OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JEANA RICHARDA DE LA TOURA

przedstawiona w dniu 13 stycznia 2022 r. ( 1 )

Sprawa C‑587/20

Ligebehandlingsnævnet, działający na rzecz A,

przeciwko

HK/Danmark,

HK/Privat,

przy udziale

Fagbevægelsens Hovedorganisation

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania)]

Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Dyrektywa 2000/78/WE – Zasada równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy – Zakaz dyskryminacji ze względu na wiek – Artykuł 3 ust. 1 lit. a) i d) – Zakres stosowania – Stanowisko przewodniczącego organizacji pracowników – Statut danej organizacji przewidujący wybór na stanowisko przewodniczącego wyłącznie tych członków, którzy w dniu wyborów nie ukończyli 60 lub 61 roku życia

I. Wprowadzenie

1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy ( 2 ).

2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Ligebehandlingsnævnet (komisją ds. równego traktowania, Dania), działającą w charakterze pełnomocnika A, a konfederacją HK/Danmark, związkiem zawodowym, oraz sektorem HK/Privat, w przedmiocie postanowienia statutowego tego sektora, zgodnie z którym A nie mogła kandydować na stanowisko przewodniczącego ze względu na wiek osiągnięty w dniu wyborów.

3. Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału z pytaniem o możliwość zastosowania dyrektywy 2000/78 w danej sytuacji. W niniejszej opinii podnoszę, że art. 3 ust. 1 lit. a) i d) tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że granica wieku ustanowiona w statucie organizacji pracowników w odniesieniu do możliwości objęcia stanowiska przewodniczącego tej organizacji jest objęta zakresem stosowania wspomnianej dyrektywy.

II. Ramy prawne

A. Dyrektywa 2000/78

4. Artykuł 3 dyrektywy 2000/78, zatytułowany „Zakres”, przewiduje w ust. 1: „W granicach kompetencji [Unii Europejskiej] niniejszą dyrektywę stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do: a) warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego; […] d) członkostwa i działania w organizacjach pracowników lub pracodawców bądź jakiejkolwiek organizacji, której członkowie wykonują określony zawód, łącznie z korzyściami, jakie dają tego typu organizacje”.

B. Prawo duńskie

5. Lov nr. 459 om forbud mod forskelsbehandling på arbejdsmarkedet m.v. (ustawa nr 459 o zakazie dyskryminacji na rynku pracy) z dnia 12 czerwca 1996 r. została zmieniona ustawami nr 253 z dnia 7 kwietnia 2004 r. oraz nr 1417 z dnia 22 grudnia 2004 r. mającymi na celu transpozycję dyrektywy 2000/78.

6. Artykuł 1 ust. 1 tej ustawy w brzmieniu mającym zastosowanie w sporze w postępowaniu głównym przewiduje: „Ilekroć w ustawie jest mowa o dyskryminacji, należy przez to rozumieć bezpośrednią lub pośrednią dyskryminację ze względu na […] wiek […]”.

7. Artykuł 2 ust. 1 rzeczonej ustawy przewiduje: „Pracodawca nie może dyskryminować pracowników ani osób ubiegających się o zatrudnienie w zakresie nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy, przenoszenia, awansowania czy też warunków wynagradzania i pracy”.

8. Artykuł 3 ust. 3 i 4 wspomnianej ustawy stanowi: „3. Zakaz dyskryminacji stosuje się również do każdej osoby, która wprowadza przepisy i podejmuje decyzje dotyczące dostępu do wolnych zawodów. 4. Zakaz dyskryminacji stosuje się również do każdej osoby, która podejmuje decyzje o członkostwie lub uczestnictwie w organizacjach pracowników lub pracodawców oraz o korzyściach, jakie organizacje te przyznają swoim członkom”.

III. Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

9. Z postanowienia odsyłającego wynika, że A, urodzona w 1948 r., została zatrudniona w 1978 r. jako etatowy pracownik związkowy w lokalnym oddziale organizacji pracowników HK. W 1980 r. została przeniesiona do konfederacji krajowej. Decyzją kongresu sektora HK/Service (obecnie HK/Privat) w 1992 r. została wybrana na zastępczynię przewodniczącego, a w 1993 r. na przewodniczącą. Była wybierana ponownie co cztery lata i zajmowała stanowisko przewodniczącej sektora do dnia 8 listopada 2011 r., kiedy to ukończyła 63 lata i przekroczyła granicę wieku określoną w § 9 statutu sektorowego HK uniemożliwiającą jej ubieganie się o ponowny wybór w tym roku. Ustęp 1 tego paragrafu stanowi, że na stanowisko przewodniczącego mogą być wybrani tylko członkowie, którzy w dniu wyborów nie ukończyli 60 lat, przy czym granica wieku zostaje podniesiona do 61 lat dla członków wybranych ponownie po kongresie odbytym w 2005 r.

10. Na skutek skargi złożonej przez A komisja ds. równego traktowania w decyzji z dnia 22 czerwca 2016 r. uznała, że brak możliwości ubiegania się przez A ze względu na wiek o ponowny wybór na stanowisko przewodniczącego HK/Privat na kongresie w 2011 r. był niezgodny z ustawą o zakazie dyskryminacji na rynku pracy, i nakazała HK/Danmark i HK/Privat zapłatę na rzecz A kwoty 25000 DKK (ok. 3460 EUR) ( 3 ) tytułem odszkodowania wraz z odsetkami.

11. Ponieważ decyzja ta nie została wykonana, strona powodowa w postępowaniu głównym ( 4 ) wniosła powództwo przeciwko HK/Danmark i HK/Privat do Københavns Byret (sądu rejonowego w Kopenhadze, Dania). Sprawa ta została przekazana do Østre Landsret (sądu apelacyjnego regionu wschodniego, Dania) ze względu na jej zasadnicze znaczenie.

