Sprawa T‑240/07

Heineken Nederland BV

i Heineken NV

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Niderlandzki rynek piwa – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Dowód naruszenia – Dostęp do akt – Grzywna – Zasada równego traktowania – Rozsądny termin

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Pojęcie – Zgodność oświadczeń woli w odniesieniu do postępowania na rynku

(art. 81 ust. 1 WE)

2. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie – Nawiązanie kontaktu niezgodne z obowiązkiem określenia przez każde przedsiębiorstwo w sposób autonomiczny jego zachowania na rynku – Wymiana informacji – Domniemanie – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Skarga oparta na zbiorze poszlak

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Dowody z dokumentów

(art. 81 ust. 1 WE)

5. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności – Procedura z zakresu konkurencji – Stosowanie

(art. 81 ust. 1 WE)

6. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Wykorzystanie jako środków dowodowych oświadczeń złożonych w ramach komunikatu w sprawie współpracy przez inne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w naruszeniu – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 WE, 82 WE)

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Spoczywający na Komisji ciężar dowodu naruszenia – Granice

(art. 81 ust. 1 WE)

8. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE)

9. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Moc dowodowa dobrowolnych zeznań obciążających przedsiębiorstwo, złożonych przez głównych uczestników kartelu w celu skorzystania z zastosowania komunikatu w sprawie współpracy

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 96/C 207/04)

10. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Złożone naruszenie ukazujące elementy porozumienia i elementy uzgodnionej praktyki – Jednolita kwalifikacja jako „porozumienie lub uzgodniona praktyka” – Dopuszczalność

(art. 81 ust. 1 WE)

11. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uczestnictwo w zebraniach o celu antykonkurencyjnym

(art. 81 ust. 1 WE)

12. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dostęp do akt – Zakres – Odmowa przekazania dokumentu – Konsekwencje – Konieczność wprowadzenia w zakresie ciężaru dowodu spoczywającego na zainteresowanym przedsiębiorstwie rozróżnienia między dokumentami obciążającymi a dokumentami odciążającymi

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

13. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Dostęp do akt – Dokumenty niewłączone do akt i niewykorzystane przez Komisję jako elementy obciążające – Dokumenty mogące służyć obronie stron

(art. 81 ust. 1 WE, art. 82 WE; porozumienie o EOG, art. 53, 54, 57; rozporządzenie Rady nr 139/2004; komunikat Komisji 2005/C 325/07, pkt 27)

14. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Dokument obciążający – Pojęcie

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 27 ust. 2)

15. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Obowiązek zbadania przez Komisję w sposób staranny i bezstronny wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku

16. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Przedwczesne okazanie przez Komisję przekonania, że doszło do naruszenia

17. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Obowiązki Komisji – Dochowanie rozsądnego terminu – Kryteria oceny – Naruszenie – Konsekwencje

(rozporządzenie Rady nr 1/2003)

18. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Żądanie informacji – Ogólny obowiązek ostrożności spoczywający na przedsiębiorstwach lub związkach przedsiębiorstw

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 11)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Zakres swobodnego uznania przysługujący Komisji – Granice – Przestrzeganie wytycznych uchwalonych przez Komisję – Kontrola sądowa

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

20. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie rzeczywistego wpływu na rynek – Zakres

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uwzględnienie wywoływania skutków na określonym obszarze geograficznym – Zakres

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

22. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(rozporządzenia Rady: nr 17; nr 1/2003; komunikat Komisji 98/C 9/03)

23. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Podział zainteresowanych przedsiębiorstw na kategorie – Przesłanki

(komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit szósty)

24. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres – Wskazanie elementów oceny, które umożliwiły Komisji zmierzenie wagi naruszenia – Wystarczające wskazanie

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3)

25. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter – Kryteria oceny czynnika odstraszającego

(komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit czwarty)

26. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Odstraszający charakter – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2, 3; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit czwarty)

27. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Zaprzestanie naruszenia od momentu pierwszych działań Komisji – Zakres

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

28. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Niestosowanie bezprawnych porozumień w praktyce

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 3)

29. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Grzywny – Ustalenie – Kryteria – Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003)

30. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Obowiązki Komisji – Dochowanie rozsądnego terminu – Naruszenie – Konsekwencje – Obniżenie kwoty grzywny na zasadzie słuszności

(art. 81 WE, 288 akapit drugi WE)

1. Do istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób. Można stwierdzić, że porozumienie w rozumieniu wspomnianego artykułu jest zawarte w przypadku, gdy istnieje wola stron co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeśli poszczególne elementy planowanego ograniczenia są wciąż przedmiotem negocjacji.

Istnienie porozumienia w rozumieniu art. 81 WE nie jest podważone ani przez okoliczność, że zgodna wola zainteresowanych przedsiębiorstw nie rozciągała się na konkretne warunki wprowadzenia w życie podwyżki cen, ani przez fakt, że taka podwyższa nie została nigdy zastosowana na rynku.

(por. pkt 44, 45, 183)

2. Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, jednak pozwala na świadome zastąpienie związanego z konkurencją ryzyka praktyczną współpracą przedsiębiorstw.

W tym względzie art. 81 ust. 1 WE sprzeciwia się wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji.

Należy domniemywać, z zastrzeżeniem dowodu przeciwnego, którego ciężar przedstawienia spoczywa na zainteresowanych podmiotach, że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami. Obowiązuje to tym bardziej wtedy, gdy uzgodnienia były dokonywane regularnie na przestrzeni długiego okresu.

(por. pkt 46, 47, 186)

3. Co się tyczy przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE, na Komisji ciąży obowiązek wykazania stwierdzonego przez nią naruszenia i przedstawienia dowodów, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie. Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie istnienia naruszenia.

Niemniej nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby całościowo oceniany zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję odpowiadał wspomnianemu wymogowi.

Biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, nie można wymagać od Komisji, by przedstawiła dokumenty poświadczające w wyraźny sposób nawiązanie kontaktu między danymi podmiotami gospodarczymi. Fragmentaryczne i pojedyncze dane, którymi mogłaby dysponować Komisja, powinny w każdym razie móc być uzupełnione wnioskowaniem pozwalającym na odtworzenie istotnych okoliczności. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji.

(por. pkt 48–51)

4. W przypadku gdy Komisja dostarczyła dowód z dokumentów na poparcie swojego stwierdzenia istnienia porozumienia lub praktyki o charakterze antykonkurencyjnym, uczestnicy postępowania, którzy podważają to stwierdzenie przed Sądem, są zobowiązani nie tylko do samego przedstawienia przekonującej alternatywy dla stanowiska Komisji, lecz również do wykazania, że dowody przytoczone w zaskarżonej decyzji w celu wykazania istnienia naruszenia są niewystarczające.

(por. pkt 52)

5. Jeśli chodzi o zakres kontroli sądowej, w przypadku gdy do Sądu wpływa skarga o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE, powinien on zasadniczo dokonać całościowej kontroli po kątem tego, czy spełnione są przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE.

Istnienie wątpliwości po stronie Sądu musi być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie, zgodnie z zasadą domniemania niewinności, która jako zasada ogólna prawa Unii Europejskiej ma zastosowanie między innymi do postępowań dotyczących naruszeń obowiązujących dla przedsiębiorstw reguł konkurencji i mogących doprowadzić do nałożenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych.

(por. pkt 53, 54)

6. Żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa Unii nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko danemu przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw. Gdyby tak nie było, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na nią traktat WE.

Oświadczenia przedsiębiorstwa oskarżonego o udział w kartelu, którego prawdziwość jest kwestionowana przez kilka innych przedsiębiorstw, którym także zarzuca się udział w kartelu, nie można uznać za stanowiące wystarczający dowód na istnienie naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest ono poparte innymi dowodami. Samo takie oświadczenie nie może być zatem wystarczające do wykazania istnienia naruszenia, lecz musi zostać poparte innymi dowodami. Niemniej jednak należy stwierdzić, że w przypadku oświadczenia cechującego się znaczną wiarygodnością wymagany stopień wzmocnienia dowodu jest niższy, zarówno pod względem szczegółowości, jak i intensywności, niż w przypadku oświadczenia, które nie jest szczególnie wiarygodne.

A zatem, gdyby należało orzec, że pewien zbiór zgodnych poszlak pozwala na potwierdzenie istnienia i pewnych szczególnych aspektów praktyk przytoczonych w takim szczególnie wiarygodnym oświadczeniu, to w takiej sytuacji samo to oświadczenie mogłoby wystarczyć do potwierdzenia innych aspektów decyzji Komisji.

Poza tym, o ile dokument nie jest jawnie sprzeczny z oświadczeniem dotyczącym istnienia lub zasadniczej treści inkryminowanych praktyk, wystarczy, by potwierdzał on istotne elementy opisanych w nim praktyk, aby miał on pewną wartość jako dowód potwierdzający w ramach szeregu dowodów obciążających.

(por. pkt 70, 92–94)

7. Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu w zakresie, w jakim od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat i istnieje możliwość, że kilka z przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie będzie współpracować z nią aktywnie.

Jeżeli więc Komisja jest zobligowana do wykazania, że bezprawne porozumienie o podziale rynków zostało zawarte, byłoby nadmiernym wymogiem, aby dostarczyła ona jeszcze dowodu szczególnego mechanizmu, za którego pomocą cel ten miałby być osiągnięty. Przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą skutecznie bronić się w takiej sytuacji, o ile mają możliwość odniesienia się do wszystkich dowodów obciążających przytoczonych przez Komisję.

(por. pkt 78)

8. Z tekstu przepisu art. 81 WE wynika, że porozumienia i praktyki uzgodnione pomiędzy przedsiębiorstwami są zakazane, niezależnie od jakiegokolwiek wpływu na rynek, w przypadku gdy mają one cel antykonkurencyjny. O ile zatem Komisja ustaliła istnienie porozumień i praktyk uzgodnionych o celu antykonkurencyjnym, ustalenie to nie może być podważone w drodze wskazówek wynikających z braku stosowania tajnych porozumień lub z braku ich wpływu na rynek.

(por. pkt 79, 80)

9. Nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników bezprawnego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników inkryminowanego kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również pełny zakres współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy.

(por. pkt 91)

10. Wobec skomplikowanej sytuacji faktycznej podwójną kwalifikację zachowań antykonkurencyjnych jako „szereg porozumień lub praktyk uzgodnionych”, ponieważ te zachowania obejmowały zarówno elementy, które należy zakwalifikować jako „porozumienia”, jak i elementy, które należy zakwalifikować jako „praktyki uzgodnione”, należy rozumieć nie jako kwalifikację wymagającą jednocześnie i kumulatywnie dowodu, że każda z tych okoliczności faktycznych stanowi elementy składowe porozumienia i praktyki uzgodnionej, ale jako stanowiącą określenie złożonej całości obejmującej elementy faktyczne, spośród których niektóre zostały zakwalifikowane jako porozumienia, a inne jako praktyki uzgodnione w rozumieniu art. 81 WE, który nie przewiduje szczególnej kwalifikacji dla tego rodzaju złożonego naruszenia.

(por. pkt 191)

11. Jeżeli przedsiębiorstwo uczestniczyło, nawet bez odgrywania aktywnej roli, w spotkaniu, w trakcie którego poruszano kwestię bezprawnego uzgodnienia, zakłada się jego uczestnictwo w tym uzgodnieniu, chyba że przedsiębiorstwo to wykaże, że się dystansowało w sposób jawny od tego porozumienia lub że poinformowało innych uczestników o swoim zamiarze uczestnictwa w danym spotkaniu w innym aniżeli oni celu.

(por. pkt 195)

12. Prawo dostępu do akt, będące korelatem zasady prawa do obrony, oznacza, że Komisja zapewnia zainteresowanemu przedsiębiorstwu możliwość dokładnego zapoznania się z wszystkimi dokumentami znajdującymi się w aktach dochodzenia, które mogą mieć znaczenie dla jego obrony. Dokumenty te obejmują zarówno dokumenty obciążające, jak i odciążające, z zastrzeżeniem zachowania tajemnicy handlowej innych przedsiębiorstw, dokumenty wewnętrzne Komisji oraz inne poufne informacje.

