OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

PAOLA MENGOZZIEGO

przedstawiona w dniu 19 września 2013 r. ( 1 )

Sprawy połączone C‑247/11 P i C‑253/11 P

Areva SA (C‑247/11 P),

Alstom SA,

T&D Holding SA, dawniej Areva T&D Holding SA,

Alstom Grid SAS, dawniej Areva T&D SA,

Alstom Grid AG, dawniej Areva T&D AG (C‑253/11 P)

przeciwko

Komisji Europejskiej

„Odwołanie — Konkurencja — Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki — Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową — Obowiązek uzasadnienia — Naruszenie prawa do obrony — Możliwość przypisania zachowania noszącego znamiona naruszenia — Odpowiedzialność solidarna za zapłatę grzywny — „Faktyczna” odpowiedzialność solidarna — Zasady proporcjonalności i równego traktowania — Prawo do skutecznej skargi”

1. Niniejsze sprawy połączone mają za przedmiot dwa odwołania wniesione, odpowiednio, w sprawie C‑247/11 P przez Areva SA (zwaną dalej „Arevą”) i w sprawie C‑253/11 P przez Alstom SA (zwaną dalej „Alstomem”) i jej spółki zależne: T&D Holding SA, dawniej Areva T&D Holding SA, Alstom Grid SAS, dawniej Areva T&D SA, i Alstom Grid AG, dawniej Areva T&D AG (wszystkie te spółki będą dalej zwane łącznie również „wnoszącymi odwołania”). Oba odwołania zostały wniesione od wyroku Sądu Unii Europejskiej z dnia 3 marca 2011 r. w sprawach połączonych Areva i in. przeciwko Komisji (zwanego dalej „zaskarżonym wyrokiem”) ( 2 ). W wyroku tym Sąd, po pierwsze, stwierdził częściową nieważność decyzji C(2006) 6762 wersja ostateczna (zwanej dalej „sporną decyzją”) ( 3 ), w której Komisja Europejska stwierdziła wpierw istnienie antykonkurencyjnego kartelu w sektorze rozdzielnic z izolacją gazową (zwanych dalej „RIG”) ( 4 ), a następnie nałożyła kary na przedsiębiorstwa, które w nim uczestniczyły, a po drugie zmienił grzywny nałożone przez Komisję na spółki, które wniosły niniejsze odwołania.

2. Przedstawiam niniejszą opinię jednocześnie z moją opinią w sprawach połączonych C‑231/11 P, C‑232/11 P i C‑233/11 P Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. ( 5 ), które dotyczą tego samego kartelu i tej samej decyzji Komisji. W zakresie, w jakim niektóre zagadnienia pojawiające się w niniejszej sprawie pokrywają się, przynajmniej częściowo, z kwestiami przeanalizowanymi we wspomnianych sprawach, pozwolę sobie – za każdym razem, gdy będzie to właściwe – odsyłać do odpowiednich punktów mojej opinii w tych sprawach.

I – Okoliczności faktyczne

A – Wnoszące odwołania

3. Areva, wnosząca odwołanie w sprawie C‑247/11 P, jest spółką wiodącą grupy spółek, która prowadzi działalność w sektorze energii jądrowej.

4. Alstom, pierwsza wnosząca odwołanie w sprawie C‑253/11 P, jest spółką wiodącą grupy przemysłowej działającej w różnych sektorach, między innymi w sektorze przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej (zwanym dalej „sektorem T&D”).

5. W dniu 8 stycznia 2004 r. cała działalność grupy Alstom w sektorze T&D została przeniesiona do grupy, której spółką wiodącą jest Areva. W okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. (data zakończenia naruszenia stwierdzonego przez Komisję w spornej decyzji) działalność grupy Areva w dziedzinie RIG była prowadzona przez Areva T&D SA i przez Areva T&D AG ( 6 ), spółki zależne w 100% od Areva T&D Holding SA, która z kolei była w 100% zależna od Arevy (zwane dalej łącznie „dawnymi spółkami zależnymi od Arevy”).

6. W dniu 7 czerwca 2010 r., po ostatecznym zamknięciu procedury ustnej przed Sądem, Areva zbyła całość swojej działalności w sektorze T&D. W szczególności Alstom przejął działalność przesyłową. W następstwie tego przejęcia Areva T&D Holding SA przybrała nazwę T&D Holding SA, która jest drugą wnoszącą odwołanie w sprawie C‑253/11 P, Areva T&D SA stała się Alstom Grid SAS, która jest trzecią wnoszącą odwołanie w sprawie C‑253/11 P, a Areva T&D AG stała się Alstom Grid AG – czwartą wnoszącą odwołanie w sprawie C‑253/11 P. Alstom i jego obecne spółki zależne: T&D Holding SA, Alstom Grid SAS i Alstom Grid AG, wnoszące odwołanie w sprawie C‑253/11 P, będą dalej nazywane łącznie również „spółkami grupy Alstom”.

B – Sporna decyzja i zaskarżony wyrok

7. W dniu 24 stycznia 2007 r. Komisja wydała sporną decyzję, w której stwierdziła istnienie antykonkurencyjnego kartelu w sektorze RIG, w ramach którego uczestniczące w nim przedsiębiorstwa uzgodniły, między innymi, podział rynków w skali światowej ( 7 ), sposób ustalania cen i wymianę poufnych informacji. Komisja stwierdziła też, że kartel działał w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 11 maja 2004 r. W szczególności ustaliła ona odpowiedzialność wnoszących odwołania w niniejszych sprawach ( 8 ), w związku z czym nałożyła na nie grzywny ( 9 ).

8. Wnoszące odwołania wniosły skargi na sporną decyzję do Sądu, który w dniu 3 marca 2011 r. wydał zaskarżony wyrok. W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził częściową nieważność spornej decyzji ( 10 ), a następnie – w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania – nałożył za stwierdzone naruszenia następujące grzywny: — Alstom: 10327500 EUR; — Alstom: 48195000 EUR, solidarnie z Areva T&D SA, przy czym 20400000 EUR z kwoty należnej od Areva T&D SA podlega solidarnej zapłacie przez Areva T&D SA oraz Areva T&D AG, Arevę i Areva T&D Holding SA ( 11 ).

9. Sąd oddalił skargi w pozostałym zakresie.

II – Postępowanie przed Trybunałem i żądania stron

10. Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 24 maja 2011 r. Areva wniosła odwołanie w sprawie C‑247/11 P. Pismem złożonym w sekretariacie Trybunału w dniu 25 maja 2011 r. spółki grupy Alstom wniosły odwołanie w sprawie C‑253/11 P. Zarówno Areva, jak i spółki grupy Alstom wnoszą do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku. W przypadku, gdyby Trybunał stwierdził, że stan postępowania pozwala na wydanie ostatecznego orzeczenia, wnoszą one, tytułem żądania głównego, o stwierdzenie nieważności odpowiednio art. 1 lit. c) i art. 2 lit. c) oraz art. 1 lit. b), d), e), f) i art. 2 lit. b) i c) spornej decyzji, a tytułem żądania ewentualnego – o znaczne obniżenie kwoty nałożonej na nie grzywny, jak również o obciążenie Komisji kosztami postępowania. W przypadku, gdyby Trybunał stwierdził, że stan postępowania nie pozwala na wydanie orzeczenia, wnoszące odwołania wnoszą o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania innej izbie Sądu i rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Komisja wnosi o oddalenie odwołań i obciążenie wnoszących odwołania kosztami postępowania.

11. Postanowieniem z dnia 20 lipca 2011 r. prezes Trybunału zarządził połączenie spraw C‑247/11 P i C‑253/11 P do celów procedury pisemnej i ustnej oraz w celu wydania wyroku.

12. Strony przedstawiły przed Trybunałem swoje stanowiska na piśmie oraz ustnie na rozprawie w dniu 2 maja 2013 r.

III – Analiza odwołań

13. Na poparcie swoich żądań Areva podnosi w sprawie C‑247/11 P cztery zarzuty, a spółki grupy Alstom podnoszą w sprawie C‑253/11 P pięć zarzutów. Analizę należy rozpocząć od zarzutu pierwszego podniesionego przez spółki grupy Alstom.

A – W przedmiocie zarzutu pierwszego spółek grupy Alstom, dotyczącego naruszenia art. 296 TFUE

14. W ramach zarzutu pierwszego odwołania, który dzieli się na dwie części, spółki grupy Alstom podnoszą, że Sąd naruszył art. 296 TFUE, orzekając, iż sporna decyzja jest wystarczająco uzasadniona ( 12 ). Pierwsza część tego zarzutu dotyczy uzasadnienia spornej decyzji w zakresie przypisania spółce Alstom – jako spółce dominującej Alstom T&D SA i Alstom T&D AG ( 13 ) – odpowiedzialności za naruszenie w odniesieniu do okresu od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. Druga część zarzutu odnosi się do uzasadnienia zawartego we wspomnianej decyzji, dotyczącego nałożenia na Alstom i Areva T&D SA obowiązku solidarnej zapłaty grzywny.

1. W przedmiocie pierwszej części zarzutu pierwszego, podniesionego przez spółki grupy Alstom

a) Argumenty stron

15. W ramach pierwszej części zarzutu pierwszego, która dotyczy pkt 90–99 zaskarżonego wyroku, spółki grupy Alstom utrzymują zasadniczo, że Sąd powinien był stwierdzić, iż uzasadnienie spornej decyzji było niewystarczające, jako że Komisja nie ustosunkowała się w nim do argumentów i informacji zaprezentowanych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów służącej wykazaniu, że pomimo domniemania wywierania przez Alstom decydującego wpływu na jej spółki zależne (zwanego dalej „domniemaniem decydującego wpływu”) określały one, w czasie trwania naruszenia, swoje zachowanie na rynku w sposób niezależny od spółki dominującej. W spornej decyzji nie przedstawiono żadnego wyjaśnienia, które umożliwiałoby zrozumienie powodów, dla których informacje przedstawione przez Alstom nie mają wartości dowodowej, podczas gdy chodzi o informacje istotne dla struktury rzeczonej decyzji i których nieuwzględnienie wymaga niezwykle szczegółowego i starannego uzasadnienia.

16. Spółki grupy Alstom twierdzą ponadto, że Sąd wypaczył sporną decyzję, w szczególności w pkt 95 zaskarżonego wyroku, ponieważ motywy 345–347 tej decyzji w żaden sposób nie stanowią opisu pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Poza tym Sąd zaakceptował fakt, że Komisja odrzuciła dowody przedłożone przez Alstom i oparła się na dowodach przedstawionych przez osobę trzecią, mianowicie przez Arevę.

17. Komisja wnosi o oddalenie argumentów przedstawionych przez spółki grupy Alstom.

b) Analiza

18. Przede wszystkim należy przypomnieć, że obowiązek uzasadnienia przewidziany w art. 296 TFUE stanowi istotny wymóg proceduralny, który należy odróżnić od kwestii prawidłowości uzasadnienia, wchodzącej w zakres zgodności z prawem spornego aktu ( 14 ).

19. Z tej perspektywy z jednej strony uzasadnienie wymagane przez art. 296 TFUE powinno być dostosowane do charakteru rozpatrywanego aktu i powinno przedstawiać w sposób zrozumiały i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która jest autorem aktu, tak aby umożliwić zainteresowanym zapoznanie się z powodami podjęcia środka, a właściwemu sądowi przeprowadzenie kontroli. Jeśli chodzi w szczególności o uzasadnienie decyzji indywidualnych, celem obowiązku uzasadnienia takich decyzji obok umożliwienia kontroli sądowej jest dostarczenie zainteresowanemu danych wystarczających do zweryfikowania, czy decyzja jest ewentualnie obarczona wadą pozwalającą zakwestionować jej ważność ( 15 ).

20. Z drugiej strony wymóg uzasadnienia należy oceniać w świetle okoliczności danego przypadku, w szczególności treści aktu, charakteru podniesionych argumentów, a także interesu, jaki w uzyskaniu wyjaśnień mogą mieć adresaci aktu lub inne osoby, których dotyczy on bezpośrednio i indywidualnie. Nie jest wymagane, aby uzasadnienie wyszczególniało wszystkie istotne elementy faktyczne i prawne, ponieważ kwestia, czy uzasadnienie aktu spełnia wymogi art. 296 TFUE, powinna być oceniana w świetle nie tylko jego treści, ale również jego kontekstu i całości przepisów prawnych regulujących daną dziedzinę ( 16 ).

21. Tak więc zgodnie z art. 296 TFUE Komisja jest wprawdzie zobowiązana wymienić okoliczności faktyczne i prawne, na których opiera się uzasadnienie decyzji, i przytoczyć rozważania prawne, które skłoniły ją do jej wydania, ale postanowienie to nie wymaga, by przedyskutowała ona wszystkie kwestie faktyczne i prawne, które były roztrząsane w trakcie postępowania administracyjnego ( 17 ).

22. W szczególności jeżeli – tak jak w niniejszym przypadku – decyzja dotycząca zastosowania przepisów Unii w dziedzinie prawa konkurencji odnosi się do wielu adresatów i dotyczy możliwości przypisania naruszenia, musi ona zawierać wystarczające uzasadnienie względem każdego z adresatów, zwłaszcza względem tych spośród nich, którzy zgodnie z ową decyzją ponoszą odpowiedzialność za to naruszenie. Zatem w zakresie dotyczącym spółki dominującej uznanej za odpowiedzialną za stanowiące naruszenie zachowanie jej spółki zależnej decyzja taka powinna co do zasady przedstawiać szczegółowo powody uzasadniające przypisanie naruszenia tej spółce ( 18 ).

23. Jeżeli chodzi w szczególności o decyzję Komisji, która względem pewnych adresatów opiera się wyłącznie na domniemaniu rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, należy stwierdzić, że Komisja jest w każdym razie zobowiązana przedstawić w odpowiedni sposób powody, dla których przywołane okoliczności faktyczne i prawne nie wystarczyły dla obalenia domniemania rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, gdyż w przeciwnym razie uczyniłaby to domniemanie faktycznie niewzruszalnym ( 19 ).

