OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

YVESA BOTA

przedstawiona w dniu 11 kwietnia 2019 r. ( 1 )

Sprawa C‑324/17

Postępowanie karne

przeciwko

Ivanowi Gavanozovowi

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Spetsializiran nakazatelen sad (Bułgaria)]

Odesłanie prejudycjalne – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Dyrektywa 2014/41/UE – Orzeczenie sądu o wydaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego – Procedury i gwarancje w wydającym państwie członkowskim – Materialnoprawne podstawy wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego – Brak środków odwoławczych w wydającym państwie członkowskim – Autonomia proceduralna – Zasady równoważności i skuteczności – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 47 – Artykuł 14 dyrektywy 2014/41 – Pojęcie „zainteresowanej osoby” – Osoba objęta aktem oskarżenia oraz środkami gromadzenia dowodowów zastosowanymi wobec osoby trzeciej

I. Wprowadzenie

1. Otwarcie granic w ramach Unii Europejskiej w sposób nieunikniony doprowadziło do ułatwienia prowadzenia działalności przestępczej w skali ponadnarodowej, a tym samym stworzyło nowe możliwości dla rozwoju przestępczości. Zjawisko to wymaga, aby ramy prawne prowadzenia dochodzeń, a w szczególności uprawnienia dochodzeniowe organów wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich mogły wykraczać poza granice państwowe.

2. I tak, państwa członkowskie podjęły działania w celu wdrożenia współpracy wymiarów sprawiedliwości w szczególności w sprawie środków dowodowych ( 2 ).

3. O ile wzrastające „usądowienie” postępowań dotyczących pomocy prawnej pomiędzy organami państw członkowskich pozwoliło zwiększyć skuteczność współpracy w dziedzinie gromadzenia dowodów, o tyle, jak podkreślił prawodawca Unii, europejskie ramy prawne stały się, z uwagi, w szczególności, na nagromadzenie szczególnych instrumentów, zarazem zbyt fragmentaryczne jak i zbyt skomplikowane ( 3 ). Dyrektywa 2014/41, przyjęta w celu zastąpienia instrumentów współpracy w dziedzinie gromadzenia dowodów, zmierza zarówno do uproszczenia przepisów regulujących uzyskiwanie materiału dowodowego w postępowaniach przygotowawczych jak i do zwiększenia skuteczności tych ostatnich.

4. Dyrektywa 2014/41 ma generalny i szczególnie szeroki zakres stosowania w porównaniu do aktów, których zastąpienie ma na celu. I tak, z art. 1 ust. 1 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy wynika, że europejski nakaz dochodzeniowy jest orzeczeniem sądowym, które zostało wydane lub zatwierdzone przez organ wymiaru sprawiedliwości jednego państwa członkowskiego (zwanego dalej „państwem wydającym”), w celu wezwania innego państwa członkowskiego (zwanego dalej „państwem wykonującym”) do przeprowadzenia jednej lub kilku określonych czynności dochodzeniowych w celu uzyskania materiału dowodowego zgodnie ze wspomnianą dyrektywą.

5. Ponadto, organy państw członkowskich są, co do zasady, zobowiązane do wykonania europejskich nakazów dochodzeniowych na podstawie zasady wzajemnego uznawania oraz zgodnie z ramami prawnymi ustanowionymi na mocy dyrektywy 2014/41 ( 4 ).

6. W związku z tym, że czynności dochodzeniowe nakazane przez właściwe organy w celu uzyskania materiału dowodowego w sprawach karnych mogą stanowić daleko posuniętą ingerencję ze względu na fakt, że mogą one naruszać prawo do poszanowania życia prywatnego osób, których dotyczą, prawodawstwo Unii powinno w sposób konieczny znaleźć równowagę pomiędzy, z jednej strony, skutecznością i szybkością procedur dochodzeniowych, a z drugiej strony ochroną praw osób objętych wspomnianymi czynności dochodzeniowymi.

7. W zakresie, w jakim w niniejszej sprawie do Trybunału zwrócono się o dokonanie po raz pierwszy wykładni dyrektywy 2014/41, Trybunał ma w szczególności możliwość zajęcia stanowiska w przedmiocie tego delikatnej, ale mającej pierwszorzędne znaczenie równowagi.

8. I tak, pytania prejudycjalne dotyczą w istocie art. 14 wspomnianej dyrektywy i środków odwoławczych pozwalających na zakwestionowanie materialnoprawnych podstaw czynności dochodzeniowych określonych w orzeczeniu sądu o wydaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego.

9. W niniejszej opinii zostaną przedstawione przyczyny, dla których, po pierwsze, uważam, że art. 14 dyrektywy 2014/41 stoi na przeszkodzie ustawodawstwu państwa członkowskiego, które nie zezwala świadkowi, objętemu czynnościami dochodzeniowymi, takimi jak przeszukanie, zajęcie i przesłuchanie, na wniesienie odwołania w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw czynności dochodzeniowych lub w celu uzyskania odszkodowania. W tych okolicznościach, uważam również, że wspomniany przepis, analizowany w świetle praw podstawowych, stoi na przeszkodzie temu, aby organ krajowy wydał europejski nakaz dochodzeniowy.

10. Po drugie, jestem zdania, że wobec braku środków odwoławczych, które byłyby ustanowione w prawie krajowym w ramach podobnych procedur krajowych, art. 14 dyrektywy 2014/41 nie może być przywołany przez jednostkę przed sądem krajowym w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego.

11. Po trzecie, sądzę, że w pojęciu „zainteresowanej osoby” w rozumieniu dyrektywy 2014/41 mieści się, po pierwsze, świadek objęty czynnościami dochodzeniowymi, których przeprowadzenia dotyczy europejski nakaz dochodzeniowy, w przypadku, gdyby jego mieszkanie było przedmiotem przeszukania oraz zajęcia, a wspomniany świadek byłby przesłuchiwany,, a po drugie osoba objęta aktem oskarżenia w przypadku, gdy czynność służąca gromadzeniu materiału dowodowego, która została zarządzona w ramach toczącego się przeciwko tej osobie postępowania, dotyczy osoby trzeciej.

II. Ramy prawne

A. Prawo Unii

1. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej

12. Artykuł 47 akapit pierwszy Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ( 5 ) ma następujące brzmienie: „Każdy, kogo prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule”.

13. Zgodnie z art. 48 ust. 2 karty „każdemu oskarżonemu gwarantuje się poszanowanie prawa do obrony”.

14. Artykuł 52 ust. 3 tejże karty stanowi, co następuje: „W zakresie, w jakim niniejsza karta zawiera prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym w […] [k]onwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności[ ( 6 )], ich znaczenie i zakres są takie same jak praw przyznanych przez tę konwencję. Niniejsze postanowienie nie stanowi przeszkody, aby prawo Unii przyznawało szerszą ochronę”.

