OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

ELEANOR SHARPSTON

przedstawiona w dniu 10 lutego 2011 r.( )

Sprawa C‑272/09 P

KME Germany AG, dawniej KM Europa Metal AG

KME France SAS, dawniej Tréfimétaux SA

KME Italy SpA, dawniej Europa Metalli SpA

Odwołanie – Konkurencja – Kartel dotyczący ustalania cen i podziału rynków – Okoliczności brane pod uwagę przy ustalaniu grzywien – Zakres kompetencji orzeczniczych Sądu – Skuteczna kontrola sądowa

1. Trzy powiązane ze sobą przedsiębiorstwa, razem z innymi jeszcze przedsiębiorstwami, uczestniczyły w porozumieniach dotyczących ustalania cen i podziału rynku oraz uzgodnionych praktykach na rynku miedzianych rur przemysłowych, czym naruszyły art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE) i zostały obciążone grzywną przez Komisję.

2. Przy ustalaniu grzywien Komisja wzięła pod uwagę kryteria określone w odpowiednich wytycznych, łącznie z okolicznościami obciążającymi i łagodzącymi.

3. Trzy wskazane przedsiębiorstwa zwróciły się następnie do Sądu( ) o znaczną redukcję nałożonych na nie grzywien, wskazując pięć konkretnych błędów w ustalaniu kwot tych grzywien.

4. Skarga została w całości oddalona( ) i obecnie przedsiębiorstwa te zwróciły się do Trybunału Sprawiedliwości z odwołaniem, podnosząc w nim pięć zarzutów, z których cztery pierwsze odpowiadają czterem pierwszym zarzutom prawnym podniesionym w pierwszej instancji. Piąty zarzut natomiast dotyczy szerszej kwestii zakresu i charakteru kontroli, której Sąd powinien dokonać, wykonując nieograniczone prawo orzekania w odniesieniu do kar finansowych.

Ramy prawne

Prawa człowieka i prawa podstawowe

5. Artykuł 6 ust. 1 europejskiej konwencji praw człowieka (dalej zwanej: „EKPC”) przewiduje w szczególności:

„Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły lub bezstronny sąd ustanowiony ustawą, przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej […]”.

6. Artykuł 6 ust. 2 i ust. 3 zawiera dodatkowe gwarancje dla osób „oskarżonych o popełnienie czynu zagrożonego karą”, w postaci domniemania niewinności i udostępnienia szeregu różnych środków w celu zapewnienia możliwości obrony.

7. Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”)( ), zatytułowany „Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu”, przewiduje w szczególności:

„Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule.

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy […]”.

8. Nota wyjaśniająca do tego przepisu stanowi między innymi, że drugi ustęp odpowiada art. 6 ust. 1 EKPC, z zastrzeżeniem, że:

„W prawie Unii prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy nie jest ograniczone do spraw odnoszących się do praw i obowiązków o charakterze cywilnym. Jest to jedna z konsekwencji faktu, że Unia jest wspólnotą opartą na państwie prawnym, zgodnie z wyrokiem Trybunału w sprawie 294/83, »Les Verts« przeciwko Parlamentowi Europejskiemu (wyrok z dnia 23 kwietnia 1986 r., Zb.Orz. s. 1339). Niemniej jednak, z wyjątkiem zakresu stosowania, gwarancje przyznane przez europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, mają zastosowanie w podobny sposób w Unii”.

9. Artykuł 49 karty jest zatytułowany „Zasady legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary”. W odniesieniu do kar art. 49 ust. 3 stanowi, że „[k]ary nie mogą być nieproporcjonalnie surowe w stosunku do czynu zabronionego pod groźbą kary”. Zgodnie z notą wyjaśniającą przepis ten wyraża „ogólną zasadę proporcjonalności między karami a czynami zabronionymi, która ma swe źródło we wspólnych tradycjach konstytucyjnych państw członkowskich i w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości […]”.

10. Artykuł 51 karty definiuje zakres jej zastosowania. Stosownie do art. 51 ust. 1:

„Postanowienia niniejszej karty mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii przy poszanowaniu zasady pomocniczości oraz do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. Podmioty te powinny zatem szanować te prawa, przestrzegać zasad i zachęcać do ich stosowania w zakresie swoich kompetencji”( ).

Przepisy traktatu

11. Artykuł 81 ust. 1 WE (obecnie, po drobnej zmianie, art. 101 ust. 1 TFUE) przewiduje:

Niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, a w szczególności te, które polegają na:

a) ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji;

[…]

c) podziale rynków lub źródeł zaopatrzenia;

[…]”.

12. Artykuł 229 WE (obecnie, po drobnej zmianie, art. 261 TFUE), przewiduje:

„Rozporządzenia uchwalone wspólnie przez Parlament Europejski i Radę, i przez Radę, na mocy postanowień traktatów, mogą przyznać Trybunałowi Sprawiedliwości nieograniczone prawo orzekania w odniesieniu do kar przewidzianych w tych rozporządzeniach”.

13. Bardziej ogólnie art. 230 WE (obecnie, po zmianie, artykuł 263 TFUE) przyznaje Trybunałowi Sprawiedliwości kompetencje do kontroli legalności aktów instytucji, w tym Komisji, w odniesieniu do „zarzut[u] braku kompetencji, naruszenia istotnych wymogów proceduralnych, naruszenia niniejszego traktatu lub jakiejkolwiek reguły prawnej związanej z jego stosowaniem lub nadużycia władzy”.

14. Zgodnie z art. 225 ust. 1 (obecnie, po zmianie, art. 256 ust. 1 TFUE) Sąd posiada, co do zasady, kompetencje do orzekania w takich sprawach w pierwszej instancji, a od jego orzeczeń przysługuje prawo odwołania się do Trybunału Sprawiedliwości, ograniczone do kwestii prawnych.

Wykonywanie prawa konkurencji

15. Artykuł 15 rozporządzenia Rady nr 17( ), które znajdowało zastosowanie w czasie, w którym zaistniały okoliczności niniejszej sprawy, przewidywał w szczególności:

„2. Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne [grzywy] w wysokości 1000–1 000 000 jednostek rozliczeniowych[( )] albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo:

a) naruszają art. [81 ust. 1 WE/101 ust. 1 TFUE] lub;

[…]

Przy ustalaniu wysokości kary pieniężnej [grzywny] należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres trwania tego naruszenia.

[…]

4. Decyzje podejmowane na podstawie ust. […] 2 nie mają charakteru sankcji karnych( )”.

16. Artykuł 17 rozporządzenia nr 17 stanowił:

„Trybunał Sprawiedliwości ma nieograniczoną jurysdykcję [nieograniczone prawo orzekania], w rozumieniu art. [229 WE/261 TFUE], w odniesieniu do kontroli decyzji Komisji, w których nakładana jest grzywna lub okresowa kara pieniężna; może on nałożoną grzywnę lub okresową karę pieniężną uchylić, obniżyć albo podwyższyć”( ).

17. W tamtym czasie zastosowanie znajdowały również wytyczne Komisji z 1998 r. dotyczące metod ustalania grzywien (dalej zwane „wytycznymi”)( ). Preambuła do tych wytycznych stanowiła między innymi:

„Przedstawione tutaj [w niniejszych wytycznych] zasady powinny zapewnić przejrzystość oraz bezstronność decyzji Komisji zarówno w oczach przedsiębiorstw, jak również Trybunału Sprawiedliwości przy jednoczesnym respektowaniu posiadanego przez Komisję prawa do ustalania grzywien według własnego uznania, w ramach odnośnego prawodawstwa, w granicach 10% całości obrotu. Jednakże decyzja taka musi być podjęta zgodnie z konsekwentną i niedyskryminacyjną polityką, która jest spójna z celami nakładania grzywien za naruszenia zasad konkurencji.

Nowa metoda określania kwoty grzywny będzie zgodna z następującymi przepisami, które na wstępie określają kwotę podstawową, która będzie zwiększona, tak aby umożliwić wzięcie pod uwagę okoliczności obciążających, oraz zmniejszana, tak aby wziąć pod uwagę okoliczności łagodzące[( )]”.

18. W pkt 1 wytycznych stwierdzono, że kwota podstawowa będzie określana w zależności od wagi i trwania naruszenia, które są jedynymi kryteriami, do których istnieje odniesienie w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.

19. W odniesieniu do wagi naruszenia pkt 1A wytycznych przewidywał uwzględnienie charakteru naruszenia, jego „rzeczywistego wpływu na rynek, tam, gdzie to można zmierzyć”, oraz wielkości właściwego rynku geograficznego. Istnieć miały trzy kategorie naruszeń: mniejszej wagi, poważne i bardzo poważne, przy czym do tych ostatnich zaliczały się ograniczenia poziome, takie jak kartele cenowe i podziały rynku, stanowiące podstawę do obciążania „możliwymi grzywnami” powyżej 20 mln EUR. Byłoby również możliwe „inne traktowanie przedsiębiorstwa zgodnie z charakterem dokonanego naruszenia” oraz konieczne uwzględnienie „rzeczywistej zdolności ekonomicznej przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu do wyrządzenia znaczących szkód innym podmiotom działającym na rynku, a w szczególności konsumentom, i ustalenie wysokości grzywny na poziomie zapewniającym jej wystarczająco odstraszający charakter”.

20. W odniesieniu do czasu trwania, w świetle pkt 1B, należało dokonać rozróżnienia na naruszenia krótkotrwałe (ogólnie trwające krócej niż rok), w przypadku których wysokość grzywny określona na podstawie wagi naruszenia nie byłaby zwiększana, średniej długości (ogólnie od roku do pięciu lat), w przypadku których podwyższenie mogłoby osiągnąć 50%, oraz długotrwałe (ogólnie powyżej pięciu lat), wymagające podwyższenia grzywny „do 10% na rok”( ). Kwota określona na podstawie wagi naruszenia łącznie z kwotą określoną na podstawie czasu trwania mają łącznie tworzyć kwotę podstawową nakładanej grzywny.

21. Punkt 2 wytycznych stanowił, że kwota podstawowa może zostać powiększona, gdy występują okoliczności obciążające, w tym ponowne popełnienie naruszenia tego samego typu przez to samo przedsiębiorstwo lub te same przedsiębiorstwa.

22. Punkt 3 wytycznych stanowił, że kwota podstawowa podlega zmniejszeniu w razie wystąpienia okoliczności łagodzących, w tym między innymi niezastosowania w praktyce stanowiących naruszenie porozumień lub praktyk (tiret drugie); zaprzestania naruszenia niezwłocznie po interwencji Komisji (w szczególności w czasie trwania kontroli) (tiret trzecie); oraz skutecznej współpracy z przedsiębiorstwem w toku postępowania, poza zakresem komunikatu Komisji w sprawie współpracy z 1996 r. (tiret szóste)( ).

23. Komunikat w sprawie współpracy określa warunki, na jakich przedsiębiorstwa współpracujące z Komisją w trakcie dochodzenia w sprawie kartelu mogłyby być zwolnione z grzywny lub skorzystać z obniżenia jej kwoty, która w przeciwnym przypadku byłaby na nie nałożona.

24. Punkt 4 części A komunikatu w sprawie współpracy stanowił: „Komisja stoi na stanowisku, że w interesie Wspólnoty pozostaje traktowanie ulgowo przedsiębiorstw, które z nią współpracują we wskazanych poniżej okolicznościach. Interes konsumentów i obywateli w zapewnieniu, że takie praktyki zostaną ujawnione i zakazane, przeważa nad korzyściami płynącymi z nałożenia grzywny na te przedsiębiorstwa, które współpracują z Komisją, tym samym umożliwiając wykrycie i zakazanie kartelu albo sprzyjając temu” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak tłumaczenie wszystkich innych fragmentów omawianego komunikatu]. Punkty B, C i D szczegółowo wskazują, jakie rodzaje zachowań przedsiębiorstwa, które uczestniczyło w działaniach skierowanych przeciwko konkurencji, umożliwią jego ulgowe potraktowanie. Brzmią one następująco:

„B. NIENAŁOŻENIE GRZYWNY ALBO BARDZO ZNACZNE OBNIŻENIE JEJ WYSOKOŚCI

Przedsiębiorstwo, które:

a) ujawnia Komisji istnienie kartelu o tajnym charakterze, zanim ta ostatnia przystąpi do nakazanej w drodze decyzji weryfikacji przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu oraz pod warunkiem, że nie dysponuje ona jeszcze wystarczającymi informacjami, aby wykazać istnienie ujawnionego kartelu;

b) jako pierwsze dostarcza danych, które mają przesądzające znaczenie dla udowodnienia istnienia tego kartelu;

c) zakończyło swoje uczestnictwo w niedozwolonej działalności nie później niż w momencie, w którym zawiadamia o kartelu;

d) dostarcza Komisji wszelkich odpowiednich informacji, jak również wszelkich dostępnych mu dokumentów i środków dowodowych dotyczących kartelu i zapewnia nieprzerwaną i pełną współpracę w trakcie całego dochodzenia;

e) nie zmuszało innego przedsiębiorstwa do uczestnictwa w kartelu ani nie odgrywało roli inicjatora lub decydującej roli w niedozwolonej działalności”;

korzysta z obniżenia o co najmniej 75% kwoty grzywny, którą by nałożono na nie przy braku współpracy, a nawet z całkowitej rezygnacji z nałożenia grzywny”.

C. ZNACZĄCE OBNIŻENIE KWOTY GRZYWNY

„Przedsiębiorstwo, które spełniając warunki określone w części B [lit.] b)–e), ujawnia istnienie kartelu o tajnym charakterze po tym, kiedy Komisja przystąpiła do nakazanej w drodze decyzji weryfikacji przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, przy czym ta weryfikacja nie mogła dać podstaw do wszczęcia postępowania zmierzającego do wydania decyzji, korzysta z obniżenia kwoty grzywny o 50–75%”.

