Total kwotę wyjściową grzywny w wysokości 65 mln EUR (motywy 332–336 zaskarżonej decyzji). Ostatecznie, ze względu na światowy obrót Total, w stosunku do kary nałożonej na grupę Total Komisja zastosowała mnożnik w wysokości 3, aby zapewnić odstraszający skutek grzywny. Tym samym kwota wyjściowa grzywny wynosi 195 mln EUR (motywy 337–350 zaskarżonej decyzji).

16 Po drugie, Komisja zbadała czas trwania naruszenia i stwierdziła, że zważywszy na to, że Arkema brała udział w naruszeniu przez pięć lat i siedem miesięcy, kwotę wyjściową grzywny należy zwiększyć o 55%. Takie zwiększenie zostało zastosowane w stosunku do Elf Aquitaine, Arkema, Altuglas i Altumax. W odniesieniu do Total, która była właścicielem swoich spółek zależnych przez krótszy okres, Komisja zwiększyła wysokość grzywny o 20% (motywy 351–353 zaskarżonej decyzji). Tym samym podstawowa kwota grzywny wyliczonej dla Arkema (wraz z Elf Aquitaine) wynosi 302,25 mln EUR. Total została uznana za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę 234 mln EUR z tej kwoty (motyw 354 zaskarżonej decyzji).

17 Po trzecie, Komisja zbadała to, czy w sprawie tej występują ewentualne okoliczności obciążające. W odniesieniu do spółki Arkema, biorąc pod uwagę trzy wcześniejsze decyzje, których była adresatem, Komisja stwierdziła, że spółka powróciła do naruszenia, popełniając naruszenie tego samego rodzaju, i zdecydowała o podwyższeniu wobec Arkema kwoty podstawowej grzywny o 50%. Komisja wyjaśniła jednak, że Total i Elf Aquitaine nie powróciły do popełniania naruszeń, a zatem to podwyższenie dotyczy wyłącznie spółek Arkema, Altuglas i Altumax (motyw 369 zaskarżonej decyzji oraz dotyczący go przypis nr 250).

18 Po czwarte, Komisja nie uwzględniła argumentów grupy Total dotyczących możliwości skorzystania z okoliczności łagodzących.

19 Na tym etapie, po uwzględnieniu lub odrzuceniu okoliczności obciążających i łagodzących, kwota grzywny wyniosła 365 218 750 EUR w przypadku Arkema, Altuglas i Altumax. W przypadku Total kwota grzywny pozostała w wysokości 234 mln EUR. W przypadku Elf Aquitaine kwota grzywny wyniosła 302,25 mln EUR (motyw 397 zaskarżonej decyzji). Na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] traktatu (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) Komisja uznała, że grzywna nie przekracza 10% obrotu zainteresowanego przedsiębiorstwa (motywy 398 i 399 zaskarżonej decyzji).

20 Wreszcie po piąte, Komisja zastosowała komunikat w sprawie współpracy i na podstawie pkt 23 lit. b) tiret pierwsze tego komunikatu zdecydowała o zmniejszeniu kwoty grzywny o 40%, która ewentualnie zostałaby nałożona na grupę Total (motywy 403–410 zaskarżonej decyzji).

21 Tak więc w art. 2 lit. b) zaskarżonej decyzji Komisja ustaliła ostateczną kwotę grzywny w następujący sposób:

„Arkema [...], Altuglas [...] i Altumax [...], odpowiadające solidarnie: 219,13125 mln EUR, z tej kwoty Total [...] odpowiada solidarnie za 140,4 mln EUR, a Elf Aquitaine SA odpowiada solidarnie za 181,35 mln EUR”.

Przebieg postępowania i żądania stron

22 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 10 sierpnia 2006 r. skarżące Arkema France, Altuglas i Altumax wniosły niniejszą skargę.

23 Ze względu na zmianę składu izb Sądu sędzia sprawozdawca został przydzielony do czwartej izby, której w związku z tym przydzielono niniejszą sprawę.

24 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (czwarta izba) postanowił otworzyć procedurę ustną i w ramach środków organizacji postępowania wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na zadane im pewne pytania i wezwał Komisję do przedstawienia pewnego dokumentu. Strony zastosowały się do tych wezwań w wyznaczonym terminie.

25 Na rozprawie w dniu 15 grudnia 2009 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania Sądu. Po zakończeniu rozprawy procedura ustna została zamknięta.

26 Postanowieniem z dnia 26 listopada 2010 r. Sąd zarządził zgodnie z art. 62 regulaminu otwarcie procedury ustnej na nowo w celu wezwania stron, w ramach środków organizacji postępowania, do przedstawienia dokumentów i udzielenia odpowiedzi na pytania. Strony zastosowały się do tego wezwania w wyznaczonym terminie. Procedura ustna została zamknięta w dniu 9 marca 2011 r.

27 Skarżące wnoszą do Sądu o:

– tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności decyzji w zakresie, w jakim dotyczy skarżących;

– tytułem żądania ewentualnego, uchylenie grzywny nałożonej na nie w zaskarżonej decyzji lub obniżenie jej kwoty;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

28 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

29 Na poparcie swojej skargi skarżące podnoszą zasadniczo osiem zarzutów. Zarzut pierwszy dotyczy naruszenia reguł dotyczących możliwości przypisania praktyk stosowanych przez spółkę zależną jej spółce dominującej oraz naruszenia zasady niedyskryminacji. Zarzut drugi dotyczy popełnionych przez Komisję błędów w zakresie ustaleń faktycznych przy przypisaniu spółkom Total i Elf Aquitaine naruszenia popełnionego przez Arkema. Zarzut trzeci dotyczy naruszenia obowiązku uzasadnienia oraz zasady dobrej administracji przy wdrażaniu reguł dotyczących możliwości przypisania naruszenia. Zarzut czwarty dotyczy nieuwzględnienia kryterium rzeczywistego wpływu na rynek przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny na 65 mln EUR. Zarzut piąty opiera się na naruszeniu prawa i na błędach faktycznych związanych z podwyższeniem kwoty wyjściowej grzywny w celu zapewnienia skutku odstraszającego. Zarzut szósty opiera się na naruszeniu prawa przez Komisję przy podwyższeniu grzywny z tytułu powrotu do naruszenia. Zarzut siódmy dotyczy błędu w ustaleniach faktycznych ze względu na to, że Komisja nie przyznała skarżącym obniżenia grzywny z tytułu niestosowania w rzeczywistości przez Arkema niektórych praktyk noszących znamiona naruszenia. Zarzut ósmy opiera się na naruszeniu prawa i na błędach faktycznych wynikających z odmowy przyznania im przez Komisję obniżki kwoty ich grzywny z tytułu „innych czynników”. Ponadto podczas rozprawy skarżące przedstawiły również dodatkowy zarzut mający na celu zakwestionowanie podwyższenia nałożonej grzywny w celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku tej grzywny.

W przedmiocie zarzutu pierwszego, dotyczącego naruszenia reguł dotyczących możliwości przypisania spółce dominującej praktyk stosowanych przez spółkę zależną oraz zasady niedyskryminacji

30 Skarżące podnoszą, że Komisja naruszyła prawo (pierwsza część niniejszego zarzutu), przyjmując domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na spółkę zależną w przypadku posiadania całego lub prawie całego jej kapitału (zwanego dalej „domniemaniem wywierania decydującego wpływu”) oraz nie przedstawiając dowodu na rzeczywistą kontrolę. W ten sposób, zdaniem skarżących, Komisja naruszyła również zasadę niedyskryminacji, stosując w przypadku spółki Arkema inny wymóg dowodowy niż wymóg zastosowany do innych spółek zależnych biorących udział w zarzucanych praktykach (druga część niniejszego zarzutu).

W przedmiocie części pierwszej, dotyczącej nieuwzględnienia reguł dotyczących możliwości przypisania spółce dominującej praktyk stosowanych przez spółkę zależną

– Argumenty stron

31 Skarżące twierdzą, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem i praktyką decyzyjną Komisji, w przypadku gdy przedsiębiorstwo, które popełniło naruszenie, należy do grupy spółek, jedynie dana spółka zależna jest zasadniczo odpowiedzialna za popełnione naruszenie. A zatem tylko w pewnych okolicznościach zachowania spółki zależnej mogą być przypisane spółce dominującej. Tak byłoby zarówno wówczas, gdy spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na swą spółkę zależną z uwagi na brak niezależności tej spółki w określaniu swojej polityki handlowej, jak i wówczas, gdy spółka dominująca była zaangażowana (czynnie lub biernie, ze względu na samą znajomość okoliczności faktycznych) w naruszenie popełnione przez swoją spółkę zależną.