24. W niniejszym przypadku należy przede wszystkim zauważyć, że jak wynika wyraźnie z motywu 349 spornej decyzji oraz pkt 91 zaskarżonego wyroku, w celu ustalenia odpowiedzialności Alstomu Komisja oparła się na domniemaniu wywierania decydującego wpływu, nie rezygnując jednak z uwzględnienia również pewnych innych istotnych czynników, które przedstawiła w motywach 350–356 rzeczonej decyzji. W celu ustalenia odpowiedzialności Alstomu Komisja nie oparła się zatem wyłącznie na domniemaniu wywierania decydującego wpływu, ale raczej przyjęła rzeczone domniemanie w połączeniu z innymi dowodami ( 20 ).

25. W szczególności we wspomnianych motywach spornej decyzji Komisja wyjaśniła między innymi, że struktura funkcjonowania grupy, której Alstom był spółką dominującą, była zorganizowana w taki sposób, że personel kierowniczy wywierający decydujący wpływ na działalność spółek zależnych w dziedzinie RIG podlegał Alstomowi ( 21 ). Komisja wskazała też, że w szeregu przypadków istniał zbieg obowiązków między kierownictwem spółki dominującej i spółek zależnych, jak w przypadku dyrektora generalnego sektora T&D, który z pewnością wywierał decydujący wpływ na działalność grupy w sektorze RIG i który był członkiem komitetu wykonawczego Alstomu ( 22 ). Następnie Komisja wyjaśniła, że akta sprawy zawierały dowody na to, iż osoby wskazane w ramach kartelu jako przedstawiciele grupy Alstom mogły regularnie podejmować zobowiązania w imieniu spółki dominującej ( 23 ). Ponadto Komisja uznała, że w świetle wysokiej grzywny, która została nałożona na Alstom przez Conseil de la concurrence (francuską radę ds. konkurencji) w 1988 r., jest mało prawdopodobne, aby odpowiedzialność za naruszenie reguł konkurencji nie została uznana za istotne ryzyko przez personel kierowniczy spółki dominującej ( 24 ). Komisja wskazała również, że spółka dominująca zatwierdzała propozycje ofert dotyczących podstacji RIG, przekraczające określony próg lub wiążące się z istotnym ryzykiem dla grupy ( 25 ).

26. W świetle rozważań przedstawionych w spornej decyzji nie rozumiem, w jaki sposób można twierdzić, jak czynią to spółki grupy Alstom, że Sąd powinien był wytknąć Komisji to, że nie przedstawiła szczegółowego uzasadnienia zgodnego z wymogami wynikającymi z orzecznictwa wspomnianego w pkt 18–23 w odniesieniu do przypisania Alstomowi odpowiedzialności za omawiane naruszenie.

27. Otóż w toku postępowania przed Komisją Alstom przedstawił szereg argumentów zmierzających do wykazania braku wywierania przez nią decydującego wpływu na jej spółki zależne ( 26 ). Jak twierdzą spółki grupy Alstom i jak przyznaje zresztą Sąd w pkt 98 zaskarżonego wyroku, prawdą jest w tym względzie, że ze spornej decyzji nie wynika wyraźnie, by Komisja rozpatrzyła indywidualnie wszystkie te argumenty podniesione przed nią przez Alstom.

28. Jednakże ze wspomnianej decyzji wynika, że Komisja, zgoła nie pomijając tych argumentów, dokonała zasadniczo ich oceny całościowej ( 27 ) i jednocześnie przedstawiła, jak wynika to z pkt 25 powyżej, szczegółowe uzasadnienie powodów, które w połączeniu z domniemaniem decydującego wpływu skłoniły ją do stwierdzenia, że Alstom rzeczywiście wywierał decydujący wpływ na swoje spółki zależne.

29. W tym względzie wskazałem już w pkt 19–21 powyżej, że zgodnie z orzecznictwem w celu dopełnienia obowiązku uzasadnienia Komisja nie jest zobowiązana wspomnieć konkretnie o wszystkich argumentach podniesionych przez strony w trakcie postępowania administracyjnego pod warunkiem, że uzasadnienie umożliwia dostatecznie zainteresowanym zapoznanie się z powodami podjęcia środka i o ile – w szczególności w przypadku spółki dominującej uznanej za odpowiedzialną za noszące znamiona naruszenia zachowanie jej spółki zależnej – omawia szczegółowo powody uzasadniające przypisanie naruszenia tej spółce.

30. Tymczasem w zasadzie jest oczywiście pożądane, aby Komisja opisała w sposób uporządkowany i szczegółowy argumenty oraz okoliczności faktyczne i prawne przedstawione przez strony w toku postępowania administracyjnego, w szczególności te, które zostały przedstawione w celu wykazania braku decydującego wpływu spółki dominującej na spółkę zależną. Jednakże w przypadku takim jak ten w niniejszej sprawie, w którym w celu przypisania odpowiedzialności za naruszenie spółce dominującej Komisja nie oparła się wyłącznie na domniemaniu decydującego wpływu, lecz rozważyła w sposób wyraźny inne istotne czynniki, uważam, że jest ona uprawniona do zbadania i dokonania oceny przedstawionych argumentów i dowodów w sposób ogólny – tak jak uczyniła to w niniejszej sprawie – pod warunkiem że uzasadnienie aktu pozwala dostatecznie zainteresowanemu, mianowicie spółce dominującej, na poznanie powodów ostatecznie wydanej decyzji, w niniejszym przypadku decyzji o przypisaniu mu odpowiedzialności za naruszenie.

31. Pragnę zresztą zauważyć, że spółki grupy Alstom nie wyjaśniły, w jakim zakresie podobno wadliwe uzasadnienie spornej decyzji przeszkodziło im w skutecznej obronie ich praw przed Sądem lub uniemożliwiło mu przeprowadzenie kontroli. Przeciwnie, dokonana przez Sąd w pkt 93–97 zaskarżonego wyroku szczegółowa analiza argumentów Alstomu zmierzających do obalenia domniemania decydującego wpływu wskazuje raczej na to, że Alstom mógł skutecznie bronić swoich praw przed Sądem i że Sąd był w stanie przeprowadzić kontrolę spornej decyzji ( 28 ).

32. W świetle powyższego uważam, że Sąd prawidłowo zinterpretował zakres spoczywającego na Komisji obowiązku uzasadnienia określony w orzecznictwie i nie naruszył prawa, orzekając, że sporna decyzja jest wystarczająco uzasadniona w odniesieniu do przypisania Alstomowi odpowiedzialności za udział w naruszeniu w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. Wniosku tego nie mogą podważyć pozostałe argumenty podniesione przez spółki grupy Alstom.

33. Jeśli chodzi o ww. wyrok w sprawie Elf Aquitaine przeciwko Komisji, na który powołują się spółki grupy Alstom, a w którym Trybunał uchylił wyrok Sądu z powodu naruszenia spoczywającego na Komisji obowiązku uzasadnienia, wystarczy wskazać, że – w odróżnieniu od sytuacji leżącej u podstaw sprawy, w której wydano ten wyrok – spółki grupy Alstom nie miały w niniejszej sprawie do czynienia z pierwszą decyzją Komisji, w której Komisja zmieniła swoje zwyczajowe podejście i w celu przypisania naruszenia spółce dominującej oparła się jedynie na domniemaniu, że ta spółka dominująca wywierała decydujący wpływ na swą spółkę zależną. Nie mogą one zatem opierać się w niniejszej sprawie na rozwiązaniu przyjętym w tym wyroku.

34. Co się tyczy zastrzeżenia, że Sąd wypaczył sporną decyzję, stwierdzając w pkt 95 zaskarżonego wyroku, że motywy 345–347 spornej decyzji stanowiły streszczenie argumentów podniesionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, moim zdaniem jest ono bezskuteczne, a w każdym razie bezzasadne. Jest bezskuteczne, ponieważ nawet jeśli Sąd popełnił błąd w tym względzie, to w żaden sposób nie podważa to stwierdzenia wynikającego z poprzednich punktów, zgodnie z którym Komisja w wystarczający pod względem prawnym sposób uzasadniła fakt przypisania Alstomowi odpowiedzialności za naruszenie. Jest ono bezzasadne, ponieważ – jak już wskazałem – w rzeczywistości Komisja rozważyła sedno argumentów podniesionych przed nią przez Alstom ( 29 ).

35. Jeśli chodzi o argument dotyczący twierdzenia, że Komisja oparła się na dowodach dostarczonych przez osobę trzecią, nie istnieje żaden przepis prawa Unii, który uniemożliwiałby Komisji wykorzystanie, oczywiście z poszanowaniem prawa do obrony, takich dowodów w zakresie, w jakim są one istotne. Wydaje mi się oczywiste, że skoro Areva nabyła od Alstomu spółki zależne uczestniczące w kartelu, mogła ona posiadać istotne informacje o funkcjonowaniu tych spółek zależnych w okresie poprzedzającym sprzedaż. Zresztą spółki grupy Alstom nie wskazują, które dowody podważają, i tym bardziej nie wspominają o wypaczeniu tych dowodów.

36. Moim zdaniem z całości powyższych rozważań wynika, że pierwszą część zarzutu pierwszego należy oddalić.

2. W przedmiocie drugiej części zarzutu pierwszego spółek grupy Alstom

37. W drugiej części zarzutu pierwszego, która dotyczy pkt 200 zaskarżonego wyroku, spółki grupy Alstom zarzucają Sądowi, że uznał, iż Komisja mogła słusznie odstąpić od przedstawienia powodów, dla których na dwie spółki, które nie stanowiły jednego podmiotu gospodarczego w dniu wydania decyzji, można nałożyć obowiązek solidarnej zapłaty grzywny. W szczególności zarzucają one Sądowi, że nie wytknął Komisji we wspomnianym pkt 200 zaskarżonego wyroku tego, iż Komisja nie uzasadniła w sposób szczególny faktu nałożenia na Alstom i Areva T&D SA (obecnie Alstom Grid SAS) obowiązku solidarnej zapłaty grzywny, podczas gdy nie stanowiły już one jednego przedsiębiorstwa w chwili wydania spornej decyzji.

38. W tym względzie uważam, że w niniejszej sprawie Sąd mógł, nie naruszając prawa, nie wytykać Komisji braku szczególnego uzasadnienia decyzji o nałożeniu na Alstom i Areva T&D SA obowiązku solidarnej zapłaty grzywny za okres, w którym stanowiły one jedno przedsiębiorstwo.

39. Wskazałem już w pkt 20 i 21 powyżej, że zgodnie z orzecznictwem art. 296 TFUE nie wymaga, aby Komisja przedyskutowała wszystkie kwestie faktyczne i prawne, które były roztrząsane w trakcie postępowania administracyjnego ( 30 ). Poza tym zgodnie z orzecznictwem decyzja Komisji, która pozostaje w zgodzie z utrwaloną praktyką decyzyjną, może zostać uzasadniona w sposób zwięzły, a dopiero w przypadku gdy taka decyzja idzie znacznie dalej niż wcześniejsze decyzje, Komisja musi dokładnie przedstawić swój tok rozumowania ( 31 ).

40. Tymczasem wbrew temu, co twierdzą spółki grupy Alstom, nałożenie obowiązku solidarnej zapłaty grzywny na spółkę zależną, która uczestniczyła w naruszeniu, i na dawną spółkę dominującą za okres naruszenia, w którym te dwie spółki stanowiły jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji, nie odbiega od wcześniejszej praktyki Komisji i nie zostało podważone w orzecznictwie ( 32 ).

41. Praktyka ta opiera się na założeniu, że ponieważ przez pewien okres spółki stanowiły w rozumieniu prawa konkurencji jedno przedsiębiorstwo, które naruszyło reguły konkurencji, Komisja może skazać je na solidarną zapłatę grzywny za naruszenie popełnione w tym okresie ( 33 ). Bez uszczerbku dla rozważań, które przedstawię w pkt 155 i nast. w ramach analizy czwartego zarzutu spółek grupy Alstom, pragnę zauważyć, że fakt, iż w chwili wydania decyzji Komisji rzeczone spółki nie stanowiły już jednolitego podmiotu gospodarczego, sam w sobie nie jest okolicznością, która uniemożliwia ( 34 ) skazanie ich na solidarną zapłatę grzywny jako podmiotów, które mogą zostać uznane za ponoszące wspólną odpowiedzialność za działania przedsiębiorstwa, którego stanowiły część ( 35 ).

42. W tych okolicznościach, zważywszy, że Komisja uzasadniła w sposób wystarczający pod względem prawnym – jak wynika to z analizy pierwszej części zarzutu pierwszego – decyzję o przypisaniu spółce dominującej odpowiedzialności za naruszenie, uważam, że w niniejszej sprawie nie można zarzucać Komisji, że nie przedstawiła szczególnego uzasadnienia dotyczącego faktu skazania na solidarną zapłatę grzywny tej spółki dominującej wraz z jej spółką zależną, która bezpośrednio uczestniczyła w kartelu, nawet jeśli spółki, o których mowa, nie stanowiły już jednolitego podmiotu gospodarczego w momencie wydania spornej decyzji ( 36 ).

43. Moim zdaniem z powyższego wynika, że druga część zarzutu pierwszego spółek grupy Alstom, a w konsekwencji wspomniany zarzut pierwszy w całości, należy oddalić.

