Opinion of the Advocate-General



Opinion of the Advocate-General

I – Wprowadzenie

1. Realizowany przez Unię cel zapewnienia, aby wspólnotowi plantatorzy buraków cukrowych i trzciny cukrowej korzystali z niezbędnych gwarancji w odniesieniu do zatrudnienia i standardu życia(2) stanowi punkt wyjścia niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. To właśnie w tym celu skarżąca w postępowaniu głównym korzystała z pomocy unijnych, które były jej wypłacane w związku z produkcją siarczanu lizyny z cukru. W późniejszym okresie właściwe władze duńskie powzięły jednak wątpliwość, czy wytwarzany produkt rzeczywiście spełnia przesłanki pomocy unijnej. Wreszcie władze te odmówiły dalszych płatności i zażądały zwrotu już wypłaconych pomocy.

2. Na tym tle należy w pierwszej kolejności wyjaśnić w niniejszym postępowaniu, czy wytwarzany siarczan lizyny może stanowić podstawę dla pomocy unijnej w formie refundacji produkcyjnej. Jednak przede wszystkim postępowanie to daje możliwość wyjaśnienia narosłego przez dekady orzecznictwa w zakresie ochrony uzasadnionych oczekiwań przy udzielaniu pomocy unijnych.

II – Ramy prawne

3. Do roku 2006 refundacje produkcyjne w związku z przetwarzaniem cukru były udzielane na podstawie rozporządzenia nr 1265/2001(3) . Rozporządzenie to zawiera zarówno przepisy dotyczące przesłanek prawa do refundacji produkcyjnej, jak również dotyczące związanej z tym procedury administracyjnej.

A – Prawo do refundacji produkcyjnej

4. Zgodnie z art. 14 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) rozporządzenia nr 1265/2001 wydanie świadectwa refundacji uprawnia do „wypłaty refundacji produkcyjnej wskazanej w świadectwie […] po przetworzeniu produktu podstawowego zgodnie z warunkami ustanowionymi w świadectwie refundacji”.

5. Artykuł 1 ust. 1 definiuje jako „produkty podstawowe” między innymi cukier „używan[y] przy wytwarzaniu produktów przemysłu chemicznego wymienionych w załączniku I”. Wskazany załącznik I zawiera tabelę z kodami Nomenklatury scalonej. W tabeli tej wskazano między innymi:

„Rozdział 29 Chemikalia organiczne z wyjątkiem produktów objętych podpozycją 2905 43 00 i 2905 44

[…]

ex rozdział 38 Produkty chemiczne różne, wyłączając produkty objęte podpozycją 3809 10, 3809 91 00, 3809 92 00, 3809 93 00 i ex 3824 60”.

6. Nomenklatura scalona została określona w załączniku I do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej taryfy celnej(4) . Zgodnie z art. 12 ust. 1 owego rozporządzenia załącznik I został w istotnych dla niniejszego postępowania latach 2004–2006 ukształtowany poprzez rozporządzenia nr 1789/2003(5), nr 1810/2004(6) oraz nr 1719/2005(7) . W zakresie dotyczącym przesłanek istotnych dla niniejszej sprawy wskazane trzy wersje załącznika I są identyczne.

7. Dział 29 Nomenklatury scalonej zawiera podpozycję 2922 41 00 „Lizyna i jej estry; ich sole”. Uwaga 1 do działu 29 Nomenklatury scalonej stanowi ponadto, co następuje:

„1. Jeżeli z kontekstu nie wynika inaczej, pozycje niniejszego działu obejmują jedynie:

a) odrębne chemicznie zdefiniowane związki organiczne, nawet zanieczyszczone;

[…]

e) produkty wymienione powyżej w lit. a), b) lub c), rozpuszczone w innych rozpuszczalnikach, pod warunkiem że ten proces rozpuszczania stanowi normalną i niezbędną metodę pakowania tych produktów wyłącznie ze względów bezpieczeństwa lub do celów transportu i że rozpuszczalnik ten nie czyni tego produktu w szczególności odpowiednim do specyficznego zastosowania raczej niż do zastosowania ogólnego;

f) produkty wymienione powyżej w lit. a), b), c), d) lub e), z dodatkiem stabilizatora (włączając środek przeciwzbrylający) niezbędnego do ich przechowania lub transportu […]

g) produkty wymienione powyżej w lit. a), b), c), d), e) lub f), z dodatkiem środka przeciwpyłowego lub substancji barwiącej, lub zapachowej, dla ułatwienia ich identyfikacji lub ze względów bezpieczeństwa, pod warunkiem że dodatki te nie czynią tego produktu w szczególności odpowiednim do zastosowania specyficznego raczej, niż do zastosowania ogólnego;

[…]”.

8. W dziale 38, obejmującym „produkty chemiczne, różne” znajduje się pozycja 3824 z następującym opisem towaru: „[…]; produkty chemiczne i preparaty przemysłu chemicznego lub przemysłów pokrewnych […], gdzie indziej niewymienione ani niewłączone”.

9. Wreszcie dział 23 Nomenklatury scalonej zawiera pozycję 2309 „preparaty, w rodzaju stosowanych do karmienia zwierząt”.

B – Procedura refundacji produkcyjnej

10. W zakresie dotyczącym procedury administracyjnej art. 2 rozporządzenia nr 1265/2001 stanowi, co następuje:

„1. Refundacje produkcyjne przyznawane są przez państwo członkowskie, na terytorium którego odbywa się przetwarzanie produktów podstawowych.

2. Państwo członkowskie może przyznać refundację po zapewnieniu przez kontrolę celną lub inspekcję administracyjną dającą równoważne gwarancje, że produkty podstawowe wykorzystywane są do celu określonego we wniosku, określonym w art. 3”.

11. Artykuł 3 rozporządzenia nr 1265/2001 zawiera następujące uregulowanie:

„1. Refundacje produkcyjne przyznaje się wyłącznie przetwórcom, którzy zagwarantują, że kontrola przewidziana w art. 2 ust. 2 może być przeprowadzona w dowolnym momencie oraz przetwórcom, którzy złożyli wniosek [w dowolnym momencie, oraz którzy złożyli wniosek] dokładnie określający produkt chemiczny, do którego wytworzenia ma zostać wykorzystany produkt podstawowy.

2. Zainteresowane państwo członkowskie może uzależnić prawo do otrzymania refundacji od uprzedniego zatwierdzenia przetwórców określonych w ust. 1”.

