Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JEANA RICHARDA DE LA TOURA

przedstawiona w dniu 12 stycznia 2023 r.( )

Sprawy połączone C‑6/21 P i C‑16/21 P

Republika Federalna Niemiec (C‑6/21 P)

Republika Estońska (C‑16/21 P)

przeciwko

Pharma Mar SA

Komisji Europejskiej

Odwołanie – Zdrowie publiczne – Produkty lecznicze stosowane u ludzi – Rozporządzenie (WE) nr 726/2004 – Odmowa wydania pozwolenia na dopuszczenie do obrotu produktu leczniczego stosowanego u ludzi Aplidinu–Plitidepsyna – Odwołanie – Pojęcie „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” – Konflikt interesów – Pojęcie „produktu konkurencyjnego”





I. Wprowadzenie

1. W dwóch połączonych odwołaniach Republika Federalna Niemiec (sprawa C‑6/21 P) i Republika Estońska (sprawa C‑16/21 P) wnoszą o uchylenie wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 28 października 2020 roku Pharma Mar/Komisja( ), w którym stwierdził on nieważność decyzji wykonawczej C(2018) 4831 final Komisji Europejskiej z dnia 17 lipca 2018 roku( ) odmawiającej wydania spółce Pharma Mar SA pozwolenia na dopuszczenie produktu leczniczego stosowanego u ludzi o nazwie Aplidin-Plitydepsyna do obrotu (zwanego dalej „pozwoleniem na dopuszczenie do obrotu”) .

2. Zgodnie z wnioskiem Trybunału nie będę poruszał kwestii dopuszczalności odwołań w niniejszej opinii. W opinii tej przedstawię powody, z uwagi na które proponuję Trybunałowi uchylenie zaskarżonego wyroku i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd.

II. Ramy prawne

A. Rozporządzenie (WE) nr 726/2004

3. Motywy 7, 8, 13, 19, 23 i 24 rozporządzenia (WE) nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. ustanawiającego wspólnotowe procedury wydawania pozwoleń dla produktów leczniczych stosowanych u ludzi i do celów weterynaryjnych i nadzoru nad nimi oraz ustanawiającego Europejską Agencję Leków( ), zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1027/2012 z dnia 25 października 2012 r.( ) przewidują:

„(7) Doświadczenie nabyte od przyjęcia dyrektywy Rady 87/22/EWG z dnia 22 grudnia 1986 r. w sprawie zbliżania krajowych środków odnoszących się do wprowadzania do obrotu produktów leczniczych o wysokiej technologii, szczególnie produktów pochodzących z biotechnologii [( )] pokazało, że niezbędne jest stworzenie scentralizowanej procedury udzielania pozwoleń, która będzie obowiązkowa w odniesieniu do produktów leczniczych wysokiej technologii, szczególnie tych wynikających z procesów biotechnologicznych w celu utrzymania wysokiego poziomu oceny naukowej tych produktów leczniczych w Unii Europejskiej i w ten sposób zachowania zaufania pacjentów oraz zachowania oceny zawodów medycznych. Jest to szczególnie istotne w kontekście pojawiania się nowych terapii, takich jak terapia genowa i skojarzona terapia komórkowa oraz terapia ksenogeniczno-somatyczna. To podejście powinno być utrzymane, szczególnie w celu zapewnienia efektywnego działania rynku wewnętrznego w sektorze farmaceutycznym.

(8) W związku z harmonizowaniem rynku wewnętrznego w odniesieniu do produktów leczniczych ta procedura powinna być dokonywana obowiązkowo w odniesieniu do sierocych produktów leczniczych oraz wszelkich produktów leczniczych przeznaczonych do stosowania przez człowieka, zawierających całkowicie nową aktywną substancję, to jest taką, która nie została jeszcze zatwierdzona w [Unii] i w odniesieniu do której wskazaniem terapeutycznym jest zespół nabytego niedoboru odporności, rak, zaburzenia neurodegeneracyjne oraz cukrzyca. Cztery lata po dacie wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, niniejsza procedura powinna stać się obowiązkowa także w odniesieniu do produktów leczniczych stosowanych u ludzi zawierających nową aktywną substancję i w odniesieniu do której wskazaniem terapeutycznym jest leczenie chorób autoimmunologicznych oraz innych dysfunkcji immunologicznych oraz chorób wirusowych. […]

[…]

(13) W interesie zdrowia publicznego decyzje o dopuszczeniu zgodnie z procedurą scentralizowaną powinny być podjęte na podstawie obiektywnych kryteriów naukowych odnoszących się do jakości, bezpieczeństwa i skuteczności danego produktu leczniczego, z wyłączeniem czynników ekonomicznych i innych […]

[…]

(19) Głównym zadaniem Agencji [Europejskiej Agencji Leków; zwanej dalej „Agencją” lub „EMA”] powinno być zapewnienie instytucjom [Unii] i państwom członkowskim możliwie najlepszych opinii naukowych w celu umożliwiania im wykonywania władzy odnoszącej się do dopuszczenia i nadzoru produktów leczniczych nadanych im przez prawodawstwo [Unii] w dziedzinie produktów leczniczych. Wyłącznie po przeprowadzeniu przez Agencję procedury jednolitej oceny naukowej odnoszącej się do jakości, bezpieczeństwa i skuteczności produktów leczniczych wysokiej technologii, stosującej możliwie najwyższe standardy, pozwolenie na dopuszczenie do obrotu powinno być przyznane przez [Unię] i powinno być to dokonane w drodze środków szybkiej procedury zapewniającej ścisłą współpracę między [Komisją] i państwami członkowskimi.

[…]

(23) Wyłączna odpowiedzialność za przygotowanie opinii Agencji na wszelkie pytania dotyczące produktów leczniczych stosowanych u ludzi powinna przysługiwać Komitetowi ds. Produktów Leczniczych stosowanych u ludzi [( )]. […] W odniesieniu do sierocych produktów leczniczych, zadania powinny spoczywać na Komitecie ds. Sierocych Produktów Leczniczych ustanowionym w rozporządzeniu (WE) nr 141/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie sierocych produktów leczniczych [( )] […]

(24) Utworzenie Agencji umożliwi wzmocnienie pozycji naukowej i niezależności tych dwóch Komitetów, w szczególności przez ustanowienie stałego sekretariatu techniczno-administracyjnego”.

4. Tytuł IV rozporządzenia nr 726/2004, zatytułowany „Europejska Agencja Leków – struktura administracyjna i obowiązki” zawiera rozdział 1 dotyczący „[z]adań Agencji”, na który składają się przepisy od art. 55 do art. 66.