2. Dyrektywa 2014/41

15. Motywy 2, 11, 12, 18, 19, 22 i 39 dyrektywy 2014/41 stanowią: „(2) Zgodnie z art. 82 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych w Unii powinna opierać się na zasadzie wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych, która to zasada jest od czasu posiedzenia Rady Europejskiej w Tampere w dniach 15–16 października 1999 r. powszechnie określana kamieniem węgielnym współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych w Unii. […] (11) END powinien zostać wybrany, jeśli wykonanie czynności dochodzeniowej wydaje się proporcjonalne, odpowiednie i mające zastosowanie do danej sprawy. Organ wydający powinien zatem ocenić, czy żądany materiał dowodowy jest konieczny i proporcjonalny do celów postępowania, czy wybrana czynność dochodzeniowa jest konieczna i proporcjonalna do gromadzenia tego materiału dowodowego oraz czy poprzez wydanie END należy zaangażować w gromadzenie tego materiału dowodowego inne państwo członkowskie. […] (12) Przy wydawaniu END organ wydający powinien zwrócić szczególną uwagę na zapewnienie pełnego poszanowania praw określonych w art. 48 [karty]. Domniemanie niewinności oraz prawo do obrony w postępowaniu karnym stanowią jedne z najważniejszych praw podstawowych uznanych w [k]arcie w odniesieniu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Wszelkie ograniczenie takich praw czynnością dochodzeniową nakazaną zgodnie z niniejszą dyrektywy powinno być w pełni zgodne z wymogami art. 52 [karty] w odniesieniu do konieczności, proporcjonalności i celów, którym ma służyć, zwłaszcza ochrony praw i wolności innych osób. […] (18) Podobnie jak w przypadku instrumentów wzajemnego uznawania niniejsza dyrektywa nie wpływa na zmianę obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawnych zapisanych w art. 6 [TUE] oraz w [karcie]. Aby panowała co do tego jasność, do tekstu należy włączyć konkretny przepis. (19) Utworzenie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii opiera się na wzajemnym zaufaniu i domniemaniu przestrzegania przez inne państwa członkowskie prawa Unii, a zwłaszcza praw podstawowych. Domniemanie to jest jednak wzruszalne. W związku z tym, jeśli istnieją istotne podstawy do uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej określonej w END będzie skutkowało naruszeniem prawa podstawowego oraz że państwo wykonujące zlekceważy swoje obowiązki dotyczące poszanowania praw podstawowych uznanych w [k]arcie, wykonania END należy odmówić. […] (22) Dostępne środki odwoławcze przeciwko END powinny przynajmniej być równoważne środkom odwoławczym dostępnym w sprawie krajowej przeciwko danej czynności dochodzeniowej. Zgodnie z własnym prawem krajowym państwa członkowskie powinny zagwarantować możliwość zastosowania tych środków odwoławczych, w tym przez poinformowanie w odpowiednim czasie wszelkich zainteresowanych stron o możliwościach i sposobach korzystania z nich. W przypadkach gdy zastrzeżenia do materialnoprawnych podstaw wydania END są wnoszone przez zainteresowaną stronę w państwie wykonującym, wskazane jest, by informacje o takim zaskarżeniu przekazać organowi wydającemu oraz by stosownie powiadomić zainteresowaną stronę. […] (39) Niniejsza dyrektywa nie narusza praw podstawowych i jest zgodna z zasadami uznanymi w art. 6 TUE i w [karcie], w szczególności w jej tytule VI, w prawie międzynarodowym i umowach międzynarodowych, których Unia lub wszystkie państwa członkowskie są stronami, w tym w [EKPC] oraz w konstytucjach państw członkowskich we właściwych im obszarach zastosowania […]”.

16. Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2014/41: „1. Europejski nakaz dochodzeniowy (END) to orzeczenie sądowe wydane lub zatwierdzone przez organ wymiaru sprawiedliwości jednego państwa członkowskiego […] w celu wezwania innego państwa członkowskiego […] do przeprowadzenia jednej lub kilku określonych czynności dochodzeniowych w celu uzyskania materiału dowodowego zgodnie z niniejszą dyrektywą. END można także wydać w celu uzyskania materiału dowodowego, którym właściwe organy państwa wykonującego już dysponują. […] 4. Niniejsza dyrektywa nie ma wpływu na obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawnych zapisanych w art. 6 [TUE], w tym prawa do obrony osób objętych postępowaniem karnym, ani nie wpływa na obowiązki ciążące w tym względzie na organach wymiaru sprawiedliwości”.

17. Artykuł 5 ust. 1 wspomnianej dyrektywy wskazuje, że „[o]rgan wydający wypełnia formularz END określony w załączniku A, podpisuje go i poświadcza prawdziwość i poprawność zawartych w nim informacji”.

18. Artykuł 6 wspomnianej dyrektywy stanowi, że: „1. Organ wydający może wydać END jedynie wówczas, gdy spełnione są następujące warunki: a) wydanie END jest konieczne i proporcjonalne do celów postępowania, o którym mowa w art. 4, przy uwzględnieniu praw przysługujących podejrzanemu lub oskarżonemu; oraz […] 2. Każdorazowej oceny spełnienia warunków, o których mowa w ust. 1, dokonuje organ wydający. 3. Gdy organ wykonujący ma powody sądzić, że warunki, o których mowa w ust. 1, nie zostały spełnione, może przeprowadzić konsultacje z organem wydającym w sprawie celowości wykonania END. Po takich konsultacjach organ wydający może podjąć decyzję o wycofaniu END”.

19. Artykuł 11 dyrektywy 2014/41, umieszczony w rozdziale III, zatytułowanym „Procedury i gwarancje dotyczące państwa wykonującego” stanowi: „1. Bez uszczerbku dla art. 1 ust. 4, odmowa uznania lub wykonania END w państwie wykonującym może nastąpić, jeżeli: […] f) istnieją istotne przesłanki uznania, że wykonanie czynności dochodzeniowej wskazanej w END byłoby nie do pogodzenia ze spoczywającymi na państwie wykonującym obowiązkami wynikającymi z art. 6 TUE i z [k]arty; […] 4. W przypadkach, o których mowa w ust. 1 lit. a), b), d), e) i f), zanim organ wykonujący postanowi o odmowie uznania lub wykonania, w całości lub w części, END, organ ten wszelkimi odpowiednimi metodami zasięga opinii organu wydającego oraz w stosownych przypadkach występuje do organu wydającego o niezwłoczne dostarczenie wszelkich niezbędnych informacji. […]”.

20. Na podstawie art. 14 wspomnianej dyrektywy: „1. Państwa członkowskie zapewniają, by w odniesieniu do czynności dochodzeniowych wskazanych w END przysługiwały środki odwoławcze równoważne środkom, które przysługiwałyby w podobnej sprawie krajowej. 2. Merytoryczne [Materialnoprawne] podstawy wydania END można kwestionować wyłącznie w drodze zarzutu w państwie wydającym, bez uszczerbku dla gwarancji dotyczących praw podstawowych w państwie wykonującym. 3. O ile nie podważy to poufności dochodzenia zgodnie z art. 19 ust. 1, organ wydający i organ wykonujący przedsiębiorą stosowne środki, by zapewnić przekazanie informacji o przewidzianych w prawie krajowym możliwościach skorzystania ze środków odwoławczych, gdy zaistnieje możliwość ich zastosowania, i w odpowiednim czasie, by umożliwić ich skuteczne wykonanie. 4. Państwa członkowskie zapewniają, by terminy na skorzystanie ze środka odwoławczego były takie same jak terminy obowiązujące w podobnych sprawach krajowych i by były stosowane w sposób gwarantujący możliwość skutecznego skorzystania z tych środków odwoławczych przez osoby, których to dotyczy. 5. Organ wydający i organ wykonujący informują się nawzajem o środkach odwoławczych, z których skorzystano przeciw wydaniu, uznaniu lub wykonaniu END. 6. Wniesienie środka odwoławczego nie wstrzymuje wykonania czynności dochodzeniowej, chyba że taki skutek przewidziano w odniesieniu do podobnych spraw krajowych. 7. Państwo wydające uwzględnia skuteczne zakwestionowanie na drodze prawnej uznania lub wykonania END zgodnie z prawem krajowym. Bez uszczerbku dla krajowych przepisów proceduralnych, państwa członkowskie zapewniają, by w postępowaniu karnym w państwie wydającym przy ocenie materiału dowodowego uzyskanego za pomocą END przestrzegane było prawo do obrony i do rzetelnego postępowania”.

21. Zgodnie z art. 24 wspomnianej dyrektywy: „1. Jeżeli dana osoba znajduje się na terytorium państwa wykonującego i musi zostać przesłuchana w charakterze świadka lub biegłego przez właściwy organ państwa wydającego, organ wydający może wydać END w celu przesłuchania świadka lub biegłego z wykorzystaniem wideokonferencji lub innej formy przekazu audiowizualnego, zgodnie z ust. 5–7. […] 2. Oprócz podstaw odmowy uznania lub wykonania, o których mowa w art. 11, wykonania END można odmówić w następujących przypadkach: a) podejrzany lub oskarżony nie wyraża zgody; lub b) wykonanie takiej czynności dochodzeniowej w konkretnym przypadku byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami prawa państwa wykonującego. […]”.

22. Zgodnie z art. 34 ust. 1–3 dyrektywy 2014/41: „1. Odpowiednie postanowienia wymienionych poniżej konwencji, które regulują stosunki między państwami członkowskimi związanymi niniejszą dyrektywą, zostają od dnia 22 maja 2017 r. zastąpione niniejszą dyrektywą, bez uszczerbku dla ich stosowania między państwami członkowskimi a państwami trzecimi oraz dla ich tymczasowego stosowania na mocy art. 35: a) Europejska konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych Rady Europy z dnia 20 kwietnia 1959 r., dwa protokoły dodatkowe do niej oraz porozumienia dwustronne zawarte zgodnie z jej art. 26; b) konwencja wykonawcza do układu z Schengen[ ( 7 )]; c) Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej i protokół do niej[ ( 8 )]. 2. W odniesieniu do państw członkowskich, które są związane niniejszą dyrektywą, zastępuje ona decyzję ramową [2008/978]. Przepisy decyzji ramowej [2003/577] zastępuje się niniejszą dyrektywą w odniesieniu do państw członkowskich, które są związane niniejszą dyrektywą w zakresie zabezpieczania dowodów. W odniesieniu do państw członkowskich związanych niniejszą dyrektywą, odesłania do decyzji ramowej [2008/978] oraz, w zakresie zabezpieczania mienia, odesłania do decyzji ramowej [2003/577], traktuje się jako odesłania do niniejszej dyrektywy. 3. W uzupełnieniu niniejszej dyrektywy państwa członkowskie mogą zawierać lub nadal stosować dwu- i wielostronne porozumienia lub uzgodnienia z innymi państwami członkowskimi po dniu 22 maja 2017 r., wyłącznie o ile umożliwiają one dalsze wzmocnienie celów niniejszej dyrektywy i przyczyniają się do uproszczenia lub dalszego ułatwienia procedur gromadzenia materiału dowodowego oraz pod warunkiem, że przestrzegany jest poziom gwarancji określony w niniejszej dyrektywie”.