Wedle wskazań sądu odsyłającego zgodnie z prawem duńskim mającym zastosowanie w postępowaniu głównym konieczne było uzyskanie uprzedniego zatwierdzenia u duńskich organów celnych.

12. Świadectwo refundacji, które na podstawie art. 14 ust. 1 akapit pierwszy rozporządzenia nr 1265/2001 uprawnia do wypłaty refundacji produkcyjnej, wskazuje zgodnie z art. 12 ust. 3 lit. d) „przewidywane zastosowanie produktu podstawowego”.

13. Wniosek o przyznanie refundacji produkcyjnej wskazuje zgodnie z art. 10 ust. 1 akapit drugi lit. c) „pozycję taryfy oraz opis produktu chemicznego, do którego produkcji zostanie wykorzystany produkt podstawowy”.

14. Zgodnie z art. 13 lit. b) rozporządzenia nr 1265/2001, który obowiązuje zarówno dla wniosku, jak również dla świadectwa refundacji:

„wskazanie zastosowania produktu podstawowego może, na wniosek i za zgodą właściwych władz zainteresowanego państwa członkowskiego, składać się jedynie z rozdziału Nomenklatury scalonej, która obejmuje produkt lub produkty chemiczne, które mają być wytworzone”.

15. Refundacje produkcyjne udzielone przez państwa członkowskie zostały w okresie istotnym dla niniejszej sprawy sfinansowane na podstawie art. 1 ust. 1, art. 1 ust. 2 lit. b) oraz art. 2 ust. 2 rozporządzenia nr 1258/1999(8) z budżetu ogólnego Wspólnot Europejskich(9) . Artykuł 8 ust. 1 akapit pierwszy wskazanego rozporządzenia przewiduje między innymi następujące obowiązki państw członkowskich:

„1. Państwa członkowskie podejmują, zgodnie z krajowymi przepisami ustawowymi, wykonawczymi i administracyjnymi, wszelkie niezbędne środki, aby:

[…]

b) zapobiegać i podejmować działania przeciwko nieprawidłowościom,

c) odzyskać sumy stracone w wyniku wymienionych nieprawidłowości lub zaniedbań”.

16. „Nieprawidłowość” została zdefiniowana w art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95(10) jako „jakiekolwiek naruszenie przepisów prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniedbania ze strony podmiotu gospodarczego, które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w ogólnym budżecie Wspólnot […] w związku z nieuzasadnionym wydatkiem”.

III – Postępowanie główne i postępowanie przed Trybunałem

17. Duńska spółka Agroferm A/S (zwana dalej „Agrofermem”) produkowała w Danii od sierpnia 2004 r. do czerwca 2006 r. siarczan lizyny, który wytwarzała w procesie fermentacyjnym z cukru i sprzedawała jako dodatek do paszy dla zwierząt. Od sierpnia 2004 r. do marca 2006 r. Agroferm otrzymał w związku z wykorzystywanym cukrem refundacje produkcyjne w wysokości łącznie 70,6 mln DKK (duńskich koron), odpowiadających obecnie około 9,5 mln EUR.

18. W dniu 19 maja 2004 r. Agroferm skierował do duńskich organów celnych wniosek o „uprzednie zatwierdzenie” w odniesieniu do refundacji produkcyjnych. Agroferm oświadczył we wniosku, o zamiarze wytwarzania lizyny, która miałaby zostać sklasyfikowana w ramach podpozycji 2922 41 00 Nomenklatury scalonej. W dniu 16 czerwca 2004 r. duńskie organy celne wydały zgodę obowiązującą do końca maja 2007 r. W związku z powyższym duński organ ds. przemysłu spożywczego wystawiał świadectwa refundacji, które były ważne każdorazowo pięć miesięcy od dnia wystawienia.

19. W październiku 2005 r. oraz w marcu 2006 r. duńskie organy celne pobrały próbki produktu wytwarzanego przez Agroferm. Analiza próbek wykazała, że zaledwie 66% produktu składało się z siarczanu lizyny, a w pozostałym zakresie z produktów ubocznych procesu wytwórczego, w przeważającej mierze w postaci masy komórkowej. W dniu 9 maja 2006 r. duński organ ds. przemysłu spożywczego odmówił dalszej wypłaty refundacji produkcyjnych z uzasadnieniem, że brak jest pewności co do klasyfikacji wytwarzanego produktu.

20. Następnie, w dniu 22 listopada 2006 r. organ ów zażądał od spółki Agroferm zwrotu refundacji produkcyjnych w wysokości 86,6 mln DKK wraz z odsetkami. Agroferm odwołuje się od owej decyzji w postępowaniu głównym z uzasadnieniem, że otrzymał płatności zgodnie z prawem, a w każdym razie w dobrej wierze. Ponadto domaga się ona wypłaty dalszych refundacji produkcyjnych, na które wydano już zgodę aż do zaniechania produkcji w czerwcu 2006 r.

21. Mając na uwadze powyższe, Vestre Landsret, przed którym zawisł niniejszy spór, przedstawił Trybunałowi na podstawie art. 267 TFUE następujące pytania prejudycjalne:

„1) Czy wyrób otrzymywany w wyniku fermentacji cukru z wykorzystaniem bakterii szczepu Corynebacterium glutamicum, który składa się w około 65% z siarczanu lizyny i zawiera ponadto zanieczyszczenia pochodzące z procesu produkcyjnego (niezmodyfikowane surowce, reagenty wykorzystywane w procesie produkcyjnym oraz produkty uboczne) objęty jest pozycjami 2309, 2922 czy 3824 Nomenklatury scalonej w jej brzmieniu ustalonym na mocy załącznika I do rozporządzenia nr 1719/2005?

Czy w tym względzie należy brać pod uwagę, czy wskazane zanieczyszczenia zostały pozostawione w sposób zamierzony, celem uczynienia wyrobu szczególnie albo bardziej zdatnym do wykorzystania przy produkcji pasz albo też czy zanieczyszczenia zostały pozostawione, gdyż ich usunięcie nie było niezbędne ani celowe? Jakimi wskazówkami należy się kierować przy ocenie tej kwestii w danym wypadku?