32 Skarżące podnoszą, że na podstawie mającego zastosowanie orzecznictwa posiadanie 100% kapitału (i a fortiori 99,43%, 97,6% lub 96,48%) nie pozwala samo w sobie na automatyczne wyciągnięcie wniosku, iż spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swojej spółki zależnej. Zdaniem skarżących orzecznictwo zawsze wymagało w tym względzie przedstawienia dodatkowych elementów, takich jak na przykład fakt, że spółka dominująca była w postępowaniu administracyjnym jedynym partnerem rozmów prowadzonych z Komisją w imieniu grupy, brak zakwestionowania istnienia rzeczywistych uprawnień do sprawowania kontroli nad spółką zależną oraz brak jakiegokolwiek dowodu świadczącego o niezależności spółki zależnej.

33 Tymczasem w niniejszej sprawie poza bezpośrednim lub pośrednim posiadaniem prawie całego kapitału Arkema przez ówczesne spółki dominujące Komisja nie przedstawiła w zaskarżonej decyzji żadnego dowodu na to, że w rozpatrywanym okresie Total i/lub Elf Aquitaine rzeczywiście wywierały decydujący wpływ na politykę handlową spółki Arkema lub przy wprowadzaniu w życie zarzucanych praktyk. W szczególności, zdaniem skarżących, wskazana przez Komisję w zaskarżonej decyzji okoliczność, że członkowie zarządu spółki Arkema byli powoływani przez Elf Aquitaine w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, stanowi jedynie logiczne wytłumaczenie posiadania większościowego udziału w kapitale Arkema i nie może świadczyć wywieraniu decydującego wpływu na tę spółkę.

34 W związku z tym skarżące uznają, że przyjmując domniemanie wywierania decydującego wpływu, oparte wyłącznie na bezpośrednim lub pośrednim posiadaniu niemal całego kapitału Arkema, w celu przypisania spółkom Total i Elf Aquitaine praktyk, o których mowa w zaskarżonej decyzji, Komisja naruszyła prawo, co stanowi podstawę stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji.

35 Wreszcie, zapytane przez Sąd o skutki dla niniejszego sporu wyroku Trybunału z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C‑97/08 P Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8237, skarżące stwierdziły w czasie rozprawy, że okoliczności faktyczne sprawy, w której zapadł ww. wyrok, a w szczególności kontrola sprawowana przez spółkę dominującą nad swoimi spółkami zależnymi biorącymi udział w naruszeniu, były inne od okoliczności niniejszego przypadku. Ponadto skarżące zwróciły uwagę, że w tamtej sprawie udział spółki dominującej w kapitale swojej spółki zależnej wynosił 100%, podczas gdy w niniejszym przypadku poziom ten nie został osiągnięty (chodzi o 99,43%, 97,6% oraz 96,48%). W każdym razie skarżące twierdzą, że jeśli ww. wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji należy interpretować jako umożliwiający przypisanie spółce dominującej naruszenia popełnionego przez spółkę zależną bez żadnego dodatkowego elementu innego niż powiązanie kapitałowe, orzecznictwo to należy zbadać ponownie, jako że tworzy ono sprzeczny z rozporządzeniem nr 1/2003 system odpowiedzialności niezależnej od winy.

36 Komisja utrzymuje, że podziela twierdzenie skarżących, według którego odpowiedzialność wynikająca z zachowania spółki zależnej noszącego znamiona naruszenia może być przypisana spółce dominującej jedynie w pewnych okolicznościach. Taka możliwość występuje, gdy spółka dominująca rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej. Niemniej jednak Komisja wskazuje, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż ma ona podstawę stwierdzić, że spółka będąca właścicielem całego lub prawie całego kapitału zakładowego spółki zależnej wywiera na nią rzeczywiście decydujący wpływ, jeśli ta spółka dominująca nie obaliła domniemania wywierania decydującego wpływu, przedstawiając dowody niezależnego zachowania swojej spółki zależnej.

– Ocena Sądu

37 Przypomnieć należy, że z motywów 245–252 i 259–277 zaskarżonej decyzji wynika, iż Komisja przypisała sporne naruszenie spółkom Total i Elf Aquitaine ze względu na to, że spółki te stanowią jedno przedsiębiorstwo z Arkema i jej spółkami zależnymi Altuglas i Altumax, które uczestniczyły w zachowaniu mającym znamiona zmowy. Komisja wyciągnęła ten wniosek, opierając się na wymienionym w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów domniemaniu, że Total i Elf Aquitaine wywierały decydujący wpływ na zachowanie swoich spółek zależnych. W odniesieniu do Elf Aquitaine domniemanie wywierania decydującego wpływu zostało oparte na tym, że członkowie zarządu spółki Arkema byli powoływani przez Elf Aquitaine, oraz na tym, że spółka ta posiadała 97,6%, a następnie 96,48% udziału w kapitale Arkema (motyw 265 zaskarżonej decyzji). W odniesieniu do Total wspomniane wyżej domniemanie zostało oparte na tym, że od kwietnia 2000 r. Total kontrolowała bezpośrednio lub pośrednio kapitał wszystkich spółek z grupy, w tym także tych, które odegrały bezpośrednią rolę w rozpatrywanym kartelu, ze względu na udział wynoszący 99,43% w kapitale spółki Elf Aquitaine (motywy 266 i 267 zaskarżonej decyzji). Z zaskarżonej decyzji wynika, że w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zainteresowane spółki przedstawiły pewną liczbę argumentów zmierzających do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, które jednak zostały uznane przez Komisję za niewystarczające (zob. w szczególności motyw 272 i 274 zaskarżonej decyzji).

38 W następnej kolejności należy przypomnieć orzecznictwo Trybunału w tej dziedzinie.

39 Należy zauważyć w tym miejscu, że unijne prawo konkurencji dotyczy działalności przedsiębiorstw oraz że pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje każdy podmiot wykonujący działalność gospodarczą, niezależnie od jego statusu prawnego i sposobu jego finansowania (zob. ww. w pkt 35 wyrok Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).

40 Trybunał wyjaśnił też, że pojęcie przedsiębiorstwa w tym kontekście należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych (zob. ww. w pkt 35 wyrok Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).

41 Jeżeli tego rodzaju podmiot gospodarczy narusza zasady konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej (zob. ww. w pkt 35 wyrok Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).

42 Naruszenie prawa konkurencji Unii musi być przypisane bez wątpienia podmiotowi prawa, na który będzie można nałożyć grzywnę; również do tego podmiotu winno być skierowane przedstawienie zarzutów. Ważne jest również, by pismo w sprawie przedstawienia zarzutów wskazywało, w jakim charakterze danemu podmiotowi prawa zarzucane są określone okoliczności (zob. ww. w pkt 35 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).

43 Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej, między innymi w przypadku gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje zasadniczo instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą, w szczególności z uwagi na łączące oba te podmioty prawa więzy ekonomiczne, organizacyjne i prawne (zob. ww. w pkt 35 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo).

44 Jest tak bowiem dlatego, że w tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a więc tworzą jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu ww. orzecznictwa. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji na skierowanie decyzji nakładającej grzywny do spółki dominującej, bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w naruszenie (ww. w pkt 35 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 59).

45 Trybunał uznał również, że w szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału swej spółki zależnej, która popełniła naruszenie reguł konkurencji Unii, po pierwsze, ta spółka dominująca może wywierać decydujący wpływ na zachowanie swej spółki zależnej, a po drugie, istnieje wzruszalne domniemanie, że spółka dominująca rzeczywiście wywiera taki decydujący wpływ na swą spółkę zależną (zob. ww. w pkt 35 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo).

46 Trybunał wyjaśnił zatem, że w tych okolicznościach wystarczy, że Komisja wykaże, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu spółki dominującej, aby przyjąć, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową swej spółki zależnej. Komisja będzie zatem mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że spółka dominująca, na której spoczywa ciężar obalenia rzeczonego domniemania, przedstawi wystarczające dowody, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny (zob. ww. w pkt 35 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo).

47 W świetle tego orzecznictwa Trybunału stwierdzić należy, że opisana w pkt 37 powyżej metoda użyta przez Komisję w tym przypadku w celu przypisania odpowiedzialności za sporne naruszenie skarżącym spółkom dominującym jest właściwa.