23. Artykuł 36 ust. 1 wspomnianej dyrektywy stanowi, że „[d]o dnia 22 maja 2017 r. państwa członkowskie przyjmują niezbędne środki, by spełnić wymogi niniejszej dyrektywy”.

B. Prawo bułgarskie

24. Zgodnie z art. 160 ust. 1 nakazatelno-protsesualen kodeks (kodeksu postępowania karnego), przeszukania i zajęcia można dokonywać, jeśli zachodzą wystarczające przesłanki dla uznania, że w określonym miejscu znajdują się określone rzeczy (dokumenty, przedmioty, komputery i inne), zawierające informacje mające znaczenie dla sprawy.

25. W świetle art. 107 ust. 2 kodeksu postępowania karnego w związku z art. 13 tego kodeksu, przesłuchanie świadka, który nie był uprzednio przesłuchiwany w czasie postępowania przygotowawczego, następuje na mocy orzeczenia sądowego. Jeśli chodzi o przesłuchanie i zajęcie, to wspomniane czynności następują w trakcie postępowania przed sądem, na podstawie orzeczenia sądowego.

26. Orzeczenia sądowe nakazujące przeprowadzenie środków dowodowych, takich jak przeszukanie, zajęcie i przesłuchanie świadka, nie mogą być zaskarżane ani przez strony postępowania ani przez osoby, których wspomniane środki dotyczą, jak również nie podlegają one żadnej kontroli.

27. Nie jest możliwa jakakolwiek kontrola pośrednia wspomnianych orzeczeń, a mianowicie kontrola w trybie zaskarżenia wyroku karnego.

28. W pierszej kolejności, na podstawie art. 318 kodeksu postępowania karnego, kontrola wyroku karnego następuje wyłącznie w drodze odwołania wniesionego przez prokuratora lub oskarżonego. Po pierwsze, osobom, których pomieszczenia stanowią przedmiot przeszukania lub których mienie jest przedmiotem zajęcia, a po drugie osobom przesłuchiwanym w charakterze świadków nie przysługuje prawo żądania w tym samym czasie, w którym następuje kontrola instancyjna wyroku karnego, kontroli zgodności z prawem orzeczenia sądowego nakazującego, odpowiednio, przeszukanie lub zajęcie oraz dopuszczającego dowód z przesłuchania.

29. W drugiej kolejności, na podstawie art. 305 kodeksu postępowania karnego w związku z art. 301 wspomnianego kodeksu, orzeczenie wydawane przez sąd pierwszej instancji dotyczy jedynie winy oskarżonego, a nie istnienia bądź nieistnienia podstaw uzasadniających wydanie postanowienia w sprawie przeszukania, zajęcia lub przesłuchania świadka. Jeśli chodzi o wyrok w drugiej instancji, dotyczy on jedynie kwestii badanych w pierwszej instancji. W szczególności sąd drugiej instancji bada sposób, w jaki zostały przeprowadzone czynności dochodzeniowe, a zwłaszcza poszanowanie zasad proceduralnych, przy czym nie kontroluje kwestii wystarczającego charakteru podstaw orzeczenia nakazującego środki dochodzeniowe.

30. Artykuł 2 Zakon za otgovornostta na darzhavata i obshtinite za vredi (ustawy w sprawie odpowiedzialności państwa i gmin za wyrządzone szkody) ( 9 ) ustanawia obowiązek zapłaty odszkodowania w razie szkody wynikającej z określonych orzeczeń sądowych wydanych w stosunku do oskarżonego i co do których stwierdzono, że są niezgodne z prawem.

31. Akty dotyczące wydania orzeczenia nakazującego przeszukanie, zajęcie lub przeprowadzenie przesłuchania świadka nie są skierowane przeciwko oskarżonemu i stwierdzenie ich niezgodności z prawem nie jest prawnie możliwe zgodnie z obowiązującymi przepisami. Wspomniane sytuacje nie mieszczą się zatem w ramach przypadków, w których należne jest odszkodowanie.

32. Zakon za evropeyskata zapoved za razsledvane (ustawa o europejskim nakazie dochodzeniowym) ( 10 ) transponuje dyrektywę 2014/41 do bułgarskiego porządku prawnego.

33. Sąd odsyłający precyzuje, że o ile art. 18 ustawy o europejskim nakazie dochodzeniowym ustanawia środki odwoławcze dotyczące wykonania przez organy bułgarskie europejskiego nakazu dochodzeniowego wydanego przez organy sądowe innego państwa członkowskiego, o tyle wspomniana ustawa nie ustanawia środka odwoławczego w ramach procedury wydania takiego orzeczenia.

III. Okoliczności faktyczne sporu w postępowaniu głównym i pytania prejudycjalne

34. Bułgarskie organy wymiaru sprawiedliwości zarzucają Ivanowi Dimovi Gavanozovi kierowanie organizacją przestępczą, w skład której wchodziły również trzy inne osoby, działającą w celu uchylania się od ustalenia i zapłaty podatku od wartości dodanej (VAT), poprzez wystawianie i wykorzystanie dokumentów o nieprawdziwej treści i niezgodne z prawem wykonanie prawa do odliczenia naliczonego VAT. W szczególności, I.D. Gavanozovi zarzucono, że dokonał przywozu do Bułgarii, za pośrednictwem spółek-przykrywek, cukru pochodzącego z innych państw członkowskich (nabycie wewnątrzwspólnotowe), w tym z Republiki Czeskiej, od dostawcy, spółki X, reprezentowanej przez świadka Y, który to cukier następnie sprzedał bez dokumentów na rynku wewnętrznym i to bez rozliczenia i uiszczenia podatku. W świetle dokumentów, jakie posiadają organy wymiaru sprawiedliwości, I.D. Gavanozov miał dokonać wywozu cukru w drodze dostawy wewnątrzwwspólnotowej do Rumunii. Łączna kwota nienaliczonego i niezapłaconego VAT wynosiła 1128664,49 lewów bułgarskich (BGN) (577085,85 EUR).

35. W postępowaniu przygotowawczym nie przeprowadzono żadnych czynności dochodzeniowych związanych z gromadzeniem dowodów dotyczących spółki „X” i świadka „Y”.

36. Jednakże stwierdzono, że między I.D. Gavanozovem a Y istniały kontakty osobiste i zawodowe utrzymywane bądź za pośrednictwem tłumacza, bądź w języku angielskim w związku z tym, że osoby te nie znały nawzajem swojego języka ojczystego. Jednakże, okazało się również, że I.D. Gavanozov podpisał umowę o wyłącznej reprezentacji ze spółką X, której przedstawicielem był świadek Y, a wspomniana umowa została sporządzona wyłącznie w języku bułgarskim.

37. W celu sprecyzowania zakresu stosunków pomiędzy I.D. Gavanozovem a Y sąd odsyłający, Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria), nakazał zgromadzenie nowych dowodów.

38. I tak, wspomniany sąd nakazał dokonanie przeszukania i zajęcia w pomieszczeniach biurowych spółki X w celu ustalenia, czy przedstawiona przez świadka Y umowa znajduje się w dokumentacji wspomnianej spółki, a także czy sporządzono dokumenty w związku z wykonaniem tej umowy. Wspomniany sąd nakazał również dokonanie przeszukania i zajęcia w mieszkaniu Y celem ustalenia, czy ten ostatni przechowuje dokumenty dotyczące zarzucanej działalności, jak również przesłuchanie tego świadka w drodze wideokonferencji, z uwagi na fakt, że wnosi on, aby nie przesłuchiwać go w Bułgarii.

39. Ze względu na fakt, że pomieszczenia spółki X oraz mieszkanie Y znajdują się na terytorium Republiki Czeskiej, sąd odsyłający orzekł o wydaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego, w którym wniósł do czeskich organów wymiaru sprawiedliwości o przeprowadzenie wspomnianych czynności dochodzeniowych.