Czy z punktu widzenia odpowiedzi na niniejsze pytanie należy wziąć pod uwagę, że istnieje możliwość wytwarzania innych wyrobów zawierających lizynę, w szczególności »czystą« lizynę (≥ 98%) oraz wyroby zawierające chlorowodorek lizyny, w których zawartość lizyny jest wyższa, niż w wyrobie obejmującym siarczan lizyny, opisanym powyżej, a także czy należy wziąć pod uwagę w tym względzie, że zawartość siarczanu lizyny i zanieczyszczeń w wyrobie obejmującym siarczan lizyny opisanym wyżej odpowiada poziomowi właściwemu dla wyrobów obejmujących siarczan lizyny, pochodzących od innych producentów? Jakimi wskazówkami należy się kierować przy ocenie tej kwestii w danym wypadku?

2) W razie przyjęcia, że zgodnie z zasadą legalności produkcja nie była objęta systemem refundacyjnym, czy byłoby niezgodne z prawem Unii, by władze krajowe, zgodnie z krajowymi zasadami pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań odstąpiły w stanie faktycznym taki, jak w niniejszej sprawie, od żądania zwrotu kwot refundacji, jakie producent przyjął w dobrej wierze?

3) W razie przyjęcia, że zgodnie z zasadą legalności produkcja nie była objęta systemem refundacyjnym, czy byłoby niezgodne z prawem Unii, by władze krajowe, zgodnie z krajowymi zasadami pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań przestrzegały, w stanie faktycznym taki, jak w niniejszej sprawie, zobowiązań (podjętych w formie świadectw refundacyjnych), które miały charakter terminowy i które producent przyjął w dobrej wierze?”.

22. W pisemnym etapie postępowania przed Trybunałem, a także w rozprawie przeprowadzonej w dniu 22 listopada 2012 r. wzięły udział Agroferm, rząd duński i Komisja.

IV – Ocena prawna

23. Przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są zarówno prawne przesłanki udzielenia refundacji produkcyjnych, jak również prawa, które w ramach procedury dotyczącej refundacji produkcyjnych mogą wyniknąć z zachowania władz krajowych w ramach ochrony uzasadnionych oczekiwań.

24. W związku z powyższym w pierwszym pytaniu sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy produkt wytwarzany przez Agroferm stwarzał zgodnie z prawem Unii podstawę dla roszczenia o refundację produkcyjną (w tym zakresie zob. poniżej A). Pytania drugie i trzecie zostały zadane w przypadku, gdyby duńskie organy nie były uprawnione do udzielenia na rzecz spółki Agroferm refundacji produkcyjnych. Pytania te zmierzają do wyjaśnienia praw, które jednak przysługują wnioskodawcy względem władz krajowych w związku z zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań (w tym zakresie poniżej B i C).

A – W przedmiocie pytania pierwszego: klasyfikacja w ramach Nomenklatury scalonej

25. W pierwszym pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy produkt wytwarzany przez Agroferm jest objęty pozycją 2309, pozycją 2922, czy też pozycją 3824 Nomenklatury scalonej w brzmieniu załącznika I do rozporządzenia nr 1719/2005. Ponieważ zgodnie z art. 2 rozporządzenia weszło ono w życie dopiero w dniu 1 stycznia 2006 r., natomiast postępowanie główne dotyczy refundacji produkcyjnych za lata 2004–2006, pytanie sądu odsyłającego należy rozumieć w ten sposób, że wniesiono o interpretację Nomenklatury scalonej w brzmieniach obowiązujących odpowiednio w tych latach(11) .

26. Jak wynika z art. 2 ust. 1 i art. 14 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) w związku z art. 1 ust. 1 i załącznika I do rozporządzenia nr 1265/2001 prawo do refundacji produkcyjnej jest zależne od klasyfikacji produktu wytwarzanego przez Agroferm w ramach danej pozycji nomenklatury scalonej. Owo prawo istniałoby wówczas, gdyby wskazany produkt został sklasyfikowany do pozycji 2922 lub 3824, nie istniałoby natomiast, gdyby był objęty pozycją 2309 Nomenklatury scalonej.

1. Pozycja 2922

27. Zdaniem spółki Agroferm wytwarzany przez nią produkt jest objęty kodem CN 2922 41 00, stanowiącym podpozycję w ramach pozycji 2922. Owa podpozycja obejmuje między innymi sole lizyny. Zgodnie ze wskazaniami sądu odsyłającego wytwarzany siarczan lizyny stanowi tego rodzaju sól lizyny. Jednakże produkt wytworzony przez Agroferm składa się w 65% z siarczanu lizyzny, a w pozostałej części zasadniczo z masy komórkowej powstałej w wyniku procesu produkcji.

28. Celem stwierdzenia, czy omawiany produkt jest jednak objęty podpozycją 2922 41 00, należy oprzeć się na zasadach wypracowanych przez Trybunał w ramach klasyfikacji taryfowej prawa celnego. Wprawdzie niniejszy przypadek refundacji produkcyjnej nie dotyczy kwestii celnych, jednak rozporządzenie nr 1265/2001 posługuje się w sposób wyraźny Nomenklaturą scaloną utworzoną dla celów prawa celnego(12) . Zgodnie z tymi zasadami wykładni w interesie pewności prawa i ułatwienia kontroli, decydującego kryterium klasyfikacji taryfowej towarów należy co do zasady poszukiwać w ich obiektywnych cechach i właściwościach określonych brzmieniem pozycji Nomenklatury scalonej i uwag do działów(13) .

29. Zgodnie z uwagą 1 lit. a) do działu 29, dział ów obejmuje – a zatem również podpozycja 2922 41 00 – jedynie „odrębne chemicznie zdefiniowane związki organiczne, nawet zanieczyszczone”. W związku z tym należy wziąć pod uwagę dwie obiektywne, kontrastujące ze sobą przesłanki. Z jednej strony związki chemiczne objęte owym działem powinny być „odrębne” i „chemicznie zdefiniowane”, a z drugiej strony związki te mogą również być „zanieczyszczone”.

30. Zdaniem rządu duńskiego oraz Komisji wymogi owej uwagi nie są spełnione, ponieważ powstała wskutek procesu produkcyjnego masa komórkowa nie została usunięta i w związku z tym produkt nie wykazywał wymaganego stopnia czystości.