48 Po pierwsze, wbrew temu, co wydają się sugerować skarżące, to przypisanie nie było uzasadnione samą tylko strukturą udziałową kapitału, ale również stwierdzeniem, że domniemanie wywierania decydującego wpływu nie zostało obalone (zob. w szczególności motywy 272 i 274 zaskarżonej decyzji).

49 Po drugie, z orzecznictwa tego wyraźnie wynika (zob. w szczególności pkt 45 i 46 powyżej), że struktura udziałowa kapitału spółki zależnej stanowi kryterium wystarczające do przyjęcia ww. domniemania, a Komisja nie ma obowiązku przedstawiania dodatkowych poszlak dotyczących rzeczywistego wywierania wpływu przez spółkę dominującą, jak wymagają tego skarżące.

50 Tego wniosku nie podważają argumenty skarżących, jakoby okoliczności faktyczne, których dotyczył wyżej wymieniony w pkt 35 wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, a w szczególności kontrola nad spółkami zależnymi sprawowana przez zainteresowaną w tej sprawie spółkę dominującą, były odmienne od okoliczności niniejszego przypadku. W szczególności niezależnie od tego, że takie dodatkowe poszlaki mogły być uwzględnione w tej sprawie (wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie T‑112/05 Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑5049, pkt 13, 54), zarówno z ww. wyroku z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61, 62, jak i z ww. w pkt 35 wyroku z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61, 62, z całą pewnością wynika, że zastosowanie wyżej wymienionego domniemania nie jest uzależnione od istnienia takich dodatkowych poszlak.

51 Należy jeszcze stwierdzić, że omówione powyżej orzecznictwo w szczególności dotyczy „szczególnego przypadku, gdy spółka dominująca posiada 100% kapitału zakładowego swej spółki zależnej” (ww. w pkt 35 wyrok z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 60). Tymczasem w niniejszej sprawie Total i Elf Aquitaine nie posiadają całego kapitału swoich spółek zależnych.

52 Należy jednak podkreślić, że wskazując podczas rozprawy powyższą różnicę w stanie faktycznym (zob. pkt 35 powyżej), skarżące nie podniosły żadnego szczególnego argumentu mającego na celu sprzeciwienie się stosowaniu takich samych zasad dowodowych w obu sytuacjach, i to nawet w przypadku gdy problematyka stosowania domniemania wywierania decydującego wpływu w innych przypadkach niż posiadanie przez spółkę dominującą całego kapitału swojej spółki zależnej była przedmiotem pisemnego pytania zadanego Komisji przez Sąd, a następnie dyskusji w czasie rozprawy.

53 W każdym razie stwierdzić należy, że spółka dominująca, która posiada prawie cały kapitał swojej spółki zależnej, znajduje się zasadniczo w sytuacji analogicznej do sytuacji wyłącznego właściciela w zakresie dotyczącym jego możliwości wywierania decydującego wpływu na zachowanie swojej spółki zależnej ze względu na więzy ekonomiczne, organizacyjne i prawne łączące go z tą spółką zależną. W związku z tym Komisja jest uprawniona do zastosowania do tej sytuacji tego samego wymogu dowodowego, czyli przyjęcia domniemania, że wspomniana spółka dominująca rzeczywiście korzysta z możliwości wywierania decydującego wpływu na zachowanie swojej spółki zależnej. Nie jest wprawdzie wykluczone, że w niektórych przypadkach mniejszościowi udziałowcy mogą dysponować wobec spółki zależnej uprawnieniami pozwalającymi na zakwestionowanie wyżej opisanej analogii. Jednak poza tym, że takie uprawnienia nie są zazwyczaj związane z najmniejszymi udziałami, takimi jak te rozpatrywane w niniejszym przypadku, żaden z dowodów tego rodzaju nie został przedstawiony przez skarżące w niniejszej sprawie. A zatem Komisja słusznie zastosowała domniemanie wywierania decydującego wpływu wobec skarżących spółek dominujących.

54 Wreszcie w odniesieniu do argumentu, zgodnie z którym zasadniczo należy ponownie zbadać orzecznictwo wynikające z wyroku z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 35 powyżej, Sąd uważa, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie powinien ponownie zajmować się kwestią wyraźnie rozstrzygniętą przez Trybunał w wydanym ostatnio wyroku.

55 Z tego względu należy oddalić pierwszą część niniejszego zarzutu.

W przedmiocie części drugiej, dotyczącej naruszenia zasady niedyskryminacji

– Argumenty stron

56 Skarżące podnoszą, że podczas gdy w ich przypadku Komisja oparła się wyłącznie na domniemaniu wywierania decydującego wpływu w celu przypisania naruszenia spółce dominującej, w przypadku większości innych spółek zależnych będących adresatami zaskarżonej decyzji uwzględniła ona dodatkowe poszlaki. Skarżące wskazują w tym względzie sposób, w jaki w zaskarżonej decyzji Komisja potraktowała spółki Degussa, ICI plc oraz Lucite International Ltd.

57 W ten sposób, zdaniem skarżących, przy przeprowadzeniu dowodu Komisja przyczyniła się do powstania nieuzasadnionej dyskryminacji. Skarżące podkreślają, że gdyby Komisja zastosowała wobec Arkema taki sam wymóg dowodowy jak ten przyjęty w przypadku innych przedsiębiorstw, zapewne doszłaby do wniosku, że tylko spółka Arkema dopuściła się naruszenia.

58 Ponadto odnośnie do argumentu Komisji, zgodnie z którym w zaskarżonej decyzji mowa jest o powoływaniu członków zarządu spółki Atofina przez Elf Aquitaine, skarżące podkreślają, że chodzi tu po prostu o logiczne wytłumaczenie posiadania większościowego kapitału Arkema, i podnoszą, że ta informacja jest nieporównywalna z poszlakami przyjętymi przez Komisję w odniesieniu do spółki Degussa, w przypadku której Komisja uwzględniła aktywny udział spółki dominującej w naruszeniu. W każdym razie skarżące zwracają uwagę, że ta informacja odgrywa rolę jedynie w przypadku Elf Aquitaine, nie w przypadku Total.

59 Komisja kwestionuje ten argument.

– Ocena Sądu

60 Należy przypomnieć, że zasada równego traktowania lub zasada niedyskryminacji wymagają, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w różny sposób i by różne sytuacje nie były traktowane w identyczny sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (zob. wyrok Trybunału z dnia 11 września 2007 r. w sprawie C‑227/04 P Lindorfer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑6767, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

61 Stwierdzić należy, że skarżące nie wykazały tego, iż Komisja naruszyła tę zasadę, dokonując przypisania spornego naruszenia adresatom zaskarżonej decyzji.

62 Przede wszystkim należy stwierdzić, że sytuacja ICI Acrylics jest inna niż sytuacja skarżących. Z zaskarżonej decyzji wynika bowiem wyraźnie, że ICI Acrylics – podmiot biorący bezpośredni udział w spornym naruszeniu – jest po prostu oddziałem handlowym ICI nieposiadającym osobowości prawnej, a nie jej spółką zależną, należącą do ICI w 100% lub prawie w 100% (zob. w szczególności motywy 280, 287 i 288 zaskarżonej decyzji). W związku z tym w odniesieniu do ICI Komisja nie zastosowała domniemania wywierania decydującego wpływu (potwierdzonego ewentualnie przez inne informacje), ale jedynie określiła osobę prawną, której częścią był w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych tamtej sprawy oddział handlowy, który dopuścił się naruszenia (motyw 288 i 289 zaskarżonej decyzji).

63 Następnie, odnośnie do spółki Degussa, wskazać należy, że w motywie 255 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, co następuje:

„Röhm GmbH & Co. KG (spółka zależna w 100% od Degussa) oraz Para‑Chemie GmbH (spółka zależna w 100% od Röhm) są niezależnymi podmiotami prawnymi. Ponieważ oba te przedsiębiorstwa należą w 100% bezpośrednio lub pośrednio do Degussa […] oraz ponieważ radę nadzorczą spółki Röhm stanowią częściowo członkowie kierownictwa spółki Degussa […], Komisja uznaje Degussa za odpowiedzialną za stanowiące naruszenie zachowania Röhm […] oraz Para‑Chemie […]” (tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak poniższe cytaty z tej decyzji; w języku polskim opublikowane zostało jedynie streszczenie tej decyzji – Dz.U. L 322 z 22 listopada 2006 r., s. 20).

64 Odnośnie do Lucite International w motywie 294 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, co następuje:

„Lucite International UK Ltd jest jedną ze spółek zależnych od niej w 100%. Ponadto członkowie zarządu Lucite International […] byli również w czasie trwania naruszenia członkami zarządu spółki Lucite International UK […]”.