D. ODCZUWALNE OBNIŻENIE KWOTY GRZYWNY

1. Jeżeli przedsiębiorstwo współpracuje, a nie są spełnione wszystkie przesłanki określone w częściach B lub C, korzysta ono z obniżki w wysokości 10–50% kwoty grzywny, która zostałaby na nie nałożona w braku współpracy.

2. Może to mieć miejsce w szczególności, jeżeli:

– przed wysłaniem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedsiębiorstwo przedstawia Komisji informacje, dokumenty lub inne środki dowodowe, które przyczyniają się do stwierdzenia istnienia naruszenia,

– po otrzymaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów przedsiębiorstwo informuje Komisję, że nie kwestionuje wystąpienia okoliczności faktycznych, na których opiera ona swe zarzuty”.

Określenie wysokości i nałożenie grzywien w niniejszej sprawie

25. W dniu 16 grudnia 2003 r., po przeprowadzeniu szeregu dochodzeń, Komisja wydała decyzję( ), w której stwierdziła, że sześć przedsiębiorstw – Wieland Werke AG (zwane dalej: „Wieland”), Outokumpu Oyj, Outokumpu Copper Products OY (zwane dalej łącznie: „Outokumpu”), KM Europa Metal AG (zwane dalej: „KME Germany”), Europa Metalli SpA (zwane dalej: „KME Italy”) oraz Tréfimétaux SA (zwane dalej: „KME France”) – naruszyło przepisy art. 81 ust. 1 WE, a od dnia 1 stycznia 1994 r. – art. 53 ust. 1 porozumienia EOG poprzez uczestnictwo, pomiędzy dniem 3 maja 1988 r. a 22 marca 2001 r., w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk, których przedmiotem było ustalanie cen i podział rynku w sektorze rur przemysłowych. KME Germany, KME France oraz KME Italy (które od 1995 r. stanowiły część grupy KME; zwane dalej łącznie: „KME”) były skarżącymi w pierwszej instancji i wniosły odwołanie w obecnym postępowaniu.

26. Na KME zostały nałożone grzywny o łącznej wartości 39,81 mln EUR( ). Proces określania ich wysokości przez Komisję został w następujący sposób streszczony w pkt 11–22 zaskarżonego wyroku:

„11 W pierwszej kolejności w odniesieniu do ustalenia kwoty wyjściowej grzywny Komisja stwierdziła, że naruszenie, które polegało głównie na ustalaniu cen i podziale rynku, jest z uwagi na sam jego charakter bardzo poważnym naruszeniem (motyw 294 zaskarżonej decyzji).

12 W celu ustalenia wagi naruszenia Komisja uwzględniła także okoliczność, że kartel miał wpływ na całe terytorium Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) (motyw 316 zaskarżonej decyzji). Poza tym Komisja zbadała rzeczywiste skutki naruszenia i stwierdziła, że kartel „ogólnie miał wpływ na rynek” (motyw 314 zaskarżonej decyzji).

13. Do celów tego ostatniego stwierdzenia Komisja odwołała się zwłaszcza do następujących czynników. Po pierwsze, uwzględniła wprowadzenie kartelu w życie, powołując się na okoliczność, że uczestnicy przekazywali sobie informacje na temat wielkości sprzedaży i poziomów cen (motyw 300 zaskarżonej decyzji). Po drugie, z akt sprawy wynika, że w okresie braku pełnej realizacji tajnego porozumienia ceny w niewielkim stopniu spadły, a w innych okresach znacznie wzrosły (motyw 310 zaskarżonej decyzji). Po trzecie, Komisja odwołała się do wynoszącego pomiędzy 75% a 85% udziału w rynku, jaki posiadali wspólnie członkowie kartelu (motyw 310 zaskarżonej decyzji). Po czwarte, Komisja stwierdziła, że odnośne udziały w rynku uczestników kartelu były względnie stabilne przez cały czas trwania naruszenia, nawet jeśli klienci uczestników czasami się zmieniali (motyw 312 zaskarżonej decyzji).

14. Wreszcie, także w ramach ustalenia wagi naruszenia, Komisja uwzględniła okoliczność, że rynek miedzianych rur przemysłowych stanowi ważny sektor, którego wartość w EOG jest szacowana na 288 mln EUR (motyw 318 zaskarżonej decyzji).

15. W świetle wszystkich wyżej wymienionych okoliczności Komisja uznała, że rozpatrywane naruszenie powinno być zakwalifikowane jako bardzo poważne (motyw 320 zaskarżonej decyzji).

16. W drugiej kolejności przedsiębiorstwa, które popełniły naruszenie, Komisja potraktowała w sposób zróżnicowany w celu uwzględnienia rzeczywistych ekonomicznych możliwości spowodowania przez każde z nich znaczących szkód w zakresie konkurencji. W tej kwestii Komisja powołała się na różnicę pomiędzy udziałami w rynku rur przemysłowych w EOG, jakie posiadały z jednej strony grupa KME, lider na rynku w EOG z udziałem w rynku wynoszącym [poufne]%, a z drugiej strony Outokumpu i Wieland, z udziałami w rynku wynoszącymi odpowiednio [poufne]% i 13,4%. Ze względu na tę różnicę kwota wyjściowa grzywny nałożonej na Outokumpu i Wieland została ustalona na 33% kwoty wyjściowej grzywny nałożonej na grupę KME, a mianowicie 11,55 mln EUR w przypadku Outokumpu i Wieland oraz 35 mln EUR w przypadku grupy KME (motywy 327, 328 zaskarżonej decyzji).

17. Biorąc pod uwagę fakt, że grupa KME została utworzona w 1995 r., Komisja podzieliła kwotę wyjściową grzywny nałożonej na grupę, czyli 35 mln EUR, na dwie części. Pierwsza część odpowiada okresowi 1988–1995 r. (oddzielając KME Germany od KME France i KME Italy), a druga okresowi 1995–2001 r. (traktując wszystkie trzy podmioty jako jedną grupę). Wspomniana kwota wyjściowa została zatem podzielona w sposób następujący: 8,75 mln EUR w odniesieniu do KME Germany (1988–1995 r.); 8,75 mln EUR solidarnie w odniesieniu do KME Italy i KME France (1988–1995 r.) i 17,50 mln EUR w odniesieniu do grupy KME, czyli solidarnie dla KME Germany, KME France i KME Italy (1995–2001 r.) (motyw 329 zaskarżonej decyzji).

18. W trzeciej kolejności, aby uwzględnić konieczność ustalenia grzywny na poziomie zapewniającym jej odstraszający skutek, Komisja podwyższyła o 50% kwotę wyjściową grzywny nałożonej na Outokumpu, w wyniku czego grzywna ta osiągnęła poziom 17,33 mln EUR, gdyż wynosząca ponad 5 mld EUR wartość obrotów w skali światowej tej spółki wskazuje, że posiada ona wielkość i siłę ekonomiczną, które zezwalają na zastosowanie takiego podwyższenia (motyw 334 zaskarżonej decyzji).

19. W czwartej kolejności Komisja zakwalifikowała czas trwania naruszenia, które miało miejsce od 3 maja 1988 r. do 22 marca 2001 r., jako „długi”. Komisja uznała zatem za stosowne podwyższenie o 10% za każdy rok uczestnictwa w kartelu kwoty wyjściowej grzywien nałożonych na przedsiębiorstwa, które popełniły naruszenie. W związku z tym Komisja podwyższyła o 55% kwotę wyjściową grzywny nałożonej na grupę KME za okres 1995–2001 r. i o 70% kwotę wyjściową grzywien nałożonych po pierwsze na KME Germany, a po drugie na KME Italy i KME France za okres 1988–1995 r. W konsekwencji w odniesieniu do całej grupy KME kwota wyjściowa grzywien została ustalona na 56,88 mln EUR (motywy 338, 342, 347 zaskarżonej decyzji)[( )].

20. W piątej kolejności z tytułu okoliczności obciążających kwota podstawowa grzywny nałożonej na Outokumpu została podwyższona o 50% z uwagi na fakt, że została ona uznana za winną powrotu do naruszenia, ponieważ spółka ta była adresatem decyzji Komisji 90/417/EWWiS z dnia 18 lipca 1990 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 65 [EWWiS] w sprawie porozumienia i praktyk uzgodnionych europejskich producentów produktów z blachy ze stali nierdzewnej walcowanej (Dz.U. L 220, s. 28) (motyw 354 zaskarżonej decyzji).

21. W szóstej kolejności odnośnie do okoliczności łagodzących Komisja stwierdziła, że bez współpracy ze strony spółki Outokumpu mogłaby ustalić istnienie bezprawnego zachowania tylko w odniesieniu do okresu czterech lat, i w konsekwencji obniżyła kwotę wyjściową grzywny o 22,22 mln EUR, tak że kwota podstawowa odpowiada grzywnie, jaka zostałaby na nią nałożona za taki okres (motyw 386 zaskarżonej decyzji).

22. W siódmej kolejności Komisja dokonała na podstawie części D komunikatu w sprawie współpracy z 1996 r. obniżki kwoty grzywien o 50% w przypadku Outokumpu, o 20% w przypadku Wieland i o 30% w przypadku grupy KME (motywy 402, 408, 423 zaskarżonej decyzji)”.

Streszczenie zaskarżonego orzeczenia

27. Skarga KME w pierwszej instancji była zatytułowana: „Skarga w trybie art. 225 i 230 WE”. KME zwróciło się w do Sądu o:

– znaczne obniżenie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania, a także kosztami poniesionymi w związku z ustanowieniem gwarancji bankowej w miejsce zapłaty grzywny do czasu wydania wyroku; oraz

– podjęcie wszelkich innych środków, jakie Sąd uzna za stosowne.

28. Na poparcie tych żądań KME podniosło pięć zarzutów, przy czym każdy z nich dotyczy określenia wysokości grzywny, a mianowicie: a) zarzut nieuwzględnienia w sposób wystarczający przy obliczaniu wyjściowej wysokości grzywny rzeczywistego wpływu kartelu na rynek, b) zarzut nieprawidłowej oceny rozmiaru właściwego rynku, c) zarzut błędnego podwyższenia grzywny ze względu na czas trwania naruszenia, d) zarzut nieuwzględnienia okoliczności łagodzących oraz e) zarzut błędnego zastosowania komunikatu w sprawie współpracy. Sąd nie uznał żadnego z tych zarzutów za zasadny, wobec czego oddalił skargę w całości.

29. W odniesieniu do pierwszego zarzutu (nieuwzględnienia w sposób wystarczający rzeczywistego wpływu kartelu na rynek) Sąd uznał, że Komisja była uprawniona do zróżnicowania uczestników na podstawie udziału w rynku każdego z nich; że kartele, w szczególności ustalające ceny i dokonujące podziału klientów, z uwagi na sam ich charakter są tak poważne, że powinny być karane najwyższymi grzywnami, niezależnie od ich wpływu na rynek, po czym dodał, że „Komisja wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym istnienie rzeczywistego wpływu na właściwy rynek”.

30. W ramach zarzutu drugiego KME argumentowało, że Komisja błędnie oceniła wielkość rynku produkcji rur miedzianych na podstawie wartości obrotów obejmujących również surowiec (a konkretnie miedź), podczas gdy ten koszt był określany, a czasami bezpośrednio ponoszony, przez kupującego, wobec czego prawidłowa ocena powinna zostać oparta na wartości dodanej przez producentów. Sąd uznał, że brak było uzasadnionych powodów, by wartość obrotów na właściwym rynku obliczać z wykluczeniem określonych kosztów produkcji oraz że pomimo jej orientacyjnego charakteru, wartość obrotów stanowi adekwatne kryterium oceny wielkości i siły ekonomicznej przedsiębiorstwa zgodnie z przepisami prawa, według Komisji i Trybunału Sprawiedliwości.

31. W odniesieniu do zarzutu trzeciego (błędne podwyższenie grzywny – 10% na rok – ze względu na czas trwania naruszenia), Sąd uznał, że bez mylenia ze sobą wagi i czasu trwania naruszenia, Komisja skorzystała z przysługującego jej uznania w granicach zasad, które zobowiązała się stosować w wytycznych oraz że podwyższenie o 125% w okresie 12 lat i 10 miesięcy nie było nieproporcjonalne.

32. W zarzucie czwartym KME podniosło, że wbrew swoim własnym wytycznym Komisja nie wzięła pod uwagę następujących wskazywanych okoliczności łagodzących: i) okoliczności, że jeśli nawet KME nie powstrzymywało się systematycznie od wprowadzania w życie porozumień, to robiło to w ograniczonym zakresie, ii) okoliczności, że KME zaprzestało naruszenia, niezwłocznie i dobrowolnie, po kontroli przeprowadzonej przez Komisję; iii) trudnej sytuacji ekonomicznej na rynku rur przemysłowych; oraz iv) okoliczności, że KME przedłożyło materiał dowodowy, który był decydujący albo uzupełniał materiał uzyskany przez Komisję. Sąd stwierdził odpowiednio, że: i) KME nie przyjęło żadnego rzeczywistego zachowania konkurencyjnego i że ograniczone wprowadzenie kartelu w życie nie było wystarczającą okolicznością łagodzącą; ii) zmniejszenie wysokości grzywny w powodu zaprzestania naruszenia, w szczególności jeśli było ono umyślne, w momencie interwencji Komisji jest kwestią uznania Komisji, zależną od oceny okoliczności sprawy; iii) Komisja nie ma obowiązku traktowania złej pozycji finansowej sektora jako okoliczności wpływającej na zmniejszenie wysokości grzywny; oraz (iv) Komisja posiada zakres uznania w odniesieniu do uwzględniania okoliczności łagodzących i nie skorzystała z niego nieprawidłowo, stwierdzając, że to Outokumpu, a nie KME dostarczyło istotnych informacji.

