Sprawa T-161/05

Hoechst GmbH

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

„Konkurencja — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Rynek kwasu monochlorooctowego — Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE — Podział rynku i ustalanie cen — Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia — Grzywny — Proporcjonalność — Współpraca — Okoliczności obciążające — Powrót do naruszenia — Dostęp do akt — Sprawozdanie funkcjonariusza ds. przesłuchań — Nakaz zaprzestania naruszenia”

Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (siódma izba) z dnia 30 września 2009 r. II ‐ 3563

Streszczenie wyroku

(art. 81 WE, 82 WE)

Co do zasady to osoba fizyczna lub prawna zarządzająca danym przedsiębiorstwem w chwili popełnienia naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji powinna za nie odpowiadać, nawet gdy w momencie wydania decyzji stwierdzającej naruszenie odpowiedzialność za prowadzenie przedsiębiorstwa ponosi inna osoba. Do celów efektywnego egzekwowania reguł konkurencji może być jednak konieczne przypisanie naruszenia kartelowego wyjątkowo nie pierwotnemu, lecz nowemu podmiotowi prowadzącemu przedsiębiorstwo uczestniczące w kartelu, w sytuacji gdy może on zostać faktycznie uznany za następcę pierwotnego podmiotu prowadzącego przedsiębiorstwo, a więc gdy kontynuuje on prowadzenie przedsiębiorstwa uczestniczącego w kartelu. Gdyby bowiem nie przewidziano innej możliwości nałożenia sankcji na inny podmiot niż ten, który popełnił naruszenie, przedsiębiorstwa mogłyby unikać sankcji poprzez zwykłą zmianę swojej tożsamości w drodze restrukturyzacji, zbycia lub innych zmian prawnych czy organizacyjnych. Kryterium ciągłości gospodarczej odgrywa znaczenie wyłącznie w przypadku, gdy osoba prawna odpowiedzialna za prowadzenie przedsiębiorstwa prawnie przestała istnieć po popełnieniu naruszenia lub w przypadku wewnętrznej restrukturyzacji przedsiębiorstwa, jeżeli pierwotny podmiot prowadzący przedsiębiorstwo niekoniecznie przestaje istnieć z prawnego punktu widzenia, ale nie wykonuje już działalności gospodarczej na danym rynku i w świetle więzów strukturalnych pomiędzy pierwotnym i nowym podmiotem prowadzącym przedsiębiorstwo. Zasada indywidualnej odpowiedzialności nie może zostać podważona przez zasadę ciągłości gospodarczej w sytuacji, gdy część działalności przedsiębiorstwa uczestniczącego w kartelu została przeniesiona na rzecz niezależnej osoby trzeciej i jeżeli nie istnieją powiązania strukturalne między pierwotnym i nowym podmiotem prowadzącym przedsiębiorstwo. Przypisanie nowemu podmiotowi prowadzącemu przedsiębiorstwo naruszenia popełnionego przez poprzedni podmiot prowadzący przedsiębiorstwo stanowi uprawnienie, jakie jest w pewnych okolicznościach przyznane Komisji, a nie obowiązek, w szczególności w sytuacji gdy początkowy podmiot prowadzący przedsiębiorstwo, dokonujący naruszenia, w dalszym ciągu istnieje pod względem prawnym i gospodarczym. (por. pkt 50–52, 61, 64)

W szczególnym przypadku, w którym spółka dominująca posiada 100% kapitału swojej spółki zależnej, będącej sprawcą naruszenia, istnieje zwykłe domniemanie, że ta spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej i że stanowią one zatem jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE. Z tego względu do spółki dominującej, która kwestionuje przed sądem wspólnotowym decyzję Komisji nakładającą na nią grzywnę za zachowanie jej spółki zależnej, należy obalenie tego domniemania poprzez przedstawienie materiału dowodowego, za pomocą którego można dowieść niezależny charakter jej spółki zależnej. (por. pkt 59)

W sytuacji, gdy działalność przedsiębiorstwa będąca przedmiotem bezprawnego kartelu została przeniesiona na inne przedsiębiorstwo, wniosek złożony na podstawie komunikatu w sprawie nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli przez przedsiębiorstwo będące nabywcą może obejmować wyłącznie to przedsiębiorstwo, a nie przedsiębiorstwo będące zbywcą, nawet jeżeli wniosek ten odwołuje się do okresu, w którym przedsiębiorstwo będące zbywcą działało na rynku produktu będącego przedmiotem naruszenia. Z pkt B komunikatu w sprawie współpracy wynika zwłaszcza, że to przedsiębiorstwu, które spełnia przesłanki wymienione w rzeczonym punkcie, może przysługiwać obniżenie grzywny mogące sięgać całkowitego odstąpienia od niej. (por. pkt 75, 76)