B – W przedmiocie zarzutu drugiego spółek grupy Alstom, dotyczącego naruszenia przez Sąd ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia oraz art. 263 TFUE i w przedmiocie zarzutu pierwszego Arevy, dotyczącego naruszenia przez Sąd ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia oraz naruszenia prawa do obrony

44. W ramach zarzutu drugiego, który dzieli się na cztery części, spółki grupy Alstom twierdzą, że Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia swojego wyroku wynikający z art. 36 i 53 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jak również art. 263 TFUE. Konkretnie w ramach trzech pierwszych części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom podnoszą, że Sąd naruszył spoczywający na nim obowiązek uzasadnienia oraz art. 263 TFUE, ponieważ wielokrotnie zastąpił rozumowanie Komisji własnym rozumowaniem, uzupełniając a posteriori sporną decyzję elementami uzasadnienia, których w niej nie było. Pierwsza i druga część omawianego zarzutu odnoszą się do uzasadnienia zaskarżonego wyroku w zakresie przypisania odpowiedzialności za naruszenie, odpowiednio, Alstom i T&D Holding SA (dawniej Areva T&D Holding SA) jako spółkom dominującym. Trzecia część zarzutu dotyczy rozumowania przedstawionego przez Sąd w pkt 214–216 zaskarżonego wyroku w odniesieniu do udziału w częściach równych w solidarnej zapłacie grzywny. Ta część zarzutu jest ściśle związana z zagadnieniami omówionymi w ramach zarzutu czwartego spółek grupy Alstom i zostanie zbadana wspólnie z nim w pkt 155 i nast. W czwartej części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom kwestionują uzasadnienie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim Sąd orzekł w nim, iż spółki, które nie tworzą jednostki gospodarczej w dniu wydania spornej decyzji, mogą zostać skazane na solidarną zapłatę grzywny.

45. W ramach zarzutu pierwszego Areva podnosi, że Sąd naruszył obowiązek uzasadnienia i prawo do obrony, gdy badał, czy Areva rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na jej dawne spółki zależne w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r.

46. Ponieważ w ramach tych zarzutów wnoszące odwołania podniosły naruszenie przez Sąd ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia, sądzę, że należy przypomnieć na wstępie zakres tego obowiązku wyznaczony w orzecznictwie, odwołując się w szczególności do ograniczeń, którym Sąd podlega w ramach kontroli legalności w związku z zakresem uzasadnienia zawartego w zaskarżonym akcie.

1. W przedmiocie zakresu obowiązku uzasadnienia spoczywającego na Sądzie i w przedmiocie zakazu zastępowania uzasadnienia zaskarżonego aktu

47. Spoczywający na Sądzie obowiązek uzasadnienia wyroków wynika z lektury art. 36 w związku z art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości.

48. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie wyroku powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi na dokonanie jego kontroli sądowej ( 37 ).

49. Obowiązek uzasadnienia nie przewiduje jednakże przedstawienia przez Sąd wyjaśnień odpowiadających w sposób wyczerpujący na każdy punkt rozumowania przedstawionego przez strony sporu. Uzasadnienie może zatem być dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie powodów, dla których Sąd nie przychylił się do ich argumentów, a Trybunał dysponuje elementami wystarczającymi do sprawowania kontroli ( 38 ).

50. Następnie w ramach skargi o stwierdzenie nieważności Trybunał i Sąd nie mogą w żadnym przypadku zastępować uzasadnienia autora zaskarżonego aktu swoim własnym uzasadnieniem ( 39 ). Zatem sąd Unii nie może zupełnie inaczej uzasadnić aktu prawa Unii opartego na błędnym lub nawet niezgodnym z prawem czy niewystarczającym uzasadnieniu, a potem utrzymać go w mocy, gdyż poza obszarem zastosowania nieograniczonego prawa orzekania (art. 261 TFUE) sąd Unii nie może poprawiać zaskarżonego aktu, lecz jedynie stwierdzić jego nieważność, jeżeli – oraz w zakresie, w jakim – skarga o stwierdzenie nieważności jest zasadna (art. 264 akapit pierwszy TFUE) ( 40 ).

51. Jednakże nawet w takim przypadku po pierwsze, nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd Unii wnikliwie skontrolował zarzuty i argumenty podnoszone przez skarżące pod kątem ich zasadności i szczegółowo je rozpatrzył ( 41 ). Po drugie, z orzecznictwa wynika, że wprawdzie w ramach skargi o stwierdzenie nieważności Sąd może uznać, iż uzasadnienie zaskarżonego aktu należy interpretować inaczej niż jego autor, a nawet w pewnych okolicznościach odrzucić uzasadnienie formalne przyjęte przez autora, nie może jednak tego uczynić, jeśli nie uzasadnia tego żaden rzeczowy argument ( 42 ).

52. Dlatego też uważam, że to właśnie w świetle tych zasad ustalonych w orzecznictwie należy zbadać, czy Sąd zastąpił niezgodnie z prawem uzasadnienie zawarte w spornej decyzji własnym uzasadnieniem. W tym celu należy ustalić, czy w zaskarżonym wyroku Sąd ograniczył się do zbadania, nawet w sposób szczegółowy, zarzutów i argumentów podniesionych przed nim przez wnoszące odwołania w celu zweryfikowania ich zasadności, czy wprost przeciwnie uzasadnił decyzję zupełnie inaczej, aby utrzymać ją w mocy.

53. W tym względzie należy dodać też, że wprawdzie – jak twierdzą spółki grupy Alstom – postępowanie unijne dotyczące kontroli legalności aktów instytucji stanowi „proces przeprowadzany w odniesieniu do aktu”, co oznacza, że – jak zostało wcześniej wskazane – nie można dodać do aktu nowego i innego uzasadnienia, aby „uratować” ten akt, jednak nie zmienia to faktu, że w celu przeprowadzenia pełnej kontroli legalności owego aktu sąd Unii powinien być w stanie ustosunkować się wyczerpująco do argumentów podniesionych przed nim przez skarżących. W tym celu ów sąd może być zmuszony do analizy argumentów lub dowodów przedstawionych w toku postępowania administracyjnego nawet w sposób bardziej szczegółowy niż w zaskarżonym akcie ( 43 ). Jeśli bowiem uzasadnienie aktu jest samo w sobie wystarczające i nie jest wadliwe, nic nie stoi na przeszkodzie temu, by Sąd przedstawił uzasadnienie, które zawiera – w odpowiedzi na argumenty przedstawione przed Sądem przez strony sporu – analizę lub rozumowanie dotyczące argumentów lub dowodów przedstawionych przed Komisją, które jest rozwinięte bardziej niż to zawarte w zaskarżonym akcie.

2. W przedmiocie pierwszej części zarzutu drugiego spółek grupy Alstom

54. W pierwszej części zarzutu drugiego, która dotyczy pkt 101–110 zaskarżonego wyroku, spółki grupy Alstom zarzucają Sądowi, że zastąpił swoim rozumowaniem rozumowanie Komisji i wprowadził istotne motywy uzasadnienia stanowiące a posteriori podstawę decyzji w odniesieniu do badania dowodów przedstawionych w celu obalenia domniemania wywierania decydującego wpływu przez Alstom na jej spółki zależne w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. W szczególności pkt 102–110 zaskarżonego wyroku zawierają analizę niektórych argumentów podniesionych przez Alstom w pkt 90–150 odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Sąd zajął stanowisko w sprawie tych dowodów i dokonał ich oceny, podczas gdy takich ocen nie było w spornej decyzji, a zatem zostały one dodane do tekstu tej decyzji.

55. Przede wszystkim wskazałem już w tym względzie w ramach analizy pierwszej części zarzutu pierwszego ( 44 ) podniesionego przez spółki grupy Alstom, że Sąd nie dopuścił się błędu, orzekając, że Komisja przedstawiła wystarczające uzasadnienie w spornej decyzji, gdy przypisała Alstomowi odpowiedzialność za naruszenie popełnione w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r.

56. W tym kontekście zaskarżony wyrok nie uzupełnia spornej decyzji o motywy uzasadnienia zupełnie różne od tych, na których oparła się Komisja, by stwierdzić odpowiedzialność Alstomu. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest bowiem zgodne z linią uzasadnienia spornej decyzji. Prawdą jest, że w odpowiedzi na argumenty podniesione przez Alstom przed Sądem, w pkt 102–109 zaskarżonego wyroku Sąd dokonał bardzo szczegółowej analizy szeregu dokumentów, które Alstom przedstawił w toku postępowania administracyjnego. Analizy o takim poziomie szczegółowości nie ma w spornej decyzji. Nie oznacza to jednak, że Sąd bezprawnie zastąpił uzasadnienie.

57. Zgodnie bowiem z tym, co stwierdziłem wcześniej w pkt 53, uważam, że skoro uzasadnienie spornej decyzji w zakresie przypisania Alstomowi naruszenia popełnionego w rozpatrywanym okresie jest samo w sobie wystarczające i nie jest wadliwe, nic nie stało na przeszkodzie temu, by Sąd, w celu ustosunkowania się do argumentów zaprezentowanych przed nim przez Alstom, dokonał szczegółowej analizy argumentów i dowodów przedstawionych przed Komisją, która jest bardziej rozwinięta niż ta, którą można znaleźć w spornej decyzji. Wprost przeciwnie, podejście takie jest – jak mi się wydaje – dowodem na to, że Sąd zachował staranność, dokonując analizy argumentów podniesionych przed nim przez Alstom.

58. Z powyższych rozważań wynika, że pierwsza część zarzutu drugiego spółek grupy Alstom winna zostać oddalona.

3. W przedmiocie zarzutu pierwszego Arevy i w przedmiocie drugiej części zarzutu drugiego spółek grupy Alstom

a) Argumenty stron

59. W ramach zarzutu pierwszego, który dotyczy pkt 144–152 zaskarżonego wyroku, Areva podnosi naruszenie przez Sąd obowiązku uzasadnienia i prawa do obrony. Areva utrzymuje, że w pkt 150 zaskarżonego wyroku Sąd zastąpił swoim rozumowaniem rozumowanie Komisji, dodając a posteriori do spornej decyzji dwie nowe informacje w celu oddalenia twierdzenia, że w okresie od dnia 9 stycznia 2004 r. do dnia 11 maja 2004 r. Areva i Areva T&D Holding SA nie posiadały wystarczającego doświadczenia w sektorze T&D, które umożliwiałoby im rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu na zachowanie ich spółek zależnych. Areva kwestionuje z jednej strony twierdzenie, iż mogła ona uzyskać wiedzę na temat sektora T&D w okresie między zawarciem umowy o nabyciu spółek zależnych T&D od Alstomu we wrześniu 2003 r. i faktycznym przeniesieniem tych spółek zależnych w dniu 8 stycznia 2004 r., a z drugiej strony twierdzenie, iż nie można wykluczyć, że zatrudnienie nowego dyrektora tych spółek zależnych spoza grupy pozwoliło Arevie uzyskać fachową wiedzę na temat sektora T&D.

60. Tymczasem, po pierwsze, te dwie informacje nie zostały uprzednio przedstawione przez Komisję, w związku z czym stanowią uzupełnienie lub zamianę przez Sąd uzasadnienia, na którym opiera się sporna decyzja. Po drugie, twierdzenia Sądu nie pozwalają zrozumieć powodów, dla których Sąd nie przychylił się do argumentów Arevy, wskutek czego zaskarżony wyrok zawiera wadliwe uzasadnienie. Po trzecie Sąd naruszył również prawo Arevy do obrony. Z jednej strony, opierając się na informacjach, które stanowią w rzeczywistości jedynie przypuszczenia, uczynił on domniemanie decydującego wpływu niewzruszalnym i nałożył na Arevę – w zakresie wykazania braku rzeczywistego wywierania przez nią decydującego wpływu na jej dawne spółki zależne – obowiązek przedstawienia probatio diabolica, ponieważ zażądał dowodu negatywnego na brak ingerencji w ich zachowania. Z drugiej strony Sąd nie dał Arevie możliwości wypowiedzenia się na temat wspomnianych nowych informacji włączonych do spornej decyzji.

61. W replice Areva podnosi, że Sąd naruszył prawo, ponieważ nie wyciągnął wobec Komisji konsekwencji z faktu naruszenia przez nią obowiązku uzasadnienia w ramach analizy rzeczywistego wywierania przez Arevę decydującego wpływu na jej dawne spółki zależne. Areva twierdzi w szczególności, że Komisja zbyła milczeniem część podniesionych przez nią argumentów i nie przedstawiła szczegółowo uzasadnionego stanowiska w przedmiocie innych argumentów, które Areva podniosła.

62. W ramach drugiej części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom, a w szczególności T&D Holding SA, podnoszą w istocie to samo zastrzeżenie co Areva, dotyczące naruszenia przez Sąd ciążącego na nim obowiązku uzasadnienia. Sąd nie ograniczył się bowiem do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie zawartych w spornej decyzji twierdzeń w odniesieniu do tego, że T&D Holding SA nabyła znajomość sektora T&D, ale dodał dwie nowe informacje, a konkretnie te, które zostały przywołane przez Arevę i wskazane w pkt 59 powyżej. Te dwie informacje nie zostały omówione w toku postępowania administracyjnego, co oznacza, że Sąd zmienił i uzupełnił uzasadnienie spornej decyzji, dokonując niezgodnego z prawem zastąpienia uzasadnienia.

63. Komisja nie zgadza się z tymi argumentami. W szczególności podnosi ona, że zastrzeżenie Arevy oparte na wadliwym uzasadnieniu jest niedopuszczalne, ponieważ Areva nie zakwestionowała w rzeczywistości uzasadnienia wyroku, ale ocenę dowodów dokonaną przez Sąd, co jest niedopuszczalne w odwołaniu.

b) Analiza

64. Należy najpierw zbadać, w świetle kryteriów wskazanych w pkt 47–53 powyżej, czy w zaskarżonym wyroku Sąd dokonał zastąpienia uzasadnienia, jak podnoszą zarówno Areva, jak i spółki grupy Alstom. Ich argumenty dotyczą w szczególności dwóch informacji wymienionych w pkt 59 powyżej, które Sąd jakoby dodał w pkt 150 zaskarżonego wyroku do uzasadnienia spornej decyzji ( 45 ). Uważam, że w tym celu należy zacząć od szczegółowej analizy zaskarżonego wyroku.

65. W pkt 144–152 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił zarzut Arevy i T&D Holding oparty na tym, że Komisja naruszyła reguły dotyczące przypisywania naruszeń, jako że przypisała im odpowiedzialność za naruszenie w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. jako spółkom dominującym, kontrolującym w 100% Areva T&D SA i Areva T&D AG. Areva i T&D Holding podniosły, że dowody, które przedstawiły w toku postępowania administracyjnego, miały wystarczającą wartość dowodową do obalenia domniemania odpowiedzialności wynikającego z faktu posiadania całego kapitału spółek zależnych przez ich spółki dominujące.