65 Tak więc jest prawdą, że w celu przypisania spółce Degussa oraz Lucite International noszącego znamiona naruszenia zachowania swych spółek zależnych Komisja oparła się na domniemaniu wywierania decydującego wpływu wynikającym z posiadania 100% kapitału spółki zależnej przez spółkę dominującą, wskazując jednocześnie dodatkowy element, a mianowicie odpowiednio obecność w radzie nadzorczej spółki zależnej członków kierownictwa spółki dominującej oraz występowanie tych samych członków zarządu w obu spółkach.

66 Jednak nie wynika z tego, że Degussa i Lucite International oraz ich spółki zależne były traktowane odmiennie od skarżących i ich spółek dominujących, efektem czego nastąpić miało naruszenie zasady równego traktowania.

67 Podkreślić bowiem należy, że podobnie jak spółki dominujące skarżących, Degussa i Lucite International zostały również uznane za odpowiedzialne za noszące znamiona naruszenia zachowanie ich spółek zależnych (motyw 258 i 296 zaskarżonej decyzji). Tymczasem nic w zaskarżonej decyzji nie pozwala sądzić, że Komisja zwolniłaby je z tej odpowiedzialności, gdyby nie mogła wskazać powyższych elementów dodatkowych.

68 W tym zakresie przypomnieć należy, że w motywach 245–252 zaskarżonej decyzji Komisja przedstawiła zasady, którymi się kierowała przy określaniu adresatów zaskarżonej decyzji. Wynika z nich wyraźnie, że w związku z kontrolowaniem całego lub prawie całego kapitału spółki zależnej Komisja uznała się za uprawnioną do stwierdzenia braku niezależności tej spółki zależnej na podstawie samego tylko domniemania wywierania decydującego wpływu, pod warunkiem że domniemanie to nie zostało obalone w czasie postępowania administracyjnego, a zatem – do przypisania jej zachowania noszącego znamiona naruszenia spółce dominującej z tego względu, że stanowiła ona część tego samego przedsiębiorstwa (zob. w szczególności motyw 247 i 248 zaskarżonej decyzji).

69 Należy zatem stwierdzić, że – jak podnosi Komisja – jedynie tytułem uzupełnienia instytucja ta wskazała istnienie innych elementów niż związek kapitałowy, gdyż były one dostępne. Ponadto w odniesieniu do grupy Total Komisja wskazała również na fakt, że członkowie zarządu Arkema zostali powołani przez Elf Aquitaine. Jednak Komisja w żaden sposób nie uzależniła przypisania spółce dominującej zachowania noszącego znamiona naruszenia spółki zależnej posiadanej w całości lub prawie w całości od istnienia takich elementów dodatkowych. Wykładnię taką potwierdza zresztą okoliczność, że w odniesieniu do niektórych spółek dominujących zaskarżona decyzja wymienia jedynie związek kapitałowy. Tak jest w przypadku Total (motyw 266) oraz spółek grupy Barlo, czyli Barlo Plastics Europe NV, Barlo Plastics NV i Barlo Group plc (motyw 301).

70 Ponadto należy przypomnieć, że – jak wynika z powyższych rozważań (zob. pkt 47 powyżej) – metoda użyta przez Komisję w tym przypadku w celu przypisania spornego naruszenia spółkom dominującym skarżących jest właściwa.

71 W tych okolicznościach część drugą zarzutu pierwszego należy oddalić jako bezzasadną, a tym samym cały zarzut pierwszy podlega oddaleniu.

W przedmiocie zarzutu drugiego, dotyczącego błędów w zakresie ustaleń faktycznych, które Komisja miała popełnić przy przypisaniu Total i Elf Aquitaine naruszenia popełnionego przez Arkema

72 Skarżące twierdzą, że nawet jeśli metoda polegająca na przyjęciu domniemania wywierania decydującego wpływu w ich przypadku jest uzasadniona, Komisja bezzasadnie przypisała naruszenie spółkom Total i Elf Aquitaine. Spółki te wykazały bowiem, po pierwsze, brak jakiegokolwiek zaangażowania kadry kierowniczej Elf Aquitaine i Total w rozpatrywane praktyki, a po drugie, niezależność spółki Arkema przy określaniu swojej polityki handlowej.

W przedmiocie części pierwszej, dotyczącej nieuwzględnienia braku zaangażowania kadry kierowniczej Total i Elf Aquitaine w praktyki, o których mowa w zaskarżonej decyzji

– Argumenty stron

73 Skarżące podkreślają, że Komisja nie twierdzi w zaskarżonej decyzji, iż kadra kierownicza Elf Aquitaine i Total była w jakikolwiek sposób zaangażowania w rozpatrywane praktyki lub że wiedziała o popełnionych naruszeniach. Wskazują ponadto, że w trakcie dochodzenia Komisja nie skierowała do tych przedsiębiorstw żadnego żądania udzielenia informacji, ani nawet nie dokonała przeszukania w ich siedzibach.

74 Zdaniem skarżących zaś z praktyki decyzyjnej Komisji wynika, że brak czynnego lub biernego uczestnictwa spółki dominującej w naruszeniu może spowodować wyłączenie możliwości przypisania spółce dominującej naruszenia popełnionego przez spółkę zależną, nawet jeżeli spółka dominująca posiada w tej spółce zależnej udział większościowy lub całkowity.

75 Skarżące zauważają ponadto w tym względzie, że grupa, do której należały w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy, kładła nacisk na pełne poszanowanie reguł konkurencji, co zresztą skłoniło Arkema do wprowadzenia programu przestrzegania prawa konkurencji od stycznia 2001 r., to jest zaledwie kilka miesięcy po przejęciu grupy Elf przez Total Fina w dniu 17 kwietnia 2000 r. Dlatego też uważają, że gdyby Total lub Elf Aquitaine mogły wiedzieć o wdrożonych przez Arkema praktykach antykonkurencyjnych, natychmiast nakazałyby ich zaprzestania.

76 W związku z tym, zdaniem skarżących, Komisja mogła oprzeć się na tym elemencie, aby uznać, że mimo iż przez okres naruszenia spółki te posiadały prawie cały kapitał Arkema, nie ponoszą one odpowiedzialności za jej noszące znamiona naruszenia zachowanie na rynku PMMA.

77 Komisja kwestionuje ten argument.

– Ocena Sądu

78 Przypomnieć należy, że z motywów 245–252 i 259–277 zaskarżonej decyzji wynika, iż Komisja przypisała sporne naruszenie spółkom Total i Elf Aquitaine na tej podstawie, że w okresie wystąpienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy stanowiły one jeden podmiot gospodarczy, a zatem w rozumieniu prawa konkurencji – jedno przedsiębiorstwo ze spółką Arkema i jej spółkami zależnymi, Altuglas i Altumax, które uczestniczyły w zachowaniu mającym znamiona zmowy. Aby dojść do tego wniosku, Komisja oparła się na domniemaniu wywierania decydującego wpływu i stwierdziła, że domniemanie to nie zostało obalone w czasie postępowania administracyjnego. Jak wynika z analizy pierwszego zarzutu, metoda ta została przyjęta słusznie.

79 Jak wynika zaś z orzecznictwa, okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE, pozwala Komisji skierować do spółki dominującej decyzję nakładającą grzywny bez konieczności ustalania jej osobistego zaangażowania w naruszenie (ww. w pkt 35 wyrok z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 50). W związku z powyższym Komisja nie musiała ustalać tego, czy kadra kierownicza spółki dominującej była bezpośrednio zaangażowania w naruszenie, czy nawet tego, że wiedziała ona o zarzucanych czynach. Podobnie zachowanie Komisji w czasie postępowania administracyjnego, a w szczególności to, że nie skierowała do spółek dominujących żadnego żądania udzielenia informacji ani nie dokonała przeszukania w ich siedzibach, nie ma znaczenia dla kwestii, czy spółki te tworzą ze spółką zależną przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE.

80 W odniesieniu do wskazywanej przez skarżące praktyki decyzyjnej Komisji stwierdzić należy, że nawet gdyby przyjąć, że Komisja uzależniła przypisanie naruszenia spółce dominującej od bezpośredniego zaangażowania jej kadry kierowniczej w naruszenie, nie miałoby to żadnego wpływu na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji w tym zakresie ze względu na to, iż metoda zastosowana w niniejszym przypadku jest właściwa. Ponadto w replice skarżące wyjaśniły, że nie twierdzą, iż brak uczestnictwa spółki dominującej w naruszeniu popełnionym przez jej spółkę zależną wystarcza sam w sobie do wyłączenia odpowiedzialności tej spółki dominującej, ale stanowi jeden z czynników, który może w tym celu zostać uwzględniony przez Komisję.

