OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

CHRISTINE STIX‑HACKL

przedstawiona w dniu 26 stycznia 2006 r.( )

Sprawa C‑377/03

Komisja Wspólnot Europejskich

przeciwko

Królestwu Belgii

Postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego – Środki własne Wspólnoty – Niezwolnione karnety TIR – Zwłoka we wpisie środków własnych na rachunek Komisji

I – Wprowadzenie

1. W niniejszej skardze o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego Komisja wnosi o stwierdzenie, że

– nie dokonując w sposób systematyczny zwolnienia niektórych dokumentów tranzytu (karnetu TIR), w wyniku czego wynikające z nich środki własne nie zostały w prawidłowy sposób zaksięgowane ani udostępnione Komisji w odpowiednim terminie,

– nie powiadamiając Komisji o wszystkich innych niekwestionowanych kwotach należności celnych, z którymi postąpiono w podobny sposób (wpis na rachunek B zamiast wpisu na rachunek A) w odniesieniu do niezwolnienia przez belgijskich celników od 1996 r. karnetów TIR,

– odmawiając zapłacenia odsetek za zwłokę od należnych Komisji kwot,

Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 6, 9, 10 i 11 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 1150/2000 z dnia 22 maja 2000 r.( ) (zwanego dalej „rozporządzeniem w sprawie systemu środków własnych”) wykonującego decyzję 94/728/WE, Euratom w sprawie systemu środków własnych Wspólnot( ), które od dnia 31 maja 2000 r. uchyliło i zastąpiło mające taki sam przedmiot rozporządzenie Rady (EWG, Euratom) nr 1552/89 z dnia 29 maja 1989 r.( ) wykonujące decyzję 88/376/EWG, Euratom w sprawie systemu środków własnych Wspólnot( ).

2. Niniejsze postępowanie dotyczy ustalenia, zaksięgowania i udostępnienia środków własnych pochodzących z tranzytowej procedury celnej z zastosowaniem karnetów TIR (zwanej dalej „procedurą TIR”) i z tego względu pozostaje w ścisłym związku merytorycznym ze sprawą C‑105/02( ), w której przedstawiłam moją opinię w dniu 8 grudnia 2005 r. Mimo różnic istniejących między niniejszą sprawą a sprawą C‑105/02 w odniesieniu do konkretnych zarzutów i zaniechań, w odniesieniu do ogólnego kontekstu prawnego i faktycznego niniejszego postępowania – w celu przedstawienia całościowego obrazu problematyki księgowania środków własnych, procedury TIR oraz jej załamania – można odwołać się do moich rozważań zawartych w rzeczonej opinii( ). O ile w dalszej części opinii dostrzegalne będą podobieństwa między obiema sprawami, w odpowiednim miejscu odeślę również do rzeczonej opinii.

II – Ramy prawne

A – Rozporządzenie w sprawie systemu środków własnych

3. W swojej skardze Komisja powołała się na rozporządzenie nr 1150/2000, które z dniem 31 maja 2000 r. uchyliło i zastąpiło rozporządzenie Rady nr 1552/89 mające zastosowanie w okresie właściwym dla okoliczności faktycznych niniejszej sprawy. Ze względu na to, że z jednej strony zarówno treść, jak i numeracja przywołanych artykułów 6, 9, 10 oraz 11 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych w różnych wersjach rozporządzenia zasadniczo nie uległa zmianie i w związku z tym nie powstały problemy dotyczące prawa do obrony przysługującego pozwanemu państwu członkowskiemu, a z drugiej strony zgodnie z orzecznictwem Trybunału wystąpienie uchybienia powinno być oceniane przy uwzględnieniu prawodawstwa wspólnotowego obowiązującego w chwili upływu terminu nałożonego przez Komisję na dane państwo członkowskie( ), Komisja może w niniejszej sprawie wnosić o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom ciążącym na mocy rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, opierając się na przepisach w brzmieniu nadanym rozporządzeniem nr 1150/2000( ).

4. Należy jednak uzupełnić, że w niniejszej sprawie nawiążę do zobowiązania do ustalenia należności określonego w art. 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych jako poniekąd kwestii wstępnej w odniesieniu do prawidłowego zaksięgowania i wpisu środków własnych. Wprawdzie przepis ten w brzmieniu nadanym rozporządzeniem nr 1552/89 również został wiernie przejęty przez rozporządzenie nr 1150/2000, to jednak artykuł ten został zmieniony już ze skutkiem od dnia 14 lipca 1996 r. na mocy rozporządzenia Rady (Euratom, WE) nr 1355/96 z dnia 8 lipca 1996 r.( ). Zatem w okresie, w którym powstały sporne długi celne, czy też w okresie do dnia 14 lipca 1996 r. kwestia ustalenia środków własnych uregulowana była w następujący sposób:

„Do celów stosowania niniejszego rozporządzenia tytuł Wspólnot do środków własnych, określonych w art. 2 ust. 1 lit. a) i b) decyzji 88/376/EWG, Euratom jest ustalony z chwilą powiadomienia dłużnika o wysokości należnej kwoty przez właściwy organ państwa członkowskiego. Powiadomienia dokonuje się z chwilą, gdy dłużnik jest znany, a należna kwota może być naliczona przez właściwe organy administracyjne, z uwzględnieniem wszystkich przepisów wspólnotowych obowiązujących w tej dziedzinie”.

5. W odniesieniu do oceny postępowania władz belgijskich dotyczącego ustalenia omawianych karnetów TIR pochodzących z lat 1992–1994, w szczególności w odniesieniu do kwestii daty ustalenia, zastosowanie znajdowałoby co do zasady rozporządzenie nr 1552/89 w wersji pierwotnej, w każdym razie zgodnie z zasadą, że generalnie przepisy proceduralne mają zastosowanie do wszystkich postępowań zawisłych w momencie ich wejścia w życie( ), do momentu wejścia w życie zmiany wprowadzonej na mocy rozporządzenia nr 1355/96 w dniu 14 lipca 1996 r.

6. O ile nie powołam się na odmienne przepisy, poniższe rozważania odnosić się będą w myśl żądań skargi do rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych w brzmieniu nadanym rozporządzeniem nr 1150/2000, którego przepisy mające znaczenie w sprawie przytoczone są poniżej.

7. W odniesieniu do ustalenia tytułu dochodów budżetowych Wspólnoty art. 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych przewiduje:

„1. Do celów stosowania niniejszego rozporządzenia tytuł Wspólnot do środków własnych, określonych w art. 2 ust. 1 lit. a) i b) decyzji 94/728/WE, Euratom jest ustalony, gdy zostały spełnione warunki przewidziane w regulacjach celnych dotyczących wpisu tytułu dochodów budżetowych w rachunkach i powiadamiania dłużnika.

2. Datą ustalenia tytułu, określoną w ust. 1 jest data wpisu do księgi rachunkowej przewidzianej w regulacjach celnych”.

8. Artykuł 6 ust. 1 i 3 lit. a) i b) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych dotyczący zaksięgowania środków własnych brzmi:

„1. Rachunki dotyczące środków własnych prowadzone [są] przez Skarb każdego państwa członkowskiego lub organ wyznaczony przez każde państwo członkowskie i z podziałem na rodzaj środków.

[…]

3. a) Z zastrzeżeniem lit. b) niniejszego ustępu, tytuły dochodów budżetowych ustalone zgodnie z art. 2 są wpisywane w rachunkach najpóźniej pierwszego dnia roboczego po 19. dniu drugiego miesiąca następującego po miesiącu, w którym tytuł dochodów budżetowych został ustalony.

b) Ustalone tytuły dochodów budżetowych nieuwzględnione w rachunkach określonych w lit. a) ze względu na to, że nie zostały jeszcze uzyskane ani nie przewidziano zabezpieczenia, wykazywane są na odrębnych rachunkach w terminie ustanowionym w lit. a). Państwa członkowskie mogą przyjąć tę procedurę, jeżeli ustalone tytuły dochodów budżetowych, w odniesieniu do których zabezpieczenie zostało przewidziane, są kwestionowane oraz mogą podlegać zmianie w wyniku rozstrzygnięcia sporu, który powstał”.

