OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 17 września 2009 r.( )

Sprawa C‑441/07 P

Komisja Wspólnot Europejskich

przeciwko

Alrosa Company Ltd.

Odwołanie – Konkurencja – Nadużycie pozycji dominującej (art. 82 WE i art. 54 EOG) – Światowy rynek produkcji i dostawy surowca diamentowego – Zobowiązania zaproponowane przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą – Decyzja Komisji uznająca zobowiązania za wiążące [art. 9 rozporządzenia (WE) nr 1/2003] – Zasada proporcjonalności – Swoboda zawierania umów – Prawo do bycia wysłuchanym

Spis treści





I – Wprowadzenie

II – Ramy prawne

A – Rozporządzenie nr 1/2003

B – Rozporządzenie nr 773/2004

III – Okoliczności sprawy i postępowanie administracyjne

IV – Postępowanie przed sądem

V – Ocena zarzutów odwołania

A – Pierwszy zarzut odwołania: kwestie prawnomaterialne mające związek z zasadą proporcjonalności

1. Wstępna uwaga w przedmiocie zastosowania zasady proporcjonalności

2. Wymogi dotyczące proporcjonalności zobowiązań (część pierwsza odwołania)

3. Szczególna ocena proporcjonalności decyzji o uznaniu zobowiązań za wiążące (część druga pierwszego zarzutu odwołania)

a) W przedmiocie przekroczenia granic kontroli sądowej

i) Posiadanie przez Komisję swobody ocennej

ii) Naruszenie swobody ocennej Komisji przez Sąd

b) W przedmiocie pozostałych zarzutów Komisji dotyczących stanowiska przyjętego przez Sąd

i) W przedmiocie zarzucanego „naruszenia zakresu wstępnych wyjaśnień”

ii) W przedmiocie wzięcia pod uwagę indywidualnego postępowania i indywidualnych interesów Alrosy

iii) W przedmiocie błędnej kwalifikacji prawnej publikacji na podstawie art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003

iv) W przedmiocie zarzucanych naruszeń art. 82 WE

– W przedmiocie nie wzięcia pod uwagę pozycji De Beers jako producenta

– W przedmiocie pominięcia ewentualności nadużywającego zachowania składających oferty w ramach sprzedaży aukcyjnej

B – Drugi zarzut odwołania: Prawo do bycia wysłuchanym w ramach postępowania administracyjnego

1. Wstępne pytanie: Czy drugi zarzut odwołania jest bezprzedmiotowy?

2. Analiza drugiego zarzutu odwołania

a) W przedmiocie niewystarczającego uzasadnienia (część pierwsza drugiego zarzutu odwołania)

b) W przedmiocie zasady ne ultra petita i prawa do rzetelnego procesu (część druga drugiego zarzutu odwołania)

i) W przedmiocie zasady ne ultra petita

ii) W przedmiocie prawa do rzetelnego procesu

c) W przedmiocie wpływu ewentualnych uchybień dotyczących prawa do bycia wysłuchanym na decyzję Komisji (część czwarta drugiego zarzutu odwołania)

d) W przedmiocie zakresu prawa Alrosy do bycia wysłuchaną (część trzecia drugiego zarzutu odwołania)

i) Wstępna uwaga

ii) W przedmiocie zarzutu Komisji

C – Dotychczasowe wnioski

VI – Ocena prawna skargi wniesionej przez Alrosę w pierwszej instancji

A – Formalna zgodność z prawem spornej decyzji (pierwszy zarzut skargi)

1. Prawo Alrosy do bycia wysłuchaną

2. Przedmiot prawa Alrosy do bycia wysłuchaną

3. Brak naruszenia prawa Alrosy do bycia wysłuchaną

B – Materialna zgodność z prawem spornej decyzji (drugi i trzeci zarzut skargi)

1. W przedmiocie naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 (drugi zarzut skargi)

a) W przedmiocie prawa do proponowania zobowiązań na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003

b) W przedmiocie ograniczenia okresu obowiązywania decyzji uznającej zobowiązania za wiążące

c) Dotychczasowe wnioski

2. W przedmiocie naruszeń art. 82 WE i art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 oraz zasad swobody zawierania umów i proporcjonalności (trzeci zarzut skargi)

a) W przedmiocie swobody zawierania umów (część pierwsza trzeciego zarzutu skargi)

b) W przedmiocie proporcjonalności (część druga trzeciego zarzutu skargi)

i) W przedmiocie występowania problemów z zakresu konkurencji

ii) W przedmiocie odpowiedniości i niezbędności indywidualnych zobowiązań De Beers

iii) W przedmiocie proporcjonalności w węższym znaczeniu

iv) W przedmiocie zarzucanej dyskryminacji Alrosy

v) Dotychczasowe wnioski

C – Dotychczasowe wnioski

VII – Koszty

VIII – Wnioski

I – Wprowadzenie

1. Jakie wymogi wynikają z zasady proporcjonalności, jeśli Komisja Europejska, działając jako organ ochrony konkurencji przyjmuje zobowiązania( ) danego przedsiębiorstwa i uznaje je za wiążące, ale zobowiązania te mają wpływ na interesy innego przedsiębiorstwa? To pytanie, które ma poważne znaczenie dla dalszego rozwoju europejskiego prawa konkurencji, stanowi istotę niniejszego postępowania w przedmiocie wniesionego odwołania. Odpowiedź na nie będzie miała decydujący wpływ na kwestię zakresu nowego uprawnienia przyznanego Komisji w art. 9 rozporządzenia (WE) nr 1/2003( ), polegającego na podejmowaniu decyzji w przedmiocie wiążących zobowiązań przedsiębiorstw. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości może jednak także mieć wpływ na inne części prawa konkurencji, a mianowicie na przepisy dotyczące pomocy państwa i kontroli połączeń.

2. Kontekstem niniejszego sporu jest propozycja zobowiązań złożona Komisji w roku 2006 przez przedsiębiorstwo De Beers w celu zapobieżenia przedstawieniu zarzutu nadużycia przez nie pozycji dominującej (art. 82 WE). Będąca numerem jeden na światowym rynku diamentów De Beers zobowiązała się nie dokonywać w przyszłości zakupu surowca diamentowego od Alrosy, drugiego największego przedsiębiorstwa na rynku, co było równoznaczne z zakończeniem wieloletniej współpracy między tymi koncernami. Decyzją wydaną na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 Komisja uznała propozycję zobowiązań De Beers za wiążącą( ). Alrosa uważa, że jest to nieproporcjonalne i podnosi ponadto naruszenie przysługującego jej prawa do bycia wysłuchaną. W efekcie Sąd Pierwszej Instancji stwierdził nieważność spornej decyzji w następstwie skargi wniesionej przez Alrosę( ).

3. Spór między Komisją i Alrosą pokazuje, jak trudno jest w indywidualnych przypadkach dokonać wyważenia interesu polegającego na skutecznym wprowadzeniu w życia przepisów prawa konkurencji z indywidualnymi interesami przedsiębiorstw, tak aby przy tym wywiązać się z wymogów związanych z gwarancjami proceduralnymi a także z ekonomiką postępowania.

II – Ramy prawne

4. Ramy prawne niniejszego przypadku obejmują oprócz art. 82 WE i art. 54 EOG różne przepisy rozporządzenia (WE) nr 1/2003 i rozporządzenia (WE) nr 773/2004( ).

A – Rozporządzenie nr 1/2003

5. Rozporządzeniem nr 1/2003, które znajduje zastosowanie od dnia 1 maja 2004 r.( ), dokonano modernizacji postępowania kartelowego i poszerzenia uprawnień Komisji jako wspólnotowego organu ochrony konkurencji.

6. Nowe uprawnienia Komisji zawarte są m.in. w art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 zatytułowanym „Zobowiązania”, który sformułowany jest w sposób następujący:

„1. Jeżeli Komisja zamierza przyjąć decyzję nakazującą zaprzestania naruszenia i zainteresowane przedsiębiorstwa zaproponują zobowiązania uwzględniające zastrzeżenia wyrażone przez Komisję we wstępnej fazie rozpatrywania sprawy, Komisja może, w drodze decyzji, uczynić takie zobowiązania wiążącymi dla przedsiębiorstw. Decyzja taka może zostać przyjęta na czas określony i oznacza, że nie ma już dalszych podstaw do podejmowania działań przez Komisję.

2. Komisja może, działając z urzędu lub na wniosek, wznowić postępowanie:

a) jeżeli nastąpiła istotna zmiana odnośnie do jakiegokolwiek faktu, który był podstawą do podjęcia decyzji;

b) jeżeli zainteresowane przedsiębiorstwo działa wbrew swoim zobowiązaniom;

c) jeżeli decyzja została podjęta na podstawie niekompletnych, nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd informacji dostarczonych przez strony”.

7. Oprócz tego należy zwrócić uwagę na art. 7 rozporządzenia nr 1/2003, który zatytułowany jest „Stwierdzenie i zaprzestanie naruszenia”, i w ust. 1 stanowi:

„Jeżeli Komisja, działając z urzędu lub na wniosek, stwierdzi naruszenie art. 81 lub 82 traktatu, może w drodze decyzji nakazać przedsiębiorstwom lub związkom przedsiębiorstw, których sprawa dotyczy, by zaprzestały takiego naruszenia. W tym celu Komisja może użyć wobec przedsiębiorstw środków zaradczych o charakterze behawioralnym lub strukturalnym, proporcjonalnych do popełnionego naruszenia i koniecznych do jego skutecznego zakończenia. […]”.

8. Artykuł 27 rozporządzenia nr 1/2003 dotyczący wysłuchania stron, wnioskodawców i pozostałych podmiotów ma następującą treść:

„1. Przed podjęciem decyzji przewidzianych w art. 7, 8, 23 oraz 24 ust. 2 Komisja może wysłuchać przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw, które są stronami postępowań prowadzonych przez Komisję w zakresie objętym przedstawionymi zarzutami. Podstawą decyzji wydanej przez Komisję mogą być wyłącznie zarzuty, co do których strony mogły się wypowiedzieć. Wnioskodawcy są blisko związani ze sprawą.

2. W toku postępowania respektuje się prawo stron do obrony. Strony mają prawo wglądu do akt Komisji przy zachowaniu uzasadnionego interesu przedsiębiorstw w zakresie ochrony tajemnicy handlowej. […]

3. Jeżeli Komisja uzna to za konieczne, może również wysłuchać osoby fizyczne i prawne. Wnioski o wysłuchanie takich osób zostaną rozpatrzone pozytywnie, jeżeli wykażą one wystarczający interes. […]

4. Jeżeli Komisja zamierza przyjąć decyzję na mocy art. 9 i 10, to opublikuje zwięzłe streszczenie sprawy i zasadniczą treść zobowiązań lub proponowanego kierunku działania. Zainteresowane strony trzecie mogą przedłożyć swoje uwagi w terminie wyznaczonym przez Komisję w publikacji, który jednak nie może być krótszy niż jeden miesiąc. Publikacja powinna uwzględniać uzasadniony interes przedsiębiorstw w zakresie ochrony tajemnicy handlowej”.

B – Rozporządzenie nr 773/2004

9. Rozporządzeniem nr 773/2004, które weszło w życie w dniu 1 maja 2004 r., Komisja ustanowiła przepisy wykonujące rozporządzenie nr 1/2003( ).

10. Artykuł 10 rozporządzenia nr 773/2004 w chwili przyjęcia spornej decyzji miał następującą treść:

„1. Komisja informuje zainteresowane strony o podniesionych przeciwko nim zarzutach. Przedstawienie zarzutów przekazywane jest na piśmie wszystkim stronom, przeciwko którym podniesiono zarzuty.

2. Komisja, notyfikując przedstawienie zarzutów zainteresowanym stronom, wyznacza termin, w którym strony te mogą poinformować ją pisemnie o swoich opiniach. Komisja nie jest zobowiązana uwzględniać pisemnych wniosków otrzymanych po upływie tego terminu.

[…]”.

11. Artykuł 15 ust. 1 rozporządzenia nr 773/2004 stanowił ponadto:

„W przypadku żądania Komisja przyznaje dostęp do akt stronom, do których skierowano przedstawienie zarzutów. Dostęp jest przyznawany po notyfikacji przedstawienia zarzutów”.

12. Wprowadzone w międzyczasie do rozporządzenia nr 773/2004( ) zmiany weszły w życie już po przyjęciu spornej decyzji i zatem nie znajdują zastosowania do niniejszego przypadku.

III – Okoliczności sprawy i postępowanie administracyjne

13. Zgodnie z ustaleniami Sądu( ) okoliczności niniejszej sprawy i prowadzone przez Komisję postępowanie administracyjne przedstawiają się następująco:

14. Alrosa Company Ltd( ) jest spółką z siedzibą w Mirny (Rosja). Działa ona na światowym rynku produkcji i dostawy surowca diamentowego, na którym przypada jej drugie miejsce. Działa ona przede wszystkim w Rosji. Zajmuje się tam poszukiwaniem, wydobyciem, wyceną i dostawą diamentów, a także wyrobem biżuterii.

15. Grupa De Beers( ), której główną spółką holdingową jest De Beers SA z siedzibą w Luksemburgu, prowadzi działalność na światowym rynku produkcji i dostawy surowca diamentowego, na którym zajmuje pierwszą pozycję. Prowadzi ona działalność w Afryce Południowej, Botswanie, Namibii i Tanzanii, a także w Zjednoczonym Królestwie. Jest to działalność w zakresie poszukiwania, wydobycia, wyceny, dostawy, handlu i produkcji diamentów, a także wyrobu biżuterii, obejmująca cały łańcuch dostaw diamentów.

16. W dniu 5 marca 2002 r. Alrosa i De Beers powiadomiły Komisję o umowie zawartej w dniu 17 grudnia 2001 r. między Alrosą a dwoma spółkami należącymi do grupy De Beers. Powiadomienie to miało służyć uzyskaniu atestu negatywnego lub wyłączenia na mocy wówczas jeszcze obowiązującego rozporządzenia nr 17( ).

17. Zgłoszona umowa, wpisująca się w ramy utrzymywanych od dawna stosunków handlowych między Alrosą a De Beers, dotyczyła głównie dostawy surowca diamentowego. Została ona zawarta na okres pięciu lat liczony od dnia, w którym Komisja potwierdzi stronom umowy, że nie narusza ona ani art. 81 WE, ani art. 82 WE.