5. Artykuł 62 ust. 2 tego rozporządzenia stanowi:

„Państwa członkowskie przekazują Agencji nazwiska krajowych ekspertów z udokumentowanym doświadczeniem w ocenie produktów leczniczych stosowanych u ludzi, którzy – przy uwzględnieniu art. 63 ust. 2 – mogliby pracować dla grup roboczych lub grup doradców naukowych przy komitetach, o których mowa w art. 56 ust. 1, wraz z podaniem ich kwalifikacji oraz obszaru specjalizacji.

Agencja przechowuje aktualną listę akredytowanych ekspertów. Lista zawiera ekspertów wskazanych w pierwszym akapicie i innych ekspertów powołanych bezpośrednio przez Agencję. Lista jest uaktualniana”.

6. Zgodnie z art. 63 ust. 2 przywołanego rozporządzenia:

„Członkowie Zarządu, członkowie Komitetu, sprawozdawcy i eksperci nie mają finansowych lub innych korzyści z przemysłu farmaceutycznego, które mogłyby naruszyć ich bezstronność. Podejmują oni działania na rzecz interesu publicznego i w sposób niezależny i przedstawiają roczną deklarację swoich interesów finansowych. Wszelkie niebezpośrednie korzyści, które mogłyby być związane z tym przemysłem są wprowadzane do rejestru sporządzanego przez Agencję, dostępnego dla opinii publicznej w biurach Agencji.

Kodeks postępowania Agencji zapewnia wprowadzenie w życie niniejszego artykułu ze szczególnym odniesieniem do przyjmowania prezentów.

Członkowie Zarządu, Członkowie Komitetów, sprawozdawcy i eksperci, którzy uczestniczą w posiedzeniach lub grupach roboczych Agencji deklarują, na każdym posiedzeniu, o szczególnych interesach, które mogą być traktowane jako szkodliwe dla ich niezależności odnoszące się do punktów porządku dziennego. Takie deklaracje są podawane do publicznej wiadomości”.

B. Kodeks postępowania EMA

7. Sekcja 2.3.3. akapit drugi European Medicines Agency Code of Conduct (kodeksu postępowania EMA)( ) z dnia 16 czerwca 2016 r. przewiduje:

„Ograniczenia, które będą stosowane [do członków Zarządu lub członków komitetów naukowych, sprawozdawców i ekspertów] w zakresie indywidualnych działań w kontekście roli i obowiązków EMA będą zależne od jednostek i ich poszczególnych ról”. Szczegółowo poszczególne ograniczenia określone są w dokumentach dotyczących polityki [EMA]” [tłumaczenie nieoficjalne].

C. Polityka EMA

8. Zgodnie z pkt 3.2.2. ppkt 1 i 4 European Medicines Agency policy on the handling of competing interests of scientific committees’ members and experts (Polityki Europejskiej Agencji Leków dotyczącej postępowania w sprawie konkurencyjnych interesów członków komitetów naukowych i ekspertów)( ) z dnia 6 października 2016 roku:

„Przez pojęcie »produktu konkurencyjnego« rozumieć należy: produkt leczniczy, który jest skierowany do identycznej grupy pacjentów z takim samym celem klinicznym (tj. leczenia, zapobiegania lub diagnozy określonej choroby) i który stanowi potencjalną konkurencję handlową [dla danego produktu leczniczego].

[…]

Przez »przedsiębiorstwo farmaceutyczne« rozumieć należy: każdą osobę fizyczną lub prawną, której celem jest odkrywanie, dopracowywanie, produkcja, sprzedaż lub dystrybucja produktów leczniczych. Do celów niniejszej polityki definicja ta obejmuje także przedsiębiorstwa, którym działania związane z odkrywaniem, dopracowywaniem, produkcją, sprzedażą i przechowywaniem produktów leczniczych (które mogą odbywać się także wewnętrznie) zostały powierzone w ramach umowy.

W tym zakresie jednostki organizacyjne zajmujące się badaniami klinicznymi lub firmy konsultingowe, które przygotowują opinie lub świadczą usługi związane ze wskazanymi wyżej działaniami, mieszczą się w pojęciu przedsiębiorstwa farmaceutycznego.

Osoby fizyczne lub prawne, które nie mieszczą się w tej definicji, ale które i) kontrolują (to znaczy posiadają większość udziałów w przedsiębiorstwie farmaceutycznym lub wpływają w sposób znaczny na procesy decyzyjne takiego przedsiębiorstwa), ii) są kontrolowane lub iii) znajdują się we wspólnej kontroli przedsiębiorstwa farmaceutycznego uznaje się za przedsiębiorstwa farmaceutyczne dla celów niniejszej polityki.

Niezależni badacze i instytuty badawcze, w tym uniwersytety i towarzystwa naukowe, są wyłączone z zakresu stosowania niniejszej definicji”.

9. Sekcja 4.1. polityki EMA zatytułowana „Cele polityki” przewiduje:

„Głównym celem niniejszej polityki jest zapewnienie, aby członkowie komitetów naukowych i eksperci uczestniczący w działaniach Agencji nie mieli interesów w przemyśle farmaceutycznym, które mogłyby podważyć ich bezstronność, zgodnie z wymogami prawa Unii. Należy jednak znaleźć równowagę pomiędzy [tym celem a] koniecznością zapewnienia najlepszej (specjalistycznej) wiedzy naukowej do oceny i nadzorowania produktów leczniczych stosowanych u ludzi i weterynaryjnych produktów leczniczych. To dlatego poszukiwanie optymalnej równowagi pomiędzy okresem refleksji nad zadeklarowanymi interesami i utrzymaniem wiedzy naukowej jest sprawą najwyższej wagi.

Dla osiągnięcia tego celu i znalezienia wspomnianej równowagi akcent kładzie się przede wszystkim na charakter zadeklarowanego interesu przed ustaleniem, na jaki okres zostaną zastosowane wszelki, ewentualne ograniczenia”.

10. Sekcja 4.2.1.2 wspomnianej polityki ma następujące brzmienie:

„Zaangażowanie jednostki w działania Agencji ogranicza się z uwzględnieniem 3 kryteriów: charakteru zadeklarowanego interesu, okresu, w którym interes ten istniał, a także rodzaju działania. Stosuje się następującą metodologię: najpierw poddaje się ocenie charakter zadeklarowanego interesu w ramach konkretnej działalności Agencji przed ustaleniem okresu zastosowania jakichkolwiek ograniczeń.

Co do zasady, pozostawanie […] w stosunku zatrudnienia w przedsiębiorstwie farmaceutycznym lub posiadanie aktualnych interesów finansowych w przemyśle farmaceutycznym sprzeciwiają się udziałowi w działaniach Agencji. Wyjątek od tej zasady dotyczy biegłego. Aktualne interesy finansowe są zgodne z zaangażowaniem w charakterze biegłego.