81 Wreszcie, jak słusznie twierdzi Komisja, brak bezpośredniego zaangażowania kadry kierowniczej spółki dominującej lub niewiedza o zarzucanych czynach, nawet przy założeniu, że mogą zostać udowodnione, nie są wystarczające do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu.

82 Tym samym należy oddalić część pierwszą niniejszego zarzutu.

W przedmiocie części drugiej, dotyczącej nieuwzględnienia okoliczności wskazujących na faktyczną niezależność Arkema w określaniu swojej polityki handlowej

– Argumenty stron

83 Skarżące podnoszą, że w toku postępowania administracyjnego Arkema wykazała, iż w okresie objętym zaskarżoną decyzją jej polityka handlowa nigdy nie była określana przez Elf Aquitaine czy Total. Tym samym to, że z prawnego punktu widzenia była ona spółką zależną Elf Aquitaine w czasie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy oraz to, że członkowie jej zarządu byli powołani przez tę spółkę, pozostawało bez wpływu na jej niezależność w określaniu swojej polityki handlowej. W związku z tym, przypisując dokonane przez Arkema naruszenie jej ówczesnym spółkom dominującym, Komisja popełniła błąd w ustaleniach faktycznych.

84 W pierwszej kolejności skarżące wskazują, że okoliczność, iż ani Total, ani Elf Aquitaine nie określają polityki handlowej swoich spółek zależnych, wynika z samej struktury grupy. Przedsiębiorstwa te są bowiem spółkami holdingowymi, akcjonariuszami wielu grup spółek działających samodzielnie w odpowiednich sektorach działalności.

85 W drugiej kolejności skarżące podnoszą, że Arkema wykazała, iż była ona całkowicie niezależna w określaniu swojej polityki handlowej dotyczącej PMMA, w szczególności pod względem swojej polityki cenowej i doboru klientów. Skarżące wskazują, że Arkema była spółką dominującą w branży chemicznej i to ona w rzeczywistości dawała wytyczne swoim spółkom zależnym, takim jak Altuglas i Altumax. Powyżej Arkema powiązanie miało wyłącznie taki charakter, jakie cechuje zwyczajowo stosunki pomiędzy akcjonariuszem, którego troską jest ochrona swoich interesów finansowych, a niezależnym menedżerem odpowiedzialnym za kierowanie działalnością w branży chemicznej. Tym samym rola Total i Elf Aquitaine ograniczała się do wydawania zezwoleń na duże inwestycje oraz do przyjmowania informacji księgowej i finansowej dotyczącej wyników ich spółki zależnej, jak tego wymaga obowiązujące ustawodawstwo. W tym zakresie skarżące odsyłają do dokumentu wewnętrznego zatytułowanego „Uprawnienia wewnętrzne i zobowiązania dotyczące wydatków”, stanowiącego załącznik do skargi.

86 W tym zakresie skarżące rozróżniają dwa okresy: od 1992 r. do 2000 r. oraz od 2001 r. do 2004 r.

87 Jeśli chodzi o okres od 1992 r. do 2000 r., skarżące wskazują, że polityka handlowa w odniesieniu do działalności związanej z PMMA została określona niezależnie przez Elf Atochem poprzez jej wydział odpowiedzialny za syntetyczne półprodukty organiczne (zwany dalej „DIOS”). Ogólne wytyczne tej polityki handlowej w formie pięcioletniego planu biznesowego były corocznie uprzednio zatwierdzane przez komitet zarządzający Elf Atochem, który zatwierdzał również budżet dla DIOS.

88 Jeśli chodzi o okres pomiędzy 2001 r. i 2004 r., polityka handlowa w odniesieniu do działalności związanej z PMMA została określona niezależnie przez Arkema poprzez spółkę Atoglas (obecnie Altuglas). Ogólne wytyczne tej polityki handlowej w formie pięcioletniego planu biznesowego były corocznie uprzednio zatwierdzane przez komitet zarządzający działem chemicznym, stanowiący organ wykonawczy działu chemicznego. Budżet działalności związanej z PMMA był przedstawiany komitetowi wykonawczemu Total w ramach przedstawienia całkowitego budżetu Atoglas. Ten komitet wykonawczy wypowiadał się w kwestii inwestycji w zakresie decyzji dotyczących kwoty ponad 10 mln EUR oraz oceniał poziom ryzyka i rentowności tych inwestycji.

89 Skarżące podkreślają w szczególności, że ani Total, ani Elf Aquitaine nie określały polityki handlowej Arkema w zakresie działalności takiej jak w niniejszej sprawie, która stanowi jedynie marginalną część ich obrotu. Przypominają w tym względzie, że w 2002 r. (ostatnim roku naruszenia) światowy obrót Arkema z tytułu sprzedaży PMMA wyniósł 416 mln EUR, co stanowiło 2,1% łącznego obrotu działu chemicznego oraz 0,4% łącznego obrotu grupy Elf Aquitaine/Total.

90 Ponadto skarżące podkreślają, że nawet zakładając, iż domniemanie wywierania decydującego wpływu jest uzasadnione, aby umożliwić zainteresowanemu przedsiębiorstwu obalenie takiego domniemania, ciężar dowodu spoczywającego na tym przedsiębiorstwie powinien dotyczyć braku rzeczywistej kontroli spółki dominującej nad polityką handlową prowadzoną przez jej spółkę zależną na właściwym rynku, czyli w niniejszym przypadku – na rynku PMMA. Zdaniem skarżących odmienne podejście polegające na wymaganiu wykazania całkowitej niezależności w stosunku do spółki dominującej, a zatem odrzucenie abstrakcyjnej możliwości wywierania decydującego wpływu przez spółkę dominującą na swoją spółkę zależną w sytuacji posiadania przez nią 100% kapitału, stanowiłoby probatio diabolica i oznaczałoby wprowadzenie domniemania niewzruszalnego.

91 W trzeciej kolejności skarżące zwracają uwagę, że całkowita kontrola Total i Elf Aquitaine nad Arkema różni się znacząco od kontroli sprawowanej przez Arkema nad jej spółkami zależnymi Altuglas i Altumax, które zostały włączone do spółki Arkema zarówno na poziomie operacyjnym, jak i funkcjonalnym. Skarżące podkreślają również, że Arkema występowała w toku całego postępowania w swoim własnym imieniu oraz w imieniu swoich spółek zależnych i nigdy w trakcie dochodzenia nie zakwestionowała istnienia rzeczywistej kontroli nad swoimi spółkami zależnymi.

92 Tak więc z jednej strony na poziomie operacyjnym, w odróżnieniu od Elf Aquitaine i Total, które nie brały udziału w produkcji metakrylanów, Arkema produkowała metakrylan metylu, surowiec stosowany częściowo na użytek własny przez jej spółki zależne Altuglas i Altumax do produkcji i sprzedaży PMMA.

93 Z drugiej strony na poziomie funkcjonalnym, mimo iż była ona prowadzona przez spółki zależne Arkema (Altuglas i Altumax), działalność dotycząca PMMA zawsze stanowiła część organizacji handlowej Arkema, przede wszystkim w ramach DIOS aż do 2000 r., a następnie od 2001 r. poprzez wydział handlowy zajmujący się w szczególności PMMA. Dodatkowo w omawianym okresie większość członków zarządu spółki Altuglas stanowili przedstawiciele służb prawnych i finansowych spółki Arkema. Ponadto ci ostatni wypełniali swoje obowiązki nie tylko w spółce Arkema, ale również w Altuglas, która nie posiadała własnego działu prawnego i finansowego. Wreszcie pracownicy Altuglas biorący udział w praktykach, o których mowa w zaskarżonej decyzji, informowali systematycznie członka kierownictwa spółki Arkema, którym w okresie naruszenia był G., będący dyrektorem DIOS do 2000 r. i od 2001 r. członkiem komitetu zarządzającego działem chemicznym.

94 Skarżące wskazują ponadto, że to funkcjonalne i operacyjne połączenie pomiędzy Arkema i jej spółkami zależnymi Altuglas i Altumax zostało potwierdzone w 2004 r. podczas reorganizacji działu chemicznego grupy Total i utworzenia spółki Arkema oraz w maju 2006 r., wraz z wprowadzeniem Arkema na giełdę.