33. W ramach zarzutu piątego (niewystarczające obniżenie grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy) KME podniosło, że: i) inne podmioty we wcześniejszych sprawach zostały potraktowane bardziej korzystnie; ii) informacja przedłożona przez KME powinna doprowadzić do obniżki większej niż 30%; oraz iii) Komisja naruszyła zasadę równego traktowania poprzez obniżenie o 50% grzywny Outokumpu. Sąd stwierdził odpowiednio, że: i) okoliczność, iż Komisja w przeszłości stosowała obniżki na określonym poziomie w związku z określonym zachowaniem, nie oznacza, że zobowiązana jest ona do zastosowania tej samej obniżki za podobne zachowanie w późniejszym postępowaniu; ii) jedynie poważny błąd w ocenie powinien podlegać weryfikacji, ponieważ Komisja posiada szeroki zakres uznania przy dokonywaniu oceny jakości i użyteczności współpracy świadczonej przez przedsiębiorstwo, w szczególności w zestawieniu z tym, co wniosły inne przedsiębiorstwa, a w niniejszej sprawie brak jest takiego oczywistego błędu; oraz iii) nie miało miejsca dyskryminujące traktowanie, ponieważ KME i Outokumpu nie były w porównywalnych sytuacjach.

Zarzuty podniesione w odwołaniu

34. W odwołaniu KME podniosło pięć zarzutów, które można streścić w następujący sposób.

35. Po pierwsze, uznając, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie rzeczywistego wpływu na właściwy rynek, co było jednym z czynników, które miały być wzięte pod uwagę przy ocenie kwoty podstawowej grzywny KME, Sąd naruszył prawo Unii Europejskiej (zwanej dalej „UE”), zaś uzasadnienie oddalenia pierwszego z zarzutów było nielogiczne i nieadekwatne. Ponadto podtrzymując wniosek Komisji, że ekonometryczny materiał dowodowy KME nie wykazał, że naruszenie jako całość nie miało wpływu na rynek, Sąd oczywiście wypaczył fakty i przedłożony mu materiał dowodowy.

36. Po drugie, aprobując dokonane przez Komisję określenie wielkości rynku, na który kartel miał wpływ (rury przemysłowe), przez uwzględnienie obrotów odrębnego rynku wyższego szczebla (rynku miedzi), pomimo że członkowie kartelu nie byli pionowo zintegrowani z tym rynkiem wyższego szczebla, Sąd naruszył prawo UE i niewystarczająco uzasadnił oddalenie drugiego z zarzutów KME.

37. Po trzecie, Sąd naruszył prawo UE oraz w sposób niejasny, nielogiczny i nieadekwatny uzasadnił utrzymanie w mocy odpowiedniej części analizowanej decyzji i oddalenie trzeciego z zarzutów KME, a mianowicie, że Komisja błędnie zastosowała wytyczne i naruszyła zasady proporcjonalności i równego traktowania, podwyższając o maksymalną wartość procentową podstawową kwotę grzywny KME z tytułu czasu trwania naruszenia.

38. Po czwarte, Sąd naruszył prawo UE, oddalając czwarty argument czwartego zarzutu KME oraz utrzymując w mocy odpowiednią część przedmiotowej decyzji, w której Komisja odmówiła KME przyznania przywileju obniżenia grzywny w związku z jego współpracą wykraczającą poza ramy komunikatu w sprawie współpracy, naruszając wytyczne oraz zasady słuszności i równego traktowania.

39. Po piąte, Sąd naruszył prawo UE oraz podstawowe prawo do pełnej i skutecznej kontroli sądowej, nie dokonując badania argumentacji KME w sposób dokładny oraz ujawniając stronniczą tolerancję wobec uznania Komisji.

40. Wydaje mi się, że spośród tych zarzutów odwołania piąty – ostatni, musi zostać zbadany jako pierwszy, ponieważ stanowisko zajmowane przez Trybunał w odniesieniu do ogólnego pytania o zakres, intensywność i charakter kontroli, jaka powinna być sprawowana przez Sąd w odniesieniu do podobnych spraw, będzie wpływać na odniesienie się do pierwszych czterech zarzutów, z których każdy kwestionuje inny aspekt tej kontroli.

Piąty zarzut odwołania: skuteczna kontrola sądowa

Odpowiednie fragmenty zaskarżonego orzeczenia

41. KME cytuje następujące fragmenty zaskarżonego orzeczenia na poparcie swojego argumentu, iż Sąd „w nadmiernym stopniu i niezasadnie poparł uznanie Komisji”:

„92 […] waga naruszenia jest określana na podstawie wielu czynników, które Komisja ocenia, dysponując szerokim zakresem uznania […]”.

„103 […] Do Komisji należy bowiem dokonanie, w ramach przysługującego jej zakresu uznania, wyboru stopy podwyżki, którą zamierza zastosować z tytułu czasu trwania naruszenia”.

„115 Przyjęcie wytycznych nie pozbawiło bowiem doniosłości wcześniejszego orzecznictwa, zgodnie z którym Komisja dysponuje zakresem uznania pozwalającym jej na uwzględnienie lub pominięcie niektórych okoliczności podczas ustalania wysokości grzywien, które zamierza nałożyć, w zależności od okoliczności sprawy. Zatem wobec braku w wytycznych wskazówki o imperatywnym charakterze w odniesieniu do okoliczności łagodzących, które mogą zostać uwzględnione, należy stwierdzić, że Komisja zachowała pewną swobodę przy dokonywaniu całościowej oceny wysokości ewentualnej obniżki grzywien z tytułu okoliczności łagodzących”.

„129 […] Komisji przysługuje pewien zakres uznania, jeśli chodzi o [uwzględnianie] okoliczności łagodzących […]”.

42. Fragmenty te mogą być odczytywane w kontekście „uwag wstępnych” poczynionych przez Sąd w pkt 32–37 zaskarżonego wyroku, chociaż do fragmentów tych KME nie odniosło się osobno:

„32 […] [N]ależy przypomnieć, po pierwsze, że z motywów 290–387 zaskarżonej decyzji wynika, że grzywny za naruszenie zostały nałożone przez Komisję na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, a po drugie, że nawet jeśli Komisja nie odwołuje się wyraźnie w zaskarżonej decyzji do [wytycznych], jest oczywiste, że ustaliła ona kwotę grzywien na podstawie określonej w nich metody.

33 Chociaż wytycznych nie można uznać za normę prawną, określają one normę postępowania, która stanowi pewną wskazówkę dla praktyki administracyjnej i od której Komisja nie może odstąpić w konkretnym przypadku bez podania powodów, które byłyby zgodne z zasadą równego traktowania (zob. wyrok Trybunału z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie C‑397/03 P Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑4429, pkt 91 i przytoczone tam orzecznictwo).

34 Zadaniem Sądu jest zweryfikowanie w ramach kontroli zgodności z prawem grzywien nałożonych w zaskarżonej decyzji, czy Komisja wykonała swe uprawnienia dyskrecjonalne zgodnie z metodą sformułowaną w wytycznych i w zakresie, w jakim Sąd stwierdzi, że Komisja od niej odstąpiła, zweryfikowanie, czy to odejście jest uzasadnione i umotywowane w sposób wystarczający pod względem prawnym. W tej kwestii należy podnieść, że Trybunał potwierdził ważność samej zasady wytycznych, a także metody, która jest w nich wskazana (wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑5425, pkt 252–255, 266, 267, 312, 313).

35 Samoograniczenie uprawnień dyskrecjonalnych Komisji wynikające z wydania wytycznych nie jest bowiem niezgodne z utrzymaniem znacznego zakresu uznania Komisji. Wytyczne zawierają elementy zwiększające elastyczność, przez co umożliwiają Komisji wykonywanie jej uprawnień dyskrecjonalnych w zgodności z przepisami rozporządzenia nr 17, tak jak zinterpretował te przepisy Trybunał (ww. w pkt 34 wyrok w sprawie Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, pkt 267).

36 W związku z tym w dziedzinach, w których Komisja zachowała zakres uznania, na przykład w odniesieniu do stopy podwyżki kwoty grzywny z tytułu czasu trwania naruszenia, kontrola zgodności z prawem tej oceny ogranicza się do zweryfikowania, czy nie występuje oczywisty błąd w ocenie (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie T‑241/01 Scandinavian Airlines System przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2917, pkt 64, 79).

37 Jednakże zakres uznania Komisji i jego granice, które Komisja wprowadziła, nie stanowią w żadnym razie przeszkody, by sąd wspólnotowy skorzystał ze swego nieograniczonego prawa orzekania (wyrok w Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 538), które upoważnia go do uchylenia, zmniejszenia lub zwiększenia nałożonej przez Komisję grzywny (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 8 lutego 2007 r. w sprawie C‑3/06 P Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑1331, pkt 06–62; wyrok Sądu z dnia 21 października 2003 r. w sprawie T‑368/00 General Motors Nederland i Opel Nederland przeciwko Komisji, Rec. s. II‑4491, pkt 181)”.

Podsumowanie stanowisk stron

Odwołanie KME

43. KME podnosi, że Sąd zaniechał dokładnego zbadania jego argumentów w pierwszej instancji i wyraził „nadmierną tolerancję” wobec uznania Komisji poprzez utrzymanie w mocy nieproporcjonalnej grzywny. Zaniechanie to, w opinii KME, narusza podstawowe prawo do pełnej, skutecznej i sprawiedliwej sądowej kontroli decyzji przez bezstronny i niezależny sąd.

44. Prawo konkurencji UE jest ukształtowane poprzez wzajemne oddziaływanie Komisji, spełniającej funkcje śledcze, oskarżycielskie i wykonawcze, oraz z drugiej strony władzy sądowniczej, stanowiącej źródło kontroli zewnętrznej. W orzecznictwie nie sprecyzowano dotąd znaczenia, stopnia i celu zakresu uznania przyznanego Komisji z uwzględnieniem równowagi instytucjonalnej pomiędzy tymi instytucjami.

45. Na stan tego wzajemnego oddziaływania wpływ miała ewolucja roli Komisji we wdrażaniu polityki konkurencji od czasu przyjęcia rozporządzenia nr 17. W 1962 r. do EWG należało sześć państw członkowskich, a doświadczenie w zakresie europejskiego prawa konkurencji czy zrozumienie dla tego prawa było niewielkie. Powiadomienia stanowiły użyteczne źródło informacji, umożliwiając Komisji sprawowanie kontroli a priori i ukształtowanie jej polityki egzekwowania prawa; rola Komisji sprowadzała się głównie do edukowania i zapewniania pewności prawa poprzez wydawanie formalnych decyzji w sprawie odstępstw, listów gwarancyjnych albo decyzji zatwierdzających. Pomimo że Komisja łączyła funkcje śledcze, oskarżycielskie i wykonawcze, śledztw i oskarżeń było stosunkowo niewiele, zaś grzywny zwykle niewysokie. W świetle powyższego za racjonalny, logiczny i sprawiedliwy uznać należy wniosek, do którego doszedł Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie Consten i Grundig( ), w myśl którego z uwagi na to, że korzystanie przez Komisję z jej kompetencji w sposób nieunikniony pociągało za sobą złożone oceny spraw ekonomicznych, sądowa kontrola tych ocen musiała uwzględniać ich charakter i ograniczać się do badania trafności ustaleń faktycznych i skutków prawnych, jakie Komisja z nich wywiodła. Ponadto samoograniczenie Komisji czyniło mniej istotnym kwestię ścisłego określenia granic wykonywania kompetencji do nakładania grzywien.

46. Jednakże arbitralne, niebezpieczne i niesprawiedliwe jest stosowanie tego samego zakresu „powściągliwości sądu” wobec uznania Komisji w okolicznościach aktualnego reżimu egzekwowania prawa konkurencji, który charakteryzuje się wzrostem wysokości grzywien, wpływających w sposób nieuchronny na spółki, wspólników i pracowników pod względem ekonomicznym i finansowym, co prowadzi do „kryminalizacji” de facto prawa konkurencji. Zasady konkurencji UE są bezpośrednio obowiązującymi przepisami prawa, w których interpretacji i zastosowaniu brak jest miejsca na uznanie motywowane politycznie, wobec czego stopień tolerancji sądów w tym zakresie przy kontroli zastosowania tych zasad przez Komisję w konkretnym przypadku również nie może być duży.

47. W obecnym reżimie, wprowadzonym rozporządzeniem 1/2003, art. 101 TFUE jako całość jest aktualnie stosowany nie tylko przez Komisję, ale również przez krajowe organy prawa konkurencji i sądy. Nikt nigdy nie twierdził, że sąd krajowy, stosując art. 101 TFUE w sprawach indywidualnych, posiada szeroki zakres uznania, który ma być popierany przez sąd wyższej instancji w przypadku zaskarżenia wyroku.

48. Doświadczenie i wiedza Komisji w zakresie oceny skomplikowanych okoliczności faktycznych i uwarunkowań ekonomicznych nie może usprawiedliwiać przyznania jej szerokiego zakresu uznania w stosowaniu prawa konkurencji UE. Przyznanie natomiast Sądowi kompetencji do bardziej szczegółowej kontroli w złożonych sprawach stanowiło reakcję na zarzuty, że stopień intensywności sądowej kontroli przestał odpowiadać wymogom systemu prawnego, który zaczął poważnie wkraczać w prawa indywidualne poprzez rygorystyczne wdrażanie zasad konkurencji. Ponadto zarówno Sąd, jak i Trybunał Sprawiedliwości często w sposób satysfakcjonujący dokonywały szczególnie dogłębnej analizy skomplikowanych spraw. Intensywność kontroli sądowej przeprowadzanej przez Sąd nie zmniejsza się z wraz ze wzrostem złożoności faktów w danej sprawie, ale zależy od oceny, jaki rodzaj analizy jest wymagany i odpowiedni w świetle okoliczności określonej sprawy.