W odniesieniu do dowodów obciążających nieprzekazanie dokumentu stanowi naruszenie prawa do obrony tylko w przypadku, gdy dane przedsiębiorstwo wykaże, po pierwsze, że Komisja oparła się na tym dokumencie w celu uzasadnienia zarzutu dotyczącego istnienia naruszenia, oraz po drugie, że zarzut ten mógłby być dowiedziony wyłącznie poprzez odwołanie do wspomnianego dokumentu. A zatem do danego przedsiębiorstwa należy wykazanie, że wynik, do którego doszła Komisja w decyzji, byłby inny, gdyby ten nieprzekazany dokument został pominięty jako dowód.

Natomiast jeśli chodzi o nieprzekazanie dokumentu odciążającego, to zainteresowane przedsiębiorstwo musi tylko wykazać, że jego nieujawnienie mogło mieć niekorzystny dla tego przedsiębiorstwa wpływ na przebieg postępowania i treść decyzji Komisji. Wystarczy, że przedsiębiorstwo dowiedzie, że mogło wykorzystać ten dokument w obronie na swoją korzyść, wykazując w szczególności, że mogłoby wskazać elementy, które nie były zgodne z wnioskami wyprowadzonymi na tym etapie przez Komisję z pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, i w konsekwencji mogłoby w jakikolwiek sposób wpłynąć na ocenę dokonaną przez Komisję w decyzji.

(por. pkt 235–238)

13. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów jest aktem, którego celem jest określenie przedmiotu postępowania wszczętego przeciwko przedsiębiorstwu i zapewnienie skutecznego wykonywania prawa do obrony. Z tej perspektywy z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów związane są gwarancje proceduralne zapewniające przestrzeganie prawa do obrony, w tym prawa dostępu do dokumentów znajdujących się w aktach postępowania prowadzonego przez Komisję.

Odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie znajdują się w aktach dochodzenia w ścisłym tego słowa znaczeniu. Co się tyczy dokumentów niezawartych w aktach sprawy w momencie doręczenia pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, Komisja jest zobowiązana do ujawniania wspomnianych odpowiedzi innym uczestnikom postępowania tylko w przypadku, gdy zawierają one nowe dowody obciążające lub odciążające. Podobnie, zgodnie z pkt 27 obwieszczenia Komisji dotyczącego zasad dostępu do akt Komisji w sprawach na mocy art. 81 WE i 82 WE, art. 53, 54 i 57 oraz rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004, co do zasady uczestnicy nie mają dostępu do odpowiedzi innych uczestników na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Uczestnik postępowania ma dostęp do tych dokumentów tylko w przypadku, gdy mogą one stanowić nowy materiał dowodowy – zarówno o charakterze obciążającym, jak i uniewinniającym – odnoszący się do zarzutów dotyczących tego uczestnika w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów wydanym przez Komisję.

W tym względzie w odniesieniu do, po pierwsze, nowych dowodów obciążających, jeżeli Komisja zamierza oprzeć się na fragmencie odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w celu ustalenia istnienia naruszenia, inni uczestnicy tego postępowania powinni mieć możliwość wypowiedzenia się na temat takiego środka dowodowego.

Co się tyczy, po drugie, nowych dowodów odciążających, Komisja nie jest zobowiązana do ich udostępnienia z własnej inicjatywy. W przypadku gdy Komisja w toku postępowania administracyjnego oddala wniosek strony skarżącej mający na celu uzyskanie dostępu do dokumentów nieznajdujących się w aktach dochodzenia, naruszenie prawa do obrony może być stwierdzone tylko wtedy, gdy zostanie ustalone, że postępowanie administracyjne mogłoby doprowadzić do innego wyniku, gdyby strona skarżąca miała dostęp w toku tego postępowania do wspomnianych dokumentów.

(por. pkt 239–244, 253)

14. Dokument może mieć charakter dowodu obciążającego wyłączenie wówczas, jeżeli Komisja wykorzystuje go na poparcie stwierdzenia naruszenia popełnionego przez przedsiębiorstwo.

W celu udowodnienia naruszenia jego prawa do obrony nie wystarcza, aby dane przedsiębiorstwo wykazało, że nie miało ono możliwości ustosunkowania się w toku postępowania administracyjnego do dokumentu wykorzystanego w jakimkolwiek miejscu zaskarżonej decyzji. Musi ono wykazać, że Komisja wykorzystała ten dokument w zaskarżonej decyzji jako dodatkowy dowód stwierdzenia naruszenia, w którym uczestniczyło to przedsiębiorstwo.

(por. pkt 245)

15. Jedną z gwarancji przyznanych przez porządek prawny Unii w postępowaniach administracyjnych jest między innymi obowiązek zbadania przez właściwą instytucję w sposób staranny i bezstronny wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku.

(por. pkt 268)

16. Istnienie naruszenia należy oceniać wyłącznie na podstawie dowodów zebranych przez Komisję. W przypadku gdy postępowanie administracyjne kończy się faktycznym dowiedzeniem zaistnienia naruszenia, dowód przedwczesnego okazania przez Komisję w toku tego postępowania przekonania, zgodnie z którym doszło do wspomnianego naruszenia, nie może prowadzić do pozbawienia prawdziwości dowodu samego naruszenia.

(por. pkt 278)

17. Dochowanie rozsądnego terminu w postępowaniach administracyjnych w dziedzinie polityki konkurencji stanowi ogólną zasadę prawa Unii, której poszanowanie zapewniają sądy Unii

Na potrzeby stosowania tej zasady należy dokonać rozróżnienia między dwoma etapami postępowania administracyjnego, a mianowicie między etapem dochodzenia poprzedzającym przedstawienie zarzutów a etapem odpowiadającym dalszej części postępowania administracyjnego. Pierwsze stadium, które trwa do chwili przedstawienia zarzutów, rozpoczyna się w dniu, w którym Komisja, korzystając z uprawnień przyznanych jej przez prawodawcę, podejmuje działania związane z zarzutem popełnienia naruszenia i powinno umożliwić jej zajęcie stanowiska co do dalszego przebiegu postępowania. Drugie stadium trwa od przedstawienia zarzutów do wydania ostatecznej decyzji. Powinno ono umożliwić Komisji ostateczne wypowiedzenie się w przedmiocie zarzucanego naruszenia.

Wobec braku dodatkowych informacji lub uzasadnienia ze strony Komisji co do czynności dochodzeniowych podjętych w tym okresie czas trwania pierwszego etapu, wynoszący 36 miesięcy, powinien być uznany za zbyt długi. Jednakże stwierdzenie naruszenia zasady rozsądnego terminu może prowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji stwierdzającej naruszenie tylko w przypadku, gdy czas trwania miał wpływ na wynik postępowania.

(por. pkt 286–288, 290, 292, 295)

18. Z uwagi na ogólny obowiązek ostrożności, który spoczywa na każdym przedsiębiorstwie lub związku przedsiębiorstw, podmioty te są zobowiązane zadbać o odpowiednie przechowywanie w swych księgach i archiwach informacji pozwalających na prześledzenie ich działalności, zwłaszcza w celu wykazania się koniecznymi dowodami na wypadek działań sądowych lub administracyjnych.

W przypadku gdy Komisja kieruje do przedsiębiorstwa żądanie informacji na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17, ma ono a fortiori obowiązek działania z należytą starannością oraz przedsięwzięcia wszelkich przydatnych środków w celu zachowania dowodów, co do których można zasadnie oczekiwać, że będą znajdować się w jego posiadaniu.

(por. pkt 301)

19. Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania w odniesieniu do metody obliczania grzywien. Owa metoda, określona w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, obejmuje różne elementy cechujące się elastycznością, umożliwiające Komisji skorzystanie z przysługującego jej uznania w sposób zgodny z przepisami rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 traktatu.

Poza tym w dziedzinach takich jak ustalanie kwoty grzywny na mocy rozporządzenia nr 1/2003, w których Komisji przysługuje wspomniany zakres swobodnego uznania, kontrola pod względem zgodności z prawem tej oceny ogranicza się do zweryfikowania, czy nie występuje oczywisty błąd w ocenie. Jednakże uznanie Komisji i jego granice, które Komisja wprowadziła, nie stanowią w żadnym razie przeszkody, by sąd Unii skorzystał ze swego nieograniczonego prawa orzekania, które upoważnia go do uchylenia, zmniejszenia lub zwiększenia nałożonej przez Komisję grzywny.

(por. pkt 308–310)

20. Waga naruszenia ustalana jest na podstawie licznych elementów, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, w odniesieniu do których Komisja dysponuje szerokim zakresem uznania.

W szczególności zgodnie z pkt 1A akapit pierwszy wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek, jeżeli może być to zmierzone, oraz rozmiar danego rynku geograficznego. W ramach nieograniczonego prawa orzekania do Sądu należy ocena, czy nałożona kwota grzywny jest proporcjonalna do wagi naruszenia, oraz znalezienie równowagi między wagą naruszenia a okolicznościami, na które powołuje się przedsiębiorstwo.

Na mocy pkt 1A akapit pierwszy tiret trzecie wspomnianych wytycznych bardzo poważne naruszenia odpowiadają w szczególności „ograniczeni[om] horyzontaln[ym], taki[m] jak kartele cenowe i podział rynku”. Kartele tego rodzaju są najpoważniejszymi formami zakłócenia konkurencji, ponieważ zmierzają one, poprzez sam swój cel, do bezwzględnej eliminacji konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami, które je wprowadzają w życie, i w konsekwencji podważają podstawowe cele Unii. Porozumienia horyzontalne dotyczące cen lub podziałów rynków mogą być kwalifikowane jako bardzo poważne naruszenia na podstawie samego ich charakteru, bez obowiązku po stronie Komisji do wykazania rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek.

Chociaż rzeczywisty wpływ naruszenia na rynek jest okolicznością, którą należy uwzględnić w celu dokonania oceny wagi naruszenia, to jest to tylko jedno z istotnych kryteriów, obok charakteru naruszenia i zasięgu geograficznego rynku. Jednocześnie z pkt 1A akapit pierwszy wspomnianych wytycznych wynika, że ten wpływ na rynek jest okolicznością, którą należy uwzględnić wyłącznie, jeżeli można go zmierzyć.

(por. pkt 314–316, 319, 320, 324, 325)

21. Całe terytorium państwa członkowskiego stanowi istotną część wspólnego rynku. Naruszenia takie jak porozumienia lub uzgodnione praktyki mające na celu w szczególności ustalanie cen i podział klientów mogą skutkować, wyłącznie z uwagi na swój charakter, kwalifikacją naruszenia jako bardzo poważnego, bez konieczności, by takie zachowania charakteryzowały się szczególnym zasięgiem geograficznym.

Wniosek ten wzmacnia ponadto okoliczność, że o ile opis naruszeń poważnych w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS wskazuje, że chodzi najczęściej o ograniczenia horyzontalne lub wertykalne, których stosowanie jest bardziej rygorystyczne, których skutki rynkowe są dużo większe i mogą wpływać na duże obszary wspólnego rynku, o tyle w przypadku naruszeń bardzo poważnych nie ma mowy o wymogu konkretnego wpływu na rynek czy wywoływania skutków na określonym obszarze geograficznym.

Wynika z tego, że wielkość geograficznego rynku właściwego obejmującego rozmiar państwa członkowskiego nie stoi w każdym razie na przeszkodzie kwalifikacji popełnionego w niniejszej sprawie naruszenia jako bardzo poważnego. Wielkość rynku produktu objętego naruszeniem zasadniczo nie stanowi czynnika, który bezwzględnie należy uwzględnić, lecz jest jedynie jedną z wielu istotnych okoliczności służących ocenie wagi naruszenia i ustaleniu kwoty grzywny.

(por. pkt 337, 339–342)

22. W ramach rozporządzenia nr 17 oraz rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE Komisja dysponuje swobodą uznania w odniesieniu do ustalania wysokości grzywien celem doprowadzenia do tego, aby zachowania przedsiębiorstw były zgodne z regułami konkurencji, i uprawnieniem, pozwalającym na dostosowanie w każdej chwili wysokości grzywien do potrzeb tej polityki.

Wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi ram prawnych dla grzywien w zakresie konkurencji. Decyzje dotyczące innych spraw mają jedynie charakter informacyjny, jeżeli chodzi o istnienie dyskryminacji, zważywszy, że jest mało prawdopodobne, by okoliczności właściwe dla tych decyzji, takie jak rynki, produkty, przedsiębiorstwa i okresy objęte naruszeniem, były identyczne.

