WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI

z dnia 29 kwietnia 2004 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek elektrod grafitowych – Ustalanie cen i podział rynków – Obliczanie kwoty grzywny – Kumulacja sankcji – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Stosowanie – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności obciążające – Okoliczności łagodzące – Zdolność płatnicza – Współpraca w toku postępowania administracyjnego – Sposoby płatności

W sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01

Tokai Carbon Co. Ltd, z siedzibą w Tokio (Japonia), reprezentowana początkowo przez adwokatów G. Van Gervena, T. Franchoo i M. De Gravego, a następnie przez adwokatów G. Van Gervena i T. Franchoo, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

SGL Carbon AG, z siedzibą w Wiesbaden (Niemcy), reprezentowana przez adwokatów M. Klusmanna, F. Wiemera i C. Canenbleya,

Nippon Carbon Co. Ltd, z siedzibą w Tokio (Japonia), reprezentowana przez adwokata H. Gilliamsa,

Showa Denko KK, z siedzibą w Tokio (Japonia), reprezentowana przez adwokatów M. Dolmansa, P. Werdmullera, i J. Temple’a-Langa, solicitor,

GrafTech International Ltd, dawniej UCAR International Inc., z siedzibą w Wilmington, Delaware (Stany Zjednoczone), reprezentowana przez K. Lasoka, QC, i B. Hartnetta, barrister, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

SEC Corp., z siedzibą w Amagasaki, Hyogo (Japonia), reprezentowana przez adwokata K. Platteau,

The Carbide/Graphite Group Inc., z siedzibą w Pittsburghu (Stany Zjednoczone), reprezentowana początkowo przez adwokatów M. Seimetza i J. Brüchera, a następnie przez adwokata P. Grunda, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

skarżący,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez W. Möllsa i P. Hellströma, a w sprawie T‑246/01 przez W. Wilsa, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych w sprawie T‑239/01 przez adwokata H.J. Freunda, a w sprawach T‑244/01, T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01, przez J. Flynna i C. Kilroy, barristers, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona pozwana,

mającej za przedmiot skargi o stwierdzenie nieważności w całości lub w części decyzji Komisji 2002/271/WE z dnia 18 lipca 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG – Sprawa COMP/E‑1/36.490 – Elektrody grafitowe (Dz.U. 2002, L 100, s. 1),

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI WSPÓLNOT EUROPEJSKICH,

w składzie: N.J. Forwood, prezes, J. Pirrung i A.W.H. Meij, sędziowie,

sekretarz: J. Plingers, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 3 lipca 2003 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporów i przebieg postępowania

1 W decyzji 2002/271/WE z dnia 18 lipca 2001 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 porozumienia EOG – Sprawa COMP/E‑1/36.490 – Elektrody grafitowe (Dz.U. 2002, L 100, s. 1, zwanej dalej „Decyzją”) Komisja stwierdziła udział różnych przedsiębiorstw w szeregu porozumień i uzgodnionych praktyk w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanego dalej „porozumieniem EOG”) w sektorze elektrod grafitowych.

2 Elektrody grafitowe są wykorzystywane przede wszystkim do produkcji stali w łukowych piecach elektrycznych. Wytwarzanie stali za pomocą tych pieców polega w istocie na procesie recyklingu, w trakcie którego odpady stalowe są przetwarzane na nową stal – w przeciwieństwie do klasycznej metody produkcji stali z rudy żelaza w wielkich piecach z dmuchem wzbogaconym w tlen. Złom jest topiony w piecu łukowym za pomocą dziewięciu, zebranych w zespoły po trzy, elektrod. Ze względu na dużą intensywność procesu topienia jedna elektroda zużywa się w ciągu ośmiu godzin. Wytworzenie jednej elektrody trwa około dwóch miesięcy. Żaden inny produkt nie może zastąpić elektrod grafitowych w ramach wyżej opisanego procesu produkcyjnego.

3 Popyt na elektrody grafitowe jest bezpośrednio związany z produkcją stali w łukowych piecach elektrycznych. Głównymi klientami są producenci stali, którzy stanowią około 85% popytu. W 1998 r. światowa produkcja stali surowej wynosiła 800 mln ton, z czego 280 mln ton zostało wytworzonych w elektrycznych piecach łukowych. W trakcie dwudziestu ostatnich lat produkcja stali w łukowych piecach elektrycznych wzrosła (35% produkcji w skali światowej w 1998 r. w stosunku do 18% dwadzieścia lat temu).

4 Cena elektrod grafitowych jest określana w walucie krajowej za tonę. W 1998 r. cena wynosiła 5600 marek niemieckich (DEM) (około 2863 EUR) za tonę. W przypadku elektrod o dużych rozmiarach cena jest powiększana o 15–30%.

5 W latach osiemdziesiątych rozwój technologiczny umożliwił znaczne obniżenie zużycia elektrod na tonę wytworzonej stali. W okresie tym przemysł hutniczy został także w znacznym stopniu zrestrukturyzowany. Osłabienie popytu na elektrody zapoczątkowało proces restrukturyzacji światowego przemysłu zajmującego się wytwarzaniem elektrod, a wiele fabryk zamknięto.

6 W 2001 r. elektrody grafitowe na rynek europejski dostarczało dziewięciu producentów zachodnich: SGL Carbon AG (zwana dalej „SGL”), z siedzibą w Niemczech, i UCAR International Inc. (zwana dalej „UCAR”), z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, którzy zaspakajali wspólnie ponad [...]( ) popytu, dwaj mniejsi producenci europejscy, VAW Aluminium AG (zwana dalej „VAW”) i Conradty, z siedzibą w Niemczech, posiadający wspólnie udział w rynku wynoszący około [...]%. Carbide/Graphite Group Inc. (zwana dalej „C/G”), posiadająca udział w rynku w wysokości 7%, zaopatrywała rynek europejski ze Stanów Zjednoczonych. Producenci japońscy Showa Denko KK (zwana dalej „SDK”), Tokai Carbon Co. Ltd. (zwana dalej „Tokai”), Nippon Carbon Co. Ltd. (zwana dalej „Nippon”) i SEC Corp. (zwana dalej „SEC”) posiadały wspólnie udział w rynku europejskim w wysokości 3–4%.

7 Na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, 13, s. 204) urzędnicy Komisji przeprowadzili w dniu 5 czerwca 1997 r. niezapowiedziane jednoczesne kontrole w pomieszczeniach należących do SGL, Conradty i VAW w Niemczech oraz UCAR we Francji.

8 Tego samego dnia agenci Federal Bureau of Investigation (FBI) przeprowadzili w Stanach Zjednoczonych przeszukania w pomieszczeniach należących do kilku producentów. W następstwie tych przeszukań wszczęto, pod zarzutem uczestnictwa w bezprawnym kartelu, postępowanie karne przeciwko SGL, SDK, Tokai i UCAR. Wszystkie oskarżone przyznały się do zarzucanych im czynów i zgodziły się na zapłacenie grzywien, ustalonych na kwotę 135 mln dolarów amerykańskich (USD) w przypadku SGL, 110 mln USD w przypadku UCAR, 32,5 mln USD w przypadku SDK i 6 mln USD w przypadku Tokai, podczas gdy C/G skorzystała z amnestii. Następnie SEC i Nippon także przyznały się do winy i zgodziły się na zapłatę grzywien w wysokości odpowiednio 4,8 mln i 2,5 mln USD.

9 W styczniu 2000 r. przeciwko japońskiej spółce Mitsubishi Corp., która w latach 1991–1995 posiadała 50% kapitału UCAR, także wszczęto postępowanie karne w Stanach Zjednoczonych. W lutym 2001 r. Mitsubishi została skazana za sprzyjanie bezprawnemu kartelowi pomiędzy producentami elektrod grafitowych i wspieranie go. Nałożono na nią grzywnę w wysokości 134 mln USD.

10 W Stanach Zjednoczonych wniesiono także przeciwko SGL, UCAR, C/G i SDK powództwa o potrójne odszkodowanie (triple damages) na rzecz grupy nabywców.

11 W marcu 1999 r. w Kanadzie UCAR została ukarana grzywną w wysokości 11 mln dolarów kanadyjskich (CAD) za przestępstwo przewidziane w kanadyjskiej ustawie o konkurencji. W lipcu 2000 r. SGL przyznała się do zarzucanych jej czynów i zgodziła się na zapłacenie grzywny w kwocie 12,5 mln CAD z tytułu tego samego naruszenia. W czerwcu 1998 r. kanadyjscy producenci stali wnieśli przeciwko SGL, UCAR, C/G i SDK powództwa cywilne w związku z bezprawnym kartelem.

12 W dniu 24 stycznia 2000 r. Komisja skierowała do przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Postępowanie administracyjne doprowadziło do wydania w dniu 18 lipca 2001 r. Decyzji, w której zarzucono skarżącym przedsiębiorstwom i VAW ustalanie cen na szczeblu światowym, a także podział rynków krajowych i regionalnych rozpatrywanego produktu według zasady „producenta krajowego” („home producer”): UCAR była odpowiedzialna za Stany Zjednoczone i niektóre obszary Europy, zaś SGL za pozostałą część Europy; SDK, Tokai, Nippon i SEC były odpowiedzialne za Japonię i niektóre obszary Dalekiego Wschodu, podczas gdy C/G, prowadząca działalność na rynkach amerykańskim i europejskim, zasadniczo ograniczyła się do śledzenia cen ustalonych przez UCAR i SGL.

13 Zgodnie z Decyzją podstawowe zasady kartelu były następujące:

– ceny elektrod grafitowych musiały być ustalane na szczeblu światowym;

– decyzje dotyczące cen każdej spółki musiały być wydawane wyłącznie przez prezesa lub dyrektorów generalnych;

– „producent krajowy” musiał ustalać cenę rynkową na swoim „terytorium”, a inni producenci „szli jego śladem”;

– w odniesieniu do rynków „niekrajowych”, czyli rynków, na których nie było żadnego producenta „krajowego”, ceny były ustalane w drodze konsensusu;

– producenci „niekrajowi” nie mogli konkurować w agresywny sposób i wycofywali się z rynków „krajowych” innych producentów;

– niedozwolone było zwiększanie mocy produkcyjnych (producenci japońscy mieli zmniejszyć swoje moce produkcyjne);

– niedozwolony był jakikolwiek transfer technologii poza krąg producentów uczestniczących w kartelu.

14 Następnie w Decyzji wyjaśniono, że wspomniane podstawowe zasady kartelu zostały wprowadzone w życie poprzez spotkania kartelu, które odbywały się na różnych szczeblach: spotkania „szefów”, spotkania „robocze”, spotkania grupy producentów europejskich (bez przedsiębiorstw japońskich), spotkania krajowe lub regionalne poświęcone poszczególnym rynkom i kontaktom dwustronnym pomiędzy przedsiębiorstwami.

15 Jeśli chodzi o czas trwania kartelu, w art. 1 Decyzji początek naruszenia został określony na maj 1992 r. w odniesieniu do wszystkich przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie, z wyjątkiem C/G, w przypadku której początek naruszenia określono na styczeń 1993 r. Co do końca naruszenia określono następujące daty: marzec 1998 r. w przypadku SGL i UCAR, luty 1998 r. w przypadku Tokai, Nippon i SEC, kwiecień 1997 r. w przypadku SDK, koniec 1996 r. w przypadku VAW i listopad 1996 r. w przypadku C/G.

16 Na podstawie dokonanych w Decyzji ustaleń faktycznych i ocen prawnych Komisja nałożyła na oskarżone przedsiębiorstwa grzywny, których kwota została obliczona zgodnie z metodą przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (Dz.U. 1998, C 9, s. 3, zwanych dalej „wytycznymi”), oraz w komunikacie w sprawie nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, s. 4, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

17 W art. 3 sentencji Decyzji zostały nałożone następujące grzywny:

SGL: 80,2 mln EUR;

UCAR: 50,4 mln EUR;

VAW: 11,6 mln EUR;

SDK: 17,4 mln EUR;

Tokai: 24,5 mln EUR;

Nippon: 12,2 mln EUR;

SEC: 12,2 mln EUR;

C/G: 10,3 mln EUR.

18 W art. 4 sentencji nakazano przedsiębiorstwom zapłatę grzywien w terminie trzech miesięcy od dnia doręczenia Decyzji, pod rygorem zapłaty odsetek w wysokości 8,04%.

19 Decyzja została doręczona poszczególnym skarżącym pomiędzy dniem 24 i 30 lipca 2001 r.

20 Została ona przesłana wraz z pismem przewodnim z dnia 23 lipca 2001 r. wskazującym kwotę nałożonej grzywny i warunki zapłaty (zwanym dalej „pismem z lipca”). W piśmie wyjaśniono, że po upływie terminu zapłaty wskazanego w Decyzji Komisja przystąpi do ściągnięcia danej kwoty; jednakże w przypadku wniesienia skargi do Sądu nie zostanie przedsięwzięty żaden środek wykonawczy, pod warunkiem uiszczenia odsetek w wysokości 6,04% i ustanowienia gwarancji bankowej.

21 Pismo z lipca zostało doręczone SGL w dniu 24 lipca, a UCAR w dniu 26 lipca 2001 r. Na uwagi przedstawione przez UCAR na temat warunków zapłaty Komisja odpowiedziała w piśmie z dnia 9 sierpnia 2001 r. (zwanym dalej „pismem z sierpnia”), odmawiając po pierwsze przyjęcia propozycji zapłaty dotyczącej niecałkowitej kwoty grzywny i nieuwzględniającej należnych odsetek, a po drugie ustanowienia zabezpieczenia na aktywach spółki UCAR w celu zagwarantowania zapłaty grzywny. Pismo z sierpnia zostało doręczone UCAR w dniu 10 sierpnia 2001 r.