49. Co więcej, Sąd posiada nieograniczone prawo orzekania w odniesieniu do grzywien nakładanych w sprawach konkurencji. Wykonując swoje kompetencje, nie powinien on przyznawać Komisji żadnego marginesu uznania w odniesieniu do kwestii właściwego i proporcjonalnego charakteru grzywny albo metody użytej do jej obliczenia – tym bardziej biorąc pod uwagę de facto karny charakter takich grzywien i sformułowany w EKPC wymóg poddania skutecznej kontroli sądowej każdej decyzji administracyjnej nakładającej sankcje karne. Sąd musi zatem zbadać, jak Komisja oceniła wagę i czas trwania niezgodnego z prawem działania w każdej sprawie, oraz może zastąpić tę ocenę własną oceną poprzez uchylenie, obniżenie albo podwyższenie grzywny. Pełne wykonywanie tego nieograniczonego prawa orzekania pociąga za sobą kontrolę nie tylko formalnej zgodności z prawem grzywny, ale także jej adekwatności, poprzez dokonanie niezależnej oceny wagi zachowania, za które mają zostać wymierzone sankcje, oraz ogólnej sprawiedliwości sankcji w świetle indywidualnych okoliczności danej sprawy.

50. Zakres uznania Komisji (o ile w ogóle on istnieje) powinien być w sprawach takich jak niniejsza definiowany zawężająco, a powściągliwość sądu przy ocenie, czy nie został on przekroczony, jeśli ma w ogóle mieć miejsce, musi być odpowiednio ograniczona. Techniczny charakter sprawy nie może stanowić przyczyny zaniedbania przez Sąd obowiązku zapewnienia przestrzegania prawa.

51. Innym zagadnieniem jest kwestia, czy kontrola przewidziana w systemie sądownictwa UE jest dość szeroka i intensywna, aby zapewnić poziom ochrony wymagany przez art. 6 ust. 1 EKPC. Debata w tym przedmiocie zaostrzyła się w kontekście nie tylko połączenia w gestii Komisji funkcji ścigania, oskarżania i wykonawczej, ale także postępującej „kryminalizacji” prawa konkurencji UE. Europejski Trybunał Praw Człowieka przez długi czas stał na stanowisku, że to wykonywanie władzy przez administrację, w tym nakładanie grzywien, nie jest sprzeczne z art. 6 ust. 1 EKPC. Jednakże chociaż takie wykonywanie władzy nie musi być w pełni „usądowione”, aby spełniało wymagania przewidziane w tym artykule, to muszą istnieć wystarczająco mocne gwarancje procesowe i skuteczny mechanizm kontroli sądu z pełnym zakresem kompetencji do kontroli decyzji administracyjnej. Wprawdzie wymagania stawiane systemowi kontroli sądowej przez art. 6 ust. 1 EKPC wymagają jeszcze doprecyzowania, ale ciągle nie ma jasności, czy istniejący system wdrażania prawa konkurencji UE, w tym kontrola sądowa, spełnia te wymagania.

52. Prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem zostało przewidziane również w art. 47 karty. Orzecznictwo potwierdza, że adresatom decyzji Komisji o nałożeniu grzywny w sprawach z zakresu prawa konkurencji przysługuje prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozumieniu EKPC oraz że naruszenie ich prawa do bezstronnego sądu powstaje, kiedy brak jest środka odwoławczego do sądu posiadającego pełne prawo orzekania.

Odpowiedź Komisji

53. Komisja podnosi, po pierwsze, że rozpatrywany zarzut odwołania jest zbyt ogólny i nieprecyzyjny, aby Trybunał mógł dokonać jego oceny [nie spełnia on tym samym warunków art. 112 ust. 1 lit. c) regulaminu postępowania], wobec czego jest niedopuszczalny, a po drugie wyrok Sądu został oparty na ustaleniach dokonanych przez ten Sąd, wobec czego zarzut odwołania jest bezzasadny.

54. W odniesieniu do kwestii braku precyzji KME wysuwa szereg argumentów na rzecz silnej kontroli sądowej decyzji Komisji, ale zgadza się z tym, że system administracyjnego wykonywania prawa połączony z kontrolą Sądu posiadającego pełne kompetencje orzecznicze jest zgodny z art. 6 ust. 1 EKPC. Zgadza się również, że Sąd i Trybunał Sprawiedliwości są co do zasady zdolne dokonać odpowiedniej kontroli i że w praktyce to robią. Nie podważa zatem podstawowej struktury sądowej kontroli decyzji Komisji.

55. KME powinno było zatem a) wskazać części wyroku, w których Sąd nie odniósł się właściwie do jego twierdzeń, b) określić standard, według którego powinna być oceniana kontrola tego Sądu, oraz c) wskazać, w jaki sposób w świetle tego standardu Sąd nie odniósł się właściwie do twierdzeń KME. Zamiast tego KME przytoczyło cztery fragmenty wyroku odnoszące się do uprawnień dyskrecjonalnych Komisji, bez wyjaśnienia, w jaki sposób wskazują one na to, że Sąd nie dokonał odpowiedniej kontroli decyzji Komisji w kontekście jego twierdzeń.

56. Przyznać należy, że brak jest jasności co do standardu, zgodnie z którym należy dokonywać oceny kontroli Sądu, która powinna zostać przeprowadzona zgodnie z art. 6 ust. 1 EKPC, nawet gdyby zgodzić się z KME, że grzywny nakładane na podstawie prawa konkurencji UE mają dla celów dokonywania tej oceny „penalny” charakter. KME unika jakiejkolwiek dyskusji, jaki to może mieć wpływ na kwestię prawidłowości standardu kontroli Sądu.

57. Europejski Trybunał Praw Człowieka jasno wskazał, że wymagania art. 6 ust. 1 EKPC różnią się nawet w ramach ogólnej kategorii „sankcji karnych”. Ze względu na to, że prawo UE wyraźnie definiuje grzywny wymierzane na podstawie prawa konkurencji jako nieposiadające charakteru karnego, zatem nie można ich zaliczyć do sensu stricte prawa karnego w ujęciu prezentowanym przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, zaś gwarancje, które znajdują zastosowanie do postępowania karnego, niekoniecznie znajdą tu pełne – rygorystyczne – zastosowanie.

58. W każdym razie Sąd posiada „pełne kompetencje orzecznicze” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (nie należy tego mylić z unijnym pojęciem „nieograniczonego prawa orzekania” w zakresie kontroli kar finansowych). Europejski Trybunał Praw Człowieka potępił jako nieadekwatny środek ochrony sądowej wobec aktów administracyjnych, taki który jest ograniczony do kontroli prawidłowości zastosowania prawa i który nie pozwala sądowi na naprawianie błędów dotyczących stanu faktycznego. Jednakże skoro sąd może jeszcze dostrzegać potrzebę przeprowadzenia kontroli proporcjonalności, ograniczenie kontroli w niektórych aspektach nie jest samo w sobie niezgodne z pojęciem „pełnych kompetencji orzeczniczych”, o których mowa w art. 6 ust. 1 EKPC.

59. W odniesieniu do drugiego twierdzenia, że wyrok Sądu był oparty na dokonanych przez niego ustaleniach, Komisja podnosi, że niezależnie od odniesień do uprawnień dyskrecjonalnych Komisji Sąd dokonał własnej dokładnej i skutecznej analizy wyliczenia grzywny i doszedł do własnych wniosków, że drugi, trzeci i czwarty zarzut KME były nieuzasadnione( ). Sąd rozważył i odrzucił w tym kontekście argumenty KME ze względu na ich treść, potwierdzając stanowisko Komisji, a nie „tolerując jej uznanie”. Niezależnie od tego, jaki standard kontroli wymagany jest przez art. 6 ust. 1 EKPC, Sąd temu standardowi uczynił zadość.

Ocena

60. KME argumentuje zasadniczo, że uznając, iż dokonywanie przez Komisję różnych ocen co do określenia wysokości grzywny mieści się w zakresie uznania tej instytucji, i odstępując z tego względu od dokonania własnej oceny w tym zakresie, Sąd nie poddał zaskarżonej decyzji analizie wymaganej przez EKPC i kartę.

61. Należy zatem ustalić, jak szczegółowa analiza jest wymagana przez te przepisy, przy czym najbardziej adekwatne wytyczne w tym względzie można znaleźć w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

62. KME podnosi, że procedury wykonywania prawa konkurencji, jak ta będąca przedmiotem niniejszego postępowania, które prowadzą do ustalenia, że przedsiębiorstwo dopuściło się zakazanych praktyk, i do nałożenia grzywny z tytułu stosowania tych praktyk, mają w rozumieniu EKPC wyraźnie charakter prawnokarny. Komisja zauważa, że zostało stwierdzone wprost, iż decyzje tego rodzaju nie mają „charakteru prawnokarnego”, ale zgodziła się, że zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie stanowi to kryterium decydującego; jeśli w świetle tego orzecznictwa mają one charakter prawnokarny, to w każdym razie nie można ich zakwalifikować do prawa karnego „sensu stricte” w rozumieniu orzecznictwa tego trybunału. Kwestia ta ma istotne znaczenie, ponieważ Europejski Trybunał Praw Człowieka zwykł wymagać bardziej restrykcyjnych gwarancji procesowych i wyższych standardów w odniesieniu do kontroli w postępowaniach karnych niż w cywilnych, a w ramach prawa karnego – w odniesieniu do prawa karnego „sensu stricte” bardziej niż w odniesieniu do innych postępowań.

63. Przy decydowaniu, czy postępowanie dotyczące określonego nieprawidłowego zachowania powinno zostać zakwalifikowane jako „karne”, czy też nie, Europejski Trybunał Praw Człowieka ma na względzie trzy „kryteria Engela”, nazywane tak w ślad za wyrokiem, w którym zostały po raz pierwszy sformułowane( ). Pierwszym z nich jest formalna klasyfikacja w odpowiednim systemie prawnym, ale uważa się ją „jedynie za punk wyjściowy”. W wyroku w sprawie Engel, podobnie jak w kolejnych wyrokach, Europejski Trybunał Praw Człowieka przypisał znacznie większe znaczenie, bo przeważające nad formalną klasyfikacją w prawie krajowym, drugiemu i trzeciemu kryterium, a mianowicie charakterowi naruszenia oraz stopniowi rygoryzmu sankcji, która grozi danemu podmiotowi za jego popełnienie. W tym kontekście trybunał ten uznał za istotne, czy sankcja nakładana jest na podstawie ogólnej zasady adresowanej do wszystkich obywateli, czy też do grupy o szczególnym statusie oraz czy ma ona stanowić przede wszystkim karę mającą na celu odstraszenie od ponownego popełnienia danego czynu, czy też rodzaj pieniężnego odszkodowania za wyrządzoną szkodę( ).

64. W świetle powyższych kryteriów bez przeszkód mogę stwierdzić, że procedura, w której grzywna jest nakładana za naruszenie przewidzianego w art. 81 ust. 1 WE zakazu zawierania porozumień dotyczących ustalania cen i podziału rynku, ma charakter „prawnokarny” w rozumieniu art. 6 EKPC, stopniowo definiowany przez Europejski Trybunał Praw Człowieka( ). Zakaz i możliwość nałożenia grzywny wynikają z powszechnie obowiązujących przepisów prawa pierwotnego i wtórnego; naruszenie polega na postępowaniu, które jest powszechnie postrzegane jako oszukańcze i szkodliwe dla interesu publicznego, która to cecha jest co do zasady wspólna z czynami zabronionymi przez prawo karne i oznacza stygmatyzację( ); grzywna do( ) 10% wartości obrotów rocznych jest niewątpliwie dolegliwa, a nawet może spowodować zakończenie działalności przez przedsiębiorstwo; celem grzywny jest niewątpliwie ukaranie i odstraszanie( ), bez elementu naprawienia szkody.

65. Prawdą jest, na co wskazała Komisja, że w wyroku w sprawie Neste( ) Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdzał, iż niektóre aspekty rosyjskiego prawa konkurencji wychodzą poza sferę prawnokarną. Jednakże czynniki, które wówczas wziął pod uwagę, wydają mi się w znacznym stopniu odmienne od tych, które występują w niniejszej sprawie. Trybunał ten podkreślił, że odpowiednie zasady prawa antymonopolowego znajdowały zastosowanie tylko do stosunków, które miały wpływ na konkurencję na rynkach towarów, przez co ich zastosowanie było ograniczone, że ich celem była ochrona i przywrócenie konkurencji, jak też że środki, które mogły być zastosowane, nie były „jako takie” sankcjami, ale zakazami, połączonymi z przepadkiem niezgodnie z prawem uzyskanego dochodu, pomyślanymi raczej jako finansowe odszkodowanie za szkodę niż kara o funkcji odstraszającej przed ponownym popełnieniem naruszenia.

66. Rzeczywiście, w orzeczeniu tym Europejski Trybunał Praw Człowieka podkreślił również, że niektóre typy zachowań monopolistycznych mogą być dozwolone, pod warunkiem udowodnienia, że służą dobru wspólnemu (możliwość ta istnieje w świetle art. 81 ust. 3 WE, przynajmniej teoretycznie, nawet w odniesieniu do zabronionych porozumień w przedmiocie ustalania cen i podziału rynku), podczas gdy zachowania rzeczywiście zakazane na gruncie prawa karnego zwykle nie podlegają tego typu usprawiedliwieniom o charakterze użytecznościowym; oraz że wolna konkurencja stanowi wartość względną, zależną od sytuacji, a działania na jej niekorzyść nie są jednoznacznie złe same w sobie. W odniesieniu do pierwszego z tych dwóch wniosków podkreśliłabym jednak, że – z całym szacunkiem dla Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – bez trudu można znaleźć zachowanie o charakterze niewątpliwie kryminalnym, które może jednak być dozwolone w określonych okolicznościach. Posiadanie broni może ogólnie stanowić czyn zabroniony przez prawo karne, lecz może być dozwolone w określonych sytuacjach dla bezpieczeństwa publicznego; sprzedaż określonych narkotyków może być przestępstwem, ale może być dozwolona dla ustalonych celów medycznych itd. W odniesieniu do drugiego wniosku należy stwierdzić, że ustalanie cen i podział rynku mają reperkusje dla konsumenta, a zatem również dla dobra wspólnego, które idą dużo dalej niż tylko „działania na niekorzyść wolnej konkurencji”, mające wpływ na społeczność przedsiębiorców.

67. Jeśli zatem procedura wymierzania grzywny w niniejszej sprawie mieści się w sferze prawa karnego w rozumieniu EKPC (oraz karty), to jednak zgodzę się z tym, że, używając sformułowania zawartego w wyroku w sprawie Jussila( ): „różni się [ona] od prawa karnego »sensu stricte«, a w konsekwencji gwarancje karne niekoniecznie znajdą pełne – rygorystyczne – zastosowanie”. Oznacza to w szczególności, że nałożenie sankcji karnych może być zgodne z art. 6 ust. 1 EKPC, jeśli w pierwszej instancji zostaną one nałożone nie przez „niezawisły lub bezstronny sąd ustanowiony ustawą”, ale przez podmiot administracyjny lub inny niż sąd, który nie spełnia wymagań tego przepisu, pod warunkiem że decyzja tego podmiotu jest poddana późniejszej kontroli sądu posiadającego pełne kompetencje orzecznicze i który spełnia te wymagania( ). Inaczej to ujmując, dostępne środki zaskarżenia muszą w sposób oczywisty umożliwiać naprawienie wszelkich uchybień, jakich dopuszczono się w postępowaniu w pierwszej instancji( ).

68. Potrójna rola Komisji w postępowaniach w zakresie wykonywania prawa konkurencji – śledcza, ścigania i wykonawcza – wywołała już sporo krytyki, przy czym część krytycznych wypowiedzi została przytoczona przez KME w odwołaniu( ). Pomimo jednak, że mogą istnieć przekonujące podstawy do stwierdzenia, że Komisja nie jest z tego względu „niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym ustawą”, wydaje mi się, że wnioski takie nie dotyczą w rzeczywistości przedmiotowego odwołania. Argument KME nie opiera się w istocie na nieprawidłowości postępowania przed Komisją, ale na tym, co KME uważa za nieprawidłowość dokonanej przez Sąd kontroli wyniku tego postępowania. To, że Komisja jest organem administracyjnym i może nie być w stanie rozdzielić całkowicie trzech pełnionych przez nią funkcji w postępowaniu( ), jest w kontekście odwołania oczywiste. Rozstrzygnięcia wymaga natomiast, czy Sąd wykonał przysługujące mu pełne kompetencje orzecznicze w niniejszej sprawie w rozumieniu orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka( ).

69. Trybunał opisał „pełne kompetencje orzecznicze” w tym znaczeniu jako mieszczące w sobie „kompetencję do unieważniania w każdym aspekcie, na gruncie zarówno prawnym, jak i faktycznym, decyzji organu niższego szczebla”. Sąd, który ma dokonać kontroli, „musi przede wszystkim posiadać kompetencje w zakresie badania wszelkich zagadnień faktycznych i prawnych związanych z rozpatrywaną przez niego sprawą”( ). Ten sam trybunał orzekł również, że stwierdzenie, czy trybunał orzekający jako sąd odwoławczy ma „pełne kompetencje orzecznicze”, albo że przeprowadza „wystarczającą kontrolę”, aby zaradzić brakowi niezależności organu orzekającego w pierwszej instancji, wymaga uwzględnienia takich czynników, jak „przedmiot zaskarżonej decyzji, sposób, w jaki decyzja ta została wydana, oraz treść sporu, w tym pożądane i rzeczywiste podstawy zaskarżenia( ).

70. Wydaje mi się, że nie ulega w zasadzie wątpliwości, że „nieograniczone prawo orzekania”, które Sąd posiada na podstawie art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17, spełnia te wymagania w odniesieniu do odwołań, w ramach których kwestionowana jest kwota grzywny, nawet jeśli, jak stwierdza Komisja, jest to pojęcie inne od kryterium „pełnych kompetencji orzeczniczych” Europejskiego Trybunał Praw Człowieka, które musi obejmować jeszcze odwołania w odniesieniu do na przykład rzeczywistego ustalenia naruszenia (które Sąd również może rozważać i rozważa – choć w ograniczonym zakresie – jeśli jest to przedmiotem rozpatrywanej przezeń sprawy). Jednakże w niniejszej sprawie zajmujemy się tylko odwołaniem dotyczącym kwoty grzywny i proponuję, aby nie rozszerzać dalej zakresu analizy. W tym kontekście nieograniczone kompetencje do uchylenia, obniżenia lub podwyższenia grzywny, bez ograniczeń jeśli chodzi o charakter podstaw (faktyczny albo prawny) do podejmowania tych decyzji, musi koniecznie, w moim przekonaniu, dostarczać gwarancji wymaganych przez art. 6 EKPC – przynajmniej w teorii.

71. Może jednak pojawić się pytanie, czy w konkretnym przypadku Sąd rzeczywiście we właściwy sposób wykonał swoje kompetencje w tym zakresie, i to właśnie pytanie zadaje tu KME.

72. Jest to uprawnione pytanie, jednak odpowiedź musi, moim zdaniem, uwzględniać szereg zastrzeżeń o charakterze ogólnym i szczegółowym, zaś sposób, w jaki zostało zadane, podlega analizie w świetle niektórych krytycznych uwag Komisji.

73. Po pierwsze, uważam, że najważniejsze znaczenie ma sposób, w jaki Sąd rzeczywiście dokonywał kontroli, mniej zaś istotne jest, w jaki sposób opisał tę kontrolę. Niekoniecznie zatem z odniesień do stopnia uznania, wyboru lub swobody pozostających do dyspozycji Komisji można wyciągnąć wnioski, że Sąd uchybił, odpowiadając na argumentację KME, obowiązkowi dokonania oceny sposobu, w jaki grzywna została nałożona. Z kolei z użycia sformułowania „w wykonaniu nieograniczonego prawa orzekania” nie można wyciągnąć wniosku, że Sąd rzeczywiście prawidłowo skorzystał ze swoich kompetencji do dokonania oceny. Każdą sprawę należy badać na podstawie treści przedstawionych w niej argumentów.

74. Wynika z tego, że niezależnie od zakresu kompetencji postępowanie przed Sądem jest postępowaniem kontradyktoryjnym. Ani art. 6 EKPC, ani orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie wymagają od „niezawisłego i bezstronnego sądu”, aby z własnej inicjatywy badał kwestie, które nie zostały przed nim podniesione. Orzecznictwo samego Trybunału wymaga, rzecz jasna, w odniesieniu do niektórych kwestii związanych z porządkiem publicznym (zasadniczo dotyczących gwarancji procesowych), aby były podnoszone przez sądy z urzędu, ale w innych aspektach wykonywanie nieograniczonego prawa orzekania Sądu musi być oceniane w kontekście treści argumentów, w sprawie których zażądano od niego rozstrzygnięcia.

75. Niemniej jednak pragnę zauważyć, że Sąd zażądał od Komisji przedłożenia szeregu dokumentów zgromadzonych w aktach administracyjnych, a Komisja dostarczyła w odpowiedzi dobrze ponad 500 stron. To sugeruje co najmniej, że dokładność kontroli była wystarczająca do zaspokojenia wymagań EKPC i karty. Do zbadania pozostaje jednakże kwestia, czy w świetle treści samego wyroku kontrola była przeprowadzona tylko w zakresie koniecznym. Innymi słowy, czy była ograniczona do zweryfikowania, czy Komisja nie przekroczyła granic uznania, czy rozważana była również (na wniosek KME) sama ocena dokonana w tych granicach?

76. W tym miejscu odniosę się do dwóch konkretnych zarzutów Komisji wobec argumentów wysuwanych przez KME.

77. Dopiero podczas rozprawy Komisja podniosła zarzut formalny, że KME w skardze w pierwszej instancji wprost wskazywało jako podstawę skargi art. 230 WE, nie zaś na art. 229 WE. Wobec tego najwyraźniej KME nie zażądało nawet od Sądu wykonania nieograniczonego prawa orzekania i dlatego nie mogło krytykować domniemanego zaniechania w tym zakresie.

78. Sugestia ta nie wydaje mi się przekonująca. Odniesienie się do art. 230 WE znajduje się jedynie w tytule skargi. Sam fakt, że KME wniosło o obniżenie grzywny, wystarcza do jednoznacznego stwierdzenia, że domagało się ono skorzystania przez Sąd ze swego nieograniczonego prawa do orzekania w odniesieniu do kar, a nie jedynie przeprowadzenia kontroli zgodności z prawem. Kontrola taka, jeśli jej wynik byłby korzystny dla skarżącego, mogła prowadzić jedynie do uchylenia grzywny, pozostawiając Komisji nałożenie nowej grzywny zgodnie z treścią orzeczenia. Skarga w całości dotyczy jednak obniżenia grzywny, o czym Sąd mógłby zadecydować jedynie na podstawie art. 229 WE oraz art. 17 rozporządzenia nr 17.

79. Z drugiej strony należy pamiętać, że KME nie zwróciło się do Sądu o ponowną ocenę, ale raczej o odpowiednie dostosowanie wysokości grzywny w świetle podnoszonych wad zaskarżonej decyzji.

80. Drugi z zarzutów Komisji wydaje się poważniejszy. Zwraca się w nim uwagę zasadniczo na to, że niezależnie od tego, na ile prawidłowo KME poddało pod rozwagę kwestię skrupulatnego korzystania przez Sąd z jego nieograniczonego prawa orzekania w sprawach takich jak niniejsza, nie wskazało ono określonego standardu kontroli, jaki powinien zostać zachowany, ani fragmentów wyroku, w których standard nie został zachowany.

81. W tym miejscu zgadzam się z Komisją. Piąty zarzut KME stanowi raczej ogólną krytykę systemu wykonywania prawa konkurencji UE oraz roli Sądu w tym systemie, aniżeli wskazanie konkretnych błędów Sądu, popełnionych w zaskarżonym wyroku. Utrwalone orzecznictwo nakazuje natomiast precyzyjnie wskazać kwestionowane elementy zaskarżonego orzeczenia i argumentację prawną sformułowaną w tym zakresie( ).

82. W normalnej sytuacji znalezienie takiej wady w zarzucie prowadziłoby do jego odrzucenia jako niedopuszczalnego. Wydaje mi się jednakże, że w niniejszej sprawie takie podejście nie byłoby właściwe. Prawdą jest, że piąty zarzut odwołania KME jako samodzielne twierdzenie nie dostarcza Trybunałowi dostatecznych wskazówek do podjęcia decyzji, czy i w jakim konkretnie zakresie Sąd mógł nie dokonać właściwej kontroli. Jest to jednak argument, który może dostarczyć dodatkowego kryterium do oceny pozostałych zarzutów odwołania – w ten sposób Komisja potraktowała go w odpowiedzi, badając go w kontekście drugiego, trzeciego i czwartego zarzutu odwołania.

83. Proponuję zatem nie traktować piątego odwołania zarzutu jako odrębnego twierdzenia, ale mieć na względzie podniesione w jego ramach argumenty przy badaniu pierwszych czterech zarzutów. Będę przy tym ograniczać się, jak wskazałam powyżej, do tego, w jaki sposób Sąd rzeczywiście zbadał podniesione przed nim zarzuty, zaś język, jakiego użył do opisu tego badania, stanowić będzie zaledwie jedną ze wskazówek w tym zakresie.

Pierwszy zarzut odwołania: rzeczywisty wpływ na rynek

Odpowiednie fragmenty zaskarżonego orzeczenia

84. Oceniając pierwszy zarzut KME (niewzięcie pod uwagę w sposób wystarczający rzeczywistego wpływu kartelu na rynek), Sąd dopuścił najpierw jako dowód trzy badania ekonometryczne przedłożone przez KME, a następnie dokonał następujących ustaleń:

„60. […] [S]karżące podważają […] zarówno dokonaną przez Komisję ocenę wagi naruszenia (zob. pkt 12 i 13 powyżej), jak i odmienne traktowanie, jakie Komisja zastosowała na podstawie udziałów w rynku przedsiębiorstw, które popełniły naruszenie (zob. pkt 16 powyżej).

61. W odniesieniu najpierw do odmiennego traktowania przedsiębiorstw, które popełniły naruszenie, należy stwierdzić, że w zawartym w zaskarżonej decyzji uzasadnieniu odnoszącym się do tej kwestii Komisja powołała się między innymi na konieczność uwzględnienia »szczególnego znaczenia każdego przedsiębiorstwa, a zatem rzeczywistego wpływu jego bezprawnego zachowania na konkurencję« (motyw 322 zaskarżonej decyzji). Jednakże należy podkreślić, że nawet w przypadku braku dowodu rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek Komisja ma prawo przyznać odmienne traktowanie w zależności od udziałów w danym rynku, jak to uczyniła w motywach 326–329 zaskarżonej decyzji.

62. Z orzecznictwa wynika bowiem, że udział każdego przedsiębiorstwa w rynku będącym przedmiotem ograniczającej praktyki stanowi okoliczność obiektywną, która pozwala na dokładne określenie odpowiedzialności każdego przedsiębiorstwa w odniesieniu do potencjalnej szkodliwości tej praktyki dla normalnej konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1181, pkt 197).

63. Podobnie w odniesieniu do oceny wagi naruszenia należy także podnieść, że nawet jeśli Komisja nie dowiodłaby, że kartel miał rzeczywisty wpływ na rynek, nie miałoby to znaczenia dla kwalifikacji naruszenia jako »bardzo poważnego« i w związku z tym dla ustalenia kwoty grzywny.

64. W tym względzie należy stwierdzić, że ze wspólnotowego systemu sankcji za naruszenie reguł konkurencji, wprowadzonego przez rozporządzenie nr 17, tak jak jest on interpretowany w orzecznictwie, wynika, że kartele z uwagi na ich charakter powinny być karane najwyższymi grzywnami. Ich ewentualny rzeczywisty wpływ na rynek, a zwłaszcza kwestia zakresu, w jakim ograniczenie konkurencji pozwoliło określonym przedsiębiorstwom uzyskać poziom cen rynkowych wyższy od poziomu, który byłby osiągnięty przy braku kartelu, nie jest kryterium rozstrzygającym dla ustalenia poziomu grzywien [zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 120 i 129; z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑219/95 P Ferriere Nord przeciwko Komisji Rec. s. I‑4411, pkt 33; z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, pkt 68–77; z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie C‑407/04 P Dalmine przeciwko Komisji, Rec. I‑829, pkt 129 i 130; ww. w pkt 62 wyrok w sprawie Tokai Carbon przeciwko Komisji, pkt 225; zob. także opinię rzecznika generalnego J. Mischa w sprawie C‑283/98 P Mo och Domsjö przeciwko Komisji (wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r.), Rec. I‑9855, I‑9858, pkt 95–101).

65. Należy dodać, że z wytycznych wynika, że porozumienia lub uzgodnione praktyki mające między innymi na celu, jak w niniejszej sprawie, ustalenie cen i podział klientów mogą zostać zakwalifikowane jako »bardzo poważne« wyłącznie na podstawie ich charakteru, przy czym nie ma potrzeby charakteryzowania takiego zachowania szczególnym wpływem na rynek lub zakresem geograficznym rynku. Wniosek ten poparty jest faktem, że o ile opis »poważnych« naruszeń wyraźnie wspomina o wpływie na rynek oraz skutkach wywoływanych na dużych obszarach wspólnego rynku, to opis »bardzo poważnych« naruszeń nie zawiera żadnego wymogu rzeczywistego wpływu na rynek ani skutków dotyczących określonego obszaru (wyrok Sądu z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 150).

66. Ponadto Sąd uważa, że Komisja wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym rzeczywisty wpływ kartelu na właściwy rynek.

67. W tym kontekście należy podkreślić, że założenie skarżących, zgodnie z którym Komisja, w przypadku gdyby powoływała się na rzeczywisty wpływ kartelu na rynek w celu ustalenia kwoty grzywny, byłaby zobowiązania do wykazania w sposób naukowy istnienia rzeczywistego wpływu ekonomicznego na rynek oraz związku przyczynowo‑skutkowego pomiędzy wpływem a naruszeniem, zostało odrzucone w orzecznictwie.

68. Sąd wielokrotnie bowiem orzekał, że rzeczywisty wpływ kartelu na rynek należy uznać za dostatecznie wykazany, jeżeli Komisja jest w stanie przedstawić konkretne i wiarygodne dane, które wskazują z wystarczającym prawdopodobieństwem, że kartel miał wpływ na rynek (zob. między innymi ww. w pkt 36 wyrok Sądu w sprawie Scandinavian Airlines System przeciwko Komisji, pkt 122; wyroki Sądu z dnia 27 września 2006 r.: w sprawie T‑59/02 Archer Daniels Midland przeciwko Komisji Rec. s. II‑3627, pkt 159–161; w sprawie T‑43/02 Jungbunzlauer przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3435, pkt 153–155; w sprawie T‑329/01 Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3255, pkt 176–178; w sprawie T‑322/01 Roquette Frères przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3137, pkt 73–75).

69. W tym względzie należy zauważyć, że skarżące nie podważyły prawdziwości przedstawionych w pkt 13 powyżej okoliczności faktycznych, na których Komisja oparła się w celu stwierdzenia istnienia rzeczywistego wpływu kartelu na rynek, a mianowicie faktu, że w okresie realizacji tajnego porozumienia ceny w niewielkim stopniu spadły, a w innych okresach znacznie wzrosły, wprowadzenia w życie systemu wymiany danych odnoszących się do wielkości sprzedaży i poziomów cen, istotnego udziału w rynku, jaki posiadają wszyscy członkowie kartelu, oraz okoliczności, że odnośne udziały w rynku uczestników kartelu pozostały w całym okresie naruszenia względnie stabilne. Skarżące jedynie podniosły, że na podstawie wspomnianych okoliczności faktycznych nie można wykazać, że rozpatrywane naruszenie miało rzeczywisty wpływ na rynek.

70. Tymczasem z orzecznictwa wynika, że Komisja może ze wskazówek przywołanych w punkcie poprzednim wywieść, że naruszenie miało rzeczywisty wpływ na rynek (zob. podobnie ww. w pkt 68 wyroki: w sprawie Jungbunzlauer przeciwko Komisji, pkt 159; w sprawie Roquette Frères przeciwko Komisji, pkt 78; w sprawie T‑59/02 Archer Daniels Midland, pkt 165; w sprawie T‑329/01 Archer Daniels Midland, pkt 181; wyrok Sądu z dnia 14 grudnia 2006 r. w sprawach połączonych od T‑259/02 do T‑264/02 i T‑271/02 Raiffeisen Zentralbank Österreich i in. przeciwko Komisji Zb.Orz. s. II‑5169, pkt 285–287).

71. W odniesieniu do argumentu skarżących, zgodnie z którym akta sprawy zawierają przykłady nieprzestrzegania tajnych porozumień, należy podnieść, że okoliczność, że porozumienia nie zawsze były przez członków kartelu przestrzegane, nie wystarcza, by wykluczyć wpływ na rynek (zob. podobnie ww. w pkt 65 wyrok Sądu w sprawie Groupe Danone przeciwko Komisji, pkt 148).

72. Argumenty, które skarżące opierają na ich własnym zachowaniu, także nie mogą być uwzględnione. Rzeczywiste zachowanie przedsiębiorstwa, które jakoby miało miejsce, nie ma bowiem znaczenia przy ocenie wpływu kartelu na rynek, ponieważ należy uwzględnić tylko skutki wynikające z całości naruszenia (wyrok Sądu z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑224/00 Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2597, pkt 167). Podobnie nie można zarzucać Komisji, że w motywie 303 zaskarżonej decyzji stwierdziła, że pierwotne sprawozdanie nie umożliwia obalenia jej wniosków dotyczących rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek. Zawarta w nim analiza ekonometryczna dotyczy bowiem jedynie danych liczbowych odnoszących się do skarżących.

73. W świetle całości powyższych rozważań należy zatem oddalić niniejszy zarzut jako bezzasadny.

74. Poza tym Sąd w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania uznaje, że nie należy podważać przeprowadzonej przez Komisję oceny kwoty wyjściowej grzywny ustalonej na podstawie wagi naruszenia”.

Podsumowanie stanowisk stron

Odwołanie KME

85. KME podważa wniosek Sądu, że Komisja wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, że kartel miał wpływ na rynek i że mogła wziąć taki wpływ pod uwagę, określając kwotę wyjściową grzywny. Wytyczne wymagały od Komisji wzięcia pod uwagę trzech elementów, w tym „rzeczywistego wpływu na rynek, jeśli można było go określić”. Wobec tego rzeczywisty wpływ na rynek mógłby zostać uwzględniony tylko wtedy, gdyby mógł zostać ustalony i wyliczony, i tylko w takim zakresie. Nie wolno było Komisji korzystać – powołując się na „rozsądne prawdopodobieństwo”, o którym mowa w wyroku w sprawie Roquette Frères( ) – z domniemań pozwalających na wzięcie pod uwagę istnienia wpływu na rynek w sytuacji, gdy nie mogła ustalić istnienia tego wpływu ani jego rozmiaru zgodnie z wytycznymi. Dopuszczenie korzystania z tych domniemań wyklucza możliwość odmiennego traktowania naruszeń ze względu na stopień ich wpływu na rynek. Orzecznictwo przywołanie w pkt 68 i 70 zaskarżonego wyroku jest w oczywisty sposób nieadekwatne.

86. Ponadto jeśli jeden z uczestników przedstawia ekonometryczny dowód na to, że kartel w całości nie miał żadnego wpływu na ceny rynkowe, przy czym podobne oświadczenia składają inni uczestnicy, to Komisja nie powinna być upoważniona do nieuwzględnienia tego dowodu, by móc uznać, że naruszenie miało taki wpływ – a następnie do wzięcia pod uwagę tej okoliczności przy określaniu wyjściowej kwoty grzywny zgodnie z wytycznymi – na podstawie tylko pośrednich dowodów, takich jak omawiane w pkt 69 zaskarżonego wyroku. W takich okolicznościach Komisja powinna była przedstawić materiał dowodowy bezpośrednio wskazujący na to, że kartel miał wpływ na rynek.

87. Ekonometryczny materiał dowodowy przedłożony przez KME był oparty na całościowych danych pochodzących ze wszystkich dostępnych faktur i informacjach o konsumentach z okresu ponad dziesięciu lat i wskazuje na to, że: i) statystycznie kartel nie posiadał poważnego wpływu na ceny stosowane przez KME oraz ii) że analiza ta pozostawała trafna także w odniesieniu do całości kartelu. Brak wpływu na rynek został potwierdzony zgromadzonymi w aktach sprawy dowodami świadczącymi o nieprzestrzeganiu porozumienia przez poszczególnych uczestników. Brak szkody dla końcowych użytkowników potwierdza w końcu okoliczność, że przedmiotowe rury stanowiły tylko około 2% ceny detalicznej produktów, które je zawierały.

88. Zgodnie z prawem Komisja powinna była przedłożyć bezpośredni dowód przeciwny, oparty na obiektywnych okolicznościach o charakterze ekonomicznym, dotyczących danego rynku i odpowiednich kwestii ekonomicznych, odzwierciedlający istnienie i rozmiary podnoszonego wpływu na rynek; nie była natomiast upoważniona do ustalenia, że kartel miał wpływ na rynek wyłącznie na podstawie dowodów pośrednich, na których oparta została przedmiotowa decyzja.

89. Zaskarżony wyrok jest wadliwy również dlatego, że zawiera nielogiczne i nieadekwatne uzasadnienie. Sąd, dokonując oceny twierdzenia KME, że ekonometryczny materiał dowodowy przedłożony przez KME wykazał całkowity brak wpływu na rynek, i) odniósł się jedynie do pierwotnego sprawozdania, zgodnie z którym kartel nie miał wpływu na ceny KME, a zatem ii) nie uwzględnił kolejnych dwóch sprawozdań zawierających wniosek, że kartel jako całość nie miał wpływu na rynek, oraz iii) ostatecznie odrzucił twierdzenie KME na tej podstawie, że z ekonometrycznego materiału dowodowego nie wynikało, że kartel jako całość nie miał wpływu na rynek. Innymi słowy, Sąd – przyjąwszy dowód, z którego wynika brak wpływu na rynek – odrzucił twierdzenie KME, uznając, że przedsiębiorstwo to nie przedstawiło tego rodzaju dowodu – tym samym wyraźnie wypaczając znaczenie przestawionych mu dowodów i faktów.

90. Nie wykrywając błędów prawnych popełnionych przez Komisję, Sąd naruszył prawo UE. KME wnosi zatem o ponowne określenie przez Trybunał Sprawiedliwości kwoty wyjściowej grzywny w taki sposób, aby przy jej obliczaniu pominięty został czynnik wpływu na rynek.

Odpowiedź Komisji

91. Komisja twierdzi, po pierwsze, że zarzut ten jest bezskuteczny, ponieważ skierowany jest przeciwko nieistotnemu uzasadnieniu o charakterze uzupełniającym.

92. Wniosek, że Komisja wykazała w sposób wystarczający pod względem prawnym, że kartel ma rzeczywisty wpływ na rynek, został sformułowany w sposób wyraźny wyłącznie przez wzgląd na kompletność analizy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wyrok nie może być uchylony w wyniku zakwestionowania wyłącznie takich ustaleń. Sąd stwierdził, że obie tezy zaskarżonej decyzji, w odniesieniu do których – zgodnie z twierdzeniem KME – rzeczywisty wpływ na rynek był istotny, były uzasadnione niezależnie od tego, czy można było ustalić istnienie takiego wpływu. W odniesieniu do odmiennego traktowania uczestniczących w porozumieniu przedsiębiorstw Sąd stwierdził, że nawet w braku dowodu na rzeczywisty wpływ na rynek Komisja była uprawniona do odmiennego ich potraktowania ze względu na różne wielkości ich udziałów w rynku. W odniesieniu do wagi naruszenia stwierdził zaś, że nawet jeśli Komisja nie dowiodłaby, że kartel miał rzeczywisty wpływ na rynek, nie miałoby to znaczenia dla kwalifikacji naruszenia jako „bardzo poważnego” i w związku z tym dla kwoty grzywny. KME nie wspomina nawet żadnego z tych dwóch ustaleń dotyczących kwestii zasadniczych, wobec czego pozostają one poza zakresem odwołania. Krytyka dodatkowego ustalenia, dokonanego jedynie w celu uzupełnienia analizy, nie może prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku.

93. Po drugie, Komisja podnosi, że rozpatrywany zarzut jest niedopuszczalny, gdyż zakwestionowano w nim ocenę stanu faktycznego.

94. KME podnosi jedynie, że Sąd: i) błędnie ustalił, że Komisja była uprawniona do wyciągnięcia wniosku o istnieniu rzeczywistego wpływu na rynek na podstawie materiału dowodowego wskazanego w pkt 69 wyroku; ii) w pkt 71 wyroku powinien był przydać więcej wagi dowodom, które KME postrzega jako wskazujące na brak wpływu na rynek i nieprzestrzeganie porozumienia przez uczestników kartelu; iii) w pkt 72 wyroku powinien był przydać więcej wagi badaniom ekonometrycznym, które KME postrzega jako wskazujące na brak statystycznie poważnego wpływu; oraz iv) powinien był zażądać bezpośrednich dowodów na istnienie i rozmiar wpływu na rynek.

95. Trybunał Sprawiedliwości nie posiada jednak kompetencji do ustalania stanu faktycznego ani, co do zasady, do badania materiału dowodowego przyjętego przez Sąd. Tylko Sąd ocenia wartość dowodów, pod warunkiem że zostały one prawidłowo uzyskane i że poszanowane zostały właściwe reguły i zasady. Z wyjątkiem sytuacji, gdzie oczywiste znaczenie dowodów zostało wypaczone, ocena ta nie podlega kontroli Trybunału Sprawiedliwości.