9. W odniesieniu do terminu udostępnienia środków własnych art. 10 ust. 1 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych stanowi:

„1. Po potrąceniu 10% tytułem kosztów poboru zgodnie z art. 2 ust. 3 decyzji 94/728/WE, Euratom wpis środków własnych, określonych w art. 2 ust. 1 lit. a) i b) tej decyzji dokonywany jest najpóźniej w pierwszym dniu roboczym po 19. dniu drugiego miesiąca następującego po miesiącu, w którym tytuł dochodów budżetowych został ustalony zgodnie z art. 2 niniejszego rozporządzenia.

Jednakże w odniesieniu do tytułów dochodów budżetowych wykazanych na odrębnych rachunkach na mocy art. 6 ust. 2 lit. b) wpis musi być dokonany najpóźniej w pierwszym dniu roboczym następującym po 19. dniu drugiego miesiąca następującego po miesiącu, w którym tytułów dochodów budżetowych zostały uzyskane [w którym kwoty odpowiadające tytułom dochodów budżetowych zostały uzyskane]”.

B – Konwencja TIR

10. Podstawą tranzytowej procedury celnej z zastosowaniem karnetów TIR jest konwencja celna dotycząca międzynarodowego przewozu towarów z zastosowaniem karnetów TIR podpisana w dniu 14 listopada 1975 r. w Genewie (zwana dalej „konwencją TIR”), której umawiającymi się stronami są między innymi Królestwo Belgii oraz Wspólnota Europejska( ).

11. Rozdział II konwencji TIR, w którym uregulowane jest wydawanie karnetów TIR oraz odpowiedzialność stowarzyszeń poręczających, zawiera między innymi następujące postanowienia:

„Artykuł 8

1. Stowarzyszenie poręczające zobowiąże się do uiszczenia należnych opłat i podatków przywozowych lub wywozowych, zwiększonych ewentualnie o odsetki za zwłokę, które mogą się należeć na mocy ustaw i przepisów celnych państwa, w którym ujawniono nieprawidłowość odnoszącą się do operacji TIR. Będzie ono zobowiązane do zapłacenia tych kwot na zasadzie odpowiedzialności wspólnej i solidarnej z osobami, od których należne są te kwoty.

2. Jeżeli ustawy i przepisy Umawiającej się Strony nie przewidują uiszczania opłat i podatków przywozowych lub wywozowych w przypadkach określonych w ustępie 1, stowarzyszenie poręczające zobowiąże się do zapłacenia, na tych samych warunkach, kwoty równej opłatom i podatkom przywozowym lub wywozowym, zwiększonym o jakiekolwiek odsetki za zwłokę.

3. Każda Umawiająca się Strona określi maksymalną wysokość kwot od jednego karnetu TIR, których można żądać od stowarzyszenia poręczającego na podstawie postanowień ustępów 1 i 2.

4. Odpowiedzialność stowarzyszenia poręczającego w stosunku do władz państwa, w którym się znajduje wyjściowy urząd celny, rozpoczyna się od chwili, gdy karnet TIR został przyjęty przez urząd celny. W następnych państwach, przez które prowadzi trasa przewozu towarów zgodnie z procedurą TIR, odpowiedzialność ta rozpoczyna się od chwili wwozu towarów bądź – w razie zawieszenia operacji TIR stosownie do postanowień ustępów 1 i 2 artykułu 26 – od chwili, gdy karnet TIR został przyjęty przez urząd celny, w którym operacja TIR zostaje wznowiona.

5. Odpowiedzialność stowarzyszenia poręczającego będzie obejmować nie tylko towary wyszczególnione w karnecie TIR, lecz także towary, które – jakkolwiek nie są wyszczególnione w tym karnecie – znajdują się pod zamknięciem celnym w części pojazdu drogowego albo w kontenerze. Nie będzie ona obejmować żadnych innych towarów.

6. W celu ustalenia opłat i podatków wymienionych w ustępach 1 i 2 dane dotyczące towarów zawarte w karnecie TIR uważane będą za ważne do czasu przedstawienia dowodu przeciwnego.

7. Gdy kwoty wymienione w ustępach 1 i 2 staną się wymagalne, właściwe władze powinny, w miarę możliwości, przed skierowaniem roszczenia do stowarzyszenia poręczającego zażądać ich zapłaty od osoby lub osób, od której lub których kwoty bezpośrednio się należą”.

12. Artykuł 11 konwencji TIR określa procedurę w związku z niezwolnionymi lub zwolnionymi z zastrzeżeniem karnetami TIR, co następuje:

„1. Gdy karnet TIR nie został zwolniony lub gdy zwolnienie karnetu TIR zawiera zastrzeżenia, właściwe władze nie będą miały prawa żądać od stowarzyszenia poręczającego uiszczenia kwot wymienionych w ustępach 1 i 2 artykułu 8, jeżeli w terminie jednego roku, licząc od dnia przyjęcia karnetu TIR przez te władze, nie zawiadomiły one na piśmie stowarzyszenia o niezwolnieniu lub zwolnieniu z zastrzeżeniami. Postanowienie to będzie miało zastosowanie również w razie zwolnienia uzyskanego podstępem lub przez nadużycie, lecz wówczas termin będzie dwuletni.

2. Żądanie uiszczenia kwot wymienionych w ustępach 1 i 2 artykułu 8 powinno być skierowane do stowarzyszenia poręczającego nie wcześniej niż z upływem trzech miesięcy, licząc od dnia, w którym stowarzyszenie to zostało powiadomione o niezwolnieniu karnetu TIR, zwolnieniu z zastrzeżeniami lub zwolnieniu uzyskanym podstępem lub przez nadużycie, i nie później niż w terminie dwóch lat, licząc od tego samego dnia. Jednakże w przypadkach, które w wymienionym terminie dwóch lat będą przedmiotem postępowania sądowego, żądanie to powinno być skierowane w terminie jednego roku, licząc od dnia, w którym orzeczenie sądu stało się prawomocne.

3. Dla uiszczenia żądanych kwot stowarzyszenie poręczające będzie rozporządzać trzymiesięcznym terminem, licząc od dnia skierowania do niego żądania zapłaty. Stowarzyszenie otrzyma zwrot uiszczonych kwot, jeżeli w terminie dwóch lat od dnia skierowania żądania zapłaty ustalone zostanie w sposób zadowalający władze celne, że w odniesieniu do danej czynności przewozu nie została popełniona żadna nieprawidłowość”.

C – Rozporządzenie wykonawcze do Wspólnotowego kodeksu celnego

13. Podstawą procedury TIR, która zalicza się do zewnętrznej procedury tranzytu, jest, obok konwencji międzynarodowej TIR, na płaszczyźnie prawa wspólnotowego rozporządzenie Komisji (EWG) nr 2454/93 z dnia 2 lipca 1993 r. ustanawiające przepisy w celu wykonania rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 ustanawiającego Wspólnotowy kodeks celny( ) (zwane dalej „rozporządzeniem wykonawczym”), którego podstawą jest z kolei Wspólnotowy kodeks celny( ) (zwany dalej „KC”), i które w art. 451 i nast. zasadniczo przejmuje procedurę określoną w konwencji TIR lub zawiera przepisy wykonawcze do tej procedury.

14. Artykuł 454 rozporządzenia wykonawczego stanowi, co następuje:

„1. Niniejszy artykuł stosuje się bez uszczerbku dla przepisów szczególnych konwencji TIR i konwencji ATA dotyczących odpowiedzialności zrzeszeń gwarantujących (stowarzyszeń poręczających) przy stosowaniu karnetu TIR lub karnetu ATA.

2. Jeżeli podczas lub przy okazji transportu dokonywanego na podstawie karnetu TIR lub tranzytu dokonywanego na podstawie karnetu ATA okaże się, że w określonym państwie członkowskim miało miejsce naruszenie lub nieprawidłowość, to państwo członkowskie, zgodnie z przepisami wspólnotowymi lub krajowymi, pobiera cła i inne opłaty, które mogą być należne, bez uszczerbku dla wszczęcia postępowania karnego.

[…]”.

15. Artykuł 455 stanowi, co następuje:

„1. Jeżeli podczas lub przy okazji transportu dokonywanego na podstawie karnetu TIR lub tranzytu dokonywanego na podstawie karnetu ATA okaże się, że miało miejsce naruszenie lub nieprawidłowość, to organy celne powiadamiają posiadacza karnetu TIR lub karnetu ATA oraz zrzeszenie gwarantujące w terminie przewidzianym, w zależności od przypadku, w art. 11 ust. 1 konwencji TIR lub art. 6 ust. 4 konwencji ATA.

