Sprawa T‑235/07

Bavaria NV

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Niderlandzki rynek piwa – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Dowód naruszenia – Dostęp do akt – Grzywny – Zasada równego traktowania – Rozsądny termin

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Pojęcie – Zgodność oświadczeń woli w odniesieniu do postępowania na rynku

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Nawiązanie kontaktu niezgodne z obowiązkiem określenia przez każde przedsiębiorstwo w sposób autonomiczny jego zachowania na rynku – Wymiana informacji – Domniemanie – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Skarga oparta na zbiorze poszlak

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Dowody z dokumentów

(art. 81 ust. 1 WE)

5. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności – Procedura z zakresu konkurencji – Stosowanie

(art. 81 ust. 1 WE)

6. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykorzystanie jako środków dowodowych oświadczeń złożonych w ramach komunikatu w sprawie współpracy przez inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w naruszeniu – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 WE, 82 WE)

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Spoczywający na Komisji ciężar dowodu naruszenia – Granice

(art. 81 ust. 1 WE)

8. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

9. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Moc dowodowa dobrowolnych zeznań obciążających przedsiębiorstwo, złożonych przez głównych uczestników kartelu w celu skorzystania z zastosowania komunikatu w sprawie współpracy

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 96/C 207/04)

10. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Złożone naruszenie wykazujące elementy porozumienia i elementy uzgodnionej praktyki – Jednolita kwalifikacja jako „porozumienie lub uzgodniona praktyka” – Dopuszczalność

(art. 81 ust. 1 WE)

11. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca popełnienie przez przedsiębiorstwo naruszenia, wydana po wcześniejszej decyzji Komisji, która nie będąc skierowaną do wspomnianego przedsiębiorstwa i nie nakładając na nie żadnej sankcji, wymieniała je wyłącznie w ramach przedstawienia okoliczności faktycznych – Naruszenie zasady ne bis in idem – Brak

(art. 81 ust. 1 WE)

12. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Zakres ciężaru dowodu

(art. 81 ust. 1 WE)

13. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Dowód – Odpowiedź przedsiębiorstwa na wniosek Komisji o udzielenie informacji – Moc dowodowa – Ocena

(rozporządzenia Rady nr 17, art. 11; nr 1/2003, art. 18)

14. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Obowiązek zbadania przez Komisję w sposób staranny i bezstronny wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku

15. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Przedwczesne okazanie przez Komisję przekonania, że doszło do naruszenia

16. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Odmowa przekazania dokumentu – Konsekwencje – Konieczność wprowadzenia w zakresie ciężaru dowodu spoczywającego na zainteresowanym przedsiębiorstwie rozróżnienia między dokumentami obciążającymi a dokumentami odciążającymi

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

17. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Dokumenty niewłączone do akt i niewykorzystane przez Komisję jako elementy obciążające – Dokumenty mogące służyć obronie stron

(art. 81 ust. 1 WE, art. 82 WE; porozumienie o EOG, art. 53, 54, 57; rozporządzenie Rady nr 139/2004; komunikat Komisji 2005/C 325/07, pkt 27)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zakres swobodnego uznania przysługujący Komisji – Granice – Przestrzeganie wytycznych uchwalonych przez Komisję – Kontrola sądowa

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie rzeczywistego wpływu na rynek – Zakres

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(rozporządzenia Rady: nr 17; nr 1/2003; komunikat Komisji 98/C 9/03)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie – Przesłanki

(komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapity szósty, siódmy)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie – Obrót, jaki należy uwzględnić

(komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapity szósty, siódmy)

23. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Obowiązki Komisji – Dochowanie rozsądnego terminu – Kryteria oceny – Naruszenie – Konsekwencje

(rozporządzenie Rady nr 1/2003)

24. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Możliwość zwiększenia grzywien w celu wzmocnienia ich odstraszającego skutku

(art. 81 WE)

25. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Obowiązki Komisji – Dochowanie rozsądnego terminu – Naruszenie – Konsekwencje – Obniżenie kwoty grzywny na zasadzie słuszności

(art. 81 WE)

1. Do istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób. Można stwierdzić, że porozumienie w rozumieniu wspomnianego artykułu jest zawarte w przypadku, gdy istnieje wola stron co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeśli poszczególne elementy planowanego ograniczenia są wciąż przedmiotem negocjacji. Istnienie porozumienia w rozumieniu art. 81 WE nie jest podważone ani przez okoliczność, że zgodna wola zainteresowanych przedsiębiorstw nie rozciągała się na konkretne warunki wprowadzenia w życie podwyżki cen, ani przez fakt, że taka podwyższa nie została nigdy zastosowana na rynku.

(por. pkt 34, 35, 175)

2. Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, jednak pozwala na świadome zastąpienie związanego z konkurencją ryzyka praktyczną współpracą przedsiębiorstw. W tym względzie art. 81 ust. 1 WE sprzeciwia się wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji.

Należy domniemywać, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, którego ciężar przedstawienia spoczywa na zainteresowanych podmiotach, że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami. Obowiązuje to tym bardziej wtedy, gdy uzgodnienia były dokonywane regularnie na przestrzeni długiego okresu.

(por. pkt 36, 37, 178)

3. Co się tyczy przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE, na Komisji ciąży obowiązek wykazania stwierdzonego przez nią naruszenia i przedstawienia dowodów, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie. Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie istnienia naruszenia.

Niemniej nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby całościowo oceniany zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję odpowiadał wspomnianemu wymogowi.

Biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, nie można wymagać od Komisji, by przedstawiła dokumenty poświadczające w wyraźny sposób nawiązanie kontaktu między danymi podmiotami gospodarczymi. Fragmentaryczne i pojedyncze dane, którymi mogłaby dysponować Komisja, powinny w każdym razie móc być uzupełnione wnioskowaniem pozwalającym na odtworzenie istotnych okoliczności. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji.

(por. pkt 38–41)

4. W przypadku gdy Komisja dostarczyła dowód z dokumentów na poparcie swojego stwierdzenia istnienia porozumienia lub praktyki o charakterze antykonkurencyjnym, uczestnicy postępowania, którzy podważają to stwierdzenie przed Sądem, są zobowiązani nie tylko do samego przedstawienia przekonującej alternatywy dla stanowiska Komisji, lecz również do wykazania, że dowody przytoczone w zaskarżonej decyzji w celu wykazania istnienia naruszenia są niewystarczające.

(por. pkt 42)

5. Jeśli chodzi o zakres kontroli sądowej, w przypadku gdy do Sądu wpływa skarga o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE, powinien on zasadniczo dokonać całościowej kontroli po kątem tego, czy spełnione są przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE.

Istnienie wątpliwości po stronie Sądu musi być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie, zgodnie z zasadą domniemania niewinności, która jako zasada ogólna prawa Unii Europejskiej ma zastosowanie między innymi do postępowań dotyczących naruszeń obowiązujących dla przedsiębiorstw reguł konkurencji i mogących doprowadzić do nałożenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych.

(por. pkt 43, 44)

6. Żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa Unii nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko danemu przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw. Gdyby tak nie było, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na nią traktat WE.

Oświadczenia przedsiębiorstwa oskarżonego o udział w kartelu, którego prawdziwość jest kwestionowana przez kilka innych przedsiębiorstw, którym także zarzuca się udział w kartelu, nie można uznać za stanowiące wystarczający dowód na istnienie naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest ono poparte innymi dowodami. Samo takie oświadczenie nie może być zatem wystarczające do wykazania istnienia naruszenia, lecz musi zostać poparte innymi dowodami. Niemniej jednak należy stwierdzić, że w przypadku oświadczenia cechującego się znaczną wiarygodnością wymagany stopień wzmocnienia dowodu jest niższy, zarówno pod względem szczegółowości, jak i intensywności, niż w przypadku oświadczenia, które nie jest szczególnie wiarygodne.

A zatem, gdyby należało orzec, że pewien zbiór zgodnych poszlak pozwala na potwierdzenie istnienia i pewnych szczególnych aspektów praktyk przytoczonych w takim szczególnie wiarygodnym oświadczeniu, to w takiej sytuacji samo to oświadczenie mogłoby wystarczyć do potwierdzenia innych aspektów decyzji Komisji.

Poza tym, o ile dokument nie jest jawnie sprzeczny z oświadczeniem dotyczącym istnienia lub zasadniczej treści inkryminowanych praktyk, wystarczy, by potwierdzał on istotne elementy opisanych w nim praktyk, aby miał on pewną wartość jako dowód potwierdzający w ramach szeregu dowodów obciążających.

(por. pkt 60, 79–81)

7. Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu w zakresie, w jakim od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat i istnieje możliwość, że kilka z przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie będzie współpracować z nią aktywnie.

Jeżeli więc Komisja jest zobligowana do wykazania, że bezprawne porozumienie o podziale rynków zostało zawarte, byłoby nadmiernym wymogiem, aby dostarczyła ona jeszcze dowodu szczególnego mechanizmu, za którego pomocą cel ten miałby być osiągnięty. Przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą skutecznie bronić się w takiej sytuacji, o ile mają możliwość odniesienia się do wszystkich dowodów obciążających przytoczonych przez Komisję.

(por. pkt 69)

8. Z tekstu przepisu art. 81 WE wynika, że porozumienia i praktyki uzgodnione pomiędzy przedsiębiorstwami są zakazane, niezależnie od jakiegokolwiek wpływu na rynek, w przypadku gdy mają one cel antykonkurencyjny. O ile zatem Komisja ustaliła istnienie porozumień i praktyk uzgodnionych o celu antykonkurencyjnym, ustalenie to nie może być podważone przez wskazówki wynikające z braku stosowania tajnych porozumień lub z braku ich wpływu na rynek.

(por. pkt 70, 71)

9. Nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników bezprawnego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach kartelowych w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników inkryminowanego kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również pełny zakres współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy.

(por. pkt 78)

10. Wobec skomplikowanej sytuacji faktycznej podwójną kwalifikację zachowań antykonkurencyjnych jako „szereg porozumień lub praktyk uzgodnionych”, ponieważ te zachowania obejmowały zarówno elementy, które należy zakwalifikować jako „porozumienia”, jak i elementy, które należy zakwalifikować jako „praktyki uzgodnione”, należy rozumieć nie jako kwalifikację wymagającą jednocześnie i kumulatywnie dowodu, że każda z tych okoliczności faktycznych stanowi elementy składowe porozumienia i praktyki uzgodnionej, ale jako stanowiącą określenie złożonej całości obejmującej elementy faktyczne, spośród których niektóre zostały zakwalifikowane jako porozumienia, a inne jako praktyki uzgodnione w rozumieniu art. 81 WE, który nie przewiduje szczególnej kwalifikacji dla tego rodzaju złożonego naruszenia.

(por. pkt 183)

11. Stanowiąca ogólną zasadę prawa Unii zasada ne bis in idem, której przestrzeganie zapewniają sądy, zabrania karania tej samej osoby więcej niż jeden raz za ten sam czyn zabroniony w celu ochrony tego samego interesu prawnego. Zastosowanie tej zasady jest uzależnione od spełnienia trzech kumulatywnych przesłanek, czyli identyczności okoliczności faktycznych, identyczności podmiotu, który popełnił naruszenia, oraz identyczności chronionego interesu prawnego.

W przypadku gdy Komisja nakłada na przedsiębiorstwo sankcję za zachowania antykonkurencyjne, wspomniana zasada nie zostaje wcale naruszona z tego powodu, że dane zachowania były już przedmiotem wcześniejszej decyzji Komisji, jeżeli ta wcześniejsza decyzja nie nałożyła na to przedsiębiorstwo sankcji ani nie figurowało ono wśród adresatów tej wcześniejszej decyzji czy skądinąd pisma w sprawie przedstawienia zarzutów wydanego w ramach postępowania, które doprowadziło do wydania wspomnianej decyzji, a jego udział w niedozwolonych zachowaniach został wskazany wyłącznie w ramach przedstawienia okoliczności faktycznych i nie był przedmiotem żadnej oceny prawnej ze strony Komisji.