Komisja ocenia wagę naruszenia na podstawie wielu elementów, które nie są ujęte na wiążącej lub wyczerpującej liście kryteriów podlegających uwzględnieniu. Poza tym nie jest ona zobowiązana do stosowania konkretnej formuły matematycznej, czy to w odniesieniu do całkowitej kwoty nałożonej grzywny, czy też jej poszczególnych elementów. W tych okolicznościach bezpośrednie porównanie grzywien nałożonych na adresatów dwóch decyzji dotyczących odrębnych naruszeń pociąga za sobą ryzyko wypaczenia znaczenia szczególnych funkcji, jakie spełniają poszczególne etapy obliczania grzywny. Ostateczne kwoty grzywien odzwierciedlają bowiem szczególne okoliczności właściwe dla każdego kartelu.

(por. pkt 345, 347, 350, 351)

23. Zgodnie z pkt 1A akapit szósty wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w odniesieniu do naruszenia określonej wagi, w przypadku gdy w naruszeniu uczestniczy kilka przedsiębiorstw, jak w przypadku kartelu, może wystąpić potrzeba wyważenia ogólnej kwoty wyjściowej w celu ustalenia szczególnej kwoty wyjściowej uwzględniającej konkretną wagę naruszenia, a tym samym rzeczywisty wpływ zachowania o znamionach naruszenia każdego z przedsiębiorstw na konkurencję, w szczególności gdy istnieje znaczna dysproporcja w wielkości przedsiębiorstw popełniających naruszenie tego samego typu.

Uwzględnienie określonej wagi naruszenia, a tym samym rzeczywistego wpływu zachowania o znamionach naruszenia każdego z przedsiębiorstw na konkurencję dotyczy podziału członków porozumienia na kategorie według rozmiaru, jaki miały na rynku w trakcie okresu odniesienia, i nie wymaga uwzględnienia wpływu naruszenia rozpatrywanego jako całość na rynek.

Zastosowanie zróżnicowanego traktowania w oparciu o ten przepis nie wymaga uwzględnienia rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek.

(por. pkt 356–358)

24. Przesłanki istotnego wymogu proceduralnego, jakim jest obowiązek uzasadnienia sposobu obliczania grzywny, są, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, spełnione, jeśli Komisja wskaże w swej decyzji elementy oceny, które pozwoliły jej zmierzyć wagę i czas trwania naruszenia.

W ramach przedstawienia uzasadnienia wysokości grzywny Komisja nie jest zobowiązana wskazać liczby, które wytyczały, zwłaszcza jeśli chodzi o skutek odstraszający, korzystanie z jej zakresu uznania.

(por. pkt 360, 375)

25. Przy określaniu kwoty grzywny Komisja winna uwzględniać jej odstraszający charakter.

W tym względzie Komisja może między innymi wziąć pod uwagę rozmiar i gospodarcze znaczenie rozpatrywanego przedsiębiorstwa.

Jednocześnie pkt 1A akapit czwarty wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przewiduje, że konieczne jest uwzględnienie rzeczywistej ekonomicznej zdolności autora naruszenia do spowodowania znaczących szkód dla innych podmiotów działających na rynku, w szczególności konsumentów, i w zależności od tego ustalenie grzywny na takim poziomie, który zapewni odpowiednio odstraszający efekt.

Z uwagi na zakres uznania, jaki przysługuje Komisji przy ustalaniu wysokości grzywien w celu doprowadzenia do tego, ażeby zachowania przedsiębiorstw były zgodne z regułami konkurencji, fakt, iż Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia w każdym momencie tej wysokości, aby zapewnić realizację polityki konkurencji i aby wzmóc odstraszający skutek grzywien.

(por. pkt 367–369, 372)

26. Zasada pewności prawa stanowi ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga w szczególności, aby uregulowanie pociągające za sobą niekorzystne skutki dla jednostek było jasne i precyzyjne, a sposób jego stosowania był możliwy do przewidzenia dla podmiotów nim objętych.

Konsekwencją tej zasady jest zasada legalności wykroczeń i kar, która wymaga, by ustawa w jasny sposób definiowała naruszenia i wymierzane za nie kary.

O ile art. 23 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE pozostawia Komisji szeroki zakres uznania, o tyle ogranicza on korzystanie z niego, wprowadzając obiektywne kryteria, których musi ona się trzymać.

I tak, po pierwsze, wysokość grzywny, jaka może zostać nałożona, ograniczona jest bezwzględnym pułapem wyrażonym cyfrowo w ten sposób, że maksymalna kwota grzywny, jaka może zostać wymierzona danemu przedsiębiorstwu, jest możliwa do określenia z wyprzedzeniem.

Po drugie, korzystanie z tego zakresu uznania jest również ograniczone normami, które Komisja sama sobie nałożyła w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, a praktyka administracyjna Komisji jest zresztą poddana w całości kontroli sądu Unii.

Uważny podmiot może w ten sposób, korzystając w razie potrzeby z porady prawnej, przewidzieć wystarczająco dokładnie metodę obliczania i rząd wielkości grzywien, jakie grożą mu za dane zachowanie, a okoliczność, że podmiot nie może z wyprzedzeniem znać dokładnej wysokości grzywny, jaką Komisja nałoży w każdym konkretnym wypadku, nie może stanowić naruszenia zasady legalności kar. Ponadto przedsiębiorstwa, wobec których toczy się postępowanie administracyjne mogące zakończyć się nałożeniem grzywny, muszą brać pod uwagę możliwość, że w każdej chwili Komisja zdecyduje podnieść wysokość grzywien w stosunku do poziomu stosowanego w przeszłości. Okoliczność, że Komisja może w każdym momencie poddać weryfikacji ogólną wysokość grzywien w kontekście wdrażania innej polityki konkurencji, jest zatem racjonalnie możliwa do przewidzenia dla zainteresowanych przedsiębiorstw.

(por. pkt 383–386)

27. Zgodnie z pkt 3 wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS kwota podstawowa grzywny ustalonej przez Komisję podlega obniżeniu między innymi wówczas, gdy obwinione przedsiębiorstwo zaprzestaje naruszenia od momentu pierwszych działań Komisji.

Przyznanie takiego obniżenia kwoty podstawowej grzywny jest związane z okolicznościami konkretnej sprawy, które mogą skłonić Komisję do odmowy przyznania obniżenia grzywny przedsiębiorstwu będącemu stroną bezprawnego porozumienia. W szczególności przyznanie korzyści płynących z uwzględnienia okoliczności łagodzącej w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo jest stroną porozumienia ewidentnie niezgodnego z prawem, jeżeli przedsiębiorstwo to wiedziało lub nie mogło nie wiedzieć, że owo porozumienie stanowiło naruszenie, mogłoby być dla przedsiębiorstw zachętą do kontynuowania tajnego porozumienia tak długo, jak to możliwe, z nadzieją, że ich zachowanie nigdy nie zostanie wykryte, wiedząc jednocześnie, że gdyby ich zachowanie zostało wykryte, mogłyby one skorzystać z obniżenia grzywny, zaprzestając naruszenia w tym właśnie momencie.

Takie przyznanie pozbawiłoby nałożoną grzywnę wszelkiego skutku odstraszającego i godziłoby w skuteczność art. 81 ust. 1 WE. Chodzi bowiem o okoliczność łagodzącą, którą – mając na uwadze skuteczność art. 81 ust. 1 WE – należy interpretować ściśle w ten sposób, że jedynie szczególne okoliczności konkretnego przypadku mogą uzasadnić jej uwzględnienie.

W szczególności zaprzestanie naruszenia popełnionego umyślnie nie może być uznane za okoliczność łagodzącą, jeżeli zostało ono spowodowane interwencją Komisji.

Sam fakt uznawania przez Komisję w jej wcześniejszej praktyce decyzyjnej pewnych okoliczności faktycznych za okoliczności łagodzące do celów ustalenia wysokości grzywny nie oznacza, że Komisja jest zobowiązana do dokonania takiej samej oceny w późniejszej decyzji.

(por. pkt 394–397, 401)

28. Mimo że sama okoliczność, iż przedsiębiorstwo nie nadaje biegu niezgodnym z prawem uzgodnieniom, nie może zdjąć z niego odpowiedzialności, to chodzi tu jednak o kwestię, którą należy uwzględnić jako okoliczność łagodzącą w ramach ustalania wysokości grzywny.

(por. pkt 409)

29. Fakt, że Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 1/2003 w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację polityki konkurencji. Przeciwnie, skuteczne stosowanie reguł konkurencji wymaga wręcz tego, by Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

Przedsiębiorstwo nie może skutecznie podnosić, że jego kara mogłaby być niższa, gdyby Komisja wcześniej zakończyła postępowanie administracyjne, ponieważ podwyższyła ogólny poziom kar w toku postępowania administracyjnego.

W świetle tych rozważań nie można uznać, iż czas trwania postępowania administracyjnego, choć był zbyt długi, miał wpływ na treść zaskarżonej decyzji z tego tylko względu, że Komisja w okresie jego trwania podwyższyła poziom grzywien.

(por. pkt 418–420)

30. Uchybienie proceduralne, nawet jeżeli nie jest w stanie doprowadzić do stwierdzenia nieważności decyzji Komisji wydanej względem spółki w wyniku naruszenia przez tę ostatnią reguł konkurencji, może uzasadniać obniżenie grzywny. Przekroczenie rozsądnego terminu może uzasadniać decyzję Komisji o obniżeniu kwoty grzywny na zasadzie słuszności, a możliwość przyznania takiej obniżki wpisuje się w ramy wykonywania przez Komisję przysługujących jej uprawnień. Skorzystanie z tego uprawnienia przez Komisję nie stoi na przeszkodzie, by Sąd w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania przyznał dodatkową obniżkę kwoty grzywny.

Celem obniżenia kary jest bowiem naprawienie naruszenia zasady rozsądnego terminu i stąd obniżenie należy określić na odpowiednim poziomie w świetle kary nałożonej na przedsiębiorstwo. Niemniej jednak obniżenia tego należy dokonać według zasad słuszności i nie trzeba poprzedzać go badaniem przesłanek dotyczących powstania odpowiedzialności pozaumownej Unii w rozumieniu art. 288 akapit drugi WE.

(por. pkt 425, 426, 428, 432)

WYROK SĄDU (szósta izba w składzie powiększonym)

z dnia 16 czerwca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Niderlandzki rynek piwa – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE – Dowód naruszenia – Dostęp do akt – Grzywna – Zasada równego traktowania – Rozsądny termin

W sprawie T‑240/07

Heineken Nederland BV, z siedzibą w Zoeterwoude (Niderlandy),

Heineken NV, z siedzibą w Amsterdamie (Niderlandy),

reprezentowane przez T. Ottervangera oraz M. de Jonga, adwokatów,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez A. Bouqueta, S. Noëgo oraz A. Nijenhuisa, a następnie przez A. Bouqueta i S. Noëgo, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez M. Slotbooma, adwokata,

strona pozwana,

mającej za przedmiot częściowe stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C (2007) 1697 z dnia 18 kwietnia 2007 r. dotyczącej postępowania na mocy art. 81 WE (sprawa COMP/B/37.766 — Niderlandzki rynek piwa) oraz, tytułem żądania ewentualnego, wniosek o obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżących,

SĄD (szósta izba w składzie powiększonym),

w składzie: V. Vadapalas (sprawozdawca), pełniący funkcję prezesa, A. Dittrich i L. Truchot, sędziowie,

sekretarz: J. Plingers, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 25 marca 2010 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Skarżące, Heineken Nederland BV i Heineken NV, należą do grupy Heineken (zwanej dalej „Heineken”), której działalność polega na produkcji i sprzedaży piwa. Heineken NV jest odpowiedzialna za zarządzanie grupą, podczas gdy Heineken Nederland jest spółką prowadzącą działalność w zakresie produkcji piwa. Heineken NV posiada, za pośrednictwem swojej spółki zależnej w 100% udziałów, Heineken Nederlands Beheer BV, całość akcji Heineken Nederland.

2 Heineken jest jednym z czterech głównych podmiotów niderlandzkiego rynku piwa. Innymi browarami zajmującymi wiodącą pozycję na tym rynku są, po pierwsze, grupa InBev (zwana dalej „InBev”), która przed 2004 r. była znana pod nazwą Interbrew i której zarząd powierzono spółce InBev NV, a produkcję spółce zależnej InBev Nederland NV, po drugie, grupa Grolsch (zwana dalej „Grolsch”), której zarząd powierzono spółce Koninklijke Grolsch NV oraz, po trzecie, spółka Bavaria NV.