22 W tych okolicznościach odrębnymi pismami złożonymi w sekretariacie Sądu pomiędzy dniem 1 a 9 października 2001 r. przedsiębiorstwa będące adresatami Decyzji, z wyjątkiem VAW, wniosły niniejsze skargi.

23 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (druga izba) postanowił otworzyć procedurę ustną i zadać stronom pewne pytania. Strony odpowiedziały na nie w wyznaczonym terminie. Następnie po wysłuchaniu stron w tej kwestii prezes drugiej izby postanowieniem z dnia 5 czerwca 2003 r. połączył siedem spraw do celów procedury ustnej i wydania wyroku zgodnie z art. 50 regulaminu Sądu. Poza tym objął klauzulą poufności określone dokumenty z akt sprawy. Podczas rozprawy w dniu 3 lipca 2003 r. wysłuchano wystąpień stron (z wyjątkiem C/G, która nie uczestniczyła w rozprawie) oraz ich odpowiedzi na pytania Sądu.

24 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dnu 26 września 2003 r. GrafTech International Ltd (dawniej UCAR) złożyła wniosek o zawieszenie wykonania Decyzji i zastosowanie środków tymczasowych dotyczących sposobów zapłaty nałożonej na nią grzywny przewidzianych w pismach z lipca i z sierpnia (sprawa T‑246/01 R). W związku z wycofaniem przez GrafTech wniosku o zastosowanie środków tymczasowych prezes Sądu postanowieniem z dnia 24 marca 2004 r. postanowił o wykreśleniu sprawy T‑246/01 R z rejestru Sądu i obciążył GrafTech kosztami związanymi z owym postępowaniem.

Żądania stron

25 Tokai (T‑236/01) wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 3 (i, w razie konieczności, art. 4) Decyzji w zakresie, w jakim nałożono w nim na nią grzywnę w wysokości 24,5 mln EUR lub, tytułem żądania ewentualnego, znaczne obniżenie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

26 SGL (T‑239/01) wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności Decyzji w zakresie jej dotyczącym;

– tytułem żądania ewentualnego, odpowiednie obniżenie kwoty nałożonej grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

27 Nippon (T‑244/01) wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 1 Decyzji w zakresie, w jakim stwierdzono w niej, że uczestniczyła w naruszeniu art. 81 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia EOG w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r.;

– stwierdzenie nieważności art. 3 Decyzji w zakresie, w jakim nałożono w nim na nią grzywnę w wysokości 12,2 mln EUR;

– tytułem żądania ewentualnego, znaczne obniżenie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

28 SDK (T‑245/01) wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 3 lit. d) Decyzji;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty grzywny do 2,95 mln EUR lub innej kwoty, którą Sąd uzna za stosowną;

– wezwanie Komisji na podstawie art. 65 lit. b) regulaminu Sądu do przedłożenia wszystkich dokumentów przedstawiających obliczenie nałożonej grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

29 UCAR (T‑246/01) wnosi do Sądu o:

– zarządzenie przeprowadzenia środków dowodowych, które okażą się konieczne;

– stwierdzenie nieważności art. 3 Decyzji w zakresie, w jakim nałożono w nim na nią grzywnę lub, tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty tej grzywny;

– stwierdzenie nieważności art. 4 Decyzji w zakresie jej dotyczącym lub, tytułem żądania ewentualnego, zmianę warunków zapłaty mających zastosowanie do grzywny zgodnie z postanowieniami zawartymi w załączniku 50 do skargi;

– stwierdzenie nieważności pisma z lipca lub, tytułem żądania ewentualnego, zmianę warunków w nim wskazanych zgodnie z postanowieniami zawartymi w załączniku 50 do skargi;

– stwierdzenie nieważności pisma z sierpnia lub, tytułem żądania ewentualnego, zmianę warunków w nim wskazanych zgodnie z postanowieniami zawartymi w załączniku 50 do skargi;

– nakazanie zastosowania każdego innego środka, który może okazać się konieczny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

30 SEC (T‑251/01) wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności art. 3 Decyzji w zakresie, w jakim nałożono w nim na nią grzywnę w wysokości 12,2 mln EUR;

– tytułem żądania ewentualnego, znaczne obniżenie kwoty grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

31 C/G (T‑252/01) wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności Decyzji w zakresie, w jakim nałożono w niej na nią grzywnę;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty nałożonej na nią grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

32 W sprawach T‑236/01, T‑239/01, T‑245/01, T‑251/01 i T‑252/01 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi jako bezzasadnej;

– obciążenie strony skarżącej kosztami postępowania.

33 W sprawach T‑244/01 i T‑246/01 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi jako bezzasadnej;

– podwyższenie grzywny;

– obciążenie strony skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

34 W większości spraw skarżące dążą co do zasady jedynie do uchylenia grzywien lub obniżenia ich kwot, podnosząc, że Komisja pominęła grzywny już nałożone w innych krajach i błędnie zastosowała swoje wytyczne i swój komunikat w sprawie współpracy, przy czym nie podważą one wystąpienia okoliczności faktycznych stwierdzonych w Decyzji. Jednakże celem niektórych skarg jest poza tym stwierdzenie nieważności Decyzji w całości. Skargi te oparte są na zarzutach dotyczących niezgodności z prawem Decyzji w całości lub na zarzutach dotyczących błędów popełnionych przez Komisję przy ustalaniu okoliczności faktycznych składających się na naruszenie. Wreszcie w dwóch sprawach podważono sposoby zapłaty nałożonych grzywien.

35 Należy zatem zbadać przede wszystkim żądania, których przedmiotem jest stwierdzenie nieważności Decyzji w całości lub niektórych ustaleń faktycznych zawartych w Decyzji. Następnie należy zbadać żądania, których celem jest stwierdzenie nieważności art. 3 Decyzji lub obniżenie kwot grzywien ustalonych na podstawie wytycznych i komunikatu w sprawie współpracy. Na koniec zostaną zbadane zarzuty dotyczące sposobów zapłaty grzywien.

A – W przedmiocie żądań mających na celu stwierdzenie nieważności Decyzji w całości lub niektórych ustaleń faktycznych

1. W przedmiocie żądań mających na celu stwierdzenie nieważności Decyzji w całości

a) Sprawa T‑239/01

36 SGL jest jedyną skarżącą, która żąda formalnie, tytułem żądania głównego, stwierdzenia nieważności Decyzji w całości w zakresie, w jakim Decyzja jej dotyczy. Zarzuty podniesione na poparcie tych żądań dotyczą kilku błędów proceduralnych.

W przedmiocie zarzucanej odmowy pełnego dostępu do akt

37 SGL zarzuca Komisji, że odmówiła jej dostępu do swoich dokumentów wewnętrznych i nie dostarczyła jej żadnego nieobjętego klauzulą poufności wykazu ani streszczenia wspomnianych dokumentów zawierających tajemnice handlowe lub informacje poufne. Ze względu na to naruszenie jej prawa do obrony nie miała ona możliwości wyrobienia sobie pełnego poglądu na temat kontaktów pomiędzy Komisją a innym zainteresowanymi przedsiębiorstwami w kontekście ich współpracy. W konsekwencji – jej zdaniem – należy stwierdzić nieważność Decyzji.

38 W tym zakresie Sąd przypomina, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja jest zobowiązana, w celu umożliwienia danym przedsiębiorstwom skutecznej obrony przed zarzutami sformułowanymi przeciwko nim w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, do udostępnienia im całości akt dochodzenia, z wyjątkiem dokumentów zawierających tajemnice handlowe innych przedsiębiorstw lub inne informacje poufne i dokumentów wewnętrznych Komisji (zob. wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 170 i przytoczone tam orzecznictwo).

39 W zakresie, w jakim SGL podnosi przed Sądem, że Komisja powinna była przekazać jej co najmniej nieobjęty klauzulą poufności wykaz lub streszczenie wspomnianych dokumentów zawierających tajemnice handlowe lub informacje poufne, należy stwierdzić, że w toku postępowania administracyjnego skarżąca nie sformułowała takiego wniosku. W piśmie z dnia 9 marca 2000 r. oraz w swojej odpowiedzi z dnia 4 kwietnia 2000 r. na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów odwołała się ona wyłącznie do dokumentów wewnętrznych Komisji; w piśmie z dnia 9 marca SGL nawet przyznała, że Komisja dostarczyła jej wykaz dokumentów, do których może mieć wgląd. W tych okolicznościach Komisja nie była zobowiązana do udostępnia ze swej inicjatywy wykazów i streszczeń, o których mowa (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑491, zwany dalej „wyrokiem w sprawie Cement”, pkt 383).

40 W odniesieniu do wniosku o udostępnienie dokumentów wewnętrznych, których Komisja nie ma obowiązku udostępnić (ww. w pkt 38 wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 170), należy przypomnieć, że to ograniczenie dostępu jest uzasadnione koniecznością zapewnienia prawidłowego funkcjonowania Komisji w zakresie ścigania naruszeń reguł konkurencji ustanowionych w traktacie; dokumenty wewnętrzne mogą być udostępnione jedynie wówczas, gdy wymagają tego wyjątkowe okoliczności danej sprawy na podstawie poważnych przesłanek, które musi przedstawić strona zainteresowana, i to zarówno przed sądem wspólnotowym, jak i w ramach postępowania administracyjnego prowadzonego przez Komisję (zob. ww. w pkt 39 wyrok w sprawie Cement, pkt 420 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem SGL, twierdząc ogólnie, że z dokumentów wewnętrznych Komisji mogłoby wynikać, że została ona potraktowana mniej korzystnie niż inne przedsiębiorstwa podczas oceny zaoferowanej przez nią współpracy, nie przedstawiła poważnych przesłanek co do okoliczności, które wymagałyby udostępnienia jej omawianych dokumentów.

41 Ponadto Komisja podkreśliła, czego SGL nie podważyła, że dokumenty dotyczące współpracy przedsiębiorstw nie są częścią jej akt wewnętrznych, ale znajdują się w aktach dochodzenia, do których przedsiębiorstwa miały dostęp. Wreszcie, jak wynika z kilku zarzutów skierowanych przeciwko obliczeniu nałożonej na nią grzywny (zob. pkt 384 i nast. poniżej), SGL rzeczywiście dokonała porównania swojej własnej współpracy ze współpracą innych członków kartelu, co potwierdza tezę Komisji.

42 W takich okolicznościach nie można zarzucać Komisji, że nie ujawniła SGL swych dokumentów wewnętrznych i że nie przekazała nieobjętego klauzulą poufności wykazu ani streszczenia wspomnianych dokumentów.

43 W konsekwencji należy oddalić rozpatrywany zarzut.

W przedmiocie podnoszonego nieostatecznego charakteru pisma w sprawie przedstawienia zarzutów

44 SGL podnosi, że pismo w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 24 stycznia 2000 r. nie było ostateczne. Mimo że Komisja stwierdziła w piśmie z dnia 4 maja 2000 r., że odpowiedzi niektórych przedsiębiorstw na to pismo zawierały nieścisłości i sprzeczności, nie zastąpiła go nowym pismem przed wydaniem Decyzji. SGL nie była zatem w stanie skorzystać ze swego prawa do bycia wysłuchaną w przedmiocie ostatecznego wyniku dochodzenia.

45 W tym względzie Sąd przypomina, że żaden przepis nie zakazuje Komisji przekazywania zainteresowanym stronom, po przesłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, nowych dokumentów, które jej zdaniem popierają jej tezę, pod warunkiem pozostawienia przedsiębiorstwom czasu koniecznego do przedstawienia stanowiska na ten temat (zob. ww. w pkt 38 wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 190 i przytoczone tam orzecznictwo).

46 W niniejszym przypadku Komisja przyznaje, że niektóre odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierały sprzeczności i oskarżenia dotyczące innych przedsiębiorstw. Z tego względu udostępniła ona wersję nieobjętą klauzulą poufności tych odpowiedzi i umożliwiła przedsiębiorstwom przedstawienie uwag w tym względzie podczas rozprawy w dniu 25 maja 2000 r. Jednakże nie wyciągnęła ona z nich żadnych obciążających wniosków.

47 Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno umożliwiać zainteresowanym stronom rzeczywiste zaznajomienie się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję, przy czym wymóg ten jest zachowany wówczas, gdy decyzja końcowa nie obciąża zainteresowanych stron odpowiedzialnością za inne naruszenia niż te, o których mowa w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, i uwzględnia tylko te okoliczności faktyczne, co do których zainteresowane strony miały okazję się wypowiedzieć (wyrok Sądu z dnia 19 marca 2003 r. w sprawie T‑213/00 CMA CGM i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑913, zwany dalej „wyrokiem w sprawie FETTCSA”, pkt 109). A zatem w niniejszym przypadku nic nie stało SGL na przeszkodzie, by porównała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów z tekstem Decyzji w celu zweryfikowania, czy Komisja oparła się na nowych zarzutach, które nie były zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów i co do których SGL nie mogła się wypowiedzieć przed wydaniem Decyzji. Jednakże SGL nie powołuje się na taką rozbieżność pomiędzy pismem w sprawie przedstawienia zarzutów a Decyzją.

48 W każdym razie wystarczy, że Komisja umożliwi przedsiębiorstwom konkretne wypowiedzenie się na temat uwag przedstawionych w odniesieniu do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. W niniejszym przypadku SGL nie zarzuca Komisji, że naruszyła jej prawo do bycia wysłuchaną w tej właśnie kwestii. Skarży się tylko na wyłącznie ustny charakter uwag przedstawionych przez Komisję, nie wykazując jednak, że jedynie uwagi na piśmie umożliwiłyby jej skuteczną obronę jej stanowiska.

