Sprawa T-279/02

Degussa AG

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich

Konkurencja – Artykuł 81 WE – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek metioniny – Jednolity i ciągły charakter naruszenia – Grzywna – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Waga i czas trwania naruszenia – Współpraca podczas postępowania administracyjnego – Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17/62 – Domniemanie niewinności

Wyrok Sądu Pierwszej Instancji (trzecia izba) z dnia 5 kwietnia 2006 r. II-0000

Streszczenie wyroku

1. Prawo wspólnotowe – Zasady ogólne prawa – Pewność prawa – Legalność kar

2. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03)

3. Konkurencja – Grzywny

(art. 81 WE, 82 WE, art. 83 ust. 1 WE i art. 83 ust. 2 lit. a) i d) WE, art. 202 tiret trzecie WE i art. 211 tiret pierwsze WE; rozporządzenie Rady nr 17)

4. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie

5. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności

(Jednolity akt europejski, preambuła; Traktat o Unii Europejskiej, art. 6 ust. 2; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)

6. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Pojęcie

(art. 81 ust. 1 WE)

7. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Zakaz – Naruszenia

(art. 81 ust. 1 WE)

8. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

9. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

10. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

11. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Odstraszający charakter grzywny

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit czwarty, piąty i szósty)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A akapit szósty)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszeń – Okoliczności łagodzące

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie

(art. 18 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15 ust. 2; komunikat Komisji 96/C 207/04, część D pkt 1)

16. Prawo wspólnotowe – Zasady ogólne prawa – Niedziałanie wstecz przepisów karnych

(rozporządzenie Rady nr 17, art. 15; komunikat Komisji 98/C 9/03)

17. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Tajemnica zawodowa

(art. 287 WE)

1. Zasada legalności kar, która wynika z zasady pewności prawa, ogólnej zasady prawa wspólnotowego, stawia zwłaszcza wymóg, aby każde uregulowanie wspólnotowe było jasne i dokładne, w szczególności w przypadku gdy nakłada ono lub dopuszcza nałożenie sankcji, po to aby zainteresowane osoby mogły poznać jednoznacznie swoje prawa i obowiązki, które z niego wynikają, i aby mogły w konsekwencji podjąć odpowiednie działania. Tę zasadę, która stanowi część tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim i która została ugruntowana w różnych umowach międzynarodowych, w szczególności w art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka, muszą uwzględniać zarówno normy natury karnej, jak i szczególne instrumenty administracyjne nakładające lub dopuszczające nałożenie sankcji administracyjnych. Ma ona nie tylko zastosowanie do norm, które określają elementy składowe naruszenia, ale także do tych, które definiują konsekwencje wynikające z naruszenia tych norm. W tym zakresie z art. 7 ust. 1 wspomnianej wyżej konwencji wynika, że ustawa musi jasno określać czyny zabronione i kary, którymi są one zagrożone. Warunek ten jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej.

Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że w celu spełnienia wymogów tego przepisu przepisy, na podstawie których są nałożone sankcje, nie muszą być tak dokładnie sformułowane, aby konsekwencje, które mogą wyniknąć z naruszenia tych przepisów, dały się przewidzieć z całkowitą pewnością. W istocie zgodnie z tym orzecznictwem istnienie niewyraźnych pojęć w przepisie nie prowadzi koniecznie do naruszenia art. 7 europejskiej konwencji praw człowieka, a przyznanie przez ustawę uprawnień dyskrecjonalnych nie jest sprzeczne z wymogiem przewidywalności, pod warunkiem że zakres i zasady wykonywania tych uprawnień są wystarczająco jasno określone z uwagi na uzasadnione interesy, które wchodzą w grę, w celu zapewnienia jednostce odpowiedniej ochrony przed arbitralnością. W tym względzie poza tekstem samej ustawy Europejski Trybunał Praw Człowieka bierze także pod uwagę, czy niedookreślone pojęcia, które zostały użyte, zostały sprecyzowane w utrwalonym i opublikowanym orzecznictwie. Poza tym uwzględnienie tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim nie prowadzi do innej wykładni podstawowej zasady prawa wspólnotowego, jaką jest zasada legalności kar.

(por. pkt 66–69, 71–73)

2. Przy założeniu, iż art. 7 ust 1 europejskiej konwencji praw człowieka miałby zastosowanie do sankcji nałożonych przez Komisję w przypadku naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji, art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 dotyczący nałożenia grzywien na przedsiębiorstwa, które naruszyły wspólnotowe reguły konkurencji, nie działa wbrew zasadzie legalności kar z uwagi na następujące okoliczności:

– Komisja nie dysponuje nieograniczonym swobodnym uznaniem w zakresie ustalania grzywien, z uwagi na to, iż musi ona przestrzegać ich górnej granicy wyznaczonej w zależności od obrotu danych przedsiębiorstw oraz musi uwzględnić wagę i okres trwania naruszenia;

– Komisja musi przy ustalaniu grzywien przestrzegać ogólnych zasad prawa, a przede wszystkim zasad równego traktowania i proporcjonalności;

– te same granice w zakresie korzystania przez Komisję z jej uprawnień dyskrecjonalnych mają zastosowanie do kwestii nałożenia grzywny;

– kontrola sądu wspólnotowego pozwoliła sprecyzować, poprzez utrwalone i opublikowane orzecznictwo, niedookreślone pojęcia, które mógł zawierać art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17;

– Komisja wypracowała znaną i dostępną praktykę administracyjną, która chociaż nie stanowi ram prawnych w zakresie nakładania grzywien, może jednak służyć jako odniesienie, jeśli chodzi o poszanowanie zasady równego traktowania, przy założeniu iż podwyższenie poziomu grzywien, w granicach ustalonych przez ww. art. 15 ust. 2, jest w dalszym ciągu możliwe, jeśli wymaga tego skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji;

– Komisja przyjęła wytyczne w zakresie ustalania grzywien, z takim skutkiem, iż wyznaczyła sobie granice swobodnego uznania, przyczyniając się w ten sposób do zapewnienia pewności prawa i winna respektować zasadę równego traktowania i zasadę ochrony uzasadnionych oczekiwań;

– Komisja ma na mocy art. 253 WE obowiązek uzasadniania decyzji nakładających grzywnę.

(por. pkt 71, 74–84)

3. Nie można uznać, iż uprawnienie do nakładania grzywien w przypadku naruszenia art. 81 WE i 82 WE pierwotnie należało do Rady, która z kolei przeniosła je lub do którego wykonania upoważniła Komisję w rozumieniu art. 202 tiret trzecie WE. Zgodnie z art. 83 ust. 1 i 2 lit a) i d) WE i art. 211 tiret pierwsze WE uprawnienia te wynikają z funkcji przypisanej Komisji, która czuwa nad stosowaniem prawa wspólnotowego. Ta funkcja została sprecyzowana, ujęta w ramy i sformalizowana przez rozporządzenie nr 17 w odniesieniu do art. 81 i 82 WE. Uprawnienie do nakładania grzywien, przyznane Komisji na mocy tego rozporządzenia, wynika zatem z postanowień samego traktatu i ma na celu umożliwienie skutecznego stosowania zakazów ustanowionych w tych postanowieniach.

(por. pkt 86, 87)

4. Wymóg pewności prawa, z którego muszą korzystać podmioty gospodarcze, oznacza, że w przypadku gdy istnieje spór co do istnienia naruszenia reguł konkurencji, Komisja, na której spoczywa ciężar udowodnienia stwierdzonych przez nią naruszeń, przedstawia materiał dowodowy potwierdzający w sposób wymagany prawem stan faktyczny odnoszący się do naruszenia. Jeśli chodzi o podnoszony czas trwania naruszenia, ta sama zasada pewności prawa zobowiązuje Komisję – w przypadku braku materiału dowodowego potwierdzającego bezpośrednio czas trwania naruszenia – do przedstawienia przynajmniej materiału dowodowego odnoszącego się do faktów wystarczająco bliskich w czasie, który pozwala logicznie przyjąć, że naruszenie to trwało nieprzerwanie pomiędzy dwoma konkretnymi punktami w czasie.

(por. pkt 114, 153)

5. Zasada domniemania niewinności ustanowiona w art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji praw człowieka, należy do praw podstawowych, które zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym także w preambule Jednolitego aktu europejskiego i w art. 6 ust. 2 Traktatu o Unii Europejskiej oraz w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, są uznane we wspólnotowym porządku prawnym. Biorąc pod uwagę charakter spornych naruszeń oraz charakter i surowość związanych z nimi sankcji, zasada domniemania niewinności ma zastosowanie w szczególności do postępowań w sprawie naruszenia reguł konkurencji, stosowanych w przypadku przedsiębiorstw, które mogą zakończyć się nałożeniem grzywien lub kar pieniężnych.

(por. pkt 115)

6. Pojęcie „uzgodnionej praktyki” oznacza pewien rodzaj koordynacji pomiędzy przedsiębiorstwami, która wprawdzie nie prowadzi jeszcze do zawarcia umowy we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz pozwala świadomie na zastąpienie konkurencji wraz z jej zagrożeniami praktyczną współpracą przedsiębiorstw. Kryteria w zakresie spornej koordynacji i współpracy określone w orzecznictwie, dalekie od wymagania opracowania rzeczywistego „planu”, winny być interpretowane w duchu postanowień traktatu dotyczących konkurencji, zgodnie z którymi każdy podmiot gospodarczy winien określać w sposób autonomiczny politykę, jaką zamierza realizować na wspólnym rynku. O ile zgadza się, iż przywołany wymóg autonomii nie wyłącza prawa podmiotów gospodarczych do przystosowywania się w sprawny sposób do postępowania konkurentów, które stwierdzają lub którego się spodziewają, o tyle jednak zdecydowanie sprzeciwia się on wszelkim kontaktom miedzy tymi podmiotami gospodarczymi, tak bezpośrednim, jak i pośrednim, które miałyby na celu lub skutkowałyby bądź wywieraniem wpływu na postępowanie aktualnego lub potencjalnego konkurenta na rynku, bądź ujawnieniem temu konkurentowi postępowania, które one same zdecydowały lub planują realizować na rynku.

W celu udowodnienia, że doszło do uzgodnionej praktyki, nie jest konieczne wykazanie, że dany konkurent formalnie zobowiązał się w stosunku do innego lub innych konkurentów do przyjęcia określonego zachowania lub że konkurenci wspólnie ustalili swoje zachowanie na rynku w przyszłości. Wystarczy, że oświadczając swój zamiar, konkurent wykluczył lub przynajmniej istotnie ograniczył niepewność co do zachowania, jakiego można oczekiwać z jego strony na rynku. Poza tym wzajemne powiadomienie się o zamiarze zakończenia kartelu nie jest wprawdzie warunkiem jego zakończenia, jednak jeśli przedsiębiorstwo uczestniczy w spotkaniach przedsiębiorstw – nawet nie biorąc w nich czynnego udziału – które mają antykonkurencyjny cel, i nie dystansuje się publicznie od tych spotkań, dając w ten sposób do zrozumienia innym uczestnikom, że zgadza się z wynikiem tych spotkań i że się do niego zastosuje, można uznać za udowodnione, że bierze udział w kartelu będącym rezultatem tych spotkań.

Ponadto skoro z treści art. 81 ust. 1 WE wynika, że uzgodniona praktyka obejmuje – poza uzgodnieniem przedsiębiorstw – zachowanie na rynku będące wynikiem tego uzgodnienia i związek przyczynowo‑skutkowy pomiędzy nimi, należy domniemywać, z zastrzeżeniem przeciwnego dowodu, który muszą przedstawić podmioty zainteresowane, że przy określaniu swojego zachowania na rynku przedsiębiorstwa uczestniczące w uzgodnieniu i działające na rynku uwzględniają informacje, które wymieniły ze swoimi konkurentami. Obowiązuje to tym bardziej wtedy, gdy uzgodnienie ma miejsce stale w trakcie długiego okresu.

(por. pkt 132–134, 136)

7. Naruszenie art. 81 ust. 1 WE może wynikać nie tylko z pojedynczego działania, ale także z szeregu działań lub nawet z ciągłego zachowania. Fakt, że jedna lub kilka z części tego szeregu działań lub tego ciągłego zachowania mogą również same w sobie i wzięte osobno pod uwagę stanowić naruszenie tego postanowienia, nie może podważyć takiej wykładni. Gdy różne działania wpisują się w „całościowy plan” z uwagi na identyczny cel polegający na zakłóceniu konkurencji na wspólnym rynku, Komisja może przypisać odpowiedzialność za te działania z punktu widzenia udziału w naruszeniu jako w całości.

(por. pkt 155)

8. Jeśli chodzi o obliczenie kwoty grzywien nałożonych przez Komisję za naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji, istotne wymogi formalne, do których należy obowiązek uzasadnienia, są spełnione wtedy, gdy Komisja w swej decyzji wskaże te elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia. Ponadto zakres obowiązku uzasadnienia należy określić, biorąc pod uwagę, że wagę naruszeń należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić. Ponadto istotne wymogi formalne, na które składa się obowiązek uzasadnienia, nie zobowiązują Komisji do wskazania w decyzji danych liczbowych związanych z metodą obliczania grzywien, a jedynie elementów oceny, które pozwoliły jej na ustalenie wagi i czasu trwania naruszenia.

(por. pkt 193, 194)

9. Przy określaniu wagi naruszenia reguł konkurencji należy uwzględnić zwłaszcza kontekst normatywny i gospodarczy zarzucanego zachowania. W celu oceny rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek, której to oceny Komisja jest zobowiązana dokonać za każdym razem, gdy jest to możliwe, winna ona przyjąć za punkt odniesienia konkurencję, jaka normalnie istniałaby w przypadku braku naruszenia. Z powyższego wynika, że w przypadku karteli cenowych stwierdzenie przez Komisję, że porozumienia rzeczywiście umożliwiły zainteresowanym przedsiębiorstwom osiągnięcie wyższego poziomu cen transakcji aniżeli poziom, który obowiązywałby, gdyby kartel nie istniał, pozwala Komisji przy określaniu kwoty grzywny na uwzględnienie rozmiaru negatywnych skutków naruszenia na rynku i w zależności od wagi naruszenia na ustalenie wyższej kwoty grzywny od kwoty grzywny, jaka zostałaby ustalona w sytuacji, gdyby takie stwierdzenie nie miało miejsca. W ramach tej oceny Komisja musi uwzględnić wszystkie obiektywne warunki właściwego rynku, biorąc pod uwagę kontekst gospodarczy i ewentualnie normatywny. Należy uwzględnić ewentualne istnienie „obiektywnych czynników gospodarczych”, z których wynika, że w ramach „wolnej gry konkurencji” poziom cen nie zmieniłby się w taki sam sposób jak w przypadku cen rzeczywistych.

(por. pkt 216, 222–224)

10. Waga naruszenia reguł konkurencji może zostać ustalona na podstawie charakteru i celu zachowań stanowiących nadużycia. Okoliczności dotyczące przedmiotu zachowania mogą mieć większe znaczenie przy ustalaniu wysokości grzywny niż okoliczności dotyczące skutków zachowania. W istocie skutek antykonkurencyjnej praktyki nie jest decydującym kryterium przy ocenie odpowiedniej wysokości grzywny. Okoliczności związane z zamiarem mogą mieć większe znaczenie niż okoliczności dotyczące jego skutków, zwłaszcza jeśli chodzi o naruszenia, które z samej natury są poważne, takie jak ustalanie cen i podział rynków. Ponadto horyzontalne kartele cenowe zawsze należały do najbardziej poważnych naruszeń wspólnotowego prawa konkurencji.

(por. pkt 250–252)

11. Przy określaniu kwoty grzywien za naruszenie prawa konkurencji Komisja powinna uwzględnić nie tylko w szczególności wagę naruszenia i szczególne okoliczności danego przypadku, ale również kontekst naruszenia, oraz zapewnić swym działaniom odstraszający skutek, przede wszystkim jeśli chodzi o naruszenia wyjątkowo szkodliwe dla realizacji celów Wspólnoty.

W tym względzie wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przewidują, że poza charakterem naruszenia, jego rzeczywistym wpływem na rynek oraz rozmiarem właściwego rynku geograficznego należy wziąć pod uwagę rzeczywiste ekonomiczne możliwości sprawcy naruszenia spowodowania znaczących szkód innym podmiotom działającym na rynku, w szczególności konsumentom, i w zależności od tego ustalić grzywnę na takim poziomie, który zapewni jej wystarczająco odstraszający skutek (pkt 1A akapit czwarty). Można również wziąć pod uwagę fakt, że duże przedsiębiorstwa potrafią lepiej ocenić, że ich działanie stanowi naruszenie i jakie wynikają z tego konsekwencje (pkt 1A akapit piąty).

Jeśli chodzi o pierwszy element, odstraszający skutek, do którego osiągnięcia Komisja ma prawo dążyć przy ustalaniu wysokości grzywny, oznacza zapewnienie przestrzegania przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji określonych przez traktat dla ich działań we Wspólnocie lub w Europejskim Obszarze Gospodarczym. Ten cel może być osiągnięty jedynie przy uwzględnieniu sytuacji przedsiębiorstwa w momencie nałożenia grzywny. W istocie należy z jednej strony rozróżnić rozmiar naruszenia na rynku i część odpowiedzialności, jaka spoczywa na każdym z uczestników kartelu (co obejmuje pkt 1A akapity czwarty i szósty wytycznych) oraz z drugiej strony odstraszający skutek, który obejmuje nałożenie grzywny.

Jeśli chodzi o rozmiar naruszenia i część odpowiedzialności spoczywającej na każdym uczestniku kartelu, część obrotu pochodząca z towarów, których dotyczy naruszenie, może być dokładną wskazówką co do rozmiaru naruszenia na danym rynku. Obrót osiągany ze sprzedaży towarów będących przedmiotem ograniczającej praktyki stanowi okoliczność obiektywną, która pozwala na dokładne określenie szkodliwości tej praktyki dla normalnej konkurencji.

Jednakże chociaż konieczność zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny nie uzasadnia podniesienia ogólnego poziomu grzywien w ramach prowadzonej polityki konkurencji, wymaga ona jednak, aby kwota grzywny była tak dostosowana, aby uwzględnić zamierzony wpływ na przedsiębiorstwo, na które jest nałożona i po to, aby grzywna nie była zbyt niska lub zbyt wysoka, biorąc zwłaszcza pod uwagę możliwości finansowe danego przedsiębiorstwa, zgodnie z obowiązkami wynikającymi z konieczności zapewnienia skuteczności grzywny i zachowania zasady proporcjonalności. Tymczasem z uwagi na podział lub połączenie całkowite środki przedsiębiorstwa mogą ulegać zmianie, znacznie malejąc lub rosnąc we względnie krótkim czasie, w szczególności pomiędzy momentem zakończenia naruszenia a wydaniem decyzji nakładającej grzywnę.

Wynika z tego, że wspomniane środki muszą podlegać takiej ocenie, aby w momencie nałożenia grzywny został osiągnięty prawidłowo cel odstraszający, i to przy zachowaniu zasady proporcjonalności. W tym względzie z tych samych powodów górna granica grzywny ustalona na 10% obrotu danego przedsiębiorstwa jest określona, w ramach art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, w zależności od całkowitego obrotu osiągniętego na całym świecie w roku gospodarczym poprzedzającym wydanie decyzji. Podobnie przy określeniu ewentualnej podwyżki grzywny mającej na celu zapewnienie odstraszającego skutku grzywny należy uwzględnić możliwości finansowe i faktyczne zasoby przedsiębiorstwa w momencie nakładania grzywny, a nie określoną pro forma wartość w bilansie, z natury fikcyjną, wynikającą z zastosowania reguł rachunkowości, które przyjęło dane przedsiębiorstwo.

Jeśli chodzi o drugi element, tj. fakt, że przedsiębiorstwa dysponują wiedzą i strukturą prawno‑gospodarczą pozwalającą ocenić, że ich zachowanie stanowi naruszenie, służy on ukaraniu dużych przedsiębiorstw, które uważa się za dysponujące wiedzą i strukturą pozwalającą na uświadomienie sobie, że ich zachowanie stanowi naruszenie, i ocenę ewentualnych korzyści. W tym zakresie obrót, na podstawie którego Komisja określa wielkość danych przedsiębiorstw i ich zdolność do określenia charakteru i konsekwencji ich zachowania, powinien odnosić się do ich sytuacji w czasie trwania naruszenia.

(por. pkt 95, 96, 272–274, 278–280, 283, 285, 289, 290, 302)

12. Jeśli chodzi o ustalanie kwoty grzywien nałożonych na różnych uczestników kartelu, to metoda polegająca na podziale jego członków na kilka kategorii i prowadząca do ryczałtowego ustalenia kwoty wyjściowej dla przedsiębiorstw należących do tej samej kategorii nie może w zasadzie zostać zakwestionowana, chociaż pomija ona różnice w wielkości pomiędzy przedsiębiorstwami tej samej kategorii. W istocie przy ustalaniu kwoty grzywien Komisja nie ma obowiązku zapewnienia, w przypadku gdy grzywny są nakładane na kilka przedsiębiorstw uczestniczących w tym samym naruszeniu, aby ostateczne kwoty grzywien odzwierciedlały wszelkie różnice, jakie występują w całkowitym obrocie zainteresowanych przedsiębiorstw.

Ponadto zaszeregowanie do poszczególnych kategorii powinno być dokonane z poszanowaniem zasady równego traktowania, zgodnie z którą sytuacji porównywalnych nie należy traktować odmiennie, zaś sytuacji odmiennych w taki sam sposób, chyba że jest to obiektywnie uzasadnione. Przyjąwszy tę samą perspektywę, wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS w pkt 1A akapit szósty stanowią, że w szczególności „znaczne” dysproporcje w rozmiarze przedsiębiorstw dopuszczających się naruszenia tego samego rodzaju mogą uzasadniać zróżnicowanie przy dokonywaniu oceny wagi naruszenia. Poza tym kwota grzywny powinna być przynajmniej proporcjonalna w stosunku do okoliczności branych pod uwagę przy dokonywaniu oceny wagi naruszenia. Dlatego też jeśli dla potrzeb wymierzenia grzywien Komisja dzieli zainteresowane przedsiębiorstwa na kategorie, określenie progów dla poszczególnych kategorii powinno być spójne i obiektywnie uzasadnione.

Ze względu na zamierzony cel, tj. dostosowanie kwoty grzywny z uwzględnieniem całkowitych zasobów przedsiębiorstwa i możliwości zebrania środków koniecznych do zapłaty grzywny, ustalenie stopy podwyżki kwoty podstawowej w celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku grzywny służy raczej zagwarantowaniu skuteczności grzywny, aniżeli uwidocznieniu szkodliwości naruszenia dla normalnej konkurencji, a zatem wagi tego naruszenia. W konsekwencji wymóg, aby metoda polegająca na podzieleniu przedsiębiorstw na kategorie była obiektywnie uzasadniona, należy interpretować węziej, ponieważ ten podział służy określeniu podwyżki kwoty podstawowej w celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku nałożonej grzywny, a nie określeniu kwoty grzywny na podstawie wagi naruszenia.

W istocie przy określaniu kwoty grzywny na podstawie wagi naruszenia, nawet jeśli wskutek podziału na grupy do niektórych przedsiębiorstw stosuje się identyczną kwotę podstawową pomimo ich różnej wielkości, zróżnicowane traktowanie jest obiektywnie uzasadnione tym, że przy określaniu wagi naruszenia ważniejszy jest charakter naruszenia aniżeli wielkość przedsiębiorstw. Jednak to uzasadnienie nie obowiązuje przy określaniu stopy podwyżki grzywny w celu zapewnienia, żeby ta grzywna była wystarczająco odstraszająca, ponieważ ta podwyżka wynika zasadniczo i obiektywnie z wielkości i zasobów przedsiębiorstw, a nie z charakteru naruszenia.

(por. pkt 323–325, 328–331)

13. Przy określaniu kwoty grzywny nałożonej za naruszenie reguł konkurencji wprawdzie istotne jest, że przedsiębiorstwo podjęło kroki w celu zapobieżenia w przyszłości nowym naruszeniom wspólnotowego prawa konkurencji przez jego pracowników, jednak nie zmienia to nic, jeśli chodzi o faktyczne istnienie stwierdzonego naruszenia. Fakt, że w swojej praktyce decyzyjnej Komisja w niektórych przypadkach uznała za okoliczność łagodzącą wdrożenie programu zgodności ze wspólnotowym prawem konkurencji, nie oznacza, że ma ona obowiązek postąpić tak samo w określonym przypadku. Komisja nie ma zatem obowiązku uwzględnienia tej okoliczności jako okoliczności łagodzącej, pod warunkiem że postępuje ona zgodnie z zasadą równego traktowania, która oznacza, że w tym zakresie nie można oceniać w różny sposób przedsiębiorstw będących adresatami tej samej decyzji.

Poza tym nie ma wątpliwości, że samo przyjęcie przez przedsiębiorstwo programu zgodności z regułami konkurencji nie może stanowić ważnej i pewnej gwarancji trwałego zachowania przez nie w przyszłości tych reguł, wobec czego taki program nie może zmuszać Komisji do obniżenia grzywny z tego powodu, że cel tej grzywny związany z prewencją został już przynajmniej częściowo osiągnięty.

(por. pkt 350, 351, 361)

14. O ile zakaz powoływania się na względy prewencji ogólnej ma zastosowanie do szczególnej sytuacji dotyczącej odstępstw od zasady swobodnego przemieszczania się obywateli Unii ustanowionego w art. 18 ust. 1 WE i stosowanych przez państwa członkowskie z uwagi na porządek publiczny, o tyle nie stanowi on w żadnym razie zasady ogólnej i nie może oczywiście zostać bezwarunkowo przeniesiony na grunt grzywien nakładanych przez Komisję na przedsiębiorstwa za naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji. Natomiast Komisja może uwzględnić fakt, że takie praktyki antykonkurencyjne są nadal względnie często stosowane ze względu na korzyści, jakie niektóre przedsiębiorstwa mogą z nich czerpać, chociaż ich niezgodność z prawem stwierdzono już od samego początku wspólnotowej polityki konkurencji, i uznać w konsekwencji, że należy podnieść poziom grzywien w celu wzmocnienia ich odstraszającego skutku. Odpowiada to przynajmniej częściowo konieczności nadania grzywnom skutku odstraszającego w stosunku do innych przedsiębiorstw aniżeli te, na które zostały nałożone grzywny.

(por. pkt 359, 360)

15. Obniżenie grzywien w przypadku współpracy przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniach prawa konkurencji jest uzasadnione tym, że taka współpraca ułatwia Komisji wykonanie jej zadania.

W tym względzie przedsiębiorstwo, które podczas postępowania administracyjnego poprzestało na nieustosunkowaniu się do faktów przedstawionych przez Komisję i w konsekwencji powstrzymało się od potwierdzenia ich prawdziwości, nie przyczynia się faktycznie do ułatwienia jej zadania. Podobnie nie wystarczy, że przedsiębiorstwo zapewni, iż generalnie nie kwestionuje ustalonych okoliczności faktycznych zgodnie z komunikatem w sprawie współpracy w sprawach dotyczących karteli, jeżeli w okolicznościach konkretnej sprawy zapewnienie to w żaden sposób nie jest przydatne Komisji. Wreszcie obniżenie grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy jest tylko wtedy uzasadnione, gdy udzielone informacje – a bardziej ogólnie zachowanie danego przedsiębiorstwa – mogłyby świadczyć o prawdziwej współpracy z jego strony. Obniżka na podstawie komunikatu w sprawie współpracy może być przyznana tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo wykazuje swoim zachowaniem wolę współpracy, jak wynika z samego pojęcia współpracy użytego w tekście komunikatu, a w szczególności we wprowadzeniu i części D pkt 1 tego komunikatu.

(por. pkt 380–383)

16. Jeśli chodzi o zmianę ogólnej polityki konkurencji Komisji w zakresie grzywien, wynikającą w szczególności z wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, należy w celu zbadania poszanowania zasady niedziałania prawa wstecz sprawdzić, czy ta zmiana była logicznie do przewidzenia w czasie, w którym zostały popełnione rozważane naruszenia.

W tym względzie zasadnicza nowość wytycznych polega na przyjęciu za punkt wyjścia obliczenia kwoty podstawowej, określonej za pomocą widełek przewidzianych w tym celu w wytycznych, które odzwierciedlają różny stopień wagi naruszeń, ale które jako takie nie mają związku z właściwym obrotem. Metoda ta opiera się zatem głównie na taryfikacji grzywien, aczkolwiek względnej i elastycznej. Należy zatem zbadać, czy ta nowa metoda obliczania grzywien, przy założeniu, że skutkuje podwyższeniem wysokości nałożonych grzywien, była logicznie do przewidzenia w czasie, w którym zostały popełnione rozważane naruszenia. Tymczasem fakt, iż Komisja wymierzała już w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 17, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację wspólnotowej polityki konkurencji. Natomiast skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji wymaga, aby Komisja mogła w każdej chwili dostosować wysokość grzywien do potrzeb tej polityki.

Z powyższego wynika, że przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań co do tego, że grzywny wymierzone przez Komisję nie przekroczą wysokości wcześniej nakładanych grzywien, ani co do metody obliczania grzywien. W konsekwencji przedsiębiorstwa te muszą brać pod uwagę możliwość, że w każdej chwili Komisja zdecyduje podnieść wysokość grzywien w stosunku do poziomu stosowanego w przeszłości z poszanowaniem norm określających jej działania. Dotyczy to nie tylko przypadku, gdy Komisja podnosi wysokość grzywien, nakładając je w indywidualnych decyzjach, ale także gdy do podniesienia grzywien dochodzi na skutek stosowania w konkretnych przypadkach powszechnie obowiązujących norm postępowania takich jak wytyczne. Poza tym z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że przewidywalność ustawy nie wyklucza konieczności zasięgnięcia fachowej porady przez zainteresowaną osobę w celu dokonania w świetle okoliczności konkretnego przypadku odpowiedniej oceny, jakie konsekwencje mogą wyniknąć z określonego działania. Dotyczy to w szczególności profesjonalistów, którzy przyzwyczajeni są podczas wykonywania swojego zawodu do zachowania szczególnej ostrożności. Można także od nich wymagać, aby z należytą starannością oceniali ryzyko, jakie jest związane z ich zawodem.

Z powyższych rozważań należy wyprowadzić taki wniosek, że wytyczne, a w szczególności nowa metoda obliczania grzywien przewidziana w tych wytycznych, przy założeniu, że skutkuje podniesieniem wysokości nakładanych grzywien, były logicznie do przewidzenia dla przedsiębiorstw w czasie, w którym zostało popełnione rozważane naruszenie.

(por. pkt 388–396)

17. Zgodnie z art. 287 WE członkowie, urzędnicy i inni pracownicy instytucji Wspólnoty są zobowiązani „nie ujawniać informacji objętych ze względu na swój charakter tajemnicą zawodową, a zwłaszcza informacji dotyczących przedsiębiorstw i ich stosunków handlowych lub kosztów własnych”. Chociaż to postanowienie dotyczy w szczególności informacji uzyskanych od przedsiębiorstw, partykuła „zwłaszcza” wskazuje na to, że chodzi o ogólną zasadę, która ma zastosowanie także do innych informacji poufnych. Tymczasem w postępowaniach kontradyktoryjnych, które mogą zakończyć się nałożeniem sankcji, charakter i wymiar zaproponowanej sankcji są z natury objęte tajemnicą zawodową tak długo, dopóki sankcja nie została ostatecznie zatwierdzona i nałożona. Ta zasada wypływa zwłaszcza z konieczności poszanowania dobrego imienia i godności zainteresowanego tak długo, jak długo nie została na niego nałożona sankcja.

Obowiązek Komisji nieujawniania prasie informacji dotyczących przewidzianej konkretnie sankcji nie tylko pokrywa się z jej obowiązkiem poszanowania tajemnicy zawodowej, ale także z obowiązkiem poszanowania zasady dobrej administracji. Wreszcie zasada domniemania niewinności ma zastosowanie do postępowań dotyczących naruszeń przez przedsiębiorstwa reguł konkurencji, które mogą zakończyć się nałożeniem grzywien lub kar pieniężnych. Komisja wyraźnie narusza to domniemanie, jeśli przed formalnym nałożeniem sankcji na przedsiębiorstwo, wobec którego skierowane są oskarżenia, informuje prasę o werdykcie poddanym obradom komitetu konsultacyjnego i kolegium komisarzy.

Jednakże, po pierwsze, istnienie naruszenia, które zostało skutecznie ustalone w postępowaniu administracyjnym, nie może zostać podważone dowodem, że Komisja przedwcześnie wyraziła swoje przeświadczenie o istnieniu naruszenia i planowanej kwocie grzywny, którą zamierzała w konsekwencji nałożyć. Ponadto nie można podnosić, że ujawnienie przez Komisję treści decyzji na koniec postępowania administracyjnego i w przeddzień formalnego wydania tej decyzji może stanowić dowód na to, że Komisja przesądziła rozstrzygnięcie sprawy lub że prowadziła dochodzenie w sposób stronniczy.

Po drugie, jeśli taka wadliwość może doprowadzić do stwierdzenia nieważności spornej decyzji, to jedynie pod warunkiem, że zostanie ustalone, że w braku takiej wadliwości decyzja miałaby inną treść.

Ten ostatni warunek nie może być traktowany jako naruszenie prawa do skutecznej ochrony sądowej praw wywodzonych przez podmioty prywatne ze wspólnotowego porządku prawnego, które to prawo stanowi część ogólnych zasad prawa wynikających ze wspólnych tradycji konstytucyjnych państw członkowskich, i zostało przyznane również przez art. 6 i 13 europejskiej konwencji praw człowieka. W istocie ochronę tę należy pogodzić z zasadą pewności prawa i domniemaniem zgodności z prawem obowiązującym w stosunku do aktów instytucji wspólnotowych.

(por. pkt 409–411, 414–416, 421–423)

WYROK SĄDU PIERWSZEJ INSTANCJI (trzecia izba)

z dnia 5 kwietnia 2006 r.( )

Konkurencja – Artykuł 81 WE – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek metioniny – Jednolity i ciągły charakter naruszenia– Grzywna – Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien – Waga i czas trwania naruszenia – Współpraca podczas postępowania administracyjnego– Artykuł 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17/62 – Domniemanie niewinności

W sprawie T‑279/02

Degussa AG, z siedzibą w Düsseldorfie (Niemcy), reprezentowana przez adwokatów R. Bechtolda, M. Karla i C. Steinle’a,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Wspólnot Europejskich, reprezentowanej przez A. Bouqueta i W. Möllsa, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez adwokata H.‑J. Freunda, z adresem do doręczeń w Luksemburgu,

strona pozwana,

popierana przez

Radę Unii Europejskiej, reprezentowaną przez E. Karlsson i S. Marquardta, działających w charakterze pełnomocników,

interwenient,

mającej za przedmiot [wniosek o] stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2003/674/WE z dnia 2 lipca 2002 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 Porozumienia o EOG (sprawa C.37.519 –Metionina) (Dz.U. 2003, L 255, str. 1) i, ewentualnie, obniżenie grzywny nałożonej na skarżącą w tej decyzji,

SĄD PIERWSZEJ INSTANCJI

WSPÓLNOT EUROPEJSKICH (trzecia izba),

w składzie: M. Jaeger, prezes, V. Tiili i O. Czúcz, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 kwietnia 2005 r.

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności leżące u podstaw sporu

1 Degussa AG (Düsseldorf) jest niemiecką spółką powstałą w 2000 r. wskutek połączenia SKW Trostberg i Degussa‑Hüls, która z kolei została utworzona w 1998 r. w wyniku fuzji niemieckich przedsiębiorstw chemicznych Degussa AG (Frankfurt nad Menem) i Hüls AG (Marl) (zwana dalej „Degussą” lub „skarżącą”). Działa ona między innymi w sektorze pasz dla zwierząt i jako jedyne przedsiębiorstwo produkuje wszystkie trzy najważniejsze i niezbędne aminokwasy: metioninę, liznę i treoninę.

2 Niezbędne aminokwasy to aminokwasy, które nie mogą być naturalnie produkowane przez organizm i zatem muszą być dodane do pożywienia. Pierwszy aminokwas, którego brak prowadzi do przerwania syntezy białek innych aminokwasów, nazywany jest „pierwszy aminokwasem ograniczającym”. Metionina jest niezbędnym aminokwasem dodawanym do mieszanek paszowych i premiksów przeznaczonych dla wszystkich gatunków zwierząt. Jest ona głównie używana w paszach dla drobiu (dla którego stanowi ona pierwszy aminokwas ograniczający), jak również w coraz większym stopniu w pokarmie dla świń oraz w paszach specjalistycznych.

3 Metionina występuje w dwóch postaciach: DL‑metioniny (zwanej dalej „DLM”) oraz hydroksyanalogu metioniny (zwanej dalej „HAM”). DLM jest produkowana w formie skrystalizowanej, a jej aktywna zawartość wynosi prawie 100%. Natomiast aktywna zawartość nominalna HAM, która w latach 80. została wprowadzona przez producenta Monsanto – poprzednika Novus International Inc. – wynosi 88%. W 2002 r. stanowiła ona około 50% światowego spożycia.

4 W czasie, w którym doszło do tych zdarzeń będących podstawą sporu, do trzech głównych producentów metioniny na skalę światową należały: Rhône‑Poulenc (obecnie Aventis SA), której spółką zależną zajmującą się produkcją metioniny była Rhône‑Poulenc Animal Nutrition (obecnie Aventis Animal Nutrition SA), Degussa i Novus. Rhône‑Poulenc produkowała metioninę pod jej dwoma postaciami, podczas gdy Degussa produkowała jedynie DLM, a Novus HAM.

5 W dniu 26 maja 1999 r. Rhône‑Poulenc przedstawiła Komisji oświadczenie, w którym przyznała się do udziału w kartelu dotyczącym ustalania cen i przyznawania limitów sprzedaży metioniny, i wniosła o zastosowanie komunikatu Komisji dotyczącego nienakładania grzywien lub obniżenia ich kwoty w sprawach dotyczących karteli (Dz.U. 1996, C 207, str. 4, zwanego dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

6 W dniu 16 czerwca 1999 r. urzędnicy Komisji i Bundeskartellamt (niemieckiego federalnego urzędu kartelowego) przeprowadzili kontrole w pomieszczeniach Degussa‑Hüls we Frankfurcie nad Menem na podstawie mającego wówczas zastosowanie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r. pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81] i [82] traktatu (Dz.U. 1962, 13, str. 204).

7 Wskutek tych kontroli w dniu 27 lipca 1999 r. Komisja skierowała do Degussa‑Hüls wniosek o udzielenie informacji zgodnie z art. 11 rozporządzenia nr 17 w związku z dokumentami uzyskanymi w trakcie kontroli. Degussa‑Hüls odpowiedziała na ten wniosek w dniu 9 września 1999 r.

8 W dniu 7 grudnia 1999 r. Komisja skierowała wnioski o udzielenie informacji również do Nippon Soda Co. Ltd (zwanej dalej „Nippon Soda”), Novus International Inc. (zwanej dalej „Novus”) i do Sumitomo Chemical Co. Ltd (zwanej dalej „Sumitomo”), zaś w dniu 10 grudnia 1999 r. – do Mitsui & Co. Ltd. Wymienione przedsiębiorstwa odpowiedziały na te wnioski w lutym 2000 r., a Nippon Soda przedstawiła dodatkowe oświadczenie w dniu 16 maja 2000 r.

9 W dniu 1 października 2001 r. Komisja przesłała do pięciu producentów metioniny, w tym do skarżącej, pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. To samo pismo w sprawie przedstawienia zarzutów zostało skierowane do Aventis Animal Nutrition (zwanej dalej „AAN”), spółki zależnej w 100% od Aventis.

10 W piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja obciążyła te przedsiębiorstwa udziałem od 1986 r., a w większości przypadków do początku 1999 r., w ciągłym porozumieniu, sprzecznym z art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanym dalej „Porozumieniem o EOG”), rozciągającym się na cały EOG. Zdaniem Komisji sporne porozumienie polegało na ustalaniu cen metioniny, wdrożeniu mechanizmu dla stosowania podwyżek cen, podziale rynków krajowych, przyznawaniu limitów w odniesieniu do udziałów w rynku oraz na mechanizmie nadzoru i stosowania tych porozumień.

11 Wszystkie strony przedstawiły pisemne uwagi w odpowiedzi na pismo Komisji w sprawie przedstawienia zarzutów, natomiast Aventis i AAN poinformowały Komisję, że przedstawią jedną odpowiedź w imieniu dwóch spółek.

12 Komisja otrzymała odpowiedzi pomiędzy dniem 10 stycznia i 18 stycznia 2002 r. Aventis, AAN (razem zwane dalej „Aventis/AAN”) i Nippon Soda przyznały, że doszło do naruszenia i w całości przyznały ustalone okoliczności faktyczne. Degussa także przyznała, że doszło do naruszenia, ale jedynie w latach 1992–1997. Zainteresowane przedsiębiorstwa zostały wysłuchane w dniu 25 stycznia 2002 r.

13 Uznawszy na końcu postępowania, że Aventis/AAN, Degussa i Nippon Soda wzięły udział w ciągłym porozumieniu i/lub w uzgodnionym działaniu obejmujących cały EOG, w ramach których doszły one do porozumienia co do docelowych cen produktu, przyjęły i wdrożyły mechanizm dla stosowania podwyżek cen i wymieniały informacje co do wielkości sprzedaży i udziałów w rynku oraz nadzorowały i stosowały swoje porozumienia, Komisja wydała w dniu 2 lipca 2002 r. decyzję 2003/674/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 traktatu WE i art. 53 Porozumienia o EOG (sprawa C.37.519 ― Metionina) (Dz.U. 2003, L 255, str. 1, zwaną dalej „decyzją”).

14 W motywach 63–81 decyzji Komisja opisała kartel jako mający na celu ustalanie rozpiętości cen i „cen minimalnych”. Uczestnicy byli zgodni co do tego, że podwyżka cen była konieczna i rozważyli, co rynek był gotów zaakceptować. Podwyżki cen zostały następnie zastosowane w drodze kilku następujących kolejno po sobie „kampanii”, których wdrożenie zostało sprawdzone w trakcie następnych spotkań kartelu. Poza tym uczestnicy wymienili informacje co do wielkości sprzedaży i mocy produkcyjnych oraz co do swoich szacunków całkowitej wielkości rynku.

15 W odniesieniu do stosowania docelowych cen Komisja wskazała, że sprzedaż była nadzorowana przez uczestników, ponieważ dane liczbowe, które były wymieniane pomiędzy nimi, były zestawiane i omawiane w trakcie regularnych spotkań, pomimo że nie istniał system nadzoru wielkości sprzedaży, który byłby połączony z mechanizmem kompensacji, chociaż Degussa przedstawiła propozycję zmierzającą w tym kierunku. Spotkania wielostronne (ponad 25 w latach 1986–1999) oraz regularne spotkania dwustronne stanowiły istotną cechę organizacji kartelu. Przybrały one formę spotkań „na szczycie” oraz spotkań technicznych na poziomie kierowników sprzedaży i kierowników zakładów.

16 Wreszcie w działaniu kartelu można wyodrębnić trzy odrębne okresy. Pierwszy z nich, w trakcie którego wzrastały ceny, rozciągał się od lutego 1986 r. do 1989 r. i zakończył się wycofaniem się z kartelu Sumitomo i wejściem na rynek Monsanto i HAM. W drugim okresie trwającym od 1989 r. do 1991 r. ceny zaczęły gwałtownie spadać. Uczestnicy kartelu omówili zatem sposób, w jaki należało zareagować w obliczu tej nowej sytuacji (odzyskać udziały rynkowe czy skoncentrować się na cenach) i po odbyciu w 1989 i w 1990 r. kilku spotkań doszli do wniosku, że konieczne jest skupienie wysiłków na podwyższeniu cen. W trzecim i ostatnim okresie trwającym od 1991 r. do lutego 1999 r. zwiększenie sprzedaży HAM produkowanej przez Monsanto (od 1991 r. Novum) skłoniło uczestników kartelu do utrzymania przede wszystkim poziomu cen.

17 Decyzja zawiera między innymi następujące postanowienia:

„Artykuł pierwszy

Aventis […] i [AAN], które ponoszą solidarną odpowiedzialność, Degussa […] oraz Nippon Soda […] naruszyły art. 81 ust. 1 traktatu i art. 53 ust. 1 Porozumienia o EOG, uczestnicząc, w sposób i w zakresie opisanym w motywach decyzji, we wszystkich porozumieniach i uzgodnionych praktykach w sektorze metioniny.

Naruszenie obejmuje okres

– od lutego 1986 r. do lutego 1999 r.

[…]

Artykuł 3

Na przedsiębiorstwa, o których mowa w art. 1, za naruszenie stwierdzone w tym artykule zostają nałożone następujące grzywny:

– Degussa […], grzywna w wysokości 118 125 000 EUR,

– Nippon Soda […], grzywna w wysokości 9 000 000 EUR

[…] [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak wszystkie cytaty z tej decyzji poniżej”.

18 W celu obliczenia kwoty grzywien Komisja – nie powołując się wyraźnie na to –zastosowała metodologię przedstawioną w wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS (Dz.U. 1998, C 9, str. 3, zwanych dalej „wytycznymi”) oraz komunikat w sprawie współpracy.

19 W celu ustalenia podstawowej kwoty grzywny Komisja w pierwszej kolejności uwzględniła wagę naruszenia. Stwierdziła ona, że biorąc pod uwagę rodzaj spornego zachowania, jego wpływ na rynek metioniny i rozmiar właściwego rynku geograficznego, przedsiębiorstwa, których dotyczy decyzja, popełniły bardzo ciężkie naruszenie art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 Porozumienia o EOG (motywy 270–293).

20 Uznając ponadto, że przedsiębiorstwa należy potraktować w zróżnicowany sposób, uwzględniając rzeczywiste ekonomiczne możliwości spowodowania przez nie znaczących szkód konkurencji, i ustalić kwotę grzywny na poziomie, który zapewnia jej wystarczająco odstraszający skutek, Komisja uznała za stosowne, wobec znacznej rozbieżności w wielkości przedsiębiorstw, wziąć za podstawę udziały tych przedsiębiorstw w światowym rynku metioniny, tak że Rhône‑Poulenc i Degussa stworzyły pierwszą grupę przedsiębiorstw, a Nippon Soda, jako jedyna, drugą grupę. W konsekwencji Komisja ustaliła kwoty wyjściowe grzywien dla Aventis/AAN i Degussa na 35 milionów EUR, a dla Nippon Soda na 8 milionów (motywy 294–302).

21 W celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku i uwzględnienia tego, że duże przedsiębiorstwa dysponowały wiedzą i infrastrukturą prawno‑ekonomiczną, które pozwalały im lepiej ocenić, w jakim zakresie ich zachowanie stanowi naruszenie oraz ocenić konsekwencje, jakie w związku z tym wynikają z punktu widzenia prawa konkurencji, Komisja uznała wreszcie, że kwota wyjściowa grzywien nałożonych na Aventis/AAN i Degussa, obliczona na podstawie względnego znaczenia przedsiębiorstwa na rynku właściwym, powinna być podwyższona tak, aby uwzględnić wielkość i całkowite zasoby tych dwóch przedsiębiorstw. Komisja postanowiła więc, że należy podwyższyć kwotę wyjściową grzywny Aventis/AAN i Degussa o 100%, tak aby wyniosła ona 70 milionów EUR (motywy 303–305).

22 Jeśli chodzi, w drugiej kolejności, o czas trwania naruszenia, Komisja uznała, że Aventis/AAN, Degussa i Nippon Soda uczestniczyły w naruszeniu nieprzerwanie od lutego 1986 r. do lutego 1999 r., tj. przez dwanaście lat i dziesięć miesięcy. Kwoty wyjściowe grzywien określone w oparciu o wagę naruszenia zostały w konsekwencji podwyższone o 10% za rok i o 5% za półrocze, czyli razem o 125%. Kwota podstawowa grzywny została zatem ustalona na 157,5 miliona EUR w przypadku Aventis/AAN i Degussa oraz na 18 milionów EUR w przypadku Nippon Soda (motywy 306–312).

23 W trzeciej kolejności Komisja uznała, że żadna okoliczność obciążająca ani łagodząca nie może być uwzględniona w stosunku do przedsiębiorstw, które wzięły udział w naruszeniu (motywy 313–331).

24 W czwartej kolejności Komisja, poprzez zastosowanie tytułu B komunikatu w sprawie współpracy, obniżyła grzywnę Aventis/AAN o 100%. Komisja uznała natomiast, że Nippon Soda i Degussa nie spełniały ani warunków istotnego obniżenia kwoty grzywny na podstawie tytułu B, ani warunków obniżenia kwoty grzywny na podstawie tytułu C komunikatu w sprawie współpracy. Niemniej przyznała ona, że Nippon Soda spełniała warunki przewidziane w tytule D pkt 2 tiret pierwsze i drugie tego komunikatu i że Degussa spełniała warunki przewidziane w tytule D pkt 2 tiret pierwsze i drugie tego komunikatu, i w konsekwencji obniżyła kwotę grzywien nałożonych na te przedsiębiorstwa odpowiednio o 50% i o 25% (motywy 332–355).

Przebieg postępowania i żądania stron

25 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 16 września 2002 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

26 W dniu 13 grudnia 2002 r. Rada złożyła wniosek o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenienta. Postanowieniem z dnia 13 lutego 2003 r. prezes czwartej izby Sądu przychylił się do wniosku Rady o dopuszczenie do sprawy w charakterze interwenienta w celu poparcia żądań Komisji.

27 Postanowieniem Sądu sędzia sprawozdawca został przydzielony do trzeciej izby, której w konsekwencji została przydzielona niniejsza sprawa.

28 W ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu Sąd wezwał strony do udzielenia odpowiedzi na pytania i do przedstawienia dokumentów. Strony zastosowały się do wezwania Sądu.

29 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (trzecia izba) postanowił otworzyć procedurę ustną. Na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2005 r. wysłuchano wystąpień stron oraz ich odpowiedzi na zadane przez Sąd pytania.

30 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności decyzji,

– ewentualnie, o obniżenie kwoty grzywny, która została na nią nałożona,

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

31 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi,

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

32 Rada wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi,

– orzeczenie o kosztach zgodnie ze stanem prawnym.

Co do prawa

33 Skarżąca przytacza zasadniczo cztery zarzuty na poparcie swojej skargi. Zarzut pierwszy, w ramach którego skarżąca powołuje się na niezgodność z prawem art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, jest oparty na naruszeniu zasady legalności kar. Zarzut drugi jest oparty na błędzie w ocenie, jeśli chodzi o jednolity i ciągły charakter oraz czas trwania naruszenia, w którym uczestniczyła skarżąca. Zarzut trzeci opiera się na błędach w ocenie, naruszeniu prawa, błędach w ustaleniach faktycznych i naruszeniu zasad proporcjonalności, nieretroaktywności kar i równego traktowania oraz obowiązku uzasadnienia przy ustalaniu kwoty grzywny. Wreszcie zarzut czwarty oparty jest na naruszeniu zasad „poszanowania tajemnicy zawodowej”, dobrej administracji i domniemania niewinności.

I – W przedmiocie zarzutu pierwszego opartego na zasadzie legalności kar

A – W przedmiocie zarzutu niezgodności z prawem art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17

1. Argumenty stron

34 Skarżąca podnosi zarzut niezgodności z prawem w rozumieniu art. 241 WE i utrzymuje, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, który upoważnia Komisję do nałożenia grzywien w przypadku naruszenia wspólnotowego prawa konkurencji, narusza zasadę legalności kar, która wynika z zasady pewności prawa, ogólnej zasady prawa wspólnotowego, ponieważ ten przepis nie określa dostatecznie z góry praktyki decyzyjnej Komisji.

35 Na początku skarżąca przypomina, że zasada legalności kar wyrażona została w art. 7 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”), która stanowi, że „[n]ie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony”. Dodaje ona, że ta sama zasada (nulla poena sine lege) została wyrażona w art. 49 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej proklamowanej w dniu 7 grudnia 2000 r. w Nicei (Dz.U. C 364, str. 1) (zwanej dalej „Kartą”) i stanowi część tradycji konstytucyjnych państw członkowskich (zob. np. art. 103 ust. 2 konstytucji niemieckiej). Zgodnie z wykładnią Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału z tej zasady wynika zarówno zasada nieretroaktywności, jak również zasada legalności kar (zob. w szczególności wyrok ETPC z dnia 22 listopada 1995 r. S.W. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, seria A nr 35, § 35 i wyrok Trybunału z dnia 12 grudnia 1996 r. w sprawach połączonych C‑74/95 i C‑129/95 X, Rec. str. I‑6609, pkt 25). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zasada legalności kar stanowi wyraz zasady pewności prawa, która została uznana za ogólną zasadę prawa wspólnotowego (wyroki Trybunału z dnia 12 listopada 1981 r. w sprawach od 212/80 do 217/80 Salumi i in., Rec. str. 2735, pkt 10 i z dnia 22 lutego 1984 r. w sprawie 70/83 Kloppenburg, Rec. str. 1075, pkt 11) i stawia wymóg, by prawo wspólnotowe było dla zainteresowanych jasne i przewidywalne, a w przypadku aktów, które mogą pociągać za sobą skutki finansowe, pewność i przewidywalność jest bezwzględnym wymogiem, który ma szczególne znaczenie, ponieważ zainteresowani muszą być w stanie dokładnie poznać zakres nałożonych na nich zobowiązań (zob. wyrok Trybunału z dnia 13 marca 1990 r. w sprawie C‑30/89 Komisja przeciwko Francji, Rec. str. I‑691, pkt 23 i przywołane tam orzecznictwo).

36 Jeśli chodzi o kryteria oceny wystarczającej określoności i przewidywalności „ustawy” w rozumieniu art. 7 ust. 1 EKPC skarżąca przypomina, że Europejski Trybunał Praw Człowieka wymaga, aby była ona dostępna dla zainteresowanych oraz dosyć dokładnie sformułowana tak, aby umożliwić im – po zasięgnięciu w razie potrzeby porady – przewidzenie w odpowiednim zakresie w danych okolicznościach sprawy konsekwencji, które mogą wynikać z określonego aktu. Jednak – zdaniem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – ustawa, która jest źródłem uprawnień dyskrecjonalnych, nie jest jako taka sprzeczna z tym wymogiem, pod warunkiem że zakres i zasady wykonywania tych uprawnień są wystarczająco jasno określone z uwagi na uzasadnione interesy, które wchodzą w grę, w celu zapewnienia jednostce odpowiedniej ochrony przed arbitralnością (wyroki ETPC z dnia 25 lutego 1992 r. w sprawie Margareta i Roger Andersson przeciwko Szwecji, seria A nrº226, § 75 i z dnia 2 sierpnia 1984 r. w sprawie Malone przeciwko Zjednoczonemu Królestwu seria A nrº82, § 66).

37 Skarżąca podnosi, że zasada legalności kar ma zastosowanie zarówno do sankcji karnych, jak również do sankcji pozbawionych charakteru karnego sensu stricto, a więc także do art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, niezależnie od natury prawnej grzywien nałożonych przez Komisję na podstawie tego przepisu. W istocie Trybunał stwierdził, że „nawet sankcja, która nie ma charakteru karnego, może być wymierzona jedynie wtedy, gdy opiera się na jasnej i niedwuznacznej podstawie prawnej” (wyroki Trybunału z dnia 25 września 1984 r. w sprawie 117/83 Könecke, Rec. str. 3291, pkt 11 i z dnia 18 listopada 1987 r. w sprawie 137/85 Maizena, Rec. str. 4587, pkt 15). Nie ma w tym względzie znaczenia sformułowanie zawarte w art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17, zgodnie z którym decyzje Komisji nakładające grzywny za naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji „nie mają charakteru karnego”, ponieważ nazwa aktu prawnego nie ma decydującego znaczenia w ocenie tego aktu (wyrok ETPC z dnia 8 czerwca 1976 r. w sprawie Engel i in. przeciwko Niderlandom, seria A nr 22 § 81). Wręcz przeciwnie, z surowości nałożonych grzywien i ich funkcji represyjnej i prewencyjnej wynika, że mają one w istocie charakter podobny do karnego, jeśli nie karny sensu largo.

38 Ta wykładnia jest także zgodna z wykładnią Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w zakresie pojęcia oskarżenia karnego (wyroki ETPC z dnia 29 kwietnia 1988 r. w sprawie Belilos przeciwko Szwajcarii, seria A nrº132, § 62 i 68, z dnia 21 lutego 1984 r. w sprawie Öztürk przeciwko Niemcom, seria A nr°73, § 46 i nast. oraz wymieniony w pkt 37 powyżej wyrok w sprawie Engel i in. przeciwko Niderlandom, § 80 i nast.), zgodnie z którą nawet grzywny o niskiej kwocie nałożone w ramach postępowania administracyjnego mają charakter karny. Skarżąca uważa a fortiori, że tak jest również w przypadku grzywien nałożonych przez Komisję za naruszenia prawa wspólnotowego, biorąc pod uwagę wysokość tych grzywien.

39 Skarżąca przypomina, że według Trybunału zrozumiałość prawa jest „szczególnie wymagana w dziedzinie, w której jakakolwiek niepewność [...] może skutkować zastosowaniem szczególnie dotkliwych sankcji” (wyrok Trybunału z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawie 32/79 Komisja przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Rec. str. 2403, pkt 46), co ma miejsce w przypadku grzywien nakładanych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.

40 Poza tym skarżąca podkreśla, że z podziału kompetencji pomiędzy Radą a Komisją przewidzianego w art. 83 i 85 WE wynika, że jedynie Rada jest uprawniona do wydawania rozporządzeń lub dyrektyw w celu zastosowania zasad ustanowionych w artykułach 81 i 82 WE. Zgodnie z wymogami wyprowadzonymi z zasady legalności kar Rada nie może udzielać upoważnienia Komisji do nakładania kar w przypadku, gdy brak jest wystarczająco określonych uregulowań.

41 Tymczasem skarżąca utrzymuje, że Komisja dysponuje jednocześnie uprawnieniami właściwymi organom śledczym, oskarżycielowi i sędziemu. Takie uprawnienia, które są sprzeczne z tradycjami konstytucyjnymi państw członkowskich, powinny być ujęte w jasnych i jednoznacznych przepisach. Skarżąca uważa, że rozporządzenie Rady wprowadzające w życie art. 81 i 82 WE powinno dokładnie określać zawartość, cel i surowość sankcji. Poza tym zasada legalności kar wymaga, aby była określona górna granica, która nie powinna być nadmiernie wysoka, aby grzywna nie nabrała charakteru karnego. W przypadku gdyby wysokość grzywny mogła być nieograniczona, nie byłaby ona ostatecznie określona z góry przez Radę, ale nakładana przez Komisję jako organ wykonawczy.

42 Skarżąca uważa, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie spełnia wymogów wynikających z zasady legalności kar opisanych powyżej.

43 W pierwszej kolejności utrzymuje ona, że rozporządzenie nr 17 nie reguluje, w jakich przypadkach naruszenie art. 81 WE i 82 WE powinno podlegać grzywnie, pozostawiając tym samym swobodnemu uznaniu Komisji decyzję w przedmiocie tej grzywny. Zwraca ona uwagę w tym względzie na wyrok Trybunału z dnia 12 lipca 1979 r. w sprawach połączonych 32/78, od 36/78 do 82/78 BMW Belgium i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 2435, pkt 53, zgodnie z którym Komisji przysługuje całkowita swoboda w wykonaniu przysługujących jej uprawnień dyskrecjonalnych w zakresie decyzji, czy nałożyć grzywnę, czy jej nie nałożyć.

44 W drugiej kolejności skarżąca utrzymuje, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie zawiera górnej granicy wyrażonej liczbowo. Skarżąca uważa, że ramy te nie są zgodne z zasadą legalności kar i że stanowią one przekazanie Komisji uprawnień, które na mocy traktatu zostały powierzone Radzie. Kwota grzywny nie jest rzeczywiście określona z góry przez rozporządzenie, ale wyłącznie przez Komisję i to ani w sposób przewidywalny, ani możliwy do sprawdzenia (zob. wymieniony w pkt 35 powyżej wyrok w sprawie Komisja przeciwko Francji, pkt 23 i przywołane tam orzecznictwo). Konieczność zapewnienia odstraszającego skutku grzywny nie może uzasadniać braku górnej granicy, ponieważ wymóg ten musi być zgodny z podstawową zasadą prawa wspólnotowego, jaką jest zasada legalności kar, która ma charakter nadrzędny (wymieniony w pkt 35 powyżej wyrok w sprawie Kloppenburg, pkt 11 i wymieniony w pkt 35 powyżej wyrok w sprawie Salumi i in., pkt 10).

45 W trzeciej kolejności skarżąca zwraca uwagę na to, że poza wagą i czasem trwania naruszenia nie ma kryteriów określonych przez prawodawcę, które służą ustaleniu grzywny. Tymczasem te dwa kryteria nie ograniczają w żaden sposób swobodnego uznania Komisji. Z jednej strony Komisja nie musi bezwzględnie brać pod uwagę żadnej wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów (postanowienie Trybunału z dnia 25 marca 1996 r. w sprawie C‑137/95 P SPO i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑1611, pkt 54 i wyrok Trybunału z dnia 17 lipca 1997 r. w sprawie C‑219/95 P Ferriere Nord przeciwko Komisji, Rec. str. I‑4411, pkt 33, wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑9/99 HFB i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1487, pkt 443), a z drugiej strony Komisja uwzględnia liczne czynniki obciążające lub łagodzące, których zainteresowani nie mogą znać z góry.

46 Ponadto wymogi, które zostały wyprowadzone z zasady równego traktowania, nie pozwalają na zrównoważenie tej niedokładności, biorąc pod uwagę, że zgodnie z orzecznictwem Komisja nie jest zobowiązana do dbania o to, by końcowe wysokości grzywien odzwierciedlały wszelkie różnice pomiędzy przedsiębiorstwami uczestniczącymi w danym naruszeniu co do ich obrotów (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1705, pkt 278)

47 Teza skarżącej znajduje oparcie w wyroku Bundesverfassungsgericht (niemieckiego trybunału konstytucyjnego), zgodnie z którym należy stwierdzić nieważność normy prawa karnego stanowiącej, że górną granicą kary jest majątek oskarżonego, ponieważ jest ona sprzeczna z zasadą legalności kar (wyrok z dnia 20 marca 2002 r., BvR 794/95, NJW 2002, str. 1779). Wbrew twierdzeniom Rady § 81 ust. 2 Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen [niemieckiej ustawy o zapobieganiu ograniczeniom konkurencji (GWB)] nie zawiera żadnego przepisu analogicznego do art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, ponieważ prawodawca świadomie zrezygnował z takich właśnie ram.

48 W czwartej kolejności skarżąca zaznacza, że praktyka decyzyjna Komisji ilustruje zasadność jej tezy. Praktykę tę charakteryzują znaczne różnice pomiędzy kwotami nałożonych grzywien oraz gwałtowny wzrost tych kwot w ostatnim czasie. Wskazuje ona, między innymi, że osiem z dziesięciu największych grzywien zostało nałożonych po 1998 r. i że rekordowa grzywna w wysokości 855,23 miliona EUR, w tym kwota 462 milionów EUR przypadająca tylko na jedno przedsiębiorstwo, została nałożona w 2001 r. w tzw. sprawie „witamin” [decyzja Komisji z dnia 21 listopada 2001 r. C (2001) 3695 wersja ostateczna, sprawa COMP/E–1/37.512] Ta ostatnia kwota jest piętnaście razy wyższa od średniej kwoty grzywien nałożonych pomiędzy 1994 r. a 2000 r., a druga co do wysokości grzywna [decyzja Komisji C (2001) 4573 wersja ostateczna, COMP/E–1/36.212 – Kalka] nałożona w 2001 r. stanowi jeszcze sześciokrotność tej średniej wartości.

49 W piątej kolejności skarżąca ocenia, że nie można uzasadniać istniejącego uregulowania koniecznością zapewnienia odstraszającego skutku grzywien w stosunku do przedsiębiorstw. Z jednej strony skarżąca przyznaje bowiem, że wprawdzie nie jest wymagane, aby dokładna kwota grzywny dała się z góry określić, jednak cel w postaci odstraszającego skutku nie zezwala Radzie na odstąpienie od „wyraźnego wskazania granic kompetencji udzielonej Komisji”. Z drugiej strony zwraca ona uwagę, że brak minimum przewidywalności grzywny rzeczywiście zniechęca przedsiębiorstwa do współpracy z Komisją. Wręcz przeciwnie, możliwość przewidzenia, jakkolwiek w sposób przybliżony, potencjalnych konsekwencji danego zachowania o wiele lepiej zapewniałaby zamierzany odstraszający skutek – jak w przypadku krajowych ustaw karnych.

50 W szóstej kolejności skarżąca utrzymuje, że wytyczne nie mogą równoważyć braku określoności art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17. Z jednej strony wytyczne nie mogą stanowić aktu prawnego w rozumieniu art. 249 WE, a z drugiej strony jedynie Rada jest uprawniona do wydawania przepisów w tym zakresie zgodnie z art. 83 WE. Uważa ona zatem, że Rada musi przestrzegać zasady legalności kar. Z tych samych względów nieograniczone prawo Trybunału do orzekania, które przyznaje mu art. 17 rozporządzenia nr 17, nie może równoważyć braku zgodności z prawem art. 15 ust. 2 tego rozporządzenia. W istocie skarżąca przypomina, że pomimo tego uprawnienia, to na Komisji spoczywa w pierwszej kolejności obowiązek określenia kwoty grzywny i dokonania ustaleń faktycznych w trakcie postępowania administracyjnego. Ponadto skarżąca przypomina, że niedokładność art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i brak kryteriów kontroli pozbawiają sensu nieograniczone prawo do orzekania, które przysługuje sądom wspólnotowym. Skarżąca zauważa wreszcie, że nie można wymagać od adresatów norm, aby systematycznie wnosili skargę z powodu niewystarczająco określonych ram prawnych w odniesieniu do nakładania grzywien. Dodaje ona, że naprawienie przez sąd wspólnotowy błędów prawodawcy wykracza poza zakres zadań spoczywających na sądownictwie i budzi wątpliwości w świetle art. 7 ust. 1 WE.

51 Komisja jest zdania, że argumenty skarżącej są nieuzasadnione.

52 Podkreśla ona, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 stanowi jasną i pozbawioną dwuznaczności podstawę prawną pozwalającą przedsiębiorstwom przewidzieć z wystarczającą dokładnością możliwe konsekwencje ich działań.

53 Ponadto przypomina ona, że przysługujące jej swobodne uznanie powinno być wykonywane w poszanowaniu kryteriów wagi i czasu trwania naruszenia określonych przez ten przepis, ogólnych zasad prawa wspólnotowego, a zwłaszcza zasad proporcjonalności i równego traktowania, jak również orzecznictwa Trybunału i Sądu. Komisja jest zdania, że musi ona przestrzegać tych zasad za każdym razem, gdy czyni użytek ze swoich uprawnień dyskrecjonalnych (zob., jeśli chodzi o zasadę równego traktowania, wyroki Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑15/99 Brugg Rohrsysteme przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1613, pkt 149 i nast., i z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie T‑224/00 Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2597, pkt 69, 207, 281 i 308; opinia rzecznika generalnego Ruiza Jaraba Colomera do wyroku Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C 205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. str. I‑123, str. I‑133, pkt 96 i nast.).

54 Wbrew twierdzeniom skarżącej z wymienionego w pkt 43 powyżej wyroku BMW Belgium i in. przeciwko Komisji nie można wyciągać wniosku, że kontrola ta nie rozciąga się na decyzję w kwestii, czy nałożyć grzywnę, czy jej nie nałożyć. To, że w tej sprawie Trybunał przyznał Komisji prawo do nałożenia grzywny na odsprzedawców, chociaż nie zrobił tego we wcześniejszych sprawach, nie oznacza, że prawo Komisji do nałożenia grzywny jest nieograniczone, ponieważ jego wykonanie musi mieć obiektywne podstawy, które odpowiadają celowi przepisu przyznającego takie prawo.

55 Skarżąca niesłusznie twierdzi, że w przypadku decyzji chodzi o „niespodziewaną decyzję”, ponieważ odstraszająca funkcja grzywny oznacza, że nie może ona być obliczona przez przedsiębiorstwa z góry i porównana z oczekiwaną korzyścią. Komisja przypomina, że w każdym razie skarżąca nie mogła pokładać uzasadnionych oczekiwań w tym, że nie zostanie na nią nałożona wyższa grzywna od najwyższych grzywien nałożonych w trakcie trwania naruszenia (wymieniony w pkt 46 powyżej wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 241 i wymieniony w pkt 53 powyżej wyrok w sprawie Archer Daniels Midland i Archer Daniels Midland Ingredients przeciwko Komisji, pkt 63 i 64).

56 Poza tym nieograniczone prawo Sądu do orzekania oraz wydanie wytycznych w styczniu 1998 r., które zostały uznane za zgodne z art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, sprzeciwiają się takiemu stanowisku skarżącej, zgodnie z którym określenie grzywny nastąpiło w sposób arbitralny i bez przejrzystości.

57 Nie można także zarzucać Radzie, iż przekazała uprawnienia Komisji z naruszeniem traktatu, jako że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 z uwagi na zawarte w nim kryteria według ich wykładni dokonanej przez sądy wspólnotowe oraz na wymóg poszanowania ogólnych zasad prawa wspólnotowego stanowi wystarczająco określoną podstawę prawną w świetle celu przyświecającemu nakładaniu grzywien. Zarzut, że wytyczne nie mogą wyrównać braku określoności tego przepisu, jest bezprzedmiotowy. Co więcej, wytyczne te zwiększyły pewność prawa i przejrzystość procedury wydawania decyzji.

58 Wreszcie, jeśli chodzi o wzrost kwot grzywien w ostatnich latach, Komisja zaznacza, że z jednej strony wzrost obrotów przedsiębiorstw od lat 60. uzasadnia sam w sobie margines działania pozostawiony Komisji przez kwestionowany przepis, a z drugiej strony zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (wyrok Trybunału z dnia 7 czerwca 1983 r. w sprawach połączonych od 100/80 do 103/80 Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1825, pkt 108 i 109; wymieniony w pkt 46 powyżej wyrok Sądu w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 237 i wyrok z dnia 12 lipca 2001 r. w sprawach połączonych T‑202/98, T‑204/98 i T‑207/98 Tate & Lyle i in. przeciwko Komisji, Rec. str. II‑2035, pkt 144 i 145) Komisja musi mieć prawo do podwyższenia poziomu grzywien w celu wzmocnienia ich odstraszającego skutku. Te uprawnienia dyskrecjonalne nie są jednak nieograniczone, ponieważ Trybunał i Sąd badają, czy podwyższenie grzywien jest uzasadnione w świetle przedstawionych interesów (wyroki Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑334/94 Sarrió przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1439, pkt 323–335 i z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑16/99 Lögstör Rör przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1633, pkt 251). Wreszcie zauważa ona, że pomimo podwyżki poziomu grzywien nadal zdarzają się dosyć często oczywiste, poważne i długotrwałe naruszenia.

59 Rada, która występuje w sporze w charakterze interwenienta, jest zdania, że zarzut niezgodności z prawem art. 15 rozporządzenia nr 17 powinien zostać oddalony jako bezzasadny. Rada przyznaje, że grzywna, nawet jeśli chodzi tu o sankcję pozbawioną charakteru karnego, powinna opierać się na jasnej i niedwuznacznej podstawie prawnej. Uważa ona jednak, że art. 15 rozporządzenia nr 17 spełnia ten wymóg. Przypomina ona ponadto, że zasada nulla poena sine lege jest stosowana jedynie do sankcji karnych, co w przypadku grzywien nałożonych na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie ma miejsca zgodnie z jego ust. 4. W niniejszym przypadku nie można zatem stosować wymogów opartych na tej zasadzie (wymieniony w pkt 37 powyżej wyrok w sprawie Maizena, pkt 14 i wyrok ETPC z dnia 9 lutego 1995 r. w sprawie Welch przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, seria A nrº307).

60 Poza tym Rada uważa, że wysokość sankcji jest wystarczająco określona, ponieważ art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 przewiduje górną granicę grzywny w zależności od obrotu danego przedsiębiorstwa. Górna granica wyznaczona w sposób bezwzględny nie byłaby odpowiednia, ponieważ decyzje Komisji dotyczą szczególnych przypadków. Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji, które są dalekie od tego, by można uznać je za niczym nieskrępowane, są poza tym ograniczone wymogiem uwzględnienia kryteriów czasu trwania i wagi naruszenia przewidzianych w tym przepisie. Komisja ma także obowiązek przestrzegania zasad proporcjonalności i niedyskryminacji.

61 Rada jest zdania, że trudno byłoby określić węższe ramy, które pozwalałyby na uwzględnienie okoliczności właściwych każdemu naruszeniu i na zapewnienie wystarczająco odstraszającego skutku. Poza tym Sąd nigdy nie podważył ważności art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, ale raczej ją potwierdził (wymieniony w pkt 58 powyżej wyrok w sprawie Tate & Lyle i in. przeciwko Komisji, pkt 98–101).

62 Jeśli chodzi o zarzut skarżącej, jakoby praktykę Komisji charakteryzowały bardzo duże różnice pomiędzy kwotami nałożonych grzywien oraz gwałtowny wzrost tych kwot w ostatnim czasie, Rada zaznacza, że te twierdzenia odzwierciedlają jedynie fakt, że zainteresowane przedsiębiorstwa mają różne obroty i że rozmiar zainteresowanych przedsiębiorstw zwiększa się.

63 Twierdzenie, że Komisja skupia w sobie funkcje organu śledczego, oskarżyciela i sędziego, jest błędne, gdyż z uwagi na nieograniczone prawo do orzekania sądu wspólnotowego nie można jej uznać jednocześnie za sędziego i stronę.

64 Podobnie ma się rzecz, jeśli chodzi o twierdzenia, jakoby Rada przekazała Komisji swoje uprawnienia w zakresie ustanawiania grzywien. Rada przypomina, że delegacja, z której korzysta Komisja, dotyczy jedynie uprawnienia do wydawania decyzji na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, który jest wyrazem uprawnień Rady. Jest to zgodne z art. 202 tiret trzecie WE.

65 Wreszcie Rada zwraca uwagę, że wbrew twierdzeniom skarżącej, w państwach członkowskich, a w szczególności w Szwecji i w Niemczech, istnieją podobne przepisy.

2. Ocena Sądu

66 Należy przypomnieć, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału zasada legalności kar, która wynika z zasady pewności prawa, ogólnej zasady prawa wspólnotowego, stawia zwłaszcza wymóg, aby każde uregulowanie wspólnotowe było jasne i dokładne, w szczególności w przypadku gdy nakłada ono lub dopuszcza nałożenie sankcji, po to aby zainteresowane osoby mogły poznać jednoznacznie swoje prawa i obowiązki, które z niego wynikają i aby mogły w konsekwencji podjąć odpowiednie działania (zob. podobnie wyroki Trybunału z dnia 9 lipca 1981 r. w sprawie 169/80 Gondrand Frères i Garancini, Rec. str. 1931, pkt 17; wymieniony w pkt 37 powyżej wyrok w sprawie Maizena, pkt 15; z dnia 13 lutego 1996 r. w sprawie C‑143/93 van Es Douane Agenten, Rec. str. I‑431, pkt 27 i wymieniony w pkt 35 powyżej wyrok w sprawie X, pkt 25).

67 Tę zasadę, która stanowi część tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim i która została ugruntowana w różnych umowach międzynarodowych, w szczególności w art. 7 EKPC, muszą uwzględniać zarówno normy natury karnej, jak i szczególne instrumenty administracyjne nakładające lub dopuszczające nałożenie sankcji administracyjnych (zob. wymieniony w pkt 37 powyżej wyrok w sprawie Maizena, pkt 14 i 15 oraz przywołane tam orzecznictwo). Ma ona nie tylko zastosowanie do norm, które określają elementy składowe naruszenia, ale także do tych, które definiują konsekwencje wynikające z naruszenia tych norm (zob. podobnie wymieniony w pkt 35 powyżej wyrok w sprawie X, pkt 22 i 25).

68 W tym względzie należy wskazać, że zgodnie z art. 7 ust. 1 EKPC:

„Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony”.

69 Zdaniem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z tego przepisu wynika, że ustawa musi jasno określać czyny zabronione i kary, którymi są one zagrożone. Warunek ten jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej (wyrok ETPC z dnia 22 czerwca 2000 r. w sprawie Coëme przeciwko Belgii, Recueil des arrêts et décisions, 2000-VII, § 145).

70 Rada jest zdania, że Sąd nie może kierować się treścią art. 7 ust. 1 EKPC i orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącego tego przepisu w celu zbadania zgodności z prawem art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, ponieważ art. 15 ust. 4 rozporządzenia nr 17 stanowi, że decyzje wydawane przez Komisję w szczególności na podstawie ust. 2 tego przepisu nie mają charakteru karnoprawnego.

71 Tymczasem, chociaż nie jest konieczne rozstrzygnięcie kwestii, czy z uwagi na charakter i stopień surowości grzywien nałożonych przez Komisję na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 art. 7 ust. 1 EKPC ma zastosowanie do takich sankcji, należy stwierdzić, że nawet gdyby art. 7 ust. 1 EKPC miał zastosowanie do takich sankcji, to z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że w celu spełnienia wymogów tego przepisu, przepisy, na podstawie których są nałożone sankcje, nie muszą być tak dokładnie sformułowane, aby konsekwencje, które mogą wyniknąć z naruszenia tych przepisów, dały się przewidzieć z całkowitą pewnością.

72 W istocie zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka istnienie niewyraźnych pojęć w przepisie nie prowadzi koniecznie do naruszenia art. 7 EKPC, a przyznanie przez ustawę uprawnień dyskrecjonalnych nie jest sprzeczne z wymogiem przewidywalności, pod warunkiem że zakres i zasady wykonywania tych uprawnień są wystarczająco jasno określone z uwagi na uzasadnione interesy, które wchodzą w grę, w celu zapewnienia jednostce odpowiedniej ochrony przed arbitralnością (wymieniony w pkt 36 powyżej wyrok ETPC w sprawie Margareta i Roger Andersson przeciwko Szwecji, § 75). W tym względzie poza tekstem samej ustawy Europejski Trybunał Praw Człowieka bierze także pod uwagę, czy niedookreślone pojęcia, które zostały użyte, zostały sprecyzowane w utrwalonym i opublikowanym orzecznictwie (wyrok z dnia 27 września 1995 r. w sprawie G. przeciwko Francji, seria A nrº325-B, § 25).

73 Poza tym uwzględnienie tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim nie prowadzi do innej wykładni podstawowej zasady prawa wspólnotowego, jaką jest zasada legalności kar. Jeśli chodzi o argumenty skarżącej oparte na wyroku Bundesverfassungsgericht z dnia 20 marca 2002 r. (pkt 47 powyżej) – zakładając, że mógłby on mieć znaczenie w przypadku grzywien nakładanych na przedsiębiorstwa za naruszenie reguł konkurencji – i na art. 81 ust. 2 GWB, która nie zawiera żadnego analogicznego przepisu do art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, należy podkreślić, że tradycja konstytucyjna wspólna państwom członkowskim nie może zostać wyprowadzona z sytuacji prawnej tylko jednego państwa członkowskiego. Należy wskazać, podobnie jak podkreśla Rada i czemu skarżąca nie zaprzeczyła, że właściwe w tym przypadku prawo innych państw członkowskich przewiduje porównywalne granice do granic określonych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 w przypadku sankcji administracyjnych takich jak sankcje nałożone za naruszenie krajowych reguł konkurencji, a nawet podobne kryteria lub identyczne z tymi, które przewiduje ten przepis prawa wspólnotowego. W związku z tym Rada podaje przykład Królestwa Szwecji.

74 Jeśli chodzi o ważność art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 w świetle zasady legalności kar, uznanej przez sąd wspólnotowy zgodnie ze wskazówkami udzielonymi przez EKPC i tradycjami konstytucyjnymi państw członkowskich, należy stwierdzić, wbrew twierdzeniom skarżącej, że Komisja nie dysponuje nieograniczonym swobodnym uznaniem w zakresie ustalania grzywien za naruszenia reguł konkurencji.

75 W istocie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 sam ogranicza swobodne uznanie Komisji. Z jednej strony stanowiąc, że „Komisja może nałożyć, w drodze decyzji, na przedsiębiorstwa i związki przedsiębiorstw kary pieniężne w wysokości [1 000–1 miliona EUR] albo ponad tę kwotę do dziesięciu procent wartości osiągniętego w poprzednim roku gospodarczym obrotu każdego z przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu”, przepis ten przewiduje górną granicę grzywien w zależności od obrotu danych przedsiębiorstw, tzn. w zależności od kryterium obiektywnego. Nawet jeśli, tak jak zaznacza skarżąca, nie istnieje górna granica wyznaczona w sposób bezwzględny, która może być stosowana do wszystkich naruszeń reguł konkurencji, to grzywna, która może być nałożona, jest jednak ograniczona górną granicą określoną liczbowo i w sposób bezwzględny, obliczaną dla każdego przedsiębiorstwa w zależności od naruszenia. W związku z tym maksymalna kwota grzywny, która może być nałożona na dane przedsiębiorstwo, może być z góry określona. Z drugiej strony przepis ten nakłada na Komisję obowiązek ustalania grzywien z uwzględnieniem w każdym przypadku „oprócz wagi naruszenia, również okres[u] trwania tego naruszenia”.

76 Wprawdzie te dwa kryteria pozostawiają Komisji szeroki zakres swobodnego uznania, jednak mamy tu do czynienia z kryteriami stosowanymi przez innych prawodawców w przypadku podobnych przepisów, które pozwalają Komisji na ustalanie sankcji z uwzględnieniem stopnia bezprawności spornego zachowania. Na tym etapie należy zatem stwierdzić, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, pozostawiając Komisji pewien zakres swobodnego uznania, określa kryteria i granice, którymi jest ona związana przy wykonywaniu swoich uprawnień w dziedzinie grzywien.

77 Poza tym należy zauważyć, że w celu ustalenia grzywien na podstawie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 Komisja musi przestrzegać ogólnych zasad prawa, a przede wszystkim zasad równego traktowania i proporcjonalności, tak jak zostały one rozwinięte w orzecznictwie Trybunału i Sądu.

78 Wbrew twierdzeniom skarżącej opisane powyżej granice swobodnego uznania Komisji mają zastosowanie także do decyzji w kwestii nałożenia grzywny, zwłaszcza gdy Komisja stosuje komunikat w sprawie współpracy, którego ważność nie jest zresztą kwestionowana. W tym względzie potwierdzenie przez Trybunał w przywołanym przez skarżącą wyroku (wymieniony w pkt 43 powyżej wyrok w sprawie BMW Belgium i in. przeciwko Komisji, pkt 53), iż okoliczność, że we wcześniejszych podobnych sprawach Komisja stwierdziła, że nie należało nałożyć grzywny na niektóre podmioty gospodarcze, nie pozbawia jej takiego uprawnienia, które wyraźnie zostało jej przyznane w rozporządzeniu nr 17, gdy przesłanki skorzystania z niego zostały spełnione, nie może oznaczać, że Komisja dysponuje swobodnym uznaniem w zakresie nienałożenia grzywny, nie będąc przy tym zobowiązaną do przestrzegania – z jednej strony – granic uprawnień dyskrecjonalnych wynikających z wytycznych i komunikatu w sprawie współpracy oraz – z drugiej strony – ogólnych zasad prawa, w szczególności zasad równego traktowania i proporcjonalności, a także ogólnie pełnej skuteczności art. 81 i 82 WE oraz zasady wolnej konkurencji wynikającej z art. 4 ust. 1 WE.

79 Należy także dodać, że na podstawie art. 229 WE i art. 17 rozporządzenia nr 17 Trybunałowi i Sądowi przysługuje nieograniczone prawo do orzekania w przedmiocie skarg wniesionych na decyzje Komisji, w których Komisja ustaliła grzywny, i mogą nie tylko stwierdzić nieważność decyzji wydanych przez Komisję, ale także uchylić, obniżyć albo podwyższyć nałożoną grzywnę. Praktyka administracyjna Komisji jest poddana nieograniczonej kontroli sądu wspólnotowego. Wbrew twierdzeniom skarżącej ta kontrola nie prowadzi do przekroczenia przez sąd wspólnotowy jego kompetencji z naruszeniem art. 7 ust. 1 WE, ponieważ taka kontrola jest wyraźnie przewidziana przez przywołane wyżej przepisy, których ważność nie jest kwestionowana oraz z uwagi na to, że sąd wspólnotowy wykonuje tę kontrolę z poszanowaniem kryteriów, o których mowa w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17. Z tego względu, poprzez utrwalone i opublikowane orzecznictwo, kontrola sądu wspólnotowego pozwoliła sprecyzować niedookreślone pojęcia, które mógł zawierać art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17.

80 Poza tym na podstawie kryteriów wymienionych w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i sprecyzowanych w orzecznictwie Trybunału oraz Sądu Komisja sama wypracowała znaną i dostępną praktykę administracyjną. Chociaż praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi sama w sobie ram prawnych nakładania grzywien w dziedzinie konkurencji (zob. wyrok Sądu z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie T‑241/01 Scandinavian Airlines System przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑2917, pkt 87 i przywołane tam orzecznictwo), Komisja zgodnie z zasadą równego traktowania nie może traktować porównywalnych sytuacji w różny sposób albo też różnych sytuacji w taki sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione (wyrok Trybunału z dnia 13 grudnia 1984 r. w sprawie 106/83 Sermide, Rec. str. 4209, pkt 28 i wyrok Sądu z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑311/94 BPB de Eendracht przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1129, pkt 309).

81 Poza tym zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Komisja może w każdej chwili dostosować wysokość grzywien, jeśli wymaga tego skuteczne stosowanie wspólnotowych reguł konkurencji (wymieniony w pkt 58 powyżej wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 109 oraz wymieniony w pkt 46 powyżej wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 236 i 237), a taką zmianę praktyki administracyjnej może zatem obiektywnie uzasadniać cel polegający na ogólnej prewencji naruszeń wspólnotowych reguł konkurencji. Kwestionowane i podnoszone przez skarżącą podwyższenie w ostatnich latach poziomu grzywien nie może zatem samo w sobie być uznane za bezprawne w świetle zasady legalności kar, albowiem mieści się ono w ramach prawnych określonych przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, tak jak interpretują go sądy wspólnotowe.

82 Poza tym należy zaobserwować, że w celu zapewnienia przejrzystości i poprawienia pewności prawa względem zainteresowanych przedsiębiorstw Komisja opublikowała wytyczne, w których przedstawiła metodę obliczania, która obowiązuje w każdym przypadku. W tym względzie Trybunał stwierdził, że przyjmując takie normy postępowania i ogłaszając poprzez publikację, że będzie je ona stosować od tej pory do przypadków w nich przewidzianych, Komisja sama sobie wyznacza granice swobodnego uznania i nie może odejść od tych norm bez narażania się na sankcje z powodu naruszenia ogólnych zasad prawa takich jak zasada równego traktowania lub zasada ochrony uzasadnionych oczekiwań. Poza tym wytyczne nie stanowią wprawdzie podstawy prawnej decyzji, jednakże wyznaczają one ogólnie i abstrakcyjnie sposób postępowania, jaki narzuciła sobie Komisja dla celów ustalenia kwoty grzywien nałożonych w tej decyzji i zapewniają w konsekwencji tym przedsiębiorstwom pewność prawa (wyrok Trybunału z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawach połączonych C‑189/02 P, C‑202/02 P, od C‑205/02 P do C‑208/02 P i C‑213/02 P Dansk Rørindustri i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑5425, pkt 211 i 213). Wbrew twierdzeniom skarżącej wynika z tego, że nie można mówić o braku właściwości Komisji do wydania wytycznych, jako że ich wydanie wpisuje się w ramy prawne wyznaczone przez art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 i przyczyniło się jedynie do sprecyzowania granic swobodnego uznania przysługującego Komisji już na podstawie tego przepisu.

83 W świetle przedstawionych powyżej informacji rozsądny uczestnik obrotu gospodarczego może, w razie potrzeby zasięgając porady prawnej, przewidzieć w sposób wystarczająco dokładny metodę i rząd wielkości grzywien, które mu grożą za określone zachowanie. Fakt, że nie może on z góry dokładnie wiedzieć, jakiego rzędu grzywny Komisja nałoży w każdym przypadku, nie stanowi naruszenia zasady legalności kar, ponieważ z uwagi na wagę naruszeń, które Komisja musi karać, cele represyjne i odstraszające uzasadniają sytuację, w której przedsiębiorstwa nie mogą ocenić korzyści, jakie odniosłyby z uczestnictwa w naruszeniu, uwzględniając z góry kwotę grzywny, która zostałaby na nie nałożona z powodu bezprawnego zachowania.

84 Nawet jeśli przedsiębiorstwa nie są w stanie z góry dokładnie wiedzieć, jakiego rzędu grzywny Komisja nałoży w każdym konkretnym przypadku, należy wskazać, że zgodnie z art. 253 WE Komisja, nakładając grzywnę – pomimo powszechnie znanych okoliczności wydania decyzji – ma obowiązek przedstawić uzasadnienie, zwłaszcza co do wysokości nałożonej grzywny i metody zastosowanej przy jej ustaleniu. To uzasadnienie powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Komisji, pozwalając zainteresowanym poznać motywy podjętej decyzji i ocenić celowość jej zaskarżenia do sądu wspólnotowego, a sądowi wspólnotowemu – dokonać ewentualnie jej kontroli.

85 Wreszcie należy uznać za bezzasadny argument, że określając w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 ramy grzywny, Rada z naruszeniem art. 83 WE i 229 WE przeniosła de facto na Komisję uprawnienie przysługujące jej na podstawie traktatu.

86 Z jednej strony, jak zostało to przedstawione powyżej, wprawdzie art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 pozostawia Komisji szeroki zakres swobodnego uznania, jednakże ogranicza on korzystanie z niego, ustanawiając obiektywne kryteria, których Komisja musi przestrzegać. Z drugiej strony należy przypomnieć, jak zaznaczyła podczas rozprawy Rada, że rozporządzenie nr 17 zostało wydane na podstawie art. 83 ust. 1 WE, który przewiduje, że „Rada, […] na wniosek Komisji i po konsultacji z Parlamentem Europejskim, wydaje rozporządzenia lub dyrektywy w celu zastosowania zasad ustanowionych w artykułach 81 i 82”. Zgodnie z art. 83 ust. 2 lit. a) i d) WE te rozporządzenia i dyrektywy mają zwłaszcza na celu odpowiednio „zapewnienie poszanowania zakazów ustanowionych w artykule 81 ustęp 1 [WE] i w artykule 82 [WE] przez wprowadzenie grzywien i okresowych kar pieniężnych” oraz „określenie roli Komisji i Trybunału Sprawiedliwości w stosowaniu postanowień określonych w niniejszym ustępie”. Poza tym należy przypomnieć, że na mocy art. 211 tiret pierwsze WE Komisja „czuwa nad stosowaniem postanowień niniejszego traktatu, jak również środków przyjętych przez instytucje na jego podstawie”, a na mocy tiret trzeciego tego artykułu „ma własne uprawnienia decyzyjne”.

87 Z powyższego wynika, że nie można uznać, iż uprawnienie do nakładania grzywien w przypadku naruszenia art. 81 WE i 82 WE pierwotnie należało do Rady, która z kolei przeniosła je lub do którego wykonania upoważniła Komisję w rozumieniu art. 202 tiret trzecie WE. Zgodnie z przywołanymi wcześniej postanowieniami traktatu uprawnienia te wynikają z funkcji przypisanej Komisji, która czuwa nad stosowaniem prawa wspólnotowego. Ta funkcja została sprecyzowana, ujęta w ramy i sformalizowana przez rozporządzenie nr 17 w odniesieniu do art. 81 i 82 WE. Uprawnienie do nakładania grzywien, przyznane Komisji na mocy tego rozporządzenia, wynika zatem z postanowień samego traktatu i ma na celu umożliwienie skutecznego stosowania zakazów ustanowionych w tych postanowieniach (zob. podobnie wymieniony w pkt 58 powyżej wyrok w sprawie Tate & Lyle i in. przeciwko Komisji, pkt 133). Z tego względu argument skarżącej należy oddalić.

88 Z całości powyższych rozważań wynika, że zarzut niezgodności z prawem podniesiony w stosunku do art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 należy oddalić jako bezzasadny.

B – W przedmiocie wykładni art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 w świetle zasady legalności kar

89 Na wypadek gdyby Sąd nie stwierdził nieważności art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17, skarżąca podnosi pomocniczo, że na wzór praktyki decyzyjnej Komisji i orzecznictwa dotyczącego art. 81 WE i 82 WE przepis ten powinien być skonkretyzowany i interpretowany wąsko w świetle zasady legalności kar. Przedstawia ona w tym względzie pewne propozycje, które mają pozwolić na wystarczającą przewidywalność grzywny, i żąda stwierdzenia nieważności decyzji.

90 Komisja i Rada są zdania, że te argumenty nie są zasadne.

91 Tymczasem wystarczy stwierdzić na wstępie, że argumenty skarżącej, przywołane tytułem posiłkowym, przedstawione w ramach drugiej części zarzutu i dotyczące naruszenia zasady legalności kar są w części jedynie powtórzeniem niektórych argumentów przedstawionych już w ramach pierwszej części tego zarzutu, które są skierowane przeciwko praktyce decyzyjnej Komisji wynikającej z zastosowania wytycznych i przeciwko decyzji, w zakresie w jakim ilustruje ona tę praktykę. Pomijając zaś fakt, że praktyka decyzyjna Komisji nie może być przedmiotem skargi o stwierdzenie nieważności, należy przypomnieć, tak jak zostało to przedstawione powyżej, że art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 nie narusza zasady legalności kar i że praktyka decyzyjna Komisji oraz wytyczne przyczyniły się właśnie, pod kontrolą sądów wspólnotowych, do zwiększenia pewności prawa w stosunku do przedsiębiorstw. Zatem decyzja nie może być uznana za niezgodną z prawem z uwagi na to, że jest ona wynikiem stosowania rzekomo niezgodnej z prawem praktyki decyzyjnej Komisji w dziedzinie grzywien. Zarzuty te należy zatem oddalić.

92 Poza tym w zakresie, w jakim skarżąca podnosi w ramach niniejszej części zarzutu argumenty dotyczące braku uzasadnienia decyzji, w szczególności w odniesieniu do ustalenia kwoty podstawowej, rzeczywistego wpływu naruszenia na rynek i podwyższenia kwoty grzywny w celu zapewnienia wystarczająco odstraszającego skutku, należy wskazać, że te argumenty należą w istocie do zarzutu trzeciego, który dotyczy szczególnie kwestii uzasadnienia decyzji i w ramach którego należy je zatem badać.

93 Wreszcie w pozostałej części argumenty skarżącej polegają na ogólnych i teoretycznych rozważaniach odnoszących się do praktyki decyzyjnej, jaką powinna stosować Komisja, do nowych przepisów, które powinna wydać Rada oraz do rozwoju orzecznictwa, jakim zająć powinien się Sąd, i z tego względu nie podnosi względem decyzji żadnego zarzutu natury prawnej. W konsekwencji te argumenty należy oddalić.

94 Ponadto w replice oraz w trakcie rozprawy skarżąca dodała, że obrót, do którego odnosi się górna granica grzywny ustalona na 10% obrotu osiągniętego w roku gospodarczym poprzedzającym wydanie decyzji nakładającej grzywnę, powinien oznaczać obrót osiągnięty na rynku właściwym, a nie obrót całkowity.

95 W zakresie, w jakim z tego twierdzenia można wywnioskować, że skarżąca zamierza zaskarżyć decyzję, ponieważ nakłada ona na nią grzywnę przekraczającą kwotę 10% obrotu osiągniętego na rynku metioniny w roku gospodarczym poprzedzającym wydanie decyzji, wystarczy przypomnieć – bez potrzeby rozstrzygania kwestii dopuszczalności takiej argumentacji w świetle art. 48 § 2 regulaminu Sądu, a zwłaszcza kwestii istnienia bliskiego związku pomiędzy tą argumentacją i jednym z zarzutów zawartych w skardze – że ani rozporządzenie nr 17, ani orzecznictwo, ani też wytyczne nie przewidują, że kwota grzywien musi być ustalona bezpośrednio w zależności od wielkości rynku oddziaływania (tj. rynku, na który wywiera wpływ antykonkurencyjne zachowanie), gdyż ten czynnik stanowi jedynie jeden z wielu istotnych elementów. W istocie zgodnie z rozporządzeniem nr 17, tak jak jest on interpretowany w orzecznictwie, kwota grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo za naruszenie w dziedzinie konkurencji powinna być proporcjonalna do naruszenia ocenianego całościowo, biorąc pod uwagę zwłaszcza wagę tego naruszenia (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 6 października 1994 r. w sprawie T‑83/91 Tetra Pak przeciwko Komisji, Rec. str. II‑755, pkt 240 oraz analogicznie wyrok z dnia 21 października 1997 r. w sprawie T‑229/94 Deutsche Bahn przeciwko Komisji, Rec. str. II‑1689, pkt 127). Jak potwierdził Trybunał w pkt 120 wyroku w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, wymienionym w pkt 58 powyżej, w celu oceny wagi naruszenia konieczne jest uwzględnienie licznych elementów, których charakter i znaczenie różni się w zależności od rodzaju spornego naruszenia i szczególnych okoliczności tego naruszenia (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering przeciwko Komisji, Zb.Orz. str. II‑2501, pkt 532).

96 Należy także zaznaczyć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem jedyne wyraźne odniesienie do obrotu danego przedsiębiorstwa, tzn. granica wynosząca 10% obrotu, przyjęta w art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 w celu ustalenia grzywien, odnosi się do całkowitego obrotu przedsiębiorstwa osiągniętego na całym świecie (zob. podobnie wymieniony w pkt 58 powyżej wyrok w sprawie Musique diffusion française i in. przeciwko Komisji, pkt 119), a nie do obrotu osiągniętego przez nie na rynku, którego dotyczy ukarane zachowanie antykonkurencyjne. Z tego samego punktu wyroku wynika w istocie, że ta granica służy uniknięciu nakładania nieproporcjonalnych grzywien w stosunku do wielkości całego przedsiębiorstwa (wymieniony w pkt 95 powyżej wyrok w sprawie JFE Engineering przeciwko Komisji, pkt 533).

97 W związku z tym należy oddalić drugą część zarzutu pierwszego.

98 W konsekwencji zarzut pierwszy należy w całości oddalić.

II – W przedmiocie zarzutu drugiego opartego na błędzie w ocenie w odniesieniu do jednolitego i ciągłego charakteru oraz czasu trwania naruszenia

99 Skarżąca zaprzecza zasadniczo, że uczestniczyła w jednolitym i ciągłym naruszeniu pomiędzy lutym 1986 r. a lutym 1999 r. Przyznaje się ona do swojego udziału w naruszeniu pomiędzy 1986 r. a 1988 r. i po 1992 r., ale utrzymuje, z jednej strony, że antykonkurencyjne zachowanie zostało wstrzymane pomiędzy 1988 r. a 1992 r. i, z drugiej strony, że ostatecznie zostało ono zakończone pod koniec 1997 r. Posiłkowo uważa ona, że Komisja powinna była w każdym razie uwzględnić fakt, że porozumienia zostały przynajmniej zawieszone pomiędzy 1988 r. a 1992 r. i po 1997 r.

A – W przedmiocie wstrzymania naruszenia pomiędzy 1988 r. a 1992 r.

1. Argumenty stron

100 Zdaniem skarżącej, wskutek wycofania się Sumitomo z kartelu, w 1988 r. wstrzymano spotkania „na szczycie” i antykonkurencyjne porozumienia i ponownie podjęto je dopiero w 1992 r.

101 W pierwszej kolejności uważa ona, że stwierdzając w motywie 212 decyzji, że skoro uczestnicy kartelu nie wyrazili woli zmiany porozumień lub z nich nie zrezygnowali, nie można uznać za udowodnione, że kartel został zakończony pomiędzy 1998 r. a 1992 r., oraz stwierdzając w motywie 251 i nast. decyzji, że skoro uczestnicy kartelu nigdy nie powiadomili się wzajemnie o zamiarze zakończenia porozumień, należało wywnioskować, że nie doszło do utworzenia nowego kartelu, ale jedynie do rozwoju organicznego struktury złożonego kartelu, Komisja milcząco przyznała, że nie dysponuje bezpośrednim dowodem na okoliczność istnienia kartelu pomiędzy 1998 r. a 1992 r. W ten sposób oparła się ona na domniemaniach i jej zdaniem wiążących zachowaniach, naruszając tym samym wymogi w zakresie przeprowadzania dowodów i zasadę in dubio pro reo (wyrok Trybunału z dnia 16 grudnia 1975 r. w sprawach połączonych od 40/73 do 48/73, 50/73, od 54/73 do 56/73, 111/73, 113/73 i 114/73 Suiker Unie i in. przeciwko Komisji, Rec. str. 1663, pkt 354; wyrok z dnia 14 lutego 1978 r. w sprawie 27/76 United Brands przeciwko Komisji, Rec. str. 207, pkt 261–266 i z dnia 28 marca 1984 r. w sprawach połączonych 29/83 i 30/83 CRAM i Rheinzink przeciwko Komisji, Rec. str. 1679, pkt 16). Ponadto wzajemne powiadomienie się o zamiarze położenia kresu kartelowi nie stanowi w żadnym razie warunku zakończenia porozumienia sprzecznego z prawem konkurencji (wymieniony w pkt 46 powyżej wyrok w sprawie LR AF 1998 przeciwko Komisji, pkt 59 i nast.). Z tego względu skarżąca nie ma obowiązku udowodnienia, że nie uczestniczyła w naruszeniu w danym okresie, lecz Komisja musi przedstawić dowód, że skarżąca rzeczywiście brała w nim udział (wyrok Trybunału z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. str. I‑8417, pkt 58).

102 W drugiej kolejności skarżąca podnosi, że Komisja błędnie oceniła różne dokumenty, które miały dowodzić istnienia kartelu pomiędzy 1988 r. a 1992 r.

103 Po pierwsze, na poparcie swoich twierdzeń skarżąca zwraca uwagę na to, że Nippon Soda, przedstawiając fakty w uwagach z dnia 23 lutego 2000 r., na których opiera się Komisja, tylko w jednym miejscu wspomina o istnieniu spotkań pomiędzy 1998 r. a 1990 r., które były kontynuowane aż do dnia 13 maja 1998 r. w różnych formach i jedynie na poziomie kierowników sprzedaży i kierowników zakładów. Tymczasem Komisja pomija fakt, że oświadczenia Nippon Soda świadczą z jednej strony o tym, że zakończono odbywanie spotkań „na szczycie” w 1988 r., a z drugiej strony o tym, że spotkania na poziomie kierowników sprzedaży i kierowników zakładów pomiędzy 1988 r. a 1990 r. dotyczyły jedynie sposobu ochrony uczestników przed konkurencją ze strony Monsanto i organizacji wymiany informacji, która nie stanowiła naruszenia prawa konkurencji.

104 Po drugie, jeśli chodzi o notatkę z dnia 5 maja 1990 r. przedstawioną przez Nippon Soda (zwaną dalej „notatką z dnia 5 maja 1990 r.”), na podstawie której Komisja wywnioskowała, że spotkanie odbyło się w 1989 r., skarżąca podnosi, wręcz przeciwnie, że na wstępie dokument ten wymienia powody, dla których współpraca handlowa została zerwana w 1989 r., tj. istnienie różnicy zdań pomiędzy Sumitomo a Degussa i Rhône‑Poulenc. Ponadto notatka z dnia 5 maja 1990 r. wskazuje na to, że spotkanie w sierpniu 1989 r. miało na celu odwiedzenie Degussa od sprzedaży metioniny po obniżonej cenie. Z tej notatki wynika jednak, że Degussa kategorycznie odparła wszelkie usiłowania odwiedzenia jej od tego zamiaru, ponieważ jej celem handlowym było konkurowanie z Monsanto i Sumitomo. Poza tym spotkanie można najwyżej uznać za próbę zachęcenia skarżącej przez Nippon Soda i Rhône‑Poulenc do wzięcia udziału w naruszeniu, i dowodzi w każdym razie, że nie miała ona zamiaru antykonkurencyjnego.

105 Zatem w motywach 103–106 decyzji Komisja niesłusznie wywnioskowała z notatki z dnia 5 maja 1990 r., że kwestia ewentualnego odbycia nowego spotkania została podniesiona, ale nie wiadomo, czy takie spotkanie rzeczywiście się odbyło, podczas gdy Nippon Soda stwierdziła w niej, że niemożliwe było wspólne określenie ceny sprzedaży, ponieważ nawet Rhône‑Poulenc nie była zainteresowana wspólną polityką cenową.

106 Wreszcie w notatce z dnia 5 maja 1990 r. stwierdzono, że „wszystko przemawia za tym, że Degussa nie interesuje się szczególni