OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JULIANE KOKOTT

przedstawiona w dniu 24 października 2013 r. ( 1 )

Sprawa C‑396/12

A.M. van der Ham

A.H. van der Ham-Reijersen van Buuren

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Raad van State (Niderlandy)]

„Wspólna polityka rolna — Rozporządzenie (WE) nr 1698/2005 — Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich — „cross-compliance” — Redukcja kwot płatności w przypadku naruszenia wymogów w zakresie pomocy — Pojęcie „umyślnej niezgodności” — Przypisanie zawinionego zachowania osoby trzeciej”

I – Wprowadzenie

1. Może to być zaskakujące, ale rozprowadzanie nawozu jest w orzecznictwie Trybunału jednym z najważniejszych tematów prawa ochrony środowiska w zakresie rolnictwa ( 2 ). Dlatego też zrozumiałe było uzależnienie pobierania subwencji rolnych od przestrzegania właściwych przepisów. Stało się to wraz z wprowadzeniem w rozporządzeniu (WE) nr 1782/2003 ( 3 ) tak zwanej „cross-compliance” i zostało rozszerzone na dalsze systemy wsparcia, w szczególności na wsparcie przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1698/2005, które ma zostać zbadane w niniejszej sprawie ( 4 ).

2. Obecnie powstaje pytanie, na jakich warunkach beneficjent wsparcia jest odpowiedzialny za naruszenie przepisów dotyczących rozprowadzania nawozu na objętych wsparciem gruntach. Niderlandzka Raad van State zwraca się przy tym do Trybunału z pytaniami, które mają znaczenie wykraczające poza prawo ochrony środowiska w zakresie rolnictwa. Chodzi bowiem o przesłanki umyślnego działania i jego stwierdzenie oraz o to, w jakim zakresie działania innych osób mogą być przypisywane beneficjentowi, jeżeli zlecił on tym osobom rozprowadzenie nawozu.

II – Ramy prawne

A – Prawo unijne

3. Unijne ramy określają rozporządzenie (WE) nr 1698/2005 oraz wydane w celu jego wykonania rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 ( 5 ) i nr 796/2004 ( 6 ).

1. Rozporządzenie (WE) nr 1698/2005

4. Na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 przyznawana jest pomoc mająca na celu wsparcie rozwoju obszarów wiejskich. Beneficjenci otrzymujący taką pomoc są zobowiązaniu zgodnie z art. 51 do przestrzegania na terenie całego gospodarstwa określonych minimalnych wymogów w zakresie środowiska naturalnego. Jego ustęp 1 brzmi w swojej właściwej wersji następująco: „1. W przypadkach gdy beneficjenci otrzymujący płatności na mocy art. 36 lit. a) ppkt (i)–(v) oraz lit. b) ppkt (i), (iv) i (v) nie przestrzegają na terenie całego gospodarstwa obowiązkowych wymogów przewidzianych w art. 4 i 5 oraz załącznikach III i IV do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003 w wyniku działania lub zaniechania, które jest im bezpośrednio przypisane, całkowita kwota płatności, które mają być im przyznane w roku kalendarzowym, w którym wystąpi niezgodność, podlega redukcji lub anulowaniu. Redukcję lub anulowanie, o których mowa w akapicie pierwszym, stosuje się również w przypadkach, gdy beneficjenci otrzymujący płatności zgodnie z art. 36 lit. a) ppkt (iv) nie przestrzegają na terenie całego gospodarstwa, w wyniku działania bądź zaniechania, które jest im bezpośrednio przypisane, minimalnych wymogów dotyczących stosowania nawozów i środków ochrony roślin, o których mowa w art. 39 ust. 3. […]”.

5. Do wymienionych wymogów zalicza się na mocy art. 4 i pkt 4 załącznika III do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003 dyrektywa 91/676 ( 7 ). Zgodnie z tą dyrektywą państwa członkowskie ustanawiają zasady rozprowadzania nawozów.

2. Rozporządzenie (WE) nr 1975/2006

6. Artykuł 22 rozporządzenia nr 1975/2006 stanowi, że w odniesieniu do redukcji i wykluczeń, które należy zastosować w przypadku stwierdzenia niezgodności, stosuje się w szczególności art. 65 ust. 2 rozporządzenia WE nr 796/2004. To odesłanie zostało skreślone przez art. 1 pkt 10 rozporządzenia (WE) nr 484/2009 ( 8 ) z dniem 1 stycznia 2010 r.

7. Artykuł 23 akapity drugi i trzeci rozporządzenia nr 1975/2006 („Obliczanie redukcji i wykluczeń”) reguluje obliczanie redukcji: „W przypadku gdy niezgodność wynika z zaniedbania ze strony beneficjenta, redukcję oblicza się zgodnie z art. 66 rozporządzenia (WE) nr 796/2004. W przypadku umyślnej niezgodności redukcję oblicza się zgodnie z art. 67 rozporządzenia (WE) nr 796/2004”.

3. Rozporządzenie (WE) nr 796/2004

8. Artykuł 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 brzmiał w pierwotnej wersji następująco: „Do celów stosowania art. 6 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1782/2003 działanie lub zaniechanie przypisuje się bezpośrednio indywidualnemu rolnikowi, który sam dopuścił się niezgodności i który w momencie stwierdzenia danej niezgodności zarządza danym gospodarstwem, obszarem, jednostką produkcyjną lub zwierzęciem. W przypadku gdy dane gospodarstwo, obszar, jednostka produkcyjna lub zwierzę zostało przekazane rolnikowi po rozpoczęciu występowania niezgodności, przejmujący ponosi odpowiedzialność w równym stopniu, o ile kontynuował niezgodności, mimo że mógł je stwierdzić i zakończyć”.

9. Na mocy art. 2 pkt 3 rozporządzenia (WE) nr 239/2005 ( 9 ) art. 65 ust. 2 został zmieniony w ten sposób, że w różnych, ale nie we wszystkich wersjach językowych, z jego treści zostało wykreślone słowo „sam”.

10. Na mocy art. 2 pkt 3 rozporządzenia (WE) nr 319/2008 ( 10 ) art. 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 został skreślony z dniem 1 kwietnia 2008 r., jednakowoż art. 3 rozporządzenia (WE) nr 319/2008 stanowi: „Artykuł 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 w brzmieniu ustanowionym przed jego skreśleniem przez art. 2 pkt 3 niniejszego rozporządzenia pozostaje w mocy do celów stosowania art. 22 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006”.

11. Artykuły 66 i 67 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 regulują zakres redukcji pomocy w przypadku niedbalstwa i winy umyślnej.

B – Prawo niderlandzkie

12. Na podstawie art. 5 ust. 1 Besluit gebruik meststoffen (rozporządzenia rządowego w sprawie stosowania nawozów), które zostało wydane w celu wykonania dyrektywy 91/676, rozprowadzanie nawozów na terenach stanowiących łąki lub grunty uprawne jest zabronione, jeśli nie następuje w sposób niskoemisyjny.

13. Zgodnie z art. 2 ust. 1 Beleidsregels normenkader randvoorwaarden Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (wytycznych dotyczących ram prawnych dla wzajemnej zgodności w ramach wspólnej polityki rolnej, zwanych dalej „wytycznymi”) przyznane w ramach wspólnej polityki rolnej wsparcie dochodowe podlega redukcji o określoną stawkę procentową w wypadku naruszenia zobowiązań związanych z przyznaniem pomocy.

14. Na podstawie art. 8 ust. 1 wytycznych z reguły każde umyślne niespełnienie wymogu lub normy powoduje redukcję o 20%, przy czym do oceny istnienia umyślności należy w każdym wypadku stosować następujące kryteria przewidziane w art. 8 ust. 2 wytycznych: a) ustalenie przy opisie danej wzajemnej zgodności bezpośredniego związku z umyślnym popełnieniem naruszenia; b) złożoność danej wzajemnej zgodności; c) kwestię tego, czy chodzi o długoterminową trwałą politykę; d) kwestię tego, czy chodzi o działanie, czy świadome zaniechanie; e) okoliczność, że rolnik uprzednio został powiadomiony o brakach w spełnieniu wzajemnej zgodności; f) stopień niespełnienia wzajemnej zgodności.

15. W załączniku jako wzajemna zgodność wymienione jest zobowiązanie do niskoemisyjnego korzystania z nawozu.

III – Postępowanie główne i wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

16. A.M. van der Ham i A.H. van der Ham-Reijersen van Buuren (zwani dalej łącznie lub oddzielnie „van der Ham”) są właścicielami gospodarstwa rolnego w Niderlandach i beneficjentami pomocy na rzecz ochrony środowiska naturalnego w zakresie rolnictwa.

17. W dniu 13 marca 2009 r. w związku z kontrolą w gospodarstwie van der Ham stwierdzono, że nawóz nie został rozprowadzony w sposób niskoemisyjny. Odpowiednia łąka była nawożona na zlecenie van der Ham przez przedsiębiorstwo usług rolniczych. Trybunał nie otrzymał żadnych bliższych informacji na temat konkretnych warunków rozprowadzania nawozu.

18. Na podstawie tych ustaleń decyzją z dnia 29 lipca 2010 r. College van Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland (zarząd komisji prowincji Zuid-Holland, zwany dalej „College”) zredukował o 20% przyznaną van der Ham na rok 2009 pomoc z powodu umyślnej niezgodności.

19. College ocenia zwykle na podstawie kryteriów wymienionych w art. 8 ust. 2 wytycznych, czy niespełnienie wzajemnej zgodności było umyślne. W wypadku zakazu rozprowadzania nawozu w sposób niespełniający wymogów niskiej emisji chodzi o „długoterminową trwałą politykę” w rozumieniu art. 8 ust. 2 lit. c) wytycznych, w związku z czym wskutek naruszenia tego zakazu przyjęto winę umyślną. Niespełniające wymogów niskiej emisji rozprowadzanie nawozu przez przedsiębiorstwo usług rolniczych zostało przypisane van der Ham.

20. Decyzją z dnia 2 grudnia 2010 r. College oddalił odwołanie wniesione przez van der Ham jako bezzasadne. Również skarga wniesiona do Rechtbank 's‑Gravenhage nie była skuteczna, na co van der Ham wniósł środek odwoławczy do Raad van State. Sąd ten zwraca się do Trybunału o udzielenie w drodze orzeczenia prejudycjalnego odpowiedzi na następujące pytania: „1. Jak należy rozumieć pojęcie „umyślnej niezgodności” w art. 51 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem Rady (WE) nr 74/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r., w art. 23 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1975/2006 oraz w art. 67 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 796/2004; czy taka niezgodność ma miejsce już wtedy, gdy ma miejsce naruszenie długoterminowej trwałej polityki w rozumieniu art. 8 ust. 2 lit. c) wytycznych? 2. Czy prawu Unii sprzeciwia się okoliczność, że w państwie członkowskim przyjmuje się, iż ma miejsce »umyślna« niezgodność z przepisem w rozumieniu wymienionych rozporządzeń, jeśli ma miejsce jedna lub więcej następujących okoliczności: a) przy opisie danej wzajemnej zgodności, która nie została spełniona, przyjmuje się umyślność; b) dana wzajemna zgodność jest złożona; c) chodzi o długoterminową trwałą politykę; d) ma miejsce działanie lub świadome zaniechanie; e) rolnik uprzednio został powiadomiony o brakach w spełnieniu odpowiedniej wzajemnej zgodności; f) na podstawie stopnia niespełnienia wzajemnej zgodności należy przyjąć umyślność? 3. Czy beneficjentowi pomocy można przypisać »umyślną niezgodność«, jeżeli osoba trzecia wykonuje prace na zlecenie beneficjenta?”.

21. W postępowaniu przed Trybunałem uwagi na piśmie przedstawili Komisja Europejska, Królestwo Niderlandów, Republika Słowenii oraz Republika Estońska. W toku rozprawy w dniu 25 września 2013 r. uwagi przedstawili ponadto van der Ham, natomiast nie przedstawiła uwag Estonia.

IV – Ocena prawna

22. Należy najpierw wyjaśnić, która wersja wymienionych rozporządzeń jest właściwa (pkt A). Następnie omówione zostaną kryteria umyślnego naruszenia wymogów (pkt B) oraz okoliczności, w jakich beneficjent pomocy ponosi odpowiedzialność za naruszenia, których dopuściły się osoby działające na jego zlecenie (pkt C).

A – W przedmiocie właściwego stanu prawnego

23. Pytania Raad van State odnoszą się do art. 51 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 74/2009 oraz bez bliższych informacji dotyczących właściwej wersji do art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 i art. 67 rozporządzenia (WE) nr 796/2004.

24. Kontrola w gospodarstwie van der Ham odbyła się wszelako w dniu 13 marca 2009 r. Dlatego też w niniejszej sprawie wymienione rozporządzenia należy stosować i dokonywać ich wykładni ( 11 ) w wersji, która obowiązywała w odniesieniu do tego okresu.

25. W przypadku art. 51 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 jest to wersja sprzed zmiany przez rozporządzenie (WE) nr 74/2009, ponieważ właściwe w niniejszej sprawie zmiany obowiązywały dopiero od 1 stycznia 2010 r.

26. Również art. 22 i 23 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 zostały zmienione, konkretnie przez art. 1 ust. 10 i 11 rozporządzenia (WE) nr 484/2009 ( 12 ), jednakże zmiany te były stosowane również od dnia 1 stycznia 2010 r. W związku z tym również w tym względzie należy dokonywać wykładni wersji sprzed zmiany.

27. Wreszcie, mimo że rozporządzenie (WE) nr 796/2004 zostało zmienione przez rozporządzenie (WE) nr 380/2009 dopiero po kontroli gospodarstwa van der Ham w dniu 16 maja 2009 r., niemniej jednak zmiany te były stosowane do wniosków o pomoc odnoszących się do lat gospodarczych lub okresów premiowych, które rozpoczęły się w dniu 1 stycznia 2009 r. lub później. Następnie na podstawie art. 86 rozporządzenia (WE) nr 1122/2009 ( 13 ) zostało ono uchylone od dnia 1 stycznia 2010 r., niemniej jednak było nadal stosowane do wniosków o pomoc odnoszących się do lat gospodarczych lub okresów premiowych rozpoczynających się przed dniem 1 stycznia 2010 r. Zatem w niniejszej sprawie właściwe jest rozporządzenie (WE) nr 796/2004 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (WE) nr 380/2009. Nie powoduje to problemów związanych z mocą wsteczną, gdyż zmiany nie dotyczą właściwych w niniejszej sprawie przepisów.

B – W przedmiocie pierwszego i drugiego pytania prejudycjalnego

28. Za pomocą pierwszego pytania prejudycjalnego sąd odsyłający dąży do ustalenia, jak należy interpretować pojęcie „umyślnej niezgodności” zawarte w art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 i art. 67 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 oraz czy pojęcie to można interpretować w ten sposób, że umyślna niezgodność ma miejsce już wtedy, gdy w przypadku naruszonej reguły chodzi o naruszenie długoterminowej trwałej polityki. Drugie pytanie prejudycjalne jest sformułowane trochę bardziej otwarcie w ten sposób, czy należy przyjąć umyślną niezgodność, jeśli występuje jedna lub więcej okoliczności zdefiniowanych w krajowych wytycznych.

1. Dopuszczalność

29. Rząd słoweński twierdzi, że drugie pytanie prejudycjalne należy ograniczyć do wymienionego już w pierwszym pytaniu kryterium, czy naruszona została długoterminowa trwała polityka. W odniesieniu do kryteriów wymienionych w pozostałych punktach pytanie ma jego zdaniem charakter czysto hipotetyczny i nie ma bezpośredniego związku z postępowaniem głównym.

30. Prawdą jest, iż rozstrzygnięcia organu administracji są oparte tylko na wymienionym kryterium. Jednakże nie należy wykluczać tego, że również inne kryteria mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu. Dlatego też należy udzielić odpowiedzi w całości również na pytanie drugie.

2. Ocena

31. W celu udzielenia odpowiedzi na oba pierwsze pytania użyteczne jest najpierw zbadanie pojęcia umyślności i następnie przeanalizowanie kryteriów krajowych.

a) W przedmiocie pojęcia umyślności

32. Jak stwierdza sąd odsyłający, pojęcie „umyślnej niezgodności” zawarte w art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 i art. 67 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 nie jest zdefiniowane. Z uwagi na to, że rozporządzenia te nie odsyłają w tym względzie również do prawa krajowego, wykładni pojęcia niezgodności należy dokonywać w prawie Unii w sposób autonomiczny i jednolity ( 14 ).

33. Chociaż w orzecznictwie pojęcie umyślności okazjonalnie się pojawia, to jednak ani prawodawca, ani Trybunał nie wypracowali dotychczas ogólnie obowiązującej definicji.

34. Ilustrują to wymieniony przez sąd odsyłający wyrok w sprawie Afrasiabi i in. ( 15 ) i zinterpretowany tam art. 7 ust. 3 i 4 rozporządzenia (WE) nr 423/2007 w sprawie środków ograniczających wobec Iranu ( 16 ). Zgodnie z wersją francuską wymienionego przepisu zakazane jest świadome i rozmyślne ( 17 ) uczestnictwo w określonych działaniach, w związku z czym Trybunał orzekł, że oba te elementy muszą zaistnieć kumulatywnie ( 18 ). Natomiast przykładowo w niemieckiej ( 19 ), angielskiej ( 20 ) czy niderlandzkiej ( 21 ) wersji rozporządzenia (WE) nr 423/2007 i wyroku łączone są świadomość i zamiar: w zamiarze jest już zawarty element świadomości ( 22 ).

35. W każdym wypadku z wyroku w sprawie Afrasiabi można odczytać, że przedstawiający uwagi uczestnicy postępowania słusznie prezentują zgodnie stanowisko, że pojęcie umyślności obejmuje również bez wyraźnego wymienienia elementu świadomości oba te elementy, a mianowicie świadomość ( 23 ) i wolę. Wynika to z dostatecznego ogólnoeuropejskiego przekonania ( 24 ), w związku z czym należy również przyjąć, że kieruje się nim prawodawca unijny, gdy stosuje pojęcie umyślności.

36. Świadomość i wola muszą odnosić się do koniecznych znamion naruszenia. Z wyroku w sprawie Afrasiabi i in. należy w tym względzie wnioskować, że wystarczy, jeżeli sprawca godzi się na naruszenie ( 25 ).

37. W związku z powyższym należy stwierdzić, że umyślna niezgodność w rozumieniu art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1975 i art. 67 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 794/2004 wymaga co najmniej, aby sprawca był świadomy możliwości zaistnienia niezgodności i się na to godził.

b) W przedmiocie niderlandzkich kryteriów stwierdzenia niezgodności

38. Teraz należy wyjaśnić, czy dopuszczalne jest zrezygnowanie z konkretnego stwierdzenia świadomości i woli i zamiast tego domniemanie umyślności, jeśli spełnione są określone kryteria, przykładowo jeśli naruszenie dotyczy długoterminowej trwałej polityki.

39. Według Komisji państwa członkowskie mogą ustanawiać odpowiednie reguły, jeżeli przestrzegają zasady skuteczności i ekwiwalencji. Zgodnie z tymi zasadami kryteria nie mogą nadmiernie ograniczać skuteczności wymogów unijnych ani kształtować jej w sposób mniej korzystny niż skuteczność wymogów czysto krajowych. Obie te zasady są jednak zwykle miarodajne dla uregulowań krajowych tylko w zakresie, w jakim państwa członkowskie w braku przepisów unijnych regulują tryb stosowania materialnego prawa Unii ( 26 ).

40. Przeprowadzanie dowodów powinno być przyporządkowane prawu procesowemu; nie odnosi się to jednak do zasad oceny dowodów takich jak niniejsze kryteria. Dotyczą one stwierdzenia przewidzianej w prawie unijnym materialnej przesłanki redukcji pomocy. Dlatego też kryteria te muszą respektować treść regulacyjną tej przesłanki. Oznacza to, że nie mogą one prowadzić do przyjęcia umyślności, jeżeli nie ma miejsca umyślność w rozumieniu prawa unijnego, ani nie mogą one wyłączać umyślności, gdy ma ona miejsce z punktu widzenia prawa unijnego.