49 W konsekwencji należy oddalić powyższy zarzut.

W przedmiocie podnoszonej niezgodności z prawem raportu funkcjonariusza ds. przesłuchań

50 Sąd stwierdza, że w dniu 28 maja 2001 r. funkcjonariusz ds. przesłuchań przedstawił na podstawie art. 15 decyzji Komisji 2001/462/WE, EWWiS z dnia 23 maja 2001 r. w sprawie zakresu uprawnień funkcjonariuszy ds. przesłuchań w niektórych postępowaniach z zakresu konkurencji (Dz.U. L 162, s. 21) raport końcowy o następującym brzmieniu:

„Projekt decyzji nie daje powodu do szczególnych uwag na temat prawa do bycia wysłuchanym. Przedsiębiorstwa, których dotyczy sprawa, nie podniosły żadnego problemu związanego z postępowaniem. Projekt decyzji nie zawiera żadnego zarzutu, w przedmiocie którego wspomniane przedsiębiorstwa nie mogły wcześniej zająć stanowiska”.

51 W tym kontekście SGL utrzymuje, że funkcjonariusz ds. przesłuchań błędnie stwierdził, że nie podniosła ona żadnego problemu związanego z postępowaniem. W samej decyzji przyznano, że SGL skarżyła się na niepełny dostęp do akt. Z naruszeniem art. 8 decyzji 2001/462 funkcjonariusz ds. przesłuchań nie wypowiedział się na temat wniosku o udostępnienie akt złożonego przez SGL w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Według SGL jego raport końcowy zawierał zatem błędy, które mogły mieć wpływ, ze szkodą dla SGL, na wynik obrad kolegium członków Komisji. Funkcjonariusz ds. przesłuchań nie zajął się także problematyką odpowiedzi niektórych przedsiębiorstw na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierających sprzeczności i oskarżenia, na temat których SGL mogła się jedynie wypowiedzieć ustnie podczas rozprawy. Mimo że SGL skrytykowała taki sposób postępowania, funkcjonariusz ds. przesłuchań nie wspomniał o tym błędzie proceduralnym.

52 Sąd przypomina, że zgodnie z motywami 2, 3 i 8 decyzji 2001/462 zadaniem Komisji jest zapewnienie, aby prawo do bycia wysłuchanym przysługujące osobom, których dotyczy postępowanie z zakresu konkurencji, było zagwarantowane w toku całego postępowania; musi ona powierzać prowadzenie postępowań administracyjnych w tej dziedzinie osobie niezależnej, która cechuje się uczciwością niezbędną dla zagwarantowania obiektywności, przejrzystości i skuteczności tych postępowań. Na podstawie art. 15 i art. 16 ust. 1 wspomnianej decyzji funkcjonariusz ds. przesłuchań sporządza raport końcowy w kwestii przestrzegania prawa do bycia wysłuchanym, w którym bada także, czy projekt decyzji uwzględnia tylko zarzuty, w przedmiocie których strony miały okazję przedstawić swoją opinię; wspomniany raport jest dołączany do projektu decyzji przedkładanego Komisji, tak aby Komisja przy podejmowaniu decyzji miała pełną znajomość „[wszystkich] istotnych informacji” dotyczących przebiegu postępowania i przestrzegania prawa do bycia wysłuchanym.

53 Jak wynika z ww. przepisów, zadaniem funkcjonariusza ds. przesłuchań nie jest zebranie wszystkich zarzutów o charakterze proceduralnym, które zostały wysunięte przez zainteresowanych w toku postępowania administracyjnego. Jest on zobowiązany do przedstawienia kolegium członków Komisji wyłącznie zarzutów istotnych dla oceny zgodności z prawem przebiegu postępowania administracyjnego. Jak wskazano powyżej, obydwa zarzuty przedstawione przez SGL w odniesieniu do jej dostępu do dokumentów wewnętrznych Komisji i problematyki odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów nie są zasadne. A zatem funkcjonariusz ds. przesłuchań jako obiektywny i niezależny doradca nie był zobowiązany do przekazania kolegium członków Komisji tych dwóch pozbawionych znaczenia zarzutów.

54 W konsekwencji nie można uwzględnić także tego zarzutu.

55 Z powyższego wynika, że nie można uwzględnić żadnego z zarzutów, w których SGL utrzymuje, że Decyzja jest dotknięta błędami formalnymi.

b) Sprawa T‑246/01

56 Nie przedstawiając formalnych żądań mających na celu stwierdzenie nieważności Decyzji w całości, UCAR podniosła w swojej skardze, że należy stwierdzić nieważność Decyzji „w całości lub w części”. UCAR twierdzi, że nie badając roli odegranej przez Mitsubishi i Union Carbide, jej spółek dominujących w latach 1992–1995, w tworzeniu kartelu i w początkowym okresie jego funkcjonowania, Komisja naruszyła ciążący na niej obowiązek przeprowadzenia bezstronnego dochodzenia i naruszyła jej prawo do obrony. W replice UCAR jednakże wyjaśniła, że jej celem nie było stwierdzenie nieważności Decyzji w całości z powodu naruszenia istotnych wymogów proceduralnych, ale uchylenie grzywny nałożonej na nią w art. 3 Decyzji lub obniżenie jej kwoty. Zdaniem UCAR ww. fragment jej skargi powinien być postrzegany wyłącznie w tym ostatnim kontekście.

57 Sąd wywiódł z powyższego, że celem skargi wniesionej przez UCAR nie jest stwierdzenie nieważności Decyzji w całości. Zarzut dotyczący pominięcia przez Komisję roli odegranej przez Mitsubishi i Union Carbide w uczestnictwie UCAR w bezprawnym kartelu zostanie zatem zbadany w ramach zarzutów skierowanych przez UCAR przeciwko obliczeniu nałożonej na nią grzywny.

2. W przedmiocie żądań mających na celu stwierdzenie częściowej nieważności art. 1 Decyzji i niektórych ustaleń faktycznych w niej zawartych

a) W przedmiocie zarzutu podniesionego w sprawie T‑239/01 dotyczącego błędnego ustalenia co do wprowadzenia w życie centralnego systemu nadzoru

58 W ramach grupy zarzutów dotyczących błędnego obliczenia nałożonej na nią grzywny SGL zarzuca Komisji, że potraktowała ją w sposób dyskryminacyjny w stosunku do SDK, obniżając grzywnę nałożoną na to przedsiębiorstwo z tego względu, że ujawniło ono istnienie i funkcjonowanie centralnego systemu nadzoru (Central Monitoring System, zwanego dalej „CMS”) wprowadzonego w życie w ramach kartelu. SGL twierdzi, że system ten nigdy nie był stosowany. Poinformowała o tym Komisję w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów.

59 W tym względzie Sąd stwierdza, że SGL wskazuje w swojej skardze na to, że wyraźnie powstrzymała się w swej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów od podważenia okoliczności faktycznych, tak jak zostały one przedstawione przez Komisję. Niemniej jednak w odpowiedzi tej SGL skorygowała niektóre ustalenia faktyczne; w odniesieniu do CMS podniosła, że „centralny system nadzoru […] nigdy nie został zrealizowany”.

60 Sąd przypomina, że mimo odpowiedzi SGL w tej kwestii Komisja uznała w Decyzji, że stwierdzone naruszenie polegało między innymi na ustanowieniu mechanizmu kontroli i stosowaniu porozumień kartelowych (motyw 2). Opisała szczegóły CMS (motywy 72, 73, 91, 92), podnosząc, że teza broniona przez SGL została podważona dowodami z dokumentów i oświadczeniami innych producentów takich jak Tokai i UCAR. W odpowiedzi na skargę Komisja odwołuje się do wskazanych powyżej fragmentów Decyzji, podczas gdy w replice SGL ogranicza się do podtrzymania, że CMS nie został wprowadzony w życie.

61 W okolicznościach niniejszego przypadku okoliczność, że SGL ograniczyła się do powtórzenia w sposób ogólny samego niepopartego niczym twierdzenia dotyczącego niewprowadzenia w życie CMS, nie wystarcza, by skutecznie podważyć przeciwne ustalenia faktyczne zawarte w Decyzji.

62 Należy zatem oddalić zarzut skierowany przeciwko ustaleniom faktycznym dotyczącym stosowania CMS.

b) W przedmiocie zarzutu podniesionego w sprawie T‑236/01 dotyczącego błędnego stwierdzenia, iż kartel ma wymiar światowy

63 W ramach zarzutu dotyczącego okoliczności, że Komisja niesłusznie oparła się na jej obrotach w skali światowej, Tokai utrzymuje, że geograficzny rynek elektrod grafitowych nie ma wymiaru światowego. W każdym razie Komisja nie przeanalizowała odpowiednio właściwego rynku geograficznego. W decyzji z dnia 4 stycznia 1991 r. (Mitsubishi/UCAR, IVM024), wydanej na podstawie rozporządzenia dotyczącego kontroli koncentracji przedsiębiorstw, Komisja stwierdziła, że rynek elektrod grafitowych jest rynkiem o wymiarze wspólnotowym.

64 W tym względzie Sąd przypomina wyraźne oświadczenie złożone przez samą Tokai w skardze, zgodnie z którym celem jej skargi nie jest podważenie stanu faktycznego przedstawionego w Decyzji. Ustalenia faktyczne, zgodnie z którymi kartel obejmował światowy rynek elektrod grafitowych, są zawarte zarówno w Decyzji (zob. na przykład motywy 14–18, 46, 47, 49, 51, 71, 72, 73), jak i w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów (pkt 33, 34, 35, 37, 39, 59, 60, 61). Z powyższego wynika, że sama istota kartelu polegała, zgodnie z ustaleniami Komisji, na ustrukturyzowaniu sektora elektrod grafitowych na świecie według systemu trzech „filarów”: SGL reprezentująca Europę, UCAR reprezentująca Stany Zjednoczone oraz SDK, Tokai, Nippon i SEC reprezentujące Japonię (motyw 47 Decyzji). Poza tym wśród podstawowych zasad kartelu zidentyfikowanych przez Komisję znajduje się zasada „producenta krajowego”, który powinien ustalać ceny na swym terytorium, podczas gdy inni producenci powinni iść jego śladem (zob. pkt 12, 13 powyżej), przy czym producenci „niekrajowi” powinni wycofać się z rynków „krajowych” innych producentów (motyw 50 Decyzji). Wreszcie Komisja przedstawiła przykład amerykańskiej spółki C/G, której udało się – mimo że nie dysponowała ona żadnym zakładem produkcyjnym poza Stanami Zjednoczonymi – uzyskać udział w rynku w wysokości około 7% w Europie i zbyć niemalże jedną trzecią swej produkcji w EOG (motywy 16, 30, 85 Decyzji), co Komisja uznała za przejaw istnienia rynku na skalę światową i dowód na to, że nawet producent „niekrajowy” był zdolny zakłócić funkcjonowanie kartelu.

65 A zatem omawiany zarzut jest ewidentnie niezgodny z uznaniem przez Tokai wyjaśnień faktycznych, które właśnie zostały przedstawione i których Tokai nie podważyła skutecznie ani w toku postępowania administracyjnego, ani przed Sądem. Usytuowany w kontekście innych zarzutów dotyczących błędnego obliczenia grzywien zarzut dotyczy raczej oceny przez Komisję rzeczywistego wpływu zachowania Tokai na konkurencję w EOG. Tokai w ramach tych zarzutów podkreśla bowiem w szczególności swoje bierne zachowanie i brak interesu gospodarczego w sprzedaży rozpatrywanego produktu na rynku europejskim. W rzeczywistości w omawianym zarzucie Komisji zarzuca się to, że w ramach ustalania kwoty grzywny nałożonej na Tokai pominęła jej wyłącznie bierną rolę.

66 Wniosku tego nie podważa odwołanie się przez Tokai do decyzji z dnia 4 stycznia 1991 r. (Mitsubishi/UCAR, IVM024), w której Komisja uznała w odniesieniu do koncentracji przedsiębiorstw, że rynek elektrod grafitowych ma wymiar wspólnotowy. W tym względzie wystarczy zauważyć, że wspomniana decyzja została wydana w kontekście odmiennym od kontekstu niniejszego przypadku i że pochodzi ona z okresu zarówno sprzed dochodzenia Komisji w niniejszej sprawie, jak i sprzed okresu naruszenia uwzględnionego w Decyzji. To właśnie wykrycie w 1997 r. kartelu, w którym uczestniczyła Tokai, umożliwiło Komisji stwierdzenie, że członkowie kartelu podzielili rynek elektrod grafitowych na szczeblu światowym. Odwołanie do decyzji z 1991 r. jest zatem bezskuteczne.

67 W konsekwencji należy oddalić zarzut w zakresie, w jakim podważono w nim ustalenia faktycznie dotyczące światowego wymiaru rynku elektrod grafitowych.

c) W przedmiocie zarzutu podniesionego w sprawie T‑239/01 dotyczącego błędnej oceny czasu trwania naruszenia

68 W ramach grupy zarzutów dotyczących błędnego obliczenia nałożonej na nią grzywny SGL zarzuca Komisji, po pierwsze, że uwzględniła bez żadnego dowodu zbyt długi okres jej uczestnictwa w naruszeniu: Komisja niesłusznie stwierdziła, że SGL kontynuowała naruszenie po kontrolach przeprowadzonych w czerwcu 1997 r., i to aż do lutego/marca 1998 r. W konsekwencji ustalenie nałożonej na nią grzywny jest błędne w zakresie, w jakim zawiera ono podwyżkę z tytułu tego okresu. Poza tym Komisja niesłusznie uznała zarzucaną kontynuację naruszenia po przeprowadzeniu kontroli jako okoliczność obciążającą ze szkodą dla SGL. W tym kontekście SGL twierdzi, że spotkania, które miały miejsce w ramach kartelu w spornym okresie, nie dotyczyły rynku europejskiego, ale wyłącznie rynki azjatyckie, o czym już poinformowała Komisję w toku postępowania administracyjnego. Dowody przytoczone przez Komisję na poparcie jej tezy nie są wiarygodne.