12. Sąd odsyłający uważa, że rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu zależy od tego, czy A, jako wybrana na przewodniczącą HK/Privat i członka organu zarządzającego, jest objęta zakresem stosowania dyrektywy 2000/78, ponieważ w takim przypadku nie jest kwestionowane, że § 9 statutu tego sektora prowadzi do bezpośredniej dyskryminacji A ze względu na wiek na podstawie tej dyrektywy.

13. W tym względzie sąd zauważa, że funkcje pełnione przez A jako przewodniczącą HK/Privat polegały na ogólnym zarządzaniu tym sektorem, ustalaniu polityki w obszarze zawodowym sektora, zawieraniu i odnawianiu porozumień zbiorowych oraz czuwaniu nad ich przestrzeganiem. Ponadto zadaniem A było wykonywanie decyzji przyjętych przez kongres sektorowy, radę sektorową i zarząd konfederacji HK/Danmark, którego A była również członkiem.

14. Jeżeli chodzi o warunki zatrudnienia A, sąd ten stwierdza, że zgodnie z „umową dla osób pełniących funkcje pochodzące z wyboru” z dnia 27 października 2009 r., podpisaną przez A, była ona zatrudniona przez HK/Privat w pełnym wymiarze czasu pracy i nie wykonywała żadnej innej działalności. Otrzymywała miesięczne wynagrodzenie w wysokości 69548,93 DKK (ok. 9350 EUR) ( 5 ), odpowiadające określonemu państwowemu stopniowi zaszeregowania w zakresie wynagrodzenia. A nie była objęta przepisami lov om retsforholdet mellem arbejdsgivere og funktionærer (ustawy o stosunkach prawnych między pracodawcami a pracownikami) ( 6 ), ponieważ pełniła obowiązki o charakterze politycznym. Nie była także objęta postanowieniami porozumienia zbiorowego, lecz podlegała statutowi HK. Natomiast zastosowanie wobec A znajdowała lov om ferie (ustawa o urlopach) ( 7 ) i była ona zobowiązana do zachowania poufności.

15. Ponadto sąd odsyłający wskazuje, że A, jako wybrana na przewodniczącą sektora, nie miała statusu pracownika, lecz zajmowała stanowisko osoby zaufania, ponosząc odpowiedzialność przed kongresem HK/Privat, który ją wybrał. Niemniej jednak jej obowiązki przewodniczącej obejmowały pewne elementy charakterystyczne dla zwykłych pracowników.

16. Sąd ten uważa, że Trybunał nie zdefiniował szczegółowo pojęć „zatrudnienia”, „pracy na własny rachunek” i „pracy” zawartych w art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 i nie wypowiedział się w kwestii, czy pochodzące z wyboru osoby zajmujące stanowiska w organizacji pracowników, będące członkami organu zarządzającego, są objęte zakresem stosowania tej dyrektywy.

17. W tych okolicznościach Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym: „Czy art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy [2000/78] należy interpretować w ten sposób, że pochodząca z wyboru przewodnicząca sektora organizacji pracowników jest objęta zakresem stosowania [tej] dyrektywy w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy?”.

18. Strona powodowa w postępowaniu głównym, HK/Danmark i HK/Privat, Fagbevægelsens Hovedorganisation (konfederacja związków zawodowych, Dania, zwana dalej „FH”), rząd grecki i Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie. Strony te przedstawiły swoje stanowiska ustnie podczas rozprawy w dniu 20 października 2021 r.

IV. Analiza

19. Tytułem wstępu należy zauważyć, że poprzez swoje pytanie prejudycjalne sąd odsyłający zwraca się do Trybunału wyłącznie w przedmiocie tego, czy przesłanka wieku, którą należy spełnić, aby zostać wybranym na stanowisko przewodniczącego organizacji pracowników, jest objęta zakresem przedmiotowym dyrektywy 2000/78. Sąd ten nie zwraca się natomiast do Trybunału z zapytaniem o istnienie odmiennego traktowania ze względu na wiek i o jego ewentualne uzasadnienie. Nie będę zatem analizował tych aspektów w niniejszej opinii.

20. Sąd ten zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie zakresu stosowania dyrektywy 2000/78 w odniesieniu do przepisu statutu organizacji pracowników, który uzależnia możliwość ubiegania się o stanowisko przewodniczącego tej organizacji od warunku, by kandydat na to stanowisko nie ukończył 60 lub 61 roku życia.

21. Należy uznać, że poprzez swoje pytanie sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy pojęcie „warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek” zawarte w art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie to obejmuje granicę wieku ustanowioną w statucie organizacji pracowników w odniesieniu do możliwości objęcia stanowiska przewodniczącego tej organizacji.

22. Podobnie jak rząd grecki uważam, że w celu udzielenia użytecznej i wyczerpującej odpowiedzi sądowi odsyłającemu pytanie zadane przez ten sąd należy rozumieć jako odnoszące się również do art. 3 ust. 1 lit. d) tej dyrektywy.

23. W związku z powyższym przeanalizuję kolejno pytanie zadane przez ten sąd pod kątem art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78, a następnie pod kątem art. 3 ust. 1 lit. d) tej dyrektywy. Na zakończenie przedstawię uwagi dotyczące zgodności proponowanej interpretacji z wolnością zrzeszania się.

A. W przedmiocie zakresu stosowania dyrektywy 2000/78, o którym mowa w art. 3 ust. 1 lit. a)

24. Zgodnie z samym brzmieniem tytułu dyrektywy 2000/78 dotyczy ona dziedziny zatrudnienia i pracy. Gdy państwa członkowskie wraz z partnerami społecznymi przyjmują środki objęte zakresem stosowania tej dyrektywy, w której skonkretyzowano w odniesieniu do dziedziny zatrudnienia i pracy zasadę niedyskryminacji ze względu na wiek – potwierdzoną odtąd w art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej ( 8 ) – powinny działać z poszanowaniem tej dyrektywy ( 9 ).