66. W celu oddalenia tego zarzutu Sąd w pierwszej kolejności przeanalizował w zaskarżonym wyroku sporną decyzję i przypomniał odpowiednie zasady wypracowane w orzecznictwie (pkt 144, 145). Następnie uznał, że to Areva i T&D Holding winny obalić wspomniane domniemanie odpowiedzialności (pkt 146), w związku z czym należało zbadać, czy okoliczności faktyczne przedstawione w toku postępowania administracyjnego, które zostały przed nim podniesione ponownie, miały wystarczającą wartość dowodową do obalenia domniemania odpowiedzialności (pkt 147). Sąd przypomniał więc argumenty wysunięte przez Arevę i T&D Holding w toku postępowania administracyjnego, a w szczególności argumenty dotyczące braku doświadczenia w sektorze T&D (pkt 148), by wreszcie stwierdzić w pkt 149 z powodów wskazanych w pkt 150, że okoliczności te – rozpatrywane indywidualnie lub nawet jako całokształt – nie pozwalały na wykazanie, że spółki zależne określały swoje działania na rynku w sposób rzeczywiście niezależny od Arevy i T&D Holding, w związku z czym Komisja nie popełniła w spornej decyzji błędu w ocenie, gdy nie uwzględniła rzeczonych okoliczności jako pozbawionych wartości dowodowej.

67. Konkretnie Sąd doszedł do tego wniosku, bazując w pkt 150 zaskarżonego wyroku po pierwsze na ustaleniu, że twierdzenia Arevy i T&D Holding – zgodnie z którymi nie posiadały one doświadczenia wystarczającego do rzeczywistego wywierania decydującego wpływu na swoje spółki zależne – nie były niczym poparte, a po drugie na założeniu, że nie można było wywieść z tych twierdzeń, iż obie spółki dominujące na pewno zrezygnowały z wywierania takiego wpływu. Ocena ta nie została zakwestionowana w argumentacji stron.

68. To właśnie w tym kontekście i w szczególności w celu wzmocnienia swojej argumentacji Sąd przywołał pierwszy argument podniesiony przez Arevę i T&D Holding, stwierdzając, że nie można wykluczyć, iż mogły one nabyć bądź przynajmniej rozwinąć ich wiedzę na temat sektora T&D podczas negocjacji rozpoczętych w związku z przeniesieniem działalności T&D ze spółki Alstom. To dodatkowe rozumowanie, które zostało przeprowadzone przez Sąd w oparciu o informacje znajdujące się w aktach sprawy ( 46 ) i wyłącznie w celu udzielenia odpowiedzi na argument podniesiony przed Sądem przez Arevę i T&D Holding, wydaje mi się zresztą całkiem rozsądne. Oczywiste jest bowiem, że grupa taka jak Areva nie prowadzi działalności w takim rozmiarze i o takiej wadze bez uzyskania bardzo dokładnych informacji na temat odnośnego sektora w celu oceny ryzyka takiej działalności.

69. Następnie Sąd zajął się drugim argumentem podniesionym przez Arevę i T&D Holding, mianowicie kwestią poruszoną już w motywie 370 spornej decyzji, dotyczącą powołania nowego członka rady administracyjnej Arevy, który został powołany również na stanowisko dyrektora generalnego Areva T&D Holding oraz prezesa działu T&D i członka komitetu wykonawczego Arevy. W świetle tego powołania, które miało miejsce – jak wynika z motywu 370 spornej decyzji – dziesięć dni po transakcji nabycia przez Arevę, Sąd zgodnie z rzeczonym motywem spornej decyzji stwierdził w pkt 150 zaskarżonego wyroku, że „[n]ie wykazując w żadnym stopniu autonomii [spółek zależnych] w ramach grupy Areva, zewnętrzna rekrutacja tego nowego dyrektora świadczy przeciwnie o tym, że na początku omawianego okresu Areva i Areva T&D Holding wyposażyły się w organizację umożliwiającą im sprawowanie rzeczywistej kontroli nad należącymi do nich w 100% spółkami zależnymi prowadzącymi działalność w sektorze T&D i wpływanie w decydujący sposób na zachowanie tych spółek na rynku”. Zdanie, na które wskazują Areva i T&D Holding, dotyczące faktu, że nie jest wykluczone, iż ta „zewnętrzna rekrutacja umożliwiła Arevie i Areva T&D Holding zdobycie jej fachowej wiedzy, której im brakowało w rozpatrywanym sektorze”, stanowi wyłącznie wtrącenie zmierzające do pełniejszego uzasadnienia faktu oddalenia argumentu dotyczącego braku doświadczenia w sektorze T&D. Sformułowanie to nie może więc moim zdaniem zostać uznane za istotny element uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

70. Z powyższej szczegółowej analizy zaskarżonego wyroku wynika, że wbrew twierdzeniom Arevy i spółek grupy Alstom Sąd, badając w pkt 144–152 zaskarżonego wyroku informacje dotyczące domniemywanej autonomii spółek zależnych, o której wspomniano przed Sądem, odpowiedział jedynie szczegółowo na podniesione przed nim argumenty i tym samym dokonał kontroli legalności spornej decyzji bez zastępowania swoim własnym uzasadnieniem uzasadnienia przyjętego w tej decyzji przez Komisję ( 47 ). Uważam, że zastrzeżenie dotyczące niezgodnego z prawem zastąpienia uzasadnienia winno zatem zostać oddalone.

71. Areva podnosi ponadto naruszenie obowiązku uzasadnienia ze względu na to, że rozumowanie Sądu dotyczące podobno dwóch nowych informacji dołączonych do spornej decyzji nie pozwala jej zrozumieć, w jaki sposób informacje te mogą uzasadniać stwierdzenie odnoszące się do rzeczywistego wywierania decydującego wpływu.

72. Uważam w tym względzie, że bez konieczności rozstrzygania kwestii dopuszczalności niektórych argumentów Arevy podniesionej przez Komisję wystarczy wskazać, że z analizy pkt 144–152 zaskarżonego wyroku, którą właśnie przeprowadziłem w pkt 65–69 powyżej, wynika, iż dwie okoliczności wskazane przez Arevę nie stanowią nowych okoliczności wprowadzonych przez Sąd do uzasadnienia spornej decyzji, lecz stanowią po prostu uzupełnienie rozumowania w odpowiedzi na argument podniesiony przez Arevę zarówno przed Komisją, jak i przed Sądem, zgodnie z którym Areva nie była w stanie wywierać rzeczywiście decydującego wpływu na jej spółki zależne ze względu na brak doświadczenia w sektorze T&D. Argumenty te nie są zatem podstawą stwierdzenia dotyczącego rzeczywistego wywierania decydującego wpływu, jak utrzymuje Areva.

73. Areva podnosi jeszcze naruszenie jej prawa do obrony. Po pierwsze, jeśli chodzi o zastrzeżenie dotyczące tego, że nigdy nie miała ona możliwości zajęcia stanowiska w przedmiocie dwóch jakoby nowych argumentów, o których mowa, należy zauważyć, że ponieważ stanowią one jedynie uzupełnienie rozumowania rozwiniętego w zaskarżonym wyroku w odpowiedzi na argumenty podniesione przez samą Arevę, nie może ona podnosić, że Sąd powinien był bezwzględnie zapewnić jej możliwość zajęcia stanowiska w tym względzie.

74. Po drugie, co się tyczy zastrzeżenia Arevy dotyczącego tego, że Sąd naruszył jej prawo do obrony poprzez nałożenie na nią obowiązku przedstawienia probatio diabolica, miałem już okazję stwierdzić, że biorąc pod uwagę charakter domniemania, które umożliwia dzięki dedukcji logicznej wyprowadzenie ze znanego faktu dowodu na fakt nieznany, wydaje się logiczne, że podmiot, przeciwko któremu domniemanie takie działa, co do zasady powinien przedstawić dowód przeciwny faktu ustalonego w sposób wyłącznie domniemany. Sama okoliczność, że wymaga się przeprowadzenia takiego dowodu, nie pozwala uznać, iż domniemanie jest niewzruszalne w szczególności wówczas, gdy – tak jak w niniejszym przypadku – dowodu tego należy szukać u podmiotu, przeciwko któremu działa to domniemanie ( 48 ). Wynika stąd, że Areva nie może powoływać się na naruszenie przysługującego jej prawa do obrony na tej podstawie, że Sąd oczekiwał, iż wykaże ona brak decydującego wpływu na jej spółki zależne.

75. Po trzecie, jeżeli chodzi o zarzut podniesiony przez Arevę w replice i wymieniony w pkt 61 powyżej, należy przypomnieć, że zgodnie z art. 42 § 2 i art. 118 regulaminu postępowania przed Trybunałem ( 49 ) nie można podnosić nowych zarzutów w toku postępowania, chyba że ich podstawą są okoliczności prawne i faktyczne ujawnione dopiero w toku postępowania. Tymczasem należy stwierdzić, że Areva podniosła ten zarzut dopiero w replice ( 50 ), a jego podstawą nie są okoliczności ujawnione po wniesieniu odwołania ( 51 ). Taki nowy zarzut podniesiony po raz pierwszy w toku niniejszego postępowania jest moim zdaniem w oczywisty sposób spóźniony, a zatem niedopuszczalny ( 52 ).

76. W świetle powyższych rozważań uważam, że zarzut pierwszy Arevy i druga część zarzutu drugiego spółek grupy Alstom powinny zostać oddalone.

4. W przedmiocie czwartej części zarzutu drugiego spółek grupy Alstom

77. W czwartej części zarzutu drugiego spółki grupy Alstom podnoszą, że w zaskarżonym wyroku brakuje uzasadnienia, gdyż z jego pkt 206 nie można dowiedzieć się po pierwsze, dlaczego Komisja mogła, bez uzasadnienia spornej decyzji w tym względzie, nałożyć grzywny na podmioty, które nie stanowiły już jednostki gospodarczej w momencie wydania spornej decyzji, a po drugie dlaczego orzecznictwo, które spółki przywołały, nie miało zastosowania.

78. Przedstawiłem już w tym względzie w pkt 40–42 powyżej, w ramach analizy drugiej części zarzutu pierwszego spółek grupy Alstom, powody, dla których uważam, że w niniejszej sprawie nie można zarzucić Komisji, iż nie przedstawiła szczegółowego uzasadnienia dotyczącego skazania na solidarną zapłatę grzywny spółki dominującej wraz z jej spółką zależną, która bezpośrednio uczestniczyła w kartelu, nawet jeśli nie stanowiły one już jednostki gospodarczej w momencie wydania spornej decyzji.

79. Tymczasem w pkt 206 zaskarżonego wyroku Sąd dokładnie wyjaśnił, że Komisja mogła skazać na solidarną zapłatę grzywny spółki, które w dniu wydania decyzji nie należały już do tej samej grupy, jako że solidarna odpowiedzialność za zapłatę grzywny obejmuje jedynie okres naruszenia, w którym spółki tworzyły jednostkę gospodarczą, a zatem stanowiły przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji. Sąd wyjaśnił też, że niezależnie od okoliczności, czy orzecznictwo zostało przytoczone przez strony, z orzecznictwa nie wynika, że grzywna podlegająca solidarnej zapłacie może zostać nałożona jedynie na spółki, które stanowią jednostkę gospodarczą w dniu wydania decyzji o nałożeniu grzywny.

80. W tych okolicznościach nie można zarzucać Sądowi naruszenia obowiązku uzasadnienia, a zatem czwarta część zarzutu drugiego powinna, moim zdaniem, również zostać oddalona.

81. Uważam, że z całości powyższych rozważań wynika, iż zarzut drugi spółek grupy Alstom – z wyjątkiem trzeciej części tego zarzutu, która, jak wskazałem, zostanie przeanalizowana poniżej – oraz zarzut pierwszy Arevy winny zostać oddalone.

C – W przedmiocie zarzutu trzeciego spółek grupy Alstom, dotyczącego naruszenia art. 101 TFUE, w szczególności reguł dotyczących możliwości przypisania naruszenia, a także zasad rządzących prawem do rzetelnego procesu i domniemaniem niewinności

82. W ramach zarzutu trzeciego, który dzieli się na dwie części, spółki grupy Alstom podnoszą naruszenie art. 101 TFUE, a w szczególności reguł dotyczących możliwości przypisania spółce dominującej zachowań praktykowanych przez jej spółkę zależną, a także zasad rządzących prawem do rzetelnego procesu i domniemaniem niewinności, ustanowionych w art. 47 i 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej i zagwarantowanych w art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

1. W przedmiocie pierwszej części zarzutu, dotyczącej nałożenia na Alstom obowiązku przedstawienia probatio diabolica

83. W ramach pierwszej części tego zarzutu, który dotyczy pkt 84–110 zaskarżonego wyroku, spółki grupy Alstom, starając się podważyć orzecznictwo Trybunału dotyczące przypisania spółce dominującej naruszeń popełnionych przez jej spółkę zależną, a w szczególności domniemania decydującego wpływu, zarzucają Sądowi, że zastosował to domniemanie w sposób, który nadał mu charakter niewzruszalny, gdyż zobowiązał spółkę dominującą do przedstawienia probatio diabolica w celu jego obalenia. W istocie wywnioskowanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu z samego faktu istnienia powiązań organizacyjnych, gospodarczych i prawnych pomiędzy spółką dominującą i jedną z jej spółek zależnych, jak uczynił to Sąd w pkt 110 zaskarżonego wyroku, a nie z konkretnych okoliczności związanych z określonym rzeczywistym zachowaniem na rynku właściwym, wykracza poza rozsądne granice, czyniąc domniemanie decydującego wpływu niewzruszalnym i nakładając tym samym obowiązek przedstawienia probatio diabolica. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Komisja nie może poprzestać na wskazaniu powiązań nierozerwalnie związanych z istnieniem grupy, lecz powinna stwierdzić rzeczywiste oddziaływanie spółki dominującej na dany rynek. Decydujący wpływ jest dowodzony na tym rynku i w odniesieniu do rozpatrywanej praktyki. W tym względzie konieczne jest wykazanie, że powiązania strukturalne zostały wykorzystane konkretnie w celu wywarcia wpływu na zachowanie spółki zależnej na rynku. Zastosowanie w taki sposób domniemania decydującego wpływu stanowi poważne naruszenie prawa do rzetelnego procesu i domniemania niewinności.

