OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

JACOBSA

przedstawiona w dniu 25 marca 2004 r. ( )

Sprawa C-372/02

Roberto Adanez-Vega

przeciwko

Bundesanstalt für Arbeit

1. W niniejszej sprawie Bundessozialgericht (federalny sąd ds. socjalnych) (Niemcy) zadał serię pytań dotyczących wykładni art. 3, 13, 67 oraz 71 rozporządzenia nr 1408/71 ( ) (zwanego dalej „rozporządzeniem”).

2. W szczególności pytania skierowane do Trybunału mają na celu ustalenie, po pierwsze, właściwego ustawodawstwa dla obywatela Hiszpanii, który zamieszkiwał przez większość życia w Niemczech, następnie przebywał dziewięć miesięcy w Hiszpanii, odbywając obowiązkową służbę wojskową, po czym wrócił do Niemiec, gdzie ubiegał się o zasiłek dla bezrobotnych, oraz, po drugie, czy rozporządzenie wymaga, aby okres służby wojskowej był uwzględniany przy określaniu uprawnienia skarżącego do takiego zasiłku.

3. Przepisy rozporządzenia znajdujące zastosowanie w sprawie to: art. 3 (który określa zasadę równego traktowania), art. 13 ust. 2 (który zawiera zasady określania właściwego ustawodawstwa), art. 67 (który przewiduje zasady sumowania lub uwzględniania okresów ubezpieczenia lub zatrudnienia ukończonych w innym Państwie Członkowskim przy określaniu uprawnień do zasiłku dla bezrobotnych) oraz art. 71 (dotyczący bezrobotnych, którzy byli ostatnio zatrudnieni głównie w innym Państwie Członkowskim niż ich państwo stałego zamieszkania). Tekst tych przepisów został zamieszczony, o ile to konieczne, na początku analizy danego pytania lub pytań, do których się one odnoszą.

4. Istotny jest także art. 80 rozporządzenia nr 574/72 ( ). Rozporządzenie to dotyczy wykonywania rozporządzenia nr 1408/71. Artykuł 80 w związku z art. 67 rozporządzenia nr 1408/71 stanowi, że służby właściwe w sprawach bezrobocia Państwa Członkowskiego, którego ustawodawstwu zainteresowany ostatnio podlegał, wydają zaświadczenie wymieniające okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia, które ukończył zgodnie z tym ustawodawstwem jako pracownik najemny.

Przepisy krajowe

5. Paragraf 100 ust. 1 Arbeitsförderungsgesetz (ustawy o promocji zatrudnienia z 1996 r., zwanej dalej „AFG”) stanowi, że bezrobotnemu przysługuje prawo do zasiłku dla bezrobotnych, w szczególności jeżeli spełnia warunki odnoszące się do długości okresu ubezpieczenia. Paragraf 104 stanowi, że wymóg długości okresu ubezpieczenia jest spełniony, jeżeli zainteresowany przez 360 dni w okresie bazowym wynoszącym 3 lata był zatrudniony i podlegał obowiązkowi odprowadzania składek. Okres bazowy bezpośrednio poprzedza pierwszy dzień pozostawania bez zatrudnienia i w oparciu o ten okres ustala się, czy spełniono pozostałe wymogi dające prawo do zasiłku dla bezrobotnych.

6. Paragraf 107 stanowi, że okres służby wojskowej jest zrównany z okresem zatrudnienia podlegającym obowiązkowi odprowadzania składek.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

7. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym fakty są następujące.

8. Skarżący, obywatel Hiszpanii, urodził się w Niemczech w 1974 r. i od tego czasu jego stałym miejscem zamieszkania były Niemcy. Pomiędzy wrześniem 1991 r. a lipcem 1994 r. przebywał na szkoleniu w Madrycie, kształcąc się w zawodzie inżyniera elektryka w przemyśle energetycznym. Od dnia 3 do dnia 31 sierpnia 1994 r. oraz od dnia 3 listopada 1994 r. do dnia 20 kwietnia 1995 r. skarżący był zatrudniony w Niemczech jako elektryk. W dniu 21 kwietnia 1995 r. wyjechał do Hiszpanii, gdzie odbywał obowiązkową służbę wojskową od dnia 18 maja 1995 r. do dnia 15 lutego 1996 r.; następnie od dnia 30 maja 1996 r. był ponownie zatrudniony w Niemczech.

9. Zgodnie z art. 80 rozporządzenia nr 574/72, w styczniu 1997 r. hiszpańska instytucja zabezpieczenia społecznego poświadczyła skarżącemu okres ubezpieczenia i zatrudnienia od dnia 1 grudnia 1991 r. do dnia 4 grudnia 1992 r.

10. Skarżący zarejestrował się jako bezrobotny w Bundesanstalt w dniu 25 kwietnia 1996 r. Bundesanstalt odmówił przyznania zasiłku dla bezrobotnych uzasadniając, że warunek odnoszący się do długości okresu ubezpieczenia nie został spełniony między innymi dlatego, że okres służby wojskowej skarżącego w Hiszpanii nie stanowił zatrudnienia podlegającego obowiązkowi odprowadzania składek w rozumieniu AFG.

11. Odwołanie skarżącego zostało uwzględnione przez Sozialgericht (sąd ds. socjalnych) w Hanowerze, wyrok tego sądu został utrzymany w mocy przez Landessozialgericht (krajowy sąd ds. socjalnych). Bundesanstalt zaskarżył go do Bundessozialgericht.

12. Sąd ten wskazuje, że trzyletni okres bazowy obejmuje okres pomiędzy dniem 25 kwietnia 1993 r. a dniem 24 kwietnia 1996 r. W tym czasie skarżący był zatrudniony w Niemczech i podlegał obowiązkowi odprowadzania składek między dniem 3 sierpnia 1994 r. a dniem 31 sierpnia 1994 r. oraz między dniem 3 listopada 1994 r. a dniem 20 kwietnia 1995 r. Stanowi to 198 dni zatrudnienia, czyli mniej niż 360 dni. Skarżący byłby jednak uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych, gdyby uwzględnić okres służby wojskowej pomiędzy dniem 18 maja 1995 r. a dniem 15 lutego 1996 r. Zgodnie z prawem niemieckim okres ten nie może być uwzględniony przy ustalaniu spełnienia warunku odnoszącego się do długości okresu ubezpieczenia, jednakże być może powinien on zostać uwzględniony zgodnie z prawem wspólnotowym. Oznaczałoby to, że zgodnie z prawem wspólnotowym Bundesanstalt powinien był przyznać prawo do zasiłku dla bezrobotnych oraz że warunki do przyznania tego prawa były spełnione. Czy tak jest, zależy to od wykładni kilku przepisów rozporządzenia nr 1408/71. W związku z tym Bundessozialgericht postanowił zawiesić postępowanie i postawić Trybunałowi kilka pytań prejudycjalnych.

13. Pełen tekst pytań, z którymi się zwrócono, znajduje się w załączniku do niniejszej opinii. Podnoszone są w nich zasadniczo następujące kwestie: po pierwsze, czy w danych okolicznościach zastosowanie ma ustawodawstwo hiszpańskie, czy też ustawodawstwo niemieckie; po drugie, czy okres pełnienia przez skarżącego służby wojskowej jest „zatrudnieniem” w rozumieniu art. 71 ust. 1; po trzecie, w przypadku odpowiedzi twierdzącej na to pytanie, czy art. 67 co do zasady znajduje zastosowanie łącznie z art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii); oraz, po czwarte, jeśli tak, to czy art. 67 wymaga uwzględnienia okresu obowiązkowej służby wojskowej odbytej po ostatnim okresie ubezpieczenia skarżącego zgodnie z ustawodawstwem niemieckim. Wreszcie sąd odsyłający pyta, czy art. 3 rozporządzenia wymaga uwzględnienia okresu służby wojskowej, jeśli nie wynika to z wyżej wymienionych przepisów.

14. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez skarżącego, rządy niemiecki i portugalski oraz przez Komisję. Rozprawa nie odbyła się, gdyż o to nie wniesiono.

Określenie właściwego ustawodawstwa

15. W swoim pierwszym pytaniu sąd odsyłający w istocie zmierza do uzyskania odpowiedzi, czy osoba w sytuacji skarżącego podlega ustawodawstwu hiszpańskiemu, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e), czy też niemieckiemu, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia.

Artykuł 13 rozporządzenia

16. Artykuł 13, zatytułowany „Zasady ogólne”, to pierwszy przepis tytułu II rozporządzenia nr 1408/71, zatytułowanego „Określenie właściwego ustawodawstwa”.

17. Artykuł 13 ust. 1 w wersji znajdującej zastosowanie w sprawie stanowi:

„Z zastrzeżeniem art. 14c [nieistotny w niniejszej sprawie] osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają wyłącznie ustawodawstwu jednego Państwa Członkowskiego. Przepisy niniejszego tytułu określają ustawodawstwo właściwe”.

18. Artykuł 13 ust. 2 przewiduje szereg zasad służących ustaleniu, które ustawodawstwo jest właściwe w danych okolicznościach. Zasady te obowiązują z zastrzeżeniem art. 14–17, to jest pozostałych przepisów tytułu II, które zawierają różne przepisy szczególne, z których żaden nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie.

19. Artykuł 13 ust. 2 lit. a) stanowi:

„[P]racownik najemny zatrudniony na terytorium jednego Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego Państwa Członkowskiego lub jeżeli przedsiębiorstwo lub pracodawca, który go zatrudnia, ma swoją zarejestrowaną siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego Państwa Członkowskiego”.

20. Artykuł 13 ust. 2 lit. e) stanowi:

„[O]soba powołana do służby w siłach zbrojnych lub służby cywilnej Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa. Jeżeli uprawnienia wynikające z tego ustawodawstwa są uzależnione od ukończenia okresów ubezpieczenia przed rozpoczęciem służby w siłach zbrojnych lub do służby cywilnej, lub po zwolnieniu ze służby w siłach zbrojnych lub ze służby cywilnej, uwzględnia się okresy ubezpieczenia ukończone z uwzględnieniem ustawodawstwa jakiegokolwiek innego Państwa Członkowskiego w niezbędnym zakresie, tak jakby były ukończone z uwzględnieniem ustawodawstwa pierwszego państwa. Pracownik najemny lub osoba prowadząca działalność na własny rachunek powołani do służby w siłach zbrojnych lub w służbie cywilnej zachowują status pracownika najemnego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek”.

21. Artykuł 13 ust. 2 lit. f), wprowadzony do rozporządzenia nr 1408/71 ze skutkiem od dnia 29 lipca 1991 r. przez rozporządzenie nr 2195/91 ( ), stanowi że:

„[O]soba, która przestaje podlegać ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, a nie podlega ustawodawstwu innego Państwa Członkowskiego zgodnie z jedną z zasad ustanowionych w akapitach poprzednich lub zgodnie z jednym z wyjątków lub przepisów szczególnych, określonych w art. 14–17, podlega ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium zamieszkuje, wyłącznie zgodnie [z] przepisami tego ustawodawstwa”.

Ocena

22. Moim zdaniem właściwe ustawodawstwo musi być ustalone jedynie na podstawie tytułu II rozporządzenia, zatytułowanego „Określenie właściwego ustawodawstwa” oraz wielokrotnie opisywanego przez Trybunał, jako stanowiącego „kompletny i jednolity system reguł kolizyjnych” ( ). W istocie art. 13 ust. 1 stanowi wyraźnie, że „[z] zastrzeżeniem art. 14c osoby, do których stosuje się niniejsze rozporządzenie, podlegają wyłącznie ustawodawstwu jednego Państwa Członkowskiego. Przepisy niniejszego tytułu określają ustawodawstwo właściwe”. Nie mogę zatem zgodzić się ze stanowiskiem Komisji, jakoby ustawodawstwo właściwe nie było uregulowane przez tytuł II i powinno zostać ustalone na podstawie innych przepisów rozporządzenia.

23. Wprawdzie w innych tytułach rozporządzenia istnieją przepisy, które przewidują stosowanie w szczególnych okolicznościach ustawodawstwa Państwa Członkowskiego innego niż to, które jest właściwe zgodnie z przepisami tytułu II, jednakże systematyka rozporządzenia zgodnie z wykładnią Trybunału jasno zakłada, że ustawodawstwo, które zasadniczo stosuje się do danej osoby składającej wniosek o świadczenie zabezpieczenia społecznego, może być zawsze określone w oparciu o przepisy tytułu II, nawet jeśli w danej sytuacji szczególny przepis rozporządzenia przewiduje stosowanie ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego ze względu na szczególny cel.

24. W niniejszej sprawie skarżący po pierwsze był zatrudniony w Niemczech od dnia 3 do dnia 31 sierpnia 1994 r. oraz od dnia 3 listopada 1994 r. do dnia 20 kwietnia 1995 r., w którym to okresie podlegał ustawodawstwu niemieckiemu zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. a), a po drugie odbył obowiązkową służbę wojskową w Hiszpanii w okresie od dnia 18 maja 1995 r. do dnia 15 lutego 1996 r., podczas którego to okresu podlegał ustawodawstwu hiszpańskiemu zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e). Powstaje kwestia, które ustawodawstwo było właściwe, gdy powrócił do Niemiec i zwrócił się o zasiłek dla bezrobotnych.

25. Wyrok Trybunału w sprawie Kuusijärvi ( ), który dotyczył art. 13 ust. 2 lit. f), wydaje się udzielać odpowiedzi na to pytanie. Trybunał w tej sprawie stwierdził, że „w przypadku osoby, która nie podlega żadnemu ustawodawstwu zgodnie z innymi przepisami art. 13 ust. 2 [...] lub przepisami art. 14–17 rozporządzenia 1408/71, [art. 13 ust. 2 lit. f)] poddaje taką osobę ustawodawstwu Państwa Członkowskiego, na którego terytorium ona zamieszkuje”. Sytuacja ta wyraźnie opisuje pozycję skarżącego w niniejszej sprawie. Rząd niemiecki także stoi na takim stanowisku.

26. Chociaż rząd portugalski przyznaje, że ustawodawstwo hiszpańskie stosuje się na podstawie art. 13 ust. 2 lit. e), to stwierdzenie wydaje się dotyczyć jedynie ustawodawstwa właściwego w okresie pełnienia służby wojskowej, podczas gdy pierwsze pytanie dotyczy ustawodawstwa właściwego w okresie późniejszym.

27. Komisja podnosi, że art. 13 ust. 2 lit. f) nie znajduje zastosowania po zakończeniu służby wojskowej ani po utracie zatrudnienia. Gdyby tak było, to osoba bezrobotna zawsze mogłaby przenieść się i mieszkać w innym Państwie Członkowskim oraz zażądać tam zasiłku dla bezrobotnych. Jednak taki punkt widzenia jest oczywiście sprzeczny z rozstrzygnięciem Trybunału w sprawie Kuusijärvi, gdzie stwierdza on, że „osoba, która zaprzestała jakiegokolwiek zatrudnienia na terytorium Państwa Członkowskiego […] podlega zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. f) [...] albo ustawodawstwu państwa, w którym była uprzednio zatrudniona, jeśli nadal w nim zamieszkuje, albo ustawodawstwu państwa, do którego, jeśli taka jest sytuacja, przeniosła swoje miejsce zamieszkania” ( ).