25. Z art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 wynika, że dyrektywę tę „stosuje się do wszystkich osób, zarówno sektora publicznego, jak i prywatnego, włącznie z instytucjami publicznymi, w odniesieniu do […] warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek, w tym również kryteriów selekcji i warunków rekrutacji, niezależnie od dziedziny działalności i na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej, również w odniesieniu do awansu zawodowego”.

26. Jak Trybunał już zauważył, dyrektywa 2000/78 nie odsyła do prawa państw członkowskich w celu zdefiniowania pojęcia „warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek”. Tymczasem zarówno z wymogów jednolitego stosowania prawa Unii, jak i z zasady równości wynika, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia swego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię ( 10 ).

27. Ponadto ponieważ dyrektywa 2000/78 nie definiuje pojęcia „warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek”, należy je interpretować zgodnie z jego zwykłym znaczeniem w języku potocznym, z uwzględnieniem kontekstu, w którym zostało ono użyte, i celów uregulowania, którego część stanowi ( 11 ).

28. W tym względzie Trybunał zauważył, że wyrażenie „warunki dostępu do zatrudnienia [lub pracy]” obejmuje w języku potocznym okoliczności lub fakty, których istnienie należy bezwzględnie wykazać, żeby dana osoba mogła uzyskać określone zatrudnienie lub pracę ( 12 ).

29. Trybunał wskazał również, że z art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 wynika, że ma ona zastosowanie „wobec osób poszukujących pracy, włączając w to również kryteria selekcji i warunki rekrutacji odnoszące się do tej pracy” ( 13 ). Jednakże, aby dana osoba mogła powoływać się na ochronę gwarantowaną przez tę dyrektywę, musi ona naprawdę dążyć do uzyskania pracy, o którą formalnie się ubiega ( 14 ).

30. Zakresem stosowania dyrektywy 2000/78 na mocy jej art. 3 ust. 1 lit. a) są na przykład objęte uregulowanie ograniczające rekrutację strażaków do osób poniżej 30 roku życia ( 15 ), jak również uregulowanie określające maksymalny wiek wykonywania zawodu lekarza dentysty w ramach ustawowego systemu ubezpieczenia zdrowotnego ( 16 ).

31. W świetle powyższego orzecznictwa Trybunału uważam, że skoro należy bezwzględnie przestrzegać granicy wieku ustanowionej w statucie HK/Privat, aby dana osoba mogła uzyskać stanowisko przewodniczącego tej organizacji pracowników, norma ta stanowi element „warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78.

32. Na poparcie tego poglądu zwracam uwagę, że już samo brzmienie tego przepisu świadczy o tym, że intencją prawodawcy Unii było, aby zakres przedmiotowy tej dyrektywy był szczególnie szeroki. Zestawiając bowiem pojęcia „zatrudnienia”, „pracy na własny rachunek” i „pracy” ( 17 ), moim zdaniem prawodawca ten chciał objąć wszystkie normy, które określają warunki dostępu do jakiejkolwiek działalności zawodowej niezależnie od jej charakteru i cech. Dyrektywa ma zatem zastosowanie do stosunków pracy w sektorze publicznym i prywatnym ( 18 ) bez względu na charakter i ukształtowanie tych stosunków. W związku z tym zwracam uwagę, że zgodnie z wyjaśnieniem odnoszącym się do art. 3 w uzasadnieniu do wniosku dotyczącego dyrektywy Rady ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy ( 19 )„[r]ówne traktowanie w zakresie dostępu do zatrudnienia na podstawie umowy o pracę oraz samozatrudnienia (pkt a) oznacza zniesienie wszelkiej dyskryminacji wynikającej ze wszystkich przepisów wykluczających dostęp jednostek do wszystkich form zatrudnienia i pracy” ( 20 ).

33. Należy zauważyć, że wybór na stanowisko przewodniczącego organizacji pracowników, takiej jak HK/Privat, prowadzi do wykonywania działalności zawodowej. Moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że – gdyby odwołać się do znaczenia pojęcia „zatrudnienia” w języku potocznym – kandydując w wyborach, A dążyła do uzyskania dostępu do stanowiska w organizacji pracowników charakteryzującego się w niniejszej sprawie wykonywaniem w pełnym wymiarze czasu obowiązków kierowniczych w HK/Privat, z którymi wiąże się wypłata miesięcznego wynagrodzenia ( 21 ).

34. Moim zdaniem jest oczywiste, że łączne użycie w art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 pojęć „zatrudnienia”, „pracy na własny rachunek” i „pracy” świadczy o tym, że prawodawca Unii nie zamierzał w żaden sposób ograniczać zakresu stosowania tej dyrektywy do stanowisk, które nadają osobom je zajmującym status „pracownika”, w rozumieniu art. 45 TFUE oraz licznych przepisów prawa wtórnego Unii mających na celu ochronę pracowników jako słabszej strony stosunku pracy. W tym kontekście pojęcie „pracownika” odnosi się zazwyczaj do osoby, która świadczy przez pewien okres na rzecz innej osoby i pod jej kierownictwem pracę, w zamian za którą otrzymuje wynagrodzenie ( 22 ).