Wymogi dotyczące zasiadania w składzie organów decyzyjnych (tj. komitetów naukowych) są bardziej rygorystyczne niż te dotyczące organów konsultacyjnych (tj. [naukowych grup konsultacyjnych( )] i powoływanych ad hoc grup ekspertów).

Bardziej rygorystyczne wymogi dotyczą również przewodniczących i wiceprzewodniczących komitetów naukowych niż przewodniczących i wiceprzewodniczących innych forów i do pozostałych członków komitetów naukowych i innych forów. Podobnie wymogi są bardziej rygorystyczne w odniesieniu do sprawozdawców (lub równoważnych funkcji zarządczych lub koordynacyjnych) oraz oficjalnie wyznaczonych recenzentów naukowych niż w przypadku innych członków forów naukowych.

Okres, który należy wziąć pod uwagę w zależności od bezpośredniego lub pośredniego zadeklarowanego interesu, to okres bieżący, okres [trzech] ostatnich lat lub w niektórych przypadkach, jak wskazano wcześniej, okres dłuższy (zob. sekcja 4.2.1.1. w celu uzyskania szczegółów). Jak wskazano wcześniej, charakter zadeklarowanego interesu będzie najpierw analizowany przed podjęciem decyzji o okresie zastosowania ewentualnych ograniczeń. Osoba może jednak zawsze zadeklarować jakikolwiek interes spoza tych okresów ograniczonych w czasie (to jest trwających lub z okresu trzech ostatnich lat). Może ona zawsze również, z własnej inicjatywy, ograniczyć swój udział w działaniach Agencji w następstwie takiej deklaracją.

Poza tym, jeżeli członek komitetu naukowego, grupy roboczej, naukowej grupy konsultacyjnej lub powołanej ad hoc grupy ekspertów chciałby podjąć (na prośbę lub nie) działalność zawodową w przedsiębiorstwie farmaceutycznym (jako zatrudnienie) w trakcie trwania swojej kadencji (niezależnie od tego, czy podpisano umowę o pracę z przedsiębiorstwem), musi on niezwłocznie powiadomić o tym Agencję. Agencja ograniczy całkowicie udział takiego członka w działaniach Agencji od momentu złożenia deklaracji. Agencja informuje organ powołujący, że członek nie może dłużej uczestniczyć w jej działaniach […].

Szczególne przypadki produktów konkurencyjnych

W szczególnych przypadkach produktów konkurencyjnych stosuje się podejście dwuetapowe:

– Pojęcie »produktów konkurencyjnych« odnosi się do sytuacji, w których istnieje jedynie niewielka liczba (od jednego do dwóch) produktów konkurencyjnych. Podobne podejście należałoby zastosować do wiodących znaków towarowych podczas oceny produktów generycznych;

– Jeżeli chodzi o szerokie wskazania, biorąc pod uwagę, że wiele produktów zostały dopuszczonych dla tego samego wskazania, istniejąca konkurencja w odpowiedni sposób rozmywa potencjalne interesy.

W sytuacjach charakteryzujących się małą ilością jedynie produktów konkurencyjnych, jak wskazano powyżej, konsekwencje będą odnosić się do przewodniczących i wiceprzewodniczących komitetów naukowych oraz grup roboczych, a także sprawozdawców i innych członków sprawujących funkcje zarządcze lub koordynacyjne oraz oficjalnie wyznaczonych recenzentów naukowych”.

III. Okoliczności sprawy

11. Pharma Mar jest spółką działającą w dziedzinie badań z zakresu onkologii. 16 listopada 2004 r. spółka uzyskała na podstawie przepisów rozporządzenia nr 141/2000 oznaczenie produktu leczniczego Aplidin do stosowania w leczeniu groźnej odmiany raka szpiku kostnego.

12. W dniu 21 września 2016 r. Pharma Mar złożyła do EMA wniosek o udzielenie pozwolenia na dopuszczenie Aplidinu do obrotu. Procedura oceny wniosku przez EMA rozpoczęła się w dniu 27 października 2016 roku.

13. W ramach tego postępowania CHMP, którego zadaniem zgodnie z art. 5 ust. 2 rozporządzenia nr 726/2004 jest przygotowywanie opinii EMA w odniesieniu do wszelkich kwestii dotyczących w szczególności udzielania pozwoleń na dopuszczenie produktów leczniczych stosowanych u ludzi do obrotu, wydał w dniu 14 grudnia 2017 r. negatywną opinię rekomendującą Komisji odrzucenie wniosku złożonego przez Pharma Mar, biorąc pod uwagę głównie to, że skuteczność i bezpieczeństwo produktu nie zostały wystarczająco wykazane i że, w konsekwencji, korzyści nie były większe niż ryzyko, które im towarzyszyło.

14. W dniu 3 stycznia 2018 r., działając na podstawie art. 9 ust. 2 rozporządzenia n 726/2004, Pharma Mar zwróciła się do EMA z wnioskiem o powtórne zbadanie opinii CHMP z 14 grudnia 2017 roku. Spółka wniosła, ponadto, do EMA w ramach tego postępowania w sprawie powtórnego badania opinii, zgodnie z art. 62 ust. 1 tegoż rozporządzenia, zwrócenie się o konsultację do naukowej grupy konsultacyjnej.

15. W konsekwencji naukowa grupa konsultacyjna do spraw onkologii złożona z pięciu głównych członków, sześciu dodatkowych ekspertów i dwóch przedstawicieli pacjentów zebrała się w dniu 7 marca 2018 r. w celu udzielenia odpowiedzi na różne pytania, które jej przedłożono.

16. W dniu 22 marca 2018 r. CHMP potwierdziła swoją negatywną opinię z dnia 14 grudnia 2017 r. w sprawie złożonego przez Pharma Mar wniosku o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu. Komitet przygotował jednocześnie projekt decyzji Komisji o odrzuceniu wniosku o udzielenie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. W ślad za tym Komisja wydała sporną decyzję o odrzuceniu wniosku o pozwolenie na dopuszczenie Aplidinu do obrotu zgodnie z przepisami rozporządzenia nr 726/2004. Decyzja ta była przedmiotem skargi wniesionej do Sądu, która doprowadziła do wydania zaskarżonego wyroku.

IV. Postępowanie przed Sądem i zaskarżony wyrok

17. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 1 październiku 2018 r. Pharma Mar wniosła skargę o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.

18. Sąd rozpoznał pierwszą część pierwszego zarzutu opartą na braku obiektywnej bezstronności dwóch członków naukowej grupy konsultacyjnej( ) w świetle przepisów polityki EMA lub bardziej ogólnej zasady bezstronności, która ma podstawę w art. 41 ust. 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej( ).

19. Sąd zbadał w pierwszej kolejności zarzut istnienia konfliktów interesów w odniesieniu do dwóch ekspertów, którzy byli jednocześnie zatrudnieni w instytucie uniwersyteckim oraz szpitalu uniwersyteckim, które współpracują ze sobą w zakresie prowadzenia badań oraz kształcenia dzieląc ze sobą personel i sprzęt w szczególności do prowadzenia badań klinicznych.

20. Sąd zauważył, że w szpitalu uniwersyteckim mieści się centrum terapii komórkowej odpowiadające definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” w rozumieniu polityki EMA, jako że centrum oddaje do dyspozycji przedsiębiorstw farmaceutycznych swój personel badawczy oraz swoją infrastrukturę oraz przeprowadza na ich wniosek testy kliniczne i jako podwykonawca produkuje dla nich produkty lecznicze. Uznając, że polityka EMA przewidywała definicję „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” rozszerzoną o osoby fizyczne i prawne pozostające pod kontrolą przedsiębiorstwa farmaceutycznego lub kontrolujące takie przedsiębiorstwo, Sąd orzekł, że szpital uniwersytecki, który miał pod swoją kontrolą centrum terapii komórkowej, należy uznać jako taki za przedsiębiorstwo farmaceutyczne oraz że przeprowadzenie dowodu na przeciwieństwo leżało po stronie Komisji.

21. Sąd dodał, że zadaniem tego centrum terapii komórkowej jest przeprowadzanie testów klinicznych i wytwarzanie produktu konkurencyjnego względem produktu, który był oceniany przez naukową grupę konsultacyjną, który jest sierocym produktem leczniczym, względem którego nie ma alternatywnego sposobu leczenia na rynku. Drugi ekspert zadeklarował przy tym – jako działalność w toku – doradztwo na rzecz tego produktu konkurencyjnego oraz działalność jako główny badacz oraz badacz przy dwóch innych produktach konkurencyjnych.

22. W drugiej kolejności Sąd ocenił wpływ zarzucanych konfliktów interesów dotyczących dwóch ekspertów na prawidłowość procedury.

23. Z jednej strony, przypominając, że wymóg bezstronności, któremu podlegają organy i jednostki organizacyjne Unii, rozciąga się także na ekspertów, do których zwrócono się o konsultację, Sąd uznał, że naukowa grupa konsultacyjna została włączona do procedury dotyczącej ponownej oceny wniosku Pharma Mar przez grupę wysoko wyspecjalizowanych ekspertów w dziedzinie tego produktu leczniczego w ramach gwarancji zaoferowanej spółce oraz że, jako że opinia grupy została wzięta pod uwagę przez CHMP, grupa ta mogła mieć wpływ na przebieg i wynik postępowania, które zakończyło się wydaniem spornej decyzji.

24. Z drugiej strony Sąd wskazał, że pierwszy ekspert pełnił własne obowiązki jako wiceprzewodniczący jednego z posiedzeń naukowej grupy konsultacyjnej, w tym polegające na proponowaniu dodatkowych kandydatów na ekspertów, wśród których znajdował się drugi ekspert.

V. Postępowanie przed Trybunałem i stanowiska stron

25. W odwołaniu w sprawie C‑6/21 P Republika Federalna Niemiec wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku;

– utrzymanie w mocy spornej decyzji i oddalenie skargi;

– posiłkowo, przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd, a także

– obciążenie Pharma Mar kosztami postępowania.

26. W odwołaniu w sprawie C‑16/21 P Republika Estońska wnosi do Trybunału o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku i

– obciążenie każdej ze stron własnymi kosztami postępowania odwoławczego.

27. Pharma Mar stoi na stanowisku, że złożone odwołania powinny być uznane za niedopuszczalne lub oddalone oraz wnosi o obciążenie stron wnoszących odwołanie kosztami postępowania odwoławczego.

28. Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 30 marca 2021 r. sprawy C‑6/21 P oraz C‑16/21 P zostały połączone w celu łącznego rozpoznania w ramach pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz w celu wydania wyroku.

29. Postanowieniem z dnia 8 lipca 2021 r. oraz z dnia 17 września 2021 r. dopuszczono do sprawy interwencje Królestwa Niderlandów i EMA popierających stanowisko Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Estońskiej w obu połączonych postępowaniach.

VI. Analiza

30. Przed dokonaniem analizy zarzutów odwoławczych chciałbym krótko przypomnieć, że EMA dysponuje szerokimi uprawnieniami regulacyjnymi w zakresie harmonizacji.

31. Z jednej strony podstawę prawną rozporządzenia nr 726/2004, w którym ustanowiono EMA, stanowi w szczególności przepis art. 95 WE, a obecnie art. 114 TFUE, którego celem jest ustanowienie i funkcjonowanie rynku wewnętrznego i który, jak orzekł już sam Trybunał, daje prawodawcy Unii szeroki zakres swobody, który może posłużyć „w szczególności do wyboru najwłaściwszej techniki harmonizacji, gdy zamierzone zbliżenie ustawodawstw wymaga przeprowadzenia analiz fizycznych, chemicznych i biologicznych, jak i uwzględnienia postępu naukowego w danej dziedzinie”( ). Motyw 8 tego rozporządzenia wspomina ponadto o „[perspektywie] harmonizacji rynku wewnętrznego w odniesieniu do produktów leczniczych”. EMA dysponuje zatem szerokimi i ogólnymi uprawnieniami w zakresie harmonizacji.

32. Z drugiej strony w odniesieniu do polityki EMA (w zakresie konfliktów interesów) można wskazać na analogiczność rozwiązania przyjętego w polityce EMA dotyczącej przejrzystości i dostępu do dokumentów( ). Zgodnie ze stanowiskiem doktryny politykę tę można bowiem uznać za działanie regulacyjne urzeczywistniające prawo dostępu do dokumentów, o którym mowa w art. 15 ust. 3 TFUE oraz art. 42 Karty( ). Ponadto Sąd wielokrotnie wskazywał w swoim orzecznictwie, że działając w oparciu o art. 73 rozporządzenia nr 726/2004, EMA przyjęła zasady wykonywania rozporządzenia (WE) nr 1049/2001( ), a które znalazły wyraz w tejże polityce( ). Tak jak w przypadku polityki EMA (dotyczącej konfliktów interesów), polityka dotycząca przejrzystości i dostępu do dokumentów przewiduje tabelę wyników uzupełnianą stopniowo w miarę zdobywania przez EMA doświadczenia w zakresie wniosków o udzielenie dostępu do dokumentów( ).

33. Na tej podstawie wnioskuję, że rozporządzenie nr 726/2004 daje wyraz zasadzie dobrej administracji oraz postanowieniu art. 42 Karty o prawie dostępu do dokumentów i, jako że polityka EMA została przyjęta na podstawie tego właśnie rozporządzenia, że politykę tę można analizować także jako wyraźny i jednolity sposób wykonania prawa pierwotnego.

34. Dodam, że te szerokie uprawnienia w zakresie harmonizacji idą w parze z przysługującym EMA szerokim marginesem swobody w zakresie zapobiegania konfliktom interesów. Rzeczywiście, jak wskazuje Agencja w swoich uwagach, art. 63 ust. 2 rozporządzenia nr 726/2004, przyznający EMA kompetencję do opracowania kodeksu postępowania w sprawie zapobiegania konfliktom interesów został dodany przez Parlament Europejski podczas dyskusji nad projektem [rozporządzenia] w celu „zapewnienia odpowiedniego poziomu otwartości i przejrzystości, w szczególności w dziedzinie farmacji. Należy dodać ustęp dotyczący kodeksu postępowania”( ).

A. W przedmiocie zarzutu pierwszego w sprawie C‑6/21 P i w sprawie C‑16/21 P – niewłaściwe zastosowanie pojęcia „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” w rozumieniu sekcji 3.2.2. polityki EMA.

1. Argumentacja stron

35. W treści zarzutu pierwszego zarówno Republika Federalna Niemiec, jak i Republika Estońska podnoszą, że Sąd, zrównując szpital uniwersytecki w całości z przedsiębiorstwem farmaceutycznym, którego pracownicy nie mogą być ekspertami, naruszył sekcję 3.2.2. polityki EMA oraz uchybił prawu do dobrej administracji chronionemu na mocy art. 41 ust. 1 karty. W ich ocenie, wspieranej przez EMA, Agencja dysponuje szerokim zakresem swobody w sferze opracowania kodeksu postępowania w sprawie niezależności ekspertów zgodnie z treścią art. 63 rozporządzenia nr 726/2004, ponieważ jest ona organem znajdującym się w najlepszej pozycji do określenia odpowiedniej równowagi w zakresie zasad zarządzania w sprawach konfliktów interesów w świetle konieczności zapewnienia możliwie najlepszej wiedzy do oceny produktów leczniczych stosowanych u ludzi. Dodają one, że szpitale uniwersyteckie, chociaż mieszczą w sobie centra terapii komórkowej, które wchodzą w zakres definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego”, zaliczają się z uwagi na ich misję badawczą do kategorii badaczy niezależnych i organizacji badawczych, w tym uniwersytetów i towarzystw naukowych i, w związku z tym, są wyłączone z zakresu tej definicji. EMA dodaje, że wskazane wyłączenie badaczy niezależnych i innych podmiotów stosuje się niezależnie od stopnia kontroli lub własności tychże względem przedsiębiorstwa farmaceutycznego. Agencja dodaje także, że wykładnia przyjęta przez Sąd mogłaby w sposób nieproporcjonalny wpłynąć na jakość konsultacji naukowych, podczas gdy w tym samym czasie eksperci pochodzący ze szpitali i uniwersytetów podlegają ścisłym zasadom etyki. Królestwo Niderlandów zgadza się z tym stanowiskiem, wskazując, że wykładnia przyjęta przez Sąd drastycznie ograniczałaby możliwość rekrutacji niezależnych ekspertów i, poza tym, działałaby jedynie na niekorzyść ekspertów naukowych grup konsultacyjnych wyznaczonych przez EMA, a nie tych ekspertów, którzy uczestniczą w posiedzeniach tych grup na prośbę przedsiębiorstwa farmaceutycznego.

36. Pharma Mar podnosi, że wprost przeciwnie, zakres swobody oceny EMA przy ustalaniu polityki dotyczącej konfliktów interesów nie jest nieograniczony i że jeżeli dany przypadek nie został w tej polityce przewidziany (szpitali uniwersyteckich lub produktów konkurencyjnych), należy zastosować zasady wypracowane w orzecznictwie dotyczące poszanowania wymogu obiektywnej bezstronności w celu wykluczenia wszelkich uzasadnionych wątpliwości co do ewentualnych uprzedzeń. Tymczasem, w niniejszej sprawie, centrum terapii komórkowej przy szpitalu uniwersyteckim jest zaangażowane w rozwój produkcji konkurencyjnego do Aplidinu przy braku możliwości dokonania jasnej oceny zachowania obiektywnej bezstronności z perspektywy osoby trzeciej, jako że centrum to nie jest prawnie bytem odrębnym od szpitala uniwersyteckiego oraz braku wykazania przez Komisję braku kontroli pomiędzy szpitalem uniwersyteckim i tym centrum.

2. Ocena

37. Aby dokonać analizy tego zarzutu należy odnieść się do dwóch kwestii: po pierwsze, zakresu zastosowania pojęcia „instytutów badawczych” wskazanych jako wyłączone z zakresu definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” w sekcji 3.2.2. pkt 4 akapit czwarty polityki EMA oraz, po drugie, stosowania pojęcia „kontroli” wskazanej w akapicie trzecim tego punktu w odniesieniu do osób wchodzących w zakres zastosowania wyłączenia z pojęcia „przedsiębiorstwa farmaceutycznego”

38. Przed przystąpieniem do omówienia tych dwóch kwestii chciałbym przypomnieć, że wszystkie strony zgadzają się co do tego, że centrum terapii komórkowej, którego dotyczy niniejsza sprawa, jest przedsiębiorstwem farmaceutycznym w rozumieniu sekcji 3.2.2. polityki EMA i że, w konsekwencji, osoby, które w nim pracują, nie mogą być powoływane na ekspertów na podstawie sekcji 4.2.1.2 akapit drugi tejże polityki.

39. Po pierwsze, w odniesieniu do zakresu zastosowania pojęcia „instytutów badawczych” pozostaje bezspornym, że szpitale uniwersyteckie nie są wskazane jako takie na liście podmiotów wyłączonych z definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” w sekcji 3.2.2. pkt 4 akapit czwarty polityki EMA, który ogranicza się do wskazania „niezależnych badaczy i instytutów badawczych, w tym uniwersytetów i towarzystw naukowych”. Ten argument oparty na wykładni literalnej nie wydaje mi się wystarczający do rozstrzygnięcia wskazanego problemu.

40. Z jednej strony bowiem wyraźnym celem polityki EMA, o którym przypomina sekcja 4.1., jest zagwarantowanie bezstronności ekspertów poprzez brak interesów w przemyśle farmaceutycznym z jednoczesnym zabezpieczeniem potrzeby pozyskiwania najlepszej specjalistycznej wiedzy naukowej. Charakterystyka tej polityki opiera się więc na równoważeniu braku konfliktu interesów z wymogiem wiedzy naukowej na wysokim poziomie. Niezaprzeczalnym jest, że wyłączenie przewidziane wobec instytutów badawczych, w tym uniwersytetów, opiera się na tym wymogu. Poza tym, zgodnie z orzecznictwem komitet ekspertów, aby mógł wypełniać swoje zadanie, powinien być „złożony z osób posiadających wiedzę naukową wymaganą w różnych danych dziedzinach lub jeśli jego członkowie korzystają z rady ekspertów posiadających tę wiedzę”( ).

41. Idąc w tym kierunku, wymóg jakości naukowej uzasadniałby uznanie szpitalu uniwersyteckich za instytuty badawcze lub uniwersytety.

42. Z drugiej strony wskazanie szpitali uniwersyteckich na równi z instytutami badawczymi i organizacjami badawczymi znajduje się w motywie 12 dyrektywy (UE) 2019/790 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE( ), który stanowi, że „organizacje badawcze w całej Unii obejmują wiele różnych podmiotów, których głównym celem jest prowadzenie badań naukowych lub prowadzenie badań wraz ze świadczeniem usług edukacyjnych. […] Oprócz uczelni lub innych placówek szkolnictwa wyższego i ich bibliotek organizacje badawcze powinny obejmować, przykładowo, także takie podmioty, jak instytuty badawcze czy szpitale prowadzące działalność badawczą.” W prawie własności intelektualnej szpitale uniwersyteckie uznaje się więc za instytuty badawcze.

43. W konsekwencji można wywnioskować na podstawie ratio legis wymogu jakości naukowej oraz woli prawodawcy Unii w innej dziedzinie prawa, że szpitale uniwersyteckie należy uznać za instytuty badawcze w rozumieniu sekcji 3.2.2. pkt 4 akapit czwarty polityki EMA.

44. Po drugie następny krok rozumowania dotyczy pytania, czy instytuty badawcze wyłączone z zakresu definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego” podlegają kryterium znajdowania się pod kontrolą, sprawowania kontroli lub znajdowania się we wspólnej kontroli przewidzianemu w sekcji 3.2.2. pkt 4 akapit trzeci polityki EMA. Przepis ten dotyczy bowiem osób fizycznych lub prawnych, które nie mieszczą się w definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego”, ale które kontrolują przedsiębiorstwo farmaceutyczne, są kontrolowane lub podlegają wspólnej kontroli ze strony takiego przedsiębiorstwa i, z tego tytułu, są traktowane jak przedsiębiorstwa farmaceutyczne.

45. Akapit ten odnosi się do osób które nie odpowiadają, jako takie, definicji „przedsiębiorstwa farmaceutycznego”, ale w przypadku których element kontroli prowadzi do wniosku, że należy uznać je za takie przedsiębiorstwo w celu zapobieżenia konfliktom interesów. Sekcja 3.2.2. pkt 4 akapit czwarty dotyczący niezależnych badaczy i instytutów badawczych przewiduje odwrotną regułę, to jest że osoby lub podmioty, które można by uznać za przedsiębiorstwa farmaceutyczne (w tym z uwagi na kontrolę), są wyłączone z zakresu zastosowania tej definicji.

46. W niniejszej sprawie Republika Estońska na rozprawie wskazał, że jeżeli kryterium kontroli względem centrum terapii komórkowej miałoby prowadzić do uznania szpitali uniwersyteckich za przedsiębiorstwa farmaceutyczne, nie byłby ona w stanie utrzymać ekspertów aktualnie zaproponowanych EMA na podstawie art. 62 ust. 2 rozporządzenia 726/2004, jako że wszystkie te osoby podlegają jedynemu szpitalowi uniwersyteckiemu w kraju. W szpitalu tym znajduje się centrum terapii komórkowej, w którym pracują cztery osoby, podczas gdy szpital zatrudnia 4800 osób, w tym 200 lekarzy i 197 lekarzy rezydentów( ). Kryterium kontroli oznacza więc wykluczenie możliwości bycia ekspertem na rzecz EMA w stosunku do bardzo dużej liczby osób w stosunku do liczby osób rzeczywiście pracujących w strukturze zakwalifikowanej jako „przedsiębiorstwo farmaceutyczne”, co ma ponadto miejsce z uszczerbkiem dla wymogu kwalifikacji naukowej. W konsekwencji wykluczenie całego personelu szpitala podobnie jak i wszystkich pracowników przedsiębiorstwa farmaceutycznego z uwagi jedynie na ich przynależność do pewnej struktury wydaje się wykraczać poza równowagę, do której dąży polityka EMA w zakresie konfliktów interesów, zwłaszcza że głównym celem szpitala uniwersyteckiego nie jest produkcja leków, w odróżnieniu od przedsiębiorstwa farmaceutycznego.

47. Przy obowiązującym brzmieniu sekcji 3.2.2. Polityki EMA wydaje mi się, że nie jest możliwe dokonanie rozróżnienia typów kontroli wskazanych w punkcie 4 akapit trzeci, nawet jeżeli w niniejszej sprawie mamy do czynienia z kontrolą centrum terapii komórkowej, uznanego za „przedsiębiorstwo farmaceutyczne”, przez szpital, a nie na przykład z kontrolą szpitala przez przedsiębiorstwo farmaceutyczne. W konsekwencji uznanie, że kryterium kontroli nie jest pomocne przy kwalifikowaniu szpitala uniwersyteckiego jako „przedsiębiorstwa farmaceutycznego”, prowadzi do pominięcia wszystkich rodzajów kontroli.

48. Wykładnia ta nie prowadzi jednak do braku jakiejkolwiek kontroli w przypadku ewentualnego konfliktu interesów w odniesieniu do personelu szpitala uniwersyteckiego zatrudnionego poza centrum terapii komórkowej. Każdy ekspert EMA indywidualnie podlega bowiem nadal zasadom regulującym konflikty interesów. W ten sposób równowaga pomiędzy zapobieganiem konfliktom interesów a poziomem wiedzy naukowej ekspertów jest zachowana.

49. Podobnie wydaje mi się, że wystarczy, żeby dany oddział można było wyraźnie zidentyfikować, tak jak i jego personel, nie wymagając przy tym jego prawnej odrębności. Jeżeli bowiem zapobieganie konfliktom interesów, tak jak ustaliła to [w swojej polityce] EMA, opiera się na oświadczeniach ekspertów, nie wydaje się trudniejszym dla osoby trzeciej, żeby uzyskać informacje o zajmowanym przez danego pracownika stanowisku w szpitalu, którego usługi zidentyfikować można jasno jedynie w obrębie innego podmiotu. Jest obowiązkiem EMA, aby oświadczenia ekspertów wskazywały wystarczająco wyraźnie, czy dana osoba pracuje w przedsiębiorstwie farmaceutycznym w rozumieniu polityki Agencji.

50. Na podstawie wszystkich tych uwag dochodzę do wniosku, że Sąd naruszył prawo, orzekając, że szpital uniwersytecki stanowił przedsiębiorstwo farmaceutyczne jedynie w oparciu o fakt posiadania kontroli nad centrum terapii komórkowej, które pierwotnie uznano za „przedsiębiorstwo farmaceutyczne” w rozumieniu sekcji 3.2.2. polityki EMA.

B. W przedmiocie zarzutu drugiego odwołania w sprawie C‑6/21 P: naruszenie zasady ciężaru dowodu

1. Argumentacja stron

51. W odniesieniu do drugiego zarzutu w sprawie C‑6/21 P Republika Niemiecka twierdzi, że Sąd dokonał odwrócenia ciężaru dowodu zarzucając Komisji, że nie przedstawiła dowodów na istnienie odrębnej struktury prawnej, w której działało centrum terapii komórkowej, oraz na brak kontroli szpitala nad tym centrum, podczas gdy w sytuacji braku dowodów na istnienie takiej kontroli Sąd nie powinien był uznać szpitala uniwersyteckiego za „przedsiębiorstwo farmaceutyczne”.

2. Ocena

52. Biorąc pod uwagę zaproponowaną wykładnię sekcji 3.2.2. Polityki EMA przy analizie poprzedniego zarzutu, uznaję, że Sąd dokonał odwrócenia ciężaru dowodu wnioskując na podstawie braku dowodu na brak kontroli ze strony szpitala nad centrum terapii komórkowej o istnieniu tejże kontroli. W każdym razie zarzut ten uznać można za bezskuteczny z uwagi na to, że kryterium kontroli nie zostało utrzymane w odniesieniu do instytutów badawczych.

C. W przedmiocie zarzutu trzeciego w sprawie C‑6/21 P i zarzutu drugiego w sprawie C‑16/21 P: niewłaściwe zastosowanie pojęcia „produktu konkurencyjnego”

1. Argumentacja stron

53. Zarzut trzeci w sprawie C‑6/21 P i zarzut drugi w sprawie C‑16/21 P oparte są na niewłaściwym zastosowaniu pojęcia „produktów konkurencyjnych” w rozumieniu sekcji 4.2.1.2. polityki EMA.

54. W pierwszej części tych zarzutów Republika Federalna Niemiec i Republika Estońska popierane przez EMA twierdzą, że Sąd naruszył prawo, nie uznając, że drugi ekspert był jedynie zwykłym członkiem naukowego komitetu konsultacyjnego, a więc niepodlegającym z tego tytułu regule konfliktu interesów związanej z udziałem w rozwijaniu produktu konkurencyjnego. Strony te wskazują, że zgodnie z załącznikiem nr 1 polityki EMA ograniczenia związane z rozwijaniem produktu konkurencyjnego dotyczą jedynie niektórych osób, które sprawują jasno określone funkcje, w szczególności przewodniczących i wiceprzewodniczących komitetów naukowych, biorąc pod uwagę ich decydującą rolę dla wyniku oceny.

55. Pharma Mar podnosi, przeciwnie, że zarzuty te odnoszą się do obiter dicta uzasadnienia Sądu i że błąd w tym zakresie byłby pozbawiony konsekwencji. Spółka wskazuje posiłkowo, że wniosek w odniesieniu do pierwszego eksperta nie jest podważany. Dodaje ona, że ta część zarzutu jest niedopuszczalna jako zmierzająca jedynie do uzyskania nowej oceny stanu faktycznego. Podważa ona także twierdzenie, że drugi ekspert był zwykłym członkiem naukowej grupy konsultacyjnej, jako że powołano go jako członka dodatkowego z uwagi na rzadkość choroby i że, z uwagi na to, jego powołanie powinno było być związane z większą ilością gwarancji niż w przypadku zwykłego członka.

56. Druga część omawianych zarzutów wskazuje na naruszenie prawa, którego dopuścił się Sąd w związku z pojęciem „produktów konkurencyjnych” w rozumieniu sekcji 4.2.1.2. polityki EMA i nieprawidłowym zastosowaniem tegoż pojęcia. Republika Federalna Niemiec i Republika Estońska wspierane przez EMA dodają, że polityka EMA przewiduje regułę konfliktu interesów jedynie w odniesieniu do ekspertów, którzy biorą udział w rozwijaniu produktu konkurencyjnego jedynie, jeżeli istnieje jeden lub dwa produkty konkurencyjne dla danego wskazania terapeutycznego, którego dotyczy wniosek o pozwolenie na dopuszczenie do obrotu. Strony te twierdzą, że Sąd błędnie wskazał, że jako że Aplidin jest sierocym produktem leczniczym, nie istniał lub istniało niewiele alternatywnych sposobów leczenia na rynku. EMA dodaje, że istnieje co najmniej piętnaście produktów leczniczych dla wskazania terapeutycznego objętego wnioskiem i że, na podstawie przysługującej jej dyskrecjonalności, utrzymuje ona, że sieroce produkty lecznicze powinny podlegać tym samym zasadom oceny co pozostałe produkty lecznicze.

57. Pharma Mar utrzymuje, że ta część zarzutu jest bezpodstawna, ponieważ weryfikacja potencjalnego konfliktu interesów w przypadku, w którym polityka EMA milczy na temat sierocych produktów leczniczych, powinna być bardziej rygorystyczna, biorąc pod uwagę, że chodzi o pozwolenie na dopuszczenie takiego produktu leczniczego do obrotu. Pomocniczo spółka kwestionuje zaistnienie oczywistego błędu w ocenie, którego miał dopuścić się Sąd w odniesieniu do liczby produktów konkurencyjnych względem Aplidinu.

2. Ocena

58. Tytułem wstępu należy doprecyzować, że w sekcji 4.2.1.2. polityki EMA dokonano zmiany sformułowania językowego pojęcia „produktów konkurencyjnych” [w obecnej wersji dosłownie „produktów-rywali”].

59. Sekcja ta ponadto wskazuje wyraźnie, że jeżeli istnieje tylko jeden lub dwa produkty konkurencyjne, konsekwencje w zakresie konfliktów interesów „będą odnosić się do przewodniczących i wiceprzewodniczących komitetów naukowych oraz grup roboczych, a także sprawozdawców i innych członków sprawujących funkcje zarządcze lub koordynacyjne oraz oficjalnie powołanych recenzentów. Sam fakt, że dana osoba pracuje nad produktem konkurencyjnym nie wystarcza więc do stwierdzenia konfliktu interesów. Zarzuty dotyczą tym samym dwóch warunków kumulatywnych tej reguły, to znaczy po jednej stronie funkcji, jaką sprawuje dany ekspert w grupie roboczej, a po drugiej ilości produktów konkurencyjnych w danym przypadku.

60. Po pierwsze polityka EMA przewiduje pewne reguły, które stosują się tylko w przypadku niektórych funkcji, które przydają osobom, które je sprawują, wagi w procesie decyzyjnym względem zwykłego członka. Tekst ten, poza tym, nie rozróżnia członków głównych od członków dodatkowych i wszystkich z nich należy traktować jak zwykłych członków. W związku z tym drugi ekspert, który był dodatkowym członkiem naukowej grupy konsultacyjnej, nie spełnia pierwszego warunku zastosowania reguł odnoszących się do produktów konkurencyjnych.

61. Z tego wynika, że Sąd naruszył prawo poprzez zastosowanie reguł szczególnych dotyczących produktów konkurencyjnych, podczas gdy drugi z ekspertów był zwykłym członkiem naukowej grupy konsultacyjnej.

62. Po drugie sam fakt, że Aplidin jest sierocym produktem leczniczym nie jest wystarczający do zastosowania przepisów dotyczących produktów konkurencyjnych, jako że polityka EMA nie przewiduje przepisów szczególnych dla sierocych produktów leczniczych, bazując na ocenie opartej na dyskrecjonalnej decyzji, która wynika z szerokiego zakresu uprawnień w dziedzinie harmonizacji( ), że sieroce produkty lecznicze powinny podlegać tym samym wymogom, co wszystkie inne produkty lecznicze podczas oceny poprzedzającej ich dopuszczenie do obrotu( ).

63. Odwrotnie, sam fakt, że CellProtect, czyli produkt leczniczy produkowany w centrum terapii komórkowej, którego dotyczy niniejsza sprawa, i w odniesieniu do którego doradzał drugi ekspert, mieści się w definicji „produktu konkurencyjnego” wskazanej w sekcji 3.2.2. pkt 1 polityki EMA, także nie wystarcza do zastosowania tych przepisów. Konieczne jest jeszcze, aby produktów tych było jedynie niewiele, to znaczy jeden lub dwa. Tymczasem z ustaleń dokonanych przez sam Sąd w punkcie 69 zaskarżonego wyroku wynika, że istnieją trzy produkty konkurencyjne względem Aplidinu, nad którymi pracuje drugi ekspert (CellProtect, Daratumumab, Isatuximab). Poza tym EMA przypomina, że raport CHMP dotyczący Aplidinu, a który został przedłożony Sądowy, wskazuje, że wachlarz terapeutyczny w odniesieniu do szpiczaka mnogiego zawiera co najmniej piętnaście produktów leczniczych.

64. Orzekając, że sam fakt pracy nad produktami konkurencyjnymi bez ustalenia, że produkty te występowały w liczbie jeden lub dwa, stawiał drugiego eksperta w sytuacji konfliktu interesów, Sąd naruszył prawo. Biorąc zresztą pod uwagę fakt, że istniało piętnaście produktów leczniczych dla wskazania terapeutycznego objętego wnioskiem Pharma Mar dotyczącym jej produktu leczniczego, Sąd popełnił oczywisty błąd w ocenie.

65. Zarzut trzeci w sprawie C‑6/21 P i zarzut drugi w sprawie C‑16/21 P należy zatem uznać w całości.

D. W przedmiocie zarzutu czwartego w sprawie C‑6/21 P i zarzutu trzeciego w sprawie C‑16/21 P: błędna ocena roli ekspertów i ich wpływu na prace naukowej grupy konsultacyjnej oraz brak decydującego wpływu po stronie drugiego eksperta

1. Argumentacja stron

66. Zarzut czwarty sprawie C‑6/21 P i zarzut trzeci sprawie C‑16/21 P dotyczą braku decydującego wpływu dwóch ekspertów. Republika Estońska wskazuje, że jeżeli szpitala uniwersyteckiego nie uznaje się za przedsiębiorstwo farmaceutyczne, sam fakt, że pierwszy ekspert, który przewodniczył jednemu z posiedzeń naukowej grupy konsultacyjnej jako wiceprzewodniczący grupy, jest pracownikiem tego szpitala, nie wystarcza do stworzenia sytuacji konfliktu interesów. W odniesieniu do drugiego eksperta Republika Federalna Niemiec i Republika Estońska podnoszą, że jako zwykły członek naukowej grupy konsultacyjnej nie miał on dominującej roli, a gwarancją bezstronności naukowej grupy konsultacyjnej była jej kolegialność.

67. Pharma Mar, natomiast kwestionuje status drugiego eksperta jako zwykłego członka grupy, jako że został on powołany w charakterze dodatkowego członka naukowej grupy konsultacyjnej z uwagi na potrzebę szczególnej wiedzy naukowej.

2. Ocena

68. Z uwagi na to, że powody, dla których bezstronność obu ekspertów została zakwestionowana przez Sąd, to jest fakt bycia pracownikiem szpitala uniwersyteckiego oraz, w przypadku drugiego eksperta, pracy nad produktami konkurencyjnymi, zostały oddalone na gruncie rozumowania, które zaproponowałem w ramach analizy pierwszego zarzutu w sprawach C‑6/21 P i C‑16/21 P oraz trzeciego zarzutu w sprawie C‑6/21 P i drugiego zarzutu w sprawie C‑16/21 P, nie ma potrzeby pochylać się nad czwartym zarzutem w sprawie C‑6/21 P i trzecim zarzutem w sprawie C‑16/21 P.

69. W konsekwencji, moim zdaniem, zaskarżony wyrok należy uchylić.

VII. W przedmiocie przekazania sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania

70. Zgodnie z treścią art. 61 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w przypadku uchylenia orzeczenia Sądu Trybunał może wydać orzeczenie ostateczne w sprawie, jeśli stan postępowania na to pozwala, lub skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez Sąd.

71. Uważam, że w niniejszej sprawie Trybunał nie posiada niezbędnych danych, by wydać ostateczne rozstrzygnięcie co do meritum skargi, wymagającego analizy kwestii, które ani nie były przedmiotem oceny w postępowaniu przed Sądem, ani dyskusji przed Trybunałem.

72. W związku z tym, uważam, że koniecznym jest przekazanie sprawy Sądowi do ponownego rozpoznania wraz z kwestią kosztów postępowania, aby orzekł on o sporze w jego całości.

VIII. Wnioski

73. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał orzekł w następujący sposób:

1) Wyrok Sądu Unii Europejskiej z dnia 28 października 2020 r., Pharma Mar/Komisja (T‑594/18, niepublikowany, EU:T:2020:512) zostaje uchylony.

2) Sprawa zostaje przekazana Sądowi Unii Europejskiej do ponownego rozpoznania.

3) Rozstrzygnięcie o kosztach nastąpi w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.