Należy przypomnieć, że dla skorzystania z obniżenia kwoty grzywny na podstawie niepodważania okoliczności faktycznych zgodnie z pkt D ust. 2 tiret drugie komunikatu w sprawie nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli, przedsiębiorstwo musi wyraźnie poinformować Komisję o tym, że nie zamierza zaprzeczać prawdziwości faktów, po zapoznaniu się z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów. W tym zakresie podważenie oceny prawnej dokonanej przez Komisję w odniesieniu do niektórych okoliczności faktycznych nie może być zrównane z podważeniem samego wystąpienia tych okoliczności faktycznych. O ile nie wystarczy, że przedsiębiorstwo zapewni, iż generalnie nie kwestionuje ustalonych okoliczności faktycznych, jeżeli w okolicznościach konkretnej sprawy zapewnienie to w żaden sposób nie jest przydatne dla Komisji, o tyle oświadczenie o niepodważeniu okoliczności faktycznych stwierdzonych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, wyrażone w sposób wyraźny i jednoznaczny w ramach odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów pozwalające Komisji powołać się w swej ostatecznej decyzji na wszystkie okoliczności faktyczne, tak jak zostały one określone w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, bez konieczności dalszego wykazywania ich istnienia, może wyłącznie ułatwić zadanie Komisji. W dodatku, o ile prawdą jest, iż Komisji przysługuje szeroki zakres uznania przy dokonywaniu oceny jakości i użyteczności współpracy danego przedsiębiorstwa, o tyle nie może ona bez podania uzasadnienia odstąpić od zasad postępowania, które stanowią pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej, którą sama sobie narzuciła. W szczególności, dokonana przez Komisję ocena niepodważania przez przedsiębiorstwo prawdziwości faktów powinna zostać zawarta w decyzji. (por. pkt 91, 95, 97–99)

Metoda ustalenia kwoty grzywien nakładanych w przypadku naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji, która opiera się zasadniczo na taryfikacji grzywien, aczkolwiek względnej i elastycznej, w żaden sposób nie zobowiązuje do uwzględnienia, do celów określenia ogólnej kwoty wyjściowej — choć także tego nie zakazuje — rozmiaru rynku, na który wywiera wpływ naruszenie, a tym bardziej nie nakłada na Komisję obowiązku określenia tej kwoty na podstawie stałego procentu całkowitego obrotu rynku. (por. pkt 109)

Na etapie ustalania wagi naruszenia Komisja nie ma obowiązku zapewnienia, w przypadku gdy grzywny są nakładane na kilka przedsiębiorstw uczestniczących w tym samym naruszeniu wspólnotowych reguł konkurencji, aby ostateczne kwoty grzywien odzwierciedlały wszelkie różnice między tymi przedsiębiorstwami w ich całkowitych obrotach. Komisja może dokonać podziału przedsiębiorstw na grupy. Metoda polegająca na podziale członków kartelu na kategorie celem zastosowania zróżnicowanego traktowania na etapie ustalania kwot wyjściowych grzywien, której leżąca u podstaw zasada została potwierdzona w orzecznictwie, choć sprowadza się do nieuwzględniania różnicy rozmiarów przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii, pociąga za sobą zryczałtowanie kwoty wyjściowej ustalonej dla przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii. Jednakże taki podział na kategorie powinien być przeprowadzony z poszanowaniem zasady równego traktowania, a kwota grzywny powinna być przynajmniej proporcjonalna w stosunku do okoliczności branych pod uwagę przy dokonywaniu oceny wagi naruszenia. Komisja powinna bowiem obrać spójną metodę podziału obiektywnie uzasadnioną, w szczególności, różnicą w udziałach w rynku posiadanych przez przedsiębiorstwa należące do tych różnych kategorii. (por. pkt 123, 124, 128)

Metoda obliczenia kwoty grzywien nałożonych przez Komisję za naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji, określona w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS nie jest arytmetyczną metodą obliczania, która nie daje możliwości indywidualnego dostosowania grzywien do każdego zainteresowanego przedsiębiorstwa w zależności od względnej wagi jego udziału w naruszeniu. Wytyczne są bowiem elastyczne i pozwalają Komisji na wykonywanie prawa swobodnego uznania zgodnie z przepisami art. 15 rozporządzenia nr 17 i art. 23 rozporządzenia nr 1/2003. (por. pkt 129)

