OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

PAOLA MENGOZZIEGO

przedstawiona w dniu 17 listopada 2010 r.( )

Sprawa C‑477/09

Charles Defossez

przeciwko

Christianowi Wiartowi, działającemu w charakterze syndyka masy upadłościowej spółki Sotimon Sarl

oraz

Office national de l’emploi (fonds de fermeture d’entreprises)

i

CGEA de Lille

wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Cour de cassation, chambre sociale (Francja)

Polityka społeczna – Ochrona pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy – Dyrektywy 80/987/EWG i 2002/74/WE – Ustalenie właściwej instytucji gwarantującej spłatę należności pracowniczych – Dopuszczenie pracownika do skorzystania z bardziej korzystnej gwarancji udzielonej przez instytucję, w której pracodawca jest ubezpieczony i w której opłaca on składki zgodnie z ustawodawstwem krajowym





1. Rozpatrywany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy( ), zmienionej dyrektywą 2002/74/WE( ) Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r.

2. Wniosek ten został złożony w związku ze sporem, do jakiego doszło pomiędzy C. Defossezem a C. Wiartem, działającym w charakterze syndyka masy upadłościowej spółki, w której zatrudniony był C. Defossez, zanim został on bezprawnie zwolniony z pracy. Spór ten dotyczył roszczeń z tytułu wynagrodzeń niewypłaconych na rzecz C. Defosseza wskutek niewypłacalności pracodawcy. Ze sporem wiąże się między innymi kwestia ustalenia właściwej instytucji gwarantującej zaspokojenie roszczeń C. Defosseza.

I – Ramy prawne

A – Prawo Unii

3. Dyrektywa 80/987 została kilkakrotnie znacznie zmieniona, najpierw przez dyrektywę 87/164( ), a następnie przez dyrektywę 2002/74, a wreszcie przez Akt przystąpienia z 1994 r.( ) Została ona uchylona i zastąpiona dyrektywą 2008/94( ).

4. Dyrektywa 2002/74 do tekstu dyrektywy 80/987 wprowadziła między innymi art. 8a, z którym związane jest pytanie prejudycjalne. Artykuł ten pojawia się w sekcji IIIa zatytułowanej „Przepisy dotyczące sytuacji ponadnarodowych” i stanowi, co następuje:

„1. Jeżeli przedsiębiorstwo prowadzące działalność na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich jest niewypłacalne w rozumieniu art. 2 ust. l, instytucją odpowiedzialną [za zaspokojenie] roszczeń pracowników [z tytułu kwot] pozostających do zapłaty jest instytucja [mająca swoją siedzibę] w tym państwie członkowskim, na terytorium którego [pracownicy ci] pracują lub zwykle pracują.

2. Zakres praw pracowniczych określany jest przez prawo regulujące działalność właściwej instytucji udzielającej gwarancji.

3. Państwa członkowskie podejmują środki niezbędne w celu zapewnienia, [aby] w przypadkach określonych w ust. 1 decyzje podejmowane w zakresie postępowania upadłościowego określone w art. 2 ust. 1, w stosunku do których wystąpiono z wnioskiem w innym państwie członkowskim, [były] brane pod uwagę w [razie] określania niewypłacalności w rozumieniu niniejszej dyrektywy”.

5. Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy 80/987 stanowi:

„Niniejsza dyrektywa nie narusza prawa państw członkowskich do stosowania lub wprowadzania przepisów ustawowych, wykonawczych bądź administracyjnych korzystniejszych dla pracowników”.

6. Ustęp drugi powyższego artykułu, który również został dodany dyrektywą 2002/74, stanowi:

„Wykonanie niniejszej dyrektywy w żadnych okolicznościach nie stanowi wystarczających podstaw do [pogorszenia] obecnej sytuacji w państwach członkowskich ani ogólnego poziomu ochrony pracowników w objętym nią obszarze”.

7. Na podstawie art. 2 ust. 1 akapit pierwszy i drugi dyrektywy 2002/74:

„1. Państwa członkowskie wprowadzą w życie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy przed dniem 8 października 2005 r. i niezwłocznie powiadomią o tym Komisję.

Państwa członkowskie stosują przepisy określone w akapicie pierwszym do każdego przypadku niewypłacalności pracodawcy, występującego po dacie wejścia w życie tych przepisów”.

8. Dyrektywa 2002/74 weszła w życie w dniu 8 października 2002 r.

B – Prawo krajowe

9. Zgodnie z art. L. 143‑11‑1, obecnie art. L. 3253‑6, francuskiego kodeksu pracy każdy przedsiębiorca prywatny jest zobowiązany do ubezpieczenia własnych pracowników najemnych, w tym pracowników oddelegowanych do pracy za granicą lub ekspatriantów, o których mowa w art. L. 5422‑13, od ryzyka braku zapłaty wynagrodzeń należnych na podstawie umowy o pracę w przypadku wszczęcia postępowania zabezpieczającego, upadłościowego lub likwidacyjnego.

10. Dyrektywa 2002/74/WE została transponowana do ustawodawstwa francuskiego w tytule II ustawy nr 2008‑89 z dnia 30 stycznia 2008 r. w sprawie wykonania przepisów wspólnotowych dotyczących statutu spółdzielni europejskiej i ochrony pracowników najemnych na wypadek niewypłacalności pracodawcy. Wspomniany tytuł wprowadził do kodeksu pracy artykuły od L. 143‑11‑10 do L. 143‑11‑15. Zgodnie z art. 6 wyżej wymienionej ustawy przepisy te stosuje się „do postępowań określonych w art. L. 143‑11‑10 kodeksu pracy, wszczętych od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym została ogłoszona niniejsza ustawa”.

II – Postępowanie przed sądem krajowym i pytanie prejudycjalne

11. Charles Defossez, wnoszący kasację w postępowaniu przed sądem odsyłającym, był zatrudniony najpierw jako kierownik budowy, a następnie jako brygadzista wykonujący swą pracę na terenie budowy należącym do spółki VPK w Belgii, najpierw od marca 1997 r. na rzecz spółki EBM, a następnie, od września 2000 r., na rzecz spółki Sotimon. Obie powyższe spółki były spółkami francuskimi.

12. Charles Defossez, po zwolnieniu go z pracy w grudniu 2003 r., zwrócił się w dniu 15 stycznia 2004 r. do Conseil de prud’hommes w Dunkierce.

13. Na mocy wyroku Tribunal de commerce w Dunkierce z dnia 1 czerwca 2004 r. spółka Sotimon została postawiona w stan likwidacji. W celu spowodowania, by roszczenia o zapłatę wynagrodzenia zostały zaspokojone, C. Defossez zwrócił się o interwencję przede wszystkim do CGEA (Centre de gestione et d’étude de l’AGS( )) z siedzibą w Lille, a także do Fond de fermeture d’entreprises (FFE) krajowego urzędu pracy (ONEM) w Belgii.

14. Decyzją z dnia 30 czerwca 2006 r. Conseil de prud’hommes w Dunkierce stwierdził, że umowa o pracę C. Defosseza została rozwiązana bez podania „rzeczywistej i poważnej” przyczyny, oraz ustalił wysokość kwoty należnej C. Defossezowi z tytułu zaległego wynagrodzenia, która miała zostać wpisana do pasywów wchodzących w skład masy likwidacyjnej spółki Sotimon. Orzeczenie to zostało opatrzone klauzulą wykonalności przeciwko CGEA.

15. Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2008 r. Cour d’appel w Douai zmienił wysokość kwoty należnej C. Defossezowi z tytułu zaległego wynagrodzenia i nadał orzeczeniu klauzulę wykonalności przeciwko FFE, wyłączając z postępowania CGEA z siedzibą w Lille.

16. Charles Defossez wniósł kasację od powyższego wyroku.

17. Uznając, że niezbędne jest dokonanie wykładni art. 8a dyrektywy 80/987 zmienionej dyrektywą 2002/74, Cour de cassation zwrócił się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 8a dyrektywy [80/987] zmienionej dyrektywą [2002/74], który w ust. 1 stanowi, że jeżeli przedsiębiorstwo prowadzące działalność na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich jest niewypłacalne, instytucją odpowiedzialną za zaspokojenie roszczeń pracowników z tytułu kwot pozostających do zapłaty jest instytucja mająca siedzibę w tym państwie członkowskim, na terytorium którego pracownicy ci pracują lub zwykle pracują, i którego ust. 2 przewiduje, że zakres praw pracowniczych określany jest przez prawo regulujące działalność właściwej instytucji udzielającej gwarancji – należy interpretować jako wskazujący odpowiedzialną w tym zakresie instytucję, wykluczając każdą inną lub – czy mając na uwadze cel dyrektywy, którym jest umocnienie praw pracowników korzystających z przysługującej im swobody przepływu i art. 9 tej dyrektywy, zgodnie z którym rzeczona dyrektywa nie narusza prawa państw członkowskich do stosowania lub wprowadzenia przepisów ustawowych, wykonawczych bądź administracyjnych korzystniejszych dla pracowników – należy interpretować w ten sposób, że nie pozbawia on pracownika prawa do skorzystania zamiast z gwarancji tej instytucji z korzystniejszej gwarancji instytucji, w której pracodawca jest ubezpieczony i dla której płaci składki zgodnie z prawem krajowym?”.

III – Postępowanie przed Trybunałem

18. Zgodnie z art. 23 statutu Trybunału uwagi na piśmie zostały złożone przez C. Defosseza, CGEA z siedzibą w Lille, rządy francuski, hiszpański, fiński, duński, szwedzki, irlandzki, Zjednoczonego Królestwa, a także Komisję.

19. W rozprawie, która odbyła się w dniu 7 października 2010 r., uczestniczyli: CGEA z siedzibą w Lille, rządy francuski, duński, irlandzki, fiński oraz Komisja.

IV – W przedmiocie pytania prejudycjalnego

A – Możliwość zastosowania art. 8a dyrektywy 80/987 do okoliczności sprawy rozpatrywanej przez sąd krajowy

1. Możliwość zastosowania ratione temporis

20. Na podstawie art. 2 ust. 1 akapit drugi dyrektywy 2002/74 państwa członkowskie stosują przepisy niezbędne do przyjęcia dyrektywy do ustawodawstwa wewnętrznego „do każdego przypadku niewypłacalności pracodawcy, do którego doszło po dacie wejścia w życie tych przepisów”( ). Ustalony termin wprowadzenia dyrektywy do ustawodawstwa wewnętrznego upłynął w dniu 8 października 2005 r. (art. 2 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2002/74).

21. Ustawa nr 2008‑89 zawierająca przepisy wprowadzające dyrektywę 2002/74 do ustawodawstwa francuskiego została uchwalona w dniu 30 stycznia 2008 r. Zgodnie z jej art. 6 przepisy ustawy stosuje się do postępowań wszczętych po dacie jej ogłoszenia.

22. W rozpatrywanej sprawie spółka Sotimon została postawiona w stan likwidacji sądowej na mocy wyroku Tribunal de Commerce w Dunkierce z dnia 1 czerwca 2004 r. Jest to data poprzedzająca wejście w życie przepisów wprowadzających dyrektywę 2002/74 do ustawodawstwa francuskiego oraz upływ określonego w dyrektywie terminu wprowadzenia jej przepisów przez państwa członkowskie do ich wewnętrznego porządku prawnego (8 października 2005 r.) Data ta jest jednak późniejsza w stosunku do daty wejścia w życie dyrektywy 2002/74 (8 października 2002 r.).

23. Na wstępie pojawia się zatem kwestia możliwości zastosowania do okoliczności sprawy artykułu 8a dyrektywy 2002/74, którego dotyczy pytanie prejudycjalne.

24. W tym względzie C. Defossez i rząd francuski zauważają, że chociaż przepisy wewnętrzne wprowadzające dyrektywę 2002/74 zostały przyjęte po upływie wyznaczonego w niej terminu, orzecznictwo francuskie już od pewnego czasu uznawało zasady ustanowione w art. 8a( ) na podstawie orzeczeń Trybunału, które zostaną szczegółowo omówione w dalszej części niniejszej opinii. Charles Defossez uważa, że jego sytuację należy rozpatrywać na podstawie art. 8a dyrektywy 2002/74, ponieważ ustawodawstwo francuskie było już zgodne z przepisem powyższego artykułu, zanim upłynął termin jego transpozycji do prawa krajowego.

25. Wydaje się, że do takiego samego wniosku doszedł Cour d’appel w Douai, a biorąc pod uwagę brzmienie pytania prejudycjalnego wniesionego do Trybunału, należy stwierdzić, że również Cour de cassation w postanowieniu odsyłającym.

26. Natomiast Komisja zauważa, że Francja w czasie wystąpienia stanu faktycznego nie dokonała jeszcze transpozycji dyrektywy 2002/74, gdyż transponowała ją znacznie później, co potwierdzałby wyrok z dnia 27 września 2007 r., w którym Trybunał orzekł, że Republika Francuska nie wykonała ciążących na niej zobowiązań w związku z niedotrzymaniem terminu transpozycji przedmiotowej dyrektywy( ).

27. Komisja wyklucza ponadto możliwość powołania się w niniejszej sprawie na artykuł 8a dyrektywy 80/987 ze względu na jego ewentualne bezpośrednie skutki. W tym względzie Komisja przywołuje wyrok w sprawie Velasco Navarro, w którym Trybunał stwierdził, że „jeżeli państwo członkowskie nie dokonało transpozycji dyrektywy 2002/74 w wyznaczonym terminie, na jej ewentualną bezpośrednią skuteczność można powołać się – poczynając od dnia 8 października 2005 r. [data upływu terminu transpozycji dyrektywy] – jedynie w związku ze stanem niewypłacalności, który zaistniał po tym dniu”( ). Zdaniem Komisji, taka sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie, ponieważ postawienie spółki Sotimon w stan likwidacji sądowej orzeczono w dniu 1 czerwca 2004 r.

28. W tych okolicznościach, zdaniem Komisji, pytanie prejudycjalne w brzmieniu nadanym mu przez Cour de cassation jest pozbawione znaczenia i należy je przeformułować, aby umożliwić rozpatrzenie przedstawionego sądowi krajowemu stanu faktycznego w świetle przepisów, które obowiązywały przed zmianą dyrektywy 80/987 dokonanej dyrektywą 2002/74. Zdaniem Komisji pytanie prejudycjalne należy sformułować w następujący sposób:

„Czy dyrektywę 80/987 w wersji obowiązującej przed zmianami wprowadzonymi przez dyrektywę 2002/74 można interpretować w ten sposób, że w ramach zawierających elementy ponadnarodowe postępowań w przedmiocie niewypłacalności daje ona możliwość wyboru właściwej instytucji gwarantującej zaspokojenie roszczeń o zapłatę wynagrodzenia należnego zainteresowanym pracownikom?”.

29. Pragnę przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za ustalenie którego jest on odpowiedzialny i którego prawidłowość nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w trybie prejudycjalnym, o które wnioskował sąd krajowy, jest możliwa tylko wtedy, gdy oczywiste jest, że wykładnia prawa wspólnotowego, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu toczącego się przed sądem krajowym, gdy problem jest natury hipotetycznej, bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego lub prawnego, które są niezbędne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione( ).

30. Propozycja Komisji dotycząca przeformułowania pytania prejudycjalnego nasuwa wniosek, że domniemanie znaczenia dla sprawy, z którego korzysta to pytanie na podstawie przytoczonego orzecznictwa Trybunału, zostało w odniesieniu do brzmieniu nadanego mu przez sąd krajowy obalone.

31. W rozpatrywanej sprawie Cour de cassation uznał za stosowne zwrócić się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym dotyczącym art. 8a dyrektywy 80/987. Stosowność pytania opiera się na założeniu, że w czasie wystąpienia stanu faktycznego sprawy orzecznictwo sądu stosowało już zasady określone w przedmiotowym przepisie. Uznając, że orzecznictwo to powinno mieć zastosowanie również do niniejszej sprawy, Cour de cassation zwrócił się do Trybunału o wykładnię rozpatrywanego przepisu.