(por. pkt 186–188)

12. Na podstawie art. 81 ust. 1 WE czas trwania naruszenia jest składowym elementem pojęcia naruszenia, przy czym ciężar dowodu w tym względzie spoczywa głównie na Komisji. W tym zakresie w przypadku braku dowodów pozwalających na bezpośrednie ustalenie czasu trwania naruszenia Komisja opiera się przynajmniej na dowodach odnoszących się do faktów wystarczająco zbliżonych w czasie, tak by można było racjonalnie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie między dwiema określonymi datami.

(por. pkt 198)

13. Oświadczenie złożone w imieniu przedsiębiorstwa jako odpowiedź na żądanie udzielenia informacji skierowane przez Komisję na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 i art. 18 rozporządzenia nr 1/2003 posiada jako takie wiarygodność większą niż ta, jaką mogłaby mieć odpowiedź udzielona przez jego pracownika, niezależnie od jego doświadczenia lub jego osobistej opinii.

(por. pkt 217)

14. Jedną z gwarancji przyznanych przez porządek prawny Unii w postępowaniach administracyjnych jest między innymi obowiązek zbadania przez właściwą instytucję w sposób staranny i bezstronny wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku.

(por. pkt 222)

15. Istnienie naruszenia należy oceniać wyłącznie na podstawie dowodów zebranych przez Komisję. W przypadku gdy postępowanie administracyjne kończy się faktycznym dowiedzeniem zaistnienia naruszenia, dowód przedwczesnego okazania przez Komisję w toku tego postępowania przekonania, zgodnie z którym doszło do wspomnianego naruszenia, nie może prowadzić do pozbawienia prawdziwości dowodu samego naruszenia.

(por. pkt 226)

16. Prawo dostępu do akt, będące korelatem zasady prawa do obrony, oznacza, że Komisja zapewnia zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość dokładnego zapoznania się z wszystkimi dokumentami znajdującymi się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem zachowania tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumenty wewnętrzne Komisji oraz inne poufne informacje.

W odniesieniu do dowodów obciążających nieprzekazanie dokumentu stanowi naruszenie prawa do obrony tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo wykaże, po pierwsze, że Komisja oparła się na tym dokumencie w celu uzasadnienia zarzutu dotyczącego istnienia naruszenia, oraz po drugie, że zarzut ten mógłby być dowiedziony wyłącznie poprzez odwołanie do wspomnianego dokumentu. A zatem do danego przedsiębiorstwa należy wykazanie, że wynik, do którego doszła Komisja w decyzji, byłby inny, gdyby ten nieprzekazany dokument został pominięty jako dowód.

Natomiast jeśli chodzi o nieprzekazanie dokumentu odciążającego, to zainteresowane przedsiębiorstwo musi tylko wykazać, że jego nieujawnienie mogło mieć niekorzystny dla tego przedsiębiorstwa wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji. Wystarczy, że przedsiębiorstwo dowiedzie, że mogło wykorzystać ten dokument w obronie na swoją korzyść, wykazując w szczególności, że mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję z pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w decyzji.

(por. pkt 236–239)

17. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest aktem, którego celem jest określenie przedmiotu postępowania wszczętego przeciwko przedsiębiorstwu i zapewnienie skutecznego wykonywania prawa do obrony. Z tej perspektywy z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów związane są gwarancje proceduralne zapewniające przestrzeganie prawa do obrony, w tym prawa dostępu do dokumentów znajdujących się w aktach postępowania prowadzonego przez Komisję.

Odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie znajdują się w aktach dochodzenia w ścisłym tego słowa znaczeniu. Co się tyczy dokumentów niezawartych w aktach sprawy w momencie doręczenia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja jest zobowiązana do ujawniania wspomnianych odpowiedzi innym uczestnikom postępowania tylko w przypadku, gdy zawierają one nowe dowody obciążające lub odciążające. Podobnie, zgodnie z pkt 27 obwieszczenia Komisji dotyczącego zasad dostępu do akt Komisji w sprawach na mocy art. 81 WE i 82 WE, art. 53, 54 i 57 oraz rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004, co do zasady uczestnicy nie mają dostępu do odpowiedzi innych uczestników na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Uczestnik postępowania ma dostęp do tych dokumentów tylko w przypadku, gdy mogą one stanowić nowy materiał dowodowy – zarówno o charakterze obciążającym, jak i uniewinniającym – odnoszący się do zarzutów dotyczących tego uczestnika w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wydanym przez Komisję.

W tym względzie w odniesieniu do, po pierwsze, nowych dowodów obciążających, jeżeli Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w celu ustalenia istnienia naruszenia, inni uczestnicy tego postępowania powinni mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego.

Co się tyczy, po drugie, nowych dowodów odciążających, Komisja nie jest zobowiązana do ich udostępnienia z własnej inicjatywy. W przypadku gdy Komisja w toku postępowania administracyjnego oddala wniosek strony skarżącej mający na celu uzyskanie dostępu do dokumentów nieznajdujących się w aktach dochodzenia, naruszenie prawa do obrony może być stwierdzone tylko wtedy, gdy zostanie ustalone, że postępowanie administracyjne mogłoby doprowadzić do innego wyniku, gdyby strona skarżąca miała dostęp w toku tego postępowania do wspomnianych dokumentów.

(por. pkt 241–246, 249)

18. Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania w odniesieniu do metody obliczania grzywien. Owa metoda, określona w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, obejmuje różne elementy cechujące się elastycznością, umożliwiające Komisji skorzystanie z przysługującego jej uznania w sposób zgodny z przepisami rozporządzenia nr 1/2003.

Poza tym w dziedzinach takich jak ustalanie kwoty grzywny na mocy rozporządzenia nr 1/2003, w których Komisji przysługuje wspomniany zakres swobodnego uznania, kontrola pod względem zgodności z prawem tej oceny ogranicza się do zweryfikowania, czy nie występuje oczywisty błąd w ocenie. Jednakże uznanie Komisji i jego granice, które Komisja wprowadziła, nie stanowią w żadnym razie przeszkody, by sąd Unii skorzystał ze swego nieograniczonego prawa orzekania, które upoważnia go do uchylenia, zmniejszenia lub zwiększenia nałożonej przez Komisję grzywny.

(por. pkt 265–267)

19. Waga naruszenia ustalana jest na podstawie licznych elementów, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, w odniesieniu do których Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania.

W szczególności zgodnie z pkt 1A akapit pierwszy wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek, jeżeli może być to zmierzone, oraz rozmiar danego rynku geograficznego. W ramach nieograniczonego prawa orzekania do Sądu należy ocena, czy nałożona kwota grzywny jest proporcjonalna do wagi naruszenia, oraz znalezienie równowagi między wagą naruszenia a okolicznościami, na które powołuje się przedsiębiorstwo.

Na mocy pkt 1A akapit pierwszy tiret trzecie wspomnianych wytycznych bardzo poważne naruszenia odpowiadają w szczególności „ograniczeni[om] horyzontaln[ym], taki[m] jak kartele cenowe i podział rynku”. Kartele tego rodzaju są najpoważniejszymi formami zakłócenia konkurencji, ponieważ zmierzają one, poprzez sam swój cel, do bezwzględnej eliminacji konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami, które je wprowadzają w życie, i w konsekwencji podważają podstawowe cele Unii. Porozumienia horyzontalne dotyczące cen lub podziałów rynków mogą być kwalifikowane jako bardzo poważne naruszenia na podstawie samego ich charakteru, bez obowiązku po stronie Komisji do wykazania rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek.

Chociaż rzeczywisty wpływ naruszenia na rynek jest okolicznością, którą należy uwzględnić w celu dokonania oceny wagi naruszenia, to jest to tylko jedno z istotnych kryteriów, obok charakteru naruszenia i zasięgu geograficznego rynku. Jednocześnie z pkt 1A akapit pierwszy wspomnianych wytycznych wynika, że ten wpływ na rynek jest okolicznością, którą należy uwzględnić wyłącznie, jeżeli można go zmierzyć.

(por. pkt 270–272, 275, 276, 280, 281)

20. W ramach rozporządzenia nr 17 oraz rozporządzenia nr 1/2003 Komisja dysponuje swobodą uznania w odniesieniu do ustalania wysokości grzywien celem doprowadzenia do tego, aby zachowania przedsiębiorstw były zgodne z regułami konkurencji, i uprawnieniem, pozwalającym na dostosowanie w każdej chwili wysokości grzywien do potrzeb tej polityki.

Wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi ram prawnych dla grzywien w zakresie konkurencji.

Decyzje dotyczące innych spraw mają jedynie charakter informacyjny, jeżeli chodzi o istnienie dyskryminacji, zważywszy, że jest mało prawdopodobne, by okoliczności właściwe dla tych decyzji, takie jak rynki, produkty, przedsiębiorstwa i okresy objęte naruszeniem, były identyczne.

Komisja ocenia wagę naruszenia na podstawie wielu elementów, które nie są ujęte na wiążącej lub wyczerpującej liście kryteriów podlegających uwzględnieniu, a poza tym nie jest zobowiązana do stosowania konkretnej formuły matematycznej, czy to w odniesieniu do całkowitej kwoty nałożonej grzywny, czy też jej poszczególnych elementów. W tych okolicznościach bezpośrednie porównanie grzywien nałożonych na adresatów dwóch decyzji dotyczących odrębnych naruszeń pociąga za sobą ryzyko wypaczenia znaczenia szczególnych funkcji, jakie spełniają poszczególne etapy obliczania grzywny. Ostateczne kwoty grzywien odzwierciedlają bowiem szczególne okoliczności właściwe dla każdego kartelu.

(por. pkt 288, 290, 293, 294)

21. Zgodnie z wytycznymi w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w przypadku naruszeń, w których uczestniczy kilka przedsiębiorstw, Komisja może zastosować ważone kwoty wyjściowe w celu uwzględnienia znaczenia każdego z przedsiębiorstw poprzez podział członków kartelu na grupy, w szczególności gdy istnieje znaczna dysproporcja w wielkości przedsiębiorstw popełniających naruszenie tego samego typu. W wytycznych uściśla się ponadto, że zasada równej grzywny za takie samo postępowanie może, jeśli wymagają tego okoliczności, prowadzić do nakładania różnych grzywien na przedsiębiorstwa, bez potrzeby opierania tych różnic na rachunku arytmetycznym.

Na etapie ustalania wagi naruszenia Komisja nie ma obowiązku zapewnienia, w przypadku gdy grzywny są nakładane na kilka przedsiębiorstw uczestniczących w tym samym naruszeniu, aby wynikające z obliczeń ostateczne kwoty grzywien dla tych przedsiębiorstw odzwierciedlały wszelkie różnice w całkowitych obrotach zainteresowanych przedsiębiorstw. Komisja może natomiast dokonać podziału tych przedsiębiorstw na grupy.

Taki podział na kategorie powinien być jednak przeprowadzony z poszanowaniem zasady równego traktowania, zgodnie z którą zakazane jest traktowanie porównywalnych sytuacji w różny sposób oraz różnych sytuacji w ten sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione. Poza tym kwota grzywny powinna być przynajmniej proporcjonalna w stosunku do okoliczności branych pod uwagę przy dokonywaniu oceny wagi naruszenia.

(por. pkt 298–300)

22. Wielkość obrotów przedsiębiorstw, mimo swojego przybliżonego charakteru, jest uznawana za odpowiednie kryterium w ramach prawa konkurencji w celu dokonania oceny wielkości i możliwości ekonomicznych przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu.

Odnośnie do wykorzystania wielkości obrotów obejmujących akcyzę w celu obliczenia zindywidualizowanych kwot podstawowych, należy podkreślić, że ponieważ to obliczenie wiąże się z wyważeniem stosunkowego znaczenia pozostałych uczestników kartelu na rynku, niewłączenie podatków i akcyzy nie zmienia końcowego wniosku Komisji. Stwierdzenie naruszenia zasady równego traktowania mogłoby być uzasadnione tylko w przypadku, gdyby Komisja obliczyła zindywidualizowane kwoty podstawowe pozostałych uczestników naruszenia na podstawie wielkości obrotów nieobejmującej akcyzy.

(por. pkt 304, 306)

23. Przestrzeganie rozsądnego terminu w postępowaniach administracyjnych w dziedzinie polityki konkurencji stanowi ogólną zasadę prawa Unii, której poszanowanie zapewniają sądy Unii.

Na potrzeby stosowania tej zasady należy dokonać rozróżnienia między dwoma etapami postępowania administracyjnego, a mianowicie między etapem dochodzenia poprzedzającym przedstawienie zarzutów a etapem odpowiadającym dalszej części postępowania. Pierwsze stadium, które trwa do chwili przedstawienia zarzutów, rozpoczyna się w dniu, w którym Komisja, korzystając z uprawnień przyznanych jej przez prawodawcę, podejmuje działania związane z zarzutem popełnienia naruszenia i powinno umożliwić jej zajęcie stanowiska co do dalszego przebiegu postępowania. Drugie stadium trwa od przedstawienia zarzutów do wydania ostatecznej decyzji. Powinno ono umożliwić Komisji ostateczne wypowiedzenie się w przedmiocie zarzucanego naruszenia.

Wobec braku dodatkowych informacji lub uzasadnienia ze strony Komisji co do czynności dochodzeniowych podjętych w tym okresie czas trwania pierwszego etapu, wynoszący 65 miesięcy, powinien być uznany za zbyt długi. Jednakże stwierdzenie naruszenia zasady rozsądnego terminu może prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji stwierdzającej naruszenie tylko w przypadku, gdy czas trwania miał wpływ na wynik postępowania.

(por. pkt 316–318, 320, 322, 325)

24. Fakt, że Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 1/2003, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację polityki konkurencji. Przeciwnie, skuteczne stosowanie reguł konkurencji wymaga wręcz tego, by Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

(por. pkt 335)

25. Uchybienie proceduralne, nawet jeżeli nie jest w stanie doprowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji wydanej względem spółki w wyniku naruszenia przez tę ostatnią reguł konkurencji, może uzasadniać obniżenie grzywny. Przekroczenie rozsądnego terminu może uzasadniać decyzję Komisji o obniżeniu kwoty grzywny na zasadzie słuszności, a możliwość przyznania takiej obniżki wpisuje się w ramy wykonywania przez Komisję przysługujących jej uprawnień.

(por. pkt 337, 338)

WYROK SĄDU (szósta izba w składzie powiększonym)

z dnia 16 czerwca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Niderlandzki rynek piwa – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Dowód naruszenia – Dostęp do akt – Grzywny – Zasada równego traktowania – Rozsądny termin

W sprawie T‑235/07

Bavaria NV, z siedzibą w Lieshout (Niderlandy), reprezentowana początkowo przez O. Brouwera, D. Mesa, A. Stoffera, a następnie przez O. Brouwera, A. Stoffera oraz P. Schepensa, adwokatów,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez A. Bouqueta, S. Noëgo i A. Nijenhuisa, a następnie przez A. Bouqueta i S. Noëgo, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez adwokata M. Slotbooma,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, wniosek o stwierdzenie nieważności części decyzji Komisji C (2007) 1697 z dnia 18 kwietnia 2007 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 [WE] (sprawa COMP/B/37.766 – Niderlandzki rynek piwa) oraz, tytułem żądania ewentualnego, wniosek o obniżenie grzywny nałożonej na skarżącą,

SĄD (szósta izba w składzie powiększonym),

w składzie: V. Vadapalas (sprawozdawca), pełniący funkcję prezesa, A. Dittrich i L. Truchot, sędziowie,

sekretarz: J. Plingers, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 24 marca 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Skarżąca, Bavaria NV, jest spółką, której działalność polega na produkcji i sprzedaży piwa oraz bezalkoholowych napojów orzeźwiających.

2 Jest ona jednym z czterech głównych podmiotów niderlandzkiego rynku piwa. Innymi browarami zajmującymi wiodącą pozycję na tym rynku są, po pierwsze, grupa Heineken (zwana dalej „Heineken”), której zarząd powierzony jest spółce Heineken NV, a produkcja spółce zależnej Heineken Nederland BV, po drugie, grupa InBev (zwana dalej „InBev”), która przed 2004 r. znana była pod nazwą Interbrew i której zarząd powierzony jest spółce InBev SA, a produkcja spółce zależnej InBev Nederland NV, a po trzecie, grupa Grolsch (zwana dalej „Grolsch”), której zarząd powierzony jest spółce Koninklijke Grolsch NV.

3 Skarżąca i trzy pozostałe główne browary prowadzące działalność na tym rynku sprzedają piwo klientom końcowym, w szczególności za pośrednictwem dwóch kanałów dystrybucyjnych. Należy zatem odróżnić, z jednej strony, obieg podmiotów „horeca”, czyli hotele, restauracje i kawiarnie, gdzie konsumpcja odbywa się na miejscu oraz, z drugiej strony, obieg „food” supermarketów i sklepów z winem i wyrobami spirytusowymi, w przypadku którego kupione piwo jest przeznaczone do konsumpcji domowej. Ten ostatni sektor obejmuje także segment piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora. Spośród czterech browarów, o których mowa, tylko InBev i Bavaria prowadzą działalność w tym segmencie.

4 Te cztery browary są członkami Centraal Brouwerij Kantoor (zwanej dalej „CBK”). Jest to organizacja federacyjna, która zgodnie ze swoim statutem reprezentuje interesy swoich członków i składa się ze zgromadzenia ogólnego oraz różnych komisji, takich jak komisja ds. „horeca” i komisja finansowa, obecnie komitet kierowniczy. Na posiedzenia organizowane w ramach CBK sekretariat tej organizacji sporządza zaproszenia i oficjalne protokoły numerowane w sposób ciągły i wysyłane członkom uczestniczącym w posiedzeniu.

Postępowanie administracyjne

5 Pismami z dnia 28 stycznia 2000 r., a także z dnia 3, 25 i 29 lutego 2000 r. InBev przedstawiła szereg oświadczeń dotyczących informacji na temat praktyk handlowych o charakterze ograniczającym na niderlandzkim rynku piwa. Te oświadczenia zostały złożone w toku dochodzenia przeprowadzonego przez Komisję Wspólnot Europejskich, w szczególności w 1999 r., pod kątem praktyk kartelowych i ewentualnego nadużycia pozycji dominującej na belgijskim rynku piwa. Jednocześnie z tymi oświadczeniami InBev złożyła wniosek o złagodzenie kary zgodnie z komunikatem Komisji dotyczący nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach kartelowych (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

6 W dniach 22 i 23 marca 2000 r. w związku z oświadczeniami InBev, Komisja przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach skarżącej i pozostałych przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie. Ponadto w latach 2001–2005 do skarżącej skierowano kolejne żądania udzielenia dodatkowych informacji.

7 W dniu 30 sierpnia 2005 r. Komisja wysłała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do skarżącej i pozostałych przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie. Pismem z dnia 24 listopada 2005 r. skarżąca przedłożyła uwagi pisemne w przedmiocie tego postanowienia. Żaden z uczestników postępowania nie zwrócił się o przeprowadzenie przesłuchania.

8 Pismami z dnia 7 marca i 8 maja 2006 r. Komisja przekazała skarżącej dodatkowe dokumenty. Były to w szczególności żądania udzielenia informacji skierowane do InBev oraz odpowiedzi na wspomniane żądania, a także nota wewnętrzna sporządzona przez Heinekena.

9 W dniu 18 kwietnia 2007 r. Komisja wydała decyzję C (2007) 1697 dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 [WE] (sprawa COMP/B/37.766 – Niderlandzki rynek piwa, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie opublikowano w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej z dnia 20 maja 2008 r. (Dz.U. 2008 C 122, s. 1) i która została notyfikowana skarżącej pismem z dnia 24 kwietnia 2007 r.

Zaskarżona decyzja

Rozpatrywane naruszenie

10 Artykuł 1 zaskarżonej decyzji stanowi, że skarżąca i spółki InBev NV, InBev Nederland, Heineken NV, Heineken Nederland, Koninklijke Grolsch uczestniczyły w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do 3 listopada 1999 r. w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 ust. 1 WE polegającym na szeregu porozumień lub praktyk uzgodnionych mających na celu ograniczenie konkurencji na wspólnym rynku.

11 Naruszenie polegało, po pierwsze, na uzgadnianiu cen i podwyżek cen piwa w Niderlandach, zarówno w sektorze „horeca”, jak i w sektorze konsumpcji domowej, w tym w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora, po drugie, na sporadycznym uzgadnianiu warunków handlowych oferowanych klientom indywidualnym w sektorze „horeca” w Niderlandach, takich jak pożyczki udzielane przedsiębiorstwom, po trzecie, na sporadycznym podziale klientów, zarówno w sektorze „horeca”, jak i w sektorze konsumpcji domowej w Niderlandach (art. 1 oraz motywy 257, 258 zaskarżonej decyzji).

12 Zgodnie z zaskarżoną decyzją antykonkurencyjne zachowania browarów miały miejsce podczas szeregu wielostronnych nieformalnych spotkań, podczas których regularnie obecne były cztery główne podmioty prowadzące działalność na niderlandzkim rynku piwa, a także podczas uzupełniających spotkań dwustronnych pomiędzy przedstawicielami tych samych browarów, w różnych kombinacjach. Zgodnie z zaskarżoną decyzją spotkania te były tajne, czego uczestnicy byli świadomi, ponieważ wiedzieli, że nie są one dozwolone (motywy 257–260 zaskarżonej decyzji).

13 A zatem, po pierwsze, w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. odbyło się szereg spotkań wielostronnych zwanych „Catherijne overleg” (uzgodnienia Catherijne) lub „agendacommissie” (komisja porządku obrad). Zgodnie z zaskarżoną decyzją celem spotkań, koncentrujących się głównie na sektorze „horeca”, ale mogących odnosić się także do sektora konsumpcji domowej, było przede wszystkim uzgadnianie cen i podwyżek cen piwa, omawianie ograniczenia wysokości rabatów oraz podział klientów, a także uzgadnianie innych warunków handlowych. Podczas tych spotkań omawiano także ceny piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (motywy 85, 90, 98, 115–127, 247–252 zaskarżonej decyzji).

14 Po drugie, w odniesieniu do dwustronnych kontaktów pomiędzy browarami, w zaskarżonej decyzji wskazano, że w dniu 12 maja 1997 r. InBev i skarżąca spotkały się w celu przedyskutowania podwyżki cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (motyw 104 zaskarżonej decyzji). Ponadto, zdaniem Komisji Heineken i skarżąca spotkały się w 1998 r. w celu przedyskutowania ograniczeń dotyczących punktów sprzedaży w sektorze „horeca” (motyw 189 zaskarżonej decyzji). Komisja wskazuje, że w lipcu 1999 r. miały miejsce także kontakty dwustronne pomiędzy Heinekenem a Grolschem dotyczące wyrównań przyznanych klientom w sektorze konsumpcji domowej, którzy dokonywali czasowych obniżek cen (motywy 212, 213 zaskarżonej decyzji).

15 Wreszcie, zgodnie z zaskarżoną decyzją, w 1997 r. miały miejsce kontakty dwustronne i wymiana informacji pomiędzy InBev a skarżącą poświęcone ogólnym dyskusjom dotyczącym cen piwa, a także dyskusje odnoszące się do marek dystrybutora. Kontakty dwustronne w formie wymiany informacji poświęcone markom dystrybutora w czerwcu i lipcu 1998 r. objęły także browary belgijskie (motywy 105, 222–229, 232–236 zaskarżonej decyzji).

Grzywna nałożona na skarżącą

16 Artykuł 3 lit. c) zaskarżonej decyzji nakłada na skarżącą grzywnę w wysokości 22 850 000 EUR.

17 W celu obliczenia kwoty tej grzywny Komisja zastosowała art. 23 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. L 1, s. 1) oraz metodę przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) (motywy 436, 442 zaskarżonej decyzji). Zgodnie z tą metodą ustalenia kwoty grzywny nałożonej na skarżącą dokonano na podstawie wagi i czasu trwania naruszenia (motyw 437 zaskarżonej decyzji).

18 W szczególności naruszenie zostało zakwalifikowane jako „bardzo poważne”, ponieważ polegało ono głównie na regularnej koordynacji cen, podwyżek cen i innych warunków handlowych oraz na podziale klientów (motyw 440 zaskarżonej decyzji). Komisja uwzględniła także tajny i świadomy charakter zachowań antykonkurencyjnych, a także fakt, że naruszeniem zostało objęte całe terytorium Niderlandów i cały rynek piwa, czyli zarówno sektor „horeca”, jak i sektor konsumpcji domowej (motywy 453, 455 zaskarżonej decyzji). Poza tym Komisja wyjaśniła, że w niniejszym przypadku nie uwzględniono rzeczywistego wpływu zachowań antykonkurencyjnych na rynek, ponieważ jego zmierzenie było niemożliwe (motyw 452 zaskarżonej decyzji).

19 Ponadto Komisja potraktowała skarżącą w sposób odmienny w celu uwzględnienia jej rzeczywistych ekonomicznych możliwości oraz jej indywidualnego znaczenia w stwierdzonych zachowaniach antykonkurencyjnych. W tym celu Komisja posłużyła się liczbami odpowiadającymi wielkości sprzedaży piwa osiągniętej przez skarżącą w Niderlandach w 1998 r., czyli w ostatnim pełnym roku kalendarzowym naruszenia. Na tej podstawie skarżąca została zaklasyfikowana do trzeciej i ostatniej kategorii, odpowiadającej kwocie wyjściowej wynoszącej 17 mln EUR (motywy 462, 464 zaskarżonej decyzji).

20 Poza tym, ponieważ skarżąca uczestniczyła w naruszeniu w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r., czyli przez 3 lata i 8 miesięcy, ta kwota wyjściowa została powiększona o 35% (motywy 465, 469 zaskarżonej decyzji). Kwota podstawowa została zatem ustalona na 22 950 000 EUR (motyw 470 zaskarżonej decyzji).

21 Wreszcie Komisja przyznała obniżkę kwoty grzywny o 100 000 EUR, ponieważ stwierdziła, że w niniejszej sprawie długość postępowania administracyjnego była nierozsądna (motywy 495–499 zaskarżonej decyzji).

Przebieg postępowania i żądania stron

22 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 4 lipca 2007 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

23 Decyzją z dnia 10 lutego 2010 r. Sąd przekazał sprawę do rozpoznania szóstej izbie w powiększonym składzie, na podstawie art. 14 § 1 i art. 51 § 1 swojego regulaminu postępowania.

24 W ramach środków organizacji postępowania w dniu 12 lutego 2010 r. Sąd wezwał Komisję do udzielenia odpowiedzi na pytania na piśmie, na które udzieliła ona odpowiedzi w wyznaczonym terminie.

25 Podczas rozprawy w dniu 24 marca 2010 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania ustnie postawione przez Sąd.

26 Ze względu na niemożność uczestniczenia w obradach przez sędziego sprawozdawcę po zamknięciu procedury ustnej, sprawa została przydzielona nowemu sędziemu sprawozdawcy i niniejszy wyrok został wydany przez trzech sędziów, którzy go podpisali, zgodnie z art. 32 regulaminu postępowania.

27 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości lub w części w zakresie, w jakiej dotyczy ona skarżącej;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie grzywny nałożonej na skarżącą;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

28 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

29 Na poparcie swojej skargi skarżąca podnosi sześć zarzutów opartych, po pierwsze, na naruszeniu zasady dobrej administracji, po drugie, na naruszeniu art. 81 WE, zasady domniemania niewinności, zasady legalności i obowiązku uzasadnienia, po trzecie, na naruszeniu prawa i błędu w ocenie w odniesieniu do określenia czasu trwania naruszenia, po czwarte, na naruszeniu art. 23 rozporządzenia nr 1/2003, wytycznych, a także zasad równego traktowania i proporcjonalności przy określaniu kwoty grzywny, po piąte, na naruszeniu zasady przestrzegania rozsądnego terminu oraz, po szóste, na naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych, zasady dobrej administracji oraz prawa do obrony, polegającego na odmowie dostępu do odpowiedzi pozostałych uczestników postępowania na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, a także do dokumentu stanowiącego część akt sprawy.

30 Sąd uważa, że najpierw należy zbadać zarzuty drugi i trzeci, których celem jest co do zasady podważenie naruszenia, następnie zarzuty pierwszy i szósty, oparte na utrzymywanych naruszeniach proceduralnych, a wreszcie zarzuty czwarty i piąty, dotyczące odpowiednio ustalenia kwoty grzywny oraz czasu trwania postępowania administracyjnego.

W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu art. 81 WE, zasady domniemania niewinności, zasady legalności i obowiązku uzasadnienia

Argumenty stron

31 Co do zasady skarżąca utrzymuje, po pierwsze, że Komisja błędnie zinterpretowała i zastosowała pojęcia: „porozumienie”, „praktyki uzgodnione” i „jednolite i ciągłe naruszenie”, a po drugie, że dopuściła się naruszenia prawa i błędu w ocenie okoliczności faktycznych w odniesieniu do stwierdzenia naruszenia dotyczącego zarówno sektora „horeca”, jak i sektora konsumpcji domowej, w tym segmentu piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora.

32 Komisja kwestionuje argumenty skarżącej.

Ocena Sądu

33 Zgodnie z art. 81 ust. 1 WE niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

34 Do istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób (wyroki Sądu: z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1711, pkt 256; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 199).

35 Można stwierdzić, że porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte w przypadku, gdy istnieje wola stron co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeśli poszczególne elementy planowanego ograniczenia są wciąż przedmiotem negocjacji (zob. podobnie ww. w pkt 34 wyrok w sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 51–157, 206).

36 Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, jednak pozwala na świadome zastąpienie związanego z konkurencją ryzyka praktyczną współpracą przedsiębiorstw(wyroki Trybunału z dnia 8 lipca 1999 r.: w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 115; w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 158).

37 W tym względzie art. 81 ust. 1 WE sprzeciwia się wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji (zob. podobnie ww. w pkt 36 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 116, 117).

38 Należy przypomnieć, co się tyczy przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE, na Komisji ciąży obowiązek wykazania stwierdzonego przez nią naruszenia i przedstawienia dowodów, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie (wyrok Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58; ww. w pkt 36 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, , pkt 86).

39 Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie istnienia naruszenia (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

40 Niemniej nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby całościowo oceniany zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję odpowiadał wspomnianemu wymogowi (zob. wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 179, 180 i przytoczone tam orzecznictwo).

41 Biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, nie można wymagać od Komisji, by przedstawiła dokumenty poświadczające w wyraźny sposób nawiązanie kontaktu między danymi podmiotami gospodarczymi. Fragmentaryczne i pojedyncze dane, którymi mogłaby dysponować Komisja, powinny w każdym razie móc być uzupełnione wnioskowaniem pozwalającym na odtworzenie istotnych okoliczności. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P,

C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57).

42 W przypadku gdy Komisja dostarczyła dowód z dokumentów na poparcie swojego stwierdzenia istnienia porozumienia lub praktyki o charakterze antykonkurencyjnym, uczestnicy postępowania, którzy podważają to stwierdzenie przed Sądem, są zobowiązani nie tylko do samego przedstawienia przekonującej alternatywy dla stanowiska Komisji, lecz również do wykazania, że dowody przytoczone w zaskarżonej decyzji w celu wykazania istnienia naruszenia są niewystarczające (ww. w pkt 40 wyrok w sprawie JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 187).

43 Jeśli chodzi o zakres kontroli sądowej, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku gdy do Sądu wpływa skarga o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE, powinien on zasadniczo dokonać całościowej kontroli po kątem tego, czy spełnione są przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE (zob. wyrok Sądu z dnia 26 października 2000 r. w sprawie T‑41/96 Bayer przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3383, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

44 Istnienie wątpliwości po stronie Sądu musi być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie, zgodnie z zasadą domniemania niewinności, która jako zasada ogólna prawa Unii Europejskiej ma zastosowanie między innymi do postępowań dotyczących naruszeń obowiązujących dla przedsiębiorstw reguł konkurencji i mogących doprowadzić do nałożenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych(ww. w pkt 36 wyrok w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 149, 150; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawach połączonych T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP i T‑61/02 OP Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3567, pkt 60, 61).

45 W świetle tych stwierdzeń należy zbadać, czy Komisja w niniejszej sprawie ustaliła w sposób wystarczający pod względem prawnym, że postępowanie skarżącej stanowi naruszenie art. 81 ust. 1 WE.

– W przedmiocie oświadczenia InBev

46 Należy podnieść przede wszystkim, że Komisja opiera się w dużej mierze (zob. w szczególności motywy 40–62 zaskarżonej decyzji) na oświadczeniu złożonym przez InBev w ramach jej wniosku o złagodzenie kary, w pismach z dnia 28 stycznia, 3, 25 i 29 lutego 2000 r., uzupełnionych załączonymi oświadczeniami pięciu dyrektorów InBev (motywy 34, 40 zaskarżonej decyzji, zwanymi dalej, jako całość, „oświadczeniem InBev”).

47 Z zaskarżonej decyzji wynika, że w oświadczeniu InBev wskazano na istnienie „różnych form uzgodnień […] pomiędzy browarami na niderlandzkim rynku piwa”, dokonując rozróżnienia pomiędzy oficjalnymi zebraniami zgromadzenia ogólnego CBK, nieformalnymi spotkaniami komisji finansowej CBK oraz „innymi spotkaniami” równoległymi, znanymi pod nazwą „uzgodnienia Catherijne”, których uczestnicy zmieniali się i co do których InBev oświadcza, że nie znalazła dowodów pisemnych. „Inne spotkania” można w szczególności podzielić na: „i) spotkania dyrektorów horeca czterech głównych browarów (Heineken, Interbrew, Grolsch i Bavaria) […]; ii) wspólne spotkania dyrektorów horeca i dyrektorów ds. konsumpcji domowej (dwa w 1998 r.) i iii) spotkania dyrektorów ds. konsumpcji domowej (jedno w 1999 r. […])” (motywy 41–46 zaskarżonej decyzji).

48 Zgodnie z oświadczeniem InBev komisja finansowa „obejmowała oficjalny porządek obrad, ale stanowiła także forum dyskusji na temat określania cen dla sektora konsumpcji domowej i sektora horeca[; z] tych dyskusji nie był sporządzany żaden protokół” (motyw 43 zaskarżonej decyzji).

49 Zgodnie z tym samym oświadczeniem tematy omawiane podczas „innych spotkań” obejmowały także zarówno sektor „horeca”, jak i sektor konsumpcji domowej oraz piwo sprzedawane pod marką dystrybutora (motyw 47 zaskarżonej decyzji).

50 Po pierwsze, w odniesieniu do sektora „horeca” omawiano dwa główne tematy: „[I]stniało podstawowe porozumienie dotyczące określania maksymalnych rabatów od wielkości sprzedaży dla sektora horeca […], innym tematem dyskusji były inwestycje realizowane w sektorze horeca [; i]deą było utrzymanie status quo w sektorze i uniknięcie przejmowania klientów innych browarów” (motyw 48 zaskarżonej decyzji).

51 Dyrektor InBev oświadcza, że nie zna dokładnej treści wspomnianego porozumienia, a inny dyrektor opisuje je jako „bardzo złożone i ogólne porozumienie co do systemu stopniowania rabatów (rabaty przyznawane sektorowi horeca), w którym nigdy nie uczestniczyliśmy”, wskazując, że „[u]zgodnienie polegało na codwutygodniowych spotkaniach dyrektorów horeca, podczas których omawiali oni znane naruszenia »zasady« (chociaż była ona niejednoznaczna; mówiło się o nadużyciu rynku)” (motyw 48 zaskarżonej decyzji).

52 Po drugie, w odniesieniu do sektora konsumpcji domowej, zgodnie z oświadczeniem InBev dyskusje dotyczyły zarówno poziomu cen w ogólności, jak i szczególnego tematu piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora.

53 W odniesieniu do poziomu cen w ogólności jeden z dyrektorów InBev oświadcza, że „było zwyczajem, że browar podwyższał ceny po wcześniejszym ogłoszeniu tej informacji zaprzyjaźnionym browarom […;] inicjatywa pochodziła zawsze od jednego z dużych browarów, a co do zasady od Heinekena [; w] takim przypadku pozostałe browary dysponowały czasem koniecznym do przyjęcia stanowiska [; o] ile browary wspólnie dostosowywały co do zasady swe ceny, każdy z nich prowadził i utrzymywał jednak swą własną politykę cen” (motyw 51 zaskarżonej decyzji).

54 W odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora InBev wskazuje, że dyskusje na temat cen były prowadzone pomiędzy niderlandzkimi podmiotami tego segmentu (Bavaria i Oranjeboom, następnie przejęta przez Interbrew) od 1987 r. Dodaje, że „[o]bydwie strony zrozumiały, po przedyskutowaniu tego także wspólnie, że nie akceptują żadnej ingerencji w odnośne kręgi klientów marek dystrybutorów, która doprowadziłby do utraty wielkości sprzedaży” (motyw 52 zaskarżonej decyzji).

55 Odnośnie do działalności Heinekena i Grolscha w tym sektorze, to zgodnie z oświadczeniem InBev „[n]iderlandzki rynek charakteryzuje się znaczną różnicą pomiędzy cenami piw sprzedawanych pod marką dystrybutora (»marki B«) oraz [innymi markami (»marki A«);] Heineken, który nie prowadzi działalności w sektorze marek dystrybutora, zawsze odmawiał podwyżek cen w odniesieniu do marek A, a także nie podwyższał cen piw sprzedawanych pod marką dystrybutora [; w] ten sposób wywierał on pośrednią presję w szczególności na producentów marek dystrybutora, jak Bavaria i Interbrew” (motyw 53 zaskarżonej decyzji).

56 InBev oświadcza, że ceny marek dystrybutora także były omawiane przez cztery browary, czyli innymi słowy, także w obecności Grolscha, w ramach szerszego tematu różnic, jakie należy utrzymać pomiędzy cenami marek piwa. Zgodnie z oświadczeniem InBev „Heineken i Grolsch nie podwyższały cen przez wiele lat, a ceny piw marki i marki dystrybutora innych browarów także nie wzrosły[; p]rzez ostatnie lata Bavaria i Interbrew, a następnie Grolsch podwyższyły ceny” (motyw 54 zaskarżonej decyzji). Podniesiono także, że „[t]rzy do czterech lat temu te nieformalne konsultacje zostały włączone do uzgodnień Catherijne dotyczących horeca, w których uczestniczyli także przedstawiciele CBK [; p]o kilku spotkaniach postanowiono ponownie podzielić te spotkania na spotkania dotyczące konsumpcji domowej i spotkania horeca” (motyw 54 zaskarżonej decyzji).

57 InBev oświadcza poza tym, że objęcie określonej części rynku przez browar belgijski Martens w latach 1996–1997 doprowadziło do „porozumienia pomiędzy browarami belgijskimi a niderlandzkimi prowadzącymi działalność na rynku marek dystrybutora[; o]dbyły się dwa spotkania [w hotelu w] Bredzie w 1998 r. […; u]zgodniono przestrzeganie odnośnych wielkości sprzedaży marek dystrybutorów sprzedawanych klientom z siedzibą w Niderlandach i w Belgii” (motyw 55 zaskarżonej decyzji).

58 Zgodnie z oświadczeniami dyrektorów InBev „inne spotkania” były organizowane, aby upewnić się wzajemnie co do „ograniczonej agresywności” na rynku (motyw 46 zaskarżonej decyzji).

59 W swojej odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji z dnia 19 grudnia 2001 r. InBev wskazuje, że „porządki obrad z lat poprzednich i notatki z nieformalnych spotkań zostały zniszczone pod koniec listopada 1998 r.[; w] tym okresie zaczęto ujawniać na rynku istnienie praktyk uzgodnionych pomiędzy browarami niderlandzkimi i pojawiła się obawa kontroli ze strony niderlandzkiego organu ds. konkurencji[; p]orządki obrad były niszczone jeszcze w kolejnych latach” (motyw 61 zaskarżonej decyzji).

60 Żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa Unii nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko danemu przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw. Gdyby tak nie było, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na nią traktat WE (zob. ww. w pkt 40 wyrok w sprawie JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 192 i przytoczone tam orzecznictwo).

61 W niniejszym przypadku skarżąca nie podważa wskazówek zawartych w oświadczeniu InBev, zgodnie z którymi odbyły się spotkania przedstawicieli niderlandzkich producentów piwa. Nie podważa ona także, że była reprezentowana podczas większości tych spotkań oraz że spotkania te były okazją do dyskusji na temat poziomu cen na rynku niderlandzkim, a także stosowania rabatów wobec klientów sektora „horeca”.

62 W tych okolicznościach Komisja mogła słusznie stwierdzić, że spotkania wspomniane w oświadczeniu InBev miały miejsce oraz że przedstawiciele skarżącej rzeczywiście uczestniczyli co najmniej w niektórych z tych spotkań.

63 Skarżąca jednak zaprzecza, jakoby przeprowadzone podczas rozpatrywanych spotkań dyskusje doprowadziły do zawarcia porozumienia lub rozpoczęcia praktyki uzgodnionej o charakterze antykonkurencyjnym. Podnosi, że podczas wspomnianych spotkań omawiano zgodne z prawem tematy i że o ile omawiano sytuację na rynku, nie czyniono tego w celach antykonkurencyjnych. W tym względzie skarżąca podważa wiarygodność oświadczenia InBev, podnosząc, że jest ono niejednoznaczne, niespójne i wewnętrznie sprzeczne.

64 W szczególności, odnośnie do wewnętrznie sprzecznego charakteru oświadczenia InBev skarżąca zauważa, że zawiera ono szereg oświadczeń odciążających.

65 Z jednej strony, chodzi o fragmenty oświadczenia uzupełniającego InBev z dnia 3 lutego 2000 r. wskazującego, że „»prowadzono przede wszystkim rozmowy w celu stworzenia wzajemnego wrażenia, że nie będziemy na rynku wykonywać gwałtownych ruchów. W niewielkim stopniu rozważano kwestię stopniowania rabatów i punktów sprzedaży. W rzeczywistości każdy traktował innego jak idiotę«. W ostatnich latach spotkania te były coraz bardziej pozbawione treści, a praktyki uzgodnione nabrały niejednoznacznego charakteru” (motyw 46 zaskarżonej decyzji).

66 Z drugiej strony, skarżąca odwołuje się do niektórych fragmentów oświadczeń zarządzających spółką InBev, zgodnie z którymi w szczególności: „nie istniało porozumienie w sektorze żywienia”; „podwyżki cen nie były jednak stosowane w ramach porozumień”; „nie posiadam informacji co do porozumień w sektorze »marek dystrybutora«”; „to spotkanie nie miało zbyt dużego znaczenia. Chodzi raczej o miłe spotkanie, bez szczególnego porządku obrad. Przedstawiono ogólne komentarze na temat rabatów. Miałem wrażenie, że od kilku lat istnieje już pewien rodzaj systemu stopniowania rabatów lub reguła dotycząca rabatów, ale nigdy nie powiedziano tego wyraźnie. Rozmawiano tylko o ogólnych kwotach rabatów w sposób ogólny, co było okazją do podkreślenia niektórych przypadków”; „[Interbrew] nie uczestniczyła w żadnym porozumieniu dotyczącym cen”; „nie było poza tym żadnej praktyki uzgodnionej. Działaliśmy w sposób w pełni niezależny i przy podwyżkach cen wszystkich piw w 1999 r. zwiększyliśmy marki A (po tym jak kilka miesięcy wcześniej uczyniły to Bavaria i Grolsch), a nasi klienci stawili silny opór w odniesieniu do marek dystrybutorów […] działaliśmy więc w sposób w pełni zgodny z prawem”.

67 Skarżąca utrzymuje, że ww. oświadczenia są niezgodne z wnioskami Komisji co do istnienia naruszenia art. 81 WE. Zdaniem skarżącej z oświadczeń wynika, że podwyżki cen zastosowane w sektorze konsumpcji domowej nie były uzgadniane ani koordynowane, że Interbrew określała w sposób w pełni niezależny swe ceny sprzedaży, że browary niderlandzkie zawsze ze sobą silnie konkurowały oraz że nie istniało żadne porozumienie pomiędzy browarami co do obniżek przyznawanych w sektorze „horeca”.

68 Należy przede wszystkim stwierdzić, że wnioski wyciągnięte przez skarżącą na podstawie niektórych elementów oświadczenia InBev, wskazujących na ogólny charakter dyskusji, brak porozumienia w niektórych sektorach oraz brak wpływu dyskusji na postępowanie browarów na rynku, nie mogą same z siebie podważyć stwierdzenia Komisji dotyczącego istnienia naruszenia.

69 Co do podnoszonego ogólnego charakteru wspomnianego oświadczenia należy bowiem przypomnieć, że Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu w zakresie, w jakim od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat i istnieje możliwość, że kilka z przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie będzie współpracować z nią aktywnie. Jeżeli więc Komisja jest zobligowana do wykazania, że bezprawne porozumienie o podziale rynków zostało zawarte, byłoby nadmiernym wymogiem, aby dostarczyła ona jeszcze dowodu szczególnego mechanizmu, za którego pomocą cel ten miałby być osiągnięty. Przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą skutecznie bronić się w takiej sytuacji, o ile mają możliwość odniesienia się do wszystkich dowodów obciążających przytoczonych przez Komisję (ww. w pkt 40 wyrok w sprawie JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 203; zob. podobnie także wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawach połączonych C‑403/04 P i C‑405/04 P Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑729, pkt 50).

70 Następnie, odnośnie do podnoszonego wewnętrznie sprzecznego charakteru oświadczenia InBev w zakresie, w jakim zawiera ono wskazówki dotyczące braku wpływu spornego zachowania na rynek, należy przypomnieć, że z samego tekstu przepisu art. 81 WE wynika, że porozumienia i praktyki uzgodnione pomiędzy przedsiębiorstwami są zakazane, niezależnie od jakiegokolwiek wpływu na rynek, w przypadku gdy mają one cel antykonkurencyjny (ww. w pkt 36 wyrok Trybunału w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 163–166; wyrok z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawie C‑8/08 T‑Mobile Netherlands i in., Zb.Orz. s. I‑4529, pkt 29).

71 O ile zatem Komisja ustaliła istnienie porozumień i praktyk uzgodnionych o celu antykonkurencyjnym, ustalenie to nie może być podważone przez wskazówki wynikające z braku stosowania tajnych porozumień lub z braku ich wpływu na rynek.

72 W odniesieniu do podnoszonych wskazówek co do braku porozumienia w sektorze konsumpcji domowej i w sektorze „horeca” należy zauważyć, że fragmenty wskazane przez skarżącą w tym kontekście nie prowadzą w żaden sposób do wykluczenia istnienia porozumienia lub praktyki uzgodnionej w omawianych sektorach.

73 Co do sektora konsumpcji domowej (sprzedaż detaliczna) po stwierdzeniu dyrektora InBev, zgodnie z którym „[n]ie istnieje porozumienie w [tym] sektorze”, następuje konkretny opis mechanizmu uzgadniania cen, stosowanego przez browary. Istotny fragment ma brzmienie następujące (motyw 51 zaskarżonej decyzji):

„Nie istniało porozumienie w sektorze sprzedaży detalicznej (»Food«). Co do podwyżek cen piwa, było zwyczajem, że browar podwyższał ceny po wcześniejszym ogłoszeniu tej informacji zaprzyjaźnionym browarom. Jeśli jedna ze stron ogłaszała taką informację, przeprowadzano dyskusję na temat wpływu takiej podwyżki na rynek; jednakże mimo wszystko podwyżka ceny piwa miała miejsce. Inicjatywa pochodziła zawsze od jednego z dużych browarów, a co do zasady od Heinekena. W takim przypadku pozostałe browary dysponowały czasem koniecznym do przyjęcia stanowiska. O ile browary wspólnie dostosowywały co do zasady swe ceny, każdy z nich prowadził i utrzymywał jednak swą własną politykę cen”.

74 W tym kontekście sama okoliczność, że dyrektor InBev odwołał się do braku „porozumienia”, nie może stanowić ważnego argumentu, ponieważ zadaniem Komisji i, w danym przypadku, Sądu, jest dokonanie kwalifikacji prawnej postępowania opisanego w oświadczeniach przedstawicieli danych przedsiębiorstw.

75 W odniesieniu do podnoszonego braku porozumienia i respektowania porozumienia w sektorze „horeca” należy stwierdzić, że fragmenty oświadczenia uzupełniającego InBev z dnia 3 lutego 2000 r. i oświadczeń zarządzających spółką InBev, przytoczone powyżej w pkt 65 i 66, nie prowadzą do wykluczenia istnienia porozumienia co do rabatów przyznawanych klientom w tym sektorze. Fragmenty te, z których wynika, że dyskusje miały charakter ogólny i rzadko ich przedmiotem był system stopniowania rabatów i konkretne punkty sprzedaży, dotyczą poziomu szczegółowości dyskusji, nie podważają jednak istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 WE. Nie można zatem uznać, że podważają one przedstawioną w oświadczeniu InBev informację, iż „[i]stnieje podstawowe porozumienie dotyczące ustalania maksymalnych rabatów od ilości sprzedaży w sektorze horeca” (motyw 48 zaskarżonej decyzji).

76 W świetle powyższych rozważań argumentacja skarżącej odnosząca się do podnoszonego niejednoznacznego i wewnętrznie sprzecznego charakteru oświadczenia InBev, a w konsekwencji zarzucanego wybiórczego sposobu, w jaki Komisja posłużyła się tym oświadczeniem, jest bezzasadna.

77 Wreszcie, co do ogólnej oceny wiarygodności oświadczenia InBev należy stwierdzić, że wbrew temu, co utrzymuje skarżąca, Komisja słusznie mogła przyznać oświadczeniu InBev wyjątkowo wysoką wartość dowodową, biorąc pod uwagę, że chodzi o odpowiedź udzieloną w imieniu przedsiębiorstwa jako takiego, której wiarygodność przekracza wiarygodność, jaką mogłaby mieć odpowiedź udzielona przez jego pracownika, niezależnie od jego doświadczenia lub jego osobistej opinii. Należy także zauważyć, że oświadczenie InBev jest wynikiem dochodzenia wewnętrznego przeprowadzonego przez przedsiębiorstwo i że zostało przedłożone Komisji przez adwokata, który miał zawodowy obowiązek działania w interesie tego przedsiębiorstwa. Nie mógł on zatem tak łatwo przyznać, że istnieje naruszenie, nie rozważając konsekwencji takiego kroku (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 45; ww. w pkt 40 wyrok w sprawie JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 206).

78 Ponadto z orzecznictwa wynika, że nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników niedozwolonego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników inkryminowanego kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również pełny zakres współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70).

79 Należy przypomnieć, że oświadczenia przedsiębiorstwa oskarżonego o udział w kartelu, którego prawdziwość jest kwestionowana przez kilka innych przedsiębiorstw, którym także zarzuca się udział w kartelu, nie można uznać za stanowiące wystarczający dowód na istnienie naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest ono poparte innymi dowodami (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑337/94 Enso-Gutzeit przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1571, pkt 91; ww. w pkt 40 wyrok w sprawie JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 219).

80 Samo oświadczenie InBev nie może być zatem wystarczające dla wykazania istnienia naruszenia, lecz musi zostać poparte innymi dowodami.

81 Niemniej jednak należy stwierdzić, że ze względu na wiarygodność oświadczenia InBev wymagany w niniejszym przypadku stopień wzmocnienia dowodu jest niższy, zarówno pod względem szczegółowości, jak i intensywności, co nie miałoby miejsca, gdyby oświadczenie to nie było szczególnie wiarygodne. Należy zatem uznać, że gdyby należało orzec, iż pewien zbiór zgodnych poszlak pozwala na potwierdzenie istnienia i pewnych szczególnych aspektów praktyk przytoczonych w oświadczeniu InBev i określonych w art. 1 zaskarżonej decyzji, to w takiej sytuacji samo wspomniane oświadczenie mogłoby wystarczyć do potwierdzenia innych aspektów zaskarżonej decyzji. Poza tym, o ile dokument nie jest jawnie sprzeczny z oświadczeniami InBev dotyczącymi istnienia lub zasadniczej treści inkryminowanych praktyk, wystarczy, by potwierdzał on istotne elementy opisanych w nim praktyk, aby miał on pewną wartość jako dowód potwierdzający w ramach szeregu dowodów obciążających (zob. podobnie ww. w pkt 40 wyrok w sprawie JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 220 i przytoczone tam orzecznictwo).

82 W świetle powyższych rozważań w celu poparcia ustaleń wynikających z oświadczenia InBev należy zbadać argumenty skarżącej dotyczące innych dowodów przytoczonych przez Komisję w zaskarżonej decyzji.

– W przedmiocie innych dowodów

83 W zaskarżonej decyzji Komisja wskazuje, że oświadczenie InBev jest poparte szeregiem dokumentów wewnętrznych sporządzonych przez skarżącą i trzy pozostałe browary niderlandzkie, odręcznymi notatkami ze spotkań, notatkami dotyczącymi kosztów oraz kopiami porządków obrad uzyskanych w związku z dochodzeniem i żądaniami udzielenia informacji.

84 W motywie 67 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki dyrektora handlowego spółki Grolsch, dotyczące spotkania w dniu 27 lutego 1996 r., którego przedmiot został opisany przez wzmiankę „CBK cie HOR cath”. Te notatki zawierają następujący fragment: „Gwarancje/finansowanie: fin[ansowanie] dla [...] osób zajmujących kierownicze stanowiska na konkretne kwestie. A zatem […] mi[lionów]”.

85 Zdaniem Komisji z tego fragmentu wynika, że cztery rozpatrywane browary omawiały podczas spotkania „Catherijne” stosowane warunki finansowe lub które powinny być stosowane wobec określonych klientów „horeca” (motyw 72 zaskarżonej decyzji), a w szczególności wobec przedsiębiorstw zarządzanych przez właściciela kliku przedsiębiorstw „horeca” w Niderlandach.

86 W motywie 76 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki dyrektora „horeca” spółki Bavaria dotyczące spotkania z dnia 19 czerwca 1996 r. Notatki mają następujące brzmienie:

„– dostosować ceny

konsumpcja domowa wysoka – niska

uzgodnienia Bavaria – Interbrew

[…] i […] -> problem […]

Martens

Schultenbrau!! 89 ct

– podwyższenie tylko ceny piwa beczkowego

argumenty

tylko łącznie Hein + Grolsch

Frise US Heit

Interbrew \

| podwyższają razem

Bavaria /

-> […] także

dół rośnie bardziej niż góra

– nadmuchać powietrze

– porozumienia

oczyścić stopę dyskontową napojów 7,5 na beczkę Heineken

przygotować przedstawicieli na ewentualne porozumienia

Interbrew \

| można użyć powietrza

Grolsch /”.

87 Zdaniem Komisji te notatki ukazują, że obecne browary omawiały w sposób szczegółowy ceny zarówno piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora, jak i piwa sprzedawanego w beczkach oraz że cena tańszego piwa, produkowanego przez Interbrew i Bavaria, powinna w większym stopniu wzrosnąć niż cena droższych piw, produkowanych przez Heinekena i Grolscha (motyw 85 zaskarżonej decyzji).

88 W motywie 89 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na pismo skierowane w dniu 25 marca 1997 r. przez dyrektora generalnego Interbrew Nederland do siedziby InBev w Belgii:

„Istnieje obecnie konsensus pomiędzy głównymi browarami w odniesieniu do dokonania podwyżki ceny sprzed 1998 r. Umożliwi to browarom wzmocnienie buforu w odniesieniu do dodatkowych koniecznych budżetów promocyjnych. Podmioty działające na rynku marki A zamierzają zróżnicować podwyżkę cen pomiędzy markami A (ponad 2 NLG/hl) a markami B (ponad 4 NLG/hl). Wydaje mi się to bardzo nierealistyczne – musimy wszyscy poprzeć łączną podwyżkę o 4 NLG. Wykluczyłbym podwyżkę cen naszych piw specjalnych, »które daje się wypić« (DAS, Hoegaarden, Leffe). Rozpoczęły się negocjacje”.

89 Komisja wywiodła z tego pisma, że podwyżka cen została przewidziana przed 1998 r. w związku z negocjacjami dotyczącymi cen pomiędzy głównymi producentami. Poza tym to samo pismo potwierdza istnienie rozróżnienia pomiędzy producentami oraz markami piwa droższymi i tańszymi (motyw 90 zaskarżonej decyzji).

90 W motywie 92 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki członka rady nadzorczej spółki Bavaria dotyczące spotkania z dnia 1 maja 1997 r. Przytacza ona następujące fragmenty:

„Catherijne Club 1/5 – 97

transfery »wewnętrzne« w grupie

powinny także przestrzegać »systemu stopniowania rabatów«

[…] »Haga«

Monster ZH [Niderlandy Południowe] oferuje wyższą konkurencję”.

91 Zdaniem Komisji te notatki potwierdzają, że browary omawiały „system stopniowania rabatów” w ramach warunków handlowych przyznanych indywidualnym punktom sprzedaży w przypadku transferu z jednej grupy do innej, ale także w przypadku transferu w ramach tej samej grupy (motyw 99 zaskarżonej decyzji).

92 W motywie 100 zaskarżonej decyzji Komisja podważa, że ww. notatki zawierają także nazwy „Heineken/Amstel/Brand/Grolsch” w pierwszym wersie oraz nazwy „Interbrew/Bavaria” w drugim wersie, przy czym te dwa wersy są połączone klamrą, po której umieszczona jest wzmianka „brak podwyżek cen”. Komisja z powyższego wywodzi, że rozróżnienie pomiędzy markami A, posiadanymi przez Heinekena i Grolscha, oraz markami B, posiadanymi przez Interbrew i Bavarię, było w centrum dyskusji pomiędzy browarami dotyczących podwyżek cen piwa (motyw 103 zaskarżonej decyzji).

93 W motywie 117 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki członka rady nadzorczej spółki Bavaria dotyczące spotkania z dnia 17 grudnia 1997 r. Przytacza następujący fragment:

„2) Sytuacja cenowa: marzec/kwiecień

obejmująca jedno piętro/obejmująca dwa piętra

a) Heineken rabat mało zgiełku!! Heineken 18.59

b) w przypadku podwyżki: podlega w dużej mierze negocjacji; z całego serca; będzie wsparcie”.

94 Komisja z powyższego wywodzi, że browary uczestniczące w spotkaniu w dniu 17 grudnia 1997 r., między innymi Bavaria, Grolsch i Heineken, omawiały podwyżki cen, a także możliwe reakcje na podwyżki cen (motyw 127 zaskarżonej decyzji).

95 W motywie 129 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza fragment odręcznych notatek dyrektora „horeca” spółki Bavaria dotyczących spotkania w dniu 12 marca 1998 r.:

„– Od dnia 1 stycznia niewiele się wydarzyło

– Marki A nie ma paniki w stosunku do cen Hein

9.95 obniżenie o 11,49 nie ma sensu Int

9.75 9.36 Bavaria

2x 4.95 4.75 }→

marki dystrybutorów

cena w dół rynku

[…] w połowie marca Bavaria coś tam

pod Amstel (17) Bavarią (15)

od 9.75 do 10.75 jeśli nic

się nie wydarzy, a zatem Grolsch i Hein

podwyżki kieszeń browar

→ określić porozumienie […] i Dick

To musi być »możliwe do wykazania« poprzez Nielsen, jeśli nie,

nic się nie wydarzy”.

96 Zdaniem Komisji z powyższego wynika, że browary uczestniczące w spotkaniu w dniu 12 marca 1998 r. omawiały obniżki przyznane supermarketom niderlandzkim (motyw 137 zaskarżonej decyzji) i że podwyżki cen stosowane przez Bavarię powinny być możliwe do wykazania w danych kasowych supermarketów skompilowanych przez AC Nielsen (motyw 133 zaskarżonej decyzji).

97 W motywie 138 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza drugi fragment ww. odręcznych notatek:

„Bav oprocentowanie 4%? 6 ½

chyba że

wliczono wynagrodzenie w związku z reklamą”.

98 Zdaniem Komisji ten fragment dowodzi, że przeprowadzono dyskusję na temat poziomu stóp oprocentowania stosowanych w odniesieniu do pożyczek przyznanych punktom sprzedaży „horeca” (motyw 142 zaskarżonej decyzji).

99 W motywie 143 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza trzeci fragment ww. odręcznych notatek:

„Kluby piłki nożnej Sale widowiskowe Teatry

Stowarzyszenia studenckie

[…]

Grolsch

Powyżej/poza systemem stopniowania rabatów

130

[…] (125) 124,5” .

100 Zdaniem Komisji z powyższego wynika, że browary przeprowadziły szczegółową dyskusję na temat konkretnych klientów „horeca” w związku ze „systemem stopniowania rabatów”, wzmacniając oświadczenie InBev co do istnienia porozumienia opisywanego oznaczeniem „systemem stopniowania rabatów” (motyw 147 zaskarżonej decyzji).

101 W motywie 156 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza fragment odręcznych notatek członka rady nadzorczej Bavarii, dotyczących spotkania w dniu 3 lipca 1998 r.

„[…] Heineken zwiększony

[…] >> Heineken piwo w beczkach”.

102 Komisja z tego fragmentu wywodzi, że browary omawiały ceny stosowane zarówno wobec klientów sektora konsumpcji domowej, jak i wobec klienta „horeca” (motywy 162–164 zaskarżonej decyzji).

103 W motywie 165 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza inny fragment ww. odręcznych notatek:

« Kawa […] 1800 […]

[…] 400 […]

60/hl

650.000,- V.B.K.”.

104 Zdaniem Komisji z tego fragmentu wynika, że browary omawiały udzielany rabat lub prowizję w związku z obniżką stosowaną lub która powinna być zastosowana wobec określonych punktów sprzedaży „horeca” (motyw 171 zaskarżonej decyzji).

105 W motywie 174 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na dokument z dnia 30 czerwca 1998 r. i wykaz cen Heinekena, ogłaszający nowe ceny stosowane w odniesieniu do piwa w butelkach i piwa lanego (piwo w zbiornikach i piwo w beczkach) od dnia 1 czerwca 1998 r., odkryte w biurze dyrektora sprzedaży „konsumpcja domowa” Grolscha, zawierające wzmiankę „porządek obrad k[omis]ji CBK” (komisja porządku obrad CBK). Zdaniem Komisji te dokumenty potwierdzają oświadczenie InBev, zgodnie z którym podczas wspomnianych spotkań omawiano zarówno ceny „konsumpcji domowej”, jak i konkurencję na rynku (motyw 175 zaskarżonej decyzji).

106 W motywie 179 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na wewnętrzny dokument Heinekena z dnia 14 października 1998 r., skierowany do zespołu zarządu Heinekena, o następującej treści: „podwyżka cen obiecana przez Bavarię w ramach CBK nie wynika bezpośrednio z [danych liczbowych] spółki Nielsen”. Zdaniem Komisji ten dokument wzmacnia wniosek, zgodnie z którym Bavaria ogłosiła podczas spotkania w dniu 12 marca 1998 r. zamiar podwyższenia przede wszystkim cen w sektorze konsumpcji domowej, pozostałe browary miały następnie wprowadzić takie same podwyżki, a podwyżki stosowane przez Bavarię miały być „możliwe do wykazania” za pośrednictwem danych liczbowych spółki Nielsen (motyw 180 zaskarżonej decyzji).

107 W motywie 184 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na pismo skierowane do dyrektora jednostki „horeca” Niderlandy Heinekena przez dyrektora marketingu i konsumpcji domowej browaru Brand BV Heinekena, odnoszące się do jego rozmowy z członkiem rady nadzorczej spółki Bavaria:

„Podczas targów żywności w Noordwijk, w dniu 9 września [1998 r.] [członek rady nadzorczej spółki Bavaria] powiedział mi o sprawie […] i o reakcji Heinekena. W skrócie, według niego okazuje się, że Heineken mógł o wiele wcześniej zasiąść przy stole negocjacji z osobami zajmującymi najwyższe stanowiska w zarządzie Heinekena i Bavarii na rynku niderlandzkim horeca. Stracone hektolitry mogły zatem być skompensowane w inny sposób. Ponadto dodał, że na końcu Bavaria miała być może na uwadze innych potencjalnych klientów sektora horeca, którzy chcieli przyjść dobrowolnie (przy czym akcent położony jest na słowo dobrowolnie, jak w przypadku […], jej zdaniem) do Bavarii [imię osoby zajmującej stanowisko w zarządzie horeca Niderlandy Heinekena], jest oczywiste, że to stanowisko wpisuje się całkowicie w dobrze znaną retorykę […]. Nie chciałem cię pozbawić tej informacji. Powodzenia podczas spotkania”.

108 Komisja twierdzi, że pismo to potwierdza oświadczenie InBev, zgodnie z którym browary omawiały nie tylko ograniczenia obniżek, ale także ograniczenia względem punktów sprzedaży, które wybrały inny browar, nie tylko podczas spotkań wielostronnych, ale także podczas spotkań dwustronnych (motyw 189 zaskarżonej decyzji).

109 W motywie 193 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki dyrektora generalnego spółki Grolsche Bierbrouwerij Nederland na zaproszeniu na spotkanie w dniu 8 stycznia 1999 r.:

„– sprzedaż ’98

– cena piwa →

– skrzynki typu »pinool« | akcje / cat II

–skrzynki | poniżej

| beczka

| NMA”.

110 Z powyższego wynika zdaniem Komisji, że dyskusje na temat cen piwa były skoncentrowane na czterech aspektach: po pierwsze, na akcjach promocyjnych na rynku konsumpcji domowej, po drugie, na cenach najtańszych piw sprzedawanych pod marką dystrybutora, po trzecie, na cenach piwa w beczkach, wielkich kontenerach używanych w sektorze „horeca” niderlandzkiego rynku piwa oraz, po czwarte, na niderlandzkim organie ds. konkurencji „NMA” (motyw 194 zaskarżonej decyzji).

111 W motywach 197 i 199 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na wykaz tematów do przedyskutowania na spotkaniu w dniu 8 stycznia 1999 r., na którym przedstawiciel Grolscha zanotował skrót „BP”, co jest interpretowane przez Komisję jako „cena piwa” (bierprijs) lub „cena minimalna” (bodemprijs), a także „P[rivate] L[abel] 50 ct. więcej”. Komisja wywodzi z tych wzmianek, że w odniesieniu do piwa w baczkach browary szczegółowo omawiały ceny (motyw 203 zaskarżonej decyzji).

112 W motywach 212 i 213 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na dokument zawierający odniesienie do trzech kontaktów na poziomie zarządów Heinekena i Grolscha w okolicach dnia 5 lipca 1999 r., wspominający o „wojnie cenowej” pomiędzy obydwoma browarami. Komisja z powyższego wywodzi, że Heineken skontaktował się bezpośrednio z Grolschem w kwestii obniżek i to na półtora miesiąca przed rzeczywistym wprowadzeniem w życie czasowych obniżek przez sieć sklepów, której Grolsch odmówił przyznania kompensacji (motyw 213 zaskarżonej decyzji).

113 W motywie 224 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na szereg dokumentów zawartych w aktach postępowania administracyjnego, które ujawniają tematy poruszane podczas dwustronnych spotkań pomiędzy Bavarią a InBev w dniu 8 marca 1995 r., w drugiej połowie marca 1997 r., w dniu 12 maja 1997 r., w dniu 19 czerwca 1997 r. i w dniu 8 września 1997 r. Przytacza następujące fragmenty tych dokumentów:

– spotkanie w dniu 8 marca 1995 r.: „[Bavaria] i [Interbrew Nederland] potwierdziły, że miały ogromne problemy z p. […] w Niderlandach” (przypis nr 491 zaskarżonej decyzji);

– spotkanie w dniu 12 maja 1997 r.: [Poruszono kwestie] „podwyżki cen” i „marek dystrybutora jako miecz Damoklesa […] presji psychologicznej Grolscha, a przede wszystkim Heinekena w celu podwyższenia cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora” (przypis nr 493 zaskarżonej decyzji);

– spotkanie w dniu 19 czerwca 1997 r.: [Poruszono kwestie] „postępowania, jakie należy przyjąć w segmencie marek dystrybutora oraz, odwołując się do tej kwestii, stanowiska Interbrew wobec Martens (uważanego za niechcianego gościa w świecie niderlandzkiego piwa[)]” (przypis nr 494 zaskarżonej decyzji);

– spotkanie w dniu 8 września 1997 r.: [Poruszono kwestie] „sytuacji na rynku marek dystrybutora w Niderlandach oraz faktu, że Bavaria przejęła klienta spółki Interbrew […] oferty minimalnej dla [klienta] […] Bavaria naruszyła status quo […]” (przypis nr 495 zaskarżonej decyzji).

114 Komisja interpretuje te dokumenty jako dowód, że dwustronne konsultacje pomiędzy Bavarią a InBev umożliwiły utrzymanie „zawieszenia broni” lub „paktu o nieagresji” w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (motyw 223 zaskarżonej decyzji).

115 W motywie 227 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na pismo z dnia 26 września 1997 r., skierowane przez dyrektora ds. eksportu Interbrew Nederland do dyrektora ds. eksportu w siedzibie głównej Interbrew na temat „sprzedaży piwa w Niemczech i marek dystrybutora”:

„Ostatnio rozmawiałem na ten temat z naszym głównym konkurentem w Niderlandach i dowiedziałem się przy tej okazji, że muszą spotkać się z […], aby zwiększyć lub nie wielkość sprzedaży piwa TIP w 1998 r. Zapytałem o poziom cen, nad którym mają zamiar pracować, i potwierdził dokładnie taką samą cenę, z potrąceniem wkładu na rzecz siedziby głównej […], oraz fakt, że akceptują poziom około 200 000 hl za tę cenę”.

116 Zdaniem Komisji z powyższego wynika, że Interbrew zażądała od Bavarii szczegółowych informacji na temat cen i wielkości sprzedaży w związku z ewentualnym dostarczaniem przez Bavarię piwa pod marką dystrybutora do niemieckiej sieci sklepów dystrybucji na szeroką skalę i uzyskała je. Komisja twierdzi, że ta informacja potwierdza oświadczenie InBev, zgodnie z którym Interbrew i Bavaria wymieniały informacje na temat poziomów cen proponowanych klientom piwa pod marką dystrybutora. Komisja podnosi poza tym, że ten fakt został potwierdzony przez InBev w piśmie z dnia 21 lutego 2006 r. (motyw 228 zaskarżonej decyzji).

117 W motywie 234 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na kolejne oświadczenie browaru Haacht na temat spotkania w dniu 14 lub 15 czerwca 1998 r. pomiędzy Bavarią, Interbrew Nederland oraz belgijskimi browarami Interbrew Belgique, Alken Maes, Haacht i Martens:

„Podczas tego spotkania niderlandzkie browary zostały poinformowane o treści wymiany informacji pomiędzy uczestnikami belgijskimi. Niderlandzkie browary zgodziły się na wymianę danych dotyczących wielkości sprzedaży, rodzajów opakowania, czasu trwania umów oraz ewentualnych terminów płatności oraz klientów. Co do cen, uczestnicy uzgodnili co do zasady brak wymiany informacji na ten temat […]

Uczestnicy spotkania stwierdzili, że należy zobowiązać przedsiębiorstwo neutralne do scentralizowania wymiany informacji. Ten wniosek został przedłożony, ponieważ przedsiębiorstwa obecne na rynku niderlandzkim nie ufały pozostałym przedsiębiorstwom. Propozycja centralizacji informacji została złożona Haacht, ponieważ nie prowadziła ona działalności na rynku niderlandzkim”.

118 Komisja twierdzi, że to oświadczenie potwierdza w odniesieniu do omawianej kwestii oświadczenie InBev (motyw 235 zaskarżonej decyzji).