31. Poprzez tolerowanie zanieczyszczeń uwaga wyjaśnia, że kryteria „odrębne” i „chemicznie zdefiniowane” nie wymagają czystości związku chemicznego wynoszącej 100%. Powodem powyższego jest okoliczność, że tego rodzaju wymóg mógłby być najczęściej technicznie niewykonalny. Ponieważ związek chemiczny powinien jednak występować zasadniczo „odrębnie”, nie można już mówić o zwykłym zanieczyszczeniu, gdy produkt zawiera dalsze substancje, chociaż wyższy stopień czystości jest technicznie możliwy. Jednakże zgodnie ze wskazaniami sądu odsyłającego właśnie ta sytuacja ma miejsce, w związku z czym masa komórkowa zawarta w produkcie Agroferm nie stanowi zwykłego zanieczyszczenia. Ponieważ decydujące są jedynie obiektywne cechy produktu, jest w tym zakresie nieistotne, że wyższy stopień czystości jest wedle wskazań sądu odsyłającego nieracjonalny pod względem komercyjnym.

32. Ponadto porównanie z innymi uwagami do działu 29 ukazuje, że części składowe danego produktu, które są w nim zawarte celowo, aby wywołać określony skutek nie mogą zostać zaliczone do zanieczyszczeń. W uwadze 1 lit. e)–g) do działu 29 Nomenklatury scalonej zostało bowiem uregulowane, dla jakich celów i na jakich warunkach nieszkodliwy jest roztwór w innych substancjach niż woda lub dodatek innych substancji. Tego rodzaju wymogi byłyby nieistotne, gdyby dodatek tego rodzaju substancji mógł zostać uznany za zanieczyszczenie w rozumieniu lit. a). Jednakże nie tylko następcze dodanie substancji, lecz również jej pozostawienie w produkcie w konkretnym celu nie może zostać uznane za zwykłe zanieczyszczenie. W przeciwnym razie poprzez ukształtowanie procesu produkcji istniałaby możliwość obejścia wymogów lit. e)–g) uwagi 1 do działu 29.

33. Zgodnie ze wskazaniami sądu odsyłającego masa komórkowa zawarta w produkcie spółki Agroferm służy pewnym celom. Po pierwsze ma ona absorbować wilgotność zawartą w siarczanie lizyny, po drugie masa komórkowa ma polepszyć zdatność związku chemicznego do użycia jako dodatku do paszy. Również na tym tle masa komórkowa nie może zostać uznana za zwykłe zanieczyszczenie w rozumieniu uwagi 1 lit. a) do działu 29.

34. Mając na uwadze powyższe stwierdzenia, brak jest konieczności rozpatrywania not wyjaśniających Światowej Organizacji Celnej do zharmonizowanego systemu oznaczania i kodowania towarów, które zostały tytułem uzupełniającym wskazane przez Komisję. Stanowią one wprawdzie zgodnie z utrwalonym orzecznictwem ważną pomoc przy wykładni Nomenklatury scalonej, nie są jednak prawnie wiążące(14) . W związku z tym pierwszeństwo przed nimi mają wnioski wyprowadzone z wykładni prawnie wiążącej Nomenklatury scalonej, w szczególności uwagi 1 do działu 29.

35. Produkt wytwarzany przez Agroferm nie podlega zatem klasyfikacji w ramach podpozycji 2922 41 00 Nomenklatury scalonej, ponieważ nie spełnia przesłanek uwagi 1 lit. a) do działu 29.

2. Pozycja 2309

36. Zdaniem rządu duńskiego i Komisji produkt wytwarzany przez Agroferm powinien być sklasyfikowany w ramach pozycji 2309. Obejmuje ona „preparaty, w rodzaju stosowanych do karmienia zwierząt”.

37. Przeznaczenie produktu również może stanowić obiektywne kryterium klasyfikacji, o ile jest ono właściwe temu produktowi, co daje się ocenić na podstawie jego obiektywnych cech i właściwości(15) . Prawdą jest, że sporny w niniejszej sprawie produkt był sprzedawany jako dodatek do paszy i zgodnie ze wskazaniami sądu krajowego jest on do tego celu przeznaczony wedle obiektywnych kryteriów. Agroferm uważa zatem, że przyporządkowanie do pozycji 2309 jest niemożliwe.

38. Pozycja 2309 nie zawiera jednak wskazówki, jakoby preparaty miały być ograniczone do produktów samodzielnie nadających się do karmienia zwierząt. Produkt wytworzony przez Agroferm należy zatem sklasyfikować do pozycji 2309 Nomenklatury scalonej.

3. Pozycja 3824

39. Ponieważ pozycja 3824 Nomenklatury scalonej dotyczy jedynie produktów „gdzie indziej niewymienionych ani niewłączonych”, produkt wytworzony przez Agroferm należy zaś sklasyfikować, jak wskazano, do pozycji 2309, nie jest on objęty pozycją 3824.

4. Wniosek wstępny

40. Na pytanie pierwsze należy zatem udzielić odpowiedzi, że produkt tego rodzaju, jak produkt sporny w postępowaniu głównym, składający się w 65% z siarczanu lizyny, a w pozostałej części zasadniczo z zanieczyszczeń powstałych w wyniku procesu produkcji, stosowany jako dodatek do paszy należy sklasyfikować do pozycji 2309 Nomenklatury scalonej.

B – W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego: zwrot wypłaconych refundacji produkcyjnych

41. Sąd odsyłający zadał drugie pytanie na wypadek, gdyby Agroferm nie miał prawa do refundacji produkcyjnych w odniesieniu do wytwarzanego przez tę spółkę produktu. Jak wyjaśniono, omawiany produkt nie podlega klasyfikacji do pozycji, które na podstawie rozporządzenia nr 1265/2001 dawałyby prawo do refundacji produkcyjnych. W związku z tym należy udzielić odpowiedzi na pytanie drugie.

42. W pytaniu tym sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy prawo Unii stoi na przeszkodzie sytuacji, w której władze krajowe w postępowaniu tego rodzaju, jak niniejsze, zaniechają dochodzenia zwrotu kwot refundacji ze względu na podlegające uwzględnieniu zgodnie z prawem krajowym zasady pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań.

1. Zastosowanie zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań zgodnie z prawem Unii

43. Pytanie prejudycjalne zostało zadane w sposób wyraźny na tle utrwalonego orzecznictwa dotyczącego wspólnej polityki rolnej, zgodnie z którym prawo Unii nie stoi na przeszkodzie temu, by prawo krajowe z zakresu dochodzenia zwrotu bezprawnie udzielonych publicznych świadczeń pieniężnych uwzględniało zasady pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań, które stanowią elementy porządku prawnego Unii(16) .