35. Nie oznacza to, że definicja „pracownika” wynikająca z prawa Unii jest pozbawiona znaczenia w kontekście dyrektywy 2000/78. Orzecznictwo Trybunału zawiera bowiem kilka przykładów zastosowania tej definicji w zakresie zwalczania dyskryminacji ( 23 ). Wynika to z faktu, że wyroki Trybunału, niezależnie od dziedziny, w której są wydawane, precyzują pojęcie „pracownika” w odniesieniu do zasady równego traktowania ( 24 ), co pośrednio pociąga za sobą użycie definicji tego pojęcia we wszystkich dziedzinach, w których zasada ta jest rozpatrywana. Innymi słowy, definicja pojęcia „pracownika” w rozumieniu art. 45 TFUE ma z założenia obejmować wszystkie przypadki związane z zasadą równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy.

36. W związku z tym, o ile tak zdefiniowani pracownicy są niewątpliwie objęci zakresem stosowania dyrektywy 2000/78, o tyle zakres ten jest moim zdaniem szerszy i obejmuje wszystkie sytuacje, w których warunek oparty na jednej z przyczyn dyskryminacji wymienionych w tej dyrektywie jest nałożony na dostęp do wszelkiego rodzaju działalności zawodowej, w szczególności zarówno w ramach zatrudnienia, jak i pracy na własny rachunek ( 25 ). Podsumowując, każda przeszkoda w zatrudnieniu może być rozpatrywana w świetle art. 3 ust. 1 lit. a) wspomnianej dyrektywy.

37. Jak słusznie zauważył podczas rozprawy rząd grecki i jak wskazuje jej podstawa prawna ( 26 ), dyrektywa 2000/78 nie jest regulacją mającą na celu ochronę pracowników jako słabszej strony stosunku pracy. Celem tej dyrektywy jest wyeliminowanie, z uwagi na interes społeczny i publiczny, wszelkich opartych na dyskryminujących względach przeszkód w dostępie do środków utrzymania i zdolności wnoszenia wkładu do społeczeństwa poprzez pracę bez względu na formę prawną, w jakiej jest świadczona.

38. Zakres stosowania wspominanej dyrektywy nie ogranicza się zatem do działalności, której cechy charakterystyczne pozwalają osobie ubiegającej się o dostęp do niej na spełnienie wszystkich kryteriów pojęcia „pracownika” w rozumieniu art. 45 TFUE.

39. W szczególności zauważam, że kryterium dotyczące istnienia stosunku podporządkowania wobec pracodawcy, na którym zdają się koncentrować wątpliwości sądu odsyłającego, nie wynika z brzmienia art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78. Przeciwnie, zawarte w tym przepisie odniesienie do dostępu do „pracy na własny rachunek” pokazuje, że nie trzeba koniecznie wykazywać stosunku podporządkowania wobec pracodawcy, aby dana sytuacja wchodziła w zakres stosowania tej dyrektywy. Ponadto z brzmienia wspomnianego przepisu wynika, że dotyczy on „warunków dostępu do zatrudnienia lub pracy na własny rachunek […] na wszystkich szczeblach hierarchii zawodowej” ( 27 ), zatem także w odniesieniu do najwyższego szczebla.

40. Zauważam ponadto, że art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 odnosi się do „kryteriów selekcji i warunków rekrutacji”, które moim zdaniem mogą obejmować dostęp do działalności zawodowej zapewniany w drodze wyborów. Moim zdaniem okoliczność, że dostęp do stanowiska przewodniczącego organizacji pracowników odbywa się w drodze głosowania, w którym mogą uczestniczyć członkowie zrzeszeni w tej organizacji, nie może wykluczać stosowania tej dyrektywy. Oprócz tego, że dyrektywa nie wprowadza rozróżnienia między sposobami dostępu do zatrudnienia, Trybunał orzekł już, że sposób rekrutacji na stanowisko nie ma znaczenia dla celów stosowania omawianej dyrektywy ( 28 ).

41. Ponadto powołana przez sąd odsyłający okoliczność, że stanowisko przewodniczącego organizacji pracowników wiąże się z pełnieniem obowiązków o charakterze politycznym, wydaje mi się nie mieć znaczenia dla ustalenia, czy dyrektywa 2000/78 znajduje zastosowanie, jak stanowi jej art. 3 ust. 1 lit. a). Nawet bowiem jeżeli pełnienie takich obowiązków mogłoby mieć znaczenie w prawie krajowym ( 29 ), należy podkreślić, że zgodnie z tym przepisem dyrektywa ma zastosowanie „niezależnie od dziedziny działalności”. Ponadto wydaje się, że w razie gdy państwa członkowskie mogą postanowić, że wspomniana dyrektywa nie ma zastosowania do określonej dziedziny działalności, jest to wyraźnie stwierdzone w dyrektywie. Tak jest w przypadku sił zbrojnych, które zgodnie z art. 3 ust. 4 tej dyrektywy mogą być wyłączone z jej zakresu stosowania w odniesieniu do dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność i wiek.

42. W związku z tym moim zdaniem z jasnego sformułowania art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 wynika, że zakres stosowania tej dyrektywy obejmuje przepis wprowadzający granicę wieku, taki jak będący przedmiotem postępowania głównego, jako że przepis ten ustanawia warunek dostępu do stanowiska przewodniczącego organizacji pracowników.

43. Wykładnia, którą można wywieść z brzmienia tego przepisu, znajduje moim zdaniem potwierdzenie w celach, do których zmierza ta dyrektywa.

44. W tej kwestii należy przypomnieć, że dyrektywa 2000/78 została przyjęta na podstawie art. 13 WE – obecnie art. 19 ust. 1 TFUE – który powierza Unii kompetencję do podejmowania środków niezbędnych w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji między innymi ze względu na wiek. Dyrektywa ta zmierza do ustanowienia ogólnych warunków ramowych w celu zapewnienia każdej osobie równego traktowania „w zakresie zatrudnienia i pracy”, oferując jej skuteczną ochronę przed dyskryminacją ze względu na jedną z przyczyn określonych w art. 1 ( 30 ), wśród których znajduje się wiek.