28. Ponadto jasnym jest, że używając pojęcia „osoba, która zaprzestała jakiegokolwiek zatrudnienia” Trybunał nie chciał zawężać zakresu tego stwierdzenia do osób, które definitywnie zaprzestały jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W sprawie Kuusijärvi rządy szwedzki i norweski argumentowały, że art. 13 ust. 2 lit. f) stosuje się tylko do takich osób, podczas gdy do osoby, która jedynie czasowo przestała pracować, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. a), nadal stosuje się ustawodawstwo Państwa Członkowskiego, gdzie była ostatnio zatrudniona, nawet jeśli zamieszkała ona na stałe w innym Państwie Członkowskim. Trybunał stwierdził, że w treści art. 13 ust. 2 lit. f) nie było nic, co sugerowałoby ograniczenie jego zakresu stosowania; przeciwnie, został on zredagowany w sposób ogólny, tak by objąć każdą sytuację, w której ustawodawstwo Państwa Członkowskiego przestało być z jakiegokolwiek powodu właściwe dla danej osoby, a nie tylko dlatego, że dana osoba zaprzestała definitywnie lub przejściowo aktywności zawodowej w danym Państwie Członkowskim ( ).

29. W każdym razie nie jestem przekonany, by stanowisko Komisji było dobrze uzasadnione. Nawet jeśli z art. 13 ust. 2 lit. f) wynika, że dla osoby, która zaprzestała zatrudnienia w jednym Państwie Członkowskim i przeniosła swoje miejsce zamieszkania do innego Państwa Członkowskiego, właściwe jest ustawodawstwo tego drugiego państwa, to samo w sobie nie da to takiej osobie automatycznie prawa do ubiegania się o zasiłek dla bezrobotnych na koszt tego państwa. Trybunał podkreślił w sprawie Kuusijärvi, że jedynym celem art. 13 ust. 2 jest określenie właściwego ustawodawstwa krajowego dla osób, które znajdują się w jednej z sytuacji opisanych w lit. a)–f) tego przepisu. Przepis ten jako taki nie ma na celu określania warunków powstania uprawnienia lub obowiązku przystąpienia do systemu zabezpieczenia społecznego lub do poszczególnego jego działu: jak Trybunał wskazywał przy wielu okazjach, warunki te powinno określać ustawodawstwo każdego Państwa Członkowskiego ( ). W sytuacji gdy Państwo Członkowskie uzależnia prawo do zasiłku dla bezrobotnych od spełnienia warunku ukończenia przez wnioskodawcę okresu ubezpieczenia lub zatrudnienia, art. 67 rozporządzenia wymaga, aby państwo to uwzględniło w swoich obliczeniach takie okresy ukończone w innym Państwie Członkowskim. Jednakże generalnie wymóg ten stosuje się tylko wtedy, gdy wnioskodawca „ukończył ostatnio” takie okresy w Państwie Członkowskim, w którym zwraca się z wnioskiem o przyznanie zasiłku dla bezrobotnych ( ). Przeto nie uważam, by zaproponowana przeze mnie wykładnia art. 13 ust. 2 lit. f) mogła mieć opisany przez Komisję skutek.

30. Bardziej jednak obawiam się ewentualności, że wykładnia art. 13 ust. 2 lit. f), która wydaje się być narzucona wyrokiem w sprawie Kuusijärvi, może zakłócić systematykę rozporządzenia, w szczególności przepisy rozdziału 6 tytułu III, zatytułowanego „Zasiłki dla bezrobotnych”. Rozdział ten zawiera art. 67–71. Jak zobaczymy niżej, art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt i) zapewnia niektórym bezrobotnym otrzymanie zasiłku dla bezrobotnych „zgodnie z przepisami tego (właściwego) państwa, jak gdyby zamieszkiwał na jego terytorium”; art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zapewnia innym bezrobotnym otrzymanie zasiłku zgodnie z ustawodawstwem państwa, w którym zamieszkują. Z systematyki rozporządzenia oraz orzecznictwa Trybunału wynika jasno, że pojęcie „państwo właściwe” musi być definiowane jako państwo, którego ustawodawstwo stosuje się zgodnie z ogólnymi zasadami opisanymi w art. 13 rozporządzenia ( ). Zważywszy na to, że do chwili dodania art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzeniem nr 2195/91 ( ) istniało utrwalone orzecznictwo, zgodnie z którym właściwe dla bezrobotnych wnioskujących o zasiłek było [na mocy art. 13 ust. 2 lit. a)] ustawodawstwo państwa ostatniego zatrudnienia.( ), nie dziwi, że Trybunał interpretując te przepisy uznał, że państwo to zwykle będzie właściwym, jeśli chodzi o świadczenia dla bezrobotnych ( ). Gdyby art. 13 ust. 2 lit. f) skutkował tym, że dla bezrobotnego, który mieszka w innym Państwie Członkowskim niż to, w którym był ostatnio zatrudniony, właściwe jest ustawodawstwo miejsca zamieszkania, to art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt i) byłby bez znaczenia, zaś art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) byłby zbędny. W związku z tym w niniejszej sprawie wskazane by było wyjaśnienie przez Trybunał, że jego wykładnia art. 13 ust. 2 lit. f) dokonana w sprawie Kuusijärvi nie stosuje się do przypadków związanych z zasiłkiem dla bezrobotnych, który powinien nadal podlegać odpowiednio przepisom art. 13 ust. 2 lit. a) lub, analogicznie, przepisom art. 13 ust. 2 lit. b)–e). Jeśli by tak było, to w rezultacie w niniejszej sprawie, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e), właściwym ustawodawstwem dla skarżącego byłoby ustawodawstwo Hiszpanii.

31. Dla potrzeb pozostałych pytań prejudycjalnych moje dalsze wywody będą oparte na założeniu, że zgodnie z wyrokiem w sprawie Kuusijärvi w świetle art. 13 ust. 2 lit. f) właściwym jest ustawodawstwo niemieckie. Jednakże na wypadek, gdyby Trybunał zważył w sposób zaproponowany przeze mnie powyżej, w razie konieczności przedstawię również w skrócie sytuację, gdyby właściwym było ustawodawstwo hiszpańskie.

Artykuł 71 rozporządzenia

Właściwe przepisy

32. Artykuł 1 rozporządzenia nr 1408/71 zawiera szereg definicji, w tym:

„r) określenie »okresy ubezpieczenia« oznacza okresy składkowe lub okresy zatrudnienia albo prowadzenia działalności na własny rachunek, jak je określa lub uznaje za okresy ubezpieczenia ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone lub uznane za ukończone, jak również wszelkie okresy [z nimi] zrównane, o ile są uznane przez dane ustawodawstwo za równorzędne z okresami ubezpieczenia;

s) określenia »okresy zatrudnienia« lub »okresy prowadzenia działalności na własny rachunek« oznaczają okresy określone lub uznane za takie przez ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone, oraz wszelkie okresy z nimi zrównane, o ile są one uznane przez to ustawodawstwo za równorzędne z okresami zatrudnienia lub okresami prowadzenia działalności na własny rachunek”.

33. Artykuł 71 zatytułowany jest „Bezrobotni, którzy w trakcie ostatniego zatrudnienia zamieszkiwali w Państwie Członkowskim innym niż państwo właściwe”. Wstęp do art. 71 ust. 1 stanowi:

„Bezrobotny, który w okresie swojego ostatniego zatrudnienia zamieszkiwał na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe, korzysta ze świadczeń zgodnie z następującymi przepisami”.