2. Dowód na prawidłowość czynności dokonanej na podstawie karnetu TIR lub karnetu ATA w rozumieniu art. 454 ust. 3 akapit pierwszy jest dostarczany w terminie przewidzianym, w zależności od przypadku, w art. 11 ust. 2 konwencji TIR lub art. 7 ust. 1 i 2 konwencji ATA.

[…]”.

III – Postępowanie poprzedzające wniesienie skargi

16. Komisja wszczęła niniejsze postępowanie przede wszystkim w oparciu o dwie kontrole środków własnych przeprowadzone w Belgii w listopadzie 1996 r. oraz w grudniu 1997 r., a które zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Komisję ujawniły nieprawidłowości w ustalaniu, księgowaniu oraz wpisie środków własnych Wspólnoty pochodzących z procedury TIR, których skutkiem była zwłoka w udostępnieniu tych środków własnych.

17. O powyższych nieprawidłowościach – w szczególności o zwłoce w zapisaniu na rachunku B ustalonych należności celnych pochodzących z niezwolnionych karnetów TIR w większości badanych przypadków – stwierdzonych w ramach kontroli środków własnych przeprowadzonej w 1996 r., władze belgijskie ponownie powiadomiono w maju 1999 r., po przesłaniu sprawozdań z kontroli.

18. Jeżeli chodzi o nieprawidłowości stwierdzone w wyniku kontroli środków własnych przeprowadzonej w 1997 r., zgodnie ze sprawozdaniem z kontroli władze belgijskie nie dokonały zaksięgowania ustalonych kwot odnoszących się do niektórych niezwolnionych karnetów TIR, mimo że były one poręczone i niekwestionowane. Zostały one zapisane na rachunku B dopiero po przeprowadzeniu kontroli środków własnych ze wskazaniem na zakwestionowanie przez krajowe stowarzyszenie poręczające [podjętych przeciwko niemu] środków zmierzających do ściągnięcia należności.

19. Komisja, będąc zdania, że powyższe kwoty nie stanowią kwestionowanych długów celnych, pismem z dnia 2 lutego 2000 r. wezwała władze belgijskie do zapisania odpowiednich kwot na rachunku A, a ponadto do przekazania jej wykazu wszystkich w okresie od 1 stycznia 1995 r. do 1 grudnia 1997 r. niezwolnionych karnetów TIR oraz objaśnień dotyczących ich ustalenia i księgowania.

20. W odpowiedzi z dnia 12 lutego 2001 r. dotyczącej kontroli z 1996 r. oraz w odpowiedzi z dnia 31 maja 2000 r. dotyczącej kontroli środków własnych z 1997 r. władze belgijskie zakwestionowały zarzuty i argumenty Komisji.

21. Ponieważ Komisja nadal podtrzymywała swoje stanowisko, zgodnie z którym postępowanie władz belgijskich w kontrolowanych przypadkach naruszało przepisy dotyczące środków własnych, w wezwaniu do usunięcia naruszenia z dnia 23 października 2001 r. Komisja ponownie przedstawiła to stanowisko władzom belgijskim, które udzieliły odpowiedzi w piśmie z dnia 17 stycznia 2002 r. Władze belgijskie po raz kolejny twierdziły w swojej odpowiedzi między innymi, że długi celne z niezwolnionych karnetów TIR należy uznać za zakwestionowane, a ponadto wskazały na kryzys strukturalny, jaki objął procedurę TIR w latach 1995–1997 ze względu na złożone z końcem 1994 r. wypowiedzenie umowy reasekuracyjnej przez międzynarodową grupę instytucji ubezpieczeniowych.

22. W dniu 26 czerwca 2002 r. Komisja przekazała Królestwu Belgii uzasadnioną opinię. Ze względu na to, że władze belgijskie nie zastosowały się do wezwania Komisji, Komisja wniosła niniejszą skargę.

IV – Badanie skargi

A – W przedmiocie zarzutu pierwszego: nienależyte zwolnienie niektórych karnetów TIR skutkujące nieprawidłowym zaksięgowaniem oraz zwłoką w udostępnieniu środków własnych

1. Dopuszczalność

a) Istotne argumenty stron

23. Rząd belgijski podnosi na wstępie niedopuszczalność skargi w zakresie, w jakim zarzuca ona zwłokę we wpisie kwot na rachunek B. Rząd belgijski twierdzi, że wpisu na rachunek dokonano natychmiast po powiadomieniu o tym problemie władz belgijskich przez Komisję w formie sprawozdania z kontroli środków własnych, a zatem w momencie przesłania uzasadnionej opinii zarzucane naruszenie już nie istniało. W związku z powyższym skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego jest w tym zakresie niedopuszczalna.

24. Komisja kwestionuje powyższą argumentację, twierdząc, że w większości spornych 33 przypadków w 1996 r. władze belgijskie nie zaksięgowały jeszcze żadnych kwot ani na rachunku B, ani na rachunku A, lecz zapisały przedmiotowe kwoty na rachunek B dopiero w grudniu 1997 r. Wobec odmowy przez władze belgijskie udostępnienia dalszych dokumentów nie można też wykluczyć, że zaistniały inne podobne przypadki. Ponadto błędne zapisanie na rachunek B prowadzi do zwłoki w zaksięgowaniu, a zatem należy uiścić odsetki za zwłokę.

b) Ocena

25. W tym przedmiocie należy stwierdzić, że nieprawidłowe zaksięgowanie kwot długu celnego – zarówno opóźnione zapisanie na rachunku A, jak i błędne zapisanie na rachunku B – może prowadzić do naruszenia obowiązku ciążącego na mocy rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych dotyczącego zapisania kwot długu celnego na rachunek Komisji w wyznaczonych terminach oraz że może ono prowadzić do powstania obowiązku zapłaty odsetek za zwłokę.

26. W przypadku gdyby zasadny był zarzut Komisji oparty na nieprawidłowym zaksięgowaniu spornych kwot oraz opóźnieniu w udostępnieniu tych kwot, nie można wykluczyć, że nie wszystkie następstwa uchybienia zobowiązaniom zostały usunięte z upływem terminu wyznaczonego w uzasadnionej opinii, w szczególności poprzez zapłatę wszelkich odsetek za zwłokę na podstawie rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych. Chociaż pojawiająca się w niniejszej sprawie kwestia prawidłowego zaksięgowania lub słusznego zapisania spornych kwot na rachunku B zostanie rozstrzygnięta dopiero w ramach badania zasadności, to w rezultacie istnieje interes prawny w tym, aby stwierdzić zarzucane uchybienie, jeśli miało ono miejsce( ).

27. W związku z tym stoję na stanowisku, że zarzut niedopuszczalności jest bezzasadny.

2. Co do istoty

a) Istotne argumenty stron

28. Komisja podnosi, że w wyniku obu kontroli środków własnych przeprowadzonych w Belgii w listopadzie 1996 r. oraz w grudniu 1997 r. stwierdzone zostały nieprawidłowości w ustalaniu, księgowaniu oraz wpisie środków własnych Wspólnoty. Kontrolowane przypadki pochodzące z lat 1992–1994 nie stanowią przypadków sporadycznych, lecz element stosowanej i ogólnej praktyki. Komisja zarzuca Królestwu Belgii, że nie zapisało ono odpowiednich tytułów na rachunku A – mimo że były one poręczone i niekwestionowane – w terminie wskazanym w art. 6 ust. 3 lit. a) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych i nie wpisało ich na rachunek Komisji.

29. W odniesieniu do przypadków poddanych kontroli w listopadzie 1996 r. Komisja zarzuca konkretnie, że w 20 z 33 kontrolowanych przypadków władze belgijskie zaksięgowały ustalone tytuły pochodzące z niezwolnionych karnetów TIR dopiero rok po przeprowadzeniu kontroli środków własnych. W dwóch przypadkach władze belgijskie uznały naruszenie postanowień dotyczących środków własnych (brak powiadomienia o długu celnym, a zatem jego przedawnienie), jednakże w dalszym ciągu nie udostępniły Komisji odpowiednich kwot.