45. W szczególności w motywie 9 dyrektywy 2000/78 podkreślono, że „[z]atrudnienie i praca są podstawowymi elementami mającymi zapewnić równe szanse dla wszystkich i w szerokim zakresie przyczyniają się do pełnego uczestnictwa obywateli w życiu gospodarczym, kulturalnym i społecznym oraz do ich rozwoju”. Podobnie w motywie 11 tej dyrektywy wskazano, że „[d]yskryminacja ze względu [między innymi na wiek] może być przeszkodą w realizacji celów traktatu [FUE], w szczególności w zakresie wysokiego poziomu zatrudnienia i ochrony socjalnej, podnoszenia poziomu i jakości życia, spójności gospodarczej i społecznej, solidarności i swobodnego przepływu osób”.

46. Dyrektywa 2000/78 konkretyzuje zatem w regulowanej przez siebie dziedzinie ogólną zasadę niedyskryminacji, zagwarantowaną obecnie w art. 21 karty ( 31 ).

47. Trybunał orzekł, że w świetle tego celu oraz natury praw, których ochronie służy ta dyrektywa, jak również w świetle podstawowych wartości, które leżą u jej podstaw, pojęcia „warunków dostępu do zatrudnienia [lub pracy]” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. a) tej dyrektywy, który definiuje jej zakres zastosowania, nie można interpretować w sposób zawężający ( 32 ).

48. Celu dyrektywy 2000/78 nie można by osiągnąć, gdyby ochrona przed dyskryminacją w dziedzinie zatrudnienia i pracy zależała od formalnej kwalifikacji stosunku pracy w prawie krajowym lub wyboru podstawy nawiązania stosunku prawnego z daną osobą dokonanego przy jej zatrudnieniu ( 33 ). Podobnie przeszkodą w osiągnięciu tego celu byłoby uzależnienie takiej ochrony od charakteru funkcji wykonywanych na danym stanowisku pracy.

49. Wszystkie te elementy przemawiają moim zdaniem za przyjęciem podejścia, zgodnie z którym granica wieku ustanowiona w statucie organizacji pracowników w odniesieniu do możliwości objęcia stanowiska przewodniczącego tej organizacji wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2000/78, jak stanowi jej art. 3 ust. 1 lit. a).

B. W przedmiocie zakresu stosowania dyrektywy 2000/78, o którym mowa w jej art. 3 ust. 1 lit. d)

50. Uważam, że sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego jest również objęta zakresem stosowania art. 3 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2000/78.

51. Przypominam, że przepis ten odnosi się do „członkostwa i działania w organizacjach pracowników lub pracodawców bądź jakiejkolwiek organizacji, której członkowie wykonują określony zawód, łącznie z korzyściami, jakie dają tego typu organizacje” ( 34 ).

52. Moim zdaniem, gdy osoba taka jak A chce kandydować w wyborach na przewodniczącego organizacji pracowników, stanowi to formę „działania” ( 35 ) lub, innymi słowy, udziału tej osoby w takiej organizacji, w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2000/78.

53. Ten zakres stosowania wspomnianej dyrektywy został przejęty z rozporządzenia Rady (EWG) nr 1612/68 z dnia 15 października 1968 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Wspólnoty ( 36 ).

54. Zgodnie z treścią art. 8 ust. 1 tego rozporządzenia „[p]racownik, który jest obywatelem państwa członkowskiego i jest zatrudniony na terytorium innego państwa członkowskiego, korzysta z prawa do równego traktowania w zakresie przynależności do związków zawodowych i praw związkowych, w tym również prawa do głosowania […]. Ponadto ma on prawo do udziału w organach reprezentacji pracowniczej w przedsiębiorstwie” ( 37 ).

55. W kontekście wspomnianego rozporządzenia prawo do członkostwa i działania obejmuje prawo do wybierania lub bycia wybieranym ( 38 ).

56. Artykuł 8 akapit pierwszy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii ( 39 ) odnosi się wyraźnie do „zajmowania stanowisk administracyjnych i kierowniczych w związku zawodowym”.

57. Względy te skłaniają mnie do stwierdzenia, że pojęcie „działania” należy rozumieć jako odnoszące się w szczególności do zajmowania stanowisk administracyjnych lub kierowniczych w związku zawodowym. Nie widzę powodów, dla których zasada równego traktowania miałaby mieć zastosowanie do takiego zajmowania stanowisk w odniesieniu do swobodnego przepływu pracowników, a nie w zakresie zwalczania dyskryminacji ze względu na wiek.

58. Na rozprawie Komisja wskazała, że jej zdaniem art. 3 ust. 1 lit. d) dyrektywy 2000/78 odnosi się do przypadku, w którym pracodawca ustala ograniczenia w zakresie uczestnictwa pracowników w organizacjach pracowników. Moim zdaniem Komisja przyjmuje zawężającą wykładnię tego przepisu, której wcale nie nakazuje jego brzmienie. Uważam bowiem, że brzmienie tego przepisu nie wyklucza, by środek ustanawiający takie ograniczenia mógł pochodzić od samej tej organizacji, a w szczególności z jej statutu.

C. Uwagi końcowe w przedmiocie zgodności proponowanej wykładni z wolnością zrzeszania się

59. Na poparcie swojego stanowiska wykluczającego możliwość zastosowania dyrektywy 2000/78 w odniesieniu do wyboru przewodniczącego organizacji pracowników FH wskazała podczas rozprawy, że dyrektywę tę należy interpretować zgodnie z art. 3 ust. 1 Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) z dnia 9 lipca 1948 r. dotyczącej wolności związkowej i ochrony praw związkowych, z której wynika, że związki zawodowe mają prawo swobodnego wybierania swoich przedstawicieli ( 40 ). Formułując ten argument, FH pomija jednak okoliczność, że dyrektywa ta stanowi wyraz w prawie Unii ogólnej zasady zakazu dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i pracy, która jest chroniona na mocy innej konwencji MOP, a mianowicie konwencji nr 111 z dnia 20 czerwca 1951 r. dotyczącej dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu, wspomnianej w motywie 4 tej dyrektywy. Istnienie tych dwóch konwencji świadczy o tym, że swoboda związków zawodowych w odniesieniu do wyboru ich przedstawicieli musi iść w parze z zakazem dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i pracy.