96. Dowody na rzeczywisty wpływ na rynek, na których oparta została analizowana decyzja, jak i płynące z nich wnioski były przedmiotem szczegółowej dyskusji przed Sądem, który dokonał streszczenia dowodów w pkt 69 swojego wyroku, aby w pkt 70 wyciągnąć wniosek, że Komisja była uprawniona do konkluzji, że kartel miał rzeczywisty wpływ na rynek, a następnie w pkt 71 i 72 odrzucić argumenty KME, że inne okoliczności podważają to ustalenie.

97. Ponadto poza tym, że argumenty KME były oparte wyłącznie na jego własnym zachowaniu, to badania ekonometryczne przedłożone przez KME zostały zasadniczo podważone przez szereg kwestii, które były szczegółowo dyskutowane przed Sądem. Sąd nie musiał orzekać w zakresie tych kwestii, bowiem argumenty KME i tak zostały odrzucone, Komisja jednak podsumowuje je w następujący sposób.

98. Badania zmierzały do wyciągnięcia wniosków dotyczących wpływu na rynek na podstawie porównania cen, które niewątpliwie zostały ustalone przez kartel, z cenami stosowanymi w okresach lub państwach „konkurencyjnych”. Obejmowało to jednak wiele obszarów, co do których istniały bezpośrednie dowody działalności kartelu. Jedno z porozumień cenowych zawierało określone podwyżki w wymienionych państwach oraz 8% we „wszystkich, które nie zostały wymienione”, co sugeruje, że cała sprzedaż KME była objęta kartelem oraz że nie było żadnych „konkurencyjnych” państw, które mogłyby zostać przedstawione do porównania.

99. W każdym razie analiza obliczeń statystycznych wskazywała na to, że ich domniemane wyniki odzwierciedlały także wzrost cen będący rezultatem działalności kartelu. Model KME nie mógł wykluczyć wzrostu o przeciętnie 10,5% rocznie i pokazał, że ceny KME Germany rosły rocznie o 29,9% w całym okresie działania kartelu. W innych kwestiach badania przyniosły niezwykłe rezultaty, których KME nie potrafił wyjaśnić.

100. Sąd zatem prawidłowo zbadał dowody na istnienie rzeczywistego wpływu na rynek, na których oparta została analizowana decyzja, oraz wszystkie argumenty KME podważające tę konkluzję. Na podstawie określonego, wiarygodnego i odpowiedniego materiału dowodowego, wykraczającego zasadniczo poza okoliczność, że porozumienia cenowe były przestrzegane, Sąd doszedł do przekonania, że wykazano istnienie rzeczywistego wpływu na rynek.

101. Po trzecie, Komisja podnosi, że ustalenia Sądu zostały należycie uzasadnione.

102. Argument KME – że rozumowanie Sądu prowadzące do ustalenia, że ekonometryczny materiał dowodowy nie wskazywał na to, że naruszenie jako całość nie miało wpływu na rynek, było nielogiczne i nieadekwatne, gdyż Sąd odniósł się jedynie do pierwotnego sprawozdania, dotyczącego tylko cen KME, nie wspominając o dwóch pozostałych sprawozdaniach dotyczących całości kartelu – jest oparty na błędnej interpretacji pkt 72 orzeczenia.

103. KME argumentowało przed Sądem, że badania przeprowadzone w odniesieniu do jego własnych cen udowodniły, że kartel nie miał rzeczywistego wpływu na rynek. Zarówno jednak badania wstępne (wzięte pod uwagę przez Komisję w analizowanej decyzji), jak i dwa dodatkowe badania (przedstawione przed Sądem) odnosiły się wyłącznie do sprzedaży KME. Sąd w pkt 72 wyroku odrzucił argument KME, dokonując niezależnej oceny okoliczności faktycznych i dowodów oraz podkreślając, że zachowanie pojedynczego przedsiębiorstwa nie ma znaczenia dla oceny wpływu kartelu jako całości. W rozumowaniu tym nie ma niekonsekwencji.

104. Znaczenie zbadania skutków kartelu jako całości jest w niniejszej sprawie oczywiste. W postępowaniu w pierwszej instancji Komisja podkreśliła, że kartel obejmował podział klientów i system, zgodnie z którym przed wizytą klienta uczestnicy musieli kontaktować się z liderem rynku w każdym kraju, żeby zapytać, jaka ilość mogła być sprzedana i za jaką cenę. Dane dotyczące cen KME nie mogą uzasadniać konkluzji dotyczących innych uczestników kartelu – na przykład jeśli KME nie podejmowało prób sprzedaży z uwagi na porozumienie o podziale klientów. KME sugerowało, że nie respektowało tych porozumień, jednak aby badania ekonometryczne mogły dostarczać w tym względzie informacji, przedsiębiorstwo to musiałoby udowadniać, że nie respektowało porozumień w stosunku do każdego klienta przypisanego innemu uczestnikowi kartelu. KME nawet nie próbowało przeprowadzić takiego dowodu ani przed Komisją, ani przed Sądem.

105. Ostatnie zdanie pkt 72 zaskarżonego orzeczenia odnosi się tylko do pierwotnego sprawozdania, ponieważ KME argumentowało, że w analizowanej decyzji błędnie uznano, że sprawozdanie to nie ma znaczenia dla sprawy. Dodatkowe sprawozdania nie istniały w czasie wydania zaskarżonej decyzji, więc nie mogły być wzięte pod uwagę. Sąd oczywiście przeanalizował wszystkie trzy badania ekonometryczne, aby dokonać oceny argumentów KME opartych na podstawie analizy cen tego przedsiębiorstwa. Argumenty te zostały odrzucone z przyczyny, która jest wspólna dla wszystkich trzech badań – odnosiły się one wyłącznie do cen KME.

Ocena

106. Pierwsze zagadnienie dotyczy tego, czy uznanie przez Sąd zarówno dokonanej przez Komisję oceny naruszenia jako „bardzo poważnego”, jak i będącego skutkiem tej oceny ustalenie kwoty wyjściowej grzywny może być usprawiedliwione samym charakterem naruszenia (ustalanie cen i podział rynku przez kartel), niezależnie od udowodnienia rzeczywistego wpływu na rynek.

107. W analizowanej decyzji Komisja określiła kwotę wyjściową na podstawie następujących ustaleń: a) że naruszenie było „bardzo poważne” ze względu na i) jego charakter, ii) jego wpływ na rynek oraz iii) wielkość rynku pod względem geograficznym oraz b) że udział w rynku KME był w przybliżeniu trzy razy większy niż udział w rynku przypadający na Outokumpu czy Wieland. Określiła ona ogólną kwotę wyjściową na 58,1 mln EUR – 35 mln EUR dla KME i 11,5 mln EUR dla każdego z pozostałych przedsiębiorstw.

108. KME w pierwszej instancji argumentowało, że zarówno przy ocenie powagi naruszenia, jak i rozdzielaniu kwoty wyjściowej grzywny pomiędzy uczestników kartelu Komisja nie wzięła pod uwagę rzeczywistego wpływu na rynek; uznała po prostu, że wpływ na rynek został ustalony, ale nie mógł być określony ilościowo, oraz że kwota wyjściowa mogła zostać prawidłowo rozdzielona na podstawie udziałów w rynku. KME stwierdziło zasadniczo, że Komisja była zobowiązana na gruncie prawa do wzięcia pod uwagę rzeczywistego wpływu na rynek, jeśli można było określić jego wielkość, że w tym wypadku można było to zrobić i że badania ekonometryczne przedłożone przez KME pokazywały, że wpływ ten był statystycznie niewielki; ogólna kwota wyjściowa powinna wobec tego zostać ustalona na najniższym poziomie odpowiedniej skali (rozpoczynającej się od 20 mln EUR za „bardzo poważne” naruszenia).

109. W pkt 63 wyroku Sąd stanął na stanowisku, że „nawet jeśli Komisja nie dowiodłaby, że kartel miał rzeczywisty wpływ na rynek, nie miałoby to znaczenia dla kwalifikacji naruszenia jako »bardzo poważnego« i w związku z tym dla ustalenia kwoty grzywny”, przedstawiając dodatkowe uzasadnienie o podobnym znaczeniu w pkt 64 i 65.

110. Argumentacja KME przedstawiona przed Sądem była skierowana przede wszystkim wobec kolejnych ustaleń zawartych w pkt 66–72 zaskarżonego wyroku, w których Sąd uznał „ponadto [tytułem uzupełnienia analizy]”, że Komisja w sposób wystarczający wykazała rzeczywisty wpływ kartelu na rynek.

111. Komisja twierdzi zatem, że rozpatrywany zarzut jest bezskuteczny, ponieważ KME nie podważyło kluczowego wniosku zawartego w pkt 63; nawet jeśli argumenty KME dotyczące rzeczywistego wpływu na rynek zostałyby uwzględnione, to i tak zasadne pozostałoby stwierdzenie, że kartel miał „bardzo poważny” charakter i wyrok nie mógłby zostać uchylony w zakresie, w jakim oddalono w nim zarzut pierwszy.

112. Nie dostrzegam błędu w tym rozumowaniu, ale nie wydaje mi się, żeby trzeba było zaakceptować założenie, że KME nie podważyło kluczowego wniosku zawartego w pkt 63.

113. Z pewnością jest prawdą, że KME nie podważyło wniosku, że Komisja była uprawniona do uznania naruszenia za „bardzo poważne” na podstawie samego tylko charakteru naruszenia. Zaznacza ono bowiem (co prawda w przypisie), że nie wyraziło odmiennego zdania w pierwszej instancji; argumentowało raczej, że wobec ograniczonego rzeczywistego wpływu kartelu na rynek kwota wyjściowa grzywny powinna zostać ustalona ogólnie na najniższym poziomie w skali dla „bardzo poważnych” naruszeń – mianowicie, zgodnie z wytycznymi, w wysokości 20 mln EUR – a nie 58,1 mln EUR. Rozpatrując pierwszy zarzut KME w tym kontekście, należy stwierdzić, że zmierza on (choć, należy przyznać, nie tak wyraźnie, jak można by sobie życzyć) do zakwestionowania wniosku Sądu, zgodnie z którym ponieważ rzeczywisty wpływ na rynek był bez znaczenia dla zakwalifikowania naruszenia jako „bardzo poważne”, to nie miał on również znaczenia dla określenia kwoty wyjściowej grzywny.

114. Zgadzam się jednakże, że jeśli wnioski zawarte w pkt 63–65 zaskarżonego wyroku zostałyby utrzymane w mocy, to kwestionowanie dalszych wniosków zawartych w pkt 66–72, nawet jeśli zostałoby dokonane z powodzeniem, byłoby daremne. Z początkowych słów pkt 66( ) wynika jasno, że rozważania, które następują po nich, wykraczają poza to, co Sąd uważa za wystarczające uzasadnienie. Ponadto logiczny jest wniosek, że jeśli „kartele z uwagi na ich charakter powinny być karane najwyższymi grzywnami”, bez względu na ich rzeczywisty wpływ na ceny rynkowe oraz jeśli Komisja opiera się raczej na istnieniu, a nie na dokładnym stopniu tego wpływu, ustalając kwotę początkową grzywny, to kwota ta nie może być kwestionowana poprzez próby udowodnienia, że wpływ ten był ograniczony.

115. Komisja utrzymuje, iż zarzut drugi jest niedopuszczalny, ponieważ dotyczy wyłącznie oceny okoliczności faktycznych dokonanej przez Sąd.

116. Również w odniesieniu do tej kwestii nie jestem absolutnie przekonana. Kilka aspektów argumentacji KME wydaje się dotyczyć oceny okoliczności faktycznych – w szczególności te zawarte w pkt 18–20 i 22 odwołania oraz pkt 87 i 89 powyżej – ale inne są argumentami o charakterze prawnym skierowanymi przeciwko nieprawidłowościom zaskarżonego wyroku (chociaż także i one mogłyby zostać bardziej precyzyjnie sformułowane). KME zasadniczo podnosi, że wobec braku jednomyślności co do wniosków wynikających z dostępnego materiału dowodowego Sąd nie powinien ograniczać się do pozwolenia Komisji na poleganie na „dowodach wskazujących z racjonalnym stopniem prawdopodobieństwa, że kartel ma wpływ na rynek”, ale powinien zażądać od niej przynajmniej skutecznego obalenia dowodów przeciwnych przedstawionych przez KME. Ten argument należy postrzegać, jak wyjaśniłam w pkt 113 powyżej, jako zmierzający do podważenia nie tylko stwierdzenia Sądu, że rzeczywisty wpływ na rynek był bez znaczenia dla zakwalifikowania naruszenia jako „bardzo poważne”, ale także stwierdzenia, że był on bez znaczenia dla ustalenia kwoty wyjściowej grzywny.

117. Wobec powyższego nie oddaliłabym pierwszego zarzutu jako bezskutecznego albo jako niedopuszczalnego ze względu na to, że zakwestionowano w nim tylko ustalenia faktyczne.

118. Z drugiej strony nie uważam, że zarzut ten należy uwzględnić w zakresie, w jakim dotyczy on kwestii prawnych. Stwierdzenie Sądu zawarte w pkt 64 wyroku, że ewentualny rzeczywisty wpływ kartelu na rynek nie jest kryterium rozstrzygającym dla ustalania wysokości grzywien, zostało obszernie uzasadnione przytoczonym przez Sąd orzecznictwem( ). Wpływ taki jest jedynie jednym z wielu czynników – nieograniczonych jedynie do trzech wskazanych wprost w wytycznych – które muszą być wzięte pod uwagę. W zakresie, w jakim Komisja ustaliła w analizowanej decyzji, że jakiś wpływ istniał (czego KME nie kwestionuje), mogła posłużyć się tym stwierdzeniem jako jednym z kryteriów obliczania kwoty wyjściowej grzywny. Ponieważ Komisja nie założyła przy tym, że wpływ na rynek miał jakiś konkretny wymiar, a wręcz przeciwnie – uznała, że wpływ ten nie mógł być dokładnie ilościowo określony( ) – nie może być krytykowana za brak dokładnego określenia poziomu wpływu na rynek, podobnie jak Sąd nie może być krytykowany za akceptację takiego podejścia.