34. Artykuł 71 ust. 1 ust. 1 lit. a) dotyczy pracowników przygranicznych i w istocie stanowi, że pracownik przygraniczny, bezrobotny częściowo lub w pewnych odstępach czasu, w zatrudniającym go przedsiębiorstwie korzysta ze świadczeń udzielanych przez państwo zatrudnienia, tak jak gdyby zamieszkiwał na terytorium tego państwa [art. 71 ust. 1 lit. a) ppkt i)], podczas gdy pracownik przygraniczny całkowicie bezrobotny korzysta ze świadczeń udzielanych przez Państwo Członkowskie, w którym zamieszkuje, tak jak gdyby podlegał temu ustawodawstwu w okresie swojego ostatniego zatrudnienia [art. 71 ust. 1 lit. a) ppkt ii)].

35. Artykuł 71 ust. 1 lit. b) dotyczy innych pracowników, którzy przed utratą zatrudnienia mieszkali i pracowali w różnych Państwach Członkowskich. Artykuł 71 ust. 1 lit. b) ppkt i) stanowi, że osoba, która wykazuje gotowość zatrudnienia w państwie, w którym ostatnio pracowała, korzystać ma ze świadczeń tego państwa, tak jak gdyby zamieszkiwała na jego terytorium. Artykuł 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) stanowi:

„Pracownik najemny, niebędący pracownikiem przygranicznym, bezrobotny w pełnym wymiarze, który oddaje się do dyspozycji służb zatrudnienia na terytorium Państwa Członkowskiego, gdzie zamieszkuje, lub który powraca na to terytorium, korzysta ze świadczeń zgodnie z ustawodawstwem tego państwa, tak jak gdyby był tam ostatnio zatrudniony [...]”.

Czy obowiązkowa służba wojskowa jest „zatrudnieniem” w rozumieniu art. 71 ust. 1?

36. W pytaniach 2 a) oraz 3 c) ppkt ii) sąd krajowy zmierza do uzyskania wytycznych w kwestii wykładni art. 71 ust. 1, w szczególności do ustalenia, czy służba wojskowa skarżącego może stanowić „ostatnie zatrudnienie” w rozumieniu pierwszego zdania tego przepisu, z tym skutkiem, że art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) znajdowałby zastosowanie.

37. Trybunał wielokrotnie stwierdzał, że celem art. 71 jest zapewnienie, by pracownicy migrujący otrzymywali zasiłek dla bezrobotnych na warunkach najkorzystniejszych dla poszukiwania nowego zatrudnienia; że świadczenie jest nie tylko pieniężne, ale zawiera także pomoc w znalezieniu nowego zatrudnienia, którą świadczą służby zatrudnienia ( ). Decydującym elementem w zastosowaniu całego przepisu jest zamieszkanie danej osoby w Państwie Członkowskim innym niż państwo, którego ustawodawstwu podlegał podczas ostatniego zatrudnienia ( ). Zgodnie z artykułem 71 ust. 1 lit. b), bezrobotni objęci jego zakresem mają wybór pomiędzy świadczeniami oferowanymi przez właściwe państwo – którym normalnie byłoby na mocy art. 13 ust. 2 lit. a) Państwo Członkowskie, w którym byli ostatnio zatrudnieni ( ) – oraz tymi oferowanymi przez Państwo Członkowskie ich miejsca zamieszkania. Pracownik, który najlepiej wie, jakie są perspektywy znalezienia nowego zatrudnienia, dokonuje wyboru poprzez zwrócenie się do służb zatrudnienia państwa, w którym ostatnio był zatrudniony [art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt i)] lub tego, w którym zamieszkuje [art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii)] ( ). W niniejszej sprawie skarżący wybrał tę drugą opcję.

38. Można by sądzić, jeśli mam rację i niemieckie ustawodawstwo jest właściwe na mocy art. 13 ust. 2 lit. f), że art. 71 ust. 1 nie wnosi nic do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, skoro w każdym przypadku skarżący powinien otrzymać świadczenia zgodnie z ustawodawstwem państwa, w którym zamieszkiwał w czasie, kiedy się o nie ubiegał.

39. Ten punkt widzenia jednak pomija relację pomiędzy art. 67 oraz art. 71. Trzeba przyznać, że niezależnie od tego, czy art. 71 ma zastosowanie, czy nie, instytucja zobowiązana do zapłaty zasiłku dla bezrobotnych będzie musiała zsumować okresy zatrudnienia lub ubezpieczenia zgodnie z art. 67, jak zobaczymy poniżej ( ); w tym zakresie rzeczywiście nie czyni różnicy (zakładając, że ustawodawstwo niemieckie jest właściwe) dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, czy art. 71 znajduje zastosowanie. Jednak warunek nałożony przez art. 67 ust. 3, to znaczy, aby skarżący „ukończył ostatnio” okres ubezpieczenia zgodnie z ustawodawstwem (w tym przypadku) niemieckim, jest wyraźnie uchylony w „sprawach, do których odnosi się art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii)”. Dlatego może być istotne dla skarżącego wykazanie, że jego sytuacja wchodzi w zakres tego przepisu.

40. Skarżący oraz rząd portugalski są zgodni, że okres pełnienia służby wojskowej przez skarżącego stanowi „zatrudnienie” w rozumieniu art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze; zaś rząd niemiecki oraz Komisja prezentują odmienny punkt widzenia.

41. Wydaje mi się, że chociaż jest możliwe określenie zakresu pojęcia „zatrudnienie” dla potrzeb art. 71 ust. 1, to w okolicznościach niniejszej sprawy nie jest możliwe wyciągnięcie ostatecznego wniosku. Jest tak, ponieważ odpowiedź na to pytanie w ostatecznym rozrachunku zależy od ustawodawstwa hiszpańskiego, którego wykładnia nie leży w kompetencji Trybunału. Chociaż pojęcie „zatrudnienie” jako takie nie jest zdefiniowane w rozporządzeniu, systematyka i cele art. 71 ust. 1 opisane powyżej sugerują, że przynajmniej dla potrzeb tego przepisu, pojęcie to ma ściśle określony zakres, obejmując jedynie aktywność związaną z okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 1 lit. s), a zatem tylko okresy uznane za okresy zatrudnienia lub okresy równorzędne przez ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone.

42. Potwierdzenie takiego stanowiska można również znaleźć w wyroku w sprawie Kuyken ( ), w której Trybunał stwierdził, że art. 71 nie może być stosowany do sprawy bezrobotnego, który nie wykonywał żadnej czynności jako pracownik najemny ani żadnej czynności jako taka traktowanej, i który w rezultacie nie nabył żadnego uprawnienia do zasiłku dla bezrobotnych. Chociaż opis ten nie pasuje dokładnie do skarżącego w niniejszej sprawie, który był zatrudniony przed ukończeniem służby wojskowej, tym niemniej uprawnia on do wykładni pojęcia „ostatniego zatrudnienia” dla potrzeb art. 71 ust. 1 przez odniesienie do czynności związanych z okresem zatrudnienia w znaczeniu art. 1 lit. s), a zatem tylko z okresami uznanymi przez ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone, za okresy zatrudnienia lub okresy równorzędne.

43. Sąd krajowy wskazuje, jako możliwe uzasadnienia odmiennego stanowiska, wyrok w sprawie Grahame i Hollanders ( ), zgodnie z którym okresy obowiązkowej służby wojskowej stanowią „okresy pracy za wynagrodzeniem”, „okresy zatrudnienia za wynagrodzeniem”, „równoważne okresy” lub „okresy traktowane jako takie” dla potrzeb punktów 4 lit. a) i c) części J załącznika VI do rozporządzenia. Przepisy te potwierdzały, że Niderlandy uwzględnią takie okresy ukończone w Niderlandach przed dniem 1 lipca 1967 r. dla potrzeb stosowania art. 46 ust. 2 rozporządzenia, które odnosi się do obliczania emerytur i rent.