30. Komisja wskazuje, że tytuły wynikające z licznych karnetów TIR zostały zapisane na rachunku A dopiero po ich zapłaceniu przez krajowe stowarzyszenie poręczające w sierpniu 1999 r. Zgodnie z art. 455 rozporządzenia wykonawczego w związku z art. 11 konwencji TIR władze belgijskie winny były ustalić odpowiednie tytuły najpóźniej 15 miesięcy (12 + 3) po przyjęciu karnetu TIR a następnie zapisać je na rachunku A przed upływem terminu wyznaczonego w art. 6 ust. 3 lit. a) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych. Ze względu na to, że karnety TIR zostały przyjęte w 1993 r., odsetki za zwłokę z tytułu opóźnionego zaksięgowania oraz wpisu stały się wymagalne. W innych przypadkach władze belgijskie nie zapisały tytułów na rachunek A ze względu na to, że krajowe stowarzyszenie poręczające zakwestionowało środki zmierzające do ściągnięcia należności.

31. W odniesieniu do przypadków kontrolowanych w grudniu 1997 r. Komisja zarzuca, że władze belgijskie najpierw nie zaksięgowały tytułów wynikających z niektórych niezwolnionych karnetów TIR, a po przeprowadzeniu kontroli środków własnych błędnie zapisały je na rachunku B ze względu zakwestionowanie przez krajowe stowarzyszenie poręczające środków zmierzających do ściągnięcia należności.

32. Komisja odpiera argumenty, które rząd belgijski przedstawia na uzasadnienie zgodności z prawem kwestionowanych działań.

33. Komisja twierdzi, że opóźnione zaksięgowanie zostało dokonane znacznie po upływie terminów przewidzianych w art. 6 ust. 3 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych w odniesieniu do zapisania na rachunku A, jak i na rachunku B. Rząd belgijski wydaje się twierdzić, że wszystkie sporne dokumenty (72) dotyczą przypadków oszustwa; jednak Komisja dysponuje jedynie informacjami dotyczącymi 33 karnetów TIR będących przedmiotem kontroli przeprowadzonej w 1996 r. W opinii Komisji opóźnienia w odniesieniu do zapisania na rachunku A skutkują zwłoką w przekazaniu danych środków własnych, a tym samym powstaniem odsetek za zwłokę. Władze belgijskie podjęły odpowiednie działania dopiero w kilka lat po powiadomieniu o niezwolnieniu w odniesieniu do zaksięgowania spornych kwot. W szczególności Komisja kwestionuje różne argumenty rządu belgijskiego, zgodnie z którymi sporne tytuły stanowią zakwestionowane tytuły dochodów budżetowych lub tytuły, dla których nie przewidziano zabezpieczenia w rozumieniu art. 6 ust. 3 lit. b) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych. Komisja zaznacza w szczególności, że w niniejszej sprawie kwestia zakwestionowania przez krajowe stowarzyszenie poręczające nie ma znaczenia, bowiem w każdym razie nastąpiło ono dopiero po chwili, gdy sporne tytuły winny były zostać zapisane na rachunku A oraz udostępnione Wspólnocie.

34. Na wstępie rząd belgijski powołuje się na kryzys procedury TIR, w jaki popadła ona na początku lat 90. oraz w jakim znajdowała się w latach 1995–1997 r. przede wszystkim ze względu na wypowiedzenie umowy reasekuracyjnej przez międzynarodową grupę instytucji ubezpieczeniowych z końcem 1994 r., która następnie odmówiła zapłacenia długów celnych powstałych przed 1994 r. Cała dokumentacja celna w niniejszej sprawie dotyczy tego rodzaju długów celnych i jest przedmiotem postępowania arbitrażowego prowadzonego przeciwko międzynarodowej grupie instytucji ubezpieczeniowych, które w 1999 r. doprowadziło do dokonania kilku płatności zapisanych natychmiast na rachunku A. Belgijskie stowarzyszenie poręczające nie wypowiedziało umowy poręczenia, jednakże regularnie odmawiało zapłaty wszelkich należności wynikających z karnetu TIR poręczonych przez pierwotną grupę instytucji ubezpieczeniowych. Wszelkie środki własne, o które chodzi w niniejszej sprawie, pochodziły z 72 karnetów TIR w podstępny sposób (nie)zwolnionych w okresie między czerwcem 1992 r. a listopadem 1994 r. poręczonych przez pierwotną międzynarodową grupę instytucji ubezpieczeniowych.

35. Rząd belgijski podnosi, że nie licząc dwóch karnetów TIR, w odniesieniu do których rząd belgijski przyznał się do zwłoki w wezwaniu do uiszczenia należności celnych, Komisja nie twierdziła, że ustalenia nie dokonano zgodnie z art. 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych. Aby ustalenie było możliwe, muszą zostać spełnione cztery przesłanki, a to zachodzi dopiero w momencie wezwania do zapłaty skierowanego do stowarzyszenia poręczającego. Zgodnie z art. 11 ust. 1 i 2 konwencji TIR państwo członkowskie winne jest skierować wezwanie do uiszczenia kwot w terminie trzech lat a nie 15 miesięcy – państwu członkowskiemu przysługuje rok na zawiadomienie o niezwolnieniu oraz dwa lata na skierowanie wezwania do uiszczenia należności celnych – licząc od przyjęcia karnetu TIR, chyba że chodzi, tak jak w niniejszej sprawie, o karnety TIR zwolnione podstępem, w odniesieniu do których obowiązuje termin czteroletni.

36. W opinii rządu belgijskiego sporne tytuły zostały prawidłowo zapisane na rachunku B. Rząd belgijski kwestionuje twierdzenie, jakoby sporne tytuły stanowiły tytuły dochodów budżetowych, dla których przewidziano zabezpieczenie w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. a) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych. W tym względzie odsyła on do charakteru poręczenia (osobistego) w ramach procedury TIR oraz do odmowy zapłaty przez międzynarodową grupę instytucji ubezpieczeniowych. Dane zabezpieczenie winno być wykonalne w momencie, w którym dłużnik nie ma możliwości zapłaty. W niniejszej sprawie termin zaksięgowania przypadł na okres, w którym międzynarodowa grupa instytucji ubezpieczeniowych już wypowiedziała umowę.

37. Rząd belgijski podnosi dalej, że zakwestionowanie w rozumieniu art. 6 ust. 2 lit. b) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych nie musi być dokonane przez bezpośredniego dłużnika należności celnej. Może go dokonać także stowarzyszenie poręczające. Ponadto zakwestionowanie, w odróżnieniu od stanowiska Komisji, nie musi spełniać rygoru określonej formy. Nie musi ono również nastąpić przed upływem terminu przewidzianego dla zaksięgowania środków własnych.

b) Ocena

i) Uwagi wstępne

38. Abstrahując od trudności wynikających z tego, że w postępowaniu o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego strony postępowania nie zawsze w sposób precyzyjny przedstawiają ramy prawne i faktyczne( ) lub że mające znaczenie uregulowania wspólnotowe dotyczące środków własnych pochodzących z wpływów celnych są dotychczas bardzo nieprecyzyjne lub nawet niejednolite i sprzeczne( ), a ponadto w okresie trwania określonego postępowania dokonywane są częste ich zmiany, szczególna trudność w sprawach takich jak w sprawie niniejszej dotyczącej środków własnych polega, po pierwsze, na wzajemnym ścisłym związku pomiędzy różnymi zobowiązaniami określonymi w rozporządzeniu w sprawie systemy środków własnych, a po drugie, również na wzajemnym stosunku tych zobowiązań wynikających z rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych do zobowiązań wynikających z przepisów dotyczących powstania i poboru różnych środków własnych, w niniejszej sprawie ceł.

39. Także w niniejszej sprawie Komisja powołała się na różne obowiązki wynikające z rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych oraz na wspólnotowe uregulowania dotyczące poboru ceł („nieprawidłowe zwolnienie niektórych karnetów TIR”), tak więc na wstępie należy w pewnej mierze wyjaśnić wyżej wymieniony związek, zwłaszcza że ma on znaczenie w kontekście aspektów koniecznych dla dokonania oceny, czy wystąpiło podniesione przez Komisję uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego.

40. Jeżeli chodzi o obowiązki wynikające z rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, jak podniósł to rząd belgijski, jako najważniejsze należy wymienić: najpierw obowiązek ustalenia przysługujących Wspólnocie tytułów w rozumieniu art. 2, dalej zaksięgowanie tych tytułów zgodnie z art. 6, następnie ich zapisanie na rachunek Komisji zgodnie z art. 9 oraz 10 i wreszcie zapłatę odsetek za zwłokę w przypadku opóźnionego wpisu zgodnie z art. 11 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych. Jeżeli chodzi o wzajemny stosunek tych obowiązków, to obowiązek zapłaty odsetek za zwłokę nawiązuje do zapisania środków własnych na rachunek Komisji. Z kolei zapisanie środków własnych (w terminie) zależy od ustalenia, ale również od ich zaksięgowania przed upływem przewidzianych dla tych operacji terminów.