60. Jednakże argumentacja FH sprowadza się w rzeczywistości do twierdzenia, że swoboda ta powinna mieć pierwszeństwo przed zakazem dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i pracy. Innymi słowy, podejście polegające na objęciu zakresem stosowania dyrektywy 2000/78 wyboru przewodniczącego organizacji pracowników byłoby niezgodne ze swobodą wyboru przedstawicieli przez związki zawodowe, która stanowi element wolności zrzeszania się w dziedzinie związków zawodowych, ustanowionej w art. 12 ust. 1 karty ( 41 ).

61. Moim zdaniem takiej argumentacji nie można uwzględnić. Swoboda związków zawodowych w zakresie wyboru ich przedstawicieli nie może bowiem dawać im czeku in blanco na przyjmowanie w ich statutach środków, które mogłyby prowadzić do dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i pracy.

62. W tym względzie jestem zdania, że Trybunał powinien zastosować przez analogię rozumowanie, które przyjął w odniesieniu do wolności wypowiedzi w wyroku z dnia 23 kwietnia 2020 r., Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI ( 42 ).

63. Tym samym wykładni, zgodnie z którą wybór na stanowisko przewodniczącego organizacji pracowników jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 2000/78, nie można podważać poprzez przywołane przez FH podczas rozprawy ewentualne ograniczenie wolności zrzeszania się, które wykładnia taka mogłaby spowodować.

64. Jak bowiem wynika z art. 52 ust. 1 karty, wolność zrzeszania się nie jest prawem absolutnym, a korzystanie z niej może podlegać ograniczeniom, pod warunkiem że ograniczenia te są przewidziane ustawą i szanują istotę tego prawa oraz zasadę proporcjonalności, mianowicie są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób.

65. Otóż tak jest w niniejszej sprawie, bowiem ograniczenia wykonywania wolności zrzeszania się mogące wynikać z dyrektywy 2000/78 są przewidziane ustawą, jako że wynikają bezpośrednio z tej dyrektywy.

66. Ponadto ograniczenia te szanują istotę wolności zrzeszania się, ponieważ stosuje się je wyłącznie po to, by osiągnąć cele wspomnianej dyrektywy, mianowicie zagwarantować zasadę równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy oraz realizację wysokiego poziomu zatrudnienia i ochrony socjalnej. Są one zatem uzasadnione tymi celami.

67. Ograniczenia takie są również zgodne z zasadą proporcjonalności, ponieważ podlegające zakazowi przyczyny dyskryminacji są wymienione w art. 1 dyrektywy 2000/78, której zakres stosowania, zarówno przedmiotowy, jak i podmiotowy, jest zakreślony w art. 3 tej dyrektywy, a ingerencja – poprzez zakazanie wyłącznie postanowień statutu organizacji pracowników stanowiących dyskryminację w dziedzinie zatrudnienia lub pracy – w wykonywanie wolności zrzeszania się nie wykracza poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów rzeczonej dyrektywy.

68. Ponadto ograniczenia wykonywania wolności zrzeszania się wynikające z dyrektywy 2000/78 są konieczne w celu zagwarantowania praw w dziedzinie zatrudnienia i pracy przysługujących osobom należącym do grup, których dotyczy jedna z przyczyn wymienionych w art. 1 tej dyrektywy.

69. W szczególności, gdyby – wbrew proponowanej przeze mnie wykładni art. 3 ust. 1 lit. a) i d) dyrektywy 2000/78 – przepisy uniemożliwiające niektórym kategoriom osób kandydowanie w wyborach na stanowisko przewodniczącego organizacji pracowników wykraczały poza zakres przedmiotowy tej dyrektywy między innymi z tego powodu, że stanowisko to wiąże się z obowiązkami o charakterze politycznym, ograniczenia w dostępie do takiego stanowiska przewodniczącego byłyby możliwe z każdego z powodów chronionych przez wspomnianą dyrektywę. Wykluczyłoby to cały szereg zawodów wykonywanych w ramach organizacji pracowników z ochrony zapewnianej przez tę dyrektywę w zakresie zatrudnienia i pracy.

70. Dodam, że gdyby przyjąć taki pogląd, oznaczałoby to, że w statucie związku zawodowego można by powoływać się między innymi na wyznanie lub orientację seksualną danej osoby po to, aby uniemożliwić jej kandydowanie na przewodniczącego tej organizacji. Widać zatem, do jakich wypaczeń mogłaby prowadzić zawężająca koncepcja zakresu stosowania dyrektywy 2000/78.

71. Wreszcie, wydaje mi się co najmniej paradoksalne, że organizacja, której misją jest ochrona praw pracowników, broni zawężającej koncepcji zakresu stosowania normy mającej na celu zwalczanie dyskryminacji w odniesieniu do zatrudnienia i pracy.

72. W świetle powyższego uważam, że przepis statutu organizacji pracowników, który ogranicza możliwość ubiegania się o stanowisko przewodniczącego tej organizacji do osób, które nie osiągnęły określonego wieku, nie może znaleźć się poza ustanowionym dyrektywą 2000/78 systemem zwalczania dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia i pracy. Przepis taki jest objęty zatem przedmiotowym zakresem stosowania tej dyrektywy zgodnie z definicją zawartą w jej art. 3 ust. 1 lit. a) i d).