3 Skarżące i trzy pozostałe główne browary prowadzące działalność na tym rynku sprzedają swoje piwo klientom końcowym, w szczególności za pośrednictwem dwóch kanałów dystrybucyjnych. Należy tym samym odróżnić z jednej strony obieg podmiotów „horeca”, czyli hotele, restauracje i kawiarnie, gdzie konsumpcja odbywa się na miejscu, oraz z drugiej strony obieg „food” – supermarketów, sklepów z winami i wyrobami spirytusowymi, w przypadku którego kupione piwo jest przeznaczone do konsumpcji domowej. Ten ostatni sektor obejmuje także segment piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora. W gronie czterech browarów, o których mowa, jedynie InBev i Bavaria prowadzą działalność w tym segmencie.

4 Te cztery browary są członkami Centraal Brouwerij Kantoor (zwanej dalej „CBK”). Jest to organizacja federacyjna, która zgodnie ze swoim statutem reprezentuje interesy swoich członków oraz składa się ze zgromadzenia ogólnego oraz różnych komisji, takich jak komisja ds. „horeca” i komisja finansowa, przekształcona w komitet kierowniczy. Na posiedzenia organizowane w ramach CBK sekretariat tej organizacji sporządza zaproszenia i oficjalne protokoły numerowane w sposób ciągły i wysyłane uczestniczącym członkom.

Postępowanie administracyjne

5 Pismami z dnia 28 stycznia 2000 r. oraz z dni 3, 25 i 29 lutego 2000 r. InBev przedstawiła szereg oświadczeń na temat praktyk handlowych o charakterze ograniczającym na niderlandzkim rynku piwa. Te oświadczenia zostały złożone w toku dochodzenia przeprowadzonego przez Komisję Wspólnot Europejskich, w szczególności w 1999 r., pod kątem praktyk kartelowych oraz ewentualnego nadużycia pozycji dominującej na belgijskim rynku piwa. Jednocześnie z tymi oświadczeniami InBev złożyła wniosek o złagodzenie kary zgodnie z komunikatem Komisji dotyczącym nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach kartelowych (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

6 W dniach 22 i 23 marca 2000 r., w związku z oświadczeniami InBev, Komisja przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach skarżących i przedsiębiorstwach, których dotyczy postępowanie. W latach 2001–2005 do skarżących oraz do pozostałych przedsiębiorstw skierowano kolejne żądania udzielenia dodatkowych informacji.

7 W dniu 30 sierpnia 2005 r. Komisja wysłała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do skarżących oraz do pozostałych przedsiębiorstw, których dotyczy postępowanie. Pismem z dnia 24 listopada 2005 r., w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, skarżące dostarczyły swoje uwagi na piśmie. Żaden z uczestników postępowania nie wniósł o przeprowadzenie przesłuchania.

8 Pismami z dnia 26 stycznia i dnia 7 marca 2006 r. Komisja przekazała skarżącej dodatkowe dokumenty. Były to w szczególności żądania udzielenia informacji skierowane do InBev oraz udzielone odpowiedzi na wspomniane żądania.

9 W dniu 18 kwietnia 2007 r. Komisja wydała decyzję C (2007) 1697 dotyczącą postępowania na mocy art. 81 WE (sprawa COMP/B/37.766 – niderlandzki rynek piwa, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”), której streszczenie opublikowano w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej i tóra została doręczona skarżącym pismem z dnia 24 kwietnia 2007 r.

Zaskarżona decyzja

Rozpatrywane naruszenie

10 Artykuł 1 zaskarżonej decyzji stanowi, że skarżące i spółki InBev NV, InBev Nederland, Koninklijke Grolsch i Bavaria uczestniczyły w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. w jednolitym i ciągłym naruszeniu art. 81 ust. 1 WE polegającym na szeregu porozumień lub uzgodnionych praktyk mających na celu ograniczenie konkurencji na wspólnym rynku.

11 Naruszenie polegało, po pierwsze, na uzgadnianiu cen oraz podwyżek cen piwa w Niderlandach, zarówno w sektorze „horeca”, jak i w sektorze konsumpcji domowej, w tym w odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora, po drugie, na sporadycznym uzgadnianiu innych warunków handlowych w ramach oferty przeznaczonej dla klientów indywidualnych w sektorze „horeca” w Niderlandach, takich jak pożyczki udzielane przedsiębiorcom, oraz po trzecie, na sporadycznym podziale klientów, zarówno w sektorze „horeca”, jak i sektorze konsumpcji domowej w Niderlandach (art. 1 oraz motywy 257 i 258 zaskarżonej decyzji).

12 Zgodnie z zaskarżoną decyzją antykonkurencyjne zachowania browarów miały miejsce podczas szeregu wielostronnych nieformalnych spotkań, podczas których regularnie obecne były cztery główne podmioty prowadzące działalność na niderlandzkim rynku piwa, a także podczas uzupełniających spotkań dwustronnych z udziałem przedstawicieli tych samych browarów, w różnej kombinacji. Zgodnie z zaskarżoną decyzją, spotkania te były tajne, czego uczestnicy byli świadomi, ponieważ wiedzieli, że nie są dozwolone (motywy 257–260 zaskarżonej decyzji).

13 A zatem, po pierwsze, w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r. odbyło się szereg spotkań wielostronnych zwanych „uzgodnieniami Catherijne” lub „komisją porządku obrad”. Zgodnie z zaskarżoną decyzją ustalono, że celem tych spotkań, koncentrujących się głównie na sektorze „horeca”, ale mogących odnosić się także do sektora konsumpcji domowej, było przede wszystkim uzgadnianie cen i podwyżek cen piwa, omawianie ograniczenia wysokości rabatów oraz podział klientów, a także uzgadnianie innych warunków handlowych. Podczas tych spotkań omawiano także ceny piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (motywy 85, 90, 98, 115–127 i 247–252 zaskarżonej decyzji).

14 Po drugie, w odniesieniu do dwustronnych kontaktów między browarami w zaskarżonej decyzji wskazano, że w dniu 12 maja 1997 r. miało miejsce spotkanie przedstawicieli InBev i Bavaria w celu przedyskutowania podwyżki cen piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora (motyw 104 zaskarżonej decyzji). Ponadto zdaniem Komisji skarżące i Bavaria spotkały się w 1998 r. w celu przedyskutowania ograniczeń dotyczących punktów sprzedaży w sektorze „horeca” (motyw 189 zaskarżonej decyzji). Komisja wskazuje, że w dniu 5 lipca 1999 r. miały miejsce również kontakty dwustronne między skarżącymi a Grolschem dotyczące wyrównań przyznawanych klientom z sektora konsumpcji domowej, którzy dokonywali okresowych obniżek cen (motywy 212 i 213 zaskarżonej decyzji).

15 Wreszcie, zgodnie z zaskarżoną decyzją, w 1997 r. miały miejsce kontakty dwustronne i wymiana informacji pomiędzy InBev i Bavarią poświęcone ogólnym dyskusjom dotyczącym cen piwa, a także dyskusje odnoszące się do marek dystrybutora. Kontakty dwustronne w formie wymiany poświęcone markom dystrybutora dotyczące również belgijskich browarów odbywały się także w czerwcu i lipcu 1998 r. Komisja precyzuje, że dyskusje te odbywały się w obecności skarżących oraz spółki Grolsch (motywy 105, 222–229 i 232–236 zaskarżonej decyzji).

16 Odpowiedzialność Heineken NV stwierdzono z tego powodu, że skoro w okresie trwania naruszenia Heineken Nederland była pośrednio albo bezpośrednio jej spółką zależną w 100%, to ta okoliczność, potwierdzona przez inne dokumenty w aktach, wskazywała, że wywierała ona decydujący wpływ na politykę handlową swojej spółki zależnej (motywy 400–414 zaskarżonej decyzji).

Grzywna nałożona na skarżące

17 Artykuł 3 lit. a) zaskarżonej decyzji nakłada na skarżące, solidarnie, grzywnę w wysokości 219 275 000 EUR.

18 W celu ustalenia kwoty tej grzywny Komisja zastosowała art. 23 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE (Dz.U. 2003, L 1, s. 1) oraz metodę przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 [EWWiS] (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) (motywy 436 i 442 zaskarżonej decyzji). Zgodnie z tą metodą, ustalenia kwoty grzywny nałożonej na skarżące dokonano na podstawie wagi i okresu trwania naruszenia (motyw 437 zaskarżonej decyzji).

19 W szczególności naruszenie zostało zakwalifikowane jako „bardzo poważne”, ponieważ polegało ono głównie na regularnej koordynacji cen, podwyżek cen i innych warunków handlowych oraz na podziale klientów (motyw 440 zaskarżonej decyzji). Komisja uwzględniła także tajny i świadomy charakter zachowań antykonkurencyjnych, a także fakt, że naruszeniem zostało objęte całe terytorium Niderlandów i cały rynek piwa, to jest zarówno sektor „horeca”, jak i sektor konsumpcji domowej (motywy 453 i 455 zaskarżonej decyzji). Poza tym Komisja wyjaśniła, że w niniejszej sprawie nie uwzględniono rzeczywistego wpływu zachowań antykonkurencyjnych na rynek niderlandzki, ponieważ ich zmierzenie było niemożliwe (motyw 452 zaskarżonej decyzji).

20 Ponadto Komisja potraktowała skarżące w sposób odmienny w celu uwzględnienia ich rzeczywistych ekonomicznych możliwości oraz ich indywidualnego znaczenia w stwierdzonych zachowaniach antykonkurencyjnych. W tym celu Komisja posłużyła się liczbami odpowiadającymi wielkości sprzedaży piwa osiągniętej przez skarżące w Niderlandach w 1998 r., czyli w ostatnim pełnym roku kalendarzowym naruszenia. Na tej podstawie skarżące zostały zaklasyfikowane do pierwszej kategorii, odpowiadającej kwocie wyjściowej wynoszącej 65 000 000 EUR (motyw 462 zaskarżonej decyzji).

21 W celu zapewnienia skutku odstraszającego grzywny do kwoty wyjściowej zastosowano mnożnik 2,5, uwzględniwszy wysoki obrót Heinekena (motyw 464 zaskarżonej decyzji).

22 Ponieważ skarżące uczestniczyły w tym naruszeniu w okresie od dnia 27 lutego 1996 r. do dnia 3 listopada 1999 r., to jest przez okres 3 lat i 8 miesięcy, wyjściowa kwota została powiększona o 35% (motywy 465 i 466 zaskarżonej decyzji). Kwota podstawowa została zatem ustalona na 219 375 000 EUR.

23 Wreszcie Komisja przyznała obniżkę kwoty grzywny o 100 000 EUR, ponieważ stwierdziła, że w niniejszej sprawie postępowanie administracyjne trwało nierozsądnie długo (motywy 495–499 zaskarżonej decyzji).

Przebieg postępowania i żądania stron

24 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 4 lipca 2007 r. skarżące wniosły niniejszą skargę.

25 Decyzją z dnia 10 lutego 2010 r. Sąd na podstawie art. 14 § 1 oraz art. 51 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem skierował sprawę do rozpoznania przed szóstą izbę w powiększonym składzie.

26 W ramach środków organizacji postępowania w dniu 12 lutego 2010 r. Sąd wezwał Komisję do udzielenia odpowiedzi na pytania na piśmie, na które udzieliła ona odpowiedzi w wyznaczonym terminie.

27 Na rozprawie w dniu 25 marca 2010 r. wysłuchano ustnych wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania ustnie postawione przez Sąd.

28 Z uwagi na niemożność uczestniczenia w obradach przez sędziego sprawozdawcę po zamknięciu procedury ustnej, sprawa została przydzielona nowemu sędziemu sprawozdawcy i niniejszy wyrok został poddany naradzie trzech sędziów, którzy złożyli pod nim podpisy zgodnie z art. 32 regulaminu postępowania.

29 Skarżące wnoszą do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości albo w części w zakresie, w jakim dotyczy skarżących;

– uchylenie lub obniżenie nałożonej na nie grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

30 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie skarżących kosztami postępowania.