84. Moim zdaniem ta część zarzutu trzeciego spółek grupy Alstom opiera się na błędnej interpretacji zaskarżonego wyroku.

85. Z pkt 103 zaskarżonego wyroku wynika bowiem, że Sąd stwierdził, iż dokumenty przedstawione przez Alstom w toku postępowania administracyjnego potwierdzały, że „dyrekcja grupy Alstom, za którą odpowiedzialność ponosił Alstom, uczestniczyła w definiowaniu linii postępowania na rynku w odniesieniu do »sektora T&D« grupy Alstom i jego poszczególnych gałęzi działalności, i że stale kontrolowała ona przestrzeganie tej linii postępowania przez wspomniany sektor i jego poszczególne gałęzie działalności”.

86. Spółki grupy Alstom nie mogą więc podnosić, że Sąd „poprzestał” na uwzględnieniu jedynie powiązań organizacyjnych, gospodarczych i prawnych i nie wziął pod uwagę rzeczywistego oddziaływania spółki dominującej na dany rynek, by wyprowadzić stąd wniosek o wywieraniu decydującego wpływu przez spółkę dominującą na przedmiotowe spółki zależne.

87. W tym względzie należy również zauważyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem powiązania organizacyjne, gospodarcze i prawne między spółką dominującą a jej spółką zależną mają podstawowe znaczenie przy ocenie autonomii spółki zależnej w stosunku do jej spółki dominującej oraz przy badaniu kwestii, czy spółka dominująca przedstawiła dowody wystarczające dla obalenia domniemania decydującego wpływu ( 53 ).

88. Tymczasem wprawdzie jest oczywiste, że wywieranie decydującego wpływu odnosi się do zachowania spółki zależnej na rynku, którego dotyczy naruszenie, jednak z orzecznictwa nie wynika, że Komisja, aby móc przypisać zachowanie spółki zależnej spółce dominującej na podstawie domniemania decydującego wpływu, powinna wykazać, jak utrzymują spółki grupy Alstom, iż powiązania strukturalne zostały wykorzystane konkretnie w celu wywarcia wpływu na rzeczone zachowanie. Uznanie takiego obowiązku prowadzi bowiem do pozbawienia tego domniemania skuteczności. To raczej do spółki dominującej należy wykazanie, że pomimo powiązań organizacyjnych, gospodarczych i prawnych między nią a jej spółką zależną spółka zależna ustalała swe zachowanie na rynku w sposób autonomiczny.

89. Co się tyczy argumentacji spółek grupy Alstom, zgodnie z którą owo domniemanie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu jest sprzeczne z zasadami rządzącymi prawem do rzetelnego procesu oraz domniemaniem niewinności, wystarczy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem to domniemanie ma doprowadzić do ustanowienia równowagi między znaczeniem z jednej strony celu polegającego na zwalczaniu zachowań sprzecznych z regułami konkurencji, przede wszystkim sprzecznych z art. 101 TFUE, i zapobieganiu ich powtarzania, a z drugiej strony wymogami wynikającymi z niektórych zasad ogólnych prawa Unii, takich jak w szczególności zasada domniemania niewinności. W szczególności z tego powodu domniemanie to jest wzruszalne ( 54 ). Ponadto sama okoliczność, że dany podmiot w konkretnym przypadku nie przedstawi dowodów, które mogłyby obalić domniemanie wywierania decydującego wpływu, nie oznacza, że domniemania tego nie można obalić w żadnym wypadku ( 55 ).

90. Uważam, że z całości powyższych rozważań wynika, iż pierwsza część zarzutu trzeciego spółek grupy Alstom winna zostać oddalona.

2. W przedmiocie drugiej części zarzutu, dotyczącej naruszenia prawa przy ocenie rzeczywistego wywierania decydującego wpływu przez Areva T&D Holding na Areva T&D SA i na Areva T&D AG w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r.

91. W drugiej części zarzutu trzeciego T&D Holding zarzuca Sądowi – „na podstawie tych samych zasad co przedstawione w pierwszej części” – naruszenie prawa poprzez utrzymanie w mocy, w pkt 144–152 zaskarżonego wyroku, spornej decyzji w zakresie, w jakim Komisja stwierdza w niej rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu przez Areva T&D Holding na Areva T&D SA i Areva T&D AG w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. T&D Holding twierdzi, że aby uzasadnić wniosek Komisji, Sąd oparł się na dwóch informacjach wskazanych przez Arevę w ramach jej zarzutu pierwszego i wspomnianych w pkt 59 powyżej. W szczególności wniosek, który Sąd wyciągnął z faktu powołania przez Arevę nowego dyrektora Areva T&D Holding, będącego również członkiem rady administracyjnej Areva T&D SA i Areva T&D AG, mianowicie wniosek, że nie można wykluczyć, iż zewnętrzna rekrutacja tego nowego dyrektora umożliwiła Arevie zdobycie fachowej wiedzy o przedmiotowym sektorze, stanowi scenariusz hipotetyczny pozbawiony podstawy prawnej. Wniosek ten nie uwzględnia okoliczności faktycznych przedstawionych przed Sądem, ponieważ bezsporne jest, że ów nowy dyrektor w żaden sposób nie był uprzednio powiązany z grupą Areva, a przede wszystkim, że nie posiadał żadnej znajomości przedmiotowego sektora. Wynika stąd, że Sąd uznał, iż Areva T&D Holding była zobowiązana do przedstawienia dowodu negatywnego na brak wywierania przez nią wpływu na zachowanie jej spółek zależnych, który jest podobny do probatio diabolica i który czyni domniemanie decydującego wpływu niewzruszalnym.

92. Tymczasem ta druga część zarzutu trzeciego spółek grupy Alstom ogranicza się do powtórzenia niektórych argumentów przedstawionych przez Arevę w ramach jej zarzutu pierwszego, który został zbadany – i oddalony – w pkt 59–76 powyżej.

93. W szczególności co się tyczy rozważań dotyczących probatio diabolica, odsyłam do rozważań zaprezentowanych w pkt 74 powyżej.

94. Jeśli chodzi o okoliczność, że w pkt 150 zaskarżonego wyroku Sąd odniósł się do faktu, iż grupa Areva mogła zdobyć konieczną wiedzę fachową na temat sektora T&D dzięki rekrutacji nowego dyrektora, wskazałem już w pkt 69, że chodziło tu o dodatkowe uzasadnienie zmierzające wyłącznie do pełniejszego umotywowania faktu nieuwzględnienia argumentu, że przy braku znajomości sektora Areva T&D Holding nie była w stanie rzeczywiście wywierać decydującego wpływu na jej spółki zależne od dnia 9 stycznia 2004 r., który to wniosek opierał się na innych okolicznościach.

95. Wynika stąd, że Sąd nie naruszył prawa, utrzymując w mocy w pkt 144–152 zaskarżonego wyroku sporną decyzję w zakresie, w jakim Komisja stwierdza w niej rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu przez Areva T&D Holding na Areva T&D SA i Areva T&D AG w okresie od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r., w związku z czym druga część zarzutu trzeciego spółek grupy Alstom, a tym samym ów zarzut w całości winny zostać oddalone.

D – W przedmiocie zarzutu czwartego i trzeciej części zarzutu drugiego spółek grupy Alstom oraz w przedmiocie zarzutów drugiego i trzeciego Arevy, dotyczących błędów co do prawa i naruszeń prawa, jak również naruszenia obowiązku uzasadnienia w odniesieniu do stosowania reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywny

96. Wspólnym mianownikiem zarzutu czwartego i trzeciej części zarzutu drugiego spółek grupy Alstom, a także zarzutów drugiego i trzeciego Arevy, w ramach których podniesiono szereg błędów co do prawa, naruszeń prawa oraz naruszenie obowiązku uzasadnienia przez Sąd, jest fakt, że dotyczą one, choć z różnych punktów widzenia, stosowania i wykładni reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywny nałożonej za naruszenie. W odniesieniu do tych zarzutów Komisja podniosła ponadto zarzuty niedopuszczalności i złożyła wnioski o zastąpienie uzasadnienia wyroku, które w znacznym stopniu pokrywają się. Mając na uwadze powyższe rozważania, uważam za stosowne przeanalizować owe zarzuty i zastrzeżenia łącznie.

97. Zastrzeżenia podniesione przez strony wobec zaskarżonego wyroku można zasadniczo podzielić na dwie grupy. W ramach pierwszej grupy zastrzeżeń wnoszące odwołania zarzucają Sądowi, że popełnił szereg błędów co do prawa i naruszeń prawa, tworząc „faktyczną odpowiedzialność solidarną” między dwiema kolejnymi spółkami dominującymi Arevą i Alstomem. W szczególności podnoszą one, że ustanowienie tej faktycznej odpowiedzialności solidarnej oznacza naruszenie zasad pewności prawa i indywidualizacji kar. W ramach drugiej grupy zastrzeżeń wnoszące odwołania żądają, aby wytknąć Sądowi to, że dopuścił się szeregu błędów co do prawa przy wykładni i stosowaniu reguł dotyczących solidarności, co spowodowało naruszenie wspomnianych zasad, art. 7 WE ( 56 ) oraz obowiązku uzasadnienia.

1. Zaskarżony wyrok

98. Sąd oddalił zarzuty i zastrzeżenia dotyczące naruszenia zasady pewności prawa w pkt 209–218 zaskarżonego wyroku, zarzuty i zastrzeżenia dotyczące naruszenia zasady indywidualizacji kar w pkt 219–222 rzeczonego wyroku oraz zarzuty i zastrzeżenia dotyczące niezgodnego z prawem przeniesienia uprawnień z naruszeniem art. 7 WE w pkt 232–237 zaskarżonego wyroku. Sąd mógł w ten sposób stwierdzić, że Komisja nie naruszyła reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien. Następnie w ramach zmiany kwoty grzywny na podstawie nieograniczonego prawa orzekania Sąd potwierdził w pkt 318–323 zaskarżonego wyroku koncepcję odpowiedzialności solidarnej zastosowaną przez Komisję ( 57 ).

99. W szczególności w pkt 213–216 zaskarżonego wyroku Sąd oddalił zarzut dotyczący naruszenia zasady pewności prawa, interpretowany jako zarzut niezgodności z prawem skierowany przeciwko regułom dotyczącym odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien z tego powodu, że owe reguły są źródłem niepewności co do: zapłaty grzywny, określenia dłużnika zobowiązanego do zapłaty i sytuacji prawnej dłużników solidarnych. W tym celu Sąd stwierdził najpierw, że decyzja, w której Komisja nakłada na kilka spółek grzywnę podlegającą solidarnej zapłacie, wywołuje nieodzownie wszystkie skutki, które na mocy prawa wiążą się z systemem prawnym zapłaty grzywien w prawie konkurencji, i to zarówno w stosunkach między wierzycielem i dłużnikami solidarnymi, jak i w stosunkach między samymi dłużnikami solidarnymi.

100. Następnie Sąd uznał, że w braku przeciwnej wskazówki w decyzji, w której Komisja nakłada na kilka spółek grzywnę podlegającą solidarnej zapłacie z powodu zachowania przedsiębiorstwa noszącego znamiona naruszenia, instytucja ta przypisuje im to zachowanie w równej mierze. Zdaniem Sądu wynika stąd, że spółki, na które zostaje nałożona grzywna podlegająca solidarnej zapłacie i którym grozi – w braku przeciwnej wskazówki w decyzji nakładającej grzywnę – odpowiedzialność w równym stopniu za popełnienie naruszenia, muszą co do zasady zapłacić w częściach równych grzywnę nałożoną z powodu tego naruszenia (zasada zwana dalej „zasadą odpowiedzialności w częściach równych”). A zatem w przypadku gdy spółka, od której Komisja zażądała zapłaty, zapłaci całość kwoty grzywny, może ona zdaniem Sądu na podstawie samej decyzji Komisji żądać zwrotu od każdego z pozostałych dłużników solidarnych jego własnej części. Na podstawie wspomnianej zasady odpowiedzialności w częściach równych Sąd uznał, że choć decyzja, w której na kilka spółek została nałożona grzywna podlegająca solidarnej zapłacie, nie pozwala zatem ustalić a priori, która z tych spółek zostanie rzeczywiście wezwana do zapłacenia Komisji kwoty grzywny, nie stoi ona na przeszkodzie temu, by każda z tych spółek mogła jednoznacznie poznać część kwoty grzywny, która na nią przypada, i dochodzić od pozostałych dłużników solidarnych zwrotu kwot, które zapłaciła ona powyżej tej części.

2. W przedmiocie wprowadzenia faktycznej odpowiedzialności solidarnej między Arevą i Alstomem

a) Argumenty stron

i) Argumenty Arevy i spółek grupy Alstom

101. W ramach zarzutu drugiego i – częściowo – zarzutu trzeciego Areva podnosi, że Sąd naruszył prawo przy stosowaniu przepisów dotyczących odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywien, po pierwsze, nie wyciągając konsekwencji wobec Komisji za wprowadzenie faktycznej odpowiedzialności solidarnej między Arevą i Alstomem – dwiema spółkami, które nigdy nie tworzyły razem tej samej jednostki gospodarczej, a po drugie, nakładając w ramach nieograniczonego prawa orzekania grzywny, których skutkiem było wprowadzenie takiej odpowiedzialności solidarnej. Rzeczone naruszenie prawa doprowadziło do naruszenia zasad pewności prawa i indywidualizacji kar.