40. Na etapiewydawania wspomnianego nakazu sąd odsyłający wskazuje, że napotkał trudności z wypełnieniem, w standardowym formularzu europejskiego nakazu dochodzeniowego, umieszczonym w załączniku A do dyrektywy 2014/41, części J wspomnianego formularza ( 11 ), dotyczącej środków odwoławczych.

41. W tym zakresie, sąd odsyłający doprecyzował w postanowieniu odsyłającym, że prawo bułgarskie nie ustanawia żadnego środka odwoławczego w stosunku do przyjęcia wspomnianych czynności dochodzeniowych.

42. Wskazał również, że jego zdaniem, ustawodawstwo bułgarskie jest niezgodne z art. 14 dyrektywy 2014/41 i nie odpowiada zasadzie skuteczności w zakresie, w jakim osobom, których dotyczą środki gromadzenia dowodów, nie przysługuje żadne odwołanie od aktów nakazujących przeprowadzenie wspomnianych środków.

43. W tych okolicznościach Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi: „1) Czy art. 14 dyrektywy 2014/41 stoi na przeszkodzie przepisom i orzecznictwu krajowemu, które nie dopuszczają kwestionowania – ani w drodze bezpośredniego zaskarżenia orzeczenia sądu, ani w drodze odrębnego pozwu o zasądzenie odszkodowania – materialnoprawnych podstaw orzeczenia sądu o wydaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego, mającego na celu przeprowadzenie przeszukania w nieruchomości mieszkalnej i w nieruchomości należącej do przedsiębiorstwa, zajęcia określonych przedmiotów, a także przesłuchania świadka? 2) Czy art. 14 ust. 2 dyrektywy 2014/41/UE bezpośrednio i natychmiastowo uprawnia zainteresowaną osobę do zaskarżenia orzeczenia sądu o wydaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego, niezależnie od braku takiej możliwości procesowej w prawie krajowym? 3) Czy zainteresowaną osobą w rozumieniu art. 14 ust. 4 dyrektywy 2014/41/UE, jest w świetle art. 14 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1 lit. a) i w związku z art. 1 ust. 4 tej dyrektywy osoba, przeciwko której wniesiono akt oskarżenia w przypadku, gdy czynność polegajaca na gromadzeniu dowodów dotyczy osoby trzeciej? 4) Czy zainteresowaną osobą w rozumieniu art. 14 ust. 4 w związku z art. 14 ust. 2 dyrektywy 2014/41/UE jest osoba, która zamieszkuje w – lub korzysta z – nieruchomości, w której zostaje przeprowadzone przeszukanie i zajęcie lub osoba, która zostanie przesłuchana w charakterze świadka?”.

IV. Analiza

A. W przedmiocie dopuszczalności

44. Rządy czeski i austriacki podniosły w sposób wyraźny i dorozumiany zarzut niedopuszczalności pytań prejudycjalnych na tej podstawie, że ponieważ postanowienie odsyłające zostało wydane w dacie upływu terminu na transpozycję dyrektywy 2014/41, to dyrektywa ta nie została jeszcze transponowana ani w Republice Czeskiej ani w Republice Bułgarii i nie jest możliwe bezpośrednie jej stosowanie.

45. W tym zakresie należy zwrócić przede wszystkim uwagę, że postanowienie odsyłające zostało wydane w dniu 23 maja 2017 r., a zatem po upływie terminu transpozycji dyrektywy 2014/41, określonego w art. 36 ust. 1 wspomnianej dyrektywy na dzień 22 maja 2017 r.

46. Ponadto, transpozycji dyrektywy 2014/41 dokonano zarówno w Republice Bułgarii jak i w Republice Czeskiej w trakcie postępowania przed Trybunałem. I tak, sąd odsyłający przekazał Trybunałowi w trakcie toczącego się przed nim postępowania kopię ustawy transponującej wraz z listem wyjaśniającym. Ponadto, po upływie terminu przewidzianego na transpozycję Republika Czeska powiadomiła Komisję Europejską o środkach transponujących dyrektywę 2014/41 ( 12 ).

47. Wreszcie, wykładnia, o którą zwrócił się sąd odsyłający, ma nie tylko znaczenie dla sprawy, ale jest wręcz konieczna dla jej rozstrzygnięcia przez wspomniany sąd.

48. Czynności w postaci przeszukania, zajęcia i przesłuchania świadka Y, które planuje przeprowadzić sąd odsyłający, odnoszą się bowiem do postępowania toczącego się w Bułgarii i mają na celu ustalenie, czy I.D. Gavanozov rzeczywiście dokonał oszustwa dotyczącego VAT.

49. Ponadto, przedłożone Trybunałowi pytania prejudycjalne dotyczą przepisu prawa Unii i, w zakresie, w jakim pozwolą one sądowi odsyłającemu na ustalenie, w jaki sposób wypełnić część J, spełniają one obiektywną potrzebę wyrażoną przez ten ostatni sąd.

50. W związku z powyższym pytania prejudycjalne są, moim zdaniem, dopuszczalne.

B. Co do istoty

1. W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

51. W swoim pierwszym pytaniu sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 14 dyrektywy 2014/41 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który nie ustanawia żadnego środka odwoławczego, który pozwoliłby na zakwestionowanie materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, mającego na celu przeprowadzenie przeszukania, zajęcia niektórych przedmiotów oraz zorganizowanie przesłuchania świadka.

52. W tym zakresie należy stwierdzić, że wymagania wynikające ze wspomnianej dyrektywy w odniesieniu do środków odwoławczych wykazują, iż dla prawodawcy unijnego takiego rodzaju środki odwoławcze powinny być w sposób konieczny ustanowione przez państwa członkowskie.

53. I tak, z art. 13 ust. 2 wspomnianej dyrektywy, zgodnie z którym „przekazanie materiału dowodowego może zostać zawieszone do czasu podjęcia decyzji dotyczącej środka odwoławczego […]” wynika, że wspomniany prawodawca w pełni zakładał istnienie środków odwoławczych.

54. Dodatkowo, w świetle wymagania zawartego w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2014/41, „by w odniesieniu do czynności dochodzeniowych wskazanych w END przysługiwały środki odwoławcze równoważne środkom, które przysługiwałyby w podobnej sprawie krajowej”, jest moim zdaniem oczywiste, iż przeciwnie do to tego, co twierdzi rząd czeski, prawodawca Unii zakładał istnienie procedury odwoławczej od czynności dochodzeniowych w ramach postępowań krajowych ( 13 ) i nałożył na państwa członkowskie obowiązek ustanowienia równoważnych środków odwoławczych w odniesieniu do europejskiego nakazu dochodzeniowego.

55. A zatem, o ile art. 14 ust. 1 wspomnianej dyrektywy nie zobowiązuje państw członkowskich do ustanowienia dodatkowych procedur odwoławczych w stosunku do istniejących w ramach podobnej procedury krajowej ( 14 ), to wspomniany przepis zobowiązuje je co najmniej i na zasadzie „lustrzanego odbicia”, do ustanowienia środków odwoławczych mających zastosowanie do czynności dochodzeniowych wskazanych w europejskim nakazie dochodzeniowym, które są równoważne ze środkami odwoławczymi dostępnymi w ramach podobnej procedury krajowej ( 15 ).

56. Powyższa wykładnia dyrektywy 2014/41 jest, moim zdaniem, tym bardziej uzasadniona, że w ramach postępowania karnego czynności dochodzeniowe nakazane przez właściwe organy w zgodnym z prawem celu zgromadzenia materiału dowodowego, mogą stanowić ingerencję i naruszać uznane w szczególności w karcie prawa podstawowe zainteresowanych osób. Ponadto, z uwagi na szczególny charakter sankcji karnych, postępowanie prowadzące do nałożenia takich sankcji powinno w całości w sposób konieczny być obwarowane szczególnymi gwarancjami, tak aby zapewnić w pełni przestrzeganie praw podstawowych osób objętych tym postępowaniem ( 16 ).

57. W rezultacie, konieczność skutecznej ochrony sądowej mającej na celu zapewnienie poszanowania praw podstawowych przez sądy krajowe ( 17 ), wielokrotnie podkreślana ( 18 ), ma tym większe znaczenie w ramach współpracy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, a możliwość zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego nabiera szczególnej wagi.

58. Wreszcie, wykładni tej nie podważa okoliczność, że środki gromadzenia materiału dowodowego dotyczą osoby trzeciej, mającej status świadka.

59. Należy bowiem stwierdzić, że w art. 1 ust. 4 dyrektywy 2014/41 prawodawca Unii nie ograniczył obowiązku poszanowania praw podstawowych do praw do obrony osób, w stosunku do których toczy się postępowanie karne.