44. Jednakże w tamtej sprawie Trybunał wyraźnie przytoczył definicję „okresów zatrudnienia” z art. 1 lit. s) rozporządzenia, zaznaczył, że nie podlega dyskusji, iż pojecie to nawiązuje do terminologii użytej w punktach 4 lit. a) i lit. c) oraz ustalił, że okresy obowiązkowej służby wojskowej były traktowane jako okresy zatrudnienia na potrzeby ubezpieczenia społecznego przez ustawodawstwo, w ramach którego były odbywane ( ).

45. Rząd portugalski podnosi, że z art. 13 ust. 2 lit. e) zdanie trzecie wynika, że art. 71 znajduje zastosowanie, gdy ostatnią aktywnością osoby bezrobotnej była służba wojskowa. Zdanie to brzmi następująco: „[p]racownik najemny lub osoba prowadząca działalność na własny rachunek powołani do służby w siłach zbrojnych lub w służbie cywilnej zachowują status pracownika najemnego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek”.

46. Jednakże taki punkt widzenia wydaje się pozostawać w sprzeczności ze stwierdzeniem Trybunału w sprawie Grahame i Hollanders ( ), że „jedynie na potrzeby określenia właściwego ustawodawstwa w zakresie ubezpieczenia społecznego [zdanie to] używa odmiennego kryterium, łączącego się z charakterem poprzedniej działalności poprzez wyraźne określenie, że [taka] osoba […] ma zachować swój wcześniejszy status pracownika najemnego lub osoby prowadzącej działalność na własny rachunek”. Dlatego o ile art. 13 ust. 2 lit. e) zdanie pierwsze określa Państwo Członkowskie, którego ustawodawstwo jest właściwe, to zdanie trzecie wskazuje, czy stosuje się ustawodawstwo regulujące status pracowników najemnych, czy osób prowadzących działalność na własny rachunek.

47. Konsekwentnie stoję na stanowisku, że „zatrudnienie” w rozumieniu art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze obejmuje jedynie okresy uznane za okresy zatrudnienia lub równorzędne z nimi przez ustawodawstwo, w ramach którego zostały ukończone. Sposób, w jaki sąd odsyłający może ustalić, czy za taki jest uważany przez ustawodawstwo hiszpańskie okres służby wojskowej skarżącego w Hiszpanii, jest omówiony poniżej w kontekście art. 67 ust. 1 ( ). Można zauważyć, że art. 84 rozporządzenia nr 574/72 ( ), który ma charakter wykonawczy wobec art. 71 rozporządzenia nr 1408/71, stanowi, że zaświadczenie, o którym mowa w art. 80, omawiane w pkt 69 i 70 poniżej, także powinno być przedłożone przez wnioskującego o zasiłek dla bezrobotnych zgodnie z treścią art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia nr 1408/71.

48. Jeżeli z tego zaświadczenia wynika, że okres służby wojskowej pełnionej przez skarżącego w Hiszpanii był rzeczywiście „zatrudnieniem” w rozumieniu art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze, to przepis ten ma zastosowanie, jeśli w tym okresie skarżący „zamieszkiwał w [...] Państwie Członkowskim innym niż właściwe państwo”.

49. W tym okresie ustawodawstwo Hiszpanii było właściwe zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e); Hiszpania jest więc państwem właściwym dla potrzeb art. 71 ust. 1 ( ).

50. Sąd krajowy nie zwrócił się do Trybunału o wytyczne w kwestii, czy skarżący może być uznany za osobę mającą miejsce zamieszkania w Niemczech w czasie, gdy obywał służbę wojskową w Hiszpanii, prawidłowo podnosząc, że odpowiedź na to pytanie zależy od tego, czy jego ośrodek interesów pozostawał w Niemczech ( ).

51. Konkluduję zatem, że służba wojskowa skarżącego powinna być uznana za „zatrudnienie” w rozumieniu art. 71 ust. 1 tylko wtedy, gdy z jednej strony, jest ona określona lub uznana za takie przez ustawodawstwo hiszpańskie lub też zarówno zrównana i uznana jest przez to ustawodawstwo za okres równorzędny okresowi zatrudnienia w rozumieniu art. 1 lit. s) rozporządzenia.

52. Rozważę wreszcie w skrócie, jaka byłaby sytuacja, gdyby właściwym ustawodawstwem dla skarżącego w czasie, gdy wnioskował o zasiłek dla bezrobotnych, byłoby zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e) ustawodawstwo Hiszpanii, a nie – zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. f) – Niemiec. W takim przypadku, zakładając że okres obowiązkowej służby wojskowej stanowił „ostatnie zatrudnienie” skarżącego w rozumieniu art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) oraz że w tym okresie zamieszkiwał on w rozumieniu tego przepisu w Niemczech, art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) nadal dawałby mu możliwość otrzymywania świadczeń zgodnie z ustawodawstwem niemieckim, a nie hiszpańskim. Jeśli jednak jego służba wojskowa nie stanowi „ostatniego zatrudnienia” dla potrzeb art. 71 ust. 1, to artykuł ten nie znalazłby w żadnym razie zastosowania, ponieważ ostatnie zatrudnienie skarżącego miało miejsce w Niemczech, gdzie również zamieszkiwał.

Artykuł 67 rozporządzenia

Odpowiednie przepisy

53. Pojęcie „pracownik najemny” jest zdefiniowane w art. 1 lit. a) rozporządzenia i oznacza co do zasady każdą osobę, która jest ubezpieczona z tytułu ubezpieczenia obowiązkowego lub fakultatywnego, na wypadek jednego lub kilku rodzajów ryzyka, odpowiadających działom systemu zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych lub do których stosuje się rozporządzenie.

54. Artykuł 67, zatytułowany „Sumowanie okresów ubezpieczenia lub zatrudnienia”, stanowi w odpowiednim zakresie:

„1 Instytucja właściwa Państwa Członkowskiego, którego ustawodawstwo uzależnia nabycie, zachowanie lub odzyskanie prawa do świadczeń od ukończenia okresów ubezpieczenia, uwzględnia, w niezbędnym zakresie, okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia ukończone jako pracownik najemny, z uwzględnieniem ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego, tak jak gdyby chodziło o okresy ubezpieczenia ukończone z uwzględnieniem stosowanego przez tę instytucję ustawodawstwa, jednakże pod warunkiem, że okresy zatrudnienia byłyby uznane za okresy ubezpieczenia, jakby zostały ukończone z uwzględnieniem tego ustawodawstwa”.

[...]

3 Z wyjątkiem przypadków określonych w art. 71 ust. 1 lit. a) ppkt ii) i lit. b) ppkt ii), przepisy ust. 1 i 2 stosuje się pod warunkiem, że zainteresowany ukończył ostatnio:

– w przypadku ust. 1, okresy ubezpieczenia,

– w przypadku ust. 2, okresy zatrudnienia,

zgodnie z przepisami ustawodawstwa, na podstawie których występuje o przyznanie świadczeń”.

Relacja do art. 71 ust. 1

55. W pytaniach 2 b) oraz 3 c) ppkt ii) sąd krajowy zmierza do uzyskania odpowiedzi czy – zakładając, że skarżący podlega zakresowi stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) – mają zastosowanie dotyczące sumowania przepisy art. 67, czy też zamiast nich ma zastosowanie art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zdanie pierwsze.

56. Jak słusznie podnosi rząd portugalski, art. 67 ust. 1 nie przestaje mieć zastosowania tylko dlatego, że zastosowanie ma art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii). Wynika to dla mnie jasno z systematyki i literalnego brzmienia tych przepisów.