102. W drugiej części zarzutu czwartego spółki grupy Alstom podnoszą również, że Sąd naruszył zasady pewności prawa i indywidualizacji kar, ponieważ nie zakwestionował faktu zastosowania przez Komisję odpowiedzialności solidarnej, które pozwoliło na wprowadzenie faktycznej odpowiedzialności solidarnej między Alstomem i Arevą – dwiema spółkami, które nigdy nie stanowiły jednostki gospodarczej. Rzeczona faktyczna odpowiedzialność solidarna wynika po pierwsze z faktu, iż kwota 25500000 EUR (obniżona przez Sąd do 20400000 EUR) nałożona solidarnie na Arevę i na jej dawne spółki zależne stanowi część kwoty 53550000 EUR (obniżonej przez Sąd do 48195000 EUR) nałożonej solidarnie na Alstom i Areva T&D SA, a po drugie z faktu, że suma kwot maksymalnych, do których zapłaty kolejne spółki dominujące są zobowiązane, przekracza kwotę, do zapłaty której zobowiązana jest spółka zależna. W tych okolicznościach niezależnie od wykładni, jaką należy przyjąć w odniesieniu do spornej decyzji, zapłata grzywny przez jedną z grup ma bezpośredni wpływ na dług spółek z drugiej grupy, podczas gdy grupy te nigdy nie tworzyły tej samej jednostki gospodarczej.

103. Tymczasem, jak orzekł Sąd w wyroku w sprawie Trioplast ( 58 ), wprowadzenie odpowiedzialności solidarnej, nawet jeśli jest ona jedynie „faktyczna”, pomiędzy spółkami, które nigdy nie należały do tego samego przedsiębiorstwa, jest sprzeczne zarówno z zasadą indywidualizacji kar, ponieważ w takiej sytuacji przedsiębiorstwo jest karane za czyny, które nie są mu indywidualnie zarzucane, jak i z zasadą pewności prawa, ponieważ spółki dominujące nie mogą jednoznacznie poznać dokładnej kwoty, którą każda z nich jest zobowiązana zapłacić w odniesieniu do okresu, za który została uznana za ponoszącą solidarną odpowiedzialność za naruszenie razem ze spółką zależną. Ponadto, nawet gdyby zasada odpowiedzialności w częściach równych, którą zaleca Sąd ( 59 ), istniała, co wnoszące odwołania kwestionują, nie mogłaby ona stanowić wyjaśnienia dla rozwiązania przyjętego przez Sąd w zaskarżonym wyroku. Nawet jeśli bowiem grzywna została rozdzielona w częściach równych między dłużników, kwota faktycznie uzyskana od jednej ze spółek dominujących zależy zawsze od kwoty wyegzekwowanej od innych spółek.

104. Wreszcie wnoszące odwołania nie zgadzają się z zarzutem niedopuszczalności podniesionym przez Komisję. Areva utrzymuje, że nie dodała żadnej nowej informacji do zastrzeżeń podniesionych przed Sądem i że, quod non, zaprezentowała jedynie nowe argumenty (a nie nowe zarzuty), mające stanowić oparcie dla zarzutu dotyczącego naruszenia reguł rządzących odpowiedzialnością solidarną, przedstawionego w postępowaniu w pierwszej instancji. W każdym razie między wniesieniem skargi do Sądu i wniesieniem odwołania do Trybunału zaistniały zarówno nowe okoliczności faktyczne, jak i prawne ( 60 ), które same w sobie wystarczają do uzasadnienia twierdzenia, że argumenty te zostały przedstawione dopiero w toku postępowania. Spółki grupy Alstom twierdzą, że choć wyrażenie „faktyczna odpowiedzialność solidarna” nie zostało użyte w pierwszej instancji, odpowiedzialność ta została wymieniona w kilku miejscach w pismach Alstomu, a także była omawiana przed Sądem. Powołują się one na zarzuty pierwszy i drugi podniesione przed Sądem, na pisma Komisji, jak również na wystąpienie ustne przedstawicieli Alstomu na rozprawie. Argumentacja dotycząca faktycznej odpowiedzialności solidarnej nie stanowi więc nowego zarzutu, lecz jedynie rozwinięcie zarzutu podniesionego wcześniej przed Sądem.

ii) Argumenty Komisji

105. Komisja twierdzi, że zarówno zarzut drugi Arevy, jak i druga część zarzutu czwartego spółek grupy Alstom są niedopuszczalne jako nowe zarzuty, które zmieniają przedmiot sporu przed Sądem. Z pkt 192–195 zaskarżonego wyroku i z pism procesowych Arevy i Alstomu złożonych do Sądu wynika bowiem, że ich argumenty dotyczyły innych zagadnień, które nie były w żaden sposób powiązane z jakąkolwiek faktyczną odpowiedzialnością solidarną spółek dominujących Alstom i Areva. Argumenty przedstawione przed Sądem dotyczyły jedynie solidarnej odpowiedzialności prawnej, a nie faktycznej Areva T&D SA i jej kolejnych spółek dominujących w odniesieniu do Arevy oraz odpowiedzialności solidarnej Areva T&D SA i jej poprzedniej spółki dominującej Alstom w odniesieniu do spółek grupy Alstom.

106. Co do istoty Komisja twierdzi, że fakt, iż grzywna podlegająca solidarnej zapłacie została nałożona na Areva T&D SA i na inne spółki grupy Areva, podczas gdy spółka ta została również uznana za odpowiedzialną solidarnie razem z Alstomem, znajduje po prostu wyjaśnienie w okoliczności, że chodzi o spółkę zależną uczestniczącą w naruszeniu pod kontrolą dwóch kolejnych spółek dominujących. Przeniesienie tej spółki zależnej doprowadziło do powstania podwójnej odpowiedzialności solidarnej, gdyż spółka ta jest odpowiedzialna solidarnie z każdą z jej spółek dominujących. Nie wynika stąd jednak, że Areva i Alstom są odpowiedzialne solidarnie. Ponadto podejście polegające na nałożeniu na spółkę dominującą takiej samej kwoty wyjściowej grzywny jak kwota nałożona na spółkę zależną, która bezpośrednio uczestniczyła w kartelu, bez dokonywania podziału tej kwoty wyjściowej w przypadku następowania po sobie kilku spółek dominujących, nie może zostać uznane samo w sobie za niewłaściwe ( 61 ).

107. Zdaniem Komisji wynika stąd, że w niniejszej sprawie, w której spółka zależna – Areva T&D SA zostaje uznana za odpowiedzialną solidarnie ze swymi dwiema kolejnymi spółkami dominującymi, na każdą z tych dwóch spółek można było nałożyć całą kwotę wyjściową, która była identyczna z kwotą wyjściową ustaloną dla spółki zależnej, która to kwota została następnie pomnożona przez indywidualny czas trwania naruszenia każdego z adresatów i współczynnik odzwierciedlający okoliczność obciążającą w postaci roli przywódcy naruszenia. Dlatego też na przedmiotowe spółki nałożono trzy różne kwoty grzywny. Wprawdzie istnieje kilka metod, które można wykorzystać w celu ustalenia odpowiedzialności solidarnej, jednak Komisja, w ramach przysługującego jej swobodnego uznania, postanowiła nałożyć jedną kwotę wyjściową podlegającą solidarnej zapłacie przez trzy spółki, stosując metodę najbardziej korzystną dla wspomnianych spółek dominujących.

108. Następnie, chociaż zdaniem Komisji wniosek Sądu, że nie doszło do naruszenia zasad pewności prawa i indywidualizacji kar powinien zostać przyjęty, Komisja wnosi jednak do Trybunału o zastąpienie motywów uzasadnienia przyjętych przez Sąd w pkt 213–215 zaskarżonego wyroku, aby dojść do tego wniosku. Komisja twierdzi bowiem, że – wbrew temu, co orzekł Sąd – nie jest ona w ogóle uprawniona do ustalenia części przypadającej na każde z przedsiębiorstw w ramach zapłaty grzywny w stosunkach między różnymi dłużnikami. Wprawdzie metoda ustalenia odpowiedzialności solidarnej przyjęta w niniejszej sprawie oznacza pokrywanie się kwot należnych od Arevy i Alstomu, jednak metoda ta nie czyni tych spółek bezpośrednio i sensu stricto solidarnie odpowiedzialnymi. Z prawnego punktu widzenia liczy się bowiem odpowiedzialność solidarna każdej spółki dominującej z przeniesioną spółką zależną. Wielość powiązań solidarnych spółki zależnej w przypadku jej sprzedaży w czasie trwania naruszenia nie zmienia charakteru prawnego indywidualnych stosunków między tą spółką zależną i każdą ze spółek dominujących. W razie „faktycznej” odpowiedzialności solidarnej kolejnych spółek dominujących tej samej spółki zależnej znajdują zastosowanie te same względy, które zgodnie z orzecznictwem leżą u podstaw zwyczajnej odpowiedzialności solidarnej spółki dominującej i spółki zależnej.

b) Analiza

i) W przedmiocie dopuszczalności

109. Należy zbadać na wstępie zarzut niedopuszczalności podniesiony przez Komisję przeciwko zastrzeżeniom dotyczącym wprowadzenia faktycznej odpowiedzialności solidarnej Arevy i Alstomu. Komisja twierdzi zasadniczo, że te zastrzeżenia zostały podniesione dopiero na etapie postępowania odwoławczego i stanowią tym samym nowe zarzuty, które zmieniają przedmiot sporu przed Sądem, a zatem są niedopuszczalne.

110. W tym względzie należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości odwołanie do Trybunału jest ograniczone do kwestii prawnych i może być oparte na zarzutach odnoszących się między innymi do naruszenia prawa Unii przez Sąd.

111. Ponadto art. 113 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem ( 62 ) stanowi, że odwołanie nie może zmieniać przedmiotu postępowania, które toczyło się przed Sądem.

112. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że kompetencje Trybunału są co do zasady ograniczone do oceny rozstrzygnięcia prawnego w kwestii zarzutów, które były rozpatrywane przez sąd pierwszej instancji ( 63 ). Strona nie może więc co do zasady podnosić po raz pierwszy przed Trybunałem zarzutu, którego nie powołała przed Sądem, ponieważ oznaczałoby to umożliwienie Trybunałowi kontroli zgodności z prawem rozstrzygnięcia przyjętego przez Sąd w odniesieniu do zarzutów, których Sąd ten nie rozpoznawał ( 64 ).

113. Jednakże nowy argument, który stanowi zwykłe rozwinięcie lub rozszerzenie argumentacji przedstawionej przed Sądem, nie stanowi nowego zarzutu, lecz należy uznać go za dopuszczalne przedłużenie zarzutu powołanego wcześniej w procesie ( 65 ). Argument ten jest zatem dopuszczalny ( 66 ).

114. W niniejszym przypadku muszę przede wszystkim stwierdzić, że ani Areva, ani spółki grupy Alstom nie podniosły w sposób wyraźny przed Sądem zastrzeżenia, że wprowadzenie faktycznej odpowiedzialności solidarnej Arevy i Alstomu narusza zasady pewności prawa i indywidualizacji kar, jak uczyniły to w swoich odwołaniach. W swoich skargach w pierwszej instancji podniosły one zarzuty oparte na naruszeniu zasad dotyczących odpowiedzialności solidarnej, jednak wyłącznie w odniesieniu do wprowadzenia odpowiedzialności solidarnej de jure pomiędzy spółkami dominującymi (odpowiednio Alstom i Areva) i spółką zależną (Areva T&D SA), a nie w związku z wprowadzeniem faktycznej odpowiedzialności solidarnej między dwiema kolejnymi spółkami dominującymi. Zatem wprawdzie starają się one wykazać, że te zastrzeżenia nie stanowią nowych elementów, jednak moim zdaniem jest jasne, że to właśnie ma miejsce.

115. Zasadniczą kwestią, która się tu nasuwa, jest więc ocena, czy te nowe zastrzeżenia powinny zostać uznane za nowy zarzut, który zmienia przedmiot sporu, jak twierdzi Komisja, czy też stanowią one rozwinięcie lub rozszerzenie zarzutów podniesionych przed Sądem, jak twierdzą zarówno Areva, jak i spółki grupy Alstom.

116. Miałem już okazję stwierdzić, że rozróżnienie między nowym argumentem (dopuszczalnym) i nowym zarzutem (niedopuszczalnym) jest kwestią delikatną, do której orzecznictwo podchodzi w sposób nie zawsze spójny ( 67 ). Podobnie wskazałem też, że zarzut szczegółowy, który oparty jest na innej podstawie prawnej niż zarzuty podniesione przed Sądem, powinien zostać uznany za nowy zarzut, który należy uznać za niedopuszczalny, podczas gdy zarzut szczegółowy powołany na poparcie zarzutu podniesionego już przed Sądem może w zależności od okoliczności stanowić argument dopuszczalny ( 68 ).

117. W niniejszej sprawie, jeśli chodzi w pierwszej kolejności o Alstom, należy zauważyć, że podniosła ona wcześniej przed Sądem zarzut drugi dotyczący – podobnie jak zarzut podniesiony w jej odwołaniu – naruszenia przepisów prawa mających zastosowanie do odpowiedzialności solidarnej, co skutkowało naruszeniem zasad pewności prawa i indywidualizacji kar. Tymczasem prawdą jest, że w ramach tego zarzutu Alstom nie odnosił się wyraźnie przed Sądem do wprowadzenia faktycznej odpowiedzialności solidarnej kolejnych spółek dominujących, lecz podważał utworzenie stosunku odpowiedzialności solidarnej między nim a Areva T&D SA, które to spółki nie stanowiły już jednostki gospodarczej w momencie wydania decyzji. Niemniej jednak należy stwierdzić, że w ramach zastrzeżenia dotyczącego naruszenia zasady indywidualizacji kar Alstom wyraźnie zakwestionował okoliczność, iż kwota grzywny w wysokości 25500000 EUR nałożonej na Arevę i jej dawne spółki zależne stanowiła integralną część kwoty 53550000 EUR grzywny podlegającej solidarnej zapłacie przez Alstom i Areva T&D SA, utrzymując, że taki solidarny podział długu między dłużników prowadził do naruszenia zasady indywidualizacji kar ( 69 ). Ta konkretna kwestia została też następnie przywołana na rozprawie przed Sądem, jak wynika z twierdzeń Alstomu, które nie są kwestionowane przez Komisję.