Co do prawa

31 Na poparcie swojej skargi skarżące podnoszą jedenaście zarzutów, opartych, po pierwsze, na naruszeniu zasady dobrej administracji oraz art. 27 rozporządzenia nr 1/2003 w zakresie dotyczącym odmowy dostępu do odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów udzielonych przez pozostałe przedsiębiorstwa, których dotyczy postępowanie, po drugie, na naruszeniu zasady dobrej administracji, „zasady staranności” i zasady kontradyktoryjności, wynikającym z utrzymywanego braku starannego i bezstronnego dochodzenia, po trzecie, na naruszeniu zasady domniemania niewinności, po czwarte, na uchybieniu rozsądnemu terminowi w ramach postępowania administracyjnego, po piąte, niedostatecznym charakterze dowodów naruszenia, po szóste, braku istnienia porozumienia lub uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE, po siódme, na błędnym ustaleniu długości okresu trwania naruszenia, po ósme, na naruszeniu art. 23 ust. 3 rozporządzenia nr 1/2003, wytycznych, zasad równego traktowania, pewności prawa i zasady proporcjonalności, jak również obowiązku uzasadnienia odnośnie do ustalenia kwoty grzywny, po dziewiąte, błędnej ocenie okoliczności łagodzących, po dziesiąte, wpływie długości trwania postępowania administracyjnego na kwotę grzywny i, po jedenaste, na zbyt ograniczonym poziomie obniżenia kwoty grzywny, jakie Komisja przyznała z uwagi na długi okres trwania postępowania administracyjnego.

32 Sąd uważa, że w pierwszej kolejności należy zbadać zarzuty piąty, szósty i siódmy, których celem jest zasadniczo podważenie naruszenia, następnie zarzuty pierwszy, drugi, trzeci i czwarty, oparte na utrzymywanych uchybieniach proceduralnych i naruszeniu prawa do obrony, oraz wreszcie zarzuty ósmy, dziewiąty, dziesiąty i jedenasty, które dotyczą ustalenia kwoty grzywny.

W przedmiocie zarzutów piątego i szóstego, opartych odpowiednio na niedostatecznym charakterze dowodów naruszenia oraz braku istnienia porozumienia lub uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE

Argumenty stron

33 W ramach piątego zarzutu skarżące twierdzą co do zasady, że dowody powołane przez Komisję w zaskarżonej decyzji są niewystarczające do stwierdzenia naruszenia art. 81 WE ponad wszelką wątpliwość. Taki wniosek Komisji jest tym samym sprzeczny z domniemaniem niewinności oraz obowiązkiem uzasadnienia.

34 W tym celu skarżące podważają wartość dowodową stanowiącego podstawowy trzon zaskarżonej decyzji oświadczenia InBev z tego powodu, że jest ono bardzo ogólne i zawiera sprzeczności oraz że jest częściowo oparte na informacjach uzyskanych od osób trzecich. W dodatku zarzucają one Komisji, że nie dokonała analizy, czy to oświadczenie złożono w sposób przemyślany i w następstwie dojrzałej refleksji, oraz że nie przychyliła się do zawartych w niej stwierdzeń o charakterze łagodzącym odpowiedzialność.

35 Skarżące uważają ponadto, że odręczne notatki sporządzone przez przedstawicieli niderlandzkich browarów w trakcie nielegalnych spotkań też są niewystarczające do stwierdzenia istnienia zachowania antykonkurencyjnego, ponieważ są fragmentaryczne.

36 W ramach szóstego zarzutu skarżące podważają zasadność i interpretację Komisji niektórych dowodów w postaci dokumentów stanowiących podstawę wniosku co do istnienia ogółu porozumień lub uzgodnionych praktyk ograniczających konkurencję.

37 Skarżące zaprzeczają okoliczności, że kontakty między browarami doprowadziły do porozumienia, ponieważ między nimi nigdy nie było zbieżności woli w celu uzgodnienia określonej linii postępowania na rynku.

38 Podważają one również istnienie uzgodnionej praktyki. W tym zakresie podnoszą, że dostępne dowody nie wskazują na to, że kontakty między browarami wyeliminowały albo przynajmniej znacznie zredukowały niepewność co do ich zachowania na rynku w przyszłości. Uważają one natomiast, że w wystarczającym stopniu wykazały, że zachowanie browarów na rynku określone było w sposób autonomiczny.

39 Skarżące twierdzą ponadto, że nielegalne spotkania nigdy nie mały celu antykonkurencyjnego. Dyskusje w trakcie tych spotkań dotyczyły wielu kwestii zgodnych z prawem, tak że rozmowy dotyczące sytuacji na rynku, w tym w sprawie cen konsumpcji na rynku konsumpcji domowej oraz ofert na rzecz kilku klientów „horeca” miały charakter okazjonalny i nieformalny.

40 Skarżące sprzeciwiają się wreszcie przypisaniu im odpowiedzialności w związku z dyskusjami między Interbrew i Bavarią dotyczącymi segmentu piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora, segmentu, w którym nie prowadzą one działalności.

41 Komisja zaprzecza argumentom skarżących.

Ocena Sądu

42 W drodze zarzutu piątego skarżące zarzucają Komisji co do zasady niewykazanie w sposób wystarczający pod względem prawnym ustaleń co do faktów, na podstawie których doszła ona do wniosku co do istnienia naruszenia. W drodze ich zarzutu szóstego podważają one kwalifikacje przedmiotowego zachowania jako porozumienia lub uzgodnionej praktyki w rozumieniu art. 81 WE. Ponieważ te dwa zarzuty mają na celu podważenie stwierdzenia naruszenia, należy je zbadać łącznie.

43 Zgodnie z art. 81 ust. 1 WE niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

44 Do istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE wystarczy, aby dane przedsiębiorstwa wyraziły wspólną wolę postępowania na rynku w określony sposób (wyroki Sądu z dnia 17 grudnia 1991 r. w sprawie T‑7/89 Hercules Chemicals przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1711, pkt 256; z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1487, pkt 199).

45 Można stwierdzić, że porozumienie w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE jest zawarte w przypadku, gdy istnieje wola stron co do samej zasady ograniczenia konkurencji, nawet jeśli poszczególne elementy planowanego ograniczenia są wciąż przedmiotem negocjacji (zob. podobnie ww. w pkt 44 wyrok sprawie HFB i in. przeciwko Komisji, pkt 151–157, 206).

46 Pojęcie uzgodnionej praktyki oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, jednak pozwala na świadome zastąpienie związanego z konkurencją ryzyka praktyczną współpracą przedsiębiorstw (wyroki Trybunału z dnia 8 lipca 1999 r.: w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 115; w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 158).

47 W tym względzie art. 81 ust. 1 WE sprzeciwia się wszelkim kontaktom między podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, które mogłyby wywrzeć wpływ na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku bądź ujawnić temu konkurentowi postępowanie, które ten podmiot sam zdecydował lub planuje realizować na rynku, jeżeli celem lub skutkiem tych kontaktów jest ograniczenie konkurencji (zob. podobnie ww. w pkt 46 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 116, 117).

48 Należy przypomnieć, odnośnie do przeprowadzenia dowodu naruszenia art. 81 ust. 1 WE, że na Komisji ciąży obowiązek wykazania stwierdzonego przez nią naruszenia i przedstawienia dowodów, które w sposób wystarczający pod względem prawnym wykażą istnienie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie (wyroki Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58; ww. w pkt 46 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, pkt 86).

49 Komisja jest zatem zobowiązana do dostarczenia dokładnych i zgodnych dowodów na poparcie istnienia naruszenia (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 6 lipca 2000 r. w sprawie T‑62/98 Volkswagen przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2707, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).

50 Niemniej jednak należy podkreślić, że nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, żeby całościowo oceniany zbiór poszlak przywołanych przez tę instytucję odpowiadał temu wymogowi (zob. wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 179, 180 oraz przytoczone tam orzecznictwo).

51 Biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, nie można wymagać od Komisji, by przedstawiła dokumenty poświadczające w wyraźny sposób nawiązanie kontaktu między omawianymi podmiotami gospodarczymi. Fragmentaryczne i pojedyncze dane, którymi mogłaby dysponować Komisja, powinny w każdym razie móc być uzupełnione wnioskowaniem pozwalającym na odtworzenie istotnych okoliczności. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57).

52 W przypadku gdy Komisja dostarczyła dowód z dokumentów na poparcie swojego stwierdzenia istnienia porozumienia lub praktyki o charakterze antykonkurencyjnym, uczestnicy postępowania, którzy podważają to stwierdzenie przed Sądem, są zobowiązani nie tylko do samego przedstawienia przekonującej alternatywy dla stanowiska Komisji, lecz również do wykazania, że dowody przytoczone w zaskarżonej decyzji w celu wykazania istnienia naruszenia są niewystarczające (ww. w pkt 50 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 187).

53 Jeśli chodzi o zakres kontroli sądowej, należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku gdy do Sądu wpływa skarga o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej na podstawie art. 81 ust. 1 WE, powinien on zasadniczo dokonać całościowej kontroli po kątem tego, czy spełnione są przesłanki zastosowania art. 81 ust. 1 WE (zob. wyrok Sądu z dnia 26 października 2000 r. w sprawie T‑41/96 Bayer przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3383, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo).

54 Istnienie wątpliwości po stronie Sądu musi być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorstwa będącego adresatem decyzji stwierdzającej naruszenie, zgodnie z zasadą domniemania niewinności, która jako zasada ogólna prawa Unii Europejskiej ma zastosowanie między innymi do postępowań dotyczących naruszeń obowiązujących dla przedsiębiorstw reguł konkurencji i mogących doprowadzić do nałożenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych (ww. w pkt 46 wyrok w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 149, 150; wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawach połączonych T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP i T‑61/02 OP Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3567, pkt 60, 61).

55 W świetle tych stwierdzeń należy zbadać, czy Komisja w niniejszej sprawie ustaliła w sposób wystarczający pod względem prawnym, że postępowanie skarżącej stanowi naruszenie art. 81 ust. 1 WE.

– W przedmiocie oświadczenia InBev

56 Należy podnieść przede wszystkim, że Komisja opiera się w dużej mierze (zob. w szczególności motywy 40–62 zaskarżonej decyzji) na oświadczeniu złożonym przez InBev w ramach jej wniosku o złagodzenie kary w pismach z dnia 28 stycznia, 3, 25 i 29 lutego 2000 r., uzupełnionych załączonymi oświadczeniami pięciu dyrektorów InBev (motywy 34 i 40 zaskarżonej decyzji, zwanymi dalej, jako całość, „oświadczeniem InBev”).

57 Z zaskarżonej decyzji wynika, że w oświadczeniu InBev wskazano na istnienie „różnych form uzgodnień […] pomiędzy browarami na niderlandzkim rynku piwa”, dokonując rozróżnienia pomiędzy oficjalnymi zebraniami zgromadzenia ogólnego CBK, nieformalnymi spotkaniami komisji finansowej CBK oraz „innymi spotkaniami” równoległymi, znanymi pod nazwą „uzgodnienia Catherijne”, których skład zmieniał się i co do których InBev oświadcza, że nie znalazła śladów pisemnych. „Inne spotkania” można w szczególności podzielić na: „i) spotkania dyrektorów horeca czterech głównych browarów (Heineken, Interbrew, Grolsch i Bavaria) […]; ii) wspólne spotkania dyrektorów horeca i dyrektorów ds. konsumpcji domowej (dwa w 1998 r.) oraz iii) spotkania dyrektorów ds. konsumpcji domowej (jedno w 1999 r. […])” (motywy 41–46 zaskarżonej decyzji).

58 Zgodnie z oświadczeniem InBev komisja finansowa „obejmowała oficjalny porządek obrad, ale stanowiła także forum dyskusji na temat określania cen dla sektora konsumpcji domowej i sektora horeca [; z] tych dyskusji nie był sporządzany żaden protokół” (motyw 43 zaskarżonej decyzji).

59 Zgodnie z tym samym oświadczeniem tematy omawiane podczas „innych spotkań” obejmowały także zarówno sektor „horeca”, jak i sektor konsumpcji domowej oraz piwo sprzedawane pod marką dystrybutora (motyw 47 zaskarżonej decyzji).

60 Po pierwsze, w odniesieniu do sektora „horeca” omawiano dwa główne tematy: „[I]stniało podstawowe porozumienie dotyczące określania maksymalnych rabatów od wielkości sprzedaży dla sektora horeca […], innym tematem dyskusji były inwestycje realizowane w sektorze horeca [; i]deą było utrzymanie status quo w sektorze i uniknięcie przejmowania klientów innych browarów” (motyw 48 zaskarżonej decyzji).

61 Dyrektor InBev wskazuje, że nie zna dokładnej treści wspomnianego porozumienia, a inny dyrektor opisuje je jako „bardzo złożone i ogólne porozumienie co do systemu stopniowania rabatów (rabaty przyznawane sektorowi horeca), w którym nigdy nie uczestniczyliśmy”, wskazując, że „[u]zgodnienie polegało na codwumiesięcznym spotkaniu dyrektorów horeca, podczas którego omawiali oni znane naruszenia »zasady« (chociaż była ona niejednoznaczna; mówiło się o nadużyciu rynku)” (motyw 48 zaskarżonej decyzji).

62 Po drugie, w odniesieniu do sektora konsumpcji domowej, zgodnie z oświadczeniem InBev, dyskusje dotyczyły zarówno poziomu cen w ogólności, jak i szczególnego tematu piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora.

63 W odniesieniu do poziomu cen w ogólności jeden z dyrektorów InBev oświadcza, że „było zwyczajem, że browar podwyższał ceny po wcześniejszym ogłoszeniu tej informacji zaprzyjaźnionym browarom […;] inicjatywa pochodziła zawsze od jednego z dużych browarów, a co do zasady od Heinekena [; w] takim przypadku pozostałe browary dysponowały czasem koniecznym do przyjęcia stanowiska [; o] ile browary wspólnie dostosowywały co do zasady swe ceny, każdy z nich prowadził i utrzymywał jednak swą własną politykę cen” (motyw 51 zaskarżonej decyzji).

64 W odniesieniu do piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora InBev wskazuje, że dyskusje na temat cen były prowadzone pomiędzy niderlandzkimi podmiotami tego segmentu (Bavaria i Oranjeboom, następnie przejęta przez Interbrew) od 1987 r. Dodaje, że „[o]bydwie strony zrozumiały, po przedyskutowaniu tego także wspólnie, że nie akceptują żadnej ingerencji w kręgi klientów marek dystrybutorów, która doprowadziłby do utraty wielkości sprzedaży” (motyw 52 zaskarżonej decyzji).

65 Odnośnie do działalności Heinekena i Grolscha w tym sektorze to zgodnie z oświadczeniem InBev „[n]iderlandzki rynek charakteryzuje się znaczną różnicą pomiędzy cenami piw sprzedawanych pod marką dystrybutora (»marki B«) oraz [innymi markami (»marki A«);] Heineken, który nie prowadzi działalności w sektorze marek dystrybutora, zawsze odmawiał podwyżek cen w odniesieniu do marek A, a także nie podwyższał cen piw sprzedawanych pod marką dystrybutora [; w] ten sposób wywierał on pośrednią presję w szczególności na producentów marek dystrybutora, takich jak Bavaria i Interbrew” (motyw 53 zaskarżonej decyzji).

66 InBev oświadcza, że ceny marek dystrybutora także były omawiane przez cztery browary, czyli innymi słowy także w obecności Grolscha, w ramach szerszego tematu różnic, jakie należy utrzymać pomiędzy cenami marek piwa. Zgodnie z oświadczeniem InBev, „Heineken i Grolsch nie podwyższały cen przez wiele lat, a ceny piw markowych i piw marki dystrybutora innych browarów także nie wzrosły[; p]rzez ostatnie lata Bavaria i Interbrew, a następnie Grolsch podwyższyły ceny” (motyw 54 zaskarżonej decyzji). Podniesiono także, że „[t]rzy do czterech lat temu te nieformalne konsultacje zostały włączone do uzgodnień Catherijne dotyczących horeca, w których uczestniczyli także przedstawiciele CBK [; p]o kilku spotkaniach postanowiono ponownie podzielić te spotkania na spotkania dotyczące konsumpcji domowej i spotkania horeca” (motyw 54 zaskarżonej decyzji).

67 InBev oświadcza poza tym, że objęcie określonej części rynku przez browar belgijski Martens w latach 1996–1997 doprowadziło do „porozumienia pomiędzy browarami belgijskimi a niderlandzkimi prowadzącymi działalność na rynku marek dystrybutora[; o]dbyły się dwa spotkania [w hotelu w] Bredzie w 1998 r. […; u]zgodniono przestrzeganie odnośnych wielkości sprzedaży marek dystrybutorów sprzedawanych klientom z siedzibą w Niderlandach i w Belgii” (motyw 55 zaskarżonej decyzji).

68 Zgodnie z oświadczeniami dyrektorów InBev „inne spotkania” były organizowane, aby upewnić się wzajemnie co do „ograniczonej agresywności” na rynku (motyw 46 zaskarżonej decyzji).

69 W swojej odpowiedzi na żądanie udzielenia informacji z dnia 19 grudnia 2001 r. InBev wskazuje, że „porządki obrad z lat poprzednich i notatki z nieformalnych spotkań zostały zniszczone pod koniec listopada 1998 r. [; w] tym okresie zaczęto ujawniać na rynku istnienie praktyk uzgodnionych pomiędzy browarami niderlandzkimi i pojawiła się obawa kontroli ze strony niderlandzkiego organu ds. konkurencji [; p]orządki obrad były niszczone jeszcze w kolejnych latach” (motyw 61 zaskarżonej decyzji).

70 Na wstępie należy zauważyć, że żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa Unii nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko danemu przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw. Gdyby tak nie było, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru właściwego stosowania tych przepisów, którą nakłada na nią traktat WE (zob. ww. w pkt 50 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 192 i przytoczone tam orzecznictwo).

71 W niniejszym przypadku skarżące nie podważają wskazówek zawartych w oświadczeniu InBev, zgodnie z którymi odbyły się spotkania przedstawicieli niderlandzkich producentów piwa. Nie podważają one także, że były reprezentowane podczas większości tych spotkań oraz że spotkania te były okazją do nieformalnych dyskusji na temat ogólnej sytuacji na rynku piwa. Ponadto przyznają one w skardze, że podczas tych spotkań wyrażane były także niepokoje w odniesieniu do poziomu cen konsumpcji oraz w odniesieniu do problemów związanych z pewnymi klientami.

72 Tymczasem skarżące zaprzeczają, że dyskusje prowadzone podczas tych spotkań miały doprowadzić do zawarcia nielegalnego porozumienia lub zobowiązania do uzgodnionej praktyki. Podnoszą one, że spotkania dotyczyły zasadniczo tematów zgodnych z prawem i że o ile omawiano sytuację na rynku, nie czyniono tego w celach antykonkurencyjnych. W tym względzie skarżące podważają wiarygodność oświadczenia InBev, podnosząc, że jest ono mocno niejednoznaczne i niespójne oraz że częściowo zawiera stwierdzenia nieznane bezpośrednio autorom oświadczeń, zawierając tym samym „dowód uzyskany od świadków ze słyszenia”.

73 Odnośnie do wewnętrznie sprzecznego charakteru oświadczenia InBev skarżące zauważają, że zawiera ono szereg oświadczeń odciążających.

74 Z jednej strony chodzi o oświadczenia, o których nie ma wzmianki w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którymi „dyskusja składała się z rozmowy o znanych przypadkach naruszenia systemu stopniowania rabatów (które były zresztą mocno niejednoznaczne) [; w] terenie każdy postepował wedle własnego rozumienia”; „[n]asze zachowanie na rynku było zorientowane w sposób bardzo agresywny na zdobycie nowych klientów – również w drodze przyznawanych rabatów”; „[d]ziałaliśmy zatem w sposób całkowicie zgodny z prawem”; „[InBev] nie zawarła żadnego porozumienia i niczego nie przestrzegała”; „uzgodnienie [Catherijne] nie miało żadnego konkretnego rezultatu w zakresie skutków na rynku […; a]ni razu przy okazji tych dwóch sytuacji nie rozmawialiśmy w sposób konkretny o zachowaniu na rynku [; s]potkanie miało raczej charakter nieformalny”; „[n]igdy nie stwierdziłem, że spotkanie [CBK] przedłużono przez dyskusje na tematy wrażliwe dla rynku [; z]awsze jest możliwe, że takie spotkania stwarzają okazje do nieformalnych rozmów dwustronnych, lecz w mojej opinii nie wchodziło to w grę”.

75 Z drugiej strony skarżące odwołują się do niektórych fragmentów oświadczeń powoływanych w zaskarżonej decyzji, zgodnie z którymi: „Interbrew twierdzi, że to uzgodnienie nigdy nie miało istotnych skutków dla rynku jako takiego i w ostatnim czasie miało mniej intensywny charakter […; d]yskusje miały charakter bardzo ogólny” (motyw 45 zaskarżonej decyzji); „[d]yskutowano przede wszystkim w celu stworzenia wzajemnego wrażenia, że nie będziemy na rynku wykonywać gwałtownych ruchów [; w] niewielkim stopniu rozważano kwestię stopniowania rabatów i punktów sprzedaży [; w] rzeczywistości każdy traktował innego jak idiotę [; w] ostatnich latach spotkania te były coraz bardziej pozbawione treści, a praktyki uzgodnione nabrały niejednoznacznego charakteru” (motyw 46 zaskarżonej decyzji); „[i]stniało także bardzo złożone i ogólne porozumienie dotyczące rabatów (przyznawanych w sektorze horeca), przy którym nigdy nie współpracowaliśmy [; p]onadto nigdy nie widziałem jakiegokolwiek dokumentu na ten temat” (motyw 48 zaskarżonej decyzji).

76 Według skarżących oświadczenia te poza tym, że są niekonkretne, są niezgodne z wnioskami Komisji odnośnie do istnienia przedmiotowego naruszenia. Wynika stąd w opinii skarżących, że rozmowy między browarami miały charakter bardzo ogólny, że nie zawarto żadnego porozumienia, że InBev nie przestrzegała żadnego ukartowanego układu oraz że uzgodnienie nie miało żadnych skutków względem rynku.

77 Należy przede wszystkim stwierdzić, że wnioski wyciągnięte przez skarżące na podstawie niektórych elementów oświadczenia InBev, wskazujących na ogólny charakter dyskusji, brak porozumienia w niektórych sektorach oraz brak wpływu dyskusji na postępowanie browarów na rynku, nie mogą same z siebie podważyć stwierdzenia Komisji dotyczącego istnienia naruszenia.

78 Co do podnoszonego ogólnego charakteru wspomnianego oświadczenia należy bowiem przypomnieć, że Komisja często jest zobowiązana do udowodnienia istnienia naruszenia w warunkach mało sprzyjających temu zadaniu, ponieważ od czasu wystąpienia okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie mogło upłynąć wiele lat, i że wiele przedsiębiorstw objętych dochodzeniem nie współpracowało aktywnie z Komisją. Jeżeli więc Komisja jest zobligowana do wykazania, że bezprawne porozumienie o podziale rynków zostało zawarte, byłoby nadmiernym wymogiem, aby dostarczyła ona jeszcze dowodu szczególnego mechanizmu, za którego pomocą cel ten miałby być osiągnięty. Przedsiębiorstwu winnemu naruszenia byłoby bowiem zbyt łatwo uniknąć jakiejkolwiek kary, jeżeli mogłoby ono podnieść argument, że informacje przedstawione w odniesieniu do funkcjonowania bezprawnego porozumienia są zbyt niejasne w sytuacji, w której istnienie porozumienia i jego antykonkurencyjny cel zostały wykazane w sposób wystarczający. Przedsiębiorstwa mogą skutecznie bronić się w takiej sytuacji, o ile mają możliwość odniesienia się do wszystkich dowodów obciążających przytoczonych przez Komisję (ww. w pkt 50 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 203; zob. także podobnie wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawach połączonych C‑403/04 P i C‑405/04 P Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑729, pkt 50).

79 Następnie, odnośnie do podnoszonych wskazówek dotyczących braku wpływu spornego zachowania na rynek, z samego tekstu przepisu art. 81 WE wynika, że porozumienia i praktyki uzgodnione pomiędzy przedsiębiorstwami są zakazane, niezależnie od jakiegokolwiek wpływu na rynek, w przypadku gdy mają one cel antykonkurencyjny (ww. w pkt 46 wyroki Trybunału w sprawie Hüls przeciwko Komisji, pkt 163–166; z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawie C‑8/08 T‑Mobile Netherlands i in., Zb.Orz. s. I‑4529, pkt 29).