41. Przesłanka umyślnego naruszenia wymogów mogłaby zostać ograniczona w swojej skuteczności, gdyby każde z tych kryteriów ustanawiało niewzruszalne domniemanie umyślności, tak jak to sugerują oba pierwsze pytania prejudycjalne. Nie można bowiem wykluczyć, że kryteria te są spełnione, mimo że naruszenie nie wystąpiło umyślnie.

42. Rozprowadzanie nawozów może być jasnym przypadkiem. Działalność ta jest z reguły wykonywana umyślnie w określony sposób. Jeżeli w tym obszarze występuje długoterminowa trwała polityka, to można domniemywać, że uczestnikom wiadome było ryzyko niezgodności w wypadku określonej metody rozprowadzania i że co najmniej się na nią godzili.

43. Jednakże w przypadku innych naruszeń umyślność działania, mimo wiedzy o zakazie, może być wątpliwa. Wspomnieć można przykładowo ściśle chronione rośliny określone w art. 13 dyrektywy siedliskowej ( 27 ), które zgodnie z art. 51 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 i lit. A pkt 5 załącznika III nie mogą być celowo ścinane lub niszczone, przy czym wystarczy również godzenie się na szkodę ( 28 ). Te przepisy ochronne mogą zostać naruszone na przykład przez koszenie łąki, na której znajdują się egzemplarze ściśle chronionych gatunków, które mimo starannej kontroli zostały przeoczone. W takim przypadku musi istnieć przynajmniej możliwość wzruszenia kryteriów niderlandzkich.

44. Z zastrzeżeniem treści spornych kryteriów nie budzi natomiast wątpliwości, że – jak podkreśla rząd niderlandzki – art. 8 ust. 2 wytycznych niderlandzkich wymaga zgodnie ze swoim brzmieniem jedynie stosowania określonych kryteriów przy ocenie umyślności. Zwykłe uwzględnienie odpowiednich kryteriów nie może bowiem szkodzić.

45. Jeżeli chodzi o poszczególne kryteria, to większość z nich w formie, w której są używane w wytycznych, wydaje być odpowiednia do tego, aby poprzeć stwierdzenie umyślności.

46. Najważniejsze w niniejszej sprawie kryterium, które zostało wymienione przez organ administracji dla przyjęcia umyślności, a mianowicie by zasady niskoemisyjnego rozprowadzania nawozu stanowiły część długoterminowej trwałej polityki, nie może być jednakże rozumiane błędnie. Nie pozwala ono na wniosek a contrario, że w razie wątpliwości nowe zasady nie są naruszane umyślnie. Przeciwnie, odbiorca pomocy rolnej musi znać wszystkie zasady, których należy przestrzegać przy korzystaniu z pomocy. Jeżeli uniknie się tego błędu, to kryterium to wydaje się zupełnie odpowiednie do poparcia przyjęcia umyślnego naruszenia zakazu. Pozwala ono bowiem przyjąć, że ryzyko naruszenia odpowiednich wymogów w przypadku określonych praktyk musiało być znane beneficjentowi pomocy, w związku z czym można stwierdzić, że co najmniej godził się on na niezgodność.

47. Wreszcie drugie pytanie prejudycjalne jest niejasne w odniesieniu do kryterium złożoności danej regulacji: jest rzeczą oczywistą, że złożoność regulacji nie pozwala na wniosek co do umyślnej niezgodności. Przeciwnie, szczególnie złożone wymogi mogą być szczególnie łatwo interpretowane błędnie. Kryterium złożoności zostało więc przypuszczalnie włączone do katalogu raczej jako wskazówka przemawiająca przeciwko przyjęciu umyślności. Niemniej również to kryterium nie może być interpretowane w ten sposób, że bezwzględnie wyłącza ono umyślność.

48. Podsumowując, należy stwierdzić, że kryteria wymienione w art. 8 ust. 2 niderlandzkich wytycznych dotyczących ram prawnych dla wzajemnej zgodności w ramach wspólnej polityki rolnej mogą być stosowane, aby w sposób wzruszalny domniemywać umyślnego naruszenia wymogów przewidzianych w art. 4 i 5 oraz załącznikach III i IV do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003. Wykładnia i stosowanie tych kryteriów nie może jednak czynić przesłanki „umyślnej niezgodności” bezprzedmiotową.

C – W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego

49. Poprzez trzecie pytanie prejudycjalne Raad van State dąży do ustalenia, czy rolnikowi można przypisać umyślną niezgodność, jeżeli osoba trzecia wykonała na jego zlecenie prace, których skutkiem była niezgodność. Możliwe do wyobrażenia są w tym względzie różne systemy przypisania. Szczególnie skuteczna byłaby niezależna od winy odpowiedzialność beneficjenta pomocy za każdą niezgodność w jego gospodarstwie lub co najmniej za każdą niezgodność spowodowaną w sposób zawiniony przez działającą osobę. Znacznie bardziej korzystne dla rolników będących beneficjentami byłoby ograniczenie przypisania do zawinionych niezgodności popełnionych indywidualnie przez beneficjenta pomocy. Poniżej dowiodę, że należy wybrać rozwiązanie kompromisowe między tymi dwoma skrajnościami.

1. W przedmiocie brzmienia przepisów

50. Zgodnie z art. 51 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 redukcja lub wykluczenie płatności wymagają naruszenia wymogów „w wyniku działania lub zaniechania, które jest […] bezpośrednio przypisane [indywidualnemu rolnikowi]”.

51. Na podstawie art. 22 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 w odniesieniu do redukcji i wykluczeń, które należy zastosować w przypadku stwierdzenia niezgodności, stosuje się między innymi art. 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004. Przepis ten wymienia jako przesłankę przypisania działania lub zaniechania rolnikowi okoliczność, że „dopuścił się niezgodności”.

52. Konieczne w świetle powyższego bezpośrednie przypisanie niezgodności i konieczność, aby beneficjent pomocy dopuścił się tej niezgodności, wskazują na to, że tylko samodzielnie popełniona niezgodność uzasadnia redukcję pomocy. Francuska wersja art. 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 jest jednakże sformułowana w sposób bardziej otwarty, jako że uznaje za wystarczające, że beneficjent pomocy spowodował niezgodność („être à l’origine”).

53. Różne wersje językowe danego przepisu prawa unijnego muszą być interpretowane jednolicie. W przypadku różnic między tymi wersjami dany przepis należy co do zasady interpretować na podstawie ogólnej systematyki i celu regulacji, której część on stanowi ( 29 ). Wykładnia przepisu różniącego się w wersjach językowych powinna być jednakże ustalana również w zależności od rzeczywistej woli jego autora ( 30 ).

2. W przedmiocie genezy

54. Zawarta w art. 51 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 przesłanka, zgodnie z którą naruszenie musi wynikać z „działania lub zaniechania, które jest […] bezpośrednio przypisane [indywidualnemu rolnikowi]”, została sformułowana w art. 6 ust. 1 rozporządzenia nr 1782/2003 przy wprowadzaniu związania wsparcia dla rolnictwa standardami w zakresie środowiska naturalnego, tzw. cross-compliance.

55. Niemiecka i niderlandzka wersja art. 51 ust. 1 podlegającego tutaj analizie rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 różnią się wprawdzie nieznacznie od sformułowania art. 6 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1782/2003, jednakże w szczególności angielska i francuska wersja tych przepisów dowodzą, że powinny one mieć zasadniczo tę samą treść. Dlatego też należy przyjąć, że różnice w wersji niemieckiej i niderlandzkiej wynikają jedynie z mniej spójnego tłumaczenia, jednakże nie mają na celu merytorycznej zmiany.

56. W toku procedury legislacyjnej Komisja zaproponowała w odniesieniu do rozporządzenia nr 1782/2003 redukcję lub anulowanie płatności w przypadku każdego niespełnienia minimalnych wymogów ( 31 ). Propozycja ta jest jeszcze rozpoznawalna w motywie 2 rozporządzenia, gdzie płatność kwoty pomocy bezpośredniej jest uzależniana od spełnienia norm, ale nie wspomina się o bezpośrednim przypisaniu. Jedynie wysokość redukcji powinna być określana w oparciu o kryteria proporcjonalności, obiektywności i stopniowości.

57. Natomiast państwa członkowskie przywiązały w Radzie wielką wagę do bezpośredniej odpowiedzialności beneficjenta pomocy ( 32 ). Dlatego też należy przyjąć, że za pomocą obowiązującego dziś sformułowania prawodawca zamierzał uniemożliwić redukcję pomocy niezależnie od osobistej odpowiedzialności rolnika.

58. Motyw 45 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 można interpretować jako potwierdzenie tego podejścia. Zgodnie z tym motywem powinien zostać ustanowiony system sankcji, w przypadku gdy beneficjenci otrzymujący płatności nie spełniają obowiązkowych wymagań przewidzianych rozporządzeniem (WE) nr 1782/2003 w całym swym gospodarstwie, z uwzględnieniem dotkliwości, zasięgu, trwałości i powtarzalności niezgodności. Jeżeli zaś niezgodności nie spowodował beneficjent pomocy, to nie ma też powodu do jego karania.

59. Przesłanka podlegającej przypisaniu bezpośrednio indywidualnemu rolnikowi niezgodności została skonkretyzowana przez art. 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004. W pierwotnym brzmieniu wersji niemieckiej, duńskiej, angielskiej, włoskiej, niderlandzkiej i szwedzkiej przypisanie wymagało, aby rolnik sam dopuścił się niezgodności. To mogłoby być interpretowane w ten sposób, że tylko samodzielnie popełnione niezgodności zezwalają na redukcję subwencji.

60. Później skreślony został jednak we wspomnianych wersjach językowych wyraz „sam”, aby wyjaśnić, że dany rolnik również może zostać pociągnięty do odpowiedzialności, jeżeli „nie działał pojedynczo w ścisłym znaczeniu tego słowa” ( 33 ) Jak podkreśla rząd niderlandzki, odpowiedzialność beneficjenta pomocy nie jest więc ograniczona do niezgodności popełnionych samodzielnie.

61. W łącznej ocenie geneza art. 51 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 i geneza art. 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 prowadzą do wniosku, że niezgodność należy sankcjonować w związku z indywidualną odpowiedzialnością beneficjenta pomocy, jednakowoż nie jest konieczne samodzielne dopuszczenie się tej niezgodności.

3. Rozważania systemowe

62. Systemowy kontekst art. 51 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 i art. 65 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 pozwala na bliższe skonkretyzowanie odpowiedzialności beneficjenta pomocy [w tym względzie lit. a)]. Natomiast ani późniejsze uzupełnienia systemu [w tym względzie lit. b)], ani zasady ogólne [w tym względzie lit. c)], ani ryzyko nadużycia [w tym względzie lit. d)] nie wymagają rozszerzenia odpowiedzialności beneficjenta pomocy.

a) W przedmiocie winy

63. Dotychczasowe rozważania przemawiają w przeważającej mierze za ograniczeniem redukcji do niezgodności, za które odpowiedzialność ponosi beneficjent pomocy. Pozytywne kryteria dla stwierdzenia tej odpowiedzialności wynikają z przepisów, które wiążą redukcję pomocy z umyślnością i niedbalstwem.

64. Wprawdzie żadne z podstawowych rozporządzeń – rozporządzenie (WE) nr 1698/2005 i rozporządzenie (WE) nr 1782/2003 – nie zawiera odpowiednich uregulowań, jednakże art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 odsyła w przedmiocie wykonania art. 51 pierwszego z wymienionych rozporządzeń do art. 66 i 67 rozporządzenia (WE) nr 796/2004. Jest tam uregulowane obliczanie redukcji i wykluczenia w przypadku niezgodności spowodowanych w wyniku niedbalstwa lub umyślnie.

65. Mimo że niedbalstwo i umyślność są więc wyraźnie wymieniane jedynie w związku z wymiarem sankcji, to jednak z kontekstu należy wnioskować, że oba te elementy, każdy z nich sam w sobie, stanowią również przesłankę sankcji. System redukcji i wykluczeń przewidziany w art. 51 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 jest więc oparty na zasadzie winy. Odpowiedzialność jest ponoszona za popełnione w sposób zawiniony niezgodności, które wynikają albo z niedbalstwa albo z winy umyślnej.

66. To założenie potwierdzają motywy 56 i 57 rozporządzenia (WE) nr 796/2004. Zgodnie z pierwszym z wymienionych motywów system zmniejszenia płatności oraz wykluczeń z płatności odnośnie do warunków wzajemnej zgodności (w dziedzinie prawa ochrony środowiska) ma działać jako motywacja dla rolników do przestrzegania istniejącego ustawodawstwa w różnych obszarach wzajemnej zgodności. System ten powinien zatem mieć zastosowanie wyłącznie w przypadku niezgodności, na które rolnicy mogli mieć wpływ. Są to niezgodności umyślne lub będące wynikiem niedbalstwa, jak potwierdza motyw 57.

67. Sama okoliczność, że prace są wykonywane przez inne osoby, nie wyłącza w takim przypadku własnej winy rolnika. Może ona odnosić się w szczególności do wyboru, instruowania lub kontrolowania przyjmującego zlecenie (culpa in eligendo, instruendo vel custodiendo).

68. Beneficjent pomocy musi bowiem z reguły zapewnić, że ten, kto wykonuje na jego rzecz prace gospodarskie, dysponuje niezbędnymi umiejętnościami i wiedzą, aby uniknąć niezgodności. Nie może on w szczególności udzielić zlecenia, które nieuchronnie prowadzi do naruszenia wymogów, lecz musi sformułować zlecenie w ten sposób, aby prace nie prowadziły do niezgodności. Musi też odpowiednio kontrolować wykonawcę, aby w razie potrzeby móc zapobiec niezgodnościom.

69. W odniesieniu do niniejszego przypadku zrozumiałe byłoby, gdyby na podstawie długoterminowej trwałej polityki niskoemisyjnego rozprowadzania nawozu instytucje niderlandzkie domniemywały umyślną niezgodność. Wówczas do beneficjenta pomocy należałoby obalenie tego domniemania. W tym celu mógłby on na przykład wykazać, że udzielił zlecenia solidnemu i doświadczonemu przedsiębiorstwu usługowemu, że nakazał mu rozprowadzenie nawozu w sposób niskoemisyjny, że je odpowiednio kontrolował oraz że poinformował o szczególnych warunkach na jego gruntach. Jeżeli zlecającemu nie udałoby się wykazać pełnego wykonania swoich obowiązków, to często mogłoby mieć miejsce tylko niedbalstwo. W przypadku oczywistych niezgodności, przykładowo udzielenia zlecenia znanemu z niesolidności przedsiębiorstwu usługowemu bez wystarczającego nadzoru, można jednakże domniemywać godzenia się na naruszenie wymogów, to jest umyślności.

b) W przedmiocie przypisania w wypadku przekazania gruntów

70. W postępowaniu głównym rozszerzenie przypisania nie może zostać również oparte na wyroku w sprawie Langestraat ( 34 ), który jest wymieniany we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

71. W tym przypadku Trybunał potwierdził, że nieprzestrzeganie przepisów dotyczących wzajemnej zgodności przez osobę, której przekazano grunt lub która takiego przekazania dokonała, należy w całości przypisać rolnikowi składającemu wniosek o pomoc ( 35 ).

72. To rozstrzygnięcie jest jednakże oparte na art. 23 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia (WE) nr 73/2009 ( 36 ). Uregulowanie to nie ma zastosowania w niniejszej sprawie już ze względów czasowych. Przede wszystkim dotyczy ono jednak innej, szczególnej sytuacji, a mianowicie przekazania gruntów.

c) Przypisanie na podstawie zasady respondeat superior

73. Rząd niderlandzki próbuje jednak uzasadnić szerszą odpowiedzialność zasadą respondeat superior, zgodnie z którą osoba, która nakazuje wykonanie prac osobom trzecim, ponosi odpowiedzialność za te osoby.

74. Istnienie takiej ogólnej reguły nie wydaje mi się wynikać z prawa unijnego, również sam rząd niderlandzki nie przedstawił dowodów na jej poparcie.

75. Co się tyczy prawa państw członkowskich, to prawo cywilne Niderlandów wydaje się przewidywać odpowiednią regułę zarówno w odniesieniu do prawa umów, jak też w odniesieniu do obszaru pozaumownego, a więc w dziedzinie odpowiedzialności deliktowej ( 37 ).

76. Analiza porównawcza porządków prawnych państw członkowskich ujawnia jednak różnice. Przykładowo prawu niektórych państw członkowskich zasada przypisania nieprawidłowego zachowania pomocników niezależnie od własnej winy jest zasadniczo nieznana w dziedzinie odpowiedzialności deliktowej. Zlecający nie ponosi więc tam odpowiedzialności za nieprawidłowe zachowanie swoich pomocników jak za własne zachowanie, lecz ponosi ją tylko w takim zakresie, w jakim osobiście ponosi winę przykładowo w wyborze lub nadzorze ( 38 ).

77. Co innego ma zastosowanie w dziedzinie prawa umów. Jeżeli dana osoba posługuje się w celu wykonania zobowiązania umownego osobą trzecią, to w odniesieniu do wyraźnej większości państw członkowskich należy przyjąć, że dochodzą one w swoich porządkach prawnych do rozwiązań, w świetle których zawinione zachowanie pomocników wobec kontrahenta podlega w rezultacie przypisaniu dłużnikowi. Za winę działającej na jego rzecz osoby trzeciej musi on ponosić odpowiedzialność jak za winę własną ( 39 ).

78. Zatem w przypadku odpowiedzialności za osoby, którym dłużnik powierzył wykonanie zobowiązania, chodzi o ogólnie uznaną zasadę prawa umów. Pomoc, która została przyznana van der Ham, nie opiera się natomiast na umowie zawartej na zasadach autonomii stron, lecz na publiczno-prawnym akcie władczym. Jednakże ten stosunek prawny jest podobny do umowy w zakresie, w jakim, tak jak w przypadku umowy, ustanawia zespół wzajemnych zobowiązań, w przypadku którego bieżąca wypłata pomocy z jednej strony jest powiązana ze spełnieniem wymogów w zakresie pomocy z drugiej strony.

79. W tym sensie zasada odpowiedzialności danej osoby za jej pomocnika umownego wydaje się kwalifikować do stosowania analogii, jednakowoż jej ratio legis polega na tym, że ten, kto w celu wykonania zobowiązania posługuje się pomocnikiem i czerpie z tego korzyść w postaci rozszerzenia zasięgu swojej działalności, powinien ponosić również straty wynikające z ewentualnego nieprawidłowego zachowania swojego pomocnika. Powinno się zatem unikać stawiania kontrahenta w gorszej sytuacji w odniesieniu do odpowiedzialności za naruszenie obowiązków po stronie dłużnika.

80. Te rozważania nie zmieniają jednak okoliczności, że prawodawca Unii nie włączył zasady respondeat superior do uregulowań dotyczących redukcji pomocy rolnej z powodu naruszenia „cross-compliance”. Przeciwnie, w art. 51 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 wyraźnie przyjął on za decydujące kryterium to, czy niezgodność należy przypisać bezpośrednio beneficjentowi pomocy, i konkretyzuje to przypisanie w art. 65–67 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 w rozumieniu odpowiedzialności z tytułu winy.

81. Dlatego też przyjęcie niezależnej od winy odpowiedzialności beneficjenta pomocy za osoby działające na jego zlecenie byłoby sprzeczne z zasadą pewności prawa. Zasada ta wymaga, aby przepisy prawne były jasne i precyzyjne i aby ich stosowanie było możliwe do przewidzenia przez jednostki. Dotyczy to tym bardziej sytuacji, gdy chodzi o uregulowanie, które może wiązać się z obciążeniami finansowymi dla zainteresowanego ( 40 ).

d) W przedmiocie ryzyka zachowania noszącego znamiona nadużycia

82. Konieczność istnienia winy nie może zostać wreszcie również obalona argumentem rządu niderlandzkiego, że ścisła interpretacja odpowiedzialności rolnika mogłaby sprzyjać zachowaniom noszącym znamiona nadużycia.

83. Z pewnością znaczne ryzyko nadużycia istniałoby, gdyby odpowiedzialność rolnika była ograniczona do niezgodności, których dopuściłby się on samodzielnie, tak jak to dopuszcza brzmienie omawianych przepisów przy bardzo ścisłej ich wykładni. W takim przypadku zwykły podział pracy umożliwiałby bowiem obejście wymogów.

84. Ograniczenie odpowiedzialności beneficjenta pomocy do zawinionych niezgodności nie sprzyja jednakże nadużyciom. Każde nadużycie byłoby bowiem siłą rzeczy związane z winą beneficjenta pomocy.

4. Wniosek w przedmiocie pytania trzeciego

85. W konsekwencji rolnikowi otrzymującemu pomoc na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 należy przypisać naruszenie wymogów wzajemnej zgodności przez inne osoby, którym zlecił on wykonanie prac, wyłącznie w przypadku jego własnej winy, która może wynikać w szczególności z wyboru, instruowania lub nadzorowania tych innych osób.

V – Wnioski

86. Proponuję zatem, by na wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunał odpowiedział następująco: 1) Umyślna niezgodność w rozumieniu art. 23 rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 i art. 67 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 796/2004 wymaga co najmniej tego, aby sprawca był świadom możliwości zaistnienia niezgodności i się na to godził. 2) Kryteria wymienione w art. 8 ust. 2 niderlandzkich wytycznych dotyczących ram prawnych dla wzajemnej zgodności w ramach wspólnej polityki rolnej mogą być stosowane w celu ustanowienia wzruszalnego domniemania umyślnego naruszenia wymogów przewidzianych w art. 4 i 5 oraz załącznikach III i IV do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003. Wykładnia i stosowanie tych kryteriów nie może jednakże czynić przesłanki „umyślnej” niezgodności bezprzedmiotową. 3) Rolnikowi otrzymującemu pomoc na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1698/2005 należy przypisać naruszenie wymogów przewidzianych w art. 4 i 5 oraz załącznikach III i IV do rozporządzenia (WE) nr 1782/2003 przez inne osoby, którym zlecił on wykonanie prac, wyłącznie w przypadku jego własnej winy, która może wynikać w szczególności z wyboru, instruowania lub nadzorowania tych innych osób.

( 1 ) Język oryginału: niemiecki.

( 2 ) Zobacz przykładowo wyroki: z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie C-266/00 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Rec. s. I-2073; z dnia 2 października 2003 r. w sprawie C-322/00 Komisja przeciwko Niderlandom, Rec. s. I-11267; z dnia 8 września 2005 r. w sprawie C-416/02 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. s. I-7487; z dnia 29 czerwca 2010 r. w sprawie C-526/08 Komisja przeciwko Luksemburgowi, Zb.Orz. s. I-6151; z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie C‑11/12 Maatschap L.A. en D.A.B. Langestraat en P. Langestraat-Troost; z dnia 3 października 2013 r. w sprawie C‑113/12 Brady.

( 3 ) Rozporządzenie Rady z dnia 29 września 2003 r. ustanawiające wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy wsparcia dla rolników oraz zmieniające rozporządzenia (EWG) nr 2019/93, (WE) nr 1452/2001, (WE) nr 1453/2001, (WE) nr 1454/2001, (WE) nr 1868/94, (WE) nr 1251/1999, (WE) nr 1254/1999, (WE) nr 1673/2000, (EWG) nr 2358/71 i (WE) nr 2529/2001 (Dz.U. L 270, s. 1).

( 4 ) Rozporządzenie Rady z dnia 20 września 2005 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz.U. L 277, s. 1).

( 5 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 7 grudnia 2006 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w zakresie wprowadzenia procedur kontroli, jak również wzajemnej zgodności w odniesieniu do środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. L 368, s. 74), w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem Komisji (WE) nr 1396/2007 z dnia 28 listopada 2007 r. w sprawie sprostowania rozporządzenia (WE) nr 1975/2006 ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w zakresie wprowadzenia procedur kontroli, jak również wzajemnej zgodności w odniesieniu do środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. L 311, s. 3).

( 6 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 21 kwietna 2004 r. ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającego wspólne zasady dla systemów pomocy bezpośredniej w zakresie wspólnej polityki rolnej oraz określonych systemów wsparcia dla rolników (Dz.U. L 141, s. 18), w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem Komisji (WE) nr 380/2009 z dnia 8 maja 2009 r. zmieniającym rozporządzenie (WE) nr 796/2004 ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania zasady współzależności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającym określone systemy wsparcia dla rolników oraz wdrażania zasady współzależności przewidzianej w rozporządzeniu Rady (WE) nr 479/2008 (Dz.U. L 116, s. 9).

( 7 ) Dyrektywa Rady z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz.U. L 375, s. 1).

( 8 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 9 czerwca 2009 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1975/2006 ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w zakresie wprowadzenia procedur kontroli, jak również wzajemnej zgodności w odniesieniu do środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. L 145, s. 25).

( 9 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 11 lutego 2005 r. zmieniające i sprostowujące rozporządzenie (WE) nr 796/2004 ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli przewidzianych w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w zakresie wspólnej polityki rolnej oraz określonych systemów wsparcia dla rolników (Dz.U. L 42, s. 3).

( 10 ) Rozporządzenie Komisji z dnia 7 kwietnia 2008 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 795/2004 ustanawiające szczegółowe zasady w celu wdrożenia systemu jednolitych płatności określonego w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 ustanawiającym wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającym określone systemy wsparcia dla rolników oraz rozporządzenie (WE) nr 796/2004 ustanawiające szczegółowe zasady wdrażania wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu administracji i kontroli przewidzianych w rozporządzeniu Rady (WE) nr 1782/2003 (Dz.U. L 95, s. 63).

( 11 ) Zobacz w szczególności wyroki z dnia 14 października 2010 r. w sprawie C-243/09 Fuß, Zb.Orz. s. I-9849, pkt 39, 40; z dnia 30 maja 2013 r. w sprawie C‑342/12 Worten, pkt 30, 31.

( 12 ) Rozporządzenie Komisji (WE) nr 484/2009 z dnia 9 czerwca 2009 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1975/2006 (Dz.U. L 145, s. 25).

( 13 ) Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz.U. L 316, s. 65).

( 14 ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 18 stycznia 1984 r. w sprawie 327/82 Ekro, Rec. s. 107, pkt 11; z dnia 19 września 2000 r. w sprawie C-287/98 Linster, Rec. s. I-6917, pkt 43; z dnia 21 października 2010 r. w sprawie C-467/08 Padawan, Zb.Orz. s. I-10055, pkt 32.

( 15 ) Wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r. w sprawie C-72/11 Afrasiabi i in., Zb.Orz. s. I-14285.

( 16 ) Rozporządzenie Rady z dnia 19 kwietnia 2007 r. w sprawie środków ograniczających wobec Iranu (Dz.U. L 103, s. 1).

( 17 ) „Sciemment et volontairement”.

( 18 ) Wyżej wymieniony w przypisie 15 wyrok w sprawie Afrasiabi i in., pkt 64.

( 19 ) „Wissentlich und vorsätzlich”.

( 20 ) „Knowingly and intentionally”.

( 21 ) „Bewust en opzettelijk”.

( 22 ) Zobacz wyrok z dnia 28 października 2010 r. w sprawie C-367/09 SGS Belgium i in., Zb.Orz. s. I-10761, pkt 57.

( 23 ) Wyżej wymieniony w przypisie 22 wyrok w sprawie SGS Belgium i in.

( 24 ) Zobacz w tym względzie już rzecznik generalny H. Mayras w swojej opinii z dnia 29 października 1975 r. w sprawie 26/75 General Motors Continental przeciwko Komisji, Rec. s. 1367, w szczególności s. 1389.

( 25 ) Wyrok ww. w przypisie 15, pkt 64. Zobacz także w odniesieniu do rozmyślnego zachowania wyrok z dnia 18 maja 2006 r. w sprawie C-221/04 Komisja przeciwko Hiszpanii, Zb.Orz. s. I-4515, pkt 71.

( 26 ) Wyroki: z dnia 14 grudnia 1995 r. w sprawach połączonych C-430/93 i C-431/93 van Schijndel i van Veen, Rec. s. I-4705, pkt 17; z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie C-212/04, Zb.Orz. s. I-6057, pkt 95; z dnia 12 września 2006 r. w sprawie C-300/04 Eman i Sevinger, Zb.Orz. s. I-8055, pkt 67; z dnia 28 czerwca 2007 r. w sprawie C-1/06 Bonn Fleisch, Zb.Orz. s. I-5609, pkt 41; z dnia 12 lipca 2012 r. w sprawach połączonych C‑608/10, C‑10/11 i C‑23/11 Südzucker, pkt 62.

( 27 ) Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz.U. L 206, s. 7).

( 28 ) Wyżej wymieniony w przypisie 25 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Hiszpanii.

( 29 ) Wyroki: z dnia 5 grudnia 1967 r. w sprawie 19/67 van der Vecht, Rec. s. 462, s. 473; z dnia 27 października 1977 r. w sprawie 30/77 Bouchereau, Rec. s. 1999, pkt 13, 14; z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie C-56/06 Euro Tex, Zb.Orz. s. I-4859, pkt 27; z dnia 21 lutego 2008 r. w sprawie C-426/05 Tele2 Telecommunication, Zb.Orz. s. I-685, pkt 25.

( 30 ) Wyroki: z dnia 12 listopada 1969 r. w sprawie 29/69 Stauder, Rec. s. 419, pkt 3; z dnia 7 lipca 1988 r. w sprawie 55/87 Moksel, Rec. s. 3845, pkt 49; z dnia 20 listopada 2001 r. w sprawie C-268/99 Jany i in., Rec. s. I-8615, pkt 47; z dnia 27 stycznia 2005 r. w sprawie C-188/03 Junk, Zb.Orz. s. I-885, pkt 33; z dnia 22 października 2009 r. w sprawach połączonych C-261/08 i C-348/08 Zurita García i Choque Cabrera, Zb.Orz. s. I-10143, pkt 54.

( 31 ) Artykuł 6 wniosku w sprawie rozporządzenia Rady ustanawiającego wspólne zasady dla bezpośrednich płatności w ramach wspólnej polityki rolnej i przepisy w zakresie wsparcia dla producentów określonych gatunków roślin, COM(2003) 23 wersja ostateczna, s. 23.

( 32 ) Non-paper 1 „Annexe III and Article 6”, dokument Rady 9971/03 ADD 1 z dnia 3 czerwca 2003 r.

( 33 ) Zobacz przywołany w pkt 9 powyżej art. 2 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 239/2005 i jego motyw 18,. W wersji francuskiej wymagano początkowo bezpośredniego przyczynienia się rolnika; po korekcie przyczynienie się nie musiało już być „bezpośrednie”. W innych wersjach językowych natomiast, np. estońskiej i polskiej, słowo „sam” nadal występuje. Z pewnością chodzi tu o błąd redakcyjny.

( 34 ) Wyżej wymieniona w przypisie 2.

( 35 ) Wyżej wymieniony w przypisie 2 wyrok w sprawie Langestraat i in., pkt 44.

( 36 ) Rozporządzenie Rady (WE) nr 73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiające wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy wsparcia dla rolników, zmieniające rozporządzenia (WE) nr 1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1782/2003 (Dz.U. L 30, s. 16).

( 37 ) Zobacz art. 6:76 lub 6:170, 6:171 i 6:172 niderlandzkiego Burgerlijk Wetboek (kodeksu cywilnego).

( 38 ) Zobacz przykładowo w prawie niemieckim § 831 BGB, w prawie austriackim art. 1315 ABGB lub w prawie hiszpańskim art. 1903 Código Civil.

( 39 ) Zobacz w tym względzie szczegółowo F. Ranieri, Europäisches Obligationenrecht, 3. Auf. (2009), s. 796 i nast. Zobacz także art. III-2:106 Draft Common Frame of Reference (DCFR) („Dłużnik, który powierza wykonanie zobowiązania innej osobie, pozostaje sam odpowiedzialny za wykonanie”) oraz źródła w odniesieniu do prawa państw członkowskich w Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law – Draft Common Frame of Reference (DCFR), s. 762 i nast., do pobrania z: http://ec.europa.eu/justice/contract/files/european-private-law_en.pdf.

( 40 ) Zobacz wyroki: z dnia 16 września 2008 r. w sprawie C-288/07 Isle of Wight Council i in., Zb.Orz. s. I-7203, pkt 47; z dnia 10 września 2009 r. w sprawie C-201/08 Plantanol, Zb.Orz. s. I-8343, pkt 46 i przytoczone tam orzecznictwo; zob. w szczególności w przedmiocie pomocy rolnej wyroki: z dnia 25 września 1984 r. w sprawie 117/83 Könecke, Rec. s. 3291, pkt 11; z dnia 18 listopada 1987 r. w sprawie 137/85 Maizena i in., Rec. s. 4587, pkt 15; z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie C-172/89 Vandermoortele przeciwko Komisji, Rec. s. I-4677, pkt 9.