44. Wskazane orzecznictwo może wzbudzić wrażenie, jakoby w zakresie uznania państw członkowskich pozostawała kwestia, czy zastosować zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań w przypadku dochodzenia zwrotu świadczeń pieniężnych uregulowanych prawem Unii. Wówczas zgodnie z prawem Unii udzielenie ochrony uzasadnionych oczekiwań na podstawie prawa krajowego byłoby w tych przypadkach wprawdzie dopuszczalne, jednak stanowisko to prowadziłoby jednocześnie do wniosku, jaki również zdaje się przedstawiać Komisja, że owa ochrona uzasadnionych oczekiwań nie jest na mocy prawa Unii nakazana.

45. Stanowisko to należy jednak odrzucić.

46. Państwa członkowskie są raczej przy wykonywaniu prawa Unii w sposób wiążący zobowiązane do poszanowania zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań, w sposób, w jakim została ona jednolicie zdefiniowana w prawie Unii dla wszystkich państw członkowskich [w tym zakresie poniżej pkt a)]. W związku z tym zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań w prawie Unii należy przynajmniej wówczas uwzględnić przy dochodzeniu zwrotu świadczeń pieniężnych uregulowanych prawem Unii, gdy – jak w niniejszym przypadku – zwrot dokonywany jest również na podstawie prawa Unii [w tym zakresie poniżej pkt b)].

a) Ochrona uzasadnionych oczekiwań przy wykonywaniu prawa Unii przez władze krajowe

47. W szczególności zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału w ramach prawa Unii z zakresu podatku VAT państwa członkowskie są przy wykonywaniu przepisów Unii zobowiązane do uwzględnienia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań(17) . Również w zakresie wspólnej polityki rolnej Trybunał stwierdził wielokrotnie, że unijna zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań powinna być brana pod uwagę przez każdy organ krajowy, do którego zadań należy stosowanie prawa Unii(18) .

48. Tymczasem pozostawienie państwom członkowskim możliwości stosowania różnych krajowych zasad ochrony uzasadnionych oczekiwań przy wykonywaniu prawa Unii prowadziłoby do odmiennego zastosowania prawa Unii w różnych państwach członkowskich. Podczas gdy niektóre państwa członkowskie udzielałyby jedynie zawężonej ochrony uzasadnionych oczekiwań, inne państwa członkowskie mogłyby być bardziej hojne z korzyścią dla przedsiębiorstw mających siedzibę na ich terytorium, co mogłoby wiązać się z obciążeniem budżetu wspólnotowego. Tego rodzaju wykładnię prawa Unii należy odrzucić w szczególności z tego względu, że tego rodzaju odmienne traktowanie mogłoby prowadzić do poważnych zniekształceń konkurencji pomiędzy państwami członkowskimi.

49. Poza tym obowiązywanie unijnej zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań nie może zależeć od tego, czy prawo Unii w danym przypadku jest stosowane przez instytucje Unii, czy przez państwa członkowskie. Prawdą jest, że zgodnie z orzecznictwem na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań w stosunku do aktu unijnego można się powoływać wyłącznie w zakresie, w jakim Unia sama stworzyła wcześniej sytuację, która mogła spowodować powstanie takich oczekiwań(19) . Tego rodzaju uzasadnione oczekiwania mogą być jednak związane z działaniami zarówno prawodawcy unijnego, jak również instytucji Unii(20) .

50. Ponadto brak jest niespójności pomiędzy związaniem państw członkowskich unijną zasadą ochrony uzasadnionych oczekiwań a utrwalonym orzecznictwem, zgodnie z którym sprzeczna z uregulowaniem Unii praktyka państwa członkowskiego nie może uzasadniać powstania po stronie jednostki, dla której była ona korzystna, uzasadnionych oczekiwań(21) . Stwierdzenie to jest bowiem związane z tym, że zasadniczo nie podlega ochronie zaufanie w zachowanie niezgodne z prawem. Na zasadę uzasadnionych oczekiwań nie można powoływać się przeciwko jasnemu przepisowi prawa Unii, zaś zachowanie organu krajowego, na którym spoczywa obowiązek stosowania prawa Unii, które pozostaje w sprzeczności z tym prawem, nie może rodzić uzasadnionych oczekiwań po stronie podmiotu gospodarczego, prowadzących do czerpania korzyści z traktowania sprzecznego z prawem Unii(22) . Dotyczy to jednak materialnego zakresu unijnej ochrony uzasadnionych oczekiwań i nie podważa jej zasadniczego zastosowania do aktów wykonawczych władz krajowych(23) .

b) Wykonanie prawa Unii przy dochodzeniu zwrotu świadczeń pieniężnych uregulowanych w prawie Unii

51. W związku z powyższym w niniejszym przypadku władze duńskie musiałyby w sposób wiążący uwzględnić unijną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań, jeśli przy dochodzeniu zwrotu refundacji produkcyjnych wykonywały prawo Unii.

52. W tym zakresie mogą się pojawić wątpliwości w odniesieniu do utrwalonego orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym spory dotyczące zwrotu kwot wypłaconych nienależnie w świetle prawa Unii powinny być rozstrzygane przy braku przepisów Unii przez sądy krajowe na podstawie ich prawa krajowego(24) .

53. Jednakże w niniejszej sprawie art. 8 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) rozporządzenia nr 1258/1999 stanowi przepis prawa Unii, który nakazuje odzyskanie kwot przez władze państw członkowskich, o ile zostały one utracone wskutek nieprawidłowości(25) . Przesłanki nieprawidłowości w rozumieniu art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/95 zostały w niniejszej sprawie spełnione, ponieważ Agroferm nie powinien był otrzymać refundacji produkcyjnej. W związku z tym Królestwo Danii było na mocy prawa Unii zobowiązane do odzyskania kwot.

54. Ponadto Trybunał stwierdził w sprawach połączonych Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening i in., że wynikający z prawa Unii obowiązek państw członkowskich do odzyskania kwot stanowi jednocześnie podstawę prawną żądania zwrotu. We wskazanym postępowaniu skierowane zostało do Trybunału pytanie, czy ustanowiony w art. 23 ust. 1 rozporządzenia nr 4253/88(26) obowiązek „odzyskania przez państwa członkowskie funduszy utraconych w następstwie nadużycia” stanowi również samodzielną podstawę prawną dla żądania zwrotu od nieuprawnionych beneficjentów dotacji. Trybunał udzielił odpowiedzi, że przepis ów ustanawia obowiązek państw członkowskich, bez konieczności upoważnienia wynikającego z prawa krajowego(27) . Z powyższego wynika, że uregulowany w przepisie obowiązek odzyskania przez państwa członkowskie kwot stanowi jednocześnie samodzielną, unijnoprawną podstawę żądania o zwrot kierowanego przez władze krajowe do beneficjenta dotacji.