95 W czwartej kolejności skarżące podkreślają, że żaden z dokumentów zebranych w czasie postępowania nie świadczy o tym, iż Arkema bezpośrednio lub pośrednio otrzymała jakąkolwiek instrukcję lub zalecenie ze strony Elf Aquitaine lub Total dotyczące prowadzenia polityki handlowej na rynku metakrylanów, mimo iż Komisja zajęła setki dokumentów w siedzibie spółki Arkema.

96 W piątej kolejności skarżące podnoszą, że stanowisko przyjęte przez Komisję w zaskarżonej decyzji jest sprzeczne z jej wcześniejszą własną praktyką. W swej decyzji C (2003) 4570 wersja ostateczna z dnia 10 grudnia 2003 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/E‑2/37.857 – Nadtlenki organiczne, zwana dalej „decyzją w sprawie nadtlenków organicznych”) Komisja nie przypisała bowiem spółce Elf Aquitaine odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez Arkema, pomimo związku kapitałowego istniejącego między tymi dwoma przedsiębiorstwami. W ten sposób Komisja przyznała, że Arkema korzystała z rzeczywistej niezależności w określaniu swojej polityki handlowej. Ponieważ, zdaniem skarżących, okres objęty decyzją w sprawie nadtlenków organicznych częściowo pokrywa się z okresem wskazanym w zaskarżonej decyzji, a stosunki gospodarcze i finansowe łączące Arkema i Elf Aquitaine były identyczne w obu sprawach, Komisja nie miała podstaw, aby wycofać się ze stanowiska przyjętego w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji w sprawie nadtlenków organicznych.

97 Ponadto ograniczona i mająca ogólny charakter kontrola sprawowana przez Total i Elf Aquitaine nad ich spółkami zależnymi została potwierdzona ostatnio przez francuski organ ochrony konkurencji (Conseil de la concurrence), który w decyzji dotyczącej rynku dystrybucji paliw na autostradach stwierdził, że Total Raffinage Distribution SA i Elf Antar France SA posiadały wystarczającą niezależność w określaniu swojej polityki handlowej.

98 Wreszcie skarżące podnoszą, że Komisja naruszyła prawo przy ocenie rodzaju i rozkładu ciężaru dowodu. Stoją one na stanowisku, że mając na uwadze, iż domniemanie wywierania decydującego wpływu przyjęte przez Komisję nie zostało poparte żadnym dodatkowym elementem pozwalającym na ustalenie, że spółki dominujące sprawowały rzeczywistą kontrolę nad polityką handlową Arkema na rynku PMMA, sam fakt, że w toku postępowania administracyjnego Arkema dostarczyła dowody pozwalające na ustalenie jej rzeczywistej niezależności na rynku, był wystarczający do tego, by przenieść ciężar dowodu. Według skarżących, do Komisji zatem należało wykazanie, że pomimo tych dowodów Total i Elf Aquitaine wywierały decydujący wpływ na swoje spółki zależne w zakresie omawianego rynku.

99 Komisja podnosi, że dowody przedstawione przez skarżące w toku postępowania administracyjnego i powtórzone w skardze, nawet jeśli wziąć je pod uwagę łącznie, są niewystarczające do tego, by na ich podstawie ustalić, że spółka Arkema zachowywała się na rynku w sposób niezależny od Elf Aquitaine, czyli do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu.

– Ocena Sądu

100 Tytułem wstępu należy zaznaczyć, że wbrew temu, co twierdzą skarżące (zob. pkt 90 i 98 powyżej), Komisja nie naruszyła w niniejszej sprawie reguł dotyczących rozkładu ciężaru dowodu.

101 W tym względzie przypomnieć należy, że zgodnie z orzecznictwem wynikającym z ww. w pkt 35 wyroku z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61, w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu do zainteresowanej spółki należy przedstawienie „wystarczających dowodów” mogących wykazać, że spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny. Do Komisji natomiast należy zbadanie tych środków dowodowych, a nie przedstawianie okoliczności przemawiających za ustaleniem wywierania takiego wpływu. Ponadto jeżeli wystarczyłoby, aby w celu zakwestionowania wspominanego wyżej domniemania zainteresowana strona przedstawiała tylko niepoparte niczym twierdzenia, domniemanie to byłoby pozbawione swej przydatności.

102 Na wstępie należy zaś podnieść, że w swoich odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów skarżące przedstawiły bardzo mało konkretnych dowodów na poparcie swych twierdzeń dotyczących autonomii Arkema na rynku. W szczególności część III.2 tej odpowiedzi, zatytułowana „Arkema korzystała [w okresie naruszenia] z rzeczywistej autonomii przy określaniu swojej polityki handlowej”, nie odsyła do żadnego dokumentu mającego popierać zawarte w nim twierdzenia. Wydaje się zatem, że zawarte w motywie 272 zaskarżonej decyzji stwierdzenie Komisji, zgodnie z którym przedstawione przez skarżące okoliczności stanowią tylko niepoparte wystarczającymi dowodami twierdzenia, jest prawdziwe. Jak wynika z poprzedniego punktu, pozwala ono słusznie uznać, że domniemanie wywierania decydującego wpływu nie zostało obalone.

103 Ponadto, w przeciwieństwie do twierdzeń skarżących, stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji nie stanowi probatio diabolica. Z orzecznictwa wynika bowiem, że w celu stwierdzenia, czy spółka zależna określa swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy uwzględnić wszystkie istotne okoliczności dotyczące związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych wiążących tę spółkę zależną ze spółką dominującą, które mogą różnić się w poszczególnych przypadkach, a których przez to nie można wymienić w sposób wyczerpujący (zob. podobnie ww. w pkt 35 wyrok z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 73, 74). W związku z powyższym do skarżących należało przedstawienie wszelkich okoliczności dotyczących powiązań gospodarczych, organizacyjnych i prawnych pomiędzy spółką zależną a spółką dominującą, które ich zdaniem mogły dowodzić, że spółki te nie stanowią jednolitej jednostki gospodarczej (zob. podobnie ww. w pkt 50 wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 65). Zakładając, że skarżące nie były w stanie przedstawić takich środków dowodowych w niniejszej sprawie, należy stwierdzić, że nie oznacza to jednak, że ww. domniemanie nie mogło w żadnym wypadku zostać obalone.

104 Szczegółowe argumenty przedstawione przez skarżące należy ocenić w ramach ww. uwag ogólnych.

105 Po pierwsze, skarżące opierają się na tym, że Total i Elf Aquitaine są spółkami holdingowymi, oraz podnoszą, że autonomia ich spółek zależnych wynika z samej struktury grupy.

106 Należy stwierdzić, po pierwsze, że twierdzenia, zgodnie z którymi Total i Elf Aquitaine są spółkami holdingowymi, nie zostały poparte żadnym dowodem.

107 Po drugie, nawet zakładając, że te twierdzenia są prawdziwe, należy stwierdzić, że nie wystarczą one jednak, by wykluczyć, że omawiane spółki dominujące wywierają decydujący wpływ na swoje spółki zależne, w szczególności w ten sposób, że koordynują inwestycje finansowe w obrębie grupy. Sąd orzekł już bowiem, że w kontekście grupy spółek holding jest spółką mającą na celu gromadzenie udziałów w różnych spółkach, której zadaniem jest zapewnienie jednolitego kierowania tymi spółkami (wyrok Sądu z dnia 8 października 2008 r. w sprawie T‑69/04 Schunk i Schunk Kohlenstoff‑Technik przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2567, pkt 63). W niniejszej sprawie same skarżące twierdzą, że ich spółki dominujące podejmowały najważniejsze decyzje, które mogły mieć wpływ w skali całej grupy. Twierdzenia te nie podważają tezy o istnieniu podmiotu gospodarczego, który tworzą skarżące i ich spółki dominujące, lecz potwierdzają raczej, że rolą tych ostatnich było zapewnienie jednolitego kierowania i koordynacji, aby mieć wpływ na zachowanie spółek zależnych na rynku.

108 Po drugie, skarżące podnoszą, że wykazały, iż Arkema była całkowicie niezależna w określaniu swojej polityki handlowej dotyczącej PMMA. Arkema miała bowiem być spółką dominującą branży chemicznej i dawała wytyczne swoim spółkom zależnym, takim jak Altuglas i Altumax. Natomiast rola Total i Elf Aquitaine ma ograniczać się do wydawania zezwoleń na duże inwestycje oraz do przyjmowania informacji księgowej i finansowej dotyczącej wyników ich spółki zależnej, jak tego wymaga obowiązujące ustawodawstwo.