80 O ile zatem Komisja ustaliła istnienie porozumień i praktyk uzgodnionych o celu antykonkurencyjnym, ustalenie to nie może być podważone przez wskazówki wynikające z braku stosowania tajnych porozumień lub z braku ich wpływu na rynek.

81 W odniesieniu do zawartych w oświadczeniu InBev podnoszonych wskazówek co do braku porozumienia w sektorze konsumpcji domowej i w sektorze „horeca” należy zauważyć, że fragmenty wskazane przez skarżącą w tym kontekście nie prowadzą w żaden sposób do wykluczenia istnienia porozumienia lub praktyki uzgodnionej w omawianych sektorach.

82 Co do sektora konsumpcji domowej (sprzedaż detaliczna) po stwierdzeniu dyrektora InBev, zgodnie z którym „[n]ie istnieje porozumienie w [tym] sektorze”, następuje konkretny opis mechanizmu uzgadniania cen, stosowanego przez browary. Istotny fragment ma brzmienie następujące (motyw 51 zaskarżonej decyzji):

„Nie istniało porozumienie w sektorze sprzedaży detalicznej (»food«). Co do podwyżek cen piwa było zwyczajem, że browar podwyższał ceny po wcześniejszym ogłoszeniu tej informacji zaprzyjaźnionym browarom. Jeśli jedna ze stron ogłaszała taką informację, przeprowadzano dyskusję na temat wpływu takiej podwyżki na rynek; jednakże mimo wszystko podwyżka ceny piwa miała miejsce. Inicjatywa pochodziła zawsze od jednego z dużych browarów, a co do zasady od Heinekena. W takim przypadku pozostałe browary dysponowały czasem koniecznym do przyjęcia stanowiska. O ile browary wspólnie dostosowywały co do zasady swe ceny, każdy z nich prowadził i utrzymywał jednak swą własną politykę cen”.

83 W tym kontekście sama okoliczność, że dyrektor InBev odwołał się do braku „porozumienia”, nie może stanowić ważnego argumentu, ponieważ zadaniem Komisji i w danym przypadku Sądu jest dokonanie kwalifikacji prawnej postępowania opisanego w oświadczeniach przedstawicieli danych przedsiębiorstw.

84 W odniesieniu do podnoszonego braku porozumienia i respektowania porozumienia w sektorze „horeca” należy stwierdzić, że oświadczenie dyrektora InBev, zgodnie z którym „[InBev] nie zawarła żadnego porozumienia i niczego nie przestrzegała”, nie podważa wniosku co do istnienia porozumienia w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Ten sam dyrektor InBev w swoim oświadczeniu wyraźnie podnosi bowiem istnienie z jednej strony „bardzo złożonego i ogólnego porozumienia dotyczącego rabatów (przyznawanych w sektorze horeca)”, a z drugiej strony porozumienia, którego celem było „uniknięcie zbyt dużej liczby zmian w sektorze horeca”.

85 Z powyższego wynika, że nie należy uznać twierdzeń skarżących dotyczących sprzecznego charakteru oświadczenia InBev. W tym względzie należy również oddalić ich argument oparty na rzekomo selektywnym sposobie wykorzystania przez Komisję tego oświadczenia w zakresie, w jakim nie wzięła ona pod uwagę podnoszonych sprzeczności.

86 Skarżące nie wykazały zatem istnienia podnoszonych sprzeczności, które mogłyby osłabić wiarygodność oświadczenia InBev.

87 Ponadto twierdząc, że oświadczenie InBev zawiera „dowód uzyskany od świadków ze słyszenia”, skarżące powołują się na fragmenty, według których „Interbrew nigdy nie widziała dokumentu zawierającego porozumienie w sprawie rabatów, do którego nawiązywały dyskusje, lecz ogólna reguła wydawała się znana” (motyw 45 zaskarżonej decyzji), „[j]a osobiście nie znam tego porozumienia (w sprawie systemu rabatów) i nie widziałem też dokumentu, który tego dotyczył”, oraz „[n]ie znam dokładnej treści porozumienia […, p]onadto nigdy nie widziałem jakiegokolwiek dokumentu na ten temat”.

88 Należy zauważyć, że fragmenty powołane przez skarżące dotyczą wyłącznie kwestii istnienia porozumienia w sprawie (systemu) rabatów przyznawanych klientom w sektorze „horeca”. W tej szczególnej kwestii moc dowodowa oświadczenia InBev jest z pewnością ograniczona z uwagi na fakt braku dowodu bezpośredniego. Wiarygodność wskazówek dostarczonych odnośnie do istnienia „systemu rabatów” jest niemniej jednak wzmocniona okolicznościami, że po pierwsze, pochodzą one z dwóch różnych źródeł oraz, po drugie, zawierają one szczegółowe informacje dotyczące „systemu rabatów”, to jest dokładnej kwoty maksymalnego rabatu (motyw 48 zaskarżonej decyzji). Istnienie „systemu rabatów” jest ponadto potwierdzone dwoma niezależnymi dowodami InBev, to jest odręcznymi notatkami członka zarządu spółki Bavaria dotyczącymi spotkania w dniu 1 maja 1997 r. (motyw 92 zaskarżonej decyzji) oraz dyrektora sektora „horeca” w spółce Bavaria dotyczącymi spotkania w dniu 12 marca 1998 r. (przedstawione w motywie 143 zaskarżonej decyzji).

89 Argumentacja skarżących podnosząca istnienie „dowodów uzyskanych od świadków ze słyszenia” nie jest zatem w stanie podważyć wniosków opartych na oświadczeniu InBev.

90 Wreszcie co do ogólnej oceny wiarygodności oświadczenia InBev należy stwierdzić, że wbrew temu, co utrzymuje skarżąca, Komisja słusznie mogła przyznać oświadczeniu InBev wyjątkowo wysoką wartość dowodową, biorąc pod uwagę, że chodzi o odpowiedź udzieloną w imieniu przedsiębiorstwa jako takiego, której wiarygodność przekracza wiarygodność, jaką mogłaby mieć odpowiedź udzielona przez jego pracownika, niezależnie od jego doświadczenia lub jego osobistej opinii. Należy także zauważyć, że oświadczenie InBev jest wynikiem dochodzenia wewnętrznego przeprowadzonego przez przedsiębiorstwo i że zostało przedłożone Komisji przez adwokata, który miał zawodowy obowiązek działania w interesie tego przedsiębiorstwa. Nie mógł on zatem tak łatwo przyznać, że istnieje naruszenie, nie rozważając konsekwencji takiego kroku (zob. podobnie wyroki Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 45; ww. w pkt 50 w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 206).

91 Ponadto z orzecznictwa wynika, że nawet jeśli należy zasadniczo założyć pewną podejrzliwość w odniesieniu do dobrowolnych zeznań głównych uczestników bezprawnego porozumienia ze względu na to, iż uczestnicy ci prawdopodobnie będą zmierzać do umniejszenia znaczenia swojego udziału w naruszeniu i wyolbrzymienia udziału pozostałych uczestników, fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie musi koniecznie stanowić zachęty do przedkładania nieprawdziwych dowodów dotyczących pozostałych uczestników inkryminowanego kartelu. Jakakolwiek próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również pełny zakres współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70).

92 Należy przypomnieć, że oświadczenia przedsiębiorstwa oskarżonego o udział w kartelu, którego prawdziwość jest kwestionowana przez kilka innych przedsiębiorstw, którym także zarzuca się udział w kartelu, nie można uznać za stanowiące wystarczający dowód na istnienie naruszenia popełnionego przez te ostatnie, jeżeli nie jest ono poparte innymi dowodami (zob. podobnie wyroki Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑337/94 Enso‑Gutzeit przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1571, pkt 91; w ww. w pkt 50 w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 219).

93 Samo oświadczenie InBev nie może być zatem wystarczające do wykazania istnienia naruszenia, lecz musi zostać poparte innymi dowodami.

94 Niemniej jednak należy stwierdzić, że ze względu na wiarygodność oświadczenia InBev wymagany w niniejszym przypadku stopień wzmocnienia dowodu jest niższy, zarówno pod względem szczegółowości, jak i intensywności, co nie miałoby miejsca, gdyby oświadczenie to nie było szczególnie wiarygodne. Należy zatem uznać, że gdyby należało orzec, iż pewien zbiór zgodnych poszlak pozwala na potwierdzenie istnienia i pewnych szczególnych aspektów praktyk przytoczonych w oświadczeniu InBev i określonych w art. 1 zaskarżonej decyzji, to w takiej sytuacji samo wspomniane oświadczenie mogłoby wystarczyć do potwierdzenia innych aspektów zaskarżonej decyzji. Poza tym, o ile dokument nie jest jawnie sprzeczny z oświadczeniami InBev dotyczącymi istnienia lub zasadniczej treści inkryminowanych praktyk, wystarczy, by potwierdzał on istotne elementy opisanych w nim praktyk, aby miał on pewną wartość jako dowód potwierdzający w ramach szeregu dowodów obciążających (zob. podobnie ww. w pkt 50 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 220 i przytoczone tam orzecznictwo).

95 W świetle powyższych rozważań w celu poparcia ustaleń wynikających z oświadczenia InBev należy zbadać argumenty skarżącej dotyczące innych dowodów przytoczonych przez Komisję w zaskarżonej decyzji.

– W przedmiocie innych dowodów

96 W zaskarżonej decyzji Komisja wskazuje, że oświadczenie InBev jest poparte szeregiem dokumentów wewnętrznych sporządzonych przez skarżącą i trzy pozostałe browary niderlandzkie, odręcznymi notatkami ze spotkań, notatkami dotyczącymi kosztów oraz kopiami porządków obrad uzyskanymi w związku z dochodzeniem i żądaniami udzielenia informacji.

97 W motywie 67 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki dyrektora handlowego spółki Grolsch, dotyczące spotkania w dniu 27 lutego 1996 r., którego przedmiot został opisany przez wzmiankę „CBK cie HOR cath”. Te notatki zawierają następujący fragment: „Gwarancje/finansowanie: fin[ansowanie] dla [...] osób zajmujących kierownicze stanowiska na konkretne kwestie. A zatem […] mil[ionów]”.

98 Zdaniem Komisji z tego fragmentu wynika, że cztery rozpatrywane browary omawiały podczas spotkania „Catherijne” stosowane warunki finansowe lub które powinny być stosowane wobec określonych klientów „horeca” (motyw 72 zaskarżonej decyzji), a w szczególności wobec przedsiębiorstw zarządzanych przez właściciela kilku przedsiębiorstw „horeca” w Niderlandach.

99 W motywie 76 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki dyrektora „horeca” spółki Bavaria dotyczące spotkania z dnia 19 czerwca 1996 r. Notatki mają następujące brzmienie:

„– dostosować ceny

konsumpcja domowa wysoka – niska

uzgodnienia Bavaria – Interbrew

[…] i […] –> problem […]

Martens

Schultenbrau!! 89 ct

– podwyższenie tylko ceny piwa beczkowego

argumenty

tylko łącznie Hein + Grolsch

Frise US Heit

Interbrew \

| podwyższają razem

Bavaria /

–> […] także

dół rośnie bardziej niż góra

– nadmuchać powietrze

– porozumienia

oczyścić stopę dyskontową napojów 7,5 na beczkę Heineken

przygotować przedstawicieli na ewentualne porozumienia

Interbrew \

| można użyć powietrza

Grolsch /”.

100 Zdaniem Komisji te notatki ukazują, że obecne browary omawiały w sposób szczegółowy ceny zarówno piwa sprzedawanego pod marką dystrybutora, jak i piwa sprzedawanego w beczkach oraz że cena tańszego piwa, produkowanego przez Interbrew i Bavaria, powinna w większym stopniu wzrosnąć niż cena droższych piw, produkowanych przez Heinekena i Grolscha (motyw 85 zaskarżonej decyzji).

101 W motywie 89 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na pismo skierowane w dniu 25 marca 1997 r. przez dyrektora generalnego Interbrew Nederland do siedziby InBev w Belgii:

„Istnieje obecnie konsensus pomiędzy głównymi browarami w odniesieniu do dokonania podwyżki ceny sprzed 1998 r. Umożliwi to browarom wzmocnienie buforu w odniesieniu do dodatkowych koniecznych budżetów promocyjnych. Podmioty działające na rynku marki A zamierzają zróżnicować podwyżkę cen pomiędzy markami A (ponad 2 NLG/hl) a markami B (ponad 4 NLG/hl). Wydaje mi się to bardzo nierealistyczne – musimy wszyscy poprzeć łączną podwyżkę o 4 NLG. Wykluczyłbym podwyżkę cen naszych piw specjalnych, »które daje się wypić« (DAS, Hoegaarden, Leffe). Rozpoczęły się negocjacje”.