32. W tych okolicznościach uważam, że pytanie prejudycjalne nie jest w sposób oczywisty pozbawione znaczenia dla rozstrzygnięcia sporu toczącego się przed sądem krajowym oraz że w ramach współpracy pomiędzy sądami krajowymi a Trybunałem, stanowiącej jedno z założeń postępowania prejudycjalnego, zbadanie oceny dokonanej przez Cour de cassation polegające na przeformułowaniu przedstawionego przez niego pytania nie jest zadaniem Trybunału. Ponadto zgoda na dokonanie wykładni, o którą zwrócił się sąd krajowy, nie podważa w żadnym stopniu orzeczonego przez Trybunał stwierdzenia, że Republika Francuska uchybiła swoim zobowiązaniom, ponieważ nie chodzi tu o przyznanie orzecznictwu Cour de cassation znaczenia środka transpozycji dyrektywy 2002/74, lecz jedynie o stwierdzenie, że w rozpatrywanej sprawie nie istnieją przesłanki do obalenia domniemania znaczenia dla sprawy, z którego korzysta pytanie prejudycjalne.

33. Mówiąc bardziej ogólnie, nie widzę powodu, dla którego Trybunał w przypadku okoliczności faktycznych, które zaistniały w trakcie biegu terminu transpozycji dyrektywy, oraz w braku wewnętrznych przepisów transponujących miałby się powstrzymać od udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne dotyczące przepisu przedmiotowej dyrektywy, wniesione przez sąd, który zamierza dokonać wykładni własnego ustawodawstwa krajowego w świetle powyższego przepisu, mimo iż nie jest do tego zobowiązany na podstawie prawa Unii( ).

34. W tym względzie chciałbym jednak zauważyć, że w wyroku w sprawie Adeneler( ) Trybunał, mając na uwadze w szczególności wyrok w sprawie Mangold( ), potwierdził ciążący na sądach państw członkowskich od daty wejścia w życie dyrektywy obowiązek powstrzymania się od dokonywania wykładni prawa wewnętrznego w sposób, który po upływie terminu transpozycji dyrektywy mógłby poważnie utrudnić realizację wskazanego w niej celu( ).

35. Również w świetle przedmiotowego orzecznictwa nie wydaje mi się, aby pytanie prejudycjalne wniesione do Trybunału było w sposób oczywisty pozbawione znaczenia( ).

36. Mając na uwadze powyższe, nie uważam zatem, że dokonanie zaproponowanego przez Komisję( ) przeformułowania jest niezbędne.

2. W przedmiocie materialnych przesłanek zastosowania art. 8a

37. Wnoszący kasację uważa, że jego sytuacja jest objęta przedmiotowym zakresem zastosowania art. 8a dyrektywy 80/987, ponieważ jego zdaniem spółka Sotimon wykazywała stałą obecność gospodarczą w Belgii. Rząd irlandzki w swoich uwagach pisemnych wydaje się poddawać w wątpliwość twierdzenie, że sam fakt, iż spółka Sotimon zarządzała terenem budowy w Belgii, mógłby prowadzić do wniosku o stałej obecności gospodarczej w tym państwie.

38. Cour de cassation nie skierował do Trybunału żadnego pytania w tym względzie. Ograniczę się zatem do odesłania do wyroku w sprawie Holmqvist( ) wymieniającego kryteria, na podstawie których należy rozpatrywać spełnienie warunku ustanowionego w art. 8a, a dotyczącego prowadzenia „działalności na terytorium co najmniej dwóch państw członkowskich”. Sąd krajowy powinien ocenić, czy w rozpatrywanej sprawie warunek ten został spełniony.

B – W przedmiocie wykładni art. 8a dyrektywy 80/987

1. Geneza artykułu

39. Jak już miałem okazję wspomnieć, kwestia ustalenia właściwej instytucji gwarantującej w sytuacjach zawierających elementy ponadnarodowe była już przedmiotem niektórych orzeczeń Trybunału, zanim dyrektywa 80/987 została zmieniona dyrektywą 2002/74.

40. W sprawie, która doprowadziła do wydania wyroku w sprawie Mosbaek( ), duński Østre Landsret zasadniczo zwrócił się do Trybunału z pytaniem o właściwą instytucję gwarantującą zaspokojenie roszczeń pracownika w przypadku niewypłacalności pracodawcy, jeżeli pracodawca prowadzi działalność w państwie członkowskim innym niż państwo, na terytorium którego pracownik przebywa i wykonuje swoją pracę.

41. Trybunał odpowiedział, że w takich przypadkach uznaje się właściwość instytucji państwa, na terytorium którego – zgodnie z przepisem art. 2 ust. 1 dyrektywy – „podjęto decyzję o wszczęciu postępowania upadłościowego lub stwierdzono ostateczne zamknięcie przedsiębiorstwa”( ). Trybunał stwierdził, że w większości przypadków, jest to państwo, na terytorium którego znajduje się zakład pracodawcy( ). Zdaniem Trybunału wniosek ten wynika z samej konstrukcji dyrektywy 80/987. Z jednej strony Trybunał stwierdził, że zastosowanie ustanowionego w dyrektywie systemu gwarancji jest uzależnione od złożenia wniosku o wszczęcie postępowania upadłościowego, które umożliwiłoby uwzględnienie roszczeń z tytułu wynagrodzenia za pracę( ). Z drugiej zaś strony zauważył on, iż ze względu na to, że zgodnie z art. 5 ust. b) dyrektywy system gwarancji jest co do zasady finansowany przez pracodawcę, uznanie właściwości instytucji gwarantującej, która pobrała lub powinna była pobrać składki od niewypłacalnego pracodawcy( ), byłoby zgodne z konstrukcją dyrektywy. Wreszcie, zdaniem Trybunału, fakt, że dyrektywa nie przewidywała systemu rozliczenia lub zwrotu płatności pomiędzy instytucjami gwarantującymi różnych państw członkowskich, stanowi potwierdzenie tego, że w przypadku niewypłacalności pracodawcy zamiarem prawodawcy wspólnotowego była „interwencja instytucji gwarantującej wyłącznie jednego państwa członkowskiego w celu uniknięcia niepotrzebnych nieporozumień pomiędzy prawnymi systemami krajowymi, a w szczególności sytuacji, w których pracownik mógłby domagać się zastosowania dyrektywy w kilku państwach członkowskich”( ).

42. W sprawie będącej przedmiotem wyroku w sprawie Everson i Barrass( ) Trybunał rozpatrywał inny stan faktyczny. Podczas gdy angielska firma, w której była zatrudniona C. Mosbaek, posiadała wyłącznie przedstawicielstwo w Danii, spółka prawa irlandzkiego, w której byli zatrudnieni G. Everson i T.J. Barrass, prowadziła działalność w Zjednoczonym Królestwie za pośrednictwem licznych oddziałów handlowych, których pracownicy byli ubezpieczeni w instytucji gwarantującej tegoż państwa członkowskiego. Zjednoczone Królestwo podniosło w swoich uwagach przedstawionych przed Trybunałem, że zgodnie z wyrokiem w sprawie Mosbaek należałoby stwierdzić właściwość irlandzkiej instytucji gwarantującej, ponieważ to właśnie w Irlandii wydano postanowienie o wszczęciu postępowania upadłościowego. Natomiast skarżący w postępowaniu przed sądem odsyłającym uważali, że obowiązek zapłaty ich należności spoczywał na instytucji gwarantującej w Zjednoczonym Królestwie, ponieważ w tym kraju wykonywali oni pracę.

43. Trybunał, stwierdzając różnicę pomiędzy stanem faktycznym sprawy rozpatrywanej przez sąd krajowy a stanem faktycznym leżącym u źródeł wyroku w sprawie Mosbaek, orzekł, że w przypadku gdy pracodawca posiada zakład wyłącznie w jednym państwie członkowskim, należy uznać właściwość instytucji gwarantującej w państwie członkowskim, w którym znajduje się ów zakład. Natomiast w przypadkach, w których pracodawca posiada kilka zakładów w różnych państwach członkowskich, należy jako kryterium dodatkowe przyjąć miejsce wykonywania pracy przez pracowników przy jednoczesnym wzięciu pod uwagę społecznego celu dyrektywy. Trybunał dodał, że w większości przypadków miejsce wykonywania pracy przez pracowników w rzeczywistości odpowiada „znanemu im środowisku społecznemu i językowemu”( ).

44. Opierając się w szczególności na ostatnim z wymienionych orzeczeń Trybunału, prawodawca wspólnotowy wprowadził do tekstu dyrektywy 80/987 art. 8a, wypełniając w ten sposób lukę istniejącą w pierwotnej wersji tego aktu prawnego. W swojej pierwotnej propozycji zmiany dyrektywy 80/987 Komisja podkreśliła, że luka ta stanowiła przyczynę niepewności prawnej i poskutkowała powstawaniem sporów przedstawianych sądom krajowym. Komisja zauważała, że liczba takich przypadków o zasięgu wspólnotowym na pewno wzrośnie wraz z ciągłym rozwojem rynku wewnętrznego i w miarę jak działalność przedsiębiorstw będzie wykraczała poza granice jednego państwa. Zdaniem Komisji nowy artykuł miał gwarantować niezbędne bezpieczeństwo prawne, skonsolidować prawa pracowników zgodnie z kierunkiem wskazanym przez Trybunał w wyroku w sprawie Everson i Barrass oraz zapobiec sytuacjom, które mogą doprowadzić do negatywnych kolizji pomiędzy przepisami( ). W odniesieniu do zaproponowanego łącznika właściwości Komisja podkreśliła, że instytucja gwarantująca państwa, w którym pracownik zazwyczaj wykonuje swoją pracę, jest przede wszystkim podmiotem, który otrzymuje lub powinien otrzymywać składki przeznaczone na finansowanie systemu gwarancji wypłaty należności pracowniczych, a jednocześnie stanowi instytucję zlokalizowaną najbliżej pracownika. „Pracownik będzie mógł bowiem dochodzić swoich praw w kraju, w którym zazwyczaj pracuje, nie będąc narażonym na barierę językową lub problem odległości”. Nie będzie on również zobowiązany zwracać się do instytucji mającej swoją siedzibę w innym państwie członkowskim, z którym nie łączą go żadne więzi i którego obowiązujące procedury nie są mu znane. Wreszcie, zdaniem Komisji, rozwiązanie miało umożliwiać przestrzeganie zasady równego traktowania, ponieważ wszystkie osoby pracujące w tym samym państwie korzystałyby z jednakowej ochrony( ).

45. Ciągłość pomiędzy dyrektywą 2002/74 a poprzedzającym jej przyjęcie orzecznictwem została ostatnio potwierdzona przez Trybunał w wyroku w sprawie Holmqvist( ).

2. W przedmiocie łącznika właściwości zawartego w art. 8a dyrektywy 80/987

46. Jak można było zauważyć, łącznik właściwości określony w art. 8a dyrektywy 80/987, mający znaczenie dla ustalania właściwej instytucji gwarantującej w sytuacjach ponadnarodowych, opiera się na pojęciu „zwykłego miejsca pracy”.

47. Wnoszący kasację w postępowaniu przed sądem krajowym utrzymuje, że na wstępie Trybunał powinien przystąpić do dokonania wykładni tego pojęcia. Wnoszący kasację uważa bowiem, że wykładnia ta w rozpatrywanej sprawie mogłaby doprowadzić do potwierdzenia właściwości AGS zamiast FFE. W takim przypadku Trybunał nie musiałby kontynuować swojej analizy.

48. Jednak pytanie wniesione przez Cour de cassation nie dotyczy tego zagadnienia, w związku z czym Trybunał nie jest zobowiązany do orzekania w tym zakresie. Ograniczę się zatem do zwięzłego przedstawienia tezy interpretacji podniesionej przez wnoszącego kasację w postępowaniu przed sądem krajowym oraz krótkiej refleksji na ten temat.

49. Przywołując opinię przedstawioną przez rzecznika generalnego D. Ruiza‑Jaraba Colomera w sprawie Holmqvist( ), Charles Defossez podnosi zasadniczo, że w celu ustalenia miejsca, w którym pracownik zwykle wykonuje pracę w rozumieniu art. 8a dyrektywy 80/987, należy określić, z którym terytorium jest on najbardziej związany. W rozpatrywanej sprawie, jako że C. Defossez był zatrudniony przez spółkę francuską, która sporządzała jego odcinki wynagrodzenia we Francji, opłacała we francuskiej instytucji składki przeznaczone na finansowanie gwarancji należności pracowniczych na wypadek niewypłacalności i została postawiona w stan likwidacji sądowej na podstawie prawa francuskiego, to właśnie Francja jest miejscem, z którym C. Defosseza łączą największe więzi społeczne, prawne i osobiste.

50. Niewątpliwie zaletą tezy C. Defosseza jest uprzywilejowanie elastycznego podejścia, zgodnego ze społecznym celem dyrektywy. Ponadto podejście to pozwala na zmniejszenie zakłóceń spowodowanych tym, że właściwa instytucja, której zadaniem jest zapewnienie gwarancji wypłaty należności pracowniczych, nie jest jednocześnie podmiotem otrzymującym składki przeznaczone na finansowanie gwarancji( ).

51. Teza ta wydaje się jednak sprzeczna z przepisami. W odróżnieniu od innych systemów normatywnych mających zastosowanie do stosunków pracy najemnej, które prowadzą do kolizji prawa lub jurysdykcji ( ), w dyrektywie 80/987 prawodawca wspólnotowy w art. 8a opowiedział się za jednym łącznikiem właściwości, opartym właśnie na zwykłym miejscu wykonywania pracy.

52. Jest prawdopodobne, że ze względu na genezę rozpatrywanego przepisu wybór takiego łącznika właściwości jest związany z ustanowionym przez Trybunał w wyroku w sprawie Everson i Barrass domniemaniem, zgodnie z którym miejsce wykonywania pracy w większości przypadków odpowiada środowisku społecznemu i językowemu, które jest znane pracownikowi. Tym niemniej wykładnia rozpatrywanego przepisu przedstawiona przez C. Defosseza jest sprzeczna z takim wyborem, ponieważ zakłada ona ciągłe poszukiwanie miejsca, z którym pracownika łączą największe więzi społeczne, prawne i osobiste. Przyjęcie takiej wykładni doprowadziłoby do faktycznego zastąpienia łącznika właściwości, o którym mowa w art. 8a, innym łącznikiem.

53. Podobnie należy stwierdzić, że prawodawca wspólnotowy nie nadał, a przynajmniej nie w sposób wyraźny, żadnego niezależnego znaczenia kryterium miejsca, w którym opłacane są składki na ubezpieczenie społeczne przeznaczone na zagwarantowanie należności pracowniczych, mimo iż w wyroku w sprawie Mosbaek Trybunał przyznał takiemu czynnikowi istotną, jeżeli nie decydującą wagę, chociaż nie uznał go bezpośrednio za łącznik właściwości( ). Natomiast w sprawie Everson i Barrass rozwiązanie przyjęte przez Trybunał rzeczywiście wskazywałoby na właściwość instytucji gwarantującej, która otrzymywała wpłaty tytułem składek za skarżących w postępowaniu przed sądem krajowym( ).

54. W przytoczonej propozycji zmiany dyrektywy 80/987 Komisja podkreślała, że normą jest sytuacja, gdy instytucja gwarantująca kraju, w którym pracownik zwykle wykonuje swoją pracę, jest również podmiotem, który otrzymuje lub powinien otrzymywać składki przeznaczone na finansowanie systemu gwarancji należności pracowniczych( ). Tekst artykułu 8a pierwotnie zaproponowany przez Komisję odnosił się wprost do pojęcia „zakładu”( ) pracodawcy, oznaczającego dostatecznie trwałą obecność handlową na terytorium określonego państwa członkowskiego, która wiązałaby się w szczególności z wypłacaniem wynagrodzeń pracownikom najemnym w tym państwie, powiązaniami z administracją tego państwa i opłacanymi w tym państwie składkami na ubezpieczenie społeczne( ).

55. Jak jednak widać, sformułowanie przyjęte ostatecznie w art. 8a nie zawiera takiego pojęcia. Ponadto z tego względu, że w wyroku w sprawie Holmqvist Trybunał zinterpretował przedmiotowy zakres zastosowania tego artykułu w sposób szczególnie szeroki, obejmując nim również takie sytuacje jak ta, która doprowadziła do wydania wspomnianego wyroku w sprawie Mosbaek( ), stosowanie tego artykułu w znacznej liczbie przypadków rzeczywiście doprowadzi do uznania właściwości instytucji gwarantującej innej niż podmiot otrzymujący wpłaty tytułem składek.

56. Powyższe uwagi nie prowadzą do wniosku, że w sytuacjach szczególnie złożonych, a więc sytuacjach wyjątkowych, w których zastosowanie łącznika określonego w art. 8a doprowadziłoby do pozbawienia pracownika ochrony, mogą być istotne również inne kryteria właściwości niż kryterium zwykłego miejsca wykonywania pracy (jak na przykład kryterium miejsca, w którym są opłacane składki przeznaczone na finansowanie gwarancji należności pracowniczych, lub kryterium miejsca, w którym znajduje się zakład pracodawcy, czy nawet miejsce zamieszkania pracownika).

57. Wydaje się jednak, że wspomniane przypadki nie dotyczą sytuacji, w jakiej znajduje się C. Defossez. Rzeczywiście z jednej strony przez cały okres jego zatrudnienia w spółce Sotimon świadczył on swoją pracę wyłącznie w jednym państwie członkowskim, w którym jak się zdaje, stale przebywał. Z drugiej zaś strony, mimo iż z orzeczenia sądu krajowego wynika, że ze względu na pułap przewidziany w ustawodawstwie belgijskim właściwość FFE oznacza zmniejszenie praw, które przysługiwałyby C. Defossezowi, uznanie właściwości AGS nie wiąże się jednak z pozbawieniem C. Defosseza ochrony przewidzianej w dyrektywie.

3. Odpowiedź na pytanie prejudycjalne

58. Wydaje mi się, że kwestia wniesiona do Trybunału obejmuje zasadniczo trzy następujące pytania:

a) czy art. 8a dyrektywy 80/987 przyznaje pracownikowi możliwość skorzystania z gwarancji oferowanej przez instytucję inną niż instytucja określona na podstawie łącznika właściwości przewidzianego w powyższym artykule, w przypadku gdy gwarancja ta jest dla pracownika korzystniejsza?

b) czy przepis ten wyklucza możliwość skorzystania przez pracownika z bardziej korzystnej gwarancji oferowanej przez instytucję inną niż instytucja określona na podstawie łącznika właściwości przewidzianego w powyższym przepisie?

c) czy przepisy dyrektywy 80/987, zmienionej dyrektywą 2002/74, pozwalają na ustanowienie przez dane państwo członkowskie, że pracownik może skorzystać z gwarancji oferowanej przez instytucję, do której pracodawca opłacał składki zgodnie z prawem krajowym, w przypadku gdy gwarancja ta jest korzystniejsza dla pracownika niż gwarancja oferowana przez instytucję określoną na podstawie łącznika właściwości, o którym mowa w art. 8a wspomnianej dyrektywy?

59. Z niżej podanych przyczyn uważam, że odpowiedź na pytania a) i b) powinna być przecząca, natomiast odpowiedź na pytanie c) powinna być twierdząca.

60. Brzmienie, geneza ani też ratio legis art. 8a dyrektywy 80/987 nie prowadzą do wniosku, że na podstawie powyższego przepisu pracownikowi w określonych okolicznościach przysługuje możliwość wyboru właściwości instytucji gwarantującej innej niż instytucja określona na mocy tego artykułu.

61. Jak wynika z motywu siódmego dyrektywy 2002/74, zasadniczo celem powyższego przepisu jest zagwarantowanie pewności prawa. Przepis ten zmierza również do zapobieżenia sytuacji, w której ponadgraniczny charakter działalności prowadzonej przez niewypłacalne przedsiębiorstwo mógłby spowodować zwłokę w zapłacie należności pracowniczych.

62. Zgodnie z tymi celami przepis art. 8a dyrektywy 80/987 zawiera łącznik właściwości, za pomocą którego można ustalić właściwą instytucję gwarantującą. Jak widać powyżej, prawodawca wspólnotowy opowiedział się za stosowaniem jednego łącznika właściwości, który w większości przypadków powinien umożliwić ustalenie właściwej instytucji w prosty i szybki sposób. Przepis ten nie przewiduje żadnego pomocniczego lub alternatywnego łącznika właściwości. Podobnie nie przyznaje on pracownikowi w sposób wyraźny żadnej możliwości wyboru, również w przypadku gdy wskutek zastosowania tego przepisu pracownik otrzyma gwarancję o mniejszym zakresie niż ta, z której skorzystałby, gdyby na podstawie innego łącznika właściwości uznano, że instytucja innego państwa członkowskiego jest właściwa. Ponadto wydaje się, że taka możliwość wyboru jest sprzeczna z celami jasności i pewności prawa, które przyświecały prawodawcy wspólnotowemu w trakcie zmiany dyrektywy 80/987 i wprowadzenia do jej treści artykułu 8a.

63. Nie należy uważać, że ewentualność, iż zastosowanie powyższego artykułu w istocie może prowadzić do obniżenia poziomu gwarancji udzielonej pracownikowi, jest sama w sobie sprzeczna ze społecznym celem dyrektywy 80/987, która – jak wielokrotnie stwierdził Trybunał, zmierza do zapewnienia minimalnej ochrony pracownikom najemnym na wypadek niewypłacalności pracodawcy( ) i która poza tym zakresem umożliwia utrzymanie różnego stopnia ochrony przyznawanej przez poszczególne państwa członkowskie.

64. Sugerowaną powyżej wykładnię podzielają wszystkie rządy uczestniczące w postępowaniu oraz Komisja.

65. Mimo iż rozpatrywany przepis nie przyznaje pracownikowi prawa wyboru pomiędzy różnymi instytucjami gwarantującymi, z którymi jest on związany na podstawie łączników właściwości, nie wyklucza on jednak możliwości skorzystania przez pracownika z gwarancji udzielonej przez instytucję inną niż instytucja określona na podstawie zastosowania tego przepisu, o ile jest to dla niego korzystniejsze i przewidziane przez znajdujące zastosowanie ustawodawstwo krajowe.

66. Stwierdzenie, iż właściwość ustalona na mocy wspomnianego przepisu może wykluczyć nawet uzupełniającą lub zastępczą interwencję innej, krajowej instytucji gwarantującej, w przypadku gdyby interwencja ta spowodowała podniesienie poziomu ochrony pracownika wynikającego z zastosowania dyrektywy, wydaje się w sprzeczności zarówno ze społecznym celem dyrektywy, jak i z ustanowionym przez nią powiązaniem pomiędzy przepisami krajowymi a przepisami wspólnotowymi.

67. W związku z tym pragnę zauważyć, że na podstawie art. 9 ust. 1 dyrektywy 80/987 dyrektywa ta nie narusza prawa państw członkowskich do stosowania lub wprowadzenia korzystniejszych dla pracowników przepisów ustawowych, wykonawczych bądź administracyjnych. Ustęp drugi powyższego artykułu, wprowadzony przez dyrektywę 2002/74, stanowi ponadto, że wykonanie niniejszej dyrektywy „w żadnym wypadku nie może stanowić uzasadnienia dla pogorszenia sytuacji w państwach członkowskich w odniesieniu do ogólnego poziomu ochrony pracowników w obszarze, do którego ma ona zastosowanie”.

68. W przeciwieństwie do twierdzeń rządu fińskiego uważam, że nie istnieją żadne okoliczności przemawiające za ograniczeniem zakresu zastosowania art. 9 dyrektywy 80/987 w taki sposób, że zezwalałby on państwom członkowskim na jednoczesne utrzymanie lub wprowadzenie korzystniejszych przepisów materialnych, lecz nie pozwalałby na uchylenie zasad dotyczących właściwości określonych w dyrektywie, a w szczególności w jej art. 8a. Artykuł ten narzuca tylko jeden warunek zgodny ze społecznym celem dyrektywy oraz z faktem, że zmierza ona do zapewnienia pracownikom minimalnej ochrony wspólnotowej, a mianowicie aby przedmiotowe przepisy krajowe były korzystniejsze dla pracownika.

69. Uważam zatem, że ani art. 8a, ani żaden inny przepis dyrektywy 80/987 nie stoją na przeszkodzie temu, aby ustawodawstwo państwa członkowskiego przewidywało możliwość skorzystania przez pracownika z gwarancji należności pracowniczych instytucji krajowej, w której jego pracodawca opłacał zamiennie lub dodatkowo składki na ubezpieczenie społeczne, zgodnie z prawem tego państwa członkowskiego, zamiast gwarancji oferowanej przez instytucję, która jest właściwa na podstawie dyrektywy.

70. Jeżeli natomiast działanie instytucji, która jest właściwa na mocy prawa krajowego, zastępuje działanie instytucji właściwej na podstawie art. 8a dyrektywy 80/987, przepis taki można uznać za zgodny z przepisami dyrektywy jedynie pod warunkiem, że wspomniane działanie zapewnia pracownikowi wyższy poziom ochrony oraz że pracownik ma prawo wyboru pomiędzy tymi dwoma instytucjami gwarantującymi.

V – Wnioski

71. Na podstawie całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Cour de cassation:

„Artykuł 8a dyrektywy Rady 80/987/EWG z dnia 20 października 1980 r. w sprawie ochrony pracowników na wypadek niewypłacalności pracodawcy należy interpretować w taki sposób, że nie przyznaje on pracownikowi najemnemu prawa wyboru gwarancji instytucji innej niż instytucja określona jako właściwa zgodnie z powyższym artykułem, nawet jeżeli jest to instytucja, w której opłacano składki na ubezpieczenie społeczne przeznaczone na zabezpieczenie ryzyka niewypłacalności pracodawcy i nawet wówczas, gdy świadczenia tej instytucji wiążą się z korzystniejszym poziomem ochrony pracownika.

Ani art. 8a, ani żaden inny przepis dyrektywy 80/987 nie stoi na przeszkodzie wprowadzeniu do ustawodawstwa państwa członkowskiego zasady, że pracownik najemny w celu uzyskania należności niezapłaconych przez pracodawcę w przypadku niewypłacalności pracodawcy, zamiast lub oprócz gwarancji oferowanej przez instytucję określoną jako właściwa na podstawie art. 8a dyrektywy 80/987, może zwrócić się do instytucji gwarantującej, do której jego pracodawca zgodnie z przepisami prawa tego państwa członkowskiego opłacał składki na ubezpieczenie społeczne, pod warunkiem że działanie takiej instytucji podejmowane zamiast działania instytucji właściwej na podstawie wyżej wymienionej dyrektywy zapewnia większy poziom ochrony pracownika i zostało przewidziane wyłącznie jako dodatkowa możliwość”.