109 W tym miejscu należy wskazać, że po pierwsze, twierdzenia skarżących nie zostały poparte żadnym środkiem dowodowym. W odniesieniu zaś do twierdzeń dotyczących organizacji i struktury grupy Total oraz odpowiednich uprawnień poszczególnych spółek grupy przedstawienie konkretnego dowodu było w zasadzie możliwe.

110 Nie ma wątpliwości co do tego, że w załączniku do skargi skarżące przedstawiły dokument wewnętrzny zatytułowany „Uprawnienia wewnętrzne i zobowiązania dotyczące wydatków” na poparcie argumentu, zgodnie z którym spółka matka ograniczała się do zatwierdzania najważniejszych inwestycji prowadzonych przez Arkema. Jak jednak twierdzi Komisja, a skarżące jej nie zaprzeczają, ów dokument nie znalazł się w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Ponadto przesłuchiwane w tym kontekście na rozprawie skarżące potwierdziły, że dokument ten nie został przedstawiony podczas postępowania administracyjnego. Tymczasem z ww. w pkt 35 wyroku z dnia 10 września 2009 r. w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 61, wynika, że w przypadku zastosowania domniemania wywierania decydującego wpływu Komisja może uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na spółkę zależną, chyba że zainteresowana spółka, na której spoczywa ciężar obalenia domniemania, przedstawi wystarczające dowody mogące wykazać, że jej spółka zależna działa na rynku w sposób autonomiczny. Tym samym Komisja mogła w sposób zgodny z prawem uznać w motywie 272 zaskarżonej decyzji, że omawiane twierdzenia nie zostały poparte wystarczającymi dowodami.

111 Jednocześnie twierdzenia te, nawet przy założeniu, że zostałyby one udowodnione, nie byłyby w każdym razie wystarczające do obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu, ponieważ dotyczą wyłącznie określenia polityki handlowej dotyczącej PMMA. Wbrew temu, co twierdzą skarżące, w celu ustalenia, czy spółka zależna określa swoje zachowanie na rynku w sposób autonomiczny, należy bowiem uwzględnić nie tylko okoliczności dotyczące polityki handlowej w sektorze produktów objętych kartelem, ale również wszystkie istotne okoliczności dotyczące związków gospodarczych, organizacyjnych i prawnych łączących tę spółkę zależną ze spółką dominującą (zob. podobnie ww. w pkt 35 wyrok z dnia 10 września 2009 r. sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 67, 68, 73 i 74, opinia rzecznika generalnego J. Kokott przedstawiona w tej sprawie, Zb.Orz. s. I‑8241).

112 Ponadto niektóre twierdzenia skarżących świadczą o tym, że tworzą one z ich spółkami dominującymi jeden podmiot gospodarczy.

113 Tak więc skarżące przyznają, że to do Total i Elf Aquitaine należało udzielanie zezwoleń na duże inwestycje ich spółki zależnej. Wykonywanie takiego uprawnienia stanowi zaś poszlakę tego, że spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób uwzględniający interesy spółki dominującej (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2008 r. w sprawie T‑54/03 Lafarge przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II-120*, pkt 547).

114 Podobnie skarżące wielokrotnie wskazują na istnienie działu chemicznego w spółce Total. W odpowiedzi na pisemne pytanie Sądu skarżące potwierdziły, że od maja 2000 r. do końca okresu naruszenia do działu chemicznego należała nie tylko Arkema i jej spółki zależne, ale również inne spółki grupy Total. Wyjaśniły, że w wyniku połączenia między Total Fina i Elf Aquitaine cała działalność chemiczna dawnych grup spółek została przeniesiona ze względów funkcjonalnych do spółki Arkema (wówczas Atofina). Takie funkcjonalne przegrupowanie nie wiązało się jednak jednocześnie z przegrupowaniem kapitałowym. Taki podział grupy na działy, który dodatkowo został oderwany od związków kapitałowych łączących spółki stanowiące grupę, jest zaś wyraźną poszlaką tego, że koordynacja działalności tych działów należy do wiodącej spółki dominującej grupy. Tego rodzaju funkcja spółki dominującej może wykluczać niezależne zachowanie spółki zależnej na rynku (zob. podobnie wyroki: ww. w pkt 113 wyroki w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 549, ww. w pkt 107 wyrok w sprawie Schunk i Schunk Kohlenstoff‑Technik przeciwko Komisji, pkt 64).

115 Za pomocą twierdzeń, zgodnie z którymi działalność dotycząca PMMA stanowi zaledwie bardzo niewielką część całkowitego obrotu Total i d’Elf Aquitaine, nie można wykazać, że spółka dominująca pozostawiła spółce zależnej całkowitą autonomię w określaniu swojego zachowania na rynku. Ponadto, jak zostało powiedziane powyżej, autonomii spółki zależnej w stosunku do swojej spółki dominującej nie należy oceniać wyłącznie pod względem jej działalności w sektorze produktów objętych kartelem. Wobec powyższego nawet przy założeniu, że taki argument jest istotny, należałoby ocenić znaczenie Arkema jako całości dla jej spółek dominujących (zob. podobnie ww. w pkt 107 wyrok w sprawie Schunk i Schunk Kohlenstoff‑Technik przeciwko Komisji, pkt 66). Tymczasem skarżące nie przedstawiły argumentów w tym zakresie.

116 Po trzecie, należy odrzucić argument, zgodnie z którym mająca ogólny charakter kontrola wykonywana przez Total i Elf Aquitaine nad Arkema kontrastuje z kontrolą wykonywaną przez Arkema nad swoimi spółkami zależnymi Altuglas i Altumax. Z jednej strony chodzi tu ponownie o niepoparte wystarczającymi środkami dowodowymi twierdzenie dotyczące powiązań między spółkami, których dotyczy zaskarżona decyzja. Z drugiej strony, nawet przy założeniu, iż zostałoby ustalone, że Total i Elf Aquitaine posiadały mniej ścisłe związki z Arkema niż ta ostatnia ze swoimi spółkami zależnymi, okoliczność ta nie wystarczy do ustalenia autonomii zachowania spółki Arkema na rynku.

117 Po czwarte, w odniesieniu do argumentu, zgodnie z którym reorganizacja działu chemicznego grupy Total i utworzenie spółki Arkema w 2004 r., a następnie jej wprowadzenie na giełdę w 2006 r., potwierdzały autonomię tej spółki, wystarczy stwierdzić, że mowa tu o okolicznościach, które nastąpiły po okresie naruszenia, a zatem nie mogą świadczyć o autonomii wspomnianej wyżej spółki w tym okresie. Ponadto wyrażenie „reorganizacja działu chemicznego grupy Total” sugeruje, że Total pełniła funkcję koordynacyjną w odniesieniu do wspomnianego działu chemicznego.

118 Po piąte, argument, zgodnie z którym żaden należący do akt sprawy dokument nie wskazuje na to, że Arkema otrzymywała ze strony Elf Aquitaine lub Total instrukcję lub zalecenie dotyczące polityki handlowej na rynku metakrylanów, jest sam w sobie nieskuteczny, ponieważ autonomii spółki Arkema nie należy oceniać wyłącznie w odniesieniu do tego rynku. Ponadto, jak już zostało rozstrzygnięte, okoliczność, że z dokumentów zawartych w aktach sprawy nie wynika, iż spółka dominująca dawała instrukcje swojej spółce zależnej, nie może być dowodem na to, że tego rodzaju instrukcji nie było (zob. podobnie ww. w pkt 113 wyrok w sprawie Lafarge przeciwko Komisji, pkt 545).

119 Po szóste i ostatnie, należy rozważyć argument, jakoby stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji było sprzeczne z wcześniejszą praktyką Komisji taką jak wydanie decyzji w sprawie nadtlenków organicznych, w której Komisja nie przypisała spółce Elf Aquitaine naruszenia popełnionego przez Arkema.

120 W tym względzie należy stwierdzić, że z przywołanej przez skarżące decyzji w sprawie nadtlenków organicznych (motywy 373–391) wynika, iż Komisja nie dokonała analizy problematyki odpowiedzialności spółki dominującej, a w szczególności nie zajęła stanowiska w kwestii autonomii Arkema w stosunku do spółki dominującej. Wobec powyższego nawet jeśli okoliczności tamtej sprawy są podobne do okoliczności niniejszego przypadku, nie można utrzymywać, że ta decyzja stanowi jakąkolwiek gwarancję co do sposobu, w jaki Komisja postrzegała stosunki pomiędzy Arkema i jej spółkami dominującymi, ani co do kryterium przypisania zastosowanego do tej grupy spółek.