102 Komisja wywiodła z tego pisma, że podwyżka cen została przewidziana przed 1998 r. w związku z negocjacjami dotyczącymi cen pomiędzy głównymi producentami. Poza tym to samo pismo potwierdza istnienie rozróżnienia pomiędzy producentami oraz markami piwa droższymi i tańszymi (motyw 90 zaskarżonej decyzji).

103 W motywie 92 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki członka rady nadzorczej spółki Bavaria dotyczące spotkania z dnia 1 maja 1997 r. Przytacza ona następujące fragmenty:

„Catherijne Club 1/5 – 97

transfery »wewnętrzne« w grupie

powinny także przestrzegać »systemu stopniowania rabatów«

[…] »Haga«

Monster ZH [Niderlandy południowe] oferuje wyższą konkurencję”.

104 Zdaniem Komisji te notatki potwierdzają, że browary omawiały „system stopniowania rabatów” w ramach warunków handlowych przyznanych indywidualnym punktom sprzedaży w przypadku transferu z jednej grupy do innej, ale także w przypadku transferu w ramach tej samej grupy (motyw 99 zaskarżonej decyzji).

105 W motywie 100 zaskarżonej decyzji Komisja podważa, że ww. notatki zawierają także nazwy „Heineken/Amstel/Brand/Grolsch” w pierwszym wersie oraz nazwy „Interbrew/Bavaria” w drugim wersie, przy czym te dwa wersy są połączone klamrą, po której umieszczona jest wzmianka „brak podwyżek cen”. Komisja z powyższego wywodzi, że rozróżnienie pomiędzy markami A, posiadanymi przez Heinekena i Grolscha, oraz markami B, posiadanymi przez Interbrew i Bavarię, było w centrum dyskusji pomiędzy browarami dotyczących podwyżek cen piwa (motyw 103 zaskarżonej decyzji).

106 W motywie 117 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki członka rady nadzorczej spółki Bavaria dotyczące spotkania z dnia 17 grudnia 1997 r. Przytacza następujący fragment:

„2) Sytuacja cenowa: marzec/kwiecień

obejmująca jedno piętro/obejmująca dwa piętra

a) Heineken rabat mało zgiełku!! Heineken 18.59

b) w przypadku podwyżki: podlega w dużej mierze negocjacji; z całego serca; będzie wsparcie”.

107 Komisja z powyższego wywodzi, że browary uczestniczące w spotkaniu w dniu 17 grudnia 1997 r., między innymi Bavaria, Grolsch i Heineken, omawiały podwyżki cen, a także możliwe reakcje na podwyżki cen (motyw 127 zaskarżonej decyzji).

108 W motywie 129 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza fragment odręcznych notatek dyrektora „horeca” spółki Bavaria dotyczących spotkania w dniu 12 marca 1998 r.:

„– Od dnia 1 stycznia niewiele się wydarzyło

– Marki A nie ma paniki w stosunku do cen Hein

9.95 obniżenie o 11,49 nie ma sensu Int

9.75 9.36 Bavaria

2x 4.95 4.75 }→

marki dystrybutorów

cena w dół rynku

[…] w połowie marca Bavaria coś tam

pod Amstel (17) Bavarią (15)

od 9.75 do 10.75 jeśli nic

się nie wydarzy, a zatem Grolsch i Hein

podwyżki kieszeń browar

→ określić porozumienie […] i Dick

To musi być »możliwe do wykazania« poprzez Nielsen, jeśli nic się nie wydarzy”.

109 Zdaniem Komisji z powyższego wynika, że browary uczestniczące w spotkaniu w dniu 12 marca 1998 r. omawiały obniżki przyznane supermarketom niderlandzkim (motyw 137 zaskarżonej decyzji) i że podwyżki cen stosowane przez Bavarię powinny być możliwe do wykazania w danych kasowych supermarketów skompilowanych przez AC Nielsen (motyw 133 zaskarżonej decyzji).

110 W motywie 138 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza drugi fragment ww. odręcznych notatek:

„Bav oprocentowanie 4%? 6 ½

chyba że

wliczono wynagrodzenie w związku z reklamą”.

111 Zdaniem Komisji ten fragment dowodzi, że przeprowadzono dyskusję na temat poziomu stóp oprocentowania stosowanych w odniesieniu do pożyczek przyznanych punktom sprzedaży „horeca” (motyw 142 zaskarżonej decyzji).

112 W motywie 143 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza trzeci fragment ww. odręcznych notatek:

„Kluby piłki nożnej Sale widowiskowe Teatry

Stowarzyszenia studenckie

[…]

Grolsch

Powyżej/poza systemem stopniowania rabatów

130

[…] (125) 124,5” .

113 Zdaniem Komisji z powyższego wynika, że browary przeprowadziły szczegółową dyskusję na temat konkretnych klientów „horeca” w związku z „systemem stopniowania rabatów”, wzmacniając oświadczenie InBev co do istnienia porozumienia opisywanego oznaczeniem „system stopniowania rabatów” (motyw 147 zaskarżonej decyzji).

114 W motywie 156 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza fragment odręcznych notatek członka rady nadzorczej Bavarii, dotyczących spotkania w dniu 3 lipca 1998 r.

„[…] Heineken zwiększony

[…] >> Heineken piwo w beczkach”.

115 Komisja z tego fragmentu wywodzi, że browary omawiały ceny stosowane zarówno wobec klientów sektora konsumpcji domowej, jak i wobec klienta „horeca” (motywy 162–164 zaskarżonej decyzji).

116 W motywie 165 zaskarżonej decyzji Komisja przytacza inny fragment ww. odręcznych notatek:

« Kawa […] 1800 […]

[…] 400 […]

60/hl

650.000,‑ V.B.K.”.

117 Zdaniem Komisji z tego fragmentu wynika, że browary omawiały udzielany rabat lub prowizję w związku z obniżką stosowaną lub która powinna być zastosowana wobec określonych punktów sprzedaży „horeca” (motyw 171 zaskarżonej decyzji).

118 W motywie 174 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na dokument z dnia 30 czerwca 1998 r. i wykaz cen Heinekena, ogłaszający nowe ceny stosowane w odniesieniu do piwa w butelkach i piwa lanego (piwo w zbiornikach i piwo w beczkach) od dnia 1 czerwca 1998 r., odkryte w biurze dyrektora sprzedaży „konsumpcja domowa” Grolscha, zawierające wzmiankę „porządek obrad k[omis]ji CBK” (komisja porządku obrad CBK). Zdaniem Komisji te dokumenty potwierdzają oświadczenie InBev, zgodnie z którym podczas wspomnianych spotkań omawiano zarówno ceny „konsumpcji domowej”, jak i konkurencję na rynku (motyw 175 zaskarżonej decyzji).

119 W motywie 179 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na wewnętrzny dokument Heinekena z dnia 14 października 1998 r., skierowany do zespołu zarządu Heinekena, o następującej treści: „podwyżka cen obiecana przez Bavarię w ramach CBK nie wynika bezpośrednio z [danych liczbowych] spółki Nielsen”. Zdaniem Komisji ten dokument wzmacnia wniosek, zgodnie z którym Bavaria ogłosiła podczas spotkania w dniu 12 marca 1998 r. zamiar podwyższenia przede wszystkim cen w sektorze konsumpcji domowej, pozostałe browary miały następnie wprowadzić takie same podwyżki, a podwyżki stosowane przez Bavarię miały być „możliwe do wykazania” za pośrednictwem danych liczbowych spółki Nielsen (motyw 180 zaskarżonej decyzji).

120 W motywie 184 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na pismo skierowane do dyrektora jednostki „horeca” Niderlandy Heinekena przez dyrektora marketingu i konsumpcji domowej browaru Brand BV Heinekena, odnoszące się do jego rozmowy z członkiem rady nadzorczej spółki Bavaria:

„Podczas targów żywności w Noordwijk w dniu 9 września [1998 r.] [członek rady nadzorczej spółki Bavaria] powiedział mi o sprawie […] i o reakcji Heinekena. W skrócie, według niego okazuje się, że Heineken mógł o wiele wcześniej zasiąść przy stole negocjacji z osobami zajmującymi najwyższe stanowiska w zarządzie Heinekena i Bavarii na rynku niderlandzkim horeca. Stracone hektolitry mogły zatem być skompensowane w inny sposób. Ponadto dodał, że na końcu Bavaria miała być może na uwadze innych potencjalnych klientów sektora horeca, którzy chcieli przyjść dobrowolnie (przy czym akcent położony jest na słowo dobrowolnie, jak w przypadku […], jej zdaniem) do Bavarii [imię osoby zajmującej stanowisko w zarządzie horeca Niderlandy Heinekena], jest oczywiste, że to stanowisko wpisuje się całkowicie w dobrze znaną retorykę […]. Nie chciałem cię pozbawić tej informacji. Powodzenia podczas spotkania”.

121 Komisja twierdzi, że pismo to potwierdza oświadczenie InBev, zgodnie z którym browary omawiały nie tylko ograniczenia obniżek, ale także ograniczenia względem punktów sprzedaży, które wybrały inny browar, nie tylko podczas spotkań wielostronnych, ale także podczas spotkań dwustronnych (motyw 189 zaskarżonej decyzji).

122 W motywie 193 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na odręczne notatki dyrektora generalnego spółki Grolsche Bierbrouwerij Nederland na zaproszeniu na spotkanie w dniu 8 stycznia 1999 r.:

„– sprzedaż ’98

– cena piwa →

– skrzynki typu »pinool« | akcje/cat II

– skrzynki | poniżej

| beczka

| NMA”.

123 Z powyższego wynika zdaniem Komisji, że dyskusje na temat cen piwa były skoncentrowane na czterech aspektach: po pierwsze, na akcjach promocyjnych na rynku konsumpcji domowej, po drugie, na cenach najtańszych piw sprzedawanych pod marką dystrybutora, po trzecie, na cenach piwa w beczkach, wielkich kontenerach używanych w sektorze „horeca” niderlandzkiego rynku piwa oraz, po czwarte, na niderlandzkim organie ds. konkurencji NMA (motyw 194 zaskarżonej decyzji).

124 W motywach 197 i 199 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na wykaz tematów do przedyskutowania na spotkaniu w dniu 8 stycznia 1999 r., na którym przedstawiciel Grolscha zanotował skrót „BP”, co jest interpretowane przez Komisję jako „cena piwa” (bierprijs) lub „cena minimalna” (bodemprijs), a także „P[rivate] L[abel] 50 ct. więcej”. Komisja wywodzi z tych wzmianek, że w odniesieniu do piwa w beczkach browary szczegółowo omawiały ceny (motyw 203 zaskarżonej decyzji).

125 W motywach 212 i 213 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na dokument zawierający odniesienie do trzech kontaktów na poziomie zarządów Heinekena i Grolscha w okolicach dnia 5 lipca 1999 r., wspominający o „wojnie cenowej” pomiędzy obydwoma browarami. Komisja z powyższego wywodzi, że Heineken skontaktował się bezpośrednio z Grolschem w kwestii obniżek, i to na półtora miesiąca przed rzeczywistym wprowadzeniem w życie czasowych obniżek przez sieć sklepów, której Grolsch odmówił przyznania kompensacji (motyw 213 zaskarżonej decyzji).

126 W motywie 224 zaskarżonej decyzji Komisja powołuje się na szereg dokumentów zawartych w aktach postępowania administracyjnego, które ujawniają tematy poruszane podczas dwustronnych spotkań pomiędzy Bavaria a InBev w dniu 8 marca 1995 r., w drugiej połowie marca 1997 r., w dniu 12 maja 1997 r., w dniu 19 czerwca 1997 r. i w dniu 8 września 1997 r. Przytacza następujące fragmenty tych dokumentów:

– spotkanie w dniu 8 marca 1995 r.: „[Bavaria] i [Interbrew Nederland] potwierdziły, że miały ogromne problemy z p. […] w Niderlandach” (przypis nr 491 zaskarżonej decyzji);

– spotkanie w dniu 12 maja 1997 r.: [poruszono kwestie] „podwyżki cen” i „marek dystrybutora jako miecz Damoklesa […] presji psychologic