Stwierdzenie i ocena poszczególnych cech powrotu do naruszenia stanowią część rzeczonych uprawnień uznaniowych Komisji, która nie może być związana żadnym potencjalnym terminem przedawnienia w zakresie tego typu ustalenia. Powrót do naruszenia stanowi bowiem istotny czynnik, który Komisja ma obowiązek ocenić, skoro uwzględnienie go ma na celu zachęcenie przedsiębiorstw, które wykazały się skłonnością do łamania reguł konkurencji, do zmiany ich zachowania. Wynika z tego, że Komisja może w każdym przypadku uwzględnić wskazówki potwierdzające taką skłonność. Ponadto wystarcza, aby przedsiębiorstwo zostało wcześniej uznane za podmiot popełniający naruszenie tego samego rodzaju, także wtedy gdy decyzja jest poddawana kontroli sądu. Ocena szczególnych cech powrotu do naruszenia zależy od oceny okoliczności danego przypadku przez Komisję w ramach przysługującego jej zakresu swobodnego uznania. Ponadto decyzjom Komisji przysługuje domniemanie legalności, dopóki nie zostanie stwierdzona ich nieważność, nie zostaną one uchylone albo wycofane. W dodatku, wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS dotyczą powrotu tego samego przedsiębiorstwa do naruszenia tego samego rodzaju, a pojęcie powrotu do naruszenia — tak jak jest ono rozumiane w niektórych krajowych porządkach prawnych — oznacza, że osoba dokonuje ponownych naruszeń po ukaraniu jej za podobne naruszenia. Komisja może zatem stwierdzić, że istnieje sytuacja powrotu do naruszenia, jeśli na to samo przedsiębiorstwo nałożono karę za ten sam rodzaj naruszenia, mimo że omawiane naruszenia dotyczą spółek zależnych lub innych rynków. W istocie mimo stwierdzenia naruszenia wspólnotowego prawa konkurencji przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE naruszało w dalszym ciągu rzeczony przepis. (por. pkt 141–143, 146, 147)

W ramach postępowania wszczętego w wyniku naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji, wyłącznie na początku kontradyktoryjnego etapu postępowania administracyjnego przedsiębiorstwo za pomocą pisma w sprawie przedstawienia zarzutów zostaje poinformowane o wszystkich istotnych okolicznościach, na których opiera się Komisja na tym etapie postępowania, oraz że przedsiębiorstwu temu przysługuje prawo dostępu do akt sprawy, które to prawo ma na celu zagwarantowanie skutecznego wykonania prawa do obrony. Jednakże jeżeli w celu ustalenia istnienia naruszenia w postępowaniu na podstawie art. 81 ust. 1 WE Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączonym do takiej odpowiedzi dokumencie, inne strony biorące udział w tym postępowaniu powinny mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego. W takich okolicznościach dany fragment odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub załączony do tej odpowiedzi dokument jest w rzeczywistości dowodem obciążającym inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w popełnieniu naruszenia. Komisja nie jest zobowiązana do przekazania przedsiębiorstwu odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jej dawnej spółki zależnej, a okoliczność, że przedsiębiorstwo nie posiada już istotnych dokumentów handlowych od czasu przeniesienia swojej działalności i jego dawna spółka zależna odmawia mu ich przekazania, nie podważa takiego wniosku. Przedsiębiorstwo będące zbywcą jest bowiem zobowiązane, na mocy ogólnego obowiązku ostrożności ciążącego na każdym przedsiębiorstwie, do zapewnienia należytego przechowywania w swoich rejestrach i archiwach dokumentów pozwalających śledzenie jego działalności w szczególności w celu posiadania dowodów koniecznych w przypadku postępowań sądowych lub administracyjnych. (por. pkt 163, 164, 170, 171)

Na podstawie art. 15 decyzji Komisji 2001/462 w sprawie zakresu uprawnień funkcjonariuszy ds. przesłuchań w niektórych postępowaniach z zakresu konkurencji, funkcjonariusz ds. przesłuchań przygotowuje na piśmie sprawozdanie końcowe w sprawie wykonania prawa do bycia wysłuchanym, czyli w szczególności w kwestii ujawnienia dokumentów i dostępu do akt, terminów na udzielenie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów i właściwego przeprowadzenia przesłuchania. Bada on, czy projekt decyzji podtrzymuje wyłącznie zarzuty, w przedmiocie których strony miały możliwość przedstawienia swojego stanowiska, oraz czy dochodzenia miały obiektywny charakter. Artykuł 16 omawianej decyzji stanowi, że sprawozdanie końcowe funkcjonariusza ds. przesłuchań dołącza się do projektu decyzji przedłożonego Komisji, co ma na celu zapewnienie, że podejmując decyzję w konkretnej sprawie, Komisja będzie miała pełną znajomość istotnych informacji dotyczących przebiegu procedury i przestrzegania prawa do bycia wysłuchanym. Z tych przepisów wynika, że zadaniem funkcjonariusza ds. przesłuchań nie jest zgromadzenie wszystkich zarzutów o charakterze proceduralnym, które zostały podniesione przez zainteresowanych w toku postępowania administracyjnego. Jest on zobowiązany do przekazania kolegium członków Komisji wyłącznie istotnych dla dokonania oceny legalności przebiegu postępowania administracyjnego zarzutów. (por. pkt 177–179)