41. W tym kontekście należy przypomnieć, że w świetle utrwalonego orzecznictwa Trybunału istnieje „nierozdzielny związek pomiędzy obowiązkiem ustalenia wspólnotowych środków własnych, obowiązkiem zapisania ich na rachunek Komisji w wyznaczonych terminach oraz wreszcie obowiązkiem zapłaty odsetek za opóźnienie”( ).

42. Ponadto odsetki za zwłokę są wymagalne niezależnie od tego, jaka jest przyczyna zwłoki w przekazaniu tych środków na rzecz Komisji. Trybunał stwierdził wobec powyższego, że nie należy rozróżniać przypadku, w którym państwo członkowskie ustaliło środki własne i ich nie przekazało, od przypadku, w którym państwo to niesłusznie zaniechało ustalenia środków( ).

43. Zgodnie z powyższym opóźniony – lub nawet niedokonany – wpis, który z kolei pociąga za sobą obowiązek zapłaty odsetek za zwłokę, może być spowodowany zarówno niedotrzymaniem terminu po dokonanym ustaleniu środków własnych, jak i zwłoką w ustaleniu lub nawet niedokonaniem ustalenia, mimo że należało go dokonać zgodnie z art. 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych.

44. Ponadto, jak już podkreśliłam to w mojej opinii w sprawie C‑105/02( ), również zaksięgowanie ogrywa niezależną rolę w odniesieniu do wpisu środków własnych (dokonanego przed upływem terminu) w zakresie, w jakim w każdym razie rozporządzenie w sprawie systemu środków własnych w mającym tu zastosowanie brzmieniu w odniesieniu do terminu na dokonanie wpisu kwot zapisanych na rachunku B nawiązuje do ściągnięcia tych kwot, podczas gdy termin na dokonanie wpisu kwot zapisanych na rachunku A nawiązuje do ustalenia tych kwot. Wynika z tego z kolei, że w odniesieniu do kwot zapisanych na rachunku B nie może wystąpić zwłoka we wpisie, o ile ściągnięcie nie zostało dokonane. Z drugiej strony z niesłusznego zapisania kwot na rachunku B zamiast na rachunku A wynika zwłoka we wpisie a tym samym zobowiązanie do zapłaty odsetek za zwłokę.

45. Jednakże należy przypomnieć, że nieprzestrzeganie obowiązków dotyczących księgowania zgodnie z rozporządzeniem w sprawie systemu środków własnych – podobnie jak nieprzestrzeganie pozostałych wyżej wymienionych obowiązków – niezależnie od skutków finansowych dla Wspólnoty lub skutków dotyczących daty wpisu odpowiednich kwot, stanowi też samo w sobie naruszenie prawa wspólnotowego i jako takie podlega ustaleniu w ramach postępowania w sprawie stwierdzenia naruszenia zobowiązaniom państwa członkowskiego.

46. W odniesieniu do stosunku między przepisami dotyczącymi środków własnych zawierających reguły, według których państwa członkowskie będą udostępniać Komisji środki własne przyznane Wspólnotom, a przepisami dotyczącymi powstania i poboru ceł, które wynikają w pierwszym rzędzie z wspólnotowych przepisów celnych (czyli przede wszystkim z KC, z rozporządzenia wykonawczego oraz z konwencji TIR), jak i z krajowych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych, należy najpierw zaznaczyć, że zawarte w żądaniach skargi zarzuty Komisji ograniczają się do naruszeń rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, a zatem Trybunał nie jest zobowiązany do osobnego stwierdzenia naruszeń przepisów prawa celnego.

47. Jednakże naruszenia takiego rodzaju mogą mieć znaczenie w zakresie, w jakim mogą one prowadzić do naruszeń przepisów dotyczących środków własnych lub naruszać zasady dotyczące ich udostępniania( ). Ma to zastosowanie w szczególności w ramach ustalania tytułów dochodów budżetowych, bowiem nawiązuje ono do przepisów celnych, a jak stwierdziłam już powyżej, obowiązek wpisu na rachunek Komisji i w każdym razie obowiązek zapłaty odsetek za zwłokę istnieje nie tylko w odniesieniu do tytułów faktycznie ustalonych, lecz również do tytułów, których ustalenia państwo członkowskie niesłusznie – ze względu na nieprzestrzeganie przepisów celnych – zaniechało lub dokonało z opóźnieniem( ).

48. O ile zastosowanie przepisów prawa celnego ma znaczenie przy udostępnieniu środków własnych Wspólnoty określonym w rozporządzeniu w sprawie systemu środków własnych lub o ile ich zastosowanie może wywierać skutki w tym zakresie, dochodzi poniekąd do „nakładania się na siebie” tych dwóch zakresów uregulowań. Przykładowo za cel przewidzianych w przepisach celnych terminów (porządkowych) należy uznać zapewnienie szybkiego i skutecznego udostępniania środków własnych i z tego względu, w odniesieniu do obowiązków wynikających z rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, można je uznać za bezwzględnie obowiązujące( ).

ii) W przedmiocie poszczególnych zarzutów

49. Jeżeli chodzi o treść zarzutu Komisji, należy stwierdzić, że odnosi się on do „niektórych dokumentów tranzytu” i żądanie skargi nie zawiera bliższego określenia poszczególnych dokumentów tranzytu ani określonej kwoty. Również w uzasadnieniu skargi Komisja raczej w sposób ogólny powołuje się na wyniki obu kontroli środków własnych lub jedynie przykładowo wskazuje na traktowanie niektórych dokumentów tranzytu. Jak wynika z argumentów Komisji oraz przedstawionych przez nią informacji, chodzi tu raczej o zbadanie, w oparciu o przeprowadzone wyrywkowo kontrole środków własnych, niezgodnego z prawem wspólnotowym postępowania belgijskich organów celnych w ramach procedury TIR, w każdym razie w niektórych przypadkach bez konieczności udowodnienia, że dany zarzut jest zasadny w odniesieniu do wszystkich kwestionowanych karnetów TIR, przy czym informacje przedstawione przez Komisję i rząd belgijski dotyczące danych karnetów TIR nie pokrywają się.

50. Następnie należy zauważyć, że rząd belgijski przyznał w odniesieniu do dwóch karnetów TIR, że z powodu zawinienia władz belgijskich, mianowicie wobec zaniechania przesłania zawiadomień, nie dokonano ściągnięcia spornych długów celnych, i w tym zakresie rząd belgijski nie kwestionował zarzutu Komisji.

51. Jeżeli chodzi o pozostałe przypadki podniesione przez Komisję, sformułowana w nieszczególnie precyzyjny sposób skarga Komisji obejmuje swym zakresem w istocie dwa zarzuty główne mające związek z pozostałymi argumentami, mianowicie, po pierwsze, opóźnione – dokonane dopiero w rok po przeprowadzeniu danej kontroli – zaksięgowanie środków własnych pochodzących z karnetów TIR, a po drugie, zdaniem Komisji, błędne zapisanie środków własnych na rachunku B zamiast na rachunku A.

52. Nie zakwestionowano okoliczności faktycznych będących podstawą obu zarzutów, mianowicie że zaksięgowania – i to na rachunku B – tytułów pochodzących z karnetów TIR przyjętych w latach 1992–1994 dokonano dopiero około rok po przeprowadzeniu danych kontroli w 1996 r. i w 1997 r. Rząd belgijski kwestionuje natomiast, że zaksięgowanie nastąpiło z opóźnieniem i podnosi, że sporne kwoty słusznie zapisano na rachunku B.

53. Jeżeli zatem chodzi, po pierwsze, o kwestię zwłoki w zaksięgowaniu, to zgodnie z art. 6 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, zarówno tytuły w rozumieniu rachunków A, jak i tytuły w rozumieniu rachunków B, należy zapisać najpóźniej pierwszego dnia roboczego po 19. dniu drugiego miesiąca następującego po miesiącu, w którym dany tytuł dochodów budżetowych został ustalony.

54. Zgodnie z art. 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie w odniesieniu do ustalenia( ), tytuł Wspólnot „jest ustalony z chwilą powiadomienia dłużnika o wysokości należnej kwoty przez właściwe służby państwa członkowskiego”.

55. W tym zakresie należy najpierw stwierdzić, że ustalenie, do którego zobowiązane są państwa członkowskie( ), nie stanowi odrębnej czynności, do której podjęcia zobowiązane są właściwe służby państwa członkowskiego. Pojęcie ustalenia nawiązuje raczej do określonych etapów procedury bądź czynności administracyjnych (zawiadomienie o należnej kwocie) w ramach poboru środków własnych, w niniejszej sprawie ceł. To nawiązanie pojęcia ustalenia do czynności dokonywanych w ramach procedury poboru mogłoby również wyjaśnić, dlaczego w różnych wersjach rozporządzenia w sprawie środków własnych brak jest precyzyjnej definicji przesłanek, które prowadzą do spełnienia obowiązku ustalenia środków własnych, bowiem przesłanki te, po pierwsze, muszą mieć zastosowanie do różnych rodzajów środków własnych lub należności, a po drugie, muszą uwzględniać pozostałe odrębności procedur administracyjnych w państwach członkowskich.

56. W odniesieniu do powiadomienia o należnym długu, art. 2 zdanie drugie rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych w brzmieniu mającym zastosowanie w okresie właściwym dla niniejszej sprawy( ), odsyła z jednej strony do obowiązujących uregulowań wspólnotowych, a zatem w niniejszej sprawie do obowiązujących wspólnotowych uregulowań celnych. Dokładniej mówiąc, uregulowania dotyczące ściągania długów celnych pochodzących z naruszeń popełnionych w ramach procedury TIR wynikają w części z konwencji TIR, w części ze szczególnych przepisów dotyczących procedury TIR zawartych w rozporządzeniu wykonawczym, które odsyła z kolei do konwencji TIR lub przepisów wspólnotowych i krajowych, a w pozostałym zakresie z kodeksu celnego.

57. Moim zdaniem za powiadomienie w rozumieniu art. 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych w niniejszej sprawie – a za punkt wyjścia przyjmują to zarówno Komisja, jak i rząd belgijski – należy uznać żądanie uiszczenia kwot w rozumieniu art. 11 ust. 2 konwencji TIR.

58. Zgodnie z art. 2 zdanie drugie rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych powiadomienia tego należy dokonać, gdy tylko dłużnik jest znany, a należna kwota może być naliczona przez właściwe organy administracyjne.

59. Ponadto faktyczne powiadomienie o należnej kwocie nie ma decydującego znaczenia w odniesieniu do chwili ustalenia w rozumieniu rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, jeżeli nie zostanie ono dokonane z tą chwilą, czyli gdy dłużnik jest znany, a należna kwota może być naliczona. Wynika to z tego, że państwa członkowskie mają obowiązek ustalenia tytułu do środków własnych Wspólnot, i że nie mogą one tego zaniechać, gdyż w przeciwnym razie równowaga finansowa Wspólnot zostałaby zachwiana wskutek zachowania jednego z państw członkowskich( ).

60. Zatem dla daty ustalenia decydująca jest co do zasady data spełnienia przesłanek powiadomienia o należnej kwocie, czyli chwila, gdy organy celne mają możliwość obliczyć kwotę tych należności i określić dłużnika( ).

61. W niniejszej sprawie rząd belgijski stoi na stanowisku, że na ustalenie państwa członkowskie mają do dyspozycji trzy lub – w przypadku uzyskanego podstępem zwolnienia karnetów TIR – cztery lata, podczas gdy Komisja przyjmuje, że ustalenia należy dokonać w każdym razie najpóźniej po upływie 15 miesięcy po przyjęciu danego karnetu TIR. W mojej opinii żadnemu z tych stwierdzeń nie można przyznać generalnie racji.

62. Jeżeli chodzi o twierdzenie rządu belgijskiego, należy wskazać, że dwuletni termin na powiadomienie o niezwolnieniu lub zwolnieniu zawierającym zastrzeżenia zgodnie z art. 11 ust. 1 konwencji TIR (najwcześniej po upływie trzech miesięcy w ciągu jednego roku lub – w przypadku zwolnienia uzyskanego podstępem – w terminie dwóch lat) oraz termin na skierowanie żądania do uiszczenia należności zgodnie z art. 11 ust. 2 konwencji TIR (nie później niż w terminie dwóch lat) stanowią terminy maksymalne, a powiadomienia o kwocie należności dla celów rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych należy dokonać tak szybko, jak jest to możliwe( ). Z tego względu nie można tych terminów po prostu zsumować oraz przyjąć, że w spornych przypadkach ustalenia tytułów należało dokonać dopiero po upływie trzech bądź czterech lat po przyjęciu karnetu TIR.

63. W tym kontekście należy ponadto stwierdzić, jak podniosła Komisja, że w 31 przypadkach powiadomienia o niezwolnieniu lub zwolnieniu zawierającym zastrzeżenia dokonano w każdym razie znacznie wcześniej niż przed upływem rocznego lub dwuletniego terminu maksymalnego przewidzianego w art. 11 ust. 1, mianowicie w terminie kilku miesięcy lub nawet dni.

64. Jeżeli chodzi z kolei o argument Komisji, jakoby ustalenia należało dokonać w każdym razie najpóźniej z upływem 15 miesięcy, licząc od przyjęcia karnetu TIR, to na wstępie chciałabym zauważyć, że w każdym razie terminu tego nie można dotrzymać w niektórych sytuacjach. Zgodnie z art. 454 rozporządzenia wykonawczego państwo członkowskie pobiera cła i inne opłaty, jeżeli podczas transportu dokonywanego na podstawie karnetu TIR okaże się, że miało miejsce naruszenie lub nieprawidłowość, przy czym powstanie długu celnego określone jest w KC (zależnie od rodzaju naruszenia zastosowanie znajdują w szczególności art. 202 oraz art. 203). Decydujące jest tu, że urząd celny w miejscu wprowadzenia – w niniejszym przypadku chodzi o pobór przez urząd celny w miejscu wprowadzenia – musi wiedzieć o naruszeniu lub powstaniu długu celnego, aby mieć możliwość podjęcia dalszych środków w ramach poboru i ustalenia środków własnych. Urząd dowiaduje się o tym z reguły w drodze powiadomienia przez urząd celny wyprowadzenia lub dokonanego przez niego zwrotu egzemplarza nr 2. W sytuacji, w której egzemplarz nr 2 nie zostanie zwrócony urzędowi celnemu wprowadzenia po upływie wyznaczonego w karnecie TIR terminu na okazanie produktów przedłużonego o stosowny termin na zwrot egzemplarza nr 2, w razie konieczności można by dodatkowo żądać, aby w tym momencie urząd celny w miejscu wprowadzenia musiał domniemywać, że wystąpiło naruszenie, i w związku z tym podjął już działania konieczne dla poboru i ustalenia środków własnych. Natomiast w sytuacji takiej jak w niniejszej sprawie, w której urząd celny w miejscu wprowadzenia otrzymuje sfałszowane egzemplarze nr 2, urząd ten nie może domniemywać – o ile to fałszerstwo nie wyjdzie na jaw – że zaistniała nieprawidłowość, a zatem może on wszcząć procedurę zmierzającą do poboru lub ustalenia dopiero w momencie, gdy dowiedział się on o tych nieprawidłowościach lub o powstaniu długu celnego.

65. Ponadto należy stwierdzić, że terminy obowiązujące w ramach poboru długów celnych pochodzących z karnetów TIR w odniesieniu do kwestii chwili ustalenia niekoniecznie dają się porównać z terminami dotyczącymi wspólnotowej procedury tranzytu, które były przedmiotem wyroków w sprawie C‑460/01( ) oraz w sprawie C‑104/02( ). W postępowaniach tych chodziło o jedenastomiesięczny termin na powiadomienie o nieprzedstawieniu [w urzędzie przeznaczenia] wynikający z art. 379 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego oraz trzymiesięczny termin na dowód prawidłowej realizacji procedury na podstawie art. 379 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, którego bieg rozpoczyna się z dniem rzeczonego powiadomienia. Trybunał stwierdził, po pierwsze, że jedenastomiesięczny termin na powiadomienie o nieprzedstawieniu stanowi wiążący państwa członkowskie maksymalny termin w zakresie ich zobowiązań wynikających z rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych( ), a po drugie, że o kwocie długu celnego należy powiadomić lub go odzyskać bezpośrednio po upływie trzymiesięcznego terminu na przedstawienie dowodu potwierdzającego prawidłowość operacji tranzytu, bowiem najpóźniej z upływem tego terminu organy celne mają możliwość obliczyć kwotę tych należności i określić dłużnika( ). Trybunał stwierdził również, iż takiej interpretacji nie sprzeciwia się okoliczność, że mające zastosowanie przepisy kodeksu celnego zezwalają na powiadomienie o kwocie należności do zapłacenia w ciągu trzech lat, licząc od dnia powstania długu celnego, bowiem ten maksymalny termin nie wpływa na obowiązki wynikające wobec Wspólnot z przepisów dotyczących środków własnych( ).