119. Powinnam dodać, że jeśli przedsiębiorstwa decydują się na przedłożenie badań ekonometrycznych na poparcie swoich argumentów, to Komisja jest oczywiście zobowiązana do poświęcenia należnej uwagi tym dowodom przy ogólnej ocenie. Jeśli jednak nie akceptuje w całości dowodów, to nie ma obowiązku przedkładać badań ekonometrycznych uzasadniających przeciwne wnioski.

120. Pozostaje do rozważenia, jak wskazałam w pkt 83 powyżej, czy analiza zarzutu dokonana przez Sąd mogła nie spełniać standardów wymaganych przez EKPC i kartę.

121. W tej kwestii pragnę zauważyć, że KME nie wydaje się podnosić tego rodzaju uchybienia. Żaden z fragmentów przytoczonych w kontekście zarzutu piątego odwołania nie pochodzi z odpowiedniej części wyroku Sądu. Część ta nie zawiera z kolei określeń, które wywołały szczególny sprzeciw KME, a mianowicie odwołania do uznania Komisji.

122. Ponadto wydaje mi się, że Sąd odniósł się do zarzutu pierwszego zgodnie ze sposobem, w jaki zarzut ten został podniesiony przez KME.

123. Argument KME był oparty przede wszystkim na stwierdzeniu, że Komisja była zobowiązana, w ramach swoich własnych wytycznych, do tego, żeby albo ocenić wielkość rzeczywistego wpływu kartelu na rynek, albo w ogóle zrezygnować z powoływania się na ten wpływ. Sąd odniósł się do tego argumentu, a także – chociaż uważał to za niepotrzebne – zbadał zarówno dowody udostępnione w postępowaniu przed Komisją, jak i kolejne sprawozdania ekonometryczne przedstawione przez KME, konkludując, że powołanie się Komisji na wpływ na rynek przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny nie mogło być krytykowane. Tak więc pomimo że można byłoby podnosić inne kwestie – na przykład dotyczące potrzeby wyjaśnienia, dlaczego ogólna kwota wyjściowa wyniosła 58,1 mln EUR, a nie 20 mln EUR czy 100 mln EUR – nie zostały one podniesione, a Sąd zajął się tylko tymi, które zostały podniesione w sposób, który nie sugeruje wcale, że nie wykonywał on swych kompetencji orzeczniczych w pełnym zakresie, jak tego wymaga EKPC.

Drugi zarzut odwołania: rozmiar rynku

Odpowiednie fragmenty zaskarżonego wyroku

124. W analizowanej decyzji Komisja obliczyła rozmiar właściwego rynku przy uwzględnieniu kosztu miedzi użytej do produkcji rur. KME w pierwszej instancji argumentowało, że takie obliczenie ignorowało rzeczywistą sytuację na rynku. W rzeczywistości bowiem kupujący rury sami określają cenę miedzi, która ma być zastosowana, i cena ta, stanowiąca około dwóch trzecich ostatecznej ceny rur, jest po prostu przez nich ponoszona. Rzeczywista wartość ekonomiczna tego rynku jest ograniczona do marży z tytułu przetwarzania tego surowca, która stanowi około jednej trzeciej wartości 288 mln EUR, przyjętej w przedmiotowej decyzji.

125. W pkt 86–89 wyroku Sąd zauważył, że Komisja była uprawniona, ale nie zobowiązana do odniesienia się do wielkości rynku przy określaniu wagi naruszenia w celu ustalenia kwoty wyjściowej grzywny; że w tym przypadku tak zrobiła, jednakże biorąc ją pod uwagę tylko jako jeden z czynników; oraz że w związku z tym należało rozważyć, czy Komisja postąpiła prawidłowo, biorąc w tym względzie pod uwagę cenę miedzi. Konkluzja Sądu została przedstawiona w pkt 91–94 wyroku:

„91 […] [N]ie istnieje żaden uzasadniony powód, by wielkość obrotów na właściwym rynku obliczać z wykluczeniem określonych kosztów produkcji. Jak słusznie podniosła Komisja – we wszystkich sektorach przemysłowych istnieją koszty dotyczące produktu końcowego, których producent nie może kontrolować, a które jednak stanowią zasadniczy element całej jego działalności i w związku z tym nie mogą być wykluczone z wartości obrotów przy ustalaniu kwoty wyjściowej grzywny (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑491, pkt 5030, 5031). Okoliczność, że cena miedzi stanowi znaczną część ceny końcowej rur przemysłowych lub że ryzyko wahania cen jest znacznie wyższe niż w przypadku innych surowców, nie prowadzi do podważenia tego wniosku.

92 […] [W] odniesieniu do różnych twierdzeń skarżących, w których utrzymują one, że zamiast odwoływać się do kryterium wielkości obrotów właściwego rynku, w świetle odstraszającego celu grzywien i zasady równego traktowania bardziej stosowne byłoby ustalenie kwoty grzywny na podstawie rentowności właściwego sektora lub wartości dodanej z nim związanej, należy stwierdzić, że są one nieistotne. W tym względzie należy przede wszystkim stwierdzić, że waga naruszenia jest określana na podstawie wielu czynników, które Komisja ocenia, dysponując zakresem uznania (wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 2007 r. w sprawach połączonych T‑101/05 i T‑111/05 BASF przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4949, pkt 65), a ponieważ nie została ustalona wiążąca lub wyczerpująca lista kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić (ww. w pkt 64 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 129), nie jest zadaniem sądu wspólnotowego, lecz Komisji, dokonanie w ramach jej zakresu uznania i zgodnie z ograniczeniami wynikającymi z zasady równego traktowania i rozporządzenia nr 17 wyboru czynników i danych liczbowych, jakie uwzględni w celu wprowadzenia w życie polityki zapewniającej poszanowanie zakazów, o których mowa w art. 81 WE.

93 Następnie jest bezsporne, że wartość obrotów przedsiębiorstwa lub rynku jest w sposób nieunikniony nieprecyzyjnym i niedoskonałym czynnikiem oceny wagi naruszenia. Odwołanie się do tego kryterium nie umożliwia bowiem dokonania rozróżnienia ani pomiędzy sektorami o wysokiej wartości dodanej a sektorami o niskiej wartości dodanej, ani pomiędzy przedsiębiorstwami rentownymi a tymi, które osiągają mniejsze zyski. Jednakże wielkość obrotów pomimo jej przybliżonego charakteru jest obecnie uważana zarówno przez prawodawcę wspólnotowego, jak i przez Komisję i Trybunał za odpowiednie kryterium do oceny rozmiaru i siły gospodarczej danych przedsiębiorstw w ramach prawa konkurencji [zob. między innymi ww. w pkt 64 wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 121; art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, motyw 10 i art. 14 i 15 rozporządzenia Rady (WE) nr 139/2004 z dnia 20 stycznia 2004 r. w sprawie kontroli koncentracji przedsiębiorstw (Dz.U. L 24, s. 1).

94 W świetle całości powyższych rozważań należy stwierdzić, że Komisja słusznie uwzględniła cenę miedzi do celów ustalenia rozmiaru właściwego rynku”.

Podsumowanie stanowisk stron

Odwołanie KME

126. KME uważa, że skoro przedstawiona przez to przedsiębiorstwo charakterystyka właściwego rynku nie została zakwestionowana w zaskarżonym wyroku, w postępowaniu odwoławczym powinna ona zostać potraktowana jako ustalone fakty. Utrzymuje jednakże, że Sąd naruszył prawo i przedstawił niewłaściwe uzasadnienie przez to, że nie uznał, iż Komisja jest uprawniona do interpretowania „obrotu” jako obrotu netto przy obliczaniu wartości rynkowej.

127. Po pierwsze, orzecznictwo i praktyka Komisji wskazują na to, że obliczając kwotę wyjściową grzywny, Komisja musi wziąć pod uwagę szczególne cechy rynku lub danego przedsiębiorstwa. Sądy w przeszłości orzekały, że Komisja może odejść od ogólnej praktyki opierania swych obliczeń na wartości obrotów w okresie ostatniego pełnego roku trwania naruszenia, jeśli tenże ostatni rok nie jest reprezentatywny dla prawdziwych rozmiarów przedsiębiorstwa, jego siły ekonomicznej oraz skali naruszenia. W odniesieniu do obliczenia grzywny w maksymalnej wysokości Trybunał orzekał, że w każdym konkretnym przypadku, przy uwzględnieniu zarówno kontekstu, jak i celów systemu grzywien, Komisja powinna ocenić zamierzone oddziaływanie na dane przedsiębiorstwo, biorąc pod uwagę w szczególności wartość obrotów, która odzwierciedla rzeczywistą sytuację ekonomiczną podczas trwania naruszenia. Ostatnio Komisja często w swojej praktyce korzystała z przewidzianej w wytycznych możliwości odstąpienia od zasady uwzględniania sprzedaży podczas ostatniego pełnego roku gospodarczego, w którym przedsiębiorstwo uczestniczyło w naruszeniu, jeśli było to uzasadnione szczególnymi okolicznościami sprawy albo innymi czynnikami zewnętrznymi. Sąd stwierdził zaś, że Komisja może oprzeć swoją ocenę rzeczywistej zdolności ekonomicznej do spowodowania istotnej szkody na danych odnoszących się do wartości obrotów i udziału w rynku, chyba że szczególne okoliczności, takie jak cechy rynku, w sposób wyraźny zmniejszają znaczenie takich danych i wymagają wzięcia pod uwagę innych czynników.

128. Po drugie, okoliczność, że cena miedzi zależy wyłącznie od decyzji klienta o dokonaniu zakupu konkretnego dnia, sprawia, że przemysł rur miedzianych jest wyjątkowy i nieporównywalny z innymi sektorami przemysłu, zaś miedzi nie można porównywać z elementami – takimi jak energia, woda i wyposażenie – których ceny są określane umownie pomiędzy producentem a odpowiednim dostawcą. Sąd błędnie jednak stwierdził, że brak jest ważnych powodów wykluczenia ceny miedzi z rozmiaru rynku, na który wpływ miał kartel, dla celów obliczania grzywny. Postępując tak, naruszył również zasadę niedyskryminacji, w świetle której odmienne sytuacje powinny być traktowane odmiennie, oraz zasadę proporcjonalności. W odniesieniu do tej drugiej zasady grzywna KME odpowiada blisko 2% światowego obrotu KME uzyskanego w 2002 r., 40% obrotu uzyskanego w krajach EOG w 2002 r. na rynku rur przemysłowych, obliczonego na podstawie pełnej ceny rur, z uwzględnieniem ceny miedzi, 80% wartości obrotów uzyskiwanych z przetwarzania miedzi na tym rynku, 42% skonsolidowanego zysku operacyjnego brutto w 2003 r. oraz 16% jego skonsolidowanej wartości netto w czerwcu 2003 r.

129. Po trzecie, gdyby Komisja nałożyła grzywnę na KME za uczestnictwo w kartelu na tym samym rynku, zakończone w 2007 r., i obliczyła wartość rynkową na podstawie pełnych obrotów za ten rok, to wyjściowa kwota grzywny byłaby znacznie wyższa tylko dlatego, że w latach 2003–2007 nastąpił bardzo znaczny wzrost ceny miedzi.

130. Po czwarte, Sąd błędnie oparł się na swoim wyroku w sprawach połączonych Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji( ). W tej sprawie odpowiednie koszty czynników produkcji, takie jak koszty transportu i dostawy toreb, były pod kontrolą uczestników kartelu, podczas gdy w tej sprawie ceny miedzi nie były kontrolowane przez wytwórców rur. Błędnie ponadto oparł się na orzecznictwie, zgodnie z którym zakres uznania Komisji w odniesieniu do wyboru czynników użytych dla ustalenia wagi naruszenia, włączając w to, co do zasady, wartość obrotów, ponieważ globalna wartość obrotów nie stanowi istotnego wskaźnika wagi naruszenia na rynku rur przemysłowych. Zakres uznania Komisji w odniesieniu do wyboru tych czynników nie może obejmować możliwości brania pod uwagę elementów, które, w świetle szczególnych cech kontekstu ekonomicznego, nie mają znaczenia dla wagi naruszenia. Sąd nie zbadał w swoim wyroku, czy kryteria zastosowane przez Komisję były trafne i adekwatne.

Odpowiedź Komisji

131. Komisja utrzymuje, że twierdzenia KME dotyczące kwestii, jak ustalane są ceny miedzi oraz w jaki sposób sprzedawane są miedziane rury, nie stanowią ustalonych faktów w postępowaniu odwoławczym. Sąd nie musiał orzekać w przedmiocie tych okoliczności. Ustalenia Sądu nie potwierdzają przedstawionego przez KME opisu uczestników kartelu jako agentów zajmujących się kupnem metalu, a Komisja w szczególności argumentowała w pierwszej instancji, że z powodów, które ostatecznie uznano w zaskarżonym wyroku, twierdzenia KME, że przedsiębiorstwo to często działało jako agent dla swoich klientów, są bez znaczenia. Jak Komisja wyjaśniła, ilekroć klient rzeczywiście kupował miedź i zwracał się do KME o jej przetworzenie, cena metalu nie była wliczana do wartości obrotów KME. W każdym razie ustalenia Sądu odnośnie do rozmiaru rynku rur przemysłowych są nie do pogodzenia z sugestią, że producenci rur przemysłowych równolegle dokonują sprzedaży na konkurencyjnym rynku miedzi i skartelizowanym rynku przetwórstwa; jest tylko jeden rynek – rynek rur przemysłowych.