55. Jeżeli zatem dochodzenie zwrotu jest dokonywane na podstawie prawa Unii, to w konsekwencji władze krajowe powinny stosować jedynie unijną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. To właśnie stwierdził Trybunał w wyroku w sprawie Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening i in.(28) .

56. Mając na uwadze powyższe, w niniejszym postępowaniu otwartą może pozostać kwestia, czy unijna zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań powinna znaleźć zastosowanie już z tego względu, że udzielenie refundacji produkcyjnej jest uregulowane w prawie Unii, a mianowicie w rozporządzeniu nr 1265/2001. W każdym razie władze duńskie powinny przy omawianym dochodzeniu zwrotu uwzględnić unijną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań, ponieważ poprzez art. 8 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) rozporządzenia nr 1258/1999 wykonują prawo Unii.

2. Treść unijnej zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań

57. Celem udzielenia sądowi odsyłającemu pomocnej odpowiedzi Trybunał powinien w niniejszym postępowaniu zająć stanowisko w przedmiocie treści unijnej zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań. Innymi słowy, powstaje w niniejszej sprawie pytanie, czy przetwórca będący w sytuacji takiej, jak Agroferm może odmówić zwrotu przyznanej mu refundacji produkcyjnej, powołując się na unijną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań.

58. Udzielenie ochrony uzasadnionych oczekiwań wymaga po pierwsze wystąpienia dobrej wiary przedsiębiorcy, a więc przeświadczenia o zgodności z prawem pomocy(29) . Owa dobra wiara może zostać zakwestionowana również wówczas, gdy przedsiębiorca zaniechał przeprowadzenia badań, które powinien był podjąć(30) . Dobra wiara nie może zatem zaistnieć nieumyślnie. W tym zakresie w przypadku spółki Agroferm istnieje wątpliwość, ponieważ spółka ta powinna była sobie zadać pytanie, czy produkt składający się tylko w 65% z siarczanu lizyny może stanowić „odrębny” i „chemicznie zdefiniowany” związek chemiczny w rozumieniu uwagi 1 lit. a) do działu 29 Nomenklatury scalonej, a ponadto przysługiwała jej możliwość zwrócenia się o wydanie wiążącej informacji taryfowej na podstawie art. 12 kodeksu celnego(31) .

59. Zgodnie z orzecznictwem – poza konieczną dla udzielenia ochrony uzasadnionych oczekiwań dobrą wiarą – działania organów administracji muszą wywołać w świadomości ostrożnego i rozważnego podmiotu gospodarczego racjonalne i uzasadnione oczekiwania(32) . Chodzi tu po pierwsze o pytanie, czy dobra wiara wynikała z zachowania władz administracyjnych, a po drugie o to, czy oczekiwania oparte na zachowaniu władz powstały w sposób uzasadniony. Jak wskazano(33), należy temu zaprzeczyć w szczególności wówczas, gdy władze działały wbrew jasnemu przepisowi prawa Unii. A zatem działanie władz należy oceniać zawsze w związku z leżącym u jego podstaw prawem Unii.

60. W zakresie dotyczącym zaistnienia po stronie spółki Agroferm racjonalnego i uzasadnionego oczekiwania należy zatem w pierwszej kolejności stwierdzić, że udzielone w dniu 16 czerwca 2004 r. „uprzednie zatwierdzenie”, ważne do końca maja 2007 nie mogło stanowić podstawy dla uzasadnionych oczekiwań. Jak bowiem słusznie wskazał rząd duński, zatwierdzenie to dotyczy zgodnie z art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 1265/2001 jedynie osoby przetwórcy, a nie wytwarzanego produktu.

61. Zgodnie z rozporządzeniem należy od owego zatwierdzenia odróżnić świadectwo refundacji, które zgodnie z art. 14 ust. 1 rozporządzenia nr 1265/2001 dopiero uprawnia do wypłaty refundacji produkcyjnej. Jak wynika z art. 18 i 20 rozporządzenia nr 1265/2001 bez świadectwa refundacji brak jest możliwości wypłaty zarówno zaliczki, jak również refundacji produkcyjnej.

62. Składany na podstawie art. 10 rozporządzenia nr 1265/2001 wniosek o przyznanie refundacji produkcyjnej musi zgodnie z art. 10 ust. 1 akapit drugi lit. c) wskazywać pozycję taryfy produktu, do którego produkcji zostanie wykorzystany produkt podstawowy. W związku z tym wnioskodawca powinien sam dokonać we wniosku klasyfikacji wytwarzanego przez siebie produktu w ramach Nomenklatury scalonej, a nie ograniczyć się do przedstawienia opisu produktu. Zgodnie z art. 12 ust. 3 lit. d) rozporządzenia nr 1265/2001 świadectwo refundacji zostaje wydane również jedynie w odniesieniu do konkretnej pozycji lub konkretnego działu Nomenklatury scalonej, jak wynika z odstępstwa ustanowionego w art. 13 lit. b) rozporządzenia.

63. Mając na uwadze powyższe, oczekiwania przetwórcy dotyczące utrzymania refundacji produkcyjnej mogą być chronione jedynie wówczas, gdy wytwarzany przez niego produkt podlega klasyfikacji w pozycji lub dziale Nomenklatury scalonej wskazanych w świadectwie. Nawet gdyby władze duńskie miały nie uwzględnić tych wymogów w zakresie dotyczącym świadectwa refundacji – co nie wynika z postanowienia odsyłającego – Agroferm nie powinien mieć w tym zakresie oczekiwań w związku z tym, że działanie władz duńskich w sposób jasny naruszałoby prawo Unii.

3. Wniosek wstępny

64. W związku z powyższym na drugie pytanie prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi w ten sposób, że przy dochodzeniu zwrotu bezprawnie udzielonych refundacji produkcyjnych na podstawie rozporządzenia nr 1265/2001 władze krajowe powinny uwzględnić unijną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. Jednak oczekiwanie przetwórcy jest chronione jedynie wówczas, gdy rzeczywiście wytwarza on produkt określony w świadectwie refundacji poprzez pozycję taryfy.