66. W niniejszej sprawie w obliczu powyższego orzecznictwa należy zgodzić się z Komisją w zakresie, w jakim jeżeli zostanie stwierdzone, że popełniono naruszenie, zgodnie z art. 455 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego w związku z art. 11 ust. 1 konwencji TIR, zastosowanie znajduje maksymalny dwunastomiesięczny termin na powiadomienie o naruszeniu lub niezwolnieniu (względnie, jeżeli zwolnienie uzyskano w drodze nadużycia lub podstępem, termin dwuletni). Jeżeli jednak chodzi o termin trzymiesięczny, na który powołuje się Komisja, termin ten zgodnie z art. 11 ust. 2 konwencji TIR określa jedynie najwcześniejszą datę, z jaką można skierować żądanie zapłaty do stowarzyszenia poręczającego. Poza tym zgodnie z art. 455 ust. 2 w związku z art. 11 ust. 2 konwencji TIR posiadaczowi karnetu TIR jak również stowarzyszeniu poręczającemu przysługuje dwuletni termin na przedstawienie dowodu potwierdzającego prawidłowość transportu z wykorzystaniem karnetu TIR, liczony od daty powiadomienia o naruszeniu. Zatem podczas gdy w świetle stwierdzeń Trybunału w sprawach C‑104/02( ) oraz C‑460/01( ) wynikający z art. 379 rozporządzenia wykonawczego termin przysługujący władzom państw członkowskich na powiadomienie o kwocie długu celnego, a tym samym na ustalenie środków własnych, w pełni uwzględnia termin na przedstawienie dowodu potwierdzającego prawidłowość transportu lub wskazującego miejsce, w którym naruszenie lub nieprawidłowość faktycznie nastąpiły, to przy przyjęciu za podstawę oceny stanowiska Komisji, żądanie uiszczenia należności w ramach procedury TIR musiałoby być skierowane z reguły jeszcze przed upływem terminu na przedstawienie dowodu potwierdzającego prawidłowość transportu z wykorzystaniem karnetu TIR. Ponadto termin ten nie wiąże w pierwszym rzędzie organów celnych, lecz przysługuje posiadaczowi karnetu TIR lub stowarzyszeniu poręczającemu i stąd – w świetle przepisów dotyczących środków własnych – nie może zostać skrócony na jego niekorzyść.

67. Ze względu na przytoczone powyżej argumenty wątpię, aby generalnie można było przyjąć, że powiadomienie o kwocie należności, a tym samym ustalenie w rozumieniu art. 2 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych możliwe jest najpóźniej po upływie 15 miesięcy od przyjęcia danych karnetów TIR. Jednak zostało ustalone, że powiadomienie to, w niniejszej sprawie żądanie uiszczenia należności, musi nastąpić, gdy tylko organy celne mają ku temu możliwość. W tym kontekście należałoby uzupełnić, że w ramach procedury TIR organy celne mają możliwość określenia dłużnika nie dopiero w momencie ujawnienia „rzeczywistego dłużnika”, lecz że dłużnik jest w każdym razie zawsze znany, a jest nim mianowicie stowarzyszenie poręczające ponoszące solidarną odpowiedzialność z osobą lub z osobami bezpośrednio zobowiązanymi do zapłaty należnych kwot.

68. W niniejszej sprawie z treści dokumentów tak czy inaczej wynika, że w większości przypadków poddanych kontroli środków własnych w 1996 r. żądanie uiszczenia wymagalnych należności celnych zostało wysłane do posiadaczy karnetów TRI oraz do stowarzyszenia poręczającego już w lutym 1995 r. Z tego względu należy w każdym razie stwierdzić, że najpóźniej w tym momencie władze belgijskie w sposób oczywisty musiały posiadać konieczne informacje umożliwiające ustalenie należności celnej oraz określenie dłużnika, tak że sporne tytuły należało ustalić najpóźniej w tym momencie. Stąd zaksięgowanie tych tytułów dokonane bezspornie dopiero po roku od kontroli środków własnych, czyli w 1997 r., nastąpiło w każdym razie z opóźnieniem.

69. W związku z powyższym należy stwierdzić, że władze belgijskie ustaliły tytuły pochodzące z karnetów TIR z opóźnieniem, a w konsekwencji – zapisując je na rachunku B dopiero około rok po kontrolach środków własnych przeprowadzonych w 1996 r. oraz 1997 r. – również z opóźnieniem je zaksięgowały, lub przyjmując, że ustalenie zostało faktycznie dokonane w momencie, w którym organy celne po raz pierwszy miały możliwość określenia należnej kwoty oraz dłużnika – w każdym razie zaksięgowanie nastąpiło z opóźnieniem.

70. Jeżeli chodzi, po drugie, o zarzut Komisji, że kwoty wynikające z karnetów TIR zostały niesłusznie zapisane na rachunku B, to jak stwierdziłam już w mojej opinii w sprawie C‑105/02( ), na rachunku B zapisywane są co do zasady, po pierwsze, jeszcze nieuzyskane, ustalone roszczenia, w stosunku do których nie przewidziano zabezpieczenia, a po drugie, nieuzyskane ustalone roszczenia, w stosunku do których przewidziano wprawdzie zabezpieczenie, ale które zostały zakwestionowane i które mogą podlegać zmianie w wyniku rozstrzygnięcia powstałego sporu.

71. W odniesieniu do różnych argumentów rządu belgijskiego, w których podnosi on, że sporne tytuły nie stanowiły tytułów zabezpieczonych w rozumieniu art. 6 ust. 3 lit. b) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, również odsyłam do mojej opinii w sprawie C‑105/02, w której stwierdziłam, że gwarancja w rozumieniu art. 8 konwencji TIR stanowi co do zasady zabezpieczenie w rozumieniu rzeczonego przepisu, a ustalone tytuły pochodzące z karnetów TIR powinny być wykazywane na rachunkach A w każdym razie do wysokości limitu uzgodnionego w ramach systemu TIR, do którego stowarzyszenia poręczające odpowiadają za długi celne i udostępniane Wspólnocie w terminie ustalonym w art. 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych( ).

72. Biorąc pod uwagę moje stwierdzenia w rzeczonej opinii, moim zdaniem niezależnie od kwestii, na ile kryzys procedury TIR oraz wypowiedzenie umowy reasekuracyjnej przez międzynarodową grupę instytucji ubezpieczeniowych w 1994 r. w mającym tu znaczenie okresie miały faktyczny wpływ na zabezpieczenia udzielone przez belgijskie stowarzyszenie poręczające, w oparciu o rozporządzenie w sprawie systemu środków własnych i będącą jego podstawą zasadę lojalnej współpracy, władze belgijskie nie miały prawa, jako reakcja na rzeczone trudności, do samowolnego i dokonanego bez uzgodnienia z Komisją odstąpienia od zasad księgowania pochodzących z karnetów TIR długów celnych na rachunku A( ).

73. Jak wynika z akt sprawy, nie odbyły się odpowiednie uprzednie konsultacje, natomiast Komisja po przeprowadzeniu kontroli środków własnych wielokrotnie wskazywała, że nie zgadza się na księgowanie na rachunku B.

74. Z powyższych względów argumenty rządu belgijskiego dotyczące kryzysu procedury TIR i jego skutków nie zasługują na uwzględnienie.

75. Nie zasługują również na uwzględnienie argumenty rządu belgijskiego, zgodnie z którymi sporne kwoty nie mogły zostać zapisane na rachunku B ze względu na to, że stanowiły one „tytuły kwestionowane” w rozumieniu art. 6 ust. 3 lit. b) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych.

76. Wprawdzie podzielam stanowisko rządu belgijskiego, że odpowiedniego zakwestionowania może dokonać co do zasady również poręczyciel, czyli stowarzyszenie poręczające. W mojej opinii wynika to przede wszystkim z tego, że zgodnie z art. 8 ust. 1 konwencji TIR jest on zobowiązany do uiszczenia wymagalnych należności celnych na zasadzie odpowiedzialności solidarnej z posiadaczem karnetu TIR i z tego względu powinny mu przysługiwać takie same możliwości obrony( ).