121 Ponadto zaskarżona decyzja nie jest pierwszą, w której Komisja przypisuje spółce Elf Aquitaine odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez Arkema. W decyzji Komisji C (2004) 4876 z dnia 19 stycznia 2005 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 [WE] i art. 53 porozumienia EOG (sprawa C 37.773 – AMCA, zwana dalej „decyzją w sprawie AMCA”) Komisja dokonała bowiem już takiego przypisania Elf Aquitaine, i to również na podstawie domniemania wywierania decydującego wpływu na swoją spółkę zależną, które nie zostało obalone.

122 Z orzecznictwa wynika, że w każdym razie Komisja nie jest zobowiązana do regularnego sprawdzania, czy spółce dominującej można przypisać zachowanie spółki zależnej noszące znamiona naruszenia (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 330, 331, potwierdzony wyrokiem Trybunału z dnia 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C‑125/07 P, C‑133/07 P, C‑135/07 P i C‑137/07 P Erste Group Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8681, pkt 82). Nawet jeśli zatem przyjąć, że skarżące i Elf Aquitaine tworzyły jedno przedsiębiorstwo również w okresie, gdy miały miejsce czyny zarzucane w decyzji w sprawie nadtlenków organicznych, sam fakt, że Komisja nie przewidziała możliwości skierowania tej decyzji do spółki dominującej skarżących i nałożenia na nią sankcji, nie stoi na przeszkodzie temu, aby uczyniła to w niniejszym przypadku, w zgodzie z zasadami sformułowanymi w orzecznictwie w kwestii możliwości przypisywania naruszeń.

123 Zresztą nawet gdyby Komisja była zobowiązana do uwzględnienia przypisania Elf Aquitaine rozpatrywanego naruszenia w decyzji w sprawie nadtlenków organicznych, okoliczność, że tego nie uczyniła, świadczy wyłącznie o błędzie popełnionym w tamtej sprawie, a zatem skarżące nie mogą się na nią powoływać skutecznie w niniejszym przypadku.

124 Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, stwierdzić należy, że informacje dostarczone przez skarżące, nawet rozpatrywane łącznie, nie wystarczą do obalenia domniemania, zgodnie z którym Total i Elf Aquitaine wywierały rzeczywiście decydujący wpływ na postępowanie swych spółek zależnych.

125 W związku z tym należy oddalić w całości drugą część niniejszego zarzutu, a tym samym zarzut drugi w całości.

W przedmiocie zarzutu trzeciego, dotyczącego naruszenia obowiązku uzasadnienia i zasady dobrej administracji przy wprowadzaniu w życie reguł dotyczących możliwości przypisania naruszenia

126 Zarzut ten składa się z dwóch części.

W przedmiocie części pierwszej, dotyczącej naruszenia obowiązku uzasadnienia

– Argumenty stron

127 Skarżące podnoszą, że Komisja naruszyła spoczywający na niej obowiązek uzasadnienia, ponieważ zaskarżona decyzja nie zawiera odpowiedzi na wszystkie argumenty spółki Arkema zmierzające do wykazania autonomii jej polityki handlowej. Ponadto wyjaśnienia przedstawione przez Komisję w odpowiedzi na skargę nie są w stanie wyeliminować tego naruszenia.

128 Po pierwsze, skarżące wskazują, że Komisja nie udziela odpowiedzi na wszystkie podniesione przez Arkema argumenty, które zostały streszczone w motywie 269 zaskarżonej decyzji. W szczególności Komisja nie odpowiedziała na argumenty, według których powoływanie członków zarządu spółki Arkema przez Elf Aquitaine nie dowodzi samo w sobie wykonywania rzeczywistej kontroli, a Arkema korzystała z całkowitej autonomii w określaniu swojej polityki handlowej, ponieważ obowiązek rozliczania ograniczał się do informacji ogólnych przekazywanych w ramach normalnego funkcjonowania grupy spółek i dotyczył zasadniczo kwestii księgowych, finansowych oraz audytu.

129 Po drugie, skarżące podnoszą, że Komisja nie udziela odpowiedzi na niektóre przedstawione przez Arkema w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów argumenty, które nawet nie zostały streszczone w zaskarżonej decyzji. Mowa tu o argumentach, zgodnie z którymi kadra kierownicza Total i Elf Aquitaine nigdy nie brała udziału w zarzucanych praktykach, a kontrola wykonywana przez spółki dominujące ograniczała się do wydawania zezwoleń na największe inwestycje i była zbyt ogólna, aby mogła ograniczyć autonomię Arkema, zwłaszcza w kwestii ustalania cen.

130 Skarżące uważają, że jakkolwiek Komisja nie jest zobowiązana do omówienia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które były roztrząsane w trakcie postępowania administracyjnego, to jest jednak zobowiązana do zbadania zasadności wszystkich argumentów przedstawionych w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu jako całości. Zastosowanie innego podejścia oznaczałoby wprowadzenie domniemania niewzruszalnego.

131 Ponadto brak uzasadnienia w niniejszym przypadku jest tym bardziej szkodliwy, że po pierwsze, stanowisko przyjęte przez Komisję jest nowatorskie – jak instytucja ta sama przyznaje w motywie 271 zaskarżonej decyzji – i że po drugie, wobec innych spółek zależnych uwzględnionych w zaskarżonej decyzji Komisja wskazała istnienie dodatkowych przesłanek przemawiających za przyjęciem domniemania wywierania decydującego wpływu przez ich spółki dominujące. Skarżące podkreślają, że zgodnie z orzecznictwem Komisja winna wywiązać się z ciążącego na niej obowiązku tym bardziej w sytuacji, gdy decyzja idzie znacznie dalej niż wcześniejsze decyzje (wyrok Trybunału z dnia 8 listopada 2001 r. w sprawie C‑228/99 Silos, Rec. s. I‑8401, pkt 28; postanowienia Sądu z dnia 21 stycznia 2004 r.: w sprawie T‑245/03 FNSEA i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑271, pkt 52; w sprawie T‑217/03 FNCBV przeciwko Komisji, Rec. s. II‑239, pkt 66).

132 Komisja kwestionuje naruszenie spoczywającego na niej obowiązku uzasadnienia.

– Ocena Sądu

133 Jeżeli chodzi o ciążący na Komisji obowiązek uzasadnienia, przypomnieć należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie, jakiego wymaga art. 253 WE, powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać podstawy podjętej decyzji, a właściwemu sądowi dokonać jej kontroli. Wymóg uzasadnienia należy oceniać w odniesieniu do konkretnej sytuacji, w szczególności do treści aktu, charakteru przywołanych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu informacji mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie. Nie ma wymogu, by uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne elementy faktyczne i prawne, ponieważ ocena, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 253 WE, winna opierać się nie tylko na jego brzmieniu, ale także uwzględniać okoliczności jego wydania, jak również całość przepisów prawa regulującego daną dziedzinę (zob. wyrok Trybunału z dnia 2 kwietnia 1998 r. w sprawie C‑367/95 P Komisja przeciwko Sytraval i Brink’s France, Rec. s. I‑1719, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

134 Z orzecznictwa wynika też, że jeżeli decyzja – jak w niniejszym przypadku – wydana na podstawie art. 81 WE dotyczy wielu adresatów i stwarza problem przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, w szczególności względem tych spośród nich, którzy zgodnie z tą decyzją ponoszą odpowiedzialność za owo naruszenie (wyroki Sądu: z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑327/94 SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1373, pkt 78; z dnia 27 września 2006 r. w sprawie T‑330/01 Akzo Nobel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3389, pkt 93). A zatem, aby zaskarżona decyzja była wystarczająco uzasadniona w stosunku do spółek dominujących skarżących, powinna ona w szczególności przedstawiać szczegółowo powody mogące uzasadniać możliwość przypisania naruszenia tym spółkom (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie SCA Holding przeciwko Komisji, pkt 80).

135 Ponadto ze względu na to, że takie przypisanie wpływa na sytuację skarżących, że skarżące zakwestionowały to przypisanie podczas postępowania administracyjnego i że mają one interes w kwestionowaniu zaskarżonej decyzji w tym zakresie, muszą one posiadać możliwość, tak jak ich spółki dominujące, zapoznania się z uzasadnieniem stanowiska Komisji.

136 Wynika stąd, że w przypadku gdy Komisja opiera – jak w niniejszej sprawie – przypisanie naruszenia na domniemaniu wywierania decydującego wpływu oraz gdy zainteresowane spółki przed