118. Tymczasem z tego właśnie zazębienia się grzywny podlegającej solidarnej zapłacie przez Arevę i jej dawne spółki zależne z grzywną podlegającą solidarnej zapłacie przez Alstom i Areva T&D SA wynika podważana w ramach odwołań „faktyczna” odpowiedzialność solidarna Arevy i Alstomu. Ponadto w ramach zastrzeżenia dotyczącego naruszenia zasady pewności prawa, podniesionego w tym samym zarzucie w pierwszej instancji, Alstom wyraźnie wskazał na brak pewności co do wykonania kary, wynikający ze stosowania przez Komisję reguł odpowiedzialności solidarnej ( 70 ).

119. Należy więc stwierdzić, że nawet jeśli Alstom nie podniósł konkretnie przed Sądem, jak uczynił to w postępowaniu odwoławczym, zastrzeżenia, że wprowadzenie faktycznej odpowiedzialności solidarnej, pod tą nazwą ( 71 ), między Alstomem i Arevą prowadziło do naruszenia zasady indywidualizacji kar i pewności prawa, to jednak wyraźnie stwierdził w ramach zarzutu opierającego się dokładnie na tych samych podstawach prawnych, co zarzut podniesiony w odwołaniu, że założenie, z którego taka faktyczna odpowiedzialność solidarna wynika, mianowicie zazębienie się obu grzywien podlegających solidarnej zapłacie pomiędzy spółką zależną a kolejnymi spółkami dominującymi, prowadziło do takiego naruszenia.

120. W tych okolicznościach uważam, że nie można uznać, iż zastrzeżenia podniesione przez Alstom w odwołaniu zmieniają przedmiot sporu w sposób wymagający uznania ich za niedopuszczalne. Owe zastrzeżenia stanowią raczej rozwinięcie zarzutów podniesionych przed Sądem. Moim zdaniem muszą one zatem zostać uznane za dopuszczalne w odniesieniu do Alstomu.

121. W przypadku Arevy sytuacja jest natomiast nieco odmienna. Areva, podobnie jak Alstom, podniosła bowiem w pierwszej instancji zarzut (czwarty) oparty na naruszeniu reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej, który w sposób wyraźny dotyczył tylko skazania Areva T&D SA i Alstomu na solidarną zapłatę grzywny, a nie wprowadzenia faktycznej odpowiedzialności solidarnej kolejnych spółek dominujących. W ramach tego zarzutu Areva podniosła, że błędne stosowanie reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej spowodowało naruszenie zasady pewności prawa ( 72 ), lecz nie podniosła w tym zakresie zastrzeżenia dotyczącego naruszenia zasady indywidualizacji kar. Ponadto, przeciwnie niż w przypadku Alstomu, z pism Arevy nie wynika, że zakwestionowała ona wyraźnie przed Sądem w ramach tego zarzutu okoliczność, że nałożona na nią grzywna stanowiła integralną część grzywny podlegającej solidarnej zapłacie przez Alstom i Areva T&D SA. Zatem w przypadku Arevy związek między zarzutem podniesionym w pierwszej instancji i nowym zastrzeżeniem podniesionym w odwołaniu jest słabszy niż u Alstomu.

122. Jednakże w niniejszej sprawie, po pierwsze, Areva podniosła w pierwszej instancji zarzut opierający się, przynajmniej w części, na tej samej podstawie prawnej co podniesiony w odwołaniu, mianowicie zarzut oparty na naruszeniu zasady pewności prawa przy stosowaniu reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej. Po drugie, w ramach argumentacji odnoszącej się do naruszenia reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej ( 73 ) wspomniała o kwestiach dotyczących związku powstającego między nią i Alstomem z uwagi na podwójne skazanie na solidarną zapłatę grzywny jej samej i Areva T&D SA, z jednej strony, oraz Alstomu i Areva T&D SA, z drugiej strony. Po trzecie, jak wynika z pkt 101 powyżej, Areva, w przeciwieństwie do Alstomu, zażądała wyraźnie negatywnej oceny faktu stosowania przez Sąd reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej, ponieważ prowadziło to do powstania „faktycznej” odpowiedzialności solidarnej. Tymczasem z orzecznictwa wynika w tym względzie, że wnoszący odwołanie jest uprawniony do wniesienia odwołania, w którym podnosi przed Trybunałem zarzuty wynikające z zaskarżonego wyroku, mające na celu podważenie jego zasadności ( 74 ). Po czwarte, należy jeszcze zauważyć, z jednej strony, że – jak zaznaczyłem w pkt 117 i 118 powyżej – kwestia zazębienia się dwóch grzywien podlegających solidarnej zapłacie została podniesiona przez Alstom przed Sądem, tak że ta kwestia nie była całkowicie nieobecna w toczącym się przed nim sporze, a z drugiej strony, że Sąd połączył obie sprawy i wydał jeden wyrok, w którym odpowiada na wszystkie zarzuty podniesione przed nim przez strony ( 75 ).

123. Moim zdaniem w tych szczególnych okolicznościach można uznać, iż zastrzeżenie, że wprowadzenie faktycznej odpowiedzialności solidarnej Arevy i Alstomu narusza zasadę pewności prawa, nie zmienia przedmiotu sporu określonego przed Sądem. Jednakże, zważywszy, że zastrzeżenie dotyczące naruszenia zasady indywidualizacji kar nie zostało podniesione w pierwszej instancji przez Arevę ani przez jej dawne spółki zależne, współwystępujące jako skarżące przed Sądem (obecnie spółki zależne od Alstomu i współwystępujące razem z Alstomem jako wnoszące odwołanie w sprawie C‑253/11 P), winno ono moim zdaniem zostać uznane za niedopuszczalne w ich przypadku.

ii) Co do istoty

124. Zarówno Areva, jak i spółki grupy Alstom zarzucają w istocie Sądowi, że naruszył zasadę pewności prawa i indywidualizacji kar, potwierdzając stosowanie reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej w sposób dokonany przez Komisję, które doprowadziło do powstania faktycznej odpowiedzialności solidarnej Arevy i Alstomu – dwóch spółek, które nigdy nie stanowiły jednolitego podmiotu gospodarczego.

125. W tym względzie należy najpierw przypomnieć, że zasada pewności prawa stanowi ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga w szczególności, aby akty instytucji Unii były jasne i precyzyjne oraz umożliwiały zainteresowanym dokładne zapoznanie się z zakresem obowiązków, które na nich nakładają, oraz aby mogli oni poznać jednoznacznie swoje prawa i obowiązki i podjąć w związku z tym odpowiednie działania ( 76 ). Owa zasada jest szczególnie rygorystycznie stosowana wówczas, gdy chodzi o akt, który może wywoływać konsekwencje finansowe, aby umożliwić zainteresowanemu dokładne zapoznanie się z zakresem nałożonych na niego przez akt obowiązków ( 77 ).

126. Należy również przypomnieć, że zgodnie z zasadą indywidualizacji kar, która jest konsekwencją zasady odpowiedzialności osobistej mającej zastosowanie w każdym postępowaniu administracyjnym mogącym prowadzić do nałożenia sankcji na podstawie prawa konkurencji ( 78 ), osoba może zostać ukarana wyłącznie za czyny, które są jej indywidualnie zarzucane. Zatem zgodnie z tą zasadą czyn karalny można przypisać tylko temu, kto go popełnił ( 79 ), w związku z czym kary nie może ponieść nikt inny jak tylko podmiot, który zawinił ( 80 ).

– W przedmiocie wprowadzenia faktycznej odpowiedzialności solidarnej

127. W niniejszym przypadku Komisja nałożyła na Alstom grzywnę w wysokości 53550000 EUR, którą Sąd – w związku ze zmianą grzywny – zmniejszył do 48195000 EUR, przy czym zarówno Komisja, jak i Sąd uznają Areva T&D SA za podmiot odpowiedzialny za zapłatę tej grzywny w odniesieniu do całości tej kwoty. W przypadku kwoty nałożonej na Areva T&D SA Areva i jej dwie inne dawne spółki zależne są solidarnie odpowiedzialne razem z Areva T&D SA do wysokości 25500000 EUR (obniżonej do 20400000 EUR w następstwie zmiany dokonanej przez Sąd). Spółka zależna będąca przedmiotem przeniesienia, Areva T&D SA, jest zatem solidarnie odpowiedzialna za zapłatę grzywny jednocześnie ze swoją dawną i nową spółką dominującą.

128. W tym względzie należy stwierdzić, że bezsporne jest, iż Areva i Alstom nigdy nie stanowiły jednolitego podmiotu gospodarczego, a zatem nie stanowiły razem jednego przedsiębiorstwa w rozumieniu prawa konkurencji. W niniejszej sprawie to spółka zależna, mianowicie Areva T&D SA, stanowiła jednolity podmiot gospodarczy kolejno z Alstomem w okresie od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 8 stycznia 2004 r. i z Arevą i jej dawnymi spółkami zależnymi od dnia 9 stycznia do dnia 11 maja 2004 r. To właśnie z tego powodu Komisja, a następnie Sąd obciążyli odpowiedzialnością solidarną de jure wyłącznie spółkę zależną i jej kolejne spółki dominujące. Komisja i Sąd nie wprowadzają odpowiedzialności solidarnej de jure spółek dominujących.

129. Tymczasem zgodnie z celem właściwym dla odpowiedzialności solidarnej ( 81 ) Komisja posiada całkowitą swobodę w zakresie żądania zapłaty kwoty grzywny przez jedną czy drugą z osób prawnych, do których została skierowana decyzja, w zależności od ich możliwości płatniczych. Tak więc w ramach konstrukcji odpowiedzialności solidarnej, o której mowa w pkt 127 powyżej, Komisja może żądać zapłaty grzywny w całości lub w części od spółki zależnej lub od którejkolwiek ze spółek dominujących, które kolejno ją kontrolowały, aż do zapłaty całości grzywny.

130. Jednakże jest oczywiste, że przy takiej konstrukcji odpowiedzialności solidarnej wyegzekwowanie grzywny od jednej ze spółek dominujących w nieunikniony sposób wpływa na dochodzenie grzywny od drugiej z nich. Zatem jeżeli Komisja otrzyma od Alstomu zapłatę całości grzywny, spółka zależna (Areva T&D SA, obecnie Alstom Grid SAS) będzie całkowicie zwolniona z obowiązku zapłaty grzywny wobec Komisji, w związku z czym Areva i jej pozostałe dawne spółki zależne, dłużnicy solidarni razem z Areva T&D SA, będą również zwolnione wobec Komisji. Natomiast jeśli Areva zapłaci swoją grzywnę Komisji, spółka zależna i zobowiązany razem z nią dłużnik solidarny Alstom będą zwolnieni do wysokości kwoty zapłaconej Komisji przez Arevę.

131. Właśnie o takiej „faktycznej” odpowiedzialności solidarnej mówią Alstom i Areva.

– W przedmiocie naruszenia zasad indywidualizacji kar i pewności prawa

132. Czy taka konstrukcja stosunków wynikających z odpowiedzialności solidarnej między osobami prawnymi skazanymi za naruszenie reguł konkurencji, która prowadzi do powstania faktycznej odpowiedzialności solidarnej między spółkami dominującymi, które nigdy nie stanowiły jednolitego podmiotu gospodarczego, stanowi naruszenie zasad pewności prawa i indywidualizacji kar?

133. W niniejszej sprawie, z jednej strony, zastosowanie reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej dokonane przez Komisję i potwierdzone przez Sąd prowadziłoby do naruszenia zasady indywidualizacji kar przypomnianej w pkt 126 powyżej, gdyby w ramach opisanej powyżej konstrukcji odpowiedzialności solidarnej osoba prawna, od której Komisja dochodzi uiszczenia grzywny, była zobowiązana do zapłaty grzywny za czyny karalne, których nie można przypisać przedsiębiorstwu, za które zostaje pociągnięta do odpowiedzialności za naruszenie, a w szczególności w niniejszej sprawie za czyny karalne popełnione w okresie, w którym dana osoba prawna nie mogła już (lub jeszcze) zostać pociągnięta do odpowiedzialności z tytułu postępowania noszącego znamiona naruszenia, gdyż nie stanowiła już (lub jeszcze) części jednolitego podmiotu gospodarczego odpowiedzialnego za to postępowanie.

134. Z drugiej strony doszłoby do naruszenia zasady pewności prawa, gdyby wskutek zastosowania konstrukcji odpowiedzialności solidarnej, przyjętej w spornej decyzji i potwierdzonej w zaskarżonym wyroku, zainteresowani – mianowicie osoby prawne ukarane za zachowanie noszące znamiona naruszenia przypisane jednostce gospodarczej, do której należały – nie mogli poznać w sposób dokładny i jednoznaczny zakresu obowiązków, które akty instytucji – mianowicie sporna decyzja i zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim potwierdza on konstrukcję odpowiedzialności solidarnej – na nie nałożyły.

135. W niniejszej sprawie, jak zaznaczyłem w pkt 128, Areva i Alstom nigdy nie stanowiły jednolitego podmiotu gospodarczego, a zatem nie stanowiły razem jednego przedsiębiorstwa w rozumieniu prawa konkurencji. Natomiast tworzyły one, wraz ze spółką zależną Areva T&D SA, kolejno dwa różne podmioty gospodarcze, z których każdy odpowiada indywidualnie za udział w kartelu w innym czasie i w innych okolicznościach.

136. Ponadto należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie odpowiedzialność każdej ze spółek dominujących jest w całości pochodną odpowiedzialności spółki zależnej, tak że w zakresie, w jakim Komisja postanowiła w ramach przysługującego jej uznania ( 82 ) skazać spółkę dominującą na zapłatę grzywny solidarnie ze spółką zależną, odpowiedzialność spółki dominującej nie może być większa niż spółki zależnej ( 83 ). W tych okolicznościach kwoty nałożone przez Komisję na spółki dominujące są maksymalnymi kwotami, do wysokości których ustala się poszczególne przypadki odpowiedzialności solidarnej kolejnych spółek dominujących i spółki zależnej ( 84 ).

137. Jak stwierdził Sąd w pkt 220 zaskarżonego wyroku w odniesieniu do Alstomu, prawdą jest, że sporna decyzja ustanawia osobistą odpowiedzialność spółek dominujących za popełnienie naruszenia.