77. Podobnie jak Komisja jestem jednak zdania, że „zakwestionowanie”, jak wynika choćby z treści art. 6 ust. 2 lit. b) rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, musi dotyczyć samego tytułu, a nie zabezpieczenia, a więc mam na myśli zakwestionowanie głównego długu celnego( ). Zgodnie z dokumentami lub argumentami rządu belgijskiego w niniejszej sprawie nie chodzi jednak o takiego rodzaju zakwestionowanie. Przeciwnie, belgijskie stowarzyszenie poręczające w sposób oczywisty regularnie odmawiało zapłaty z tytułu udzielonego zabezpieczenia, powołując się na wypowiedzenie umowy reasekuracyjnej przez międzynarodową grupę instytucji ubezpieczeniowych oraz grożącą mu niewypłacalność.

78. W związku z powyższym nie można uwzględnić w każdym razie argumentów rządu belgijskiego, jakoby sporne kwoty słusznie zostały zapisane na rachunku B, niezależnie od podnoszonej przez Komisję kwestii, czy i na ile okoliczności, które w opinii rządu belgijskiego mogły uzasadniać zapisanie na rachunku B, wystąpiły już w okresie mającym znaczenie dla zaksięgowania.

79. Należy wobec tego stwierdzić, że zarzuty Komisji dotyczące opóźnionego i nieprawidłowego zaksięgowania środków własnych pochodzących z karnetów TIR są zasadne.

80. W tych okolicznościach należy stwierdzić, że pierwszy zarzut Komisji jest zasadny.

B – W przedmiocie zarzutu drugiego: zaniechanie powiadomienia Komisji o innych niekwestionowanych kwotach należności celnych zaksięgowanych w podobny sposób

a) Istotne argumenty stron

81. W zarzucie drugim Komisja podnosi, że władze belgijskie zaniechały poinformowania jej o wszystkich pozostałych niekwestionowanych kwotach należności celnych pochodzących z karnetów TIR niezwolnionych przez belgijskie organy celne po 1996 r., które zostały potraktowane w podobny sposób (jak skontrolowane karnety TIR), tzn. które zostały zapisane na rachunku B, mimo że władze belgijskie zostały wezwane przez Komisję do poinformowania. Zdaniem Komisji w ten sposób Królestwo Belgii naruszyło ciążący na nim obowiązek lojalnej współpracy, będący podstawą rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych oraz art. 10 WE.

82. Rząd belgijski stoi na stanowisku, że nie można mu zarzucać naruszenia obowiązku lojalnej współpracy.

b) Ocena

83. Jak już stwierdziłam w mojej opinii w sprawie C‑105/02, każde państwo członkowskie zobowiązane jest w oparciu o zasadę lojalnej współpracy, będącej w szczególności podstawą rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, spełnić skierowane przez Komisję wezwanie do przekazania informacji w takiej postaci jak w niniejszej sprawie, za pomocą którego Komisja po przeprowadzonych przez nią kontrolach zmierza do uzyskania informacji dotyczących ewidencji księgowej niektórych karnetów TIR w celu zbadania prawidłowego zastosowania przepisów dotyczących środków własnych ( ).

84. Jako że rząd belgijski nie kwestionował, że odpowiednie wezwanie do przekazania informacji zostało skierowane przez Komisję ani że nie spełnił on tego wezwania, należy stwierdzić, że w ten sposób Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych.

85. Stąd drugi zarzut Komisji jest uzasadniony.

C – W przedmiocie zarzutu trzeciego: zaniechanie zapłaty należnych odsetek z tytułu kwot przysługujących Komisji

a) Istotne argumenty stron

86. Komisja stoi na stanowisku, iż ze względu na to, że władze belgijskie nie udostępniły jeszcze Wspólnocie znacznej części należnych kwot a kwoty już wpisane na rachunek zostały przekazane ze znacznym opóźnieniem, na mocy art. 11 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych stały się wymagalne odsetki. Komisja odsyła w szczególności do powstałej w obu niekwestionowanych przypadkach kwoty uznanej już przez władze belgijskie, która jednak nie została jeszcze udostępniona Komisji. Jej zdaniem nie można uwzględnić zarzutów rządu belgijskiego, bowiem sporne tytuły pochodzące z karnetów TIR należało zapisać na rachunku A co najmniej w zakresie, w jakim zostały one objęte poręczeniem.

87. Rząd belgijski po raz kolejny odsyła do reprezentowanego przez siebie stanowiska, że sporne kwoty mogły być słusznie zapisane na rachunku B. W zakresie, w jakim otrzymał on już (w 1999 r.) kwoty należne, wpisał je na rachunek Komisji w przewidzianym terminie. Ponadto wydaje się, że Komisja błędnie obliczyła wysokość odsetek.

b) Ocena

88. Zgodnie z art. 11 rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych, każda zwłoka w dokonaniu zapisu na rachunku prowadzi do zapłaty odsetek, których w świetle utrwalonego orzecznictwa można wymagać niezależnie od tego, z jakiego względu wynikła zwłoka w zapisie na rachunku Wspólnoty( ).

89. Jak już stwierdziłam, po pierwsze, rząd belgijski uznał naruszenie rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych w odniesieniu do dwóch karnetów TIR oraz potwierdził wobec Komisji zamiar zapisania odpowiednich środków własnych wraz z odsetkami za zwłokę na rachunku, które jednakże, co w niekwestionowany sposób podniosła Komisja, nie zostały jeszcze uiszczone.

90. Ponadto w ramach zarzutu pierwszego stwierdziłam następnie, że zaksięgowanie lub ustalenie środków własnych, w każdym razie w niektórych przypadkach, zostało dokonane z opóźnieniem i że kwoty środków własnych niesłusznie zapisano na rachunku B. Jako że z tego względu dane kwoty środków własnych Wspólnot zostały wpisane na rachunek później, niż powinny być wpisane przy prawidłowym zastosowaniu rozporządzenia w sprawie systemu środków własnych lub przepisów celnych, lub jeszcze w ogóle nie zostały one zapisane na rachunku, na przykład ze względu na niesłuszne zapisanie na rachunku B i brak faktycznego odzyskania spornych długów celnych( ), zatem powstały odsetki za zwłokę, które do tej pory bezspornie nie zostały zapłacone.

91. Ze względu na to, że Komisja w żądaniu skargi nie określiła wysokości niezapłaconych odsetek, dla celów stwierdzenia podnoszonego w niniejszej sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego nie ma potrzeby określenia wysokości niezapłaconych jeszcze należnych kwot środków własnych lub odsetek za zwłokę( ).

92. Stąd także trzeci zarzut Komisji jest uzasadniony.

V – Koszty

93. Zgodnie z art. 69 § 2 regulaminu kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Królestwo Belgii przegrało sprawę, a zatem proponuję obciążenie go kosztami postępowania.

VI – Wnioski

94. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał orzekł, co następuje:

1.– Nie dokonując w sposób systematyczny zwolnienia niektórych dokumentów tranzytu (karnetu TIR), w wyniku czego wynikające z nich środki własne nie zostały w prawidłowy sposób zaksięgowane ani udostępnione Komisji w odpowiednim terminie,

– nie powiadamiając Komisji o wszystkich innych niekwestionowanych kwotach należności celnych, z którymi postąpiono w podobny sposób (wpis na rachunek B zamiast wpisu na rachunek A) w odniesieniu do niezwolnienia przez belgijskich celników od 1996 r. karnetów TIR,

– nie uiszczając odsetek za zwłokę od należnych Komisji kwot,

Królestwo Belgii uchybiło zobowiązaniom ciążącym na nim na mocy art. 6, 9, 10 i 11 rozporządzenia Rady (WE, Euratom) nr 1150/2000 z dnia 22 maja 2000 r. wykonującego decyzję 94/728/WE, Euratom w sprawie systemu środków własnych Wspólnot, które od dnia 31 maja 2000 r. uchyliło i zastąpiło mające taki sam przedmiot rozporządzenie Rady (EWG, Euratom) nr 1552/89 z dnia 29 maja 1989 r. wykonujące decyzję 88/376/EWG, Euratom w sprawie systemu środków własnych Wspólnot.

2. Królestwo Belgii zostaje obciążone kosztami postępowania.