C – W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego: wypłata obiecanych refundacji produkcyjnych

65. W trzecim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zmierza ostatecznie do ustalenia, czy w kontekście zasad pewności prawa i ochrony uzasadnionych oczekiwań podlegających uwzględnieniu na szczeblu krajowym prawo Unii zabrania wypłaty uprzednio obiecanych refundacji produkcyjnych.

66. Odmiennie niż w przypadku pytania drugiego niniejsze pytanie nie dotyczy uwzględnienia zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań w ramach dochodzenia zwrotu wypłaconej już refundacji produkcyjnej. Chodzi natomiast o kwestię, czy należy spełnić obietnicę złożoną przez władze krajowe, pomimo że władze te stwierdziły, iż udzielenie refundacji produkcyjnej było niezgodne z prawem.

67. W tym aspekcie należy po pierwsze stwierdzić, że zgodnie z art. 8 ust. 1 akapit pierwszy lit. b) rozporządzenia nr 1258/1999 państwa członkowskie są również zobowiązane do zapobieżenia nieprawidłowościom. Powinny one zatem nie tylko odzyskać bezprawnie wypłacone refundacje produkcyjne zgodnie z lit. c), lecz również zaniechać bezprawnych wypłat.

68. Prawdą jest, że podlegająca zastosowaniu unijna zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań nie wyklucza, aby przy wystąpieniu uzasadnionego oczekiwania dotyczącego świadectwa refundacji udzielić uprzednio obiecanych i jeszcze niewypłaconych refundacji produkcyjnych.

69. Jak jednak stwierdzono, w niniejszym przypadku tego rodzaju oczekiwania są chronione jedynie wówczas, gdy przetwórca rzeczywiście wytwarza produkt określony w świadectwie refundacji poprzez pozycję taryfy. Z tego względu odpowiedź udzielona na pytanie trzecie jest taka sama, jak na pytanie drugie.

V – Wnioski

70. Proponuję zatem, aby na pytania przedstawione przez Vestre Landsret udzielona została następująca odpowiedź:

1) Produkt tego rodzaju, jak produkt sporny w postępowaniu głównym, składający się w 65% z siarczanu lizyny, a w pozostałej części z zanieczyszczeń powstałych w wyniku procesu produkcji, stosowany jako dodatek do paszy należy sklasyfikować do pozycji 2309 Nomenklatury scalonej określonej w załączniku I do rozporządzenia (EWG) nr 2658/87 w brzmieniu rozporządzeń (WE) nr 1789/2003, nr 1810/2004 i nr 1719/2005.

2) Przy dochodzeniu zwrotu oraz przy wypłatach refundacji produkcyjnych, na które bezprawnie wydano zgodę na podstawie rozporządzenia nr 1265/2001, władze krajowe powinny uwzględnić unijną zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. Jednak oczekiwania przetwórcy dotyczące świadectwa refundacji na podstawie art. 12 rozporządzenia (WE) nr 1265/2001 są chronione jedynie wówczas, gdy wytwarzany przez niego produkt podlega klasyfikacji w pozycji taryfy wskazanej w świadectwie.

(1) .

(2) – Zobacz motyw drugi rozporządzenia Rady (WE) nr 1260/2001 z dnia 19 czerwca 2001 r. w sprawie wspólnej organizacji rynków w sektorze cukru (Dz.U. L 178, s. 1).

(3) – Rozporządzenie Komisji (WE) z dnia 27 czerwca 2001 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1260/2001 w odniesieniu do przyznawania refundacji produkcyjnych do niektórych produktów cukrowych stosowanych w przemyśle chemicznym (Dz.U. L 178, s. 63).

(4) – Dz.U. L 256, s. 1, w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 z dnia 31 stycznia 2000 r. (Dz.U. L 28, s. 16).

(5) – Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1789/2003 z dnia 11 września 2003 r. zmieniające załącznik I do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej taryfy celnej (Dz.U. L 281, s. 1).

(6) – Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1810/2004 z dnia 7 września 2004 r. zmieniające załącznik I do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej taryfy celnej (Dz.U. L 327, s. 1).

(7) – Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1719/2005 z dnia 27 października 2005 r. zmieniające załącznik I do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej taryfy celnej (Dz.U. L 286, s. 1).

(8) – Rozporządzenie Rady (WE) nr 1258/1999 z dnia 17 maja 1999 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej (Dz.U. L 160, s. 103).

(9) – Zobacz motyw 36 rozporządzenia Rady nr 1260/2001.

(10) – Rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 312, s. 1).

(11) – Zobacz pkt 6 powyżej.

(12) – Zobacz również wyroki: z dnia 6 listopada 1997 r. w sprawie C-201/96 LTM przeciwko FIRS, Rec. s. I-6147, pkt 13–16; z dnia 12 marca 1998 r. w sprawie C-270/96 Laboratoires Sarget przeciwko FIRS, Rec. s. I-1121, pkt 11–15.

(13) – Zobacz między innymi wyroki: z dnia 25 maja 1989 r. w sprawie 40/88 Weber przeciwko Milchwerke Paderborn-Rimbeck, Rec. s. 1395, pkt 13; z dnia 18 lipca 2007 r. w sprawie C-142/06 Olicom, Zb.Orz. s. I-6675, pkt 16; z dnia 6 września 2012 r. w sprawie C-524/11 Lowlands Design Holding, pkt 23.

(14) – Zobacz wyroki: z dnia 17 marca 2005 r. w sprawie C-467/03 Ikegami, Zb.Orz. s. I-2389, pkt 17; z dnia 11 stycznia 2007 r. w sprawie C-400/05 B.A.S. Trucks, Zb.Orz. s. I-311, pkt 28; z dnia 18 maja 2011 r. w sprawie C-423/10 Delphi Deutschland, Zb.Orz. s. I-4003, pkt 24; odmiennie jednak między innymi wyrok z dnia 28 lipca 2011 r. w sprawie C-215/10 Pacific World i FDD International, Zb.Orz. s. I-7255, pkt 29, w którym określono noty wyjaśniające jako „pomocne wskazówki [uprawnione środki]”.