18. W tym okresie Alrosa zobowiązała się do sprzedaży na rzecz De Beers naturalnego surowca diamentowego z Rosji za kwotę 800 milionów dolarów amerykańskich (USD) rocznie, natomiast De Beers zobowiązała się do jego zakupu od Alrosy. Jednakże w czwartym i piątym roku obowiązywania zgłoszonej umowy Alrosa była uprawniona do zmniejszenia wartości sprzedawanego surowca do kwoty 700 mln USD. Kwota 800 mln USD, ustalona według cen obowiązujących w dniu zawarcia zgłoszonej umowy, odpowiadała w przybliżeniu wartości połowy rocznej produkcji Alrosy i całej produkcji eksportowanej poza Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP).

19. Po dokonaniu zgłoszenia Komisja wszczęła dwa równoległe postępowania, z których jedno dotyczyło art. 81 WE a drugie art. 82 WE.

20. W dniu 14 stycznia 2003 r. Komisja skierowała do Alrosy i do De Beers po pierwsze pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (sprawa COMP/E‑3/38.381), w którym stwierdziła, że zgłoszona umowa może być porozumieniem o charakterze antykonkurencyjnym, które jest zakazane na mocy art. 81 ust. 1 WE, i nie może być objęta wyłączeniem, o którym mowa w art. 81 ust. 3 WE. W tym samym dniu Komisja skierowała do De Beers po drugie odrębne pismo w sprawie przedstawienia zarzutów (sprawa COMP/E‑2/38.381), w którym stwierdziła, że umowa może stanowić nadużycie pozycji dominującej, zakazane na mocy art. 82 WE.

21. W dniu 31 marca 2003 r. Alrosa i De Beers skierowały do Komisji, w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów w sprawie COMP/E‑3/38.381, wspólne uwagi pisemne.

22. W dniu 1 lipca 2003 r. Komisja skierowała do Alrosy i do De Beers uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, w którym stwierdziła, że zgłoszona umowa może być porozumieniem o charakterze antykonkurencyjnym, zakazanym na mocy art. 53 ust. 1 EOG i nie może zostać objęta wyłączeniem na mocy art. 53 ust. 3 EOG. Tego samego dnia Komisja skierowała do De Beers odrębne uzupełniające pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, zgodnie z którym zgłoszona umowa może stanowić nadużycie pozycji dominującej, zakazane przez art. 54 EOG.

23. W dniu 7 lipca 2003 r. Alrosa i De Beers przedstawiły Komisji swe uwagi ustne.

24. W dniu 12 września 2003 r. Alrosa zaproponowała zobowiązania( ), polegające na stopniowym zmniejszeniu ilości sprzedawanego De Beers surowca diamentowego, począwszy od szóstego roku obowiązywania zgłoszonej umowy, oraz na zaprzestaniu jego sprzedaży De Beers, począwszy od 2013 r. Jednakże Alrosa wycofała się następnie z zaproponowanych zobowiązań.

25. W dniu 14 grudnia 2004 r. Alrosa i De Beers w odpowiedzi na przekazane przez Komisję zastrzeżenia wspólnie przedstawiły zobowiązania( ). Wspólne zobowiązania przewidywały stopniowe zmniejszenie wartości surowca diamentowego sprzedawanego De Beers przez Alrosę z 700 mln USD w 2005 r. do 275 mln USD w 2010 r. i ustalenie maksymalnej wartości sprzedaży na okres przypadający po tej dacie na tym właśnie poziomie.

26. W dniu 3 czerwca 2005 r. Komisja opublikowała zawiadomienie o wspólnych zobowiązaniach Alrosy i De Beers w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej( ). W zawiadomieniu tym prosiła ona zainteresowane strony trzecie o ewentualne przedstawienie ich stanowisk w terminie jednego miesiąca. Poinformowała ona również o zamiarze przyjęcia decyzji uznającej zaproponowane wspólne zobowiązania za wiążące, z zastrzeżeniem wyniku testu rynkowego.

27. Wskutek tej publikacji dwadzieścia jeden zainteresowanych stron trzecich przedstawiło Komisji uwagi, o których poinformowała ona Alrosę i De Beers w dniu 27 października 2005 r. Jednocześnie w świetle wyników testu rynkowego wezwała ona te przedsiębiorstwa do przedłożenia nowych wspólnych zobowiązań przed końcem listopada 2005 r., zmierzających do zupełnego zaprzestania stosunków handlowych począwszy od 2009 r.

28. W dniu 25 stycznia 2006 r. De Beers przedstawiła indywidualne zobowiązania( ) w odpowiedzi na wyrażone przez Komisję obawy( ). W ramach tych indywidualnych zobowiązań De Beers przewidywano stopniowe zmniejszenie kupna przez nią surowca diamentowego od Alrosy z 600 mln USD w 2006 r. do 400 mln USD w 2008 r., a następnie całkowite zaprzestanie kupna.

29. W dniu 26 stycznia 2006 r. Komisja przekazała Alrosie fragment indywidualnych zobowiązań De Beers i wezwała ją do przedstawienia stanowiska w tej sprawie. Jednocześnie przekazała jej kopię jawnych uwag stron trzecich.

30. Następnie Alrosa i Komisja wymieniły uwagi na temat niektórych aspektów procedury przewidzianej w art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 i ich wpływu na niniejszą sprawę. Wymiana uwag dotyczyła głównie dostępu do akt i prawa do obrony, a w szczególności prawa do bycia wysłuchanym. Ponadto w piśmie z dnia 6 lutego 2006 r. Alrosa przedstawiła stanowisko w sprawie indywidualnych zobowiązań De Beers i uwag stron trzecich.

31. W dniu 22 lutego 2006 r. Komisja wydała sporną decyzję, której art. 1 stanowi, że „zobowiązania wymienione w załączniku są wiążące dla De Beers SA”. Jej art. 2 stanowi, iż „postępowanie wszczęte w niniejszej sprawie zostaje zamknięte”. Sporna decyzja została wydana w ramach postępowania prowadzonego na podstawie art. 82 WE i na podstawie art. 54 EOG. Postępowanie prowadzone równolegle na podstawie art. 81 WE i art. 53 EOG stało się zatem bezprzedmiotowe( ).

IV – Postępowanie przed sądem

32. W dniu 29 czerwca 2006 r. Alrosa wniosła skargę przeciwko spornej decyzji do Sądu Pierwszej Instancji, żądając stwierdzenia nieważności tej decyzji i obciążenia Komisji kosztami postępowania. W przeciwieństwie do tego Komisja żądała oddalenia skargi ze względu na jej bezzasadność i obciążenie kosztami postępowania Alrosy. Zgodnie z art. 76a regulaminu Sądu Pierwszej Instancji postępowanie przeprowadzono w trybie przyspieszonym( ).

33. W dniu 11 lipca 2007 r. Sąd w drodze zaskarżonego wyroku uwzględnił skargę Alrosy. Stwierdził on nieważność spornej decyzji i obciążył Komisję zarówno własnymi kosztami postępowania, jak i kosztami Alrosy.

34. W odwołaniu, które wpłynęło do sekretariatu Trybunału Sprawiedliwości w dniu 24 września 2007 r.( ), Komisja żąda:

– uchylenia zaskarżonego wyroku;

– ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy poprzez oddalenie skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej w sprawie T‑170/06 oraz

– obciążenia skarżącej w sprawie T‑170/06 kosztami poniesionymi przez Komisję w postępowaniu w pierwszej instancji, jak i w niniejszym postępowaniu w przedmiocie odwołania.

35. Alrosa wnosi natomiast o:

– oddalenie odwołania;

– obciążenie Komisji sądowymi i pozasądowymi kosztami i wydatkami, które poniosła ona w związku ze sprawą oraz

– podjęcie takich innych środków, jakie Trybunał uzna za odpowiednie.

36. Postępowanie przed Trybunałem w przedmiocie odwołania objęło najpierw etap pisemny, a następnie w dniu 3 czerwca 2009 r. przeprowadzona została rozprawa.

V – Ocena zarzutów odwołania

37. Komisja podnosi dwa zarzuty odwołania od wyroku wydanego w pierwszej instancji, z których pierwszy dotyczy kwestii prawnomaterialnych mających związek z funkcjonowaniem zasady proporcjonalności, podczas gdy drugi odnosi się do prawa do bycia wysłuchanym w postępowaniu administracyjnym.

A – Pierwszy zarzut odwołania: kwestie prawnomaterialne mające związek z zasadą proporcjonalności

38. W ramach pierwszego zarzutu odwołania Komisja podnosi dokonanie przez Sąd błędnej wykładni i zastosowania zasady proporcjonalności w niniejszym przypadku. W tym kontekście podnosi ona także, iż Sąd dokonał błędnej wykładni art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 i art. 82 WE, dopuścił się błędów w uzasadnieniu, wypaczył okoliczności sprawy i przekroczył granice kontroli sądowej.

39. W kontekście pojawia się pytanie, czy w niniejszym przypadku sąd słusznie przyjął, że w stosunku do indywidualnych zobowiązań De Beers istniały alternatywne możliwości, a mianowicie wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy, które wpłynęłyby mniej niekorzystnie na interesy Alrosy i których Komisja nie powinna była pominąć.

1. Wstępna uwaga w przedmiocie zastosowania zasady proporcjonalności

40. Celem Komisji w postępowaniach kartelowych jest ochrona konkurencji na rynku wewnętrznym przed zakłóceniami [art. 3 ust. 1 lit. g) WE]. W tym celu Komisja sprzeciwia się z jednej strony porozumieniom, decyzjom i uzgodnionym praktykom mającym antykonkurencyjne cele lub wywołującym antykonkurencyjne skutki (art. 81 WE, art. 53 EOG) i z drugiej strony nadużywaniu pozycji dominującej na rynku (art. 82 WE, art. 54 EOG). Przedsiębiorstwa mają możliwość proponowania zobowiązań w celu wyjścia naprzeciw zastrzeżeniom Komisji, które to zobowiązania Komisja może uznać za wiążące w drodze decyzji wydanej na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003.

41. Zasadniczo strony postępowania uważają jednomyślnie, że decyzje Komisji mające za podstawę art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 muszą czynić zadość wymogom wynikającym z zasady proporcjonalności.

42. Co prawda w przeciwieństwie do art. 7 rozporządzenia nr 1/2003 w jego art. 9 brak jest wyraźnej wzmianki o proporcjonalności, ale jako ogólna zasada prawa wspólnotowego zasada proporcjonalności stanowi kryterium zgodności z prawem wszelkich działań organów wspólnotowych( ), włącznie z decyzjami Komisji działającej w charakterze organu ochrony konkurencji( ).

43. Tak więc, jeśli okaże się, że zobowiązania jednego lub więcej przedsiębiorstw są w kontekście celu Komisji polegającego na ochronie konkurencji przed zakłóceniami nieproporcjonalne, to Komisja nie może ich uznać za wiążące. Powinna ona raczej zwrócić uwagę przedsiębiorstwa lub przedsiębiorstw na nieproporcjonalność i ewentualnie skłonić je do zmodyfikowania zobowiązań. Jeśli można w ramach zaproponowanych zobowiązań wyodrębnić poszczególne części, to poza tym nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby Komisja uznała za wiążącą tylko część zobowiązań( ).

44. Poważny spór między stronami postępowania zaistniał jednak w kwestii tego, jakie dokładnie wymogi wynikają z zasady proporcjonalności w odniesieniu do propozycji zobowiązań w rozumieniu art. 9 rozporządzenia nr 1/2003.

2. Wymogi dotyczące proporcjonalności zobowiązań (część pierwsza odwołania)

45. Kwestia, czy przy badaniu proporcjonalności spornej decyzji Sąd zastosował prawidłowe kryteria, jest kwestią prawną, która może zostać podniesiona w ramach odwołania( ).

46. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem z zasady proporcjonalności wynika, że działania organów wspólnotowych nie mogą wykraczać poza granice tego, co jest odpowiednie i niezbędne dla osiągnięcia celów, do których się zmierza za pomocą kwestionowanego uregulowania, przy czym, jeśli istnieje możliwość wyboru między wieloma odpowiednimi środkami, to należy zastosować ten, który jest najmniej uciążliwy, a wywołana w ten sposób niekorzyść nie może być nieproporcjonalna w stosunku do celów, do których się dąży( ).

47. Zaskarżony wyrok opiera się na założeniu, że zasada proporcjonalności wywołuje takie same skutki w ramach decyzji uznających zobowiązania za wiążące na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 co w ramach decyzji zakazujących na podstawie art. 7 tego rozporządzenia( ). Zdaniem Sądu cel art. 7 i art. 9 jest taki sam, a jedyną cechą szczególną art. 9 jest to, że Komisja nie ma obowiązku dalszego prowadzenia postępowania uregulowanego w art. 85 WE i w szczególności wykazania, że doszło do naruszenia( ).

48. Takie podejście Sądu jest słusznie kwestionowane przez Komisję.

49. Sąd nie zauważa bowiem podstawowych różnic między art. 9 i 7 rozporządzenia nr 1/2003, które mają poważne znaczenie dla oceny proporcjonalności odnośnych decyzji Komisji.

50. W przeciwieństwie do art. 7, art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 nie jest instrumentem służącym stwierdzaniu naruszeń prawa konkurencji( ), lecz stwarza on jedynie Komisji możliwość wycofania w przyszłości zastrzeżeń z zakresu konkurencji.

51. Cechą charakterystyczną art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 jest jego dążenie do zapewnienia ekonomiki postępowania. Komisja rozwiązuje zidentyfikowane przez nią uprzednio problemy dotyczące konkurencji bez stwierdzenia naruszenia( ), współpracując w tym względzie z przedsiębiorstwami zaangażowanymi w sprawę, których dobrowolnie zaproponowane zobowiązania stanowią podstawę działania Komisji. W przeciwieństwie do tego w ramach decyzji mających za podstawę art. 7 musi ona sama wynaleźć środki zaradcze, co wymaga od niej prowadzenia bardziej wyczerpującego i dłuższego dochodzenia, a także szerszej oceny stanu faktycznego.

52. Cechy charakterystyczne art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 mają dwojakie oddziaływanie na ocenę proporcjonalności decyzji dotyczących zobowiązań wydanych na podstawie tego przepisu.

53. Po pierwsze, wymogi dotyczące odpowiedniości zobowiązań uznanych za wiążące mają w ramach art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 szerszy zakres. Jeśli zobowiązania te nie są w sposób oczywisty odpowiednie dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez Komisję problemów dotyczących konkurencji, to Komisja ma prawo do odrzucenia propozycji je zawierającej. Tylko w ten sposób można zrealizować cel art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 polegający na doprowadzeniu do szybkiego i skutecznego rozwiązania problemów dotyczących konkurencji, unikając prowadzenia dłuższego dochodzenia i dokonywania szerszej oceny przez Komisję. Komisja nie ma obowiązku akceptacji zobowiązań, których odpowiedniość mogłaby zostać zweryfikowana dopiero po przeprowadzeniu dłuższej analizy.

54. Po drugie, przy ocenie niezbędności zobowiązań dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez Komisję problemów dotyczących konkurencji należy określić, czy dotykają one interesów przedsiębiorstwa, które je zaproponowało, czy też interesów podmiotów trzecich.

55. Podczas gdy można jednoznacznie domniemywać niezbędność w związku z interesami przedsiębiorstwa, które zaproponowało zobowiązania (w niniejszym przypadku De Beers)( ), domniemanie takie nie może zostać przyjęte, jeśli chodzi o wpływ na interesy podmiotów trzecich (w niniejszym przypadku Alrosa). Propozycja zobowiązań nie pochodzi bowiem od nich, a zatem dobrowolność składania propozycji nie stanowi gwarancji ochrony ich interesów. Jeśli chodzi o interesy podmiotów trzecich, należy raczej zawsze badać, czy zobowiązania wykraczają poza to, co jest niezbędne dla wyeliminowania danych problemów dotyczących konkurencji.

56. Co prawda Komisja nie ma w kontekście decyzji na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 obowiązku poszukiwania jakichkolwiek alternatyw dla zaproponowanych jej zobowiązań, niemniej jednak musi ona zbadać wszystkie znane jej alternatywy – w niniejszym przypadku w szczególności wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy – pod kątem tego, czy są one łagodniejszymi środkami rozwiązania zidentyfikowanych problemów dotyczących konkurencji, w drodze których interesy podmiotów trzecich nie zostaną naruszone w ogóle lub naruszone w mniejszym stopniu.

57. W tym względzie Komisja powinna jednak brać pod uwagę tylko takie alternatywy, które są tak samo odpowiednie dla rozwiązania zidentyfikowanych problemów dotyczących konkurencji jak zaproponowane jej zobowiązania. Tak więc zarówno rzeczywiście zaproponowane zobowiązania, jak i dostępne alternatywy muszą być oczywiście odpowiednie dla rozwiązania problemów dotyczących konkurencji( ).

58. Zatem Sąd niesłusznie zarzuca Komisji, że pominęła ona „alternatywne możliwości, które byłyby mniej uciążliwe dla przedsiębiorstwa […], powołując się na rzekome trudności w prowadzeniu dochodzenia”( ). Zgodnie z istotą i celem art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 ocena alternatyw nie powinna pociągać za sobą wyczerpującego i długiego dochodzenia ani ustaleń o takim samym charakterze. Alternatywy, których odpowiedniości nie można stwierdzić z wystarczającą pewnością bez podejmowania takich działań, Komisja może w ramach postępowania na podstawie art. 9 pominąć.

59. Tak więc, w przeciwieństwie do tego, co uważa Sąd( ), może dojść do sytuacji, w której Komisja odrzuca w ramach art. 9 określone sposoby rozwiązań, które musiałaby przyjąć w ramach art. 7 rozporządzenia nr 1/2003. Wybór wchodzących w grę środków mających na celu rozwiązanie danego problemu dotyczącego konkurencji jest bowiem w ramach art. 9 zasadniczo węższy niż w ramach art. 7 z uwagi na ekonomikę postępowania, do której się dąży.

60. Ogólny interes polegający na znajdowaniu możliwie szybkiego i odzwierciedlającego wymogi ekonomiki postępowania rozwiązania problemów dotyczących konkurencji stanowi uzasadnienie dla ograniczenia wyboru środków wchodzących w grę w ramach art. 9 rozporządzenia nr 1/2003. Przedsiębiorstwa proponujące zobowiązania świadomie akceptują fakt, że ich ustępstwa mogą wykraczać poza to, czym Komisja mogłaby je obciążyć w decyzji wydanej na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 1/2003 po dokonaniu wyczerpującej analizy sprawy. W zamian za to osiągają one szybciej stan pewności prawnej w następstwie umorzenia prowadzonego przeciwko nim postępowania kartelowego i unikają niekorzystnego dla nich stwierdzenia naruszenia prawa konkurencji, a także ewentualnie grożącej im grzywny.

61. Okoliczność dokonania przez dane przedsiębiorstwo ustępstw na rzecz Komisji w celu uniknięcia wydania przez nią decyzji zakazującej będzie najczęściej korzystna także dla podmiotów trzecich. Jednakże, jak pokazuje niniejsza sprawa, zobowiązania na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 mogą czasami być ciężarem dla interesów podmiotów trzecich. Będzie tak w szczególności, gdy podmiot trzeci oczekuje kontynuacji, wywołującej zastrzeżenia z perspektywy prawa konkurencji praktyki przedsiębiorstwa zajmującego dominującą pozycję na rynku. Takie oczekiwania podlegają jednak, w kontekście ogólnego interesu polegającego na niezakłóconej konkurencji, ograniczonej ochronie.

62. Poprzez niewzięcie pod uwagę tych cech charakterystycznych postępowania na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 Sąd przyjął zbyt restrykcyjne kryterium proporcjonalności w stosunku do spornej decyzji i dopuścił się w ten sposób naruszenia prawa. Naruszenie to stanowi przyczynę stwierdzenia nieważności spornej decyzji. Tak więc pierwsza część pierwszego zarzutu odwołania jest zasadna i stanowi podstawę uchylenia zaskarżonego wyroku.

3. Szczególna ocena proporcjonalności decyzji o uznaniu zobowiązań za wiążące (część druga pierwszego zarzutu odwołania)

63. Komisja podnosi ponadto szereg szczegółowych zarzutów przeciwko zaskarżonemu wyrokowi, które dotyczą zastosowania zasady proporcjonalności w niniejszym przypadku. Przedmiotem krytyki Komisji jest ocena Sądu w przedmiocie alternatyw dla indywidualnych zobowiązań De Beers, które zostały uznane za wiążące. Sąd doszedł do wniosku, że Komisja powinna była wziąć pod uwagę te alternatywy( ).

64. Alrosa kwestionuje na wstępie dopuszczalność działania Komisji, gdyż prowadzi ono do ponownego badania ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd.

65. Prawdą jest, że odwołanie musi ograniczać się do kwestii prawnych, a Trybunał Sprawiedliwości nie może zastąpić oceny okoliczności faktycznych i dowodów Sądu swoją własną oceną( ). Z art. 225 ust. 1 WE i z art. 58 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości wynika bowiem, iż jedynie Sąd jest wyłącznie właściwy do dokonywania, po pierwsze, ustaleń faktycznych, z wyjątkiem sytuacji, gdy nieprawidłowość jego ustaleń wynika z akt sprawy, a po drugie, oceny tych ustaleń faktycznych( ).

66. Na pierwszy rzut oka w kwestii tej wydaje się oczywiste, że część druga pierwszego zarzutu odwołania Komisji ma na celu ponowne zbadanie ustaleń faktycznych i ich oceny dokonanej przez Sąd, co w postępowaniu w przedmiocie odwołania nie jest dopuszczalne.

67. Przy bliższym przyjrzeniu się można jednak wśród – bardzo niejednoznacznie sformułowanych argumentów Komisji – dostrzec między innymi zarzut, iż Sąd przekroczył granice kontroli sądowej przy dokonywaniu oceny proporcjonalności spornej decyzji. Ta kwestia, którą zajmę się poniżej [zob. lit. a)], jest kwestią prawną( ), która może być poddana kontroli w ramach postępowania w przedmiocie odwołania. Pozostałymi kwestiami podniesionymi przez Komisję zajmę się w kolejnej części [zob. lit. b)].

a) W przedmiocie przekroczenia granic kontroli sądowej

68. Komisja podnosi, że Sąd przekroczył granice kontroli sądowej, ponieważ zastąpił ocenę sytuacji rynkowej, dokonaną przez Komisję swoją własną oceną. Zarzut ten dotyczy przede wszystkim pkt 134, 135, 138 i 153 zaskarżonego wyroku, w których Sąd odnosi się do alternatyw do indywidualnych zobowiązań De Beers. Obejmują one z jednej strony wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy i z drugiej strony propozycję Alrosy, zgodnie z którą będzie ona sprzedawać określoną ilość surowca diamentowego temu, kto zaoferuje najwięcej.

69. Dla celów stwierdzenia, czy zarzut ten jest zasadny, należy z jednej strony zbadać, czy w niniejszym przypadku Komisji przysługiwała swoboda oceny przy rozpatrywaniu propozycji zobowiązań, i z drugiej strony, czy Sąd naruszył tę swobodę oceny.

i) Posiadanie przez Komisję swobody oceny

70. W ramach badania, czy określone środki są odpowiednie i niezbędne dla celów wyeliminowania zidentyfikowanego przez Komisję problemu dotyczącego konkurencji, konieczne jest dokonanie oceny odnoszącej się do złożonych warunków gospodarczych. W tym zakresie Komisji przysługuje swoboda oceny( ).

71. W przeciwieństwie do tego, co uznał Sąd( ), jeśli chodzi o dokonywanie oceny zobowiązań zaproponowanych przez przedsiębiorstwa, brak jest zasadniczej różnicy między postępowaniem na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 i postępowaniem w przedmiocie kontroli połączeń. Bowiem zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku Komisja ma za zadanie wydanie decyzji o charakterze prognozy, w ramach której należy oszacować, jak będą przedstawiać się warunki rynkowe w przyszłości w następstwie wprowadzenia zobowiązań. To, że przyczyną wszczęcia postępowania na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 są „istniejące praktyki”, nie ma wpływu na konieczność dokonania nakierowanej na sytuację w przyszłości „analizy ekonomicznej o charakterze prospektywnym” tego, jakie skutki zostaną zgodnie z oczekiwaniami wywołane na rynku.

72. Dlatego też Sąd powinien był uznać, że Komisji przysługuje taki sam zakres swobody oceny w ramach art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 jak zakres przysługujący jej zgodnie z orzecznictwem w odniesieniu do oceny zobowiązań w ramach kontroli połączeń( ).

73. W tym względzie nic nie zmienia stwierdzenia przez Sąd, że w niniejszym przypadku Komisja nie przeprowadziła „złożonej analizy ekonomicznej”( ). To stwierdzenie Sądu odnosi się bowiem wyłącznie do „poszukiwania alternatywnych rozwiązań”, czego zdaniem Sądu Komisja nie uczyniła. Jak już jednak wspomniano w ramach art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, Komisja nie ma w ogóle obowiązku poszukiwania alternatyw dla zaproponowanych jej zobowiązań.

74. Decydujące znaczenie ma – czego nie zauważył Sąd – że przed wydaniem decyzji na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 Komisja musi dokonać analizy sytuacji rynkowej z uwzględnieniem zaproponowanych jej zobowiązań. Musi ona zbadać, jakie skutki zostaną wywołane przez te zobowiązania dla przyszłej sytuacji rynkowej i czy znane jej alternatywy są w tym samym stopniu odpowiednie dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji. To wymaga już dokonania oceny złożonych warunków ekonomicznych. Sąd nie stwierdził, że w niniejszym przypadku Komisja nie dokonała takiej oceny sytuacji rynkowej i znanych jej alternatyw dla indywidualnych zobowiązań De Beers.

75. Tak więc w niniejszym przypadku Komisji przysługiwała swoboda oceny, z której ona wyczerpująco skorzystała. W następnej kolejności należy przeanalizować, czy, jak podnosi Komisja, Sąd naruszył tę swobodę.

ii) Naruszenie swobody oceny Komisji przez Sąd

76. Sąd stwierdził, że „[sporna] decyzja jest obarczona błędem w ocenie, który ma ponadto oczywisty charakter”( ). Należy zbadać, czy w drodze tego stwierdzenia Sąd zastosował się do prawnych wymogów, czy też przekroczył granice kontroli sądowej decyzji podejmowanych przez Komisję.

77. Istnienie swobody oceny w zakresie kwestii ekonomicznych nie oznacza, iż sądy wspólnotowe są pozbawione jakiejkolwiek kontroli co do wykładni danych ekonomicznych przedstawianych przez Komisję. Sądy wspólnotowe są raczej uprawnione do sprawdzania materialnoprawnej zgodności decyzji Komisji pod kątem prawidłowego przedstawienia stanu faktycznego i ewentualnych oczywistych błędów w ocenie( ). W tym względzie mogą one badać nie tylko prawidłowość przedstawionych dowodów, ich wartość i spójność, lecz także kwestię, czy dowody te stanowią wszystkie istotne dane, które należy przeanalizować przy dokonywaniu oceny złożonej sytuacji, czy uzasadniają one wysnute wnioski( ).

78. Sąd miał zatem prawo sprawdzić, czy ustalony przez Komisję stan faktyczny uzasadniał wyciągnięte przez nią wnioski, a mianowicie że indywidualne zobowiązania De Beers są nie tylko odpowiednie, ale także niezbędne dla wyeliminowania zidentyfikowanych problemów dotyczących konkurencji.

79. Jak słusznie stwierdził Sąd, z zasady proporcjonalności wynika dla Komisji obowiązek zbadania przed podjęciem decyzji uznającej zobowiązania za wiążące odpowiedniości znanych jej mniej uciążliwych środków i dopiero gdy takie mniej uciążliwe środki okażą się być mniej odpowiednie dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji, może ona zdecydować się na przyjęcie bardziej uciążliwego podejścia( ).

80. W niniejszym przypadku bezsporne jest, że Komisji były znane rozwiązania alternatywne mające mniej drastyczne skutki dla interesów Alrosy, a mianowicie w szczególności wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy( ). Komisja doszła jednak do wniosku – między innymi z uwagi na wyniki testu rynkowego – że te alternatywne rozwiązania nie są odpowiednie dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji( ).

81. Sąd mógłby stwierdzić dopuszczenie się oczywistego błędu w ocenie jedynie wtedy, gdyby ten wniosek Komisji nie miał uzasadnienia w ustalonym przez nią stanie faktycznym.

82. Zaskarżony wyrok nie spełnia tego wymogu.

83. Sąd nie dochodzi jednak nigdzie do wniosku, że konkluzja Komisji nie znajduje oparcia w ustalonym stanie faktycznym. Dokonuje on jedynie odmiennej oceny w przedmiocie odpowiedniości alternatywnych rozwiązań dla zidentyfikowanych przez Komisję problemów dotyczących konkurencji.

84. Dla ustalenia, iż miał miejsce oczywisty błąd w ocenie, nie wystarcza jednak to, że Sąd jest innego zdania niż Komisja. Jeśli bowiem na podstawie okoliczności i dowodów można by dojść do różnych wniosków, to nie jest możliwe prawne zakwestionowanie tego, że Komisja zdecydowała się na jeden z nich, nawet jeśli nie jest to wniosek, który preferowałby Sąd. Oczywisty błąd w ocenie ma miejsce dopiero wtedy, gdy wyciągnięte przez Komisję wnioski są nieuzasadnione w kontekście okoliczności i dowodów( ), tzn. jeśli brak jest dla nich odpowiedniej podstawy( ).

85. W zaskarżonym wyroku Sąd nie stwierdza, że wnioski, do których doszła Komisja, są nieuzasadnione. Ogranicza się on zasadniczo raczej do ogólnych domniemań i wstępnych szacunków. Twierdzi on w tym względzie, że wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy „wydają się na pierwszy rzut oka odpowiednie dla wyjścia naprzeciw zastrzeżeniom przedstawionym przez Komisję”( ), że De Beers mogła jedynie „z trudem” wpływać na ceny ustalane przez Alrosę i że koordynacja polityk cenowych De Beers i Alrosy była „prawie niewykonalna”( ).

86. Z ustaleń Sądu nie wynika jasno, czy wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy były w sposób oczywisty odpowiednie dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez Komisję problemów dotyczących konkurencji ani czy były one w tym samym stopniu odpowiednie co indywidualne zobowiązania De Beers, które zostały ostatecznie uznane przez Komisję za wiążące. Wręcz przeciwnie, wygląda na to, że dla Sądu wystarczające było, że poprzez alternatywne rozwiązanie „niebezpieczeństwo zakłóceń konkurencji zostało zmniejszone”( ) i „niekoniecznie będzie ono skutkować zagrożeniem celów Komisji”( ). Sąd powinien był jednak stwierdzić w sposób wyraźny, że wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy wystarczają, aby wykluczyć niebezpieczeństwo zakłóceń konkurencji i dla osiągnięcia celów Komisji z zakresu ochrony konkurencji.

87. Ustalenia Sądu nie spełniają zatem wymogów prawnych odnoszących się do badania proporcjonalności w ramach art. 9 rozporządzenia nr 1/2003( ).

88. Poprzez swoje twierdzenia dotyczące wspólnych zobowiązań De Beers i Alrosy Sąd wykracza ponadto poza zakres kontroli zgodności z prawem decyzji Komisji i w rzeczywistości dokonuje własnej oceny złożonych warunków ekonomicznych. Widać to między innymi przy twierdzeniu, że zmniejszenie przez Alrosę od 2009 r. sprzedaży surowca diamentowego na rzecz De Beers do 35% ilości sprzedawanej w 2004 r. (o wartości 275 mln USD) umożliwiłoby podmiotom trzecim uzyskanie skutecznego dostępu do alternatywnego i niezależnego źródła dostaw( ). To samo odnosi się do propozycji Alrosy polegającej na sprzedaży części surowca diamentowego temu, kto zaoferuje najwięcej( ). Twierdzenia te wymagały, jeśli miały one być czymś więcej niż zwykłymi domniemaniami, dokonania dogłębnej analizy warunków ekonomicznych, która nie należy jednak do kompetencji Sądu lecz Komisji.

89. Zadanie Trybunału w ramach postępowania odwoławczego nie polega na byciu arbitrem i dokonaniu rozstrzygnięcia, które z odmiennych stanowisk ekonomicznych przyjętych przez Sąd i przez Komisję w zakresie odpowiedniości alternatywnych rozwiązań należy uwzględnić. Oznaczałoby to bowiem, że zastępuje on w niedozwolony sposób ocenę Komisji i Sądu swoją własną oceną i podejmuje się dokonania ustaleń dotyczących złożonych warunków ekonomicznych.

90. Decydujące znaczenie ma wyłącznie to, że w niniejszym przypadku Sąd zastąpił ocenę Komisji własną oceną i w ten niezgodny z prawem sposób naruszył swobodę oceny Komisji( ). Należy zatem uwzględnić zarzut Komisji. Ponieważ to naruszenie prawa było przyczyną stwierdzenia nieważności spornej decyzji, uzasadnia ono ponadto uchylenie zaskarżonego wyroku.

b) W przedmiocie pozostałych zarzutów Komisji dotyczących stanowiska przyjętego przez Sąd

91. W tym punkcie zajmę się pozostałymi kwestiami podniesionymi przez Komisję w ramach drugiej części pierwszego zarzutu odwołania.

i) W przedmiocie zarzucanego „naruszenia zakresu wstępnych wyjaśnień”

92. Komisja podnosi, że Sąd „naruszył zakres dokonywanego przez nią wstępnego wyjaśnienia sprawy”. Nie uwzględnił on okoliczności, że niezależnie od planowego porozumienia umownego między De Beers i Alrosą dokonywana była sprzedaż ad hoc zgodnie z zasadą „willing buyer/willing seller”. Sąd uznał, iż taka sprzedaż ad hoc stanowi jedynie przeszłą praktykę tych przedsiębiorstw i nie wziął pod uwagę skutków aktualnie przez nią wywoływanych.

93. Zarzut ten jest dopuszczalny, ponieważ za jego pomocą podniesione zostało wypaczenie stanu faktycznego względnie dowodów( ).

94. W niniejszym przypadku zarzut wypaczenia stanu faktycznego względnie dowodów jest jednakże nieuzasadniony. Wypaczenie takie ma bowiem miejsce jedynie wtedy, gdy ocena dostępnych środków dowodowych jest w sposób oczywisty nieprawidłowa i nie zostały podniesione nowe dowody( ). Taka sytuacja nie ma miejsca w niniejszym przypadku.

95. Co prawda w zaskarżonym wyroku Sąd w odniesieniu do sprzedaży ad hoc wspomniał w kilku miejscach o „istnieniu przeszłych stosunków gospodarczych” między De Beers i Alrosą i odniósł się do „przeszłych praktyk” tych przedsiębiorstw( ), ale w wyroku brak jest jakichkolwiek wskazówek pozwalających przyjąć, że Sąd uważał sprzedaż ad hoc jako zjawisko mające charakter wyłącznie przeszły, a nie jako trwałą praktykę przedsiębiorstw.

96. Tak więc zarzut Komisji należy oddalić.

ii) W przedmiocie wzięcia pod uwagę indywidualnego postępowania i indywidualnych interesów Alrosy

97. Komisja podnosi także, iż w zaskarżonym wyroku nie bierze się pod uwagę wyników testu rynkowego. Sąd uwzględnia indywidualne interesy i stanowisko Alrosy i nadaje im zbyt dużą wagę, pomijając jednocześnie interesy związane z funkcjonowaniem konkurencji. W wyroku brak jest jakiegokolwiek odniesienia do wielu argumentów Komisji i ogranicza się on zasadniczo do stwierdzenia, że ocena proporcjonalności ma charakter obiektywny( ).

98. Jak precyzuje Komisja, w replice uważa ona, że zarzut ten należy interpretować jako brak uzasadnienia. Twierdzi ona, iż zaskarżony wyrok zawiera wewnętrzne sprzeczności i jest niewystarczająco uzasadniony.

99. Kwestia, czy uzasadnienie wyroku Sądu zawiera wewnętrzne sprzeczności lub jest niewystarczające, jest kwestią prawną, która jako taka może zostać podniesiona w ramach odwołania( ).

100. Z merytorycznego punktu widzenia obowiązek uzasadnienia przez Sąd orzeczeń nie oznacza jednak, iż musi się on w sposób szczegółowy zająć każdym z argumentów przedstawionych przez daną stronę( ). Należy raczej uważać, iż wystarczające jest, gdy przemyślenia Sądu wynikają jasno i jednoznacznie z wyroku w taki sposób, że podmioty, których on dotyczy, mogą zaznajomić się z powodami rozstrzygnięcia Sądu, a Trybunał jest w stanie sprawować swoje funkcje kontrolne( ).

101. W niniejszym przypadku Sąd sprostał tym wymogom. Przy lekturze wyroku nietrudno jest zauważyć, dlaczego Sąd uwzględnił skargę Alrosy. Także Komisja nie miała żadnych problemów ze zrozumieniem uzasadnienia wyroku i z wniesieniem odeń obszernego odwołania.

102. W rzeczywistości mam wrażenie, że krytyka Komisji odnosi się w mniejszym stopniu do należytego uzasadnienia i co za tym idzie formalnej zgodności z prawem zaskarżonego wyroku niż do jego merytorycznej prawidłowości. Niemniej sama w sobie okoliczność, że merytorycznie Sąd doszedł do innych wniosków niż wnosząca odwołanie, nie prowadzi do braków w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku( ).

103. Tak więc zarzut braków w uzasadnieniu jest bezzasadny.

iii) W przedmiocie błędnej kwalifikacji prawnej publikacji na podstawie art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003

104. Komisja podnosi ponadto, że Sąd źle zinterpretował jej publikację w Dzienniku Urzędowym dokonaną na podstawie art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003( ). Jej zarzut dotyczy pkt 136 i 192 zaskarżonego wyroku. W nich Sąd twierdzi, iż sama okoliczność dokonania publikacji w Dzienniku Urzędowym oznacza, że nawet Komisja uznała, iż wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy są „przy pierwszym spojrzeniu” odpowiednie dla wyeliminowania zastrzeżeń dotyczących konkurencji. Komisja uważa, iż stanowi to albo wypaczenie stanu faktycznego, albo błędną kwalifikację prawną jej publikacji w Dzienniku Urzędowym.

105. Zarówno ewentualne wypaczenie stanu faktycznego, jak i jego prawna kwalifikacja mogą podlegać rozpoznaniu w ramach postępowania odwoławczego( ). Dlatego też niniejszy zarzut Komisji jest dopuszczalny.

106. Także z merytorycznego punktu widzenia Komisja ma rację w ramach tego zarzutu.

107. W pkt 136, 192 i 194 zaskarżonego wyroku Sąd próbuje związać Komisję dokonaną przez nią początkowo oceną wspólnych zobowiązań De Beers i Alrosy. Uważa on, iż ta ocena wskazuje na to, że wspólne zobowiązania były odpowiednie dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez Komisję problemów dotyczących konkurencji.

108. Sąd nie zauważa w tym względzie, że publikacja w Dzienniku Urzędowym na podstawie art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003 może opierać się wyłącznie na wstępnej ocenie Komisji. Celem i istotą takiej publikacji jest umożliwienie zainteresowanym stronom trzecim zajęcia stanowiska w ramach testu rynkowego w odniesieniu do zaproponowanych zobowiązań. Komisja musi zweryfikować swoją pierwotną ocenę w świetle wyników testu rynkowego i ponownie ocenić odpowiedniość zobowiązań dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji. W tym względzie nie jest konieczne, aby test rynkowy dostarczył nowych dowodów lub doprowadził do powstania nowych zastrzeżeń, gdyż wyniki tego testu mogą skutkować odmienną oceną znanych już okoliczności faktycznych i co za tym idzie stanu konkurencji. Test rynkowy nie wnosiłby nic nowego, gdyby nie mógł on skutkować zmianą pierwotnego stanowiska Komisji.

109. Skoro Sąd nie może posłużyć się pismem w sprawie przedstawienia zarzutów jako kryterium ustalenia, czy decyzja Komisji jest zgodna z prawem( ), to jest tak tym bardziej jeśli chodzi o publikację na podstawie art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003. Publikacja taka oddaje wszakże jedynie wstępną ocenę Komisji, jest poza tym znacznie mniej precyzyjna i opiera się na jedynie ograniczonej ocenie danego przypadku.

110. W niniejszym przypadku także treść publikacji w Dzienniku Urzędowym( ) wskazuje wyraźnie, że Komisja nie podjęła się jeszcze ostatecznej oceny zobowiązań zaproponowanych jej wspólnie przez De Beers i Alrosę. Mimo iż Sąd bez wątpienia zaznajomił się z tą treścią( ), nie wyciągnął on w zaskarżonym wyroku z tej okoliczności należytych wniosków, jeśli chodzi o wstępny charakter oceny Komisji zawartej w publikacji.

111. Sąd dokonał więc nieprawidłowej kwalifikacji stanu faktycznego, traktując publikację Komisji w Dzienniku Urzędowym jako kryterium odpowiedniości wspólnych zobowiązań De Beers i Alrosy.

112. Zarzut Komisji związany z publikacją w Dzienniku Urzędowym jest zatem zasadny. Takie naruszenie prawa nie może jednak samo w sobie prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, ponieważ wzięcie pod uwagę tej publikacji stanowi tylko jeden z wielu argumentów, na których Sąd oparł swoje twierdzenia o istnieniu i odpowiedniości alternatywnych rozwiązań( ).

iv) W przedmiocie zarzucanych naruszeń art. 82 WE

113. Komisja podnosi wreszcie dwa naruszenia przez Sąd art. 82 WE w ramach dokonanej przezeń oceny proporcjonalności.

114. Przedmiotem tych zarzutów są twierdzenia Sądu odnośnie do ewentualnych alternatyw dla uznanych za wiążące indywidualnych zobowiązań De Beers. Komisja zwraca się przede wszystkim przeciwko pkt 152 i 153 zaskarżonego wyroku, w których Sąd zajmuje stanowisko w przedmiocie propozycji Alrosy polegającej na corocznej sprzedaży części surowca diamentowego temu, kto zaoferuje najwięcej. Sąd w ogóle nie wziął pod uwagę, że po pierwsze De Beers jest nie tylko największym kupcem na rynku surowca diamentowego, lecz także największym producentem na tym rynku. Po drugie, Sąd nie zauważył, że również sprzedaż temu, kto zaoferuje najwięcej, nie zapobiega nadużywaniu pozycji dominującej przedsiębiorstwa przy składaniu ofert.

115. W przeciwieństwie do Alrosy nie uważam tych zarzutów za niedopuszczalne. W każdym razie nie są one pretekstem dla dokonania weryfikacji oceny stanu faktycznego i dowodów dokonanej przez Sąd. W ich drodze zostaje raczej podniesiona kwestia, czy przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu art. 82 WE Sąd posłużył się prawidłowymi kryteriami( ) i czy nie pominął aspektów mających znaczenie z prawnego punktu widzenia.

– W przedmiocie niewzięcia pod uwagę pozycji De Beers jako producenta

116. Pierwszy z opartych na art. 82 WE zarzutów skierowany jest konkretnie przeciwko pkt 153 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd określa De Beers jako „najważniejszego kupca na rynku”, nie odnosząc się jednak do okoliczności, iż De Beers jest również największym producentem na tym samym rynku.

117. Komisja słusznie krytykuje takie podejście.

118. Sąd co prawda zdawał sobie sprawę z tego, że zarówno De Beers, jak i Alrosa są producentami surowca diamentowego( ), niemniej okoliczność ta została przezeń całkowicie pominięta przy badaniu ewentualnych alternatyw dla uznanych za wiążące indywidualnych zobowiązań De Beers. W decydujących fragmentach uzasadnienia wyroku De Beers jest określana wyłącznie jako najważniejszy względnie największy kupiec na rynku, do którego zdaniem Sądu Alrosa nadal ma dostęp( ).

119. W tym względzie Sąd nie zauważa, że dla oceny długotrwałych stosunków handlowych między dwoma przedsiębiorstwami z punktu widzenia prawa konkurencji istotną różnicę wywołuje kwestia, czy między tymi przedsiębiorstwami istnieje rzeczywista lub potencjalna konkurencja czy też nie.

120. Jeśli bowiem obydwa przedsiębiorstwa działają na tym samym rynku jako producenci, to okoliczność, że jedno z nich regularnie skupuje produkcję drugiego – lub w każdym razie jej znaczącą część – nie odzwierciedla zasadniczo normalnego konkurencyjnego zachowania w szczególności, jeśli kupiec zajmuje dominującą pozycję na rynku. Przyznała to również Alrosa w następstwie pytań zadanych podczas rozprawy przed Trybunałem.

121. Niewątpliwie także przedsiębiorstwo zajmujące dominującą pozycję na rynku ma prawo do ochrony własnych interesów handlowych. Jednakże art. 82 WE stoi na przeszkodzie takim zachowaniom przedsiębiorstwa zajmującego dominującą pozycję na rynku, które mają na celu umocnienie tej dominującej pozycji i jej nadużycie( ).

122. Takiego właśnie nadużycia należy się obawiać, jeśli przedsiębiorstwo zajmujące dominującą pozycję na rynku skupuje produkcję innego producenta działającego na tym samym rynku. Ten inny producent nie będzie bowiem odczuwał potrzeby stworzenia własnego systemu dystrybucji i potrzeby przystąpienia do konkurencji z przedsiębiorstwem zajmującym dominującą pozycję na rynku. To może mieć niekorzystne skutki dla struktury rynku i ostatecznie także dla konsumenta, ponieważ konkurencja na rynku jest już tak czy tak osłabiona poprzez obecność na nim dominującego przedsiębiorstwa. Istnieje niebezpieczeństwo, że dominujące przedsiębiorstwo będzie poprzez skup produkcji innego producenta wpływać na poziom sprzedaży i w ten sposób również na ceny na odnośnym rynku niekorzystne dla konsumenta. Takie zachowanie nie ma nic wspólnego z – zasadniczo dopuszczalną – ochroną uzasadnionych interesów przedsiębiorstwa zajmującego dominującą pozycję na rynku.

123. Sąd nie wskazał na szczególne okoliczności mogące wyjątkowo wykluczyć dojście do nadużycia. Wręcz przeciwnie, Sąd w ogóle nie odniósł się do podwójnej roli De Beers będącego największym na świecie producentem i największym kupcem na rynku surowca diamentowego, mimo iż Komisja zwracała na to uwagę( ). Wzięcie tej podwójnej roli pod uwagę jest jednakże niezbędne, aby móc należycie ocenić, czy coroczna sprzedaż przez Alrosę części diamentów temu, kto zaoferuje najwięcej jest odpowiednia dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez Komisję problemów dotyczących konkurencji z zakresu art. 82 WE.

124. Poprzez pominięcie tej istotnej okoliczności Sąd dopuścił się naruszenia prawa przy badaniu proporcjonalności. Naruszenie to uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku, ponieważ na nim opiera się założenie Sądu, że w niniejszym przypadku istniały odpowiednie alternatywne rozwiązania, które byłyby mniej uciążliwe dla zainteresowanych przedsiębiorstw.

– W przedmiocie pominięcia ewentualności nadużywającego zachowania składających oferty w ramach sprzedaży aukcyjnej

125. Drugi z zarzutów opartych na art. 82 WE skierowany został przeciwko pkt 152 i 153 zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdził, że dokonywanie przez Alrosę sprzedaży ad hoc temu, kto zaoferuje najwięcej w trybie aukcyjnym, nie może jako takie być sprzeczne z regułami konkurencji, nawet jeśli jego skutkiem byłoby utrzymanie lub wzmocnienie przez De Beers jej przodującej pozycji na rynku.

126. Komisja słusznie kwestionuje te twierdzenia Sądu.

127. Sąd ogranicza się bowiem do stwierdzenia, że nie należy się obawiać preferencyjnego traktowania De Beers przez Alrosę w ramach sprzedaży aukcyjnej, ponieważ brak jest okoliczności wskazujących na stosowanie przez Alrosę niemerytorycznych kryteriów wyboru („innych kryteriów niż dobra oferta”)( ).

128. W ten sposób Sąd nie zauważa, że sprzedaż aukcyjna może prowadzić do zachowań o charakterze nadużyć nie tylko po stronie sprzedawcy, ale także po stronie kupca. Jeśli bowiem w aukcji weźmie udział przedsiębiorstwo wytwarzające produkty, które są konkurencyjne w stosunku do tych oferowanych na aukcji, i dokonujące ich sprzedaży, a ponadto zajmujące na odnośnym rynku pozycję dominującą, to może dojść do ustalania drapieżnych cen. Może dojść do sytuacji, w której dominujące przedsiębiorstwo sztucznie zawyża oferty, aby przejąć kontrolę nad produkcją swojego rzeczywistego lub potencjalnego konkurenta, jednocześnie eliminując inne zainteresowane podmioty w tym względzie, co może prowadzić do zawężenia zakresu ofert na rynku i ostatecznie niekorzystnego dla konsumenta sztucznie zawyżonego poziomu cen. Takie zachowanie stanowi w rozumieniu art. 82 WE nadużycie i nie ma nic wspólnego z ochroną uzasadnionych interesów rynkowych przedsiębiorstwa zajmującego na tym rynku dominującą pozycję( ).

129. Niewątpliwie kwestia, czy po stronie oferentów rzeczywiście należy obawiać się podjęcia takich nadużywających zachowań przez przedsiębiorstwo zajmujące dominującą pozycję na rynku, zależy od globalnej oceny okoliczności danego przypadku. W zaskarżonym wyroku brak jest jednak jakichkolwiek wskazówek, że Sąd odniósł się choćby częściowo do tej kwestii, mimo iż okazje do tego stwarzały mu argumenty Komisji. Komisja wielokrotnie zwracała uwagę na rolę De Beers jako „organizatora rynku” i na dotychczasowe starania De Beers dotyczące uzyskania kontroli nad produkcją na rynku diamentów( ).

130. Sąd zadowolił się w niniejszym przypadku tym, że w ramach dokonywania zaproponowanej przez Alrosę sprzedaży aukcyjnej brak jest niebezpieczeństwa nadużyć przy składaniu ofert po stronie sprzedawcy. W ten sposób nie można jednak wykluczyć, że po stronie kupieckiej dojdzie do nadużywających zachowań przedsiębiorstwa zajmującego dominującą pozycję na rynku przy składaniu przez nie ofert.

131. Poprzez pominięcie tej ważnej perspektywy Sąd dopuścił się przy badaniu proporcjonalności naruszenia prawa. To naruszenie uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku, ponieważ na nim opiera się założenie Sądu, że w niniejszym przypadku istniały alternatywne rozwiązania, które byłyby mniej uciążliwe dla zainteresowanych przedsiębiorstw.

B – Drugi zarzut odwołania: prawo do bycia wysłuchanym w ramach postępowania administracyjnego

132. W drodze drugiego zarzutu odwołania Komisja zasadniczo zarzuca Sądowi dopuszczenie się przezeń naruszeń prawa w związku z prawem do bycia wysłuchanym w ramach postępowania administracyjnego. Podnosi ona ponadto, że Sąd wydał rozstrzygnięcie ultra petita, a także ponownie zwraca uwagę na braki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

1. Wstępne pytanie: czy drugi zarzut odwołania jest bezprzedmiotowy?

133. Alrosa twierdzi, że drugi zarzut odwołania Komisji jest bezprzedmiotowy, gdyż dotyczy on tych zawartych w zaskarżonym wyroku twierdzeń, które Sąd sformułował jedynie dodatkowo.

134. Prawdą jest, że zarzut wnoszącego odwołanie, który dotyczy tych powodów wyroku w pierwszej instancji, które zostały przedstawione jedynie dodatkowo, nie może skutkować uchyleniem wyroku i dlatego należy go odrzucić jako nieskuteczny lub bezprzedmiotowy („inopérant”)( ). W niniejszym przypadku nie ma to jednak miejsca.

135. Co prawda Sąd w sposób niezwykle mylący określił swoje twierdzenia dotyczące naruszenia prawa do bycia wysłuchanym jako „dodatkowe”( ), ale nie oznacza to jednak, że chodziło tam o zwykłe obiter dicta. Twierdzenia te stanowią raczej drugi, niezależny filar wyroku, na którym opiera się stwierdzenie nieważności spornej decyzji. Staje się to szczególnie wyraźne, jeśli spojrzeć na pkt 204 zaskarżonego wyroku, gdzie zarzut Alrosy dotyczący naruszenia prawa do bycia wysłuchanym zostaje wyraźnie uznany za zasadny. Tak więc, jeśli chodzi o twierdzenia dotyczące prawa do bycia wysłuchanym, mamy do czynienia z pierwotnymi powodami, na których opiera się sentencja zaskarżonego wyroku.

136. W związku z tym sprzeciw Alrosy, zgodnie z którym drugi zarzut odwołania jest bezprzedmiotowy, należy odrzucić.

2. Analiza drugiego zarzutu odwołania

a) W przedmiocie niewystarczającego uzasadnienia (część pierwsza drugiego zarzutu odwołania)

137. Komisja podnosi na wstępie, że zaskarżony wyrok jest w zakresie stwierdzonych uchybień dotyczących prawa do bycia wysłuchanym niewystarczająco uzasadniony. Sąd zastępuje uzasadnienie sformułowaniem zwykłego podejrzenia. Nie wyjaśnia on w pkt 201 i 203 zaskarżonego wyroku, dlaczego Alrosa nie miała możliwości udzielenia „użytecznej” odpowiedzi na dokumenty przedstawione jej do wglądu( ) i skorzystania z przysługującego jej prawa do bycia wysłuchaną „w pełnym zakresie”. Poza tym nie wykazano istnienia związku przyczynowego między stwierdzonym uchybieniem i rezultatem postępowania, tj. decyzją o uznaniu zobowiązań za wiążące.

138. Te argumenty nie są dla mnie przekonywające.

139. Uzasadnienie wyroku w pierwszej instancji może w niektórych miejscach zostać dokonane także w sposób dorozumiany, jeżeli ogólnie przemyślenia Sądu wynikają zeń tak jasno i wyraźnie, że zainteresowani mogą zaznajomić się z powodami orzeczenia Sądu, a Trybunał jest w stanie wykonać swoją funkcję kontrolną( ).

140. W niniejszym przypadku z zaskarżonego wyroku wynika w stopniu wystarczająco jasnym, że Sąd uznał, iż prawo Alrosy do bycia wysłuchaną zostało naruszone ze względu na opóźnione przedstawienie jej dokumentów. Zgodnie z ustaleniami Sądu Komisja przedstawiła Alrosie jawną wersję stanowisk zainteresowanych stron trzecich „dopiero w dniu 26 stycznia 2006 r. czyli po upływie ponad sześciu tygodni od chwili złożenia przez Alrosę odnośnego formalnego wniosku i po upływie ponad trzech miesięcy od spotkania z dnia 27 października 2005 r.”. Sąd odnosi się także negatywnie do okoliczności, że dokumenty te „zostały przedstawione Alrosie równocześnie z wyciągiem z indywidualnych zobowiązań De Beers”( ). Na podstawie tego Sąd dochodzi do wniosku, że Alrosa nie miała możliwości skorzystania „w pełnym zakresie” z przysługującego jej prawa do bycia wysłuchaną( ).

141. Komisja może być innego zdania niż Sąd. Może ona uważać, że rzeczone dokumenty nie zostały przedstawione z opóźnieniem, lecz w terminie, który był odpowiedni dla umożliwienia Alrosie użytecznego odniesienia się do nich. W przeciwieństwie do Sądu Komisja może też być przekonana, że prawo Alrosy do bycia wysłuchaną nie zostało naruszone albo że ewentualne naruszenia nie miały wpływu na treść spornej decyzji. Jednakże w ten sposób nie podnosi ona w rzeczywistości formalnej niezgodności z prawem zaskarżonego wyroku ze względu na braki w uzasadnieniu, lecz kwestionuje prawidłowość uzasadnienia Sądu i co za tym idzie podnosi materialną (merytoryczną) niezgodność z prawem wyroku.

142. Okoliczność, że z punktu widzenia merytorycznego Sąd dochodzi do innego wniosku niż wnosząca odwołanie, nie może zatem sama w sobie stanowić braków w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku( ).

143. Dlatego też zarzut dotyczący braków w uzasadnieniu należy oddalić.

b) W przedmiocie zasady ne ultra petita i prawa do rzetelnego procesu (część druga drugiego zarzutu odwołania)

144. Komisja podnosi następnie, że w zaskarżonym wyroku stwierdzone zostało naruszenie prawa do bycia wysłuchanym z całkiem innych powodów niż te, które podniosła Alrosa w skardze o stwierdzenie nieważności w pierwszej instancji. W pierwszej instancji Alrosa podniosła jedynie, że Komisja nie wyjaśniła jej powodów zmiany stanowiska w następstwie przeprowadzenia testu rynkowego i nie umożliwiła jej zajęcia stanowiska w przedmiocie zmienionej oceny przypadku, a kwestie uznane przez Sąd za decydujące w związku z prawem do bycia wysłuchanym nie zostały przez Alrosę w ogóle podniesione. Zaskarżony wyrok nie opiera się na zarzutach Alrosy przedstawionych Sądowi Pierwszej Instancji, a zarzuty te zostają w nim nawet wyraźnie oddalone( ).

145. Komisja jest zdania, że w ten sposób Sąd wydał rozstrzygnięcie ultra petita i naruszył ponadto zasadę rzetelnego procesu.

i) W przedmiocie zasady ne ultra petita

146. Bezsporne jest, że sąd wspólnotowy właściwy do rozpoznania skargi o stwierdzenie nieważności nie może wydać rozstrzygnięcia ultra petita( ). Ta zasada jest wyrazem reguły, zgodnie z którą strony określają przedmiot sporu, a sąd nie może wykroczyć poza zakres tego przedmiotu.

147. Wydaje się, że Komisja interpretuje zasadę ne ultra petita w taki sposób, że sąd wspólnotowy może tylko wtedy stwierdzić naruszenie prawa do bycia wysłuchanym, jeśli zarzuty podniesione przez skarżącego w pierwszej instancji są zasadne.

148. Takie podejście jest jednak zbyt restrykcyjne. Co prawda zgodnie z zasadą ne ultra petita stwierdzenie nieważności nie powinno wykroczyć poza zakres żądań skarżącego( ), ale sąd nie może być związany argumentami, które strony przytaczają w celu uzasadnienia ich żądań, jeśli chce uniknąć niebezpieczeństwa uzasadnienia własnego orzeczenia za pomocą błędnych argumentów prawnych( ). Jak słusznie stwierdził rzecznik generalny P. Léger, sądy nie są w żadnym stopniu pasywne przy sprawowaniu ich roli i nie można nakazać im ograniczenia się do bycia „ustami stron postępowania”( ).

149. W niniejszym przypadku Alrosa podniosła w ramach zarzutów przedstawionych przez nią w pierwszej instancji naruszenie przysługującego jej prawa do bycia wysłuchaną. W przeciwieństwie do tego, co twierdzi Komisja, Sąd następnie stwierdził naruszenie prawa do bycia wysłuchanym nie z urzędu lecz na wniosek skarżącej. To, że przy rozstrzyganiu rzeczonego zarzutu skargi Sąd oparł się na innych argumentach niż te, które podniosła Alrosa, nie oznacza samo w sobie wykroczenia poza przedmiot sporu postępowania w pierwszej instancji i co za tym idzie nie oznacza, że rozstrzygnięcie ma charakter ultra petita( ).

ii) W przedmiocie prawa do rzetelnego procesu

150. Komisja podnosi następnie, że stwierdzone ostatecznie przez Sąd uchybienia dotyczące prawa do bycia wysłuchanym nigdy nie były przedmiotem dyskusji stron. Uważa ona, iż stanowi to naruszenie zasady rzetelnego procesu.

151. W celu zapewnienia rzetelnego procesu Sąd musi w szczególności przestrzegać praw obrony stron postępowania. Zasada poszanowania prawa obrony stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego( ). Oparcie orzeczenia sądowego na dowodach i pismach, z którymi strony – lub jedna ze stron –nie zaznajomiły się i w stosunku do których nie miały możliwości zajęcia stanowiska, byłoby naruszeniem tej zasady( ). Innymi słowy, poszanowanie prawa obrony zapewnia, że strony nie zostaną zaskoczone rozstrzygnięciem Sądu( ).

152. Niespodziewane orzeczenie może zostać wydane nie tylko wtedy, gdy Sąd oparł się na okolicznościach i dowodach, które nie były znane stronom lub jednej z nich; także dokonana przez Sąd ocena stanu faktycznego może być dla stron zaskakująca, jeśli Sąd opiera się przy tym na dowodach co prawda znanych stronom, które jednak nigdy nie były przedmiotem dyskusji w ramach postępowania sądowego( ).

153. Tak postępuje on w niniejszym przypadku, jeśli chodzi o kwestie przedstawienia Alrosie określonych pism. Bezsporne jest, w jakim momencie dokumenty te zostały przedstawione. Z akt sprawy wynika jednak, że zakwestionowane w niniejszym przypadku przez Sąd opóźnione przedstawienie pism( ) nie zostało podniesione przez żadną ze stron w pisemnej części postępowania w pierwszej instancji. Zgodnie z twierdzeniem Komisji, które nie zostało zakwestionowane przez Alrosę, kwestia nie została również poddana dyskusji podczas rozprawy. Nie była ona też przedmiotem pisemnych pytań Sądu, który nie uznał także, iż konieczne jest ponowne otwarcie rozprawy w celu jej przedyskutowania( ).

154. Jako strona pozwana Komisja nie miała poza tym powodu, aby na wszelki wypadek zająć stanowisko w tej sprawie z własnej inicjatywy. Jest tak tym bardziej, ponieważ przeprowadzone w pierwszej instancji postępowanie przyspieszone wiąże się dla stron ze szczególnymi ograniczeniami, zarówno jeśli chodzi o zakres ich argumentacji, jak i o terminy postępowania, które stosują się w tym względzie( ).

155. W tych okolicznościach uzasadnienie przez Sąd stwierdzonych przezeń uchybień dotyczących prawa do bycia wysłuchanym opóźnionym przedstawieniem pism przez Komisję było niespodziewanym orzeczeniem. To, że Sąd nie umożliwił Komisji wypowiedzenia się w tym względzie przed wydaniem wyroku, stanowi naruszenie prawa do obrony i co za tym idzie przepisów proceduralnych.

156. Odnośny zarzut Komisji jest zatem zasadny. Ponieważ nie da się wykluczyć, że w razie dojścia do dyskusji na temat opóźnień Komisja podniosłaby w postępowaniu w pierwszej instancji takie argumenty, które skłoniłyby Sąd do przyjęcia innych wniosków, to uchybienie proceduralne uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku.

c) W przedmiocie wpływu ewentualnych uchybień dotyczących prawa, do bycia wysłuchanym na decyzję Komisji (część czwarta drugiego zarzutu odwołania)

157. Komisja podnosi następnie, że Sąd dopuścił się naruszenia prawa nie wykazując, jaki wpływ miały ewentualne naruszenia prawa Alrosy do bycia wysłuchaną na sporną decyzję.

158. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uchybienia proceduralne uzasadniają stwierdzenie nieważności decyzji Komisji tylko wtedy, gdy jest możliwe, że w braku tych uchybień postępowanie administracyjne zakończyłoby się innym rezultatem( ). Innymi słowy, nie można wykluczyć, że uchybienie proceduralne miało wpływ na treść decyzji Komisji i że co za tym idzie decyzja ta mogła być odmienna( ).

159. Sąd stwierdził w niniejszym przypadku uchybienie dotyczące prawa do bycia wysłuchanym i jednocześnie, że „zakres, w jakim nieprawidłowość ta mogła mieć wpływ na decyzję Komisji, nie może być jasno ustalony”( ).

160. To dosyć mylące sformułowanie rzeczywiście nasuwa – przynajmniej na pierwszy rzut oka – podejrzenie, że Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji z powodu uchybienia proceduralnego bez uprzedniego zbadania w wystarczającym stopniu, czy uchybienie to w ogóle mogło mieć wpływ na treść tej decyzji.

161. Przy bliższym spojrzeniu sformułowanie to jest jednak wyrazem przekonania Sądu, że stwierdzone przezeń uchybienie dotyczące prawa do bycia wysłuchanym mogło mieć wpływ na rezultat postępowania administracyjnego. Jedynie konkretny zakres tego wpływu nie mógł zdaniem Sądu zostać jasno określony.

162. W ten sposób Sąd mimo użytego przezeń mylącego sformułowania nie wykracza poza ramy wymogów prawnych odnoszących się do stwierdzenia nieważności decyzji z powodu uchybienia proceduralnego. Dla celów takiego stwierdzenia nieważności nie ma bowiem znaczenia kwestia, w jakim dokładnie zakresie takie uchybienie miało wpływ na treść decyzji.

163. Jeśli stwierdzone przez Sąd uchybienie proceduralne polega na naruszeniu prawa do bycia wysłuchanym, to w każdym razie trudno będzie ustalić, w jakim zakresie miało ono wpływ na treść decyzji Komisji. Nigdy nie można całkowicie wykluczyć, że nawet przy prawidłowym wysłuchaniu podjęto by taką samą decyzję.

164. Wysłuchanie powinno umożliwiać zainteresowanemu podmiotowi zajęcie stanowiska i w ten sposób wywarcie merytorycznego wpływu na postępowanie prowadzące do podjęcia przez Komisję decyzji. Dlatego też nawet prosta ewentualność wpływu uchybienia związanego z prawem do bycia wysłuchanym na treść decyzji uzasadnia stwierdzenie jej nieważności.

165. Część czwarta drugiego zarzutu odwołania jest zatem bezzasadna.

d) W przedmiocie zakresu prawa Alrosy do bycia wysłuchaną (część trzecia drugiego zarzutu odwołania)

166. Komisja podnosi wreszcie, że w niniejszym przypadku Sąd nieprawidłowo zinterpretował zakres prawa Alrosy do bycia wysłuchaną.

i) Wstępna uwaga

167. Zgodnie z art. 41 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej( ) każda osoba ma prawo do bycia wysłuchaną, zanim zostaną podjęte indywidualne środki mogące negatywnie wpłynąć na jej sytuację. Należy wziąć pod uwagę to prawo podstawowe przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu rozporządzenia nr 1/2003( ).

168. Prawo do bycia wysłuchanym stanowi jednocześnie część prawa do obrony, którego poszanowanie w każdym postępowaniu mogącym prowadzić do przyjęcia uciążliwego dla danej osoby środka stanowi podstawową zasadę prawa wspólnotowego( ).

169. Jeśli chodzi o postępowania kartelowe prawo do bycia wysłuchanym zostaje skonkretyzowane między innymi w art. 27 rozporządzenia nr 1/2003, a także w art. 10 i 15 rozporządzenia wykonawczego nr 773/2004.

ii) W przedmiocie zarzutu Komisji

170. Komisja zasadniczo zarzuca Sądowi, że niesłusznie uznał on, iż Alrosa posiada status równorzędny do „podmiotu, którego sprawa dotyczy”.

171. Sąd w rzeczywistości stwierdza, że co prawda tylko De Beers może być „podmiotem, którego sprawa dotyczy” w postępowaniu na podstawie art. 82 WE, ale Alrosa mimo to nie może być tylko zwykłą „zainteresowaną stroną trzecią”( ). Celem uzasadnienia Sąd wskazuje na sposób, w jaki Komisja przeprowadzała ustalenia w obydwu postępowaniach w przedmiocie umowy między De Beers i Alrosą( ). Podkreśla on ponadto poprzez podanie przykładów, że obydwa równolegle prowadzone postępowania na podstawie art. 81 WE i 82 WE „w rzeczywistości były przez cały czas traktowane jako jedno postępowanie zarówno przez Komisję jak i przez De Beers i Alrosę”( ). W związku z tym Sąd dochodzi do wniosku, że należało „w ramach postępowania postrzeganego jako całość przyznać prawa odpowiadające prawom przysługującym przedsiębiorstwu, którego sprawa dotyczy w rozumieniu rozporządzenia nr 1/2003”, nawet jeśli w postępowaniu opartym na art. 82 WE Alrosa przy ścisłej interpretacji nie spełnia tej przesłanki( ).

172. Te stwierdzenia nie są dla mnie przekonujące.

173. Określając prawo do bycia wysłuchanym, prawodawca wspólnotowy świadomie dokonał w art. 27 rozporządzenia nr 1/2003, a także w art. 10 i 15 rozporządzenia wykonującego nr 773/2004 stopniowania w odniesieniu do różnych podmiotów, które w taki czy inny sposób mogą być związane z postępowaniem kartelowym. Prawa stron postępowania administracyjnego (zwanych także „podmiotami, których sprawa dotyczy”) sięgają dalej niż prawa podmiotów trzecich, które co prawda są zainteresowane rezultatem postępowania, ale nie będą adresatami decyzji, która zostanie wydana przez Komisję.

174. Bezsporne jest, że w niniejszym przypadku Komisja prowadziła dwa równoległe postępowania administracyjne, z których jedno miało za podstawę art. 81 WE, a drugie art. 82 WE. W pierwszym z tych postępowań Alrosa jako strona notyfikowanej umowy zajmowała tak jak De Beers pozycję podmiotu, którego sprawa dotyczy. W drugim z nich pozycję taką zajmowała już tylko De Beers jako przedsiębiorstwo, co do którego sądzi się, że zajmuje ono dominującą pozycję na rynku, ale nie Alrosa.

175. Tak więc w postępowaniu na podstawie art. 82 WE, które zostało zakończone w drodze przyjęcia spornej decyzji Alrosie przysługiwały jedynie mniej daleko idące prawa zainteresowanej strony trzeciej.

176. Jedynie gdyby okazało się, że w niniejszym przypadku Komisja arbitralnie, tzn. bez merytorycznego powodu wszczęła dwa różne postępowania w przedmiocie jednego stanu faktycznego, to Alrosie musiałyby przysługiwać – używając sformułowania Sądu – „w ramach postępowania postrzeganego w całości” prawa przysługujące podmiotom, których sprawa dotyczy( ).

177. Jednakże Sąd nie stwierdził w niniejszym przypadku takiego nadużycia swobody oceny przez Komisję. Brak było też wskazówek w tym względzie. Wręcz przeciwnie, prowadzenie dwóch różnych postępowań administracyjnych mających dwie różne podstawy prawa materialnego – odpowiednio art. 81 WE (art. 53 EOG) i art. 82 WE (art. 54 EOG) – było merytorycznie uzasadnione. Jeśli chodzi o art. 82 WE (art. 54 EOG), tylko De Beers jako przedsiębiorstwo, co do którego sądzi się, że zajmuje ono pozycję dominującą na rynku, mogło być adresatem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów i kończącej postępowanie decyzji Komisji.

178. Dlatego też Sąd dopuścił się naruszenia prawa, przyjmując, że w odniesieniu do postępowania na podstawie art. 82 WE Alrosie przysługuje status odpowiadający statusowi podmiotu, którego sprawa dotyczy.

179. Alrosa podnosi, że sporna decyzja wywołuje dla niej takie same skutki jak decyzja zakazująca na podstawie art. 7 rozporządzenia nr 1/2003. Uniemożliwia jej ona utrzymywanie w przyszłości stosunków handlowych z De Beers.

180. W tym względzie należy zauważyć, że sentencja spornej decyzji jest zaadresowana wyłącznie do De Beers i uznaje się w niej za wiążące dobrowolne zrzeczenie się przez De Beers dokonywania kupna od Alrosy. Przytoczony przez Alrosę wpływ na stosunki handlowe w przyszłości wynika w każdym razie w sposób pośredni ze spornej decyzji. Takie skutki uboczne decyzji o uznaniu zobowiązań za wiążące są jednakże typowe nie w odniesieniu do podmiotów, których sprawa dotyczy (stron), lecz zainteresowanych podmiotów trzecich.

181. W przeciwieństwie do tego, co twierdzi Alrosa, przedsiębiorstwa tego nie można w kontekście art. 82 WE uważać za podmiot, którego sprawa dotyczy, także dlatego, że Komisja uprzednio odrzuciła wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy. Odrzucenie wspólnych zobowiązań miało wszakże miejsce nie w ramach omawianego tutaj postępowania na podstawie art. 82 WE, lecz w ramach prowadzonego równolegle postępowania na podstawie art. 81 WE. W związku z tym odrzucenie wspólnych zobowiązań nie stanowiło przedmiotu spornej decyzji wydanej w postępowaniu na podstawie art. 82 WE, a wspólne zobowiązania były raczej tylko jednym z aspektów, które Komisja musiała wziąć pod uwagę przy badaniu proporcjonalności w kontekście interesów Alrosy jako zainteresowanej strony trzeciej.

182. Tak więc Sąd dopuścił się naruszenia prawa, przyrównując Alrosę do podmiotu, którego sprawa dotyczy. To naruszenie prawa zostało także odzwierciedlone w dalszych rozważaniach Sądu w zaskarżonym wyroku włącznie ze stwierdzeniem nieważności zaskarżonej decyzji( ). W szczególności opiera się na nim założenie Sądu, że Komisja musiała zapewnić Alrosie dostęp do akt sprawy( ). Prawo dostępu do akt sprawy przysługuje wyłącznie stronom postępowania administracyjnego (art. 27 ust. 2 zdanie drugie rozporządzenia nr 1/2003) i można z niego korzystać dopiero po wydaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (art. 15 ust. 1 zdanie drugie rozporządzenia nr 773/2004). Jako że Alrosa nie jest stroną omawianego tutaj postępowania administracyjnego na podstawie art. 82 WE, lecz jedynie stroną prowadzonego równolegle postępowania administracyjnego na podstawie art. 81 WE, nie posiadała ona w okresie przed wydaniem spornej decyzji prawa dostępu do akt sprawy.

183. W tych okolicznościach część druga drugiego zarzutu odwołania jest zasadna i stanowi podstawę uchylenia zaskarżonego wyroku.

C – Dotychczasowe wnioski

184. Mimo że niektóre z zarzutów przedstawionych przez Komisję są bezzasadne, należy całościowo stwierdzić, że odwołanie podlega uwzględnieniu i prowadzi do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości.

VI – Ocena prawna skargi wniesionej przez Alrosę w pierwszej instancji

185. Zgodnie z art. 61 ust. 1 statutu Trybunał może sam wydać ostateczne rozstrzygniecie w sprawie jeśli pozwala na to stan postępowania.

186. Tak też przedstawia się sytuacja w niniejszym przypadku. Wszystkie okoliczności i kwestie prawne, które mają znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie skargi Alrosy, zostały już przedstawione przed Sądem w pierwszej instancji, a strony miały możliwość przedstawienia swoich argumentów w tym względzie. Dlatego też nie jest konieczne przesłanie sprawy Sądowi Pierwszej Instancji, tak aby ten ją ponownie rozpoznał, a Trybunał może sam wydać rozstrzygnięcie w przedmiocie skargi Alrosy o stwierdzenie nieważności spornej decyzji.

A – Formalna zgodność z prawem spornej decyzji (pierwszy zarzut skargi)

187. W drodze pierwszego zarzutu skargi wniesionej w pierwszej instancji Alrosa podnosi naruszenie przysługującego jej prawa do bycia wysłuchaną.

1. Prawo Alrosy do bycia wysłuchaną

188. W odpowiedzi na skargę w pierwszej instancji Komisja zdaje się powątpiewać w to, że w niniejszym przypadku Alrosie w ogóle przysługiwało prawo do bycia wysłuchaną.

189. Takie stanowisko nie ma jakiejkolwiek podstawy prawnej.

190. Co prawda, jak wspomniano( ), Alrosa nie była stroną („podmiotem, którego sprawa dotyczy”) w rozpatrywanym tutaj postępowaniu na podstawie art. 82 WE, nie ma jednakże wątpliwości, że Alrosa posiadała uzasadniony interes odnośnie do rezultatu postępowania. Interes ten wynika z okoliczności, że w przypadku Alrosy mamy do czynienia ze stroną planowanej umowy, która miała zostać zawarta przez przedsiębiorstwo, co do którego sądzi się, że zajmuje ono dominującą pozycję na rynku. Strona takiej umowy musi po złożeniu przez nią wniosku zostać wysłuchana przez Komisję, zanim zostanie wydana decyzja o uznaniu zobowiązań za wiążące, w drodze której powstaje zobowiązanie do zakończenia wszelkich stosunków handlowych między przedsiębiorstwem zajmującym dominującą pozycję na rynku i drugą stroną umowy.

191. Nie ma jednakże potrzeby ustalenia, czy dla celów niniejszej sprawy Alrosa jako zainteresowana strona trzecia w rozumieniu art. 27 ust. 3 zdanie drugie rozporządzenia nr 1/2003 powinna była zostać wysłuchana( ). W orzecznictwie zostało wszakże wyjaśnione, iż podstawowe prawo do bycia wysłuchanym musi zostać zapewnione także wtedy, gdy brak jest uregulowań dotyczących odnośnego postępowania( ). Jako że decyzja uznająca zobowiązania za wiążące stanowiła niekorzystny dla Alrosy środek indywidualny, powinna ona w każdym razie zostać wysłuchana po złożeniu przez nią odnośnego wniosku. Przemawia za tym również stanowisko przyjęte przez prawodawcę, które zawarte zostało w art. 27 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003.

192. Bezsporne jest jednak również, że jako zainteresowanej stronie trzeciej Alrosie przysługiwały mniej daleko idące prawa niż „podmiotowi, którego sprawa dotyczy”, względnie stronie w rozumieniu art. 9 ust. 1 i art. 27 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1/2003. W szczególności Alrosa nie miała prawa do tego, aby pismo w sprawie przedstawienia zarzutów lub porównywalne pismo zostało jej notyfikowane, ani prawa dostępu do akt sprawy (zob. art. 27 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz art. 10 ust. 1 i 2 i art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 773/2004).

2. Przedmiot prawa Alrosy do bycia wysłuchaną

193. Strony spierają się przede wszystkim co do tego, co składa się na prawo Alrosy do bycia wysłuchaną.

194. Alrosa żąda informacji na temat powodów odrzucenia zaproponowanych przez nią wspólnie z De Beers zobowiązań i chciałaby zająć stanowisko w tym względzie.

195. Wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy nie zostały jednakże zaproponowane w postępowaniu na podstawie art. 82 WE, lecz w równolegle prowadzonym postępowaniu na podstawie art. 81 WE. W związku z tym nie były one przedmiotem spornej decyzji i nie zostały w niej odrzucone, lecz jedynie omówione przez Komisję dla celów oceny przedstawionego przypadku z punktu widzenia prawa konkurencji. Niemniej przedmiotem spornej decyzji są wyłącznie indywidualne zobowiązania De Beers, które zostały przez Komisję uznane za wiążące.

196. Tak więc Alrosa powinna była zostać wysłuchana jedynie w przedmiocie indywidualnych zobowiązań De Beers i zamiaru Komisji uznania ich za wiążące. Z tych indywidualnych zobowiązań wynika ostatecznie podnoszona przez Alrosę niekorzyść: zakończenie wszelkich stosunków handlowych z De Beers w zakresie surowca diamentowego.

197. Nie oznacza to jednak w każdym wypadku, że wspólne zobowiązania De Beers i Alrosy nie powinny były odgrywać żadnej roli w kontekście wysłuchania Alrosy przed wydaniem spornej decyzji.

198. Aby bowiem umożliwić zainteresowanym stronom trzecim zajęcie użytecznego stanowiska, Komisja musi je powiadomić – przynajmniej w podstawowym zakresie – o treści decyzji, którą zamierza wydać. Dotyczy to nie tylko informacji o istotnych elementach zobowiązań, które mają zostać uznane ze wiążące, lecz również o najważniejszych powodach zaakceptowania tych zobowiązań przez Komisję.

199. W niniejszym przypadku Komisja powinna była zatem poinformować Alrosę o istotnych elementach indywidualnych zobowiązań De Beers – na które składało się stopniowe ograniczanie zakupu surowca diamentowego od Alrosy i całkowita rezygnacja z takich zakupów, poczynając od 2009 r. – i ponadto przedstawić Alrosie najważniejsze względy, z powodu których zamierzała ona uznać te indywidualne zobowiązania za wiążące.

200. Jest oczywiste, że w tym względzie Komisja powinna była także wyjaśnić, że zaproponowane jej uprzednio przez De Beers i Alrosę wspólne zobowiązania nie były wystarczające dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji. Jedynie w ten sposób bowiem Alrosa miałaby możliwość przedstawienia użytecznego stanowiska w przedmiocie proporcjonalności planowanej decyzji w kontekście jej interesów handlowych. W tym świetle Alrosa ma rację, twierdząc, że sporna decyzja ma ścisły związek z uprzednim odrzuceniem wspólnych zobowiązań przez Komisję.

201. Tak więc należy w następnej kolejności zbadać, czy prawo Alrosy do bycia wysłuchaną zostało przez Komisję poszanowane.

3. Brak naruszenia prawa Alrosy do bycia wysłuchaną

202. Alrosa twierdzi, że nie została poinformowana przez Komisję o zmianie oceny sytuacji, na podstawie której Komisja ostatecznie odrzuciła w spornej decyzji wspólne zobowiązania i przyjęła indywidualne zobowiązania De Beers. Alrosie nie zapewniono również możliwości zajęcia stanowiska w przedmiocie zmiany oceny sytuacji przez Komisję.

203. Jak wynika jednak z ustaleń faktycznych Sądu Pierwszej Instancji( ), Komisja poinformowała Alrosę i De Beers już w dniu 27 października 2005 r. na spotkaniu dotyczącym wyników testu rynkowego. Jednocześnie Komisja wezwała w świetle wyników testu rynkowego do zaproponowania jej przed końcem listopada 2005 r. nowych wspólnych zobowiązań idących w kierunku całkowitego zakończenia stosunków handlowych od 2009 r.

204. W ten sposób Alrosa została powiadomiona o tym, że Komisja nie uważa już wspólnych zobowiązań De Beers i Alrosy za wystarczające dla wyeliminowania zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji. Od tego spotkania Alrosa wiedziała ponadto, że Komisja uważa, iż kontynuacja stosunków handlowych między Alrosą i De Beers, którą planowano w notyfikowanej umowie i w ramach wspólnych zobowiązań, nie jest (już) do przyjęcia, i że jest ona od tego momentu gotowa przyjąć jedynie takie zobowiązania, które podążałyby w kierunku całkowitego zakończenia stosunków handlowych między tymi przedsiębiorstwami.

205. Jeśli wziąć pod uwagę, że Alrosa jako strona równolegle prowadzonego postępowania na podstawie art. 81 WE była w poważnym stopniu zaznajomiona z warunkami rynkowymi i z kontekstem postępowania, to takie ustne wyjaśnienia Komisji mogą zostać uznane za wystarczające dla umożliwienia Alrosie zajęcia przez nią użytecznego stanowiska, w ramach którego odniosłaby się ona z jednej strony do własnych interesów handlowych i z drugiej strony do – jej zdaniem brakującej – proporcjonalności całkowitego zakończenia jej stosunków handlowych z De Beers. Alrosa jako zainteresowana strona trzecia nie miała bowiem prawa do otrzymania informacji pisemnej czy tym bardziej do pisma porównywalnego pod względem zakresu do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

206. Od spotkania z dnia 27 października 2005 r. Alrosa miała więc możliwość skutecznego zajęcia stanowiska w przedmiocie całkowitego zakończenia jej stosunków handlowych z De Beers.

207. Alrosa skorzystała z tej możliwości. Z akt sprawy wynika, że przedsiębiorstwo to przedstawiło swoje stanowisko pismem z dnia 6 grudnia 2005 r. zaadresowanym do członka Komisji odpowiedzialnego za kwestie dotyczące konkurencji( ). Następnie pismem z dnia 6 lutego 2006 r. Alrosa przedstawiła stanowisko w przedmiocie indywidualnych zobowiązań De Beers i stanowisk zajętych przez zainteresowane podmioty trzecie w ramach testów rynkowych( ).