69 Po drugie, SGL krytykuje błędne stwierdzenie w motywie 57 Decyzji, zgodnie z którym europejska grupa kartelu spotykała się jeszcze od „1999 r.”. Uważa, że nie można wykluczyć, że ten błąd miał negatywny wpływ na ustalenie kwoty nałożonej na nią grzywny. Ponadto w motywie 124 Decyzji Komisja twierdzi, że istnieją wskazówki umożliwiające dojście do wniosku, że w 2001 r. naruszenie nadal nie zostało zakończone. SGL zwraca się do Sądu o zweryfikowanie za pomocą środka organizacji postępowania, czy błędna liczba – 1999 r. – została przekazana kolegium członków Komisji w celu wydania Decyzji.

70 W odniesieniu do pierwszej części zarzutu podniesionego przez SGL należy przypomnieć chronologię i dokładną treść uwag sformułowanych przez SGL w odpowiedzi na stwierdzenia Komisji.

71 Po pierwsze, to w odpowiedzi na wystosowane przez Komisję żądanie udzielenia informacji SGL, w memorandum z dnia 8 czerwca 1999 r., oświadczyła, że najważniejsi producenci elektrod grafitowych, w tym SGL i UCAR, uzgadniali swe zachowania w zakresie konkurencji w latach od 1992 „do 1998 r.”. Następnie wyliczyła spotkania, które miały miejsce w ramach kartelu. W odniesieniu do spotkań, które odbyły się po czerwcu 1997 r., wskazała – za każdym razem w jednym zdaniu – spotkanie w lipcu 1997 r. na Malezji, spotkanie w listopadzie 1997 r. w Hong Kongu i spotkanie w lutym 1998 r. w Bangkoku, podnosząc, że przedmiotem tych spotkań były specyficznie azjatyckie tematy.

72 Po drugie, w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 24 lipca 2000 r. Komisja stwierdziła, że naruszenie zarzucane SGL trwało do marca 1998 r., wyjaśniając, z jednej strony, że spotkania w Hong Kongu i Bangkoku dotyczyły aktualizacji tabel CMS w odniesieniu do wielkości sprzedaży dla wszystkich regionów i wszystkich rynków, a z drugiej strony, że SGL i UCAR poinformowały japońskich członków kartelu o nowo stosowanych cenach w Europie (pkt 78, 79). Zgodnie z pismem w sprawie przedstawienia zarzutów dwustronne kontakty pomiędzy SGL a UCAR miały poza tym miejsce co najmniej do marca 1998 r. (pkt 80). Większość tych ustaleń była oparta na oświadczeniu byłego dyrektora sprzedaży UCAR na Europę, pana [...]. Wreszcie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawiera długi wykaz załączonych dokumentów wykorzystanych jako dowody, w tym oświadczenie pana [...].

73 Po trzecie, w odpowiedzi z dnia 4 kwietnia 2000 r. na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów SGL, potwierdziwszy najpierw, że okoliczności faktyczne leżące u podstaw pisma w sprawie przedstawienia zarzutów nie są zasadniczo („grundsätzlich”) podważane, ograniczyła się do odesłania do memorandum z dnia 8 czerwca 1999 r., nie poruszając w ogóle kwestii nowych ustaleń i dowodów z dokumentów odnoszących się do spornego okresu naruszenia zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. W szczególności SGL nie podważyła oświadczenia pana [...], mimo że miała dostęp do tego oświadczenia.

74 Przed Sądem SGL nie dodała nic istotnego do swojej argumentacji poprzedzającej wniesienie skargi. Ograniczyła się do twierdzenia, że wartość oświadczenia pana [...] należy zdecydowanie zrelatywizować w świetle okoliczności, które doprowadziły do jego wystosowania. Uwaga ta odnosi się do przedstawionego przez Komisję faktu, że UCAR, po zwolnieniu pana [...] uzależniła polubowne rozstrzygnięcie wszczętego przez niego z tego powodu sporu od tego, czy zgodzi się on współpracować z Komisją w ramach prowadzonego przez nią dochodzenia.

75 Jednakże tekst uzupełniającego oświadczenia (supplemental statement) złożonego przez pana [...], na którym Komisja w szczególności się oparła, nie zawiera żadnego elementu, który mógłby uzasadniać podejrzenia wysunięte przez SGL: wymienione przez niego okoliczności faktyczne są konkretne i nie zawierają sprzeczności; pan [...] przedstawia nazwiska kilku przedstawicieli innych członków kartelu, w tym pana [...] z SGL i pana [...] z UCAR, tak że prawdziwość jego oświadczeń mogła zostać zweryfikowana przez przesłuchanie tych osób jako świadków. Niemniej SGL nie zażądała ich zacytowania; nie zwróciła się także do Komisji podczas postępowania administracyjnego o przekazanie jej kontroświadczeń, na przykład, ze strony jej byłego dyrektora sprzedaży, pana [...]. Wreszcie z oświadczenia pana [...], które zostało przekazane Komisji na wniosek UCAR, wynika, że celem jego oświadczeń nie było wcale uniewinnienie UCAR ze szkodą dla innych członków kartelu, by uzyskać korzystne rozstrzygnięcie jego sporu z UCAR. Pan [...] wskazuje bowiem, że jego działania noszące znamiona naruszenia były znane jego przełożonym w przedsiębiorstwie i zostały przez nich zatwierdzone.

76 Z powyższego wynika, że SGL nie udało się wykazać w sposób wymagany prawem, że ustalenia faktyczne Komisji dotyczące jej uczestnictwa w naruszeniu w okresie od czerwca 1997 r. do marca 1998 r. (motywy 91–93 Decyzji) są błędne. A zatem należy oddalić pierwszą część zarzutu.

77 W odniesieniu do drugiej części zarzutu skierowanej przeciwko motywowi 57 Decyzji Komisja przyznała, że zdanie znajdujące się w notyfikowanej wersji niemieckiej Decyzji, zgodnie z którym spotkania grupy europejskiej wewnątrz kartelu miały miejsce „od 1999 r.”, stanowi błąd pisarski. Oczywistość tego błędu wynika, po pierwsze, z porównania z angielską wersją Decyzji będącą innym tekstem autentycznym (obok tekstu niemieckiego), w której prawidłowo wskazano „1992 r.”. Po drugie, niemiecka wersja motywu 57 (z błędną datą 1999 r.) jest niezrozumiała sama w sobie: według UCAR rozpatrywane spotkania zakończyły się bowiem „po około roku” (czyli w 2000 r. zgodnie z logiką błędnego tekstu), ponieważ producenci europejscy uznali, znowu według UCAR, że organizowanie spotkań w roku „1993 r.” nie jest już konieczne. Zdanie to ma ewidentnie sens tylko wtedy, gdy rokiem odniesienia jest rok 1992.

78 Zresztą i przede wszystkim w art. 1, a także w motywach 3, 114 i 155 Decyzji wyraźnie wskazano marzec 1998 r. jako koniec naruszenia popełnionego przez SGL. Stwierdzeniu temu nie przeczy motyw 124 Decyzji, zgodnie z którym naruszenie ewentualnie nie zakończyło się nawet w 2001 r. Fragment ten bowiem, nie zmieniając ustaleń faktycznych dotyczących czasu trwania naruszenia, służy jedynie uzasadnieniu art. 2 sentencji Decyzji, w którym nakazano danym przedsiębiorstwom – z ostrożności – natychmiastowe zaprzestanie rozpatrywanych naruszeń, o ile jeszcze tego nie uczyniły.

79 Ze względu na swój oczywisty charakter, błąd pisarski nie może naruszać interesów SGL w odniesieniu do ustalenia nałożonej na nią grzywny: rozdział „Czas trwania naruszenia” znajdujący się w części Decyzji poświęconej ustaleniu grzywien wskazuje miesiące „luty/marzec 1998 r.” jako zakończenie naruszenia popełnionego przez SGL, UCAR, Tokai, Nippon i SEC (motyw 155).

80 W konsekwencji taki błąd nie może uzasadniać stwierdzenia nieważności ustaleń faktycznych dotyczących czasu trwania naruszenia popełnionego przez SGL. W tych okolicznościach nie należy zarządzać środka organizacji postępowania proponowanego przez SGL.

81 Należy zatem oddalić obydwie części zarzutu podniesionego przez SGL.

d) W przedmiocie zarzutów podniesionych w sprawie T‑244/01 dotyczących naruszenia istotnych wymogów proceduralnych ze względu na brak wystarczających dowodów dotyczących uczestnictwa Nippon w naruszeniu w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r. i braku uzasadnienia w tym zakresie

Argumenty stron

82 Na poparcie swych żądań mających na celu stwierdzenie częściowej nieważności art. 1 Decyzji Nippon utrzymuje, że ciężar dowodu spoczywa na Komisji w przypadku, gdy wydaje decyzję oskarżającą przedsiębiorstwo o naruszenie przepisów prawa wspólnotowego. W niniejszym przypadku stwierdzenie zawarte w Decyzji, zgodnie z którym Nippon uczestniczyła w naruszeniu w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r., nie jest poparte wystarczającymi i niezbitymi dowodami. W zakresie bowiem, w jakim Komisja utrzymuje, że Nippon uczestniczyła w spotkaniach zorganizowanych w tym okresie, jej twierdzenie nie zostało udowodnione. Oskarżenie Komisji jest w pełni oparte na oświadczeniach złożonych przez niektórych konkurentów Nippon (SDK, UCAR i SGL) wyłącznie w celu skorzystania z zastosowania komunikatu w sprawie współpracy. W takich okolicznościach – zdaniem Nippon – Komisja nie miała prawa przyznać jakiejkolwiek wartości dowodowej tym oświadczeniom, których wiarygodność jest ograniczona.

83 W odniesieniu do pierwszego spotkania „szefów”, które miało miejsce w Londynie w dniu 21 maja 1992 r., Nippon utrzymuje, że stwierdzenie zawarte w Decyzji, jakoby Tokai reprezentowała interesy skarżącej, nie jest poparte żadnym dowodem. Tymczasem w ww. w pkt 39 wyroku w sprawie Cement (pkt 2773–2782) Sąd orzekł, że jeżeli Komisja nie wykazała, iż strona udzieliła instrukcji do jej reprezentowania podczas spotkania, to nie jest ona uprawniona do wyciągnięcia wniosku, że strona ta była rzeczywiście obecna lub reprezentowana oraz że podpisała porozumienie zawarte podczas tego spotkania. Według skarżącej takie rozumowanie narzuca się także w tym przypadku. W szczególności Komisja nie dostarczyła dowodu wykazującego, że skarżąca rzeczywiście udzieliła Tokai instrukcji do reprezentowania jej podczas tego spotkania.

84 W zakresie, w jakim Komisja powołuje się na oświadczenie SDK dotyczące spotkania, które wyraźnie miało miejsce w ramach kontaktów przygotowawczych przed spotkaniem w dniu 21 maja 1992 r., Nippon nie może zrozumieć, w jaki sposób odniesienie do spotkania, które miało miejsce przed utworzeniem kartelu, mogłoby ewentualnie dowieść jej twierdzenia. Jeśli chodzi o oświadczenie złożone przez SGL, jest ono zredagowane w sposób ogólny, bez podania jakichkolwiek szczegółów; SGL przyznaje w nim ogólnikowo, że uczestniczyła w zarzucanym naruszeniu w latach 1992–1998. Oświadczenia tego nie można interpretować w ten sposób, że odnosi się ono do uczestnictwa Nippon w różnych spotkaniach, które miały miejsce w spornym okresie. Nie wspomniano w nim także, że interesy skarżącej były reprezentowane przez Tokai.

85 Nippon dodaje, że nieścisłe oświadczenia złożone przez UCAR, zgodnie z którymi we wspomnianym spotkaniu uczestniczyli „niektórzy konkurenci japońscy” i „szereg konkurentów japońskich”, nie mogą służyć jako podstawa twierdzenia Komisji, jakoby to właśnie Nippon była reprezentowana przez określone przedsiębiorstwo, które uczestniczyło w tym spotkaniu.

86 W odniesieniu do spotkań „roboczych”, które odbyły się w dniach 25 maja i 19 września 1992 r., Nippon twierdzi, że ustalenia Komisji dotyczące jej obecności podczas tych spotkań są w pełni oparte na nieścisłych i niespójnych oświadczeniach złożonych przez konkurentów skarżącej. W Decyzji Komisja nie dostarcza żadnego dowodu faktycznego ani z dokumentów w tym zakresie.

87 Jeśli chodzi w szczególności o spotkanie, które miało miejsce w Zurychu w dniu 25 maja 1992 r., zarzucana obecność Nippon jest oparta na jednym jedynym oświadczeniu SDK, która utrzymuje, że „przedstawiciele Nippon” uczestniczyli w spotkaniu, nie wskazując jednak, kto ją wtedy reprezentował. Natomiast w oświadczeniach dotyczących innych spółek SDK przekazuje tę informację w sposób szczegółowy. Jeśli chodzi o oświadczenie UCAR, nie wspomniano w nim w ogóle o spotkaniu w Zurychu. W oświadczeniu SGL nie wspomniano o obecności Nippon na tym spotkaniu.

88 W przypadku spotkania, które odbyło się w Lugano w dniu 19 września 1992 r., zarzucana obecność Nippon jest ponownie w całości oparta na jednym jedynym oświadczeniu złożonym przez SGL. Oświadczenie to jest sprzeczne z oświadczeniami SDK i UCAR, w których nie wspomniano o spotkaniu w Lugano.

89 W zakresie, w jakim w Decyzji twierdzi się, że notatki dotyczące kosztów podróży dostarczone przez Nippon stanowią dowód na jej obecność na spornych spotkaniach (motyw 48), Nippon przypomina, że przekazała Komisji te notatki w związku z formalnym żądaniem udzielenia informacji wystosowanym na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17. Jednakże Komisja nie ma prawa do zbierania informacji poza terytorium Wspólnoty. Informacje te zostały zatem uzyskane niezgodnie z prawem i nie mogą służyć jako podstawa w celu wykazania uczestnictwa Nippon w zarzucanym naruszeniu. W każdym razie żądanie wystosowane do Nippon w niniejszym przypadku nie odpowiada wymogom określonym w rozporządzeniu nr 17 ze względu na fakt, że Komisja nie wskazała sankcji przewidzianych w art. 15 ust. 1 lit. b), czego wymaga art. 11 ust. 3 rozporządzenia nr 17. Wreszcie – zdaniem Nippon – sporne notatki dotyczące kosztów podróży nie dowodzą uczestnictwa Nippon w spotkaniach, które miały miejsce w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r.

90 Nippon twierdzi, że nigdy nie przyznała w swej korespondencji z Komisją, że była obecna na jednym lub drugim spotkaniu zorganizowanym w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r. W tym względzie podkreśla, że jej pisma z dnia 30 marca i 17 maja 2000 r., zredagowane w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, powinny być czytane w kontekście jej pisma z dnia 18 grudnia 1998 r.

91 Tym ostatnim pismem Nippon odpowiedziała na żądanie wystosowane przez Komisję w celu uzyskania informacji, czy uczestniczyła ona w spotkaniach zorganizowanych przez kartel. Zdaniem skarżącej odpowiedź była jasna i szczegółowa w odniesieniu do każdego z okresów wskazanych przez Komisję. Nippon nie wspomniała o żadnym spotkaniu w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r., mimo że Komisja wyraźnie prowadziła dochodzenie w odniesieniu do tego okresu.

92 Nippon przyznaje, że stwierdziła w piśmie z dnia 30 marca 2000 r., że jej pracownicy zajmujący kierownicze funkcje lub osoby zarządzające uczestniczyli „wielokrotnie” w międzynarodowych spotkaniach konkurentów, i oświadczyła, że nie będzie podważać swego uczestnictwa w spotkaniach. Jednakże to ogólne oświadczenie nie może być interpretowane jako przyznanie się Nippon do uczestnictwa we wszystkich spotkaniach, zwłaszcza tych, które miały miejsce właśnie w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r.

93 W kolejnym piśmie z dnia 17 maja 2000 r. Nippon wyjaśniła, że „co do zasady” nie podważa okoliczności przytoczonych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Z pisma tego nie wynika, że Nippon uczestniczyła we wszystkich spotkaniach. Przeciwnie, wyraźnie przypomniano w nim jej pismo z dnia 18 grudnia 1998 r. i powtórzono, że Nippon uczestniczyła wyłącznie w kilku spotkaniach.

94 Nippon dodaje, że Decyzja nie jest w tym zakresie odpowiednio uzasadniona. Zakładając nawet, że jej uczestnictwo w kartelu podczas tego okresu zostanie dowiedzione, Komisja nie dostarczyła powodu, dla którego uzasadniona jest podwyżka podstawowej kwoty grzywny w świetle faktu, że grzywna nałożona na skarżącą była także przedmiotem podwyżki ze względu na zarzucane kontynuowanie naruszenia po dochodzeniu przeprowadzonym przez Komisję. W Decyzji nie wyjaśniono tej podwójnej podwyżki.

95 Skarżąca uważa, że żądanie Komisji, by Sąd podwyższył kwotę grzywny nałożonej na skarżącą, jest niestosowne i bezzasadne.

96 Komisja podkreśla, że w żadnym momencie przed wniesieniem skargi do Sądu Nippon nie podważyła swego uczestnictwa w spotkaniach zorganizowanych w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r. Przeciwnie, powołała się na niepodważenie przez nią okoliczności faktycznych, na których Komisja oparła swe twierdzenia, w celu uzyskania obniżki grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy. W każdym razie uczestnictwo Nippon w rozpatrywanych spotkaniach zostało dowiedzione przez oświadczenia SDK i SGL.

97 Komisja przyznaje, że nie posiada not dotyczących kosztów podróży Nippon odpowiadających spornemu okresowi. Jednakże w świetle ww. dowodów nie jest konieczne odwoływanie się do tych not.

98 Wreszcie Komisja wnosi do Sądu o podwyższenie w ramach przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania grzywny nałożonej na Nippon. W odróżnieniu bowiem od odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Nippon podważa obecnie ustalenia dotyczące czasu trwania jej uczestnictwa w naruszeniu. Według Komisji podwyższenie grzywny powinno być co najmniej równe obniżce 10% przyznanej Nippon na podstawie komunikatu w sprawie współpracy.

Ocena Sądu

99 Na wstępie należy przypomnieć, że w Decyzji (motyw 113) Komisja ograniczyła swą ocenę w świetle reguł konkurencji, a także czas trwania uwzględniony do obliczenia grzywien, do okresu, który rozpoczął się w maju 1992 r., to jest dacie pierwszego spotkania „szefów” w Londynie, podczas którego przyjęto podstawowe zasady rządzące kartelizacją rynku. Zdaniem Komisji fakt, że Nippon nie uczestniczyła w tym spotkaniu, nie jest istotny, zważywszy że była ona reprezentowana przez Tokai i sama była obecna podczas pierwszego spotkania „roboczego”, które odbyło się zaledwie cztery dni później.

100 W celu dokonania oceny znaczenia niniejszego zarzutu w świetle powyższego stwierdzenia należy przypomnieć ponownie chronologię poszczególnych etapów postępowania administracyjnego i przeanalizować z jednej strony treść dokumentów przedstawionych przez Komisję, zaś z drugiej strony treść oświadczeń złożonych przez Nippon.

101 W tym względzie należy zauważyć po pierwsze, że w odpowiedzi na wystosowane przez Komisję żądanie udzielenia informacji Nippon pismem z dnia 18 grudnia 1998 r. przedstawiła informacje na temat podróży swojego dyrektora generalnego, pana [...], i niektórych innych osób zarządzających. Prawdą jest, że w piśmie tym nie wspomniano o żadnej podróży w spornym okresie.

102 Po drugie, w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów z dnia 24 stycznia 2000 r. Komisja wskazała w pkt 36, 37, 39, 40 i 101, odsyłając do oświadczeń SGL, SDK i UCAR:

– że uczestnikami pierwszego spotkania „szefów” z dnia 21 maja 1992 r. w Londynie były SGL, UCAR, Mitsubishi, SDK i Tokai, „przy czym Tokai reprezentowała także interesy Nippon i SEC”,

– że podczas tego spotkania zostały określone podstawowe zasady kartelu; że po spotkaniu tym niemalże natychmiast zorganizowano spotkanie „robocze” w Zurychu w dniu 25 maja 1992 r., w którym uczestniczyli przedstawiciele wszystkich przedsiębiorstw będących adresatami pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, w tym Nippon, i podczas którego przeanalizowano światowy rynek elektrod grafitowych w odniesieniu do poszczególnych regionów (Daleki Wschód, Bliski Wschód i Afryka, Europa Zachodnia, Europa Wschodnia, Ameryka Łacińska i Ameryka Północna) oraz przydzielono udziały w rynku;

– że Nippon i SEC nie mogą podnosić, że nie były obecne na spotkaniu w dniu 21 maja 1992 r., biorąc pod uwagę, że obydwie były reprezentowane przez Tokai i że same uczestniczyły w pierwszym spotkaniu „roboczym”, które odbyło się cztery dni później;

– że drugie spotkanie „robocze” miało miejsce w Lugano w dniu 19 września 1992 r. „w obecności producentów japońskich” i w jego trakcie, po pierwsze, przekazano tym producentom ceny minimalne dla rynku europejskiego, a po drugie, określono dla każdego regionu wielkości produkcji i kwoty.

103 Po trzecie, odpowiedź Nippon na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów została sporządzona w dniu 30 marca 2000 r., przy czym Nippon nie skorzystała z prawa wglądu do akt postępowania dowodowego przeprowadzonego przez Komisję, mimo że Komisja umożliwiła jej do nich dostęp w okresie od 14 do 23 lutego 2000 r. (motyw 38 Decyzji); Nippon nie uczestniczyła także w przesłuchaniu w dniu 25 maja 2000 r. przeprowadzonym przez Komisję (motyw 40 Decyzji). W odpowiedzi tej Nippon przyznaje, że jej przedstawiciele uczestniczyli „wielokrotnie” w międzynarodowych spotkaniach konkurentów, i oświadcza, że „jeśli chodzi o początkową fazę [kartelu]”, to nie uczestniczyła ona we wszystkich spotkaniach, mimo że była na nie zapraszana. Następnie podkreśla „w odniesieniu do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów”, że „nie podważa pod względem faktycznym swego uczestnictwa w spotkaniach” i że oferuje Komisji współpracę w największym z możliwych zakresów.

104 Po czwarte, w kolejnym piśmie z dnia 17 maja 2000 r., w którym Nippon składa wniosek o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy, przypomina, odsyłając do pkt 6 odpowiedzi z dnia 30 maja 2000 r., że Nippon „nie podważa co do zasady prawdziwości okoliczności faktycznych ustalonych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów”. Jako przykład swej pełnej współpracy z Komisją przywołuje między innymi pismo z dnia 18 grudnia 1998 r., podnosząc, że zostały w nim wymienione wszystkie spotkania, w których uczestniczyli jej przedstawiciele. Wreszcie wyraźnie wskazuje, że zaprzestała naruszenia po lutym 1998 r.

105 Streszczone powyżej dokumenty nie mogą wesprzeć tezy bronionej przez Nippon. O ile bowiem prawdą jest, że Nippon nie potwierdziła z własnej inicjatywy (pismo z dnia 18 grudnia 1998 r.), że uczestniczyła w spotkaniach zorganizowanych w rozpatrywanym okresie, kolejne pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zawierało konkretne wskazówki dotyczące, odpowiednio, jej udziału i reprezentacji przez Tokai podczas tych spotkań, wyjaśniając ponadto, że podczas tych spotkań zostały przedyskutowane wszystkie zasadnicze kwestie funkcjonowania kartelu. Wskazówki te były oparte na oświadczeniach przedsiębiorstw innych niż Nippon. Nippon powinna zatem po lekturze pisma w sprawie przedstawienia zarzutów rozsądnie wywnioskować, że Komisja przyznała tym oświadczeniom większą wagę i wiarygodność niż pismu Nippon z dnia 18 grudnia 1998 r.

106 W tych okolicznościach, skoro Nippon nie akceptowała ani twierdzeń dotyczących jej uczestnictwa i reprezentacji w spotkaniach zorganizowanych w rozpatrywanym okresie, zawartych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, ani znaczenia i wartości dowodowej oświadczeń złożonych przez SGL, SDK i UCAR, na których Komisja oparła swe twierdzenia, powinna była je podważyć w swej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Tylko takie konkretne zastrzeżenia, przedstawione na tym etapie postępowania administracyjnego, umożliwiłyby Komisji pogłębienie dochodzenia i zdobycie ewentualnych dodatkowych dowodów.

107 Tymczasem pisma Nippon z dnia 30 marca i 17 maja 2000 r. nie zawierają żadnego konkretnego zastrzeżenia co do ww. twierdzeń i oświadczeń. Przeciwnie, w nadziei na uzyskanie obniżki grzywny Nippon podkreśla swą wolę współpracy i oświadcza, że nie podważa prawdziwości okoliczności faktycznych ustalonych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów. Jedyna konkretna uwaga odnosząca się do czasu trwania naruszenia dotyczy fazy końcowej, czyli zaprzestania wszelkiej działalności noszącej znamiona naruszenia po lutym 1998 r. W tym kontekście brak podważenia faktów dotyczących dziesięciu pierwszych miesięcy naruszenia – w związku z nieskorzystaniem przez Nippon z prawa wglądu do akt postępowania dowodowego przeprowadzonego przez Komisję i z nieobecnością Nippon podczas przesłuchania zorganizowanego przez Komisję – mógł rozsądnie być interpretowany przez Komisję w ten sposób, że Nippon w ramach zaoferowanej Komisji współpracy zamierzała ułatwić jej zadanie polegające na ustaleniu czasu trwania naruszenia, potwierdzając ustalenia dotyczące jego rozpoczęcia i przedstawiając wyjaśnienia jedynie na temat jego zakończenia.

108 W odniesieniu do kwestii, czy Nippon może zdystansować się od tej współpracy i podnosić przez Sądem, że nie uczestniczyła w naruszeniu w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r., należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału w razie braku wyraźnego przyznania faktów przez przedsiębiorstwo, przeciwko któremu toczy się postępowanie, Komisja powinna udowodnić fakty, przy czym przedsiębiorstwo ma możliwość skorzystania w ramach postępowania sądowego ze wszystkich środków obrony, jakie uzna za przydatne (wyrok Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑297/98 P SCA Holding przeciwko Komisji, Rec. s. I‑10101, pkt 37). Z powyższego można wywieść a contrario, że tak nie może być w przypadku wyraźnego, jasnego i dokładnego przyznania faktów przez dane przedsiębiorstwo: jeżeli przedsiębiorstwo to wyraźnie potwierdziło w toku postępowania administracyjnego prawdziwość faktów, które mu zarzucała Komisja w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, fakty te powinny zostać uznane za udowodnione, przy czym co do zasady przedsiębiorstwo to nie ma już możliwości ich podważenia w toku postępowania spornego przed Sądem.

109 Tymczasem w niniejszym przypadku uczestnictwo Nippon w zarzucanym kartelu w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r. nie zostało wywiedzione przez Komisję z jasnego i dokładnego oświadczenia Nippon, wyraźnie odnoszącego się do tego okresu, ale z wielu elementów, takich jak jej obiektywne zachowanie wobec Komisji podczas postępowania administracyjnego i z jej raczej ogólnych oświadczeń o niepodważaniu ustalonych okoliczności faktycznych. W takich okolicznościach nie można odmawiać Nippon prawa do podniesienia przed Sądem, że elementy te zostały błędnie zinterpretowane jako stanowiące dowód jej uczestnictwa w naruszeniu w ww. okresie.

110 Jednakże to spóźnione podważenie faktów nie może być uwzględnione co do istoty. Jak bowiem zostało stwierdzone powyżej, Komisja była uprawniona do uznania, że Nippon, zapoznawszy się z dowodami przedstawionymi w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, nie podważyła swego uczestnictwa w kartelu w rozpatrywanym okresie. W konsekwencji Komisja może ograniczyć się przed Sądem do przypomnienia, po pierwsze, zachowania Nippon w toku postępowania administracyjnego, a po drugie, wspomnianych dowodów, jakie stanowią między innymi oświadczenia SGL, SDK i UCAR. Oświadczenia te – które w odpowiedzi na pisemne pytanie Sądu zostały przedstawione przez Komisję w streszczonej wersji – umożliwiają udowodnienie w sposób wymagany prawem uczestnictwa Nippon w kartelu w rozpatrywanym okresie.

111 Z powyższego wynika, że Komisja nie miała obowiązku ponownego przeprowadzania dowodów przed Sądem i wypowiadania się na temat argumentów przedstawionych po raz pierwszy przez Nippon przed Sądem w celu osłabienia ww. dowodów. W szczególności argumentacja Nippon odnosząca się do not dotyczących kosztów podróży może być uznana za nieistotną. Zadanie Komisji polegające na ustaleniu stanowiących naruszenie okoliczności faktycznych, które zostało ułatwione w toku postępowania administracyjnego przez zachowanie i oświadczenia Nippon, nie zostało zatem obiektywnie utrudnione przez późniejsze podważenie faktów przez Nippon przed Sądem.

112 Jednakże nie można pomijać faktu, że Komisja, wbrew wszelkim oczekiwaniom, jakie mogła zasadnie oprzeć na obiektywnej współpracy Nippon w toku postępowania administracyjnego, została zobowiązana do opracowania i przedstawienia obrony przed Sądem odnoszącej się do podważenia stanowiących naruszenie okoliczności faktycznych, co do których słusznie uznała, że Nippon już ich nie podważy. W tych okolicznościach Sąd uważa, że powinien skorzystać z nieograniczonego prawa orzekania przyznanego mu na podstawie art. 17 rozporządzenia nr 17 i podwyższyć grzywnę nałożoną na Nippon o dwa punkty procentowe (zob. pkt 457 poniżej).

113 Wniosek ten nie jest sprzeczny z wyrokiem Sądu z dnia 28 lutego 2002 r. w sprawie T‑354/94 Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. II‑843, pkt 85. W owym wyroku Sąd, któremu Trybunał przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w ramach postępowania odwoławczego, orzekł, że ryzyko, iż przedsiębiorstwo, które skorzystało z obniżki kwoty grzywny w zamian za swą współpracę, wniesie później skargę o stwierdzenie nieważności decyzji, na mocy której nałożono na nie grzywnę za naruszenie reguł konkurencji, i wygra sprawę przed Sądem lub przed Trybunałem, jest zwykłą konsekwencją korzystania ze środków odwoławczych przewidzianych w traktacie; a zatem sam fakt, że przedsiębiorstwo to wygrało sprawę przed sądem, nie może uzasadniać przeprowadzenia nowej oceny zakresu obniżki, która została mu przyznana. W tym względzie należy podkreślić, że wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑354/94 Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2111, od którego wniesiono odwołanie, nie dotyczył stosowności obniżki grzywny przyznanej z tytułu współpracy zaoferowanej przez przedsiębiorstwo, a ponadto, że w wyroku Trybunału z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie C‑286/98 P Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, Rec. s. I‑9925, w którym uchylono w części powyższy wyrok, także nie poruszono problematyki wspomnianej obniżki grzywny. Biorąc pod uwagę tę szczególną sytuację proceduralną, fakt, że Sąd odmówił w ww. wyroku z dnia 28 lutego 2002 r. przeprowadzenia „nowej oceny zakresu przyznanej obniżki”, nie powinien być interpretowany w ten sposób, że Sąd nie może w żadnych okolicznościach w ramach korzystania z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania podwyższyć kwoty grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo, które po skorzystaniu z obniżki grzywny ze względu na niepodważenie prawdziwości okoliczności faktycznych ustalonych przez Komisję w toku postępowania administracyjnego kwestionuje prawdziwość tych samych okoliczności faktycznych po raz pierwszy przed Sądem.

114 W zakresie, w jakim Nippon podnosi także, że w motywie 48 Decyzji błędnie stwierdzono, że noty dotyczące kosztów podróży stanowią dowód jej uczestnictwa w spotkaniach „szefów” i spotkaniach „roboczych”, wystarczy przypomnieć tekst wspomnianego motywu, zgodnie z którym uczestnictwo we wspomnianych spotkaniach przedstawicieli Tokai, Nippon i SEC jest „bądź potwierdzone przez tych przedstawicieli, bądź przez ich noty dotyczące kosztów podróży”. W świetle okoliczności, że Nippon obiektywnie przyznała, iż uczestniczyła w kartelu w całym jego okresie, fragment ten nie może być interpretowany w ten sposób, że Komisja chciała wykazać uczestnictwo tylko spółki Nippon w naruszeniu właśnie w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r. jedynie na podstawie jej not dotyczących kosztów podróży.

115 Wreszcie zastrzeżenie dotyczące braku uzasadnienia nie jest skierowane ani przeciwko całej Decyzji, ani przeciwko ustaleniu faktycznemu dotyczącemu ww. okresu uczestnictwa. Dotyczy ono wyłącznie podwyższenia o 55% podstawowej kwoty grzywny nałożonej na Nippon. W konsekwencji, zakładając nawet, że zastrzeżenie to jest zasadne, nie prowadziłoby ono do stwierdzenia nieważności Decyzji w całości lub stwierdzenia nieważności rozpatrywanego ustalenia faktycznego, ale jedynie do zmiany Decyzji w zakresie, w jakim przewiduje podwyżkę o 55%.

116 Z powyższego wynika, że należy oddalić zarzuty oparte na naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych ze względu na brak wystarczających dowodów co do uczestnictwa Nippon w naruszeniu w okresie od maja 1992 r. do marca 1993 r. oraz na braku uzasadnienia.

117 Z badania pierwszej grupy zarzutów wynika, że żaden element podniesiony przez skarżące nie uzasadnia stwierdzenia nieważności Decyzji w całości ani stwierdzenia nieważności ustaleń faktycznych w niej zawartych. W konsekwencji należy oddalić żądania stwierdzenia nieważności Decyzji w całości lub stwierdzenia częściowej nieważności jej art. 1.

118 Poniższe badanie żądań i zarzutów skierowanych przeciwko ustaleniu grzywien będzie zatem uwzględniać wszystkie wspomniane ustalenia faktyczne.

B – W przedmiocie żądań mających na celu stwierdzenie nieważności art. 3 Decyzji lub obniżenie nałożonych grzywien





1. W przedmiocie zarzutów opartych na naruszeniu zasady niekumulowania sankcji i obowiązku uwzględnienia przez Komisję sankcji nałożonych wcześniej oraz na braku uzasadnienia w tym zakresie

a) Argumenty stron

119 Wszystkie skarżące, z wyjątkiem C/G, twierdzą, że odmawiając odjęcia od grzywien ustalonych w Decyzji kwot grzywien już nałożonych w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie, a także odszkodowań już wypłaconych w tych krajach, Komisja naruszyła zasadę zakazującą kumulacji sankcji za to samo naruszenie. Zasada ta opiera się na zasadach słuszności i proporcjonalności ustanowionych w prawie konstytucyjnym Wspólnoty; została ona potwierdzona w art. 50 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. 2000, C 364, s. 1), i w art. 54–58 Konwencji wykonawczej do Układu z Schengen z dnia 14 czerwca 1985 r. między rządami państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach (Dz.U. 2000, L 239, s. 19), podpisanej w dniu 19 czerwca 1990 r. w Schengen (Luksemburg). Zasada ne bis in idem jest potwierdzona także w art. 4 protokołu nr 7 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., w rozumieniu nadanym jej między innymi w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 29 maja 2001 r. w sprawie Fischer przeciwko Austrii.

120 Jak wynika z wyroku Trybunału z dnia 14 grudnia 1972 r. w sprawie 7/72 Boehringer przeciwko Komisji, Rec. s. 1281, Komisja jest zobowiązana do zaliczenia sankcji nałożonej przez władze państwa trzeciego, jeżeli okoliczności faktyczne zarzucane skarżącemu przedsiębiorstwu z jednej strony przez Komisję, a z drugiej strony przez te władze są identyczne. Tak jest właśnie w niniejszym przypadku, ponieważ w przeciwieństwie do sprawy, która doprowadziła do wydania ww. wyroku z dnia 14 grudnia 1972 r., kartel ukarany przez władze amerykańskie i kanadyjskie stanowił z punktu widzenia jego przedmiotu, lokalizacji i czasu trwania ten sam kartel, co ukarany przez Komisję.

121 Poza tym nieuwzględnienie zasady zaliczenia sankcji jest sprzeczne z wyrokiem Trybunału z dnia 13 lutego 1969 r. w sprawie 14/68 Walt Wilhelm i in., Rec. s. 1, pkt 11, a także z wyrokami Sądu z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑149/89 Sotralentz przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1127, pkt 29 i z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 96, zgodnie z którymi z ogólnego wymogu słuszności wynika, że przy ustalaniu kwoty grzywny Komisja jest zobowiązana do uwzględnienia sankcji, które zostały już nałożone na to samo przedsiębiorstwo za ten sam czyn.

122 W tym kontekście SGL podważa ocenę zawartą w Decyzji, zgodnie z którą grzywny nałożone w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie uwzględniały tylko skutki antykonkurencyjne kartelu na obszarze właściwości tych sądów (motywy 179, 180 Decyzji). W celu wykazania, że w Stanach Zjednoczonych i w Europie sankcje zostały nałożone w odniesieniu do tych samych okoliczności faktycznych, SGL odsyła do ustaleń zawartych w Decyzji. I tak motywy 14, 17, 18, 71–73, 106 i 149 Decyzji wskazują na to, że Komisja ogólnie przyznała, że naruszenia obejmowały porozumienia na szczeblu światowym oparte na globalnym projekcie, w których uczestniczyły zainteresowane przedsiębiorstwa. Komisja nie twierdziła, że okoliczności faktyczne, w odniesieniu do których nałożyła grzywnę, stanowiły zdarzenia odrębne od okoliczności faktycznych, co do których już nałożono sankcje w Stanach Zjednoczonych. W odniesieniu do zarzutu merytorycznego, do którego odnosi się sankcja nałożona na skarżącą w Stanach Zjednoczonych, w ugodzie (plea agreement) potwierdzonej przed sądem można przeczytać, że rozpatrywane porozumienia dotyczące cen i kwot miały miejsce „w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach” w okresie od 1992 r. do czerwca 1997 r.

123 SGL dodaje, że sankcja karna, jaka została na nią nałożona w Stanach Zjednoczonych w wysokości 135 mln USD, przekracza już górną granicę sankcji (10% obrotów w skali światowej) przewidzianą w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17. A zatem Komisja nie miała prawa nakładać na nią dodatkowej sankcji w wysokości 80,2 mln EUR.

124 SGL podkreśla ponadto, że Komisja, nie odliczając sankcji już nałożonych w innych krajach, postąpiła wbrew zapowiedzi byłego dyrektora generalnego dyrekcji generalnej ds. konkurencji, Alexandra Schauba, który podczas spotkania w dniu 1 grudnia 1998 r. obiecał, że przy obliczaniu grzywny Komisja uwzględni sankcje nałożone w Stanach Zjednoczonych.

125 Skarżące uważają poza tym, że Komisja naruszyła zasadę zakazu kumulowania sankcji, uwzględniając jej obroty w skali światowej, w których zawarte są obroty osiągnięte w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie. Obroty te zostały już bowiem uwzględnione przez władze amerykańskie i kanadyjskie w celu ustalenia kwot nałożonych przez nie grzywien. By uniknąć podwójnej sankcji, Komisja powinna zatem – zdaniem skarżących – uwzględnić jedynie tę część obrotów, która pochodzi ze sprzedaży elektrod grafitowych w Europie.

126 Skarżące dodają, że Komisja nie uwzględniła odstraszającego skutku już nałożonych grzywien. W rezultacie pominęła ona przy ustalaniu kwoty grzywien fakt, że skarżące już zostały ukarane w państwach trzecich grzywnami i odszkodowaniami w wysokości wystarczającej, by odstraszyć je od popełniania wszelkich nowych naruszeń prawa konkurencji. Skarżące zostały zatem – ich zdaniem – wystarczająco ukarane.

127 Wreszcie Tokai i Nippon zarzucają Komisji, że nie zawarła w Decyzji wystarczającego uzasadnienia tej kwestii. Po pierwsze, nie odpowiedziała na argument Tokai dotyczący zasady ne bis in idem przedstawiony w jej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, w którym to argumencie podkreśliła ona konieczność odpowiedniej „terytorialnej lokalizacji” do celów obliczenia grzywny. Po drugie, zdaniem Nippon obowiązek uzasadnienia miał szczególne znaczenie w niniejszym przypadku, biorąc pod uwagę fakt, że Komisja nałożyła grzywny obliczone na podstawie obrotów w skali światowej, zaś ta metoda stanowi nowy etap w praktyce decyzyjnej Komisji.

128 Komisja co do zasady wyjaśnia, że grzywny nałożone przez władze państw trzecich sankcjonowały jedynie naruszenia ich krajowego prawa konkurencji i że władze te nie są właściwe do nakładania sankcji za naruszenia wspólnotowego prawa konkurencji. Okoliczność, że różne władze musiały zbadać te same okoliczności faktyczne, jest pozbawiona znaczenia, ponieważ ten sam czyn może stanowić naruszenie kilku porządków prawnych.

129 W odniesieniu do odstraszającego skutku grzywien Komisja przypomina, że głównym kryterium przy obliczaniu grzywny jest waga naruszenia. Nic nie pozwala na wywiedzenie wniosku, że grzywny powinny być obniżone z tego względu, że skarżące zostały już wystarczająco odstraszone w wyniku sankcji nałożonych przez inne sądy. Na skarżące zostały nałożone sankcje, ponieważ nie przestrzegały wspólnotowych reguł konkurencji, popełniając naruszenie w Europie. Zdaniem Komisji w celu zapewnienia pożądanego odstraszającego skutku wspomniane reguły konkurencji powinny być traktowane z równą powagą co reguły obowiązujące na obszarze właściwości innych sądów.

b) Ocena Sądu

130 Z orzecznictwa wynika, że zasada ne bis in idem, potwierdzona także w art. 4 protokołu nr 7 do EKPC, stanowi ogólną zasadę prawa wspólnotowego, zaś jej przestrzeganie zapewniają sądy (wyroki Trybunału: z dnia 5 maja 1966 r. w sprawach połączonych 18/65 i 35/65 Gutmann przeciwko Komisji EWEA, Rec. s. 149, 172; z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8375, zwany dalej „wyrokiem w sprawie LVM”, pkt 59; a także ww. w pkt 120 wyrok w sprawie Boehringer przeciwko Komisji, pkt 3).

131 W dziedzinie wspólnotowego prawa konkurencji zasada ta zabrania Komisji karania lub ścigania przedsiębiorstwa po raz kolejny za antykonkurencyjne zachowanie, za które zostało już ono ukarane lub za które nie zostało uznane winnym we wcześniejszej decyzji Komisji niepodlegającej już zaskarżeniu.

132 W orzecznictwie dopuszczono jednak możliwość kumulacji sankcji – jednej wspólnotowej i drugiej krajowej – w wyniku dwóch równoległych postępowań, które służącą odmiennym celom i których dopuszczalność wynika ze szczególnego systemu podziału kompetencji pomiędzy Wspólnotę a państwa członkowskie w zakresie karteli. Jednakże z ogólnego wymogu słuszności wynika, że przy ustalaniu kwoty grzywny Komisja jest zobowiązana do uwzględnienia sankcji, które zostały już nałożone na to samo przedsiębiorstwo za ten sam czyn, jeżeli chodzi o sankcje nałożone za naruszenia przepisów prawa kartelowego państwa członkowskiego, a zatem naruszenia popełnione na terytorium Wspólnoty (ww. w pkt 121 wyrok w sprawie Walt Wilhelm i in., pkt 11; ww. w pkt 120 wyrok w sprawie Boehringer przeciwko Komisji, pkt 3; wyrok Sądu z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie T‑141/89 Tréfileurope przeciwko Komisji, Rec. s. II‑791, pkt 191; ww. w pkt 121 wyrok w sprawie Sotralentz przeciwko Komisji, pkt 29).

133 W zakresie, w jakim skarżące twierdzą, że Komisja, nakładając na nie grzywnę za uczestnictwo w kartelu ukaranym już przez władze amerykańskie i kanadyjskie, naruszyła zasadę ne bis in idem, zgodnie z którą nie można nałożyć drugiej sankcji na tę samą osobę za to samo naruszenie, należy przypomnieć, że sąd wspólnotowy przyznał, że w stosunku do przedsiębiorstwa mogą zgodnie z prawem toczyć się dwa równoległe postępowania za to samo naruszenie, a zatem może być na nie nałożona podwójna sankcja – jedna przez właściwe władze danego państwa członkowskiego, zaś druga przez władze wspólnotowe. Ta możliwość kumulacji sankcji jest uzasadniona faktem, że wspomniane postępowania służą odmiennym celom (ww. w pkt 121 wyrok w sprawie Walt Wilhelm i in., pkt 11; ww. w pkt 132 wyrok w sprawie Tréfileurope przeciwko Komisji, pkt 191; ww. w pkt 121 wyrok w sprawie Sotralentz przeciwko Komisji, pkt 29).

134 W takich okolicznościach zasada ne bis in idem tym bardziej nie może mieć zastosowania w niniejszym przypadku, ponieważ z jednej strony cele postępowania przeprowadzonego przez Komisję i sankcji przez nią nałożonych i z drugiej strony cele postępowań przeprowadzonych przez władze amerykańskie i kanadyjskie oraz sankcji przez nie nałożonych ewidentnie nie są takie same. O ile w pierwszym przypadku chodzi o zachowanie niezakłóconej konkurencji na terytorium Unii Europejskiej lub w EOG, o tyle w drugim przypadku chodzi o ochronę rynku amerykańskiego lub kanadyjskiego (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 44/69 Buchler przeciwko Komisji, Rec. s. 733, pkt 52, 53). Zastosowanie zasady ne bis in idem jest bowiem uzależnione nie tylko od tożsamości stanowiących naruszenie okoliczności faktycznych i ukaranych osób, ale także od występowania jednego i tego samego chronionego dobra prawnego (opinia rzecznika generalnego D. Ruiza-Jaraba Colomera z dnia 11 lutego 2003 r. w sprawie C‑213/00 P Italcementi przeciwko Komisji, dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, pkt 89).

135 Wniosek ten znajduje potwierdzenie w treści zasady zakazu kumulowania sankcji ustanowionej w art. 4 protokołu nr 7 do EKPC. Z treści tego postanowienia wynika, że skutkiem tej zasady jest wyłącznie zakazanie sądom krajowym ponownego sądzenia lub karania za przestępstwo, za które dana osoba została już uprzednio skazana prawomocnym wyrokiem lub od którego została uniewinniona w tym samym państwie. Natomiast zasada ne bis in idem nie zakazuje, by osoba była ścigana lub karana więcej niż jeden raz za ten sam czyn w co najmniej dwóch różnych państwach. W konsekwencji powołany przez SGL wyrok w sprawie Fischer przeciwko Austrii jest nieistotny dla niniejszego sporu, ponieważ został wydany na podstawie art. 4 protokołu nr 7 do EKPC i dotyczy dwóch skazań wewnątrz tego samego państwa.

136 Należy także podkreślić, że skarżące nie powołały się na żadną konwencję lub postanowienie prawa międzynarodowego publicznego zakazujące władzom lub sądom poszczególnych państw ścigania lub skazania osoby za te same czyny. Obecnie taki zakaz może zatem wynikać jedynie z bardzo ścisłej współpracy międzynarodowej prowadzącej do wydania wspólnych postanowień takich jak te zawarte w ww. Konwencji wykonawczej do układu z Schengen. W tym względzie skarżące nie powołały się na istnienie konwencji wiążącej Wspólnotę i państwa trzecie takie jak Stany Zjednoczone lub Kanada i przewidującej taki zakaz.

137 Prawdą jest, że art. 50 ww. Karty praw podstawowych przewiduje, że nikt nie może być ponownie sądzony lub ukarany w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary, w odniesieniu do którego zgodnie z ustawą został już uprzednio uniewinniony lub za który został już uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem na terytorium Unii. Należy jednakże stwierdzić, że tekst ten ma zastosowanie wyłącznie na terytorium Unii i wyraźnie ogranicza zakres prawa określonego w jego art. 50 do przypadków, w których dane orzeczenie uniewinniające lub skazujące zostało wydane na tym terytorium.

138 Z powyższego wynika, że należy oddalić zarzut skarżących w zakresie, w jakim powołują się one na naruszenie zasady ne bis in idem z tego względu, że dany kartel był także przedmiotem decyzji nakładających sankcje wydanych poza terytorium wspólnotowym lub że Komisja uwzględniła w Decyzji ich obroty w skali światowej, które obejmują ich obroty osiągnięte w Stanach Zjednoczonych lub w Kanadzie już wzięte pod uwagę przez władze amerykańskie i kanadyjskie w celu ustalenia grzywien.

139 W zakresie, w jakim skarżące twierdzą, że Komisja pominęła ww. w pkt 120 wyrok w sprawie Boehringer przeciwko Komisji, zgodnie z którym Komisja jest zobowiązana do zaliczenia sankcji nałożonej przez władze państwa trzeciego, jeżeli okoliczności faktyczne zarzucane skarżącemu przedsiębiorstwu z jednej strony przez Komisję, a z drugiej strony przez te władze są identyczne, należy przypomnieć, że w owym wyroku Trybunał wskazał, co następuje (pkt 3):

„[...] w odniesieniu do kwestii, czy Komisja może także być zobowiązana do zaliczenia sankcji nałożonej przez władze państwa trzeciego, istnieje potrzeba jej rozstrzygnięcia wyłącznie wtedy, gdy okoliczności faktyczne zarzucane skarżącej w niniejszym przypadku z jednej strony przez Komisję, a z drugiej strony przez władze amerykańskie są identyczne”.

140 Z tego fragmentu ewidentnie wynika, że Trybunał nie rozstrzygnął wprawdzie kwestii, czy Komisja jest zobowiązana do zaliczenia sankcji nałożonej przez władze państwa trzeciego w przypadku, gdy okoliczności faktyczne przypisane danemu przedsiębiorstwu przez tę instytucję i przez te władze są identyczne, ale uznał, że tożsamość okoliczności faktycznych zarzucanych przez Komisję i władze państwa trzeciego jest warunkiem wstępnym przeprowadzenia ww. badania.

141 Poza tym właśnie z uwagi na szczególną sytuację, która wynika, po pierwsze, ze ścisłej współzależności rynków krajowych państw członkowskich i rynku wspólnotowego, a po drugie, ze szczególnego systemu podziału kompetencji pomiędzy Wspólnotę i państwa członkowskie w zakresie karteli na tym samym terytorium – to jest terytorium wspólnego rynku, Trybunał, uznawszy możliwość podwójnego ścigania, w świetle wynikającej stąd ewentualnie podwójnej sankcji orzekł, że konieczne jest uwzględnienie zgodnie z wymogiem słuszności pierwszej decyzji nakładającej sankcje (ww. w pkt 121 wyrok w sprawie Walt Wilhelm i in., pkt 11; opinia rzecznika generalnego H. Mayrasa w sprawie Boehringer przeciwko Komisji (ww. wyrok w pkt 120), Rec. s. 1293, 1301–1303).

142 Tymczasem taka sytuacja w niniejszym przypadku nie występuje. A zatem ze względu na brak powołania się na wyraźne postanowienie konwencji przewidujące obowiązek uwzględnienia przez Komisję przy ustalaniu kwoty grzywny sankcji, które zostały już nałożone na to samo przedsiębiorstwo za ten sam czyn przez władze lub sądy państwa trzeciego, takiego jak Stany Zjednoczone lub Kanada, skarżące nie mogą skutecznie zarzucać Komisji, że nie przestrzegała w niniejszym przypadku tego domniemanego obowiązku.

143 W każdym razie zakładając nawet, że z ww. w pkt 120 wyroku w sprawie Boehringer przeciwko Komisji można a contrario wywieść, że Komisja jest zobowiązana do zaliczenia sankcji nałożonej przez władze państwa trzeciego w przypadku, gdy okoliczności faktyczne zarzucane danemu przedsiębiorstwu przez tę instytucję i przez wspomniane władze są identyczne, należy podkreślić, że choć w orzeczeniu wydanym przeciwko SGL w Stanach Zjednoczonych powołano się na fakt, że celem kartelu dotyczącego elektrod grafitowych było ograniczenie produkcji i podwyższenie cen tych produktów „w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach”, w żaden sposób nie wykazano, że sankcja nałożona w Stanach Zjednoczonych odnosiła się do działań lub skutków kartelu innych niż te, które miały miejsce w tym kraju (zob. podobnie ww. wyrok w sprawie Boehringer przeciwko Komisji, pkt 6), a w szczególności w EOG, co stanowiłoby zresztą oczywiste naruszenie właściwości terytorialnej Komisji. Ta ostatnia uwaga odnosi się również do sankcji nałożonej w Kanadzie.

144 W odniesieniu do odstraszającego skutku już nałożonych grzywien należy podkreślić, że zgodnie z orzecznictwem uprawnienie Komisji do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, które umyślnie lub poprzez niedbalstwo dopuszczają się naruszenia postanowień art. 81 ust. 1 WE lub art. 82 WE, stanowi jeden ze środków przyznanych Komisji w celu umożliwienia jej wypełniania zadania nadzoru, jakie jej powierza prawo wspólnotowe. Zadanie to obejmuje obowiązek prowadzenia ogólnej polityki mającej na celu stosowanie w dziedzinie konkurencji zasad ustalonych w traktacie i ukierunkowanie w ten sposób zachowania przedsiębiorstw (wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. s. 1825, pkt 105).