138. Jednakże w przypadku takim jak ten w niniejszej sprawie, gdy obie spółki dominujące nigdy nie tworzyły razem jednego podmiotu gospodarczego, a Komisja postanowiła je pociągnąć do odpowiedzialności solidarnej wraz ze spółką zależną, zasada indywidualizacji kar wymaga, by grzywna, na którą każda z nich jest skazana, nie przekraczała jej udziału w odpowiedzialności solidarnej. Udział ten odpowiada przypisanej każdej ze spółek dominujących części łącznej kwoty, do wysokości której spółka zależna jest obciążona solidarnie z kolejnymi spółkami dominującymi ( 85 ).

139. W niniejszej sprawie konstrukcja odpowiedzialności solidarnej, która została przyjęta przez Komisję i potwierdzona przez Sąd, wywołuje w tym względzie problemy. W braku bowiem związku między kwotą grzywny, którą zostaje obciążona spółka zależna – Areva T&D SA, i kwotami grzywien, którymi zostały obciążone solidarnie z nią kolejne spółki dominujące, nie jest możliwe określenie, która grzywna odpowiada indywidualnej odpowiedzialności każdego z odrębnych podmiotów gospodarczych, o których mowa w pkt 135. Wręcz przeciwnie z tej sytuacji wynika z jednej strony, że pierwszy z tych podmiotów gospodarczych (ustanowiony przez Alstom i Areva T&D SA) odpowiada za całą grzywnę, nawet jeśli nie popełnił naruszenia przez cały okres, za który grzywna zostaje nałożona (to jest okres od dnia 7 grudnia 1992 r. do dnia 11 maja 2004 r.), a z drugiej strony że odpowiedzialność drugiego podmiotu (ustanowionego przez Areva T&D SA, Arevę i pozostałe dawne spółki zależne od niej) przekracza istotnie część kwoty grzywny ustalonej w odniesieniu do całego naruszenia w rozpatrywanym okresie. Sytuacja taka nie jest moim zdaniem zgodna z zasadą indywidualizacji kar.

140. Ponadto w zakresie, w jakim spółki dominujące nie są w stanie określić jednoznacznie dokładnej kwoty grzywny, którą powinny zapłacić z uwagi na okres, w odniesieniu do którego są one solidarnie odpowiedzialne za naruszenie wraz z ich spółką zależną, również należy stwierdzić naruszenie zasady pewności prawa.

141. Wydaje mi się, że problemy wynikają w rzeczywistości z faktu, że w spornej decyzji Komisja potraktowała grupę Areva i grupę Alstom jako jednolity podmiot już na początku obliczania grzywny ( 86 ). Bez potrzeby ustosunkowania się konkretnie do tej kwestii pragnę zauważyć w tym względzie, iż bez znaczenia sama w sobie jest podniesiona przez Komisję okoliczność, że w sprawie Trioplast Sąd uznał, iż podejście polegające na nałożeniu na spółkę dominującą takiej samej kwoty wyjściowej grzywny jak kwota wyjściowa nałożona na spółkę zależną, która bezpośrednio uczestniczyła w kartelu, bez dokonywania podziału tej kwoty w przypadku następowania po sobie kilku spółek dominujących, nie może zostać uznane za niewłaściwe. Po pierwsze, niniejsze odwołania dotyczą bowiem stosowania reguł odpowiedzialności solidarnej, a nie metody użytej do obliczenia grzywny. Po drugie, argument ten jest bezskuteczny, ponieważ nawet jeśli wspomniana metoda nie była błędna sama w sobie, nie ma to wpływu na to, że w niniejszej sprawie konstrukcja odpowiedzialności solidarnej przyjęta przez Komisję i potwierdzona przez Sąd prowadzi do naruszenia zasady indywidualizacji kar i pewności prawa.

142. Należy ponadto zauważyć, że zasada odpowiedzialności w częściach równych, ustanowiona przez Sąd w pkt 215 zaskarżonego wyroku i omówiona w pkt 100 powyżej, nie jest w stanie zaradzić stanowi niepewności.

143. Po pierwsze, jak już bowiem wskazałem w pkt 88 i 89 mojej opinii w ww. sprawie Komisja przeciwko Siemens Österreich i in. i jak wyjaśnię w pkt 155 i nast., nie wykazano, że zasada taka istnieje na gruncie prawa konkurencji Unii.

144. Po drugie, w każdym razie nawet gdyby taka zasada istniała, nie byłaby ona w stanie zaradzić wątpliwościom wynikającym z konstrukcji odpowiedzialności solidarnej przyjętej w tym konkretnym przypadku. Wydaje mi się bowiem, że jej zastosowanie w niniejszej sprawie związane jest z ryzykiem uzależnienia łącznej kwoty grzywny, za którą osoba prawna jest rzeczywiście odpowiedzialna, od dyskrecjonalnego wyboru Komisji w sprawie dłużnika, od którego zamierza ona dochodzić grzywny. W istocie kwota ta może różnić się w zależności od tego, czy Komisja zdecyduje się dochodzić grzywny od tego ( 87 ) czy innego ( 88 ) dłużnika, co wydaje mi się w ogóle niedopuszczalne, a w szczególności w sytuacji, w której dłużnicy nigdy nie należeli do jednolitego podmiotu gospodarczego.

145. Jeśli chodzi o wniosek Komisji o zastąpienie uzasadnienia, to w zakresie, w jakim zmierza on do zakwestionowania jej kompetencji do określania stosunków wewnętrznych między dłużnikami solidarnymi z tytułu grzywny, uważam, że należy go oddalić z powodów wskazanych w pkt 160–163, 169 i 173 poniżej, oraz z powodów wskazanych bardziej szczegółowo w ramach analizy zarzutów pierwszego i trzeciego odwołania Komisji w ww. sprawie Komisja przeciwko Siemens Österreich i in., zawartej w pkt 42–91 mojej opinii w rzeczonej sprawie. W pozostałym zakresie wydaje mi się, że Komisja nie tyle wnosi o zastąpienie uzasadnienia, co raczej wysuwa argumenty mające na celu podważenie zastrzeżeń podniesionych przez wnoszące odwołania. W świetle powyższych rozważań argumenty te powinny jednak zostać oddalone.

146. Moim zdaniem z całości powyższych rozważań wynika, że zastrzeżenia oparte na naruszeniu prawa przy stosowaniu reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej, prowadzącym do naruszenia zasad pewności prawa i indywidualizacji kar w związku z wprowadzeniem faktycznej odpowiedzialności solidarnej Arevy i Alstomu, powinny zostać uwzględnione, pamiętając jednak, że zastrzeżenie dotyczące naruszenia zasady indywidualizacji kar jest, jak wskazałem w pkt 123 powyżej, niedopuszczalne w przypadku Arevy.

3. W przedmiocie niewłaściwego stosowania reguł dotyczących odpowiedzialności solidarnej, prowadzącego do naruszenia zasad pewności prawa i indywidualizacji kar oraz art. 7 WE, a także w przedmiocie naruszenia obowiązku uzasadnienia

a) Argumenty stron

i) Argumenty Arevy i spółek grupy Alstom

147. W ramach zarzutu trzeciego Areva oraz w ramach pierwszej części zarzutu czwartego, ostatniego zastrzeżenia drugiej części zarzutu czwartego i trzeciej części zarzutu drugiego spółek grupy Alstom wnoszące odwołania podnoszą błędy w wykładni i stosowaniu pojęcia odpowiedzialności solidarnej za zapłatę grzywny, które ich zdaniem prowadzą do naruszenia zasad pewności prawa, indywidualizacji kar i art. 7 WE, a także do naruszenia przez Sąd obowiązku uzasadnienia.

148. Po pierwsze, zarówno Areva, jak i spółki grupy Alstom kwestionują zasadę odpowiedzialności w częściach równych ustanowioną w pkt 215 zaskarżonego wyroku ( 89 ). Z jednej strony zasada ta jest nowa i pozbawiona podstawy prawnej, ponieważ Sąd nie mógł jej znaleźć w wyroku w sprawie Aristrain przeciwko Komisji ( 90 ), do którego Sąd odsyła, zważywszy, że nie jest on istotny dla sprawy. Z drugiej strony zdaniem Alstomu zasada ta jest również niezgodna z prawem, gdyż mechanizm odpowiedzialności solidarnej reguluje jedynie stosunki między wierzycielem i dłużnikami solidarnymi, nie zaś stosunki wewnętrzne między dłużnikami solidarnymi ( 91 ). Tak więc Sąd, opierając się na zasadzie odpowiedzialności w częściach równych, podczas gdy taka zasada jest sprzeczna z pojęciem odpowiedzialności solidarnej na gruncie prawa Unii, naruszył prawo w zakresie, w jakim uznał, że każda z ukaranych spółek mogła określić na podstawie spornej decyzji tę część grzywny, jaką powinna pokryć w stosunkach ze swymi dłużnikami solidarnymi ( 92 ). Ponadto, ponieważ sporna decyzja nie pozwoliła tym spółkom na jednoznaczne zapoznanie się ze sposobem podziału grzywny, Sąd naruszył w wyroku zasady pewności prawa i indywidualizacji kar.

149. Po drugie, Alstom twierdzi też, że Sąd, opierając się na zasadzie odpowiedzialności w częściach równych, naruszył prawo, gdy stwierdził, iż Komisja nie przekazała sądowi krajowemu lub sądowi polubownemu uprawnienia do ustalenia przypadających na nie udziałów w zapłacie grzywny ( 93 ). Do Komisji należało określenie udziału każdego dłużnika z uwzględnieniem okoliczności niniejszej sprawy i cech charakterystycznych przedsiębiorstwa. W przypadku gdy – tak jak w niniejszej sprawie – Komisja nie dokonuje takiego określenia, przekazuje to uprawnienie w sposób dorozumiany osobom trzecim, mianowicie sądowi krajowemu lub sądowi polubownemu, z naruszeniem art. 7 WE, podczas gdy te instancje nie posiadają kompetencji w tym zakresie.

150. Po trzecie, wnoszące odwołania utrzymują, że Sąd, uzasadniając w sposób wadliwy na podstawie takiej zasady oddalenie argumentów dotyczących naruszenia zasady pewności prawa i bezprawnego przeniesienia uprawnień Komisji ( 94 ), zmienił treść spornej decyzji w sposób sprzeczny z zamiarem Komisji, w związku z czym naruszył ciążący na nim obowiązek uzasadnienia, zastępując własną oceną ocenę Komisji. Komisja nie wspomina bowiem w spornej decyzji o takiej zasadzie. Wprost przeciwnie, Komisja broniła przed Sądem odmiennej wykładni spornej decyzji.

151. Ponadto spółki grupy Alstom kwestionują sprzeciw w przedmiocie dopuszczalności zarzutu dotyczącego bezprawnego przeniesienia uprawnień Komisji. Nie chodzi tu o zarzut nowy, ponieważ Alstom podniósł ów argument przed Sądem. W każdym razie zarzut ten jest nierozerwalnie związany z zarzutem dotyczącym naruszenia zasady indywidualizacji kar. Wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku, kwestionują one również zastąpienie uzasadnienia, którego żąda Komisja.

ii) Argumenty Komisji

152. Twierdząc, że zastrzeżenia wniesione przez Arevę i spółki grupy Alstom powinny zostać oddalone, Komisja zgadza się jednak z niektórymi kwestiami podniesionymi przez nie i wnosi w tym względzie do Trybunału o zastąpienie uzasadnienia. W szczególności Komisja zgadza się z uwagą, że ww. wyrok w sprawie Aristrain przeciwko Komisji nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Przeciwnie, Komisja uważa, że argument Alstomu dotyczący podobno niezgodnego z prawem przeniesienia uprawnienia Komisji w zakresie stosowania sankcji jest niedopuszczalny, ponieważ chodzi tu o nowy argument, którego Alstom nie podniósł przed Sądem.

153. W istocie Komisja twierdzi, że argumentacja wnoszących odwołania jest oparta na błędnym założeniu, że Komisja przeniosła bezprawnie swoje uprawnienia, nie ustaliwszy w spornej decyzji stosunków wewnętrznych między dłużnikami, a szczególnie ich udziału w odpowiedzialności solidarnej. Argumentacja ta jest przede wszystkim niespójna. Jeżeli bowiem Areva i Alstom uważały, że Komisja była wyłącznie uprawniona do uregulowania stosunków między dłużnikami, to trudno zrozumieć, dlaczego same rozstrzygnęły tę kwestię w sposób umowny. Ponadto Areva i spółki grupy Alstom zaakceptowały w swoich odwołaniach to, że kwestia ich udziału może zostać uregulowana przez sądy krajowe lub sądy polubowne, co wyklucza jakiekolwiek bezprawne przeniesienie podobno wyłącznego uprawnienia Komisji. W każdym razie wbrew temu, co Sąd dał do zrozumienia w zaskarżonym wyroku ( 95 ), Komisja nie dysponuje żadnym uprawnieniem do określania części przypadających poszczególnym dłużnikom, w związku z czym nie można mówić o bezprawnym przeniesieniu takiego uprawnienia i nie można też wywnioskować na podstawie milczenia decyzji nakładającej grzywnę podlegającą solidarnej zapłacie, że dłużnicy są zobowiązani w częściach równych.

154. Wreszcie w odniesieniu do pkt 213–215 oraz pkt 222, 236 i 257 zaskarżonego wyroku, które odwołują się do pojęcia udziałów w odpowiedzialności solidarnej, Komisja uważa, że są one wadliwe pod względem prawnym i że Trybunał powinien zastąpić uzasadnienie zawarte w tych punktach nowym uzasadnieniem. Komisja twierdzi, że Sąd niewłaściwie ocenił ograniczenia, którym podlegają uprawnienia i obowiązki, odpowiednio, przyznane i nałożone przez art. 23 rozporządzenia nr 1/2003 na Komisję, i naruszył w ten sposób porządki prawne państw członkowskich oraz swobodę zawierania umów przysługującą stronom. Jej uprawnienie do nakładania grzywien dotyczy jedynie stosunków zewnętrznych, mianowicie stosunków między Komisją i przedsiębiorstwem będącym adresatem decyzji, które jest zobowiązane do zapłaty grzywny. Sam fakt, że ustalenie w stosunkach zewnętrznych dłużni