60. Zresztą, o ile niektóre przepisy wspomnianej dyrektywy, takie jak art. 6 ust. 1 lit. a), kładą nacisk na prawa przysługujące „podejrzanemu lub oskarżonemu”, o tyle inne przepisy wspomnianej dyrektywy, a w szczególności art. 5 ust. 1 lit. c), art. 13 ust. 2, jak również art. 14 i 22 odnoszą się do pojęcia „osoby, której dotyczy END”.

61. Ponadto, art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41, w związku z motywem 19 tejże dyrektywy, oraz jej art. 14 stanowią, że gwarancje ustanowione przez prawodawcę unijnego w zakresie środków odwoławczych lub przyczyn niewykonania lub braku uznania, przysługują „osobie, której to dotyczy”, a nie „podejrzanemu” czy „oskarżonemu”.

62. Z kolei, odwołanie się do innych wyrażeń ma, moim zdaniem, istotne znaczenie, i to tym bardziej, że w ramach dyrektywy 2014/41, czynności dochodzeniowe, których dotyczy europejski nakaz dochodzeniowy, mogą dotyczyć zarówno „podejrzanego” lub „oskarżonego”, jak i osób trzecich i w konsekwencji naruszać ich prawa.

63. W ramach dochodzenia toczącego się w postępowaniu głównym przeciwko I.D. Gavanozovi Y jest świadkiem, ale jest on objęty planowanymi czynnościami dochodzeniowymi, mającymi na celu zgromadzenie dowodów przeciwko I.D. Gavanozovi. I tak, przeszukanie i zajęcie miałyby mieć miejsce w jego mieszkaniu, a on sam byłby przesłuchany.

64. Wynika z tego, że pojęcie „zainteresowanej osoby” w rozumieniu dyrektywy 2014/41 odnosi się również do świadka, takiego jak Y, objętego czynnościami dochodzeniowymi, o przeprowadzenie których zwrócono się w europejskim nakazie dochodzeniowym.

65. Z kolei, z przedstawienia stanu prawa krajowego oraz z szeregu wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka stwierdzających naruszenia EKPC przez Republikę Bułgarii, na które zwrócono uwagę w postanowieniu odsyłającym ( 19 ) wynika, że prawo bułgarskie nie ustanawia żadnego środka odwoławczego, który pozwalałby świadkowi na zakwestionowanie materialnoprawnych podstaw czynności dochodzeniowych w ramach postępowań krajowych, takich jak przeszukanie i zajęcie, ani na naprawienie szkody w skuteczny sposób w ramach powództwa o odszkodowanie ( 20 ).

66. Ponadto, transpozycja do prawa bułgarskiego dyrektywy 2014/41 nie wprowadziła, w świetle informacji przedstawionych przez sąd odsyłający ( 21 ), możliwości zakwestionowania przez świadka, takiego jak Y, którego dotyczy przeszukanie, zajęcie i przesłuchanie, materialnoprawnych podstaw tychże czynności dochodzeniowych.

67. Z całości powyższych rozważań należy wyciągnąć dwa wnioski.

68. Po pierwsze, należy z tego wnioskować, że regulacja bułgarska jest niezgodna z art. 14 dyrektywy 2014/41.

69. Po drugie, wspomniany przepis, analizowany w świetle praw podstawowych, stoi na przeszkodzie temu, aby organ, w niniejszym przypadku bułgarski, mógł wydać europejski nakaz dochodzeniowy.

70. W związku bowiem z okolicznością, że dyrektywa 2014/41 ustanawia gwarancje ( 22 ), takie jak odwołanie pozwalające na zakwestionowanie materialnoprawnych podstaw czynności dochodzeniowych, których dotyczy europejski nakaz dochodzeniowy, wobec braku takich gwarancji mechanizm europejskiego nakazu dochodzeniowego nie może zostać uruchomiony.

71. Wspomniane stanowisko wynika, w pierwszej kolejności, z wykładni części J.

72. Mimo odmienności pomiędzy różnymi wersjami językowymi wspomnianej części J ( 23 ) uważam, że wspomniana część, interpretowana zgodnie z ogólną strukturą i celem dyrektywy 2014/41 ( 24 ), wymaga, na podstawie pkt 1 tej części, aby organ wydający wskazał odpowiedniemu organowi w państwie wykonującym, czy przeciwko wydaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego, wymienionego w formularzu zamieszczonym w załączniku A do wspomnianej dyrektywy, wniesiono środek odwoławczy, oraz na podstawie pkt 2 tejże części, aby dostarczył informacje dotyczące procedur korzystania ze środków odwoławczych, jak również dostępności pomocy prawnej w państwie wydającym.

73. W tym zakresie, po pierwsze, pragnę podnieść, że użyteczność dla państwa wykonującego informacji, zgodnie z którą środek odwoławczy od europejskiego nakazu dochodzeniowego, rozumianego jako jakikolwiek europejski nakaz dochodzeniowy, miałby już być wniesiony w państwie wydającym, wcale nie wydaje mi się oczywista.

74. Z kolei, w przypadku czynności dochodzeniowej niewymagającej poufności ( 25 ), ewentualne wniesienie środka odwoławczego od europejskiego nakazu dochodzeniowego stanowi ważną informację dla państwa wykonującego, ponieważ uwzględnienie takiego środka mogłoby podważyć wspomnianą czynność dochodzeniową.

75. Po drugie, z części J pkt 2 w związku z art. 14 ust. 2 dyrektywy 2014/41 wynika, że organy państwa wykonującego mogą powiadomić osobę, której dotyczą czynności dochodzeniowe, o możliwości zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego w państwie wydającym i w danym przypadku dostarczyć jej informacje na temat pomocy prawnej lub tłumaczenia, z których może ona skorzystać w tym państwie ( 26 ).

76. Wreszcie, wynikająca z części J pkt 2 konieczność przekazania informacji dotyczących procedur odwoławczych w państwie wydającym jest również gwarancją skuteczności podstaw nieuznania lub niewykonania europejskich nakazów dochodzeniowych, a w szczególności podstawy, o której mowa w art. l1 ust. 1 lit. f) wspomnianej dyrektywy.

77. Tymczasem, wobec braku środka odwoławczego w państwie wydającym, formularz zamieszczony w załączniku A do wspomnianej dyrektywy nie może zostać wypełniony, kompletny kontekst europejskiego nakazu dochodzeniowego nie może zostać przedstawiony ( 27 ), a wspomniany nakaz nie może zostać ani sformułowany, ani a fortiori, nie może być uwzględniony.

78. W drugiej kolejności, regulacja bułgarska, oraz niedostatki ochrony praw podstawowych, do których ona prowadzi, utrudniają stosowanie mechanizmu wzajemnego uznawania, który stanowi podstawę europejskiego nakazu dochodzeniowego.

79. Wzajemne uznawanie opiera się na przesłance istnienia pomiędzy państwami członkowskimi wzajemnego zaufania rozumianego jako pewność, „że wszyscy obywatele Europy mają dostęp do systemu sądowego spełniającego wysokie standardy jakości ( 28 ). W rezultacie wymaga, aby „każde z tych państw uznawało – z zastrzeżeniem wyjątkowych okoliczności – że wszystkie inne państwa członkowskie przestrzegają praw podstawowych uznanych w [prawie Unii]” ( 29 ) oraz skutkuje tym, że „państwa członkowskie mogą być zobowiązane […] przyjmować domniemanie przestrzegania praw podstawowych przez inne państwa członkowskie ( 30 ).

80. Zwracam jednak uwagę, że użycie słowa „móc” przez Trybunał nie skutkuje żadnym zobowiązaniem, jak również, że motyw 19 dyrektywy 2014/41 odnosi się do wzruszalnego charakteru wspomnianego domniemania ( 31 ).

81. W niniejszej sprawie, z uwagi na powtarzające się stwierdzenia naruszenia art. 3, 8 i 13 EKPC przez Republikę Bułgarii, brak zmian do przepisów kodeksu postępowania karnego, fakt, że sam sąd odsyłający ma wątpliwości co do zgodności regulacji bułgarskich z prawami podstawowymi oraz niewprowadzenie środka odwoławczego podczas transponowania dyrektywy 2014/41, oczywiste jest, moim zdaniem, że domniemanie poszanowania praw podstawowych przez wspomniane państwo członkowskie w tejże dziedzinie nie może być ustanowione.