119 W motywie 236 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki z ww. spotkania w dniu 14 lub 15 czerwca 1998 r., które zostały odkryte w biurze sekretarki prezesa zarządu Bavarii:

„Martens → nigdy niczego nie skonkretyzowano w Niderlandach

→ poniżej – rynek – złodziej cen

|→ oferty cenowe są przedstawiane

Interbrew Nederland – Martens -> oferta przedstawiana ważnemu klientowi marek dystrybutora

[…]

7,68 [otoczone]

Martens – »obniżka cen w Belgii«

obecnie NL → […]

Interbrew Belgique dokonała pierwszego kroku w odniesieniu do P[rivate] L[abel]

wyłącznie dla […]

Pilsener […]

/ \ / \

wielokrotny pojedynczy

[…] – »zadecydowano« |→ u Interbrew

CAT I+I”.

120 Zdaniem Komisji te notatki potwierdzają, że Interbrew Belgique podjęła inicjatywę zorganizowania spotkania dotyczącego piwa pod marką dystrybutora, podczas którego postanowiono, że umowa z organizacją ds. zakupów detalistów „przejdzie na Interbrew w Niderlandach” (motyw 237 zaskarżonej decyzji).

121 Co do tego ostatniego spotkania Komisja powołuje się także na następujące oświadczenie dyrektora „konsumpcji domowej” InBev, przedłożone przez InBev w dniu 21 lutego 2006 r. w odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji (motyw 238 zaskarżonej decyzji):

„W danym momencie […], p. [...] z […] skonfrontował ze mną niską cenę, którą zaproponował mu Martens. Potwierdził, że uzyskał cenę 0,32 NLG za butelkę. Odpowiada to kwocie 7,68 NLG za skrzynkę 24 butelek wskazaną w notatce p. [zarządzający spółką Bavarii]. W ramach tych dyskusji, które trwały od kwietnia do początku czerwca 1998 r., zasugerowałem mu przejście do kategorii II i skorzystanie w ten sposób z obniżki akcyzy. Ostatecznie, na początku czerwca 1998 r. zawarliśmy porozumienie z […] dotyczące dostawy nowego […] piwa kategorii II […]. Dzięki obniżce akcyzy wynikającej z przejścia do piwa kategorii II byliśmy w stanie zaproponować kwotę 6,36 NLG (obejmującą obniżkę akcyzy w wysokości 0,84 NLG) i w ten sposób odeprzeć ofertę Martensa.

[…]

W czasie spotkania w dniu 14 lub 15 czerwca 1998 r. […] Interbrew porozumiała się z […] co do dostaw piwa kategorii I […] i kategorii II. Podczas tego spotkania ujawniłem dyskusje i porozumienie zawarte z […] z dwóch powodów. Po pierwsze, chciałem ze spółką Martens skonfrontować ofertę, którą przedłożyła […], zważywszy, że zawsze zaprzeczała, jakoby przedstawiała oferty cenowe w Niderlandach. Po drugie, chciałem poinformować innych uczestników, że nie powinni już przedstawiać ofert […], uwzględniwszy porozumienie zawarte pomiędzy Interbrew a […]. Wers n [dokumentu wspomnianego w motywie 236 zaskarżonej decyzji] świadczy o przekazaniu przeze mnie informacji na temat zawarcia umowy dostawy piw kategorii I i kategorii II pomiędzy […] i Interbrew. Istnienie tego porozumienia […] wynika z faksu z dnia 24 czerwca 1998 r.”.

122 W motywie 240 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na oświadczenie belgijskiego browaru Haacht na temat drugiego spotkania belgijsko‑niderlandzkiego z dnia 7 lipca 1998 r., zgodnie z którym:

„Jest to ostatnie spotkanie pomiędzy stronami, w trakcie którego Haacht przekazała informacje zebrane na rynku niderlandzkim.

Następnie strony zmieniły temat, aby omówić kilka kwestii mniejszej wagi, ale przedstawiciel Haachtu nie zabrał głosu w tej dyskusji. Niezależnie od tego, nie przekazano żadnej istotnej informacji w tym zakresie. Wydaje się, że spotkanie to nie przyniosło żadnych konkretnych rezultatów”.

123 Zdaniem Komisji oświadczenie dyrektora „konsumpcji domowej” Interbrew potwierdzało oświadczenie Haacht, zgodnie z którym chodziło o ostatnie spotkanie belgijsko‑niderlandzkie. Komisja twierdzi, że decyzja o zaprzestaniu tych spotkań opiera się na konkretnym powodzie, czyli obawie, że niderlandzki organ ds. konkurencji wtargnie do jednego lub kilku browarów, co potwierdza oświadczenie InBev (motyw 241 zaskarżonej decyzji).

124 W motywie 248 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na oświadczenie wewnętrzne Heinekena, zgodnie z którym „skrajnie niskie ceny stosowane obecnie przez belgijski browar Martens […] są sprzeczne z polityką polegającą na podniesieniu najniższych cen na rynku do wyższego poziomu”.

125 Wreszcie, w motywie 249 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na oświadczenie złożone podczas kontroli w dniu 23 marca 2000 r. i podpisane przez dyrektora generalnego Grolsche Bierbrouwerij Nederland, obecnie prezesa rady nadzorczej Koninklijke Grolsch:

„Przyniósł dokument […] zatytułowany »Scenariusze niskich cen oparte na podwyżce netto cen hurtowych o 2,00 NLG na hl«, który zawiera wzmiankę »CBK – Fie – nadal przynosić«, na spotkania komisji finansowej CBK. Wykorzystał ten dokument, by zwrócić uwagę Interbrew i Bavarii (producenci piw sprzedawanych pod markami dystrybutora w Niderlandach) na według niego nieuzasadnione ustalanie cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (poniżej 10 florenów za skrzynkę)”.

126 W tym samym motywie zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się także na następujące oświadczenie dyrektora generalnego Heineken Nederland:

„Byłem już obency na spotkaniu CBK, podczas którego inni uczestnicy mówili o ustalaniu cen marek dystrybutora. Te uwagi zostały sformułowane w celu wyrażenia zaniepokojenia. Nie zareagowałem, ponieważ co do zasady Heineken nie jest powiązany z produkcją marek dystrybutora”.

127 Komisja wywodzi z fragmentów przytoczonych w motywach 248 i 249 zaskarżonej decyzji, że producenci piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (Interbrew i Bavaria) ujawnili swoją strategię cenową spółkom Heineken i Grolsch, które nie prowadzą działalności w tym sektorze (motyw 248 zaskarżonej decyzji). Wnioskuje ona z powyższego, że dwustronne dyskusje pomiędzy Interbrew a Bavarią mające na celu podwyższenie cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora były częścią ogólnych dyskusji prowadzonych pomiędzy czterema browarami (motyw 252 zaskarżonej decyzji).

128 Należy stwierdzić, że ww. poszlaki potwierdzają oświadczenie InBev i uzasadniają stwierdzenie, zgodnie z którym przedstawiciele Heinekena, Grolscha, Interbrew i Bavarii spotykali się regularnie w ramach cyklu nieformalnych spotkań znanych pod nazwą „uzgodnienia Catherijne” lub „komisja ds. porządku obrad”, których uczestnicy zmieniali się (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 45 zaskarżonej decyzji; inne dowody badane w motywach 65–222 zaskarżonej decyzji). Osiemnaście spotkań wymienionych w zaskarżonej decyzji, które wpisują się w ten cykl, miało miejsce w dniach: 27 lutego 1996 r., 19 czerwca 1996 r., 8 października 1996 r., 8 stycznia 1997 r., 1 maja 1997 r., 2 września 1997 r., 16 grudnia 1997 r., 17 grudnia 1997 r., 12 marca 1998 r., 9 kwietnia 1998 r., 3 lipca 1998 r., 15 grudnia 1998 r., 8 stycznia 1999 r., 4 marca 1999 r., 10 maja 1999 r., 11 sierpnia 1999 r., 19 sierpnia 1999 r. i 3 listopada 1999 r.

129 Odnośnie do treści dyskusji przeprowadzonych w ramach wspomnianych spotkań, ww. poszlaki potwierdzają oświadczenie InBev i dowodzą następujących faktów:

– w odniesieniu do sektora konsumpcji domowej:

– cztery browary omawiały ceny (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 51 i inne dowody przytoczone w motywach 76, 129, 156, 174, 193, 212, 213 zaskarżonej decyzji) oraz podwyżki cen piwa w Niderlandach (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 51 i inne dowody przytoczone w motywach 76, 89, 117, 179 zaskarżonej decyzji);

– dyskusje na temat cen były także prowadzone w ramach dwustronnych kontaktów, w szczególności pomiędzy Grolschem a Heinekenem w lipcu 1999 r. (dokument przytoczony w motywach 212, 213 zaskarżonej decyzji);

– omawiane były konkretne propozycje w zakresie cen (pismo wewnętrzne Interbrew powołane w motywie 89 zaskarżonej decyzji), a wymienianie informacje były niekiedy dosyć szczegółowe (dokumenty powołane w motywach 129, 174 zaskarżonej decyzji);

– w latach 1997–1998 istniał konsensus pomiędzy browarami w zakresie podwyżki cen przed lub w 1998 r. (dokumenty powołane w motywach 89, 174, 179 zaskarżonej decyzji);

– producenci piwa „marek A” (Heineken i Grolsch) naciskali, a producenci „marek B” (piwa sprzedawane pod marką dystrybutora) (Interbrew i Bavaria) sprzeciwiali się, by podwyżki cen dokonano „w dwóch etapach”, najpierw w odniesieniu do marek B, a następnie w odniesieniu do marek A, oraz by stopa podwyżki była zróżnicowana pomiędzy markami A i markami B (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 53; inne dowody powołane w motywach 76, 89, 100, 117, 193 zaskarżonej decyzji);

– Bavaria ogłosiła (prawdopodobnie podczas spotkania w dniu 12 marca 1998 r.) zamiar podwyższenia cen (dowody powołane w motywach 129, 179 oraz oświadczenie InBev przytoczone w motywie 51 zaskarżonej decyzji). Pozostałe browary musiały prawdopodobnie naśladować postępowanie Bavarii, podwyższając w konsekwencji swe ceny (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 51 zaskarżonej decyzji);

– w odniesieniu do mechanizmu kontroli uzgodniono, że podwyżki stosowane przez Bavarię powinny być możliwe do wykazania w danych liczbowych zawartych w bazie danych supermarketów, skompilowanych przez AC Nielsen (dokumenty powołane w motywach 129, 179 zaskarżonej decyzji);

– nie istnieje żaden dowód, że podwyżka cen przewidziana na 1998 r. miała miejsce;

– w ramach konsultacji co do cen browary omawiały sytuację niektórych konkretnych supermarketów (odręczne notatki powołane w motywach 76, 156 zaskarżonej decyzji);

– podczas dyskusji uczestnicy wskazali konkretne dane liczbowe dotyczące cen (dokumenty powołane w motywach 76, 89, 117, 129, 174 zaskarżonej decyzji);

– odnośnie do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora:

– od 1995 r. dwaj producenci niderlandzcy piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (Interbrew i Bavaria) wielokrotnie wyrazili swe obawy związane z planami belgijskiego browaru Martens, by wkroczyć na niderlandzki rynek w tym sektorze (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 55; inne dowody przytoczone w motywach 224, 236, 238, 248 zaskarżonej decyzji);

– te obawy zostały przedyskutowane w ramach dwustronnych konsultacji pomiędzy Bavarią a InBev (oświadczenie InBev przytoczone w motywie 52; pismo wewnętrzne Interbrew przytoczone w motywie 227 zaskarżonej decyzji) oraz pięć spotkań dwustronnych (w dniu 8 marca 1995 r., w drugiej połowie marca 1997 r., w dniu 12 maja 1997 r., w dniu 19 czerwca 1997 r. oraz w dniu 8 września 1997 r.) poświęconych temu problemowi (dokumenty powołane w motywie 224 zaskarżonej decyzji);

– w dniach 14 lub 15 czerwca 1998 r. odbyły się także dwa spotkania „belgijsko‑niderlandzkie” (dokumenty powołane w motywach 234, 236 i 238 zaskarżonej decyzji) i w dniu 7 lipca 1998 r. (oświadczenie Haacht przytoczone w motywie 240 zaskarżonej decyzji) w Bredzie pomiędzy Interbrew