145 Z powyższego wynika, że Komisja jest uprawniona do decydowania o wysokości kwot grzywien w celu wzmocnienia ich skutku odstraszającego w przypadku, gdy naruszenia określonego rodzaju, mimo że ich bezprawność została stwierdzona już na samym początku polityki wspólnotowej w dziedzinie konkurencji, są wciąż stosunkowo częste ze względu na korzyści, jakie niektóre z zainteresowanych przedsiębiorstw mogą z nich czerpać (ww. w pkt 144 wyrok w sprawach połączonych Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 108).

146 Skarżące nie mogą skutecznie podnosić, że nie istniała konieczność wywarcia wobec nich żadnego skutku odstraszającego z tego względu, że już zostały na nie nałożone sankcje za te samy czyny przez sądy państw trzecich. Ta argumentacja skarżących w rzeczywistości pokrywa się z argumentacją dotyczącą naruszenia zasady zakazu kumulowania sankcji, która została odrzucona powyżej.

147 Poza tym, jak wynika z ww. orzecznictwa, cel odstraszenia, do którego Komisja ma prawo dążyć przy ustalaniu kwoty grzywny, służy zapewnieniu przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych w traktacie w odniesieniu do prowadzenia przez nie działalności w ramach Wspólnoty lub EOG. W konsekwencji odstraszający charakter grzywny nałożonej z powodu naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji nie może być określony ani na podstawie wyłącznie szczególnej sytuacji ukaranego przedsiębiorstwa, ani na tej podstawie, czy przestrzegało ono reguł konkurencji określonych w państwach trzecich poza EOG.

148 Komisja mogła zatem nałożyć na SGL grzywnę zapewniającą odpowiednio odstraszający skutek w granicach przewidzianych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, przy czym nie musiała ona uwzględniać sankcji nałożonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie do celów ustalenia tych granic.

149 W odniesieniu do zarzutu dotyczącego braku uzasadnienia wystarczy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie instytucji, która wydała akt, pozwalając zainteresowanym poznać motywy podjętej decyzji w celu dochodzenia swoich praw, a sądom wspólnotowym dokonać jej kontroli (zob. wyroki Sądu: z dnia 20 października 1999 r. w sprawie T‑171/97 Swedish Match Philippines przeciwko Radzie, Rec. s. II‑3241, pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawach połączonych T‑12/99 i T‑63/99 UK Coal przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2153, pkt 196).

150 Tymczasem w niniejszym przypadku w motywach 179–183 Decyzji wyraźnie odrzucono argumentację, jaką SGL przedstawiła w toku postępowania administracyjnego w celu skorzystania z zastosowania zasady ne bis in idem. Komisja zatem wyjaśniła, że jej zdaniem zasada ta nie ma zastosowania do sankcji nałożonych przez władze amerykańskie i kanadyjskie. Zakładając nawet, że w motywach tych Komisja nie zajęła stanowiska w kwestii szczególnego argumentu przedstawionego przez Tokai (zob. pkt 127 powyżej) i że podejście Komisji w rzeczywistości stanowiło nowy etap w jej praktyce decyzyjnej, nic nie stoi na przeszkodzie, by skarżące skutecznie broniły swych interesów przed Sądem, podnosząc wszystkie zarzuty i argumenty, które uznały za stosowne w celu podważenia tezy Komisji. Poza tym Sąd był w stanie przeprowadzić kontrolę sądową, orzekając w przedmiocie różnych aspektów zasady ne bis in idem.

151 Z powyższego wynika, że należy oddalić zarzuty oparte na naruszeniu zasady niekumulowania sankcji i obowiązku uwzględnienia przez Komisję sankcji nałożonych wcześniej, a także na braku uzasadnienia w tym zakresie.

152 W odniesieniu do szczególnego zarzutu podniesionego przez SGL, że właściwy dyrektor generalny Komisji obiecał jej, że sankcje nałożone w Stanach Zjednoczonych zostaną zaliczone na poczet grzywny ustalonej przez Komisję, skarżąca powołuje się na zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań. Zasada ta rozciąga się na każdą jednostkę znajdującą się w sytuacji, z której wynika, iż administracja wspólnotowa spowodowała powstanie u niej uzasadnionych oczekiwań (wyroki Trybunału: z dnia 11 marca 1987 r. w sprawie 265/85 Van den Bergh en Jurgens przeciwko Komisji, Rec. s. 1155, pkt 44; z dnia 26 czerwca 1990 r. w sprawie C‑152/88 Sofrimport przeciwko Komisji, Rec. s. I‑2477, pkt 26), wyjaśniwszy, że nikt nie może powoływać się na naruszenie tej zasady w przypadku braku dokładnych, bezwarunkowych i spójnych zapewnień pochodzących z uprawnionych i wiarygodnych źródeł, udzielonych przez administrację (wyroki Sądu: z dnia 6 lipca 1999 r. w sprawie T‑203/97 Forvass przeciwko Komisji, RecFP s. I‑A‑129, II‑705, pkt 70 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 18 stycznia 2000 r. w sprawie T‑290/97 Mehibas Dordtselaan przeciwko Komisji, Rec. s. II‑15, pkt 59).

153 W tym względzie wystarczy przypomnieć, że Decyzja została wydana przez kolegium członków Komisji zgodnie z zasadą kolegialności ustanowioną w art. 1 regulaminu Komisji z dnia 29 listopada 2000 r. (Dz.U. L 308, s. 26), a nie przez dyrektora generalnego (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑31/99 ABB Asea Brown Boveri przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1881, pkt 104). Ponadto SGL nie może zasadnie oczekiwać, że decyzja, w której nałożono na nią grzywnę w celu ukarania jej uczestnictwa w kartelu prowadzącym działalność na skalę światową na rynku elektrod grafitowych, może być przedmiotem delegacji jako „środ[ek] zarządzania lub administracyjny […]” w rozumieniu art. 14 regulaminu na rzecz dyrektora generalnego właściwego w sprawach konkurencji. W konsekwencji dyrektor generalny nie mógł w żadnym razie udzielić SGL „dokładnych zapewnień pochodzących z uprawnionego i wiarygodnego źródła” w odniesieniu do zaliczenia sankcji nałożonych na nią w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie, ponieważ jego kompetencje ograniczają się do przedłożenia propozycji kolegium, które mogło je przyjąć lub odrzucić.

154 Ponadto wydaje się, że SGL sama wątpiła w dokładność zapewnień udzielonych rzekomo przez A. Schauba w dniu 1 grudnia 1998 r. W swojej odpowiedzi z dnia 4 kwietnia 2000 r. na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów SGL nie powołuje się bowiem na wspomniane zapewnienia, lecz przeciwnie, zarzuca Komisji, że nie ujawniła, czy i w jakiej mierze uwzględni sankcje już nałożone w Stanach Zjednoczonych z uwagi na zasadę ne bis in idem. W każdym razie SGL nie twierdziła, że sporna obietnica A. Schauba skłoniła ją do współpracy z Komisją i do potwierdzenia prawdziwości zarzucanych faktów.

155 Z powyższego wynika, że zarzut dotyczący zasady ochrony uzasadnionych oczekiwań w stosunku do zaliczenia sankcji nałożonej na SGL w Stanach Zjednoczonych także nie może zostać uwzględniony.

2. W przedmiocie zarzutów dotyczących naruszenia wytycznych, ich niezgodności z prawem oraz braku uzasadnienia w tym zakresie

a) Uwagi wstępne w przedmiocie ram prawnych, w jakie wpisują się grzywny nałożone na skarżące

156 Zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 „Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa […] kary pieniężne [grzywny] w wysokości 1000–1 000 000 [EUR] albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, jeśli umyślnie lub przez niedbalstwo [...] naruszają art. [81] ust. 1 […] traktatu”. W tym samym przepisie przewidziano, że „[p]rzy ustalaniu wysokości kary pieniężnej [grzywny] należy uwzględnić, oprócz wagi naruszenia, również okres [czas] trwania tego naruszenia”.

157 Powyższy przepis przyznaje Komisji zakres uznania przy ustalaniu grzywien (wyrok Sądu z dnia 21 października 1997 r. w sprawie T‑229/94 Deutsche Bahn przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1689, pkt 127), zaś korzystanie z tego uznania zależy w szczególności od ogólnej polityki w dziedzinie konkurencji (ww. w pkt 144 wyrok w sprawach połączonych Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 105, 109). Właśnie w tych ramach Komisja wydała w 1998 r. wytyczne w celu zapewnienia przejrzystości i obiektywnego charakteru swych decyzji w zakresie grzywien. Chodzi o instrument, którego celem jest wyjaśnienie – z poszanowaniem przepisów prawa wyższej rangi – kryteriów, jakie ma ona zamiar stosować w ramach korzystania z przysługującego jej uznania; z powyższego wynika samoograniczenie tego uznania (wyrok Sądu z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawie T‑214/95 Vlaams Gewest przeciwko Komisji, Rec. s. II‑717, pkt 89), gdyż zadaniem Komisji jest przestrzeganie wytycznych, które sama sobie narzuciła (wyrok Sądu z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawie T‑380/94 AIUFFASS i AKT przeciwko Komisji, Rec. s. II‑2169, pkt 57).

158 W niniejszym przypadku zgodnie z motywami 126–144 Decyzji Komisja nałożyła grzywny na wszystkie skarżące z powodu stwierdzonego naruszenia art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia EOG. Z motywów tych wynika, że grzywny zostały nałożone na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i że Komisja – mimo że w Decyzji nie odwołała się wyraźnie do wytycznych – ustaliła kwotę grzywien, stosując metodę określoną w wytycznych.

159 Zgodnie ze wspomnianą powyżej metodą do celów obliczenia kwoty grzywien, jakie należy nałożyć na dane przedsiębiorstwa, Komisja przyjmuje za punkt wyjścia kwotę podstawową ustaloną na podstawie wagi naruszenia. Przy ocenie wagi naruszenia należy wziąć pod uwagę jego charakter, rzeczywisty wpływ na rynek, tam gdzie może to być zmierzone, oraz rozmiar właściwego rynku geograficznego (pkt 1 A akapit pierwszy). W tych ramach naruszenia są podzielone na trzy kategorie, czyli „naruszenia o małym znaczeniu”, w przypadku których kwota możliwych grzywien wynosi od 1000 do 1 mln EUR, „poważne naruszenia”, w przypadku których kwota możliwych grzywien wynosi od 1 mln do 20 mln EUR i „bardzo poważne naruszenia”, w przypadku których kwota możliwych grzywien wynosi ponad 20 mln EUR (pkt 1 A akapit drugi tiret od pierwszego do trzeciego). W ramach każdej z tych kategorii możliwa skala grzywien umożliwia stosowanie zróżnicowanego traktowania przedsiębiorstw w zależności od charakteru popełnionych naruszeń (pkt 1 A akapit trzeci). Trzeba wziąć również pod uwagę rzeczywiste ekonomiczne możliwości sprawcy naruszenia wyrządzenia znaczących szkód innym podmiotom działającym na rynku, w szczególności konsumentom, i w zależności od tego ustalić grzywnę na takim poziomie, który zapewni odpowiednio odstraszający skutek (pkt 1 A akapit czwarty).

160 Według Komisji w ramach każdej z trzech zdefiniowanych w ten sposób kategorii naruszeń w niektórych przypadkach może wystąpić potrzeba stosowania kwot ważonych w celu uwzględnienia określonej wagi naruszenia i tym samym rzeczywistego wpływu zachowania o znamionach naruszenia każdego z przedsiębiorstw na konkurencję, w szczególności tam, gdzie istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy wielkością przedsiębiorstw popełniających naruszenie tego samego typu, i dostosowania w związku z tym punktu wyjścia kwoty podstawowej według szczególnego charakteru każdego przedsiębiorstwa (zwanego dalej „kwotą wyjściową”) (pkt 1 A akapit szósty).

161 W odniesieniu do czynnika dotyczącego czasu trwania naruszenia w wytycznych dokonano rozróżnienia pomiędzy naruszeniami krótkotrwałymi (z reguły mniej niż rok), w przypadku których kwota określona na podstawie wagi naruszenia nie powinna być zwiększana, naruszeniami o średnim czasie trwania (z reguły od jednego do pięciu lat), w przypadku których kwota ta może być podwyższona o co najwyżej 50%, oraz naruszeniami długotrwałymi (z reguły ponad pięć lat), w przypadku których kwota ta może być podwyższona o 10% za każdy rok naruszenia (pkt 1 B akapit pierwszy tiret od pierwszego do trzeciego).

162 Następnie w wytycznych wyliczono przykładowo okoliczności obciążające i łagodzące, które mogą być uwzględnione w celu podwyższenia lub obniżenia kwoty podstawowej.

163 Wreszcie w wytycznych wyjaśniono, że ostateczna kwota obliczona zgodnie z tą metodą (kwota podstawowa powiększona lub pomniejszona procentowo) nie może w żadnym przypadku przewyższać 10% obrotu przedsiębiorstw w skali światowej zgodnie z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 [pkt 5 lit. a)]. Ponadto w wytycznych przewidziano, że w zależności od okoliczności, gdy powyższe obliczenie zostanie już dokonane, aby ostatecznie dostosować kwotę grzywny, która ma zostać nałożona, należy wziąć pod uwagę pewne obiektywne czynniki, takie jak określony kontekst ekonomiczny, wszelkie korzyści finansowe i ekonomiczne uzyskane pr