82. Brak bowiem możliwości w Bułgarii po stronie osoby trzeciej, której dotyczą czynności dochodzeniowe, takie jak przeszukania lub zajęcia, wiążące się z istoty swojej z naruszeniem prawa do poszanowania życia prywatnego, zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wspomnianych środków stanowi, jak orzekał wielokrotnie Europejski Trybunał Praw Człowieka, oczywiste naruszenie skutecznej ochrony prawa do poszanowania życia prywatnego ( 32 ).

83. Jeżeli domniemanie, że państwo członkowskie respektuje prawa podstawowe, nie może być ustanowione, to nie można wymagać wzajemnego uznania od innych państw członkowskich, a zatem wzajemne uznawanie nie może być wdrożone i nie może z niego korzystać wspomniane państwo członkowske.

84. Należy dodać, że w takiej sytuacji możliwość powołania się przez państwo wykonujące na art. 11 dyrektywy 2014/41, na którą zwrócił uwagę rząd węgierski, nie jest wystarczająca.

85. Poza tym, że odwołanie się do podstaw niewykonania lub nieuznania stanowi wyjątek podlegający ścisłej wykładni ( 33 ) od zasady wykonania europejskich nakazów dochodzeniowych wynikającej z art. 1 ust. 2 dyrektywy 2014/41, to odwołanie się do art. 11 ust. 1 lit. f) tejże dyrektywy wymaga, zgodnie z motywem 19 wspomnianej dyrektywy, każdorazowej oceny w celu wzruszenia domniemania poszanowania praw podstawowych.

86. Z kolei, uważam, że o ile ocena skuteczności środka odwoławczego może uzasadniać, w zależności od przypadku, zastosowanie art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41, to brak jakiejkolwiek możliwości odwołania mógłby, jak słusznie podkreślił rząd austriacki, prowadzić do regularnego korzystania ze wspomnianego przepisu, podważając tym samym praktyczne znaczenie europejskiego nakazu dochodzeniowego.

87. Ponadto, w okolicznościach takich jak występujące w Republice Bułgarii, stosowanie art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41 wywołuje istotne ryzyko nieuznania lub niewykonania o zmiennym występowaniu pomiędzy państwami członkowskimi i powoduje, in fine, że na organach wykonujących ciąży poważna odpowiedzialność, ponieważ mogą narazić się one na naruszenie postanowień EKPC ( 34 ).

88. Wreszcie, wykładnia dyrektywy 2014/41, którą proponuję, pozostaje w zgodności z niezbędną skutecznością mechanizmu europejskiego nakazu dochodzeniowego.

89. Prawodawca Unii uzupełnił bowiem stosowanie europejskiego nakazu dochodzeniowego o gwarancje mające na celu ochronę praw osób, których dotyczy europejski nakaz dochodzeniowy. I tak, jeżeli państwo członkowskie decyduje nie dokonywać transpozycji dyrektywy 2014/41 w tym zakresie, nie ustanawiać wspomnianych gwarancji i w rezultacie nie przestrzegać wynikającej ze wspomnianej dyrektywy równowagi pomiędzy inwazyjnym charakterem czynności dochodzeniowych a możliwością ich zaskarżenia, to nie może korzystać z mechanizmu europejskiego nakazu dochodzeniowego.

90. Mając na względzie całość powyższych rozważań jestem zdania, po pierwsze, że art. 14 dyrektywy 2014/41 stoi na przeszkodzie regulacji bułgarskiej oraz że, po drugie, że wspomniany przepis, analizowany w świetle praw podstawowych, stoi na przeszkodzie wydaniu przez organ bułgarski europejskiego nakazu dochodzeniowego.

2. W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

91. W drugim pytaniu sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia przez Trybunał, czy jednostka może się powołać na art. 14 ust. 2 dyrektywy 2014/41 przed sądem krajowym w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, wobec braku środków odwoławczych ustanowionych w tym celu przez prawo krajowe.

92. Wydaje mi się, że wychodząc z założenia, iż w państwach członkowskich istnieją środki odwoławcze pozwalające na zakwestionowanie materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, prawodawca Unii zmierza poprzez art. 14 ust. 2 wspomnianej dyrektywy do uniknięcia sytuacji, w której wspomniane podstawy zostałyby zakwestionowane w państwie wykonania i poddane kontroli przez sąd tego ostatniego ( 35 ).

93. W tej sytuacji, art. 14 ust. 2 wspomnianej dyrektywy nie ustanawia sam w sobie ani w państwie wydającym, ani a fortiori w państwie wykonującym, środka odwoławczego, który pozwoliłby na zakwestionowanie materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego.

94. Niemniej jednak, w świetle art. 14 ust. 1 w związku z art. 14 ust. 2 dyrektywy 2014/41 ustanowienie wspomnianego środka odwoławczego stanowi w systemie europejskiego nakazu dochodzeniowego obowiązek po stronie państw członkowskich.

95. Z kolei, wspomniany obowiązek nie może stanowić martwej litery prawa ze względu na fakt, że wspomniana dyrektywa nie została prawidłowo transponowana.

96. W tym względzie należy przypomnieć, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż w każdym przypadku, gdy przepisy dyrektywy okazują się, jeżeli chodzi o ich treść, bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne, jednostki mają prawo powoływać się na nie przed sądami krajowymi wobec państwa, zarówno jeżeli zaniechało ono dokonania w terminie transpozycji dyrektywy do prawa krajowego, jak również gdy dokonało transpozycji nieprawidłowej ( 36 ).

97. I tak, nie jest wykluczone, aby osoba, której dotyczą czynności dochodzeniowe, mogła, przy założeniu, że państwo wydające nie ustanowiło żadnego środka odwoławczego w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, ale ustanowiło środki odwoławcze w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw w ramach podobnych procedur krajowych, powołać się na równoważność, postulowaną w art. 14 ust. 1 dyrektywy 2014/41.

98. Niemniej jednak, jeśli prawo krajowe nie ustanawia żadnego środka odwoławczego w ramach podobnych dochodzeń krajowych, skutek bezpośredni wspomnianego przepisu nie mógłby uzasadniać ustanowienia ex nihilo odwołania od europejskiego nakazu dochodzeniowego.

99. Jeśli taka okoliczność tym bardziej uzasadnia, że organ bułgarski nie może, wobec braku jakiejkolwiek możliwości odwołania, wydać europejskiego nakazu dochodzeniowego, powinna ona prowadzić do wniesienia przez Komisję skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom w związku z nieprawidłową transpozycją dyrektywy.

100. A zatem uważam, że jednostka nie może się powołać na art. 14 dyrektywy 2014/41 przed sądem krajowym w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, w przypadku gdy prawo krajowe nie przewiduje środków odwoławczych w ramach podobnych procedur krajowych.

3. W przedmiocie pytań prejudycjalnych trzeciego i czwartego

101. W pytaniach prejudycjalnych trzecim i czwartym sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia przez Trybunał, czy osoba oskarżona jest „osobą, której dotyczy END” w rozumieniu dyrektywy 2014/41, w sytuacji, w której środki gromadzenia dowodów dotyczą osoby trzeciej i jeżeli wspomniana osoba trzecia, czyli w niniejszej sprawie osoba zamieszkująca lub korzystająca z nieruchomości, w której dokonywane jest przesłuchanie i zajęcie, lub osoba, która będzie przesłuchiwana jako świadek, jest również „osobą, której dotyczy END” w rozumieniu wspomnianej dyrektywy.

102. Ponieważ sąd odsyłający wyjaśnił również, że w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie, art. 14 ust. 2 dyrektywy stanowiłby podstawę, przyznającą osobom, których dotyczy europejski nakaz dochodzeniowy, prawo do środka odwoławczego, ze względu na odpowiedź, której proponuję udzielić na drugie pytanie prejudycjalne, odpowiedź na powyższe pytania prejudycjalne nie wydaje się, a priori, konieczna.

103. Jednakże, wykładnia pojęcia „zainteresowana osoba” w rozumieniu dyrektywy 2014/41 jest, moim zdaniem, użyteczna dla sądu odsyłającego celem ustalenia wymagań ustanowionych przez wspomniany akt.

104. W tym zakresie, jak słusznie podkreśliła Komisja, ani celem ani skutkiem wspomnianej dyrektywy nie jest harmonizacja ram prawnych dotyczących czynności dochodzeniowych oraz odnoszących się do nich środków odwoławczych dostępnych w państwach członkowskich. W rezultacie, ukształtowanie wspomnianych środków odwoławczych mieści się w ramach autonomii proceduralnej każdego z państw członkowskich.

105. W tym zakresie, wydaje się jednak, że ponieważ wspomniana dyrektywa ustanawia gwarancje na korzyść osób objętych czynnościami dochodzeniowymi, to pojęcie „zainteresowanej osoby” powinno być przedmiotem wykładni autonomicznej na gruncie dyrektywy 2014/41.