208. Alrosie jako zainteresowanej stronie trzeciej nie przysługiwało prawo do więcej niż jednej możliwości zajęcia stanowiska.

209. Tak więc zarzut Alrosy dotyczący naruszenia przysługującego jej prawa do bycia wysłuchaną należy oddalić jako bezzasadny.

210. W celu całkowitego omówienia problemu należy jeszcze wspomnieć, że przysługujące zainteresowanym stronom trzecim prawo do bycia wysłuchanymi nie obejmuje prawa do proponowania Komisji nowych zobowiązań przed wydaniem przez nią decyzji. Tylko podmioty, których sprawa dotyczy w rozumieniu art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003, mogą skutecznie proponować zobowiązania( ). Tak więc z okoliczności, że Alrosa – przykładowo z powodów związanych z czasem – nie mogła „zaproponować nowych wspólnych zobowiązań wraz z De Beers”( ) nie może z góry wynikać, iż doszło do uchybień związanych z prawem do bycia wysłuchanym. Sąd nie zauważa tego w pkt 201 zaskarżonego wyroku i nie zauważa tego także Alrosa, przyłączając się do ustaleń Sądu w tym zakresie.

B – Materialna zgodność z prawem spornej decyzji (zarzuty drugi i trzeci skargi)

211. Materialna zgodność z prawem spornej decyzji stanowi przedmiot kolejnych dwóch zarzutów, w drodze których Alrosa podniosła w pierwszej instancji naruszenia art. 82 WE, art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, a także zasad swobody umów i proporcjonalności.

1. W przedmiocie naruszenia art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 (drugi zarzut skargi)

212. W drodze drugiego zarzutu skargi wniesionej w pierwszej instancji Alrosa podnosi, iż art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 nie stanowi wystarczającej podstawy prawnej dla spornej decyzji. W tym względzie Alrosa powołuje się na ścisłą interpretację tego przepisu. Zdaniem Alrosy Komisja powinna była po pierwsze przyjąć wyłącznie wspólne zobowiązania De Beers i jej i po drugie decyzja o uznaniu zobowiązań za wiążące powinna była zostać ograniczona czasowo.

213. Żaden z tych argumentów nie jest zasadny.

a) W przedmiocie prawa do proponowania zobowiązań na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003

214. Na podstawie art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 zobowiązania mogą być proponowane wyłącznie przez „podmioty, których sprawa dotyczy”. Jak już wspomniano( ), dotyczy to tylko stron danego postępowania kartelowego. W postępowaniu na podstawie art. 82 WE, takim jak niniejsze postępowanie obejmuje to więc wyłącznie przedsiębiorstwo, co do którego sądzi się, iż zajmuje ono dominującą pozycję na rynku( ) będące podmiotem, którego sprawa dotyczy. Tylko takie przedsiębiorstwo może z punktu widzenia prawa skutecznie proponować zobowiązania.

215. Komisja mogła zatem w ramach postępowania na podstawie art. 82 WE przyjąć także indywidualne zobowiązania De Beers, co do której sądzi się, iż jest ona przedsiębiorstwem zajmującym dominującą pozycję na rynku i uznać je za wiążące na podstawie art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003( ). Nie musiała ona w żadnym wypadku ograniczać się do przyjęcia wspólnych zobowiązań De Beers i Alrosy. Wspólne zobowiązania mogły raczej zostać zaproponowane w ogóle jedynie w ramach równolegle prowadzonego postępowania na podstawie art. 81 WE.

216. Z pewnością można sobie wyobrazić, że w ramach tego równolegle prowadzonego postępowania na podstawie art. 81 WE Komisja będzie kontynuować starania, aby – wspólnie z obydwoma przedsiębiorstwami – De Beers i Alrosą – znaleźć rozwiązanie zidentyfikowanych przez nią problemów dotyczących konkurencji. Jednak czy należało wybrać tę opcję czy też opcję odnoszącą się do indywidualnych zobowiązań w ramach art. 82 WE, nie stanowi ostatecznie kwestii prawnej, lecz kwestię związaną z celowością, której ocena nie należy do sądu wspólnotowego.

b) W przedmiocie ograniczenia okresu obowiązywania decyzji uznającej zobowiązania za wiążące

217. Jeśli chodzi o okres obowiązywania decyzji uznających zobowiązania za wiążące, Komisja nie ma zgodnie z art. 9 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003 obowiązku ustalania terminu obowiązywania. W przeciwieństwie do projektu rozporządzenia nr 1/2003 autorstwa Komisji( ) w art. 9 ust. 1 nie przewiduje się bowiem, że decyzja musi koniecznie być ograniczona czasowo( ).

218. W sytuacji gdy utrata dominującej pozycji na rynku przez przedsiębiorstwo takie jak De Beers nie jest krótko‑ lub średnioterminowo prawdopodobna, czasowe ograniczenie decyzji o uznaniu zobowiązań za wiążące nie miałoby wielkiego sensu.

219. Przy czasowo nieograniczonych decyzjach o uznaniu zobowiązań za wiążące podmioty, których sprawa dotyczy, i podmioty trzecie nie są jednak pozbawione ochrony. Zgodnie z art. 9 ust. 2 lit. a) rozporządzenia nr 1/2003 istotne zmiany okoliczności faktycznych mogą bowiem prowadzić do ponownego podjęcia postępowania. Należy przyjąć, iż taka istotna zmiana ma przykładowo miejsce, gdy z biegiem czasu warunki rynkowe uległy takim zmianom, że przedsiębiorstwo, które kiedyś zajmowało dominującą pozycję na rynku, traci tę pozycję.

220. Zgodnie z zasadą dobrej administracji( ) Komisja ma obowiązek bezzwłocznego zbadania każdej uzasadnionej informacji o istotnych zmianach okoliczności faktycznych i ewentualnie zadecydowania o ponownym podjęciu postępowania.

c) Dotychczasowe wnioski

221. Z uwagi na to, że ścisła interpretacja art. 9 rozporządzenia nr 1/2003, za którą opowiada się Alrosa, nie może zostać przyjęta, drugi zarzut skargi jest bezzasadny.

2. W przedmiocie naruszeń art. 82 WE i art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 oraz zasad swobody zawierania umów i proporcjonalności (trzeci zarzut skargi)

222. W drodze trzeciego zarzutu skargi wniesionej w pierwszej instancji Alrosa podnosi, że stanowiący podstawę spornej decyzji „bezwzględny i ewentualnie czasowo nieograniczony zakaz bezpośredniego lub pośredniego nabywania przez De Beers surowca diamentowego od Alrosy” narusza art. 82 WE i art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 w związku z podstawowymi zasadami swobody zawierania umów i proporcjonalności.

223. Należy dokonać oceny prawnej tego zarzutu z jednej strony w kontekście swobody zawierania umów i z drugiej strony w kontekście proporcjonalności.

a) W przedmiocie swobody zawierania umów (część pierwsza trzeciego zarzutu skargi)

224. Alrosa twierdzi, że art. 82 WE i art. 9 rozporządzenia nr 1/2003 nie mogą stanowić podstawy spornej decyzji, gdyż narusza ona zasadę swobody zawierania umów. Zdaniem Alrosy Komisja w rzeczywistości zarządziła bojkot przeciwko niej.

225. Swoboda zawierania umów należy do ogólnych zasad prawnych prawa wspólnotowego. Wynika ona ze swobody działań przysługującej każdej osobie. Jest ona również nierozerwalnie związana( ) z podlegającą ochronie podstawową swobodą działalności gospodarczej( ). We Wspólnocie, w ramach której przestrzega się zasady otwartej gospodarki rynkowej z wolną konkurencją( ), zapewnienie swobody zawierania umów jest nieodzowne. Również w orzecznictwie Trybunału uznaje się, że podmioty gospodarcze korzystają ze swobody zawierania umów( ).

226. Przy wydawaniu decyzji z zakresu prawa konkurencji Komisja musi przestrzegać zasady swobody zawierania umów względnie swobody działalności gospodarczej( ).

227. Swoboda zawierania umów obejmuje jednak nie tylko swobodę zawarcia danej umowy (swoboda zawierania umów w sensie pozytywnym), lecz również swobodę niezawarcia umowy (swoboda zawierania umów w sensie negatywnym).

228. De Beers skorzystała z przysługującej jej swobody zawierania umów w sensie negatywnym poprzez przedstawienie Komisji indywidualnych zobowiązań. Przedsiębiorstwo to zrezygnowało dobrowolnie z zawierania umów z Alrosą w przyszłości.

229. Na dobrowolność tej rezygnacji nie ma wpływu okoliczność, że De Beers przedstawiła zobowiązania w trakcie postępowania kartelowego w celu uniknięcia decyzji zakazującej, włącznie z zawartym w niej stwierdzeniem zajmowania przez nią dominującej pozycji na rynku. Zwykłe powiadomienie o postępowaniu kartelowym względnie jego kontynuacja aż do wydania decyzji zakazującej i ewentualnego nałożenia grzywny nie stanowi nieuczciwego środka, lecz jest całkowicie zgodne z prawem i za jego pomocą Komisja dąży do realizacji uzasadnionego celu polegającego na skutecznej ochronie konkurencji przed jej zakłóceniami( ).

230. Co prawda oznacza to, iż Alrosa utraciła w ten sposób na przyszłość swojego uprzywilejowanego partnera handlowego, ale jest to jedno z ryzyk, z którymi Alrosa jak i każdy inny podmiot gospodarczy muszą się liczyć w ramach otwartej gospodarki rynkowej. W takiej sytuacji brak jest negatywnego wpływu na przysługującą Alrosie swobodę zawierania umów( ).

231. Komisja nie naruszyła swobody zawierania umów także w ten sposób, że uznała za wiążące indywidualne zobowiązania De Beers i co za tym idzie jej rezygnację z utrzymywania w przyszłości stosunków handlowych z Alrosą. W drodze spornej decyzji dokonała ona raczej konkretyzacji granic swobody zawierania umów, które wynikają z bezpośrednio stosujących się do wszystkich podmiotów gospodarczych przepisów traktatu WE i porozumienia EOG dotyczących konkurencji. Swoboda zawierania umów (w sensie pozytywnym) kończy się bowiem w momencie, gdy zostaje zawarta umowa o antykonkurencyjnych celach lub wywołująca antykonkurencyjne skutki w rozumieniu art. 81 WE (art. 53 EOG) lub gdy przedsiębiorstwo nadużywa swojej dominującej pozycji na rynku w rozumieniu art. 82 WE (art. 54 EOG) poprzez zawarcie umowy.

232. Alrosa podnosi, że w drodze decyzji Komisji nie sprzeciwiła się ona żadnemu nadużyciu, lecz zachowaniu, które jest ewidentnie zgodne z prawem. Zwykłe kupno lub sprzedaż produktu, nawet jeśli dokonane zostaje przez przedsiębiorstwo zajmujące dominującą pozycję na rynku, nie może jako takie zostać uznane za nadużycie, chyba że czynność taka opiera się na nieuczciwych warunkach. Celem uzasadnienia swojej tezy Alrosa powołuje się na orzecznictwo, a w szczególności na wyrok w sprawie Langnese‑Iglo przeciwko Komisji( ), zgodnie z którym zawieranie porozumień w sprawie wyłącznego zakupu nie może zostać zakazane w sposób ogólny i na czas nieograniczony.

233. Ten argument jest jednak nie do końca trafny. Alrosa nie zauważa, że De Beers jest nie tylko kupcem na rynku surowca diamentowego, lecz także największym na świecie producentem na tym rynku. Stosunek handlowy między Alrosą i De Beers, którego dotyczyła notyfikowana umowa, nie miałby zatem charakteru wertykalnego lecz charakter horyzontalny, tzn. byłby umową między konkurentami. To jest decydująca różnica w stosunku do sprawy Langnese‑Iglo, która dotyczyła wyłącznie wertykalnych porozumień w sprawie wyłącznego zakupu( ).

234. Jak już wspomniano wyżej, regularne zakupy przez jedno przedsiębiorstwo produkcji jego największego konkurenta – lub w każdym razie jej znaczącej części – nie stanowią zasadniczo normalnego zachowania konkurencyjnego, w szczególności jeśli przedsiębiorstwo to zajmuje dominującą pozycję na rynku( ). Przyznała to również Alrosa, odpowiadając na pytania sformułowane podczas rozprawy przed Trybunałem.

235. Do tego dochodzi w niniejszym przypadku znana z przeszłości rola De Beers jako organizatora rynku i jej starania w kierunku przejęcia kontroli nad produkcją w ramach tego rynku( ). W świetle tych okoliczności Komisja nie postąpiła nierozsądnie, zakładając, że dalsze stosunki handlowe między Alrosą i De Beers mogą prowadzić do nadużycia zajmowanej przez De Beers dominującej pozycji na rynku. W celu uniknięcia takiego zagrożenia dla konkurencji Komisja mogła uznać za wiążące indywidualne zobowiązania De Beers, zgodnie z którymi te stosunki handlowe zostają definitywnie zakończone.

236. Alrosa podnosi ponadto, że uniemożliwia się jej dostęp do największego kupca na rynku. Twierdzi ona, że Komisja powinna była przynajmniej zezwolić jej na sprzedaż ad hoc przykładowo w drodze aukcyjnej temu, kto zaoferuje najwięcej. To, że żaden z tych argumentów nie jest trafny, zostało przeze mnie już wykazane powyżej( ).

237. Alrosa wskazuje następnie na obawę, iż w razie niemożności zwrócenia się do De Beers jako kupca nie będzie ona posiadać pewności, iż jej surowiec diamentowy może zostać zbyty po ekonomicznie atrakcyjnych cenach. Pozycja negocjacyjna pozostałych kupców ulegnie poprawie w taki sposób, że ceny będą na niższym poziomie, co doprowadziłoby do zakłócenia konkurencji na niekorzyść Alrosy.

238. Jednakże każdy podmiot gospodarczy musi w ramach otwartej gospodarki rynkowej sam ponosić