V. Wnioski

73. W świetle powyższego proponuję zatem Trybunałowi, by na pytanie przedstawione przez Østre Landsret (sąd apelacyjny regionu wschodniego, Dania) odpowiedział następująco: Artykuł 3 ust. 1 lit. a) i d) dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy należy interpretować w ten sposób, że granica wieku ustanowiona w statucie organizacji pracowników w odniesieniu do możliwości objęcia stanowiska przewodniczącego tej organizacji jest objęta zakresem stosowania tej dyrektywy.

( 1 ) Język oryginału: francuski.

( 2 ) Dz.U. 2000, L 303, s. 16.

( 3 ) Według kursu z dnia 22 czerwca 2016 r.

( 4 ) Czyli komisja ds. równego traktowania, działająca w charakterze pełnomocnika A w sporze w postępowaniu głównym.

( 5 ) Według kursu z dnia 27 października 2009 r.

( 6 ) W brzmieniu wynikającym z zarządzenia w sprawie ujednolicenia nr 81 z dnia 3 lutego 2009 r., ze zmianami.

( 7 ) W brzmieniu wynikającym z zarządzenia w sprawie ujednolicenia nr 1177 z dnia 9 października 2015 r., ze zmianami.

( 8 ) Zwanej dalej „kartą”.

( 9 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 19 lipca 2017 r., Abercrombie & Fitch Italia (C‑143/16, EU:C:2017:566, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 10 ) Zobacz wyrok z dnia 23 kwietnia 2020 r., Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289, pkt 31 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 11 ) Zobacz wyrok z dnia 23 kwietnia 2020 r., Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 12 ) Zobacz wyrok z dnia 23 kwietnia 2020 r., Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289, pkt 33).

( 13 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 28 lipca 2016 r.Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 14 ) Zobacz wyrok z dnia 28 lipca 2016 r., Kratzer (C‑423/15, EU:C:2016:604, pkt 29, 35). Artykuł 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78 należy zatem interpretować w ten sposób, że sytuacja, w której osoba, ubiegając się o stanowisko, zmierza do uzyskania nie tego stanowiska, lecz jedynie formalnego statusu kandydata wyłącznie w celu dochodzenia odszkodowania, nie jest objęta pojęciem „dostępu do zatrudnienia lub wykonywania zawodu” w rozumieniu tych przepisów i jeśli przesłanki wymagane na mocy prawa Unii są spełnione, może zostać uznana za nadużycie prawa (pkt 44 i sentencja tego wyroku).

( 15 ) Zobacz wyrok z dnia 12 stycznia 2010 r., Wolf (C‑229/08, EU:C:2010:3).

( 16 ) Zobacz wyrok z dnia 12 stycznia 2010 r., Petersen (C‑341/08, EU:C:2010:4). W wyroku tym Trybunał orzekł, że rozpatrywane uregulowanie dotyczy także „warunków zatrudnienia i pracy” w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. c) dyrektywy 2000/78 (pkt 33).

( 17 ) Terminy „zatrudnienie”, „samozatrudnienie” i „praca” używane na przykład w języku hiszpańskim to „empleo”, „actividad por cuenta propia” oraz „ejercicio profesional”, a w języku angielskim to „employment”, „self-employment” oraz „occupation”.

( 18 ) Zobacz w odniesieniu do dyrektywy 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy (Dz.U. 2006, L 204, s. 23) wyrok z dnia 16 lipca 2015 r., Maïstrellis (C‑222/14, EU:C:2015:473, pkt 42).

( 19 ) COM(1999) 565 wersja ostateczna.

( 20 ) Wyróżnienie własne.

( 21 ) Zobacz pkt 13 i 14 niniejszej opinii.

( 22 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 16 lipca 2020 r., Governo della Repubblica italiana (Status włoskich sędziów pokoju) (C‑658/18, EU:C:2020:572, pkt 94 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 23 ) Zobacz w szczególności wyroki: z dnia 1 października 2015 r., O (C‑432/14, EU:C:2015:643, pkt 22–27); a także z dnia 19 lipca 2017 r., Abercrombie & Fitch Italia (C‑143/16, EU:C:2017:566, pkt 19–23). Zobacz także opinia rzecznika generalnego A. Rantosa w sprawie HR Rail (C‑485/20, EU:C:2021:916, pkt 48), który na podstawie tego ostatniego wyroku stwierdził, że pojęcie „pracownika” w rozumieniu dyrektywy 2000/78 jest takie samo jak w rozumieniu art. 45 TFUE.

( 24 ) Zobacz wyrok z dnia 14 grudnia 1995 r., Megner i Scheffel (C‑444/93, EU:C:1995:442, pkt 20).

( 25 ) W tym względzie interesujące jest przeprowadzenie paraleli z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, zgodnie z którym „ogół przepisów traktatu dotyczących swobodnego przepływu osób służy ułatwieniu obywatelom Unii wykonywania wszelkiego rodzaju działalności zawodowej na terytorium Unii”: zob. w szczególności wyrok z dnia 11 listopada 2021 r., MH i ILA (Uprawnienia emerytalne w przypadku upadłości) (C‑168/20, EU:C:2021:907, pkt 86 i przytoczone tam orzecznictwo). Wyróżnienie własne.

( 26 ) Mianowicie art. 13 WE, obecnie art. 19 ust. 1 TFUE.

( 27 ) Wyróżnienie własne.

( 28 ) Zobacz podobnie wyrok z dnia 25 kwietnia 2013 r., Asociația Accept (C‑81/12, EU:C:2013:275, pkt 45).

( 29 ) Wydaje się, że w prawie duńskim istnieje rozróżnienie między personelem pełniącym obowiązki polityczne a pozostałymi członkami personelu organizacji związkowej, przy czym ci pierwsi nie podlegają ustawie o pracownikach.

( 30 ) Zobacz w odniesieniu do niepełnosprawności wyrok z dnia 15 lipca 2021 r., Tartu Vangla (C‑795/19, EU:C:2021:606, pkt 26 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 31 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 23 kwietnia 2020 r., Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289, pkt 38 i przytoczone tam orzecznictwo).

( 32 ) Zobacz w szczególności wyrok z dnia 23 kwietnia 2020 r., Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). W pkt 58 tego wyroku Trybunał orzekł, że „pojęcie »warunków dostępu do zatrudnienia [lub pracy]«, zawarte w art. 3 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2000/78, należy interpretować w ten sposób, że pojęcie to obejmuje oświadczenia złożone w trakcie programu audiowizualnego przez osobę, która twierdzi, że nigdy nie zatrudniłaby i nie dopuściła do pracy w swoim przedsiębiorstwie osób o określonej orientacji seksualnej, nawet jeżeli nie toczyła się ani nie była planowana żadna procedura rekrutacyjna, pod warunkiem że związek między tymi oświadczeniami i warunkami dostępu do zatrudnienia lub pracy w tym przedsiębiorstwie nie jest hipotetyczny”.

( 33 ) Zobacz analogicznie wyrok z dnia 11 listopada 2010 r., Danosa (C‑232/09, EU:C:2010:674, pkt 69), który wskazuje, że ochrona zapewniona przez dyrektywy dotyczące zwalczania dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia i pracy jest skierowana do jednostek w zakresie wykraczającym poza sam ich status „pracowników” w rozumieniu prawa Unii. Z pkt 64 i następnych tego wyroku wynika bowiem, że sytuacja osoby będącej członkiem zarządu spółki kapitałowej, którą odwołano, gdy była w ciąży, powinna być rozpatrywana z punktu widzenia zakazu dyskryminacji ze względu na płeć, w razie gdyby osoba ta nie mogła, biorąc pod uwagę charakter wykonywanej działalności i ramy, w których jest ona wykonywana, powołać się na swój status „pracownicy w ciąży” w rozumieniu dyrektywy Rady 92/85/EWG z dnia 19 października 1992 r. w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły, i pracownic karmiących piersią (dziesiątej dyrektywy szczegółowej w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (Dz.U. 1992, L 348, s. 1).

( 34 ) Wyróżnienie własne.

( 35 ) Odpowiednio „participación”, „Mitwirkung” i „involvement” w językach hiszpańskim, niemieckim i angielskim.

( 36 ) Dz.U. 1968, L 257, s. 2. Zobacz w tym względzie D. Martin, Article 3 – Champ d’application, w: Directive 2000/78 portant création d’un cadre général en faveur de l’égalité de traitement en matière d’emploi et de travail: Commentaire article par article, Bruxelles, Bruylant 2020, s. 85–106, w szczególności s. 98.

( 37 ) Wyróżnienie własne.

( 38 ) Zobacz w odniesieniu do uregulowania państwa członkowskiego wykluczającego pracowników będących obywatelami innych państw członkowskich i zatrudnionych w tym państwie członkowskim z prawa do wybierania lub bycia wybieranym w wyborach do izb zawodowych wyrok z dnia 18 maja 1994 r., Komisja/Luksemburg (C‑118/92, EU:C:1994:198). Zobacz także, w odniesieniu do regulacji krajowej pozbawiającej pracowników zagranicznych prawa do głosowania w wyborach członków izby zawodowej, do której przynależność jest obowiązkowa i na którą muszą uiszczać składki, mającej za zadanie obronę interesów zrzeszonych pracowników i wykonującej funkcje doradcze w dziedzinie ustawodawstwa, wyrok z dnia 4 lipca 1991 r., ASTI (C‑213/90, EU:C:1991:291). Na podstawie tych wyroków Trybunał, dokonując wykładni art. 10 ust. 1 decyzji nr 1/80 z dnia 19 września 1980 r. w sprawie rozwoju stowarzyszenia, przyjętej przez Radę Stowarzyszenia utworzoną na mocy Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Europejską Wspólnotą Gospodarczą a Turcją, rozumiał prawo do bycia wybieranym do zgromadzenia plenarnego organu reprezentującego i broniącego interesów pracowników jako odnoszące się do „warunków pracy” pracowników tureckich: zob. wyrok z dnia 8 maja 2003 r., Wählergruppe Gemeinsam (C‑171/01, EU:C:2003:260), i opinia rzecznika generalnego F.G. Jacobsa w sprawie Wählergruppe Gemeinsam (C‑171/01, EU:C:2002:758, pkt 42–46). Zobacz także wyrok z dnia 16 września 2004 r., Komisja/Austria (C‑465/01, EU:C:2004:530). Skoro dyrektywa 2000/78 w art. 3 ust. 1 lit. d) zawiera szczególny przepis dotyczący działania w organizacji pracowników, nie uważam za celowe badania sytuacji w postępowaniu głównym również w świetle art. 3 ust. 1 lit. c) tej dyrektywy, z którego wynika, iż dyrektywa ta ma zastosowanie do „warunków zatrudnienia i pracy”.

( 39 ) Dz.U. 2011, L 141, s. 1.

( 40 ) Przepis ten stanowi, że „[o]rganizacje pracowników i pracodawców mają prawo opracowywania swych statutów i regulaminów wewnętrznych, swobodnego wybierania swych przedstawicieli, powoływania swego zarządu, działalności oraz układania swego programu działania”.

( 41 ) Prawo do rokowań i działań zbiorowych jest z kolei ustanowione w art. 28 karty.

( 42 ) C‑507/18, EU:C:2020:289.