106. Jeśli chodzi o osobę, któej dotyczą środki dochodzeniowe, ale która ma status osoby trzeciej w ramach postępowania karnego, wystarczy podkreślić, że z pkt 58–64 niniejszej opinii wynika, że osoba objeta jest zakresem pojęcia „zainteresowanej osoby” w rozumieniu art. 14 dyrektywy 2014/41.

107. Jeśli chodzi o osobę, której dotyczy akt oskarżenia, ale nie środki gromadzenia materiału dowodowego wskazane w europejskim nakazie dochodzeniowym, to jeśli środki te mogą mieć wpływ na jej interesy w ramach danej procedury, w ten sposób na przykład, że dowody zebrane w sprawie mogą służyć jako dowód przeciwko niej, to osoba ta jest również „zainteresowaną osobą” w rozumieniu wspomnianej dyrektywy.

V. Wniosek

108. Mając na względzie całość powyższych rozważań, proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne przedstawione przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) odpowiedział w następujący sposób: 1) Artykuł 14 dyrektywy 2014/41/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 3 kwietnia 2014 r., w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych, należy interpretować w ten sposób, że wobec braku jakiejkolwiek możliwości, która byłaby przewidziana w regulacji państwa członkowskiego, takiej jak regulacja bułgarska, zakwestionowania materialnoprawnych podstaw czynności dochodzeniowej, której dotyczy europejski nakaz dochodzeniowy, stoi on na przeszkodzie wspomnianej regulacji oraz wydaniu przez organ tego państwa członkowskiego europejskiego nakazu dochodzeniowego. 2) Jednostka nie może powoływać się na art. 14 dyrektywy 2014/41 przed sądem krajowym w celu zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, w przypadku gdy prawo krajowe nie przewiduje środków odwoławczych w ramach podobnych procedur krajowych. 3) Pojęciem „zainteresowanej osoby” w rozumieniu dyrektywy 2014/41 objęty jest świadek, którego dotyczą czynności dochodzeniowe określone w europejskim nakazie dochodzeniowym, jak również osoba objęta aktem oskarżenia, ale nie czynnościami dochodzeniowymi określonymi w europejskim nakazie dochodzeniowym.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) W pierwszym okresie, na mocy aktu Rady z dnia 29 maja 2000 r., ustanawiającego, zgodnie z art. 34 traktatu o Unii Europejskiej, Konwencję o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej (Dz.U. 2000, C 197, s. 1) oraz Protokół do Konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej, przyjęty przez Radę na podstawie art. 34 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.U. 2001, C 326, s. 2), a następnie, w kolejnym okresie, na mocy decyzji ramowej Rady 2003/577/WSiSW z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie wykonania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środków dowodowych (Dz.U. 2003, L 196, s. 45), oraz decyzji ramowej 2008/978/WSiSW Rady z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie europejskiego nakazu dowodowego dotyczącego przedmiotów, dokumentów i danych, które mają zostać wykorzystane w postępowaniach w sprawach karnych (Dz.U. 2008, L 350, s. 72).

( 3 ) Zobacz motyw 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/41/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (Dz.U. L 130 z 1.5.2014, s. 1).

( 4 ) Wpisując się w konkluzje posiedzenia Rady Europejskiej z Tampere w dniach 15–16 października 1999 r., jak również w przyjęcie przez Radę Europejską „Programu Sztokholmskiego – otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli” (Dz.U. 2010, C 115, s. 1) oraz zgodnie z art. 82 ust. 1 TFUE, dyrektywa 2014/41 opiera się na zasadzie wzajemnego uznawania. W świetle motywu 38 dyrektywy, celem tego aktu jest wzajemne uznawanie orzeczeń o pozyskiwaniu materiału dowodowego oraz na podstawie art. 1 ust. 2 wspomnianej dyrektywy państwa członkowskie wykonują europejski nakaz dochodzeniowy stosując zasadę wzajemnego uznawania i przestrzegając przepisów niniejszej dyrektywy.

( 5 ) Zwanej dalej „kartą”.

( 6 ) Podpisana w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwana dalej „EKPC”).

( 7 ) Konwencja z dnia 14 czerwca 1985 r. między Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach, podpisana w Schengen (Luksemburg) w dniu 19 czerwca 1990 r., (Dz.U. 2000, L 239, s. 19).

( 8 ) Zobacz przypis 2 do niniejszej opinii.

( 9 ) DV nr 60, z dnia 5 sierpnia 1988 r.

( 10 ) DV no 16, z dnia 20 lutego 2018 r.

( 11 ) Zwana dalej „częścią J”.

( 12 ) Treść wspomnianych środków jest dostępna na następującej stronie internetowej: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/NIM/?uri=celex:32014L0041.

( 13 ) Powyższe stanowisko, podzielają, moim zdaniem, rząd austriacki oraz Komisja.

( 14 ) Należy jednak zwrócić uwagę, że w świetle motywu 22 wspomnianej dyrektywy państwa członkowskie mają możliwość ustanowienia dodatkowych środków odwoławczych pozwalających na zaskarżenie europejskiego nakazu dochodzeniowego.

( 15 ) Wspomnianą wykładnię potwierdza motyw 22 dyrektywy 2014/41, który zgodnie z orzecznictwem Trybunału może uściślać treść tej dyrektywy [wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Zh. i O. (C‑554/13, EU:C:2015:377, pkt 42). Wynika z tego moim zdaniem, że o ile wspomniana dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia procedur odwoławczych równoważnych do procedur ustanowionych w odniesieniu do podobnych środków wewnętrznych, to nie narusza ona, co do zasady i z zastrzeżeniem poszanowania zasady skuteczności, kompetencji państw członkowskich do wprowadzenia takich środków odwoławczych w odniesieniu do czynności dochodzeniowych naruszających jedno z praw podstawowych.

( 16 ) C. Hagueneau-Moizard., F. Gazin oraz J. Leblois-Happe, Les fondements du droit pénal européen, Larcier, Bruksela, 2015, s. 55.

( 17 ) W tym zakresie należy przypomnieć, że zdaniem Trybunału zadanie zapewniania pełnego stosowania prawa Unii we wszystkich państwach członkowskich, a także ochrony sądowej praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, należy w szczególności do sądów krajowych [zobacz wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 50 i przywołane tam orzecznictwo)].

( 18 ) Należy odesłać w tym zakresie do motywu 12, jak również art. 1 ust. 4 dyrektywy 2014/41. Wymaganie to trzeba odróżnić od ciążącego na Unii obowiązku poszanowania praw podstawowych w zakresie wykonywania powierzonej przez traktat kompetencji w sprawach karnych.

( 19 ) W postanowieniu o odesłaniu, po przedstawieniu prawa krajowego wyjaśniono, że po wydaniu wyroków przez ETPC: z dnia 26 lipca 2007 r., Peev przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2007:0726JUD006420901), oraz z dnia 22 maja 2008 r., Iliya Stefanov przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2008:0522JUD006575501), Republika Bułgarii zobowiązała się do odpowiedniego dostosowania przepisów w celu umożliwienia następczej kontroli sądu nad orzeczeniami sądów dotyczącymi przeszukania i zajęcia, którą to kontrolę mogłyby zainicjować osoby, których dotyczy przeszukanie i zajęcie. Z postanowienia o odesłaniu wynika również, że wspomniane zmiany prawa bułgarskiego nie zostały jeszcze uchwalone.

( 20 ) Prawdą jest, że możliwość zakwestionowania materialnoprawnych podstaw czynności dochodzeniowych w sprawach karnych różni się od możliwości złożenia wniosku o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej w wyniku zastosowania takich środków. Niemniej jednak, z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że możliwość uzyskania odszkodowania w przypadku, gdyby przeszukanie lub zajęcie zostało zarządzone lub wykonane niezgodnie z prawem, stanowi integralną część prawa do skutecznego środka odwoławczego w rozumieniu art. 13 EKPC. Jeśli chodzi o analizę prawa bułgarskiego, to nie należy umniejszać roli i znaczenia skargi odszkodowawczej, w sytuacji, w której, jak podkreślił Europejski Trybunał Praw Człowieka, wobec braku odwołania, które pozwoliłoby zakwestionować zgodność z prawem dokonanych przeszukań i zajęć, istnienie możliwości wniesienia skargi odszkodowawczej ma zasadnicze znaczenie [wyrok ETPC z dnia 22 maja 2008 r., Iliya Stefanov przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2008:0522JUD006575501, § 59), oraz z dnia 19 stycznia 2017 r., Posevini przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2017:0119JUD006363814, § 84)].

( 21 ) I tak, sąd odsyłający pismem powiadomił Trybunał o transpozycji wspomnianej dyrektywy i w sposób wyraźny wskazał mu w tym zakresie, że o ile art. 18 ustawy o europejskim nakazie dochodzeniowym ustanawia środek odwoławczy dotyczący wykonania przez organy bułgarskie europejskiego nakazu dochodzeniowego wydanego przez organy sądownicze innego państwa członkowskiego, to wspomniana ustawa nie ustanawia środka odwoławczego w ramach procedury wydania wspomnianego nakazu.

( 22 ) Możliwość zakwestionowania materialnoprawnych podstaw wydania europejskiego nakazu dochodzeniowego, o której mowa w art. 14 dyrektywy 2014/41, a szerzej gwarancje przewidziane w tym przepisie nie są jedynymi gwarancjami ustanowionymi przez prawodawcę Unii. I tak, okoliczność, że z definicji europejski nakaz dochodzeniowy jest orzeczeniem sądowym wydanym lub zatwierdzonym przez organ sądowy państwa członkowskiego, stanowi gwarancję samą w sobie. Ponadto, art. 1 ust. 3 tej dyrektywy przewiduje, że w ramach mającego zastosowanie prawa do obrony o wydanie europejskiego nakazu dochodzeniowego wnosić może podejrzany lub oskarżony. Ponadto, o ile art. 1 ust. 4 wspomnianej dyrektywy przypomina, że wspomniana dyrektywa nie ma wpływu na obowiązek poszanowania praw podstawowych, o tyle różne obowiązki ciążące w tym względzie zarówno na państwie wydającym jak i na państwie wykonującym mają na celu zagwarantować poszanowanie praw podstawowych. W szczególności art. 6 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2014/41 precyzuje, że nakaz dochodzeniowy może być wydany wyłącznie wówczas, gdy jego wydanie jest konieczne i proporcjonalne do celów postępowania, w którym tenże nakaz jest wydawany, przy uwzględnieniu praw przysługujących podejrzanemu lub oskarżonemu. Na podstawie art. 6 ust. 3 wspomnianej dyrektywy, gdy organ wykonujący ma powody sądzić, że wspomniany warunek nie został spełniony, może przeprowadzić konsultacje z organem wydającym w sprawie celowości wykonania europejskiego nakazu dochodzeniowego. Po takich konsultacjach organ wydający może podjąć decyzję o wycofaniu europejskiego nakazu dochodzeniowego. Wreszcie na mocy art. 11 wspomnianej dyrektywy państwo wykonujące może odmówić uznania lub wykonania nakazuz różnych względów, w tym z uzwagi na sprzeczność z zasadą ne bis in idem lub posznowanie obowiązków tego państwa w zakresie praw podstawowych.

( 23 ) Wersja językowa francuska części precyzuje: „Veuillez indiquer si un recours a déjà été formé contre l’émission d’une décision d’enquête européenne […]. Podobnie, wersja w języku angielskim wskazuje: „Please indicate if a legal remedy has already been sought against the issuing of an EIO […]”. Z kolei, z wersji językowej hiszpańskiej części J wynika, że „Sírvase indicar si ya se ha interpuesto algún recurso contra la emisión de la OEI […]”. Podkreślenie moje.

( 24 ) Zobacz wyrok z dnia 29 kwietnia 2015 r., Léger (C‑528/13, EU:C:2015:288, pkt 35).

( 25 ) Przeciwnie, przykładowo, środki w postaci zajęcia lub przesłuchania, które – aby były skuteczne – wymagają, efektu zaskoczenia i ich przeprowadzenie musi pozostać w tajemnicy do czasu ich wykonania.

( 26 ) Wspomniany obowiązek informacyjny nałożony na państwa członkowskie jest również wyrażony w motywie 22 dyrektywy 2014/41.

( 27 ) Podkreślam w tym kontekście, że, na podstawie art. 5 ust. 1 dyrektywy 2014/41, organ wydający wypełnia formularz europejskiego nakazu dochodzeniowego określony w załączniku A, podpisuje go i poświadcza prawdziwość i poprawność zawartych w nim informacji. Ponadto, zgodnie z art. 16 ust. 2 lit. a) wspomnianej dyrektywy, organ wykonujący informuje natychmiast w dowolny sposób organ wydający, jeżeli organ wykonujący nie jest w stanie podjąć decyzji co do uznania lub wykonania, gdyż formularz określony w załączniku A jest niekompletny lub ewidentnie błędnie wypełniony. Wynika z tego, że formularz umieszczony w załączniku A wspomnianej dyrektywy jest niezbędny dla prawidłowości europejskiego nakazu dochodzeniowego oraz że wymagane w nim informacje mają na celu wyjaśnić państwu wykonującemu, jakich czynności dochodzeniowych dotyczy nakaz, w ramach jakiego dochodzenia czynności te mają zostać przeprowadzone, jak również przepisy, które regulują ich stosowanie.

( 28 ) Zobacz Program haski: Wzmacnianie wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii Europejskiej (Dz.U. 2005, C 53, s. 1) (część III, pkt 3.2.). Zobacz również wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 35 i przywołane tam orzecznictwo).

( 29 ) Zobacz wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 36 i przywołane tam orzecznictwo).

( 30 ) Wyrok z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, pkt 37 i przywołane tam orzecznictwo).

( 31 ) Inne teksty przyjęte ostatnio w ramach przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości odnoszą się do domniemania poszanowania przez państwa członkowskie praw podstawowych, jak w szczególności motyw 34 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1805 z dnia 14 listopada 2018 r. w sprawie wzajemnego uznawania nakazów zabezpieczenia i nakazów konfiskaty (Dz.U. 2018, L 303, s. 1).

( 32 ) Zobacz wyrok ETPC z dnia 15 października 2013 r., Gutsanovi przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2013:1015JUD003452910, § 67 i § 208–212), z dnia 16 lutego 2016 r., Govedarski przeciwko Bulgarii (CE:ECHR:2016:0216JUD003495712, § 38–40 oraz § 72–75), z dnia 31 marca 2016 r., Stoyanov i inni przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2016:0331JUD005538810, § 114–116), oraz z dnia 9 czerwca 2016 r., Popovi przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2016:0609JUD003965111, § 49, 89 i 93). W tym zakresie przypominam na wszelki wypadek, że, jak wynika z wyjaśnień dotyczących karty (Dz.U. 2007, C 303, s. 17), prawo do skutecznego środka, zagwarantowane w art. 47 akapit pierwszy karty opiera się na art. 13 EKPC. Z kolei, zgodnie z art. 52 ust. 3 karty znaczenie i zakres praw zawartych w karcie są takie same jak praw przyznanych przez tę konwencję, a okoliczność, wspomniana w wyjaśnieniach dotyczących karty, że w prawie Unii ochrona jest bardziej rozległa, ponieważ ponieważ gwarantuje prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, jest pozbawiona znaczenia w niniejszej sprawie.

( 33 ) Zobacz na zasadzie analogii orzecznictwo dotyczące europejskiego nakazu aresztowania, a w szczególności, wyroki: z dnia 25 lipca 2018 r., AY (Nakaz aresztowania – Świadek) (C‑268/17, EU:C:2018:602, § 52), oraz z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice and Equality (Nieprawidłowości w systemie sądownictwa) (C‑216/18 PPU, EU:C:2018:586, § 41).

( 34 ) Należy w tym zakresie przypomnieć, że z uwagi na wyrok ETPC z dnia 21 stycznia 2011 r., M.S.S. przeciwko Belgii i Grecji (CE:ECHR:2011:0121JUD003069609, § 358, 360–367), takie ryzyko stwierdzenia naruszenia przez Europejski Trybunał Praw Człowieka jest raczej pewne i było ono rozważone i poważnie potraktowane przez prawodawcę Unii w ramach art. 11 ust. 1 lit. f) dyrektywy 2014/41.

( 35 ) Zobacz uzasadnienie inicjatywy Królestwa Belgii, Republiki Bułgarii, Republiki Estonii, Królestwa Hiszapnii, Republiki Austraickiej, Republiki Słowenii i Królestwa Szwecji dotyczącej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie europejskiego nakazu dochodzeniowego w sprawach karnych (dokument nr 9288/10, add 1, z dnia 3 czerwca 2010 r., dostępny na następującej stronie internetowej: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST‑9288–2010-ADD-1/fr/pdf) (s. 14).

( 36 ) Zobacz w szczególności z dnia 21 listopada 2018 r., Ayubi (C‑713/17, EU:C:2018:929, § 37 oraz przywołane tam orzecznictwo).