(15) – Wyrok z dnia 1 czerwca 1995 r. w sprawie C-459/93 Hauptzollamt Hamburg-St.Annen przeciwko Thyssen Haniel Logistic, Rec. s. I-1381, pkt 13; ww. w przypisie 13 wyrok w sprawie Olicom, pkt 18; wyrok z dnia 22 listopada 2012 r. w sprawach połączonych C-320/11, C-330/11, C-382/11 i C-383/11 Didżitałnet, pkt 43.

(16) – Zobacz wyroki: z dnia 5 marca 1980 r. w sprawie 265/78 Ferwerda, Rec. s. 617, sentencja; z dnia 21 września 1983 r. w sprawach połączonych od 205/82 do 215/82 Deutsche Milchkontor i in., Rec. s. 2633, pkt 30; z dnia 12 maja 1998 r. w sprawie C-366/95 Landbrugsministeriet przeciwko Steff-Houlberg Export, Rec. s. I-2661, pkt 16; z dnia 9 października 2001 r. w sprawach połączonych od C-80/99 do C-82/99 Flemmer i in., Rec. s. I-7211, pkt 60; z dnia 19 września 2002 r. w sprawie C-336/00 Huber, Rec. s. I-7699, pkt 56; zob. również wyrok z dnia 21 czerwca 2007 r. w sprawie C-158/06 ROM-projecten, Zb.Orz. s. I-5103, pkt 24 dotyczący funduszy strukturalnych.

(17) – Zobacz między innymi wyroki: z dnia 3 grudnia 1998 r. w sprawie C-381/97 Belgocodex, Rec. s. I-8153, pkt 26; z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-62/00 Marks & Spencer, Rec. s. I-6325, pkt 44; z dnia 12 maja 2011 r. w sprawie C-107/10 Enel Maritsa Iztok 3, Zb.Orz. s. I-3873, pkt 29.

(18) – Zobacz wyroki: z dnia 26 kwietnia 1988 r. w sprawie 316/86 Hauptzollamt Hamburg-Jonas przeciwko Krücken, Rec. s. 2213, pkt 22; z dnia 1 kwietnia 1993 r. w sprawach połączonych od C-31/91 do C-44/91 Lageder i in. przeciwko Amministrazione delle finanze dello Stato, Rec. s. I-1761, pkt 33.

(19) – Zobacz wyroki: z dnia 15 lutego 1996 r. w sprawie C-63/93 Duff i in., Rec. s. I-569, pkt 20; z dnia 6 marca 2003 r. w sprawie C-14/01 Niemann, Rec. s. I-2279, pkt 56; z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie C-606/10 ANAFE, pkt 78.

(20) – Zobacz w tym zakresie w szczególności ww. w przypisie 19 wyroki: w sprawie Duff i in. pkt 20, 14; w sprawie Niemann, pkt 56 i nast.

(21) – Wyrok z dnia 15 grudnia 1982 r. w sprawie 5/82 Hauptzollamt Krefeld przeciwko Maizena, Rec. s. 4601, pkt 22; ww. w przypisie 18 wyrok w sprawie Lageder i in. przeciwko Amministrazione delle finanze dello Stato, pkt 34; ww. w przypisie 19 wyrok w sprawie ANAFE, pkt 81.

(22) – Wyżej wymienione w przypisie 18 wyroki: w sprawie Krücken, pkt 24; w sprawie Lageder i in. przeciwko Amministrazione delle finanze dello Stato, pkt 35; wyrok z dnia 16 marca 2006 r. w sprawie C-94/05 Emsland-Stärke, Zb.Orz. s. I-2619, pkt 31; z dnia 7 kwietnia 2011 r. w sprawie C-153/10 Sony Supply Chain Solutions (Europe), Zb.Orz. s. I-2775, pkt 47 i przytoczone tam orzecznictwo.

(23) – Zobacz w tym zakresie również ww. w przypisie 18 wyroki: w sprawie Krücken, pkt 22–24; w sprawie Lageder i in. przeciwko Amministrazione delle finanze dello Stato, pkt 33–35.

(24) – Zobacz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Deutsche Milchkontor i in. pkt 19; wyrok z dnia 13 marca 2008 r. w sprawach połączonych od C-383/06 do C-385/06 Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening, Zb.Orz. s. I-1561, pkt 48.

(25) – Owo szczególne zobowiązanie do odzyskania kwot zawarte w art. 8 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) rozporządzenia nr 1258/1999 ma pierwszeństwo przed ogólnym obowiązkiem na podstawie art. 4 rozporządzenia nr 2988/95, zob. w odniesieniu do art. 23 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) nr 4253/88 z dnia 19 grudnia 1988 r. ustanawiającego przepisy wykonawcze do rozporządzenia (EWG) nr 2052/88 w odniesieniu do koordynacji działań różnych funduszy strukturalnych między nimi oraz z operacjami Europejskiego Banku Inwestycyjnego i innymi istniejącymi instrumentami finansowymi (Dz.U. L 374, s. 1) ww. w przypisie 24 wyrok w sprawie Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening i in., pkt 39; wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r. w sprawie C-465/10 Chambre de commerce et d’industrie de l’Indre Zb.Orz. s. I-14081, pkt 33.

(26) – Wskazane w przypisie 25.

(27) – Zobacz ww. w przypisie 24 wyrok w sprawie Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening i in, pkt 31, 40.

(28) – Wyżej wymieniony w przypisie 24 wyrok w sprawie Vereniging Nationaal Overlegorgaan Sociale Werkvoorziening i in., pkt 53.

(29) – Zobacz ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Huber, pkt 58 i przytoczone tam orzecznictwo.

(30) – Zobacz podobnie ww. w przypisie 16 wyrok w sprawie Landbrugsministeriet przeciwko Steff-Houlberg Export, pkt 21; wyrok z dnia 16 lipca 1998 r. w sprawie C-298/96 Oelmühle Hamburg i Schmidt Söhne przeciwko Bundesanstalt für Landwirtschaft und Ernährung , Rec. s. I-4767, pkt 29.

(31) – Rozporządzenie Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiające Wspólnotowy kodeks celny (Dz.U. L 302, s. 1) w brzmieniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 82/97 z dnia 19 grudnia 1996 r. (Dz.U. L 17, s. 1).

(32) – Zobacz wyrok z dnia 14 września 2006 r. w sprawach połączonych od C-181/04 do C-183/04 Elmeka, Zb.Orz. s. I-8167, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo.

(33) – Zobacz pkt 50 powyżej.