57. Po pierwsze, art. 67 i 71 znajdują się w tytule III rozporządzenia, zatytułowanym „Przepisy szczególne odnoszące się do różnych grup świadczeń”. Rozdział 6 tytułu III dotyczy świadczeń z tytułu bezrobocia. Artykuł 67 znajduje się w sekcji 1 „Przepisy wspólne”. Sekcja 2 rozdziału 6 tytułu III jest zatytułowana „Bezrobotni udający się do Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe”. Zawiera ona art. 69, zatytułowany „Warunki i zakres zachowania prawa do świadczeń”, oraz art. 70 zatytułowany „Udzielanie świadczeń i zwroty”. Sekcja 3, która jest ostatnią sekcją rozdziału 6, składa się tylko z art. 71. Ze struktury art. 67 w jasny sposób wynika, że jest to przepis wspólny dla wszystkich sekcji rozdziału 6, a więc prima facie stosowany łącznie z art. 71.

58. Po drugie, brzmienie art. 67 wspiera taką wykładnię. Artykuł 67 ust. 3 stanowi, że stosowanie art. 67 ust. 1 i 2 jest uzależnione od warunku, zgodnie z którym dana osoba powinna ukończyć ostatnie okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia zgodnie z ustawodawstwem, w oparciu o które wnioskuje o świadczenia ( ). Jednakże ten warunek nie ma zastosowania do „przypadków, określonych w art. 71 ust. 1 lit. a) ppkt ii) oraz lit. b) ppkt ii)”. To wyłączenie byłoby zbędne, gdyby art. 71 ust. 1 nie miał zastosowania łącznie z art. 67.

59. Po trzecie, art. 67 ust. 1 ma zastosowanie do Państw Członkowskich, których ustawodawstwo uzależnia nabycie, zachowanie lub odzyskanie prawa do świadczeń od ukończenia okresów ubezpieczenia ( ). Wymaga to, aby właściwa instytucja Państwa Członkowskiego uwzględniła, w niezbędnym zakresie, okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia ukończone w charakterze pracownika najemnego, na podstawie ustawodawstwa innego Państwa Członkowskiego, tak jak gdyby chodziło o okresy ubezpieczenia ukończone na podstawie stosowanego przez tę instytucję ustawodawstwa. Działanie to, zwane sumowaniem, jest jednym z dwóch podstawowych filarów rozporządzenia nr 1408/71 (drugim jest zapłata świadczenia osobom zamieszkałym gdziekolwiek w Unii Europejskiej), a także art. 42 WE, leżącego u jego podstaw. Artykuł 71 ust. 1, jak było to omówione powyżej ( ), po prostu zapewnia niektórym migrującym pracownikom zamieszkującym w czasie ostatniego zatrudnienia w Państwie Członkowskim innym niż państwo właściwe możliwość wyboru zarejestrowania się w charakterze bezrobotnego, a tym samym ubiegania się o zasiłek dla bezrobotnych w państwie, w którym zamieszkują, a nie w państwie ostatniego zatrudnienia. Nie zawiera on żadnych przepisów dotyczących obliczenia tego świadczenia. Jeśliby art. 67 nie miał zastosowania do wniosków o zasiłek dla bezrobotnych złożonych w oparciu o art. 71 ust. 1, to nie istniałby wymóg sumowania, co pozostawałoby w sprzeczności z systematyką rozporządzenia, a także z Traktatem.

60. Wreszcie wykładnia, którą proponuję, została wyraźnie zaakceptowana przez Trybunał, który w wyroku w sprawie Warmedam-Steggerda ( ) stwierdził, że „art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) [...], gdy warunki jego zastosowania są spełnione, nie ma żadnego wpływu na [...] zasady sumowania [z art. 67 ust. 1], które określają warunki, w których uwzględnić należy okresy ukończone przez migrującego pracownika w Państwie Członkowskim innym niż to w którym znajduje się właściwa instytucja, odpowiedzialna za decyzję o przyznaniu świadczenia”.

61. W związku z powyższym uważam, że dotyczące sumowania przepisy art. 67 będą miały zastosowanie w sytuacji, gdy skarżący zostanie objęty zakresem stosowania art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii), pod warunkiem że jego sytuacja spełni wymogi określone w art. 67 ust. 1, do czego teraz przejdę.

Artykuł 67 ust. 1

62. Pytania 2 c) oraz 3 b) sądu krajowego dotyczą głównie tego, czy służba wojskowa skarżącego powinna być traktowana jako „okres [...] zatrudnienia jako pracownik najemny” w rozumieniu art. 67 ust. 1.

63. Artykuł 67 ust. 1 wymaga od Państwa Członkowskiego, do którego ma zastosowanie, aby „sumowało” „okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia ukończone jako pracownik najemny” zgodnie z ustawodawstwem któregokolwiek Państwa Członkowskiego, jak gdyby były okresami ubezpieczenia ukończonymi z uwzględnieniem własnego ustawodawstwa.

64. Skutkiem art. 1 lit. r) i s) rozporządzenia ( ) jest to, że odpowiedź na pytanie, czy dany okres działalności stanowi „okres ubezpieczenia” lub „okres zatrudnienia” dla potrzeb rozporządzenia zależy od tego, za jaki uznawany jest ten okres przez ustawodawstwo, w ramach którego został ukończony.

65. Co więcej, aby można było go sumować zgodnie z art. 67 ust. 1, okres ubezpieczenia lub zatrudnienia musi być „ukończony jako pracownik najemny”, a więc jako osoba objęta systemem zabezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. a) rozporządzenia.

66. Wydaje się bezsporne, że okres służby wojskowej skarżącego nie jest traktowany przez ustawodawstwo, w ramach którego była odbyta – tj. ustawodawstwo Hiszpanii – jako okres ubezpieczenia lub równorzędny. Pytanie sądu krajowego jest w związku z tym ograniczone do kwestii, czy służba wojskowa jest „okresem zatrudnienia ukończonym jako pracownik najemny” w rozumieniu art. 67 ust. 1. Gdyby tak było, to jeśli skarżący spełnia także warunek określony w art. 67 ust. 3 (rozpatrywany poniżej ( )) w takim zakresie w jakim ma zastosowanie oraz pod warunkiem że (jak wydaje się wynikać z § 107 AFG) służba wojskowa byłaby traktowana jako okres ubezpieczenia gdyby została odbyta w ramach ustawodawstwa niemieckiego, pozwany jako właściwa instytucja będzie musiał uwzględnić okres służby wojskowej przy określaniu, czy skarżący spełnia warunek odnoszący się do długości ubezpieczenia wymagany przez ustawodawstwo niemieckie do nabycia prawa do zasiłku dla bezrobotnych.

67. Rząd portugalski podnosi, że służba wojskowa skarżącego powinna zostać uwzględniona przez pozwanego. Rząd ten przywołuje wyrok w sprawie Warmedam-Steggerda ( ) na poparcie tezy, że instytucja właściwa, do której ma zastosowanie art. 67, powinna badać nie to, czy służba wojskowa uznawana była za okres ubezpieczenia lub zatrudnienia zgodnie z ustawodawstwem państwa, w którym została ona odbyta, lecz czy zostałaby ona uznana za okres ubezpieczenia, gdyby została odbyta w państwie instytucji właściwej, czyli w Niemczech. Odpowiedź na to pytanie jest twierdząca.

68. Nie zgadzam się z taką interpretacją. Wydaje mi się, że rząd portugalski skupia się jedynie na ostatnim zastrzeżeniu z art. 67 ust. 1. Skutkiem tego zastrzeżenia jest to, że okresy zatrudnienia ( ) nie mogą być sumowane w oparciu o art. 67 ust. 1, chyba że chodzi o sytuację, w której byłyby one uznane za okresy ubezpieczenia w razie ukończenia tych okresów w ramach ustawodawstwa stosowanego przez właściwą instytucję. Jednakże jest to jedynie dodatkowy wymóg; musi być także spełniony wymóg wynikający z definicji zawartej w art. 1 lit. s), tj. wymóg, by okres zatrudnienia był uznany za taki przez ustawodawstwo Państwa Członkowskiego, w którym został ukończony.

69. Rząd niemiecki oraz Komisja stoją na stanowisku, że zgodnie z ustawodawstwem hiszpańskim służba wojskowa nie jest traktowana jako okres zatrudnienia: nie wiąże się ona z obowiązkowym zabezpieczeniem społecznym i nie daje uprawnień do świadczeń z zabezpieczenia społecznego. Chociaż Trybunał nie może oczywiście wydawać rozstrzygnięć w przedmiocie skutków krajowego ustawodawstwa z zakresu zabezpieczenia społecznego Państwa Członkowskiego, w niniejszej sprawie zdaje się wynikać z postanowienia odsyłającego, że hiszpańska instytucja zabezpieczenia społecznego wydała w oparciu o art. 80 rozporządzenia nr 574/72 ( ) zaświadczenie stwierdzające, iż skarżący ukończył okres ubezpieczenia i zatrudnienia tylko między dniem 1 grudnia 1991 r. a dniem 4 grudnia 1992 r. Zaświadczenie zostało wydane w styczniu 1997 r. Wynika stąd, że twierdzenie, iż według ustawodawstwa hiszpańskiego służba wojskowa nie jest uważana za okres zatrudnienia, jest prawdziwe.

70. Zaświadczenie instytucji hiszpańskiej nie jest jednak rozstrzygające z uwagi zarówno na to, że z okoliczności, iż charakter okresu służby wojskowej skarżącego nie został wspomniany, niekoniecznie należy wnioskować co do tego charakteru, oraz z uwagi na to, że Trybunał stwierdził, że takie zaświadczenie wydane przez właściwą instytucję Państwa Członkowskiego w oparciu o rozporządzenie nr 574/72 nie stanowi niepodważalnego dowodu dla instytucji innego Państwa Członkowskiego właściwej dla spraw związanych z bezrobociem ani sądów tego państwa ( ). Zarówno ta ostatnia instytucja, jak i sąd krajowy w postępowaniach sądowych, mają pełną swobodę weryfikowania zawartości takiego zaświadczenia ( ). Jak utrzymuje ponadto Komisja, jeśli w niniejszej sprawie pozwany ma wątpliwości co do prawdziwości faktów, na których zaświadczenie się opiera, oraz w konsekwencji co do informacji w nim zawartych, to na jego hiszpańskim odpowiedniku ciąży powinność ponownego rozważenia, czy zaświadczenie zostało prawidłowo wydane, a jeśli to konieczne, anulowania go ( ).

71. Ponadto art. 80 rozporządzenia nr 574/72 stawia wymóg, aby zaświadczenie wymieniało „okresy ubezpieczenia lub okresy zatrudnienia ukończone uprzednio jako pracownik najemny” na potrzeby art. 67 ust. 1. Jeśli instytucja hiszpańska miałaby zaświadczyć zgodnie z art. 80, że okres służby wojskowej skarżącego stanowił „okres zatrudnienia”, musiałaby także określić czy skarżący ukończył ten okres „w charakterze pracownika najemnego”.

72. Mając na uwadze powyższe, konkluduję, że służba wojskowa skarżącego powinna być uznana za „okres [...] zatrudnienia ukończonego jako pracownik najemny” w rozumieniu art. 67 ust. 1 tylko wtedy, gdy z jednej strony okres ten jest określony jako taki lub uznany za taki przez ustawodawstwo Hiszpanii lub też jest jednocześnie traktowany jako taki i uznany przez to ustawodawstwo za okres równorzędny w rozumieniu art. 1 lit. s) rozporządzenia, a z drugiej strony skarżący był ubezpieczony w rozumieniu art. 1 lit. a) tego samego rozporządzenia w trakcie odbywania służby wojskowej.

Artykuł 67 ust. 3

73. W pytaniu 3 a) sąd krajowy zmierza w istocie do uzyskania odpowiedzi, kiedy okres ubezpieczenia musi być ukończony, aby uznano go za „ukończony ostatnio” w rozumieniu art. 67 ust. 3.

74. Artykuł 67 ust. 3 stanowi, że z wyjątkiem przypadków wymienionych w art. 71 ust. 1 ust. 1 lit. a) ppkt ii) oraz lit. b) ppkt ii), wymóg sumowania z art. 67 ust. 1 jest uzależniony od warunku, że dana osoba „powinna ukończyć ostatnio” okresy ubezpieczenia zgodnie z ustawodawstwem, na podstawie którego domaga się świadczeń.

75. Zrozumiałym jest, że art. 67 ust. 3 nie może mieć zastosowania w przypadkach wskazanych w art. 71 ust. 1 ust. 1 lit. a) ppkt ii) oraz lit. b) ppkt ii), ponieważ w tych przypadkach z definicji skarżący ubiegałby się o świadczenia z tytułu bezrobocia od Państwa Członkowskiego innego niż to ostatniego zatrudnienia ( ) oraz w związku z tym nie miałby „ukończonych ostatnio” okresów ubezpieczenia zgodnie z ustawodawstwem, na podstawie którego wnosi o te świadczenia.

76. Pytaniem trzecim a) sąd krajowy zmierza do uzyskania odpowiedzi, czy osoba, której ostatni okres ubezpieczenia w Niemczech zakończył się ponad rok wcześniej, po którym to okresie pełniła ona obowiązkową służbę wojskową w Hiszpanii przez dziewięć miesięcy, „ukończyła ostatnio”, w rozumieniu tego przepisu, okresy ubezpieczenia zgodnie z ustawodawstwem Niemiec. Rząd niemiecki oraz Komisja proponują, żeby na to pytanie odpowiedzieć twierdząco. Zgadzam się z takim stanowiskiem.

77. W niniejszej sprawie, jak to jasno wynika ze sposobu sformułowania pytania, ostatni okres ubezpieczenia skarżącego w Niemczech zakończył się ponad rok przed tym, zanim wystąpił on o zasiłek dla bezrobotnych. Warunek nałożony przez art. 67 ust. 3 miałby więc ten skutek, że art. 67 ust. 1 nie miałby zastosowania, gdyby upływ czasu lub odbycie służby wojskowej w Hiszpanii oznaczało, że ten okres ubezpieczenia nie został „ukończony ostatnio” przed wystąpieniem o zasiłek.

78. Trybunał orzekł, że warunek z art. 67 ust. 3 ma za zadanie zachęcić osoby bezrobotne do szukania pracy w Państwach Członkowskich, w których były ostatnio zatrudnione oraz sprawić, by państwo to poniosło ciężary związane z zasiłkiem dla bezrobotnych ( ). Jednocześnie należy, wobec braku wspólnego rynku pracy, unikać eksportu bezrobocia i zachęcać bezrobotnych do szukania pracy przede wszystkim w tym państwie, gdzie byli ostatnio zatrudnieni ( ).

79. Zgodnie z tym celem Państwo Członkowskie ostatniego zatrudnienia pozostaje odpowiedzialne za wypłatę zasiłku dla bezrobotnych osobie, której ostatni okres ubezpieczenia został w nim ukończony, niezależnie od upływu czasu pomiędzy ukończeniem tego okresu ubezpieczenia a wystąpieniem o zasiłek dla bezrobotnych, pod warunkiem że nie miał między nimi miejsca żaden inny okres ubezpieczenia.

80. Co prawda określenie użyte dla terminu „ostatnio” w niemieckiej wersji art. 67 ust. 3 brzmi „unmittelbar zuvor”, co dosłownie oznacza „bezpośrednio przed”. Jednakże określenia używane w kilku innych wersjach językowych mają to samo znaczenie, co termin angielski czy francuskie „en dernier lieu”, które bardziej naturalnie skupia się na fakcie, że dany okres był raczej ostatnim takim okresem przez określoną datą, niż że koniecznie miał miejsce bezpośrednio przez tą datą ( ).

81. Jeżeli chodzi o skutki odbytej w międzyczasie służby wojskowej skarżącego w Hiszpanii, to wydaje mi się, że takie wydarzenie oznaczało będzie, że jego poprzedni okres ubezpieczenia w Niemczech nie będzie „ukończony ostatnio” w rozumieniu art. 67 ust. 3 tylko wtedy, gdy okres służby wojskowej sam stanowi „okres ubezpieczenia” w rozumieniu rozporządzenia, a więc zgodnie z definicją art. 1 pkt r). Jak wspomniałem powyżej ( ), zdaje się, że wszystkie strony podzielają pogląd, że tak nie jest.

82. Uważam w związku z tym, że gdy osoba ukończy okres ubezpieczenia zgodnie z ustawodawstwem Państwa Członkowskiego, a następnie ubiega się w nim o zasiłek dla bezrobotnych, to ten okres ubezpieczenia jest „ukończonym ostatnio” w rozumieniu art. 67 ust. 3, nawet jeśli nie poprzedza bezpośrednio wniosku o świadczenie, pod warunkiem że nie miał między nimi miejsca żaden inny okres ubezpieczenia ( ).

Podsumowanie wniosków z pierwszych trzech pytań

83. Przydatne może być na tym etapie podsumowanie moich konkluzji dotyczących art. 13 ust. 2, art. 67 i 71, jako że znajdują one zastosowanie w sprawie skarżącego.

84. Jeśli zgodnie ze sprawą Kuusijärvi ( ) właściwym jest ustawodawstwo Niemiec na podstawie art. 13 ust. 2 lit. f), to:

a) Jeżeli służba wojskowa skarżącego była „zatrudnieniem” w rozumieniu art. 71 ust. 1 [co zgodnie z art. 1 lit. s) zależy od jej kwalifikacji w świetle ustawodawstwa hiszpańskiego, potwierdzonej zaświadczeniem w oparciu o art. 80 rozporządzenia nr 574/72] oraz jeżeli skarżący podczas swojej służby wojskowej zamieszkiwał w Niemczech w rozumieniu art. 71 ust. 1, zgodnie z wykładnią Trybunału ( ), to podlega on zakresowi art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii), co uprawnia go do ubiegania się o zasiłek dla bezrobotnych w Niemczech, nawet jeśli jego ostatnie zatrudnienie miało miejsce w innym Państwie Członkowskim.

b) Jeżeli skarżący jest objęty zakresem art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii), to niemiecka instytucja będzie musiała uwzględnić okres służby wojskowej przy ustalaniu jego uprawnień do zasiłku dla bezrobotnych, jeśli

i) był to „okres [...] zatrudnienia jako pracownik najemny” w rozumieniu art. 1 lit. a) i s), co stanowi dodatkowy warunek w stosunku do tego, który już spełnił, dla objęcia go zakresem art. 71 ust. 1; spełnienie tego warunku zależy od prawa hiszpańskiego i potwierdzone być musi zgodnie z art. 80; oraz

ii) byłby on uznany za okres ubezpieczenia, w razie gdyby ukończony został w ramach ustawodawstwa niemieckiego, jak tego wymaga art. 67 ust. 1.

c) Jeżeli skarżący nie jest objęty zakresem art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii), to może jednak ubiegać się o zasiłek dla bezrobotnych w Niemczech [ponieważ to ustawodawstwo będzie właściwe zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. f)]; instytucja niemiecka będzie musiała uwzględnić okres pełnienia służby wojskowej przy określaniu jego uprawnienia do zasiłku dla bezrobotnych, jeżeli:

i) warunki wymienione powyżej (w pkt b) zostały spełnione oraz

ii) „ukończył ostatnio” okresy ubezpieczenia zgodnie z niemieckim ustawodawstwem, jak tego wymaga art. 67 ust. 3.

85. Jeżeli ustawodawstwem właściwym jest ustawodawstwo Hiszpanii, zgodnie z art. 13 ust. 2 lit. e) przez analogię z orzecznictwem dotyczącym art. 13 ust. 2 lit. a) z czasów przed wprowadzeniem art. 13 ust. 2 lit. f): konkluzje w lit. a) i b) poprzedniego punktu pozostają bez zmian. Jeśli jednak skarżący nie jest objęty zakresem art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii), to nie będzie mógł ubiegać się o zasiłek dla bezrobotnych w Niemczech, ale mógł to zrobić w Hiszpanii (co zgodnie z art. 67 ust. 1 było w zasadzie wymagane, aby sumować poprzednie okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia w Niemczech, pod warunkiem że „ukończył ostatnio” okresy ubezpieczenia zgodnie z hiszpańskim ustawodawstwem).

Zasada równego traktowania

86. Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia stanowi:

„Osoby zamieszkujące terytorium jednego z Państw Członkowskich, do których stosują się przepisy niniejszego rozporządzenia, podlegają obowiązkom i korzystają z praw wynikających z ustawodawstwa każdego Państwa Członkowskiego na tych samych warunkach co obywatele tego państwa, z zastrzeżeniem przepisów szczególnych zawartych w niniejszym rozporządzeniu”.

87. W swoim czwartym pytaniu sąd odsyłający pyta, czy jeśli okres służby wojskowej skarżącego nie może być uwzględniony w oparciu o przepisy rozporządzenia dotyczące zasiłku dla bezrobotnych (a mianowicie art. 67 i 71), to czy ma on uprawnienie to takiego zasiłku w oparciu o przepis art. 3 rozporządzenia lub jakiegokolwiek innego ogólnego przepisu prawa wspólnotowego.

88. Skarżący oraz rząd Portugalii podnoszą, że skarżący może wyprowadzić takie uprawnienie w oparciu o art. 3 ust. 1; rząd Niemiec oraz Komisja nie zgadzają się z tym.

89. Rząd Portugalii uzasadnia swe stanowisko, powołując się na wyrok Trybunału w sprawie Mora Romero ( ).

90. W tej sprawie Trybunał orzekł, że art. 3 ust. 1 oznacza, iż „w sytuacji gdy ustawodawstwo Państwa Członkowskiego przewiduje wydłużenie prawa do świadczenia dla sierot poza 25 rok życia dla tych świadczeniobiorców, których kształcenie zostało przerwane przez służbę wojskową, państwo to powinno zrównywać służbę wojskową w innym Państwie Członkowskim ze służbą wojskową odbytą zgodnie ze swoim własnym ustawodawstwem” ( ).

91. Moim zdaniem orzeczenie to nie może być przeniesione na grunt niniejszej sprawy. Sprawa Mora Romero dotyczyła uprawnienia do świadczeń dla sierot. Skarżący, obywatel Hiszpanii, otrzymywał takie świadczenie na podstawie ustawodawstwa niemieckiego, które wypłaca je do ukończenia 25. roku życia, z przedłużeniem o okres pełnienia służby wojskowej. Skarżący ukończył okres służby wojskowej w Hiszpanii zanim ukończył 25 lat. Właściwa niemiecka instytucja wstrzymała wypłatę jego świadczenia, gdