Sprawa T-13/03

Nintendo Co., Ltd i Nintendo of Europe GmbH

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

„Konkurencja — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Rynek konsoli do gier wideo i kartridżów z grami kompatybilnych z konsolami do gier Nintendo — Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE — Ograniczenie eksportu równoległego — Grzywny — Skutek odstraszający — Czas trwania naruszenia — Okoliczności obciążające — Rola przywódcy lub inicjatora — Okoliczności łagodzące — Współpraca w toku postępowania administracyjnego”

Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (ósma izba) z dnia 30 kwietnia 2009 r. II ‐ 956

Streszczenie wyroku

W ramach ustalania przez Komisję kwot wyjściowych grzywien za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji zróżnicowane traktowanie służy uwzględnieniu określonego znaczenia każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu i w związku z tym rzeczywistych skutków ich zachowania noszącego znamiona naruszenia, zwłaszcza w przypadku gdy przedsiębiorstwa, które popełniły naruszenia tego samego rodzaju, są bardzo różnej wielkości. Jeśli chodzi o cały zespół porozumień i uzgodnionych praktyk o charakterze wertykalnym, których celem i skutkiem było ograniczenie eksportu równoległego produktów, udziały posiadane przez przedsiębiorstwa w dystrybucji omawianych produktów są reprezentatywne dla określonego znaczenia każdego z przedsiębiorstw w systemie dystrybucji. Komisja może zatem odwołać się do udziału każdego przedsiębiorstwa w łącznej ilości produktów zakupionych celem ich dystrybucji w Europejskim Obszarze Gospodarczym w trakcie ostatniego roku trwania naruszenia dla celów zróżnicowanego traktowania, jakie zostało zastosowane w ramach ustalenia wstępnych kwot grzywien Skoro odwołanie się do udziałów w rynku posiadanych przez poszczególne przedsiębiorstwa w dystrybucji tych produktów ma miejsce jedynie po to, by ustalić względną odpowiedzialność każdego z tych przedsiębiorstw w spornym naruszeniu, którego celem było ograniczenie konkurencji na poziomie dystrybucji omawianych produktów, okoliczność, że dla rynku tych produktów bardziej charakterystyczna jest silna konkurencja między różnymi znakami towarowymi aniżeli konkurencja w stosunku do jednego i tego samego znaku towarowego, nie stanowi elementu, który Komisja powinna uwzględnić w celu ustalenia wstępnej kwoty wyjściowej grzywny nałożonej na zainteresowane przedsiębiorstwa. (por. pkt 45, 49–51)

Komisja jest uprawniona do określenia poziomu wysokości grzywien, tak aby wzmocnić ich skutek odstraszający, w przypadku gdy naruszenia określonego rodzaju, mimo że ich niezgodność z prawem nie podlegała wątpliwości od początku kształtowania wspólnotowej polityki w dziedzinie konkurencji, są wciąż stosunkowo częste ze względu na korzyści, jakie niektóre z zainteresowanych przedsiębiorstw mogą z nich czerpać. Ponieważ cel polegający na odstraszaniu dotyczy zachowania się przedsiębiorstw na terytorium Wspólnoty lub Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), czynnik odstraszający jest określany przy uwzględnieniu szeregu elementów, a nie tylko szczególnej sytuacji zainteresowanego przedsiębiorstwa. Przy ocenianiu konieczności podwyższenia kwoty grzywien w celu zapewnienia im odstraszającego skutku Komisja nie jest zatem w żaden sposób zobowiązana do dokonania oceny prawdopodobieństwa powrotu do naruszenia przez dane przedsiębiorstwa. Dążenie do zapewnienia skutku odstraszającego jest wymierzone nie tylko przeciwko przedsiębiorstwom, których dotyczy konkretnie decyzja nakładająca grzywny. Należy bowiem również skłonić przedsiębiorstwa podobnej wielkości dysponujące analogicznymi zasobami do powstrzymywania się od udziału w podobnych naruszeniach reguł konkurencji. (por. pkt 71–73)

Działania prewencyjne podjęte przez przedsiębiorstwa ścigane za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, na które składają się zwłaszcza program dostosowania się do tych reguł, współpraca tych przedsiębiorstw w toku postępowania administracyjnego oraz rekompensaty, które wypłaciły one osobom trzecim, nie wpływają w żaden sposób na fakt popełnionego przestępstwa i nie powinny zostać uwzględnione na etapie oceny wagi naruszenia w celu ustalenia kwoty wyjściowej grzywien. Działania te mogą zostać ewentualnie uwzględnione w ramach badania istnienia okoliczności łagodzących. (por. pkt 74)

W ramach podwyższenia, w celu zapewnienia skutku odstraszającego, kwoty wyjściowej grzywien nałożonych za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, Komisja może uwzględnić fakt, iż dane przedsiębiorstwo zajmuje szczególne miejsce w systemie dystrybucji z uwagi na jego status producenta rozpatrywanych produktów. W istocie, o ile prawdą jest, że wielkość przedsiębiorstwa stanowi ogólnie element, który należy uwzględnić w ramach ustalania kwoty grzywny, o tyle nie można wykluczyć, iż w celu zapewnienia grzywnie wystarczającego skutku odstraszającego uwzględnione mogą zostać także inne elementy. W tym względzie w przypadku naruszeń o charakterze wertykalnym status producenta produktów może, podobnie jak wielkość przedsiębiorstwa, stanowić element przedstawiający jego rzeczywistą możliwość wyrządzenia znaczącej szkody konkurencji. W takim przypadku bowiem producent rozpatrywanych produktów, który zajmuje centralne miejsce w systemie dystrybucji tych produktów, musi wykazać się szczególną czujnością i upewnić się, że przestrzega reguł konkurencji przy zawieraniu porozumień w sprawie dystrybucji. (por. pkt 78–80)

W ramach ustalania kwoty grzywien nałożonych za naruszenie prawa konkurencji o charakterze wertykalnym Komisja może uwzględnić, tytułem okoliczności obciążających, fakt, iż przedsiębiorstwo produkujące rozpatrywane produkty jest przywódcą lub inicjatorem naruszenia. W tym celu Komisja może odwołać się do faktu, że przedsiębiorstwo to kontroluje, wprowadza w życie i zapewnia przestrzeganie szeregu środków mających na celu ograniczenie handlu równoległego. Nie można uwzględnić argumentacji, że rola przywódcy lub inicjatora naruszenia może zostać stwierdzona jedynie w ramach porozumień horyzontalnych, a nie w ramach porozumień wertykalnych. Fakt, że jeżeli chodzi o porozumienia wertykalne, rola ta stapia się zazwyczaj z rolą producenta rozpatrywanych produktów, nie wyklucza uwzględniania, dla celów obliczenia kwoty grzywny, okoliczności obciążającej z tytułu roli przywódcy czy inicjatora naruszenia. Ponadto rola przywódcy nie jest nieodzownie odgrywana przez producenta spornych produktów, ponieważ nie można wykluczyć, iż naruszeniu o charakterze wertykalnym przewodzić będzie przedsiębiorstwo, które jest wyłącznie dystrybutorem, a nie producentem danych produktów. (por. pkt 83, 128, 129, 131)

W ramach ustalania kwoty grzywien za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji Komisja nie narusza zasady równego traktowania, stosując w celu zapewnienia skutku odstraszającego odmienny mnożnik w stosunku do dwóch będących członkami kartelu przedsiębiorstw, które nie zajmują porównywalnych pozycji. Jeśli chodzi o naruszenie o charakterze wertykalnym, Komisja może stwierdzić, że przedsiębiorstwa te nie zajmują porównywalnych pozycji, z uwagi zwłaszcza na różnice w ich udziałach w sprzedaży rozpatrywanych produktów i ich pozycje w systemie dystrybucji. (por. pkt 95, 96)

W wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wspomina się o celu polegającym na odstraszeniu w pkt 1A, zgodnie z którym należy ustalić grzywnę na takim poziomie, który zapewni odpowiednio odstraszający skutek. Konieczność zapewnienia takiego skutku stanowi ogólny wymóg, którym musi się kierować Komisja podczas całego obliczenia kwoty grzywny i który nie wymaga koniecznie, by to obliczenie charakteryzowało się specjalnym etapem służącym całościowej ocenie wszystkich okoliczności istotnych do realizacji tego celu. Nie można zatem uwzględnić twierdzenia, że podwyższenie grzywny w celu zapewnienia skutku odstraszającego winno być zastosowane w ostatecznym stadium ustalania kwoty grzywien. (por. pkt 98, 99)

Zgodnie z pkt 1B wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w wypadku długotrwałych naruszeń Komisja może podwyższyć kwotę określoną na podstawie wagi naruszenia, stosując stopę, która może wynieść do 10% za rok trwania naruszenia. Sam fakt, iż Komisja zastrzegła sobie możliwość podwyższenia do 10% za rok trwania naruszenia, nie zobowiązuje jej w żadnym razie do ustalania tej stopy w zależności od intensywności naruszenia czy też różnych stopni zaangażowania poszczególnych podmiotów popełniających naruszenie. W konsekwencji nie można uwzględnić argumentu, że w sytuacji naruszenia, którego intensywność i waga ulegały silnym wahaniom, Komisja jest zobowiązana zastosować zdecydowanie niższą stopę podwyższenia przynajmniej w odniesieniu do części rozważanego okresu. Podwyższenie grzywny w zależności od czasu trwania naruszenia nie jest bowiem ograniczone do przypadku, w którym istnieje bezpośredni związek między tym czasem trwania i poważną szkodą wyrządzoną celom wspólnotowym określonym w regułach konkurencji. (por. pkt 110, 112, 113)

W przypadku gdy naruszenie reguł konkurencji zostało popełnione przez kilka przedsiębiorstw, w ramach ustalania kwoty grzywien należy zbadać względną wagę uczestnictwa każdego z tych przedsiębiorstw, co w szczególności wymaga ustalenia, jaką rolę pełniło każde z nich w czasie uczestniczenia w naruszeniu. Wynika z tego w szczególności, że rola „przywódcy” odgrywana przez jedno lub kilka przedsiębiorstw w ramach kartelu powinna być uwzględniona w celu obliczenia kwoty grzywny, ponieważ przedsiębiorstwa odgrywające taką rolę powinny z tego tytułu ponosić szczególną odpowiedzialność w porównaniu z innymi przedsiębiorstwami. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w pkt 2 odnoszącym się do okoliczności obciążających zawierają niewyczerpującą listę okoliczności, które mogą prowadzić do podwyższenia kwoty podstawowej grzywny, do których zalicza się między innymi „rola przywódcy lub prowokatora [inicjatora] naruszenia”. (por. pkt 126, 127)

Aby uznać przedsiębiorstwo za „przywódcę” i podwyższyć kwotę nałożonej na nie grzywny za naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji, nie jest wymagane udowodnienie, że bez roli odegranej przez dane przedsiębiorstwo popełnione naruszenie byłoby mniej poważne, ponieważ taki argument opiera się na pomyleniu oceny bezwzględnej wagi naruszenia i badania względnej wagi uczestnictwa każdego z zainteresowanych przedsiębiorstw w ramach badania okoliczności obciążających i łagodzących. (por. pkt 130)

Komisja ma prawo uwzględnić kontynuację naruszenia reguł konkurencji przez przedsiębiorstwo po rozpoczęciu dochodzenia jako okoliczność obciążającą, ponieważ takie zachowanie świadczy o szczególnej determinacji uczestników kartelu, by kontynuować naruszenie mimo ryzyka nałożenia na nich sankcji. (por. pkt 142)

Z komunikatu Komisji z 1996 r. dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, którego celem jest zachęcenie przedsiębiorstw do ujawniania istnienia szczególnie trudnych do wykrycia karteli, wynika jasno, iż ma on zastosowanie jedynie w przypadkach, w których w rachubę wchodzą naruszenia o charakterze horyzontalnym takie jak kartele. Punkt A ust. 1 akapit pierwszy tego komunikatu odnosi się do „tajn[ych] kartel[i] […] dotycząc[ych] ustalania cen, kwot produkcji i sprzedaży, podziału rynków lub zakazu importu lub eksportu”. Komunikatu tego nie należy zatem stosować, w przypadku gdy przedsiębiorstwa wzięły udział w naruszeniu o charakterze wertykalnym, którego celem jest ograniczenie eksportu równoległego produktów. Ponadto nawet jeśli takie naruszenie jest traktowane jako kartel z punktu widzenia sankcji, nie jest właściwe zastosowanie powyższego komunikatu w drodze analogii. Nie istnieje bowiem związek między zakwalifikowaniem naruszenia jako bardzo poważnego naruszenia a oceną współpracy zaoferowanej w toku postępowania administracyjnego. (por. pkt 157, 158)

Choć w ramach oceny współpracy zaoferowanej przez przedsiębiorstwa w toku postępowania administracyjnego wszczętego z powodu zakazanego porozumienia Komisja nie może pominąć zasady równego traktowania, przysługuje jej szeroki zakres uznania w zakresie oceny jakości i użyteczności współpracy zaoferowanej przez różnych członków kartelu, a krytyce podlegać może jedynie oczywisty błąd w ocenie. Ocena stopnia współpracy przedsiębiorstw nie może zależeć od czysto przypadkowych czynników. Odmienne traktowanie danych przedsiębiorstw powinno móc zatem zostać przypisane nieporównywalnemu zakresowi współpracy, co ma miejsce w szczególności wtedy, gdy współpraca polegała na dostarczeniu różnych informacji lub dostarczeniu tych informacji na różnych etapach postępowania administracyjnego lub w różnych okolicznościach. Jeżeli przedsiębiorstwa dostarczają Komisji w tym samym stadium postępowania administracyjnego i w analogicznych okolicznościach podobnych informacji odnośnie do przypisywanych im faktów, stopień współpracy z ich strony należy postrzegać jako porównywalny z tym skutkiem, że przedsiębiorstwa te muszą być traktowane w ten sam sposób przy ustalaniu kwoty nakładanej na nie grzywny. Należy zatem porównać zaoferowaną współpracę zarówno z punktu widzenia chronologii, co w pierwszej kolejności wiąże się ze zbadaniem stadium, w jakim zaoferowana została współpraca, jak i z punktu widzenia jakości, co w drugiej kolejności prowadzi do porównania okoliczności, w jakich przedsiębiorstwa współpracowały, oraz rzeczywistej wartości informacji przekazanych przez każde z nich w ramach tej współpracy. Do celów oceny porównawczej wartości współpracy z punktu widzenia chronologii, aby współpraca przedsiębiorstw mogła być postrzegana jako porównywalna, nie musi ona koniecznie mieć miejsca w tym samym dniu, ale w tym samym stadium postępowania. (por. pkt 161, 171, 172, 176, 178)

Artykuł 19 ust. 1 rozporządzenia nr 17 i art. 7 rozporządzenia nr 2842/98, w sprawie przesłuchania stron w określonych procedurach na podstawie art. 81 WE i 82 WE, przewidują wyraźnie, iż w przypadku gdy Komisja rozważa nałożenie grzywny, zainteresowane przedsiębiorstwa muszą mieć okazję przedstawienia swoich uwag na temat podnoszonych wobec nich zarzutów. Prawo do obrony przysługujące zainteresowanym przedsiębiorstwom jest zatem zagwarantowane przed Komisją, jeśli chodzi o ustalenie kwoty grzywny, poprzez ich uwagi na temat czasu trwania, wagi i przewidywalności antykonkurencyjnego charakteru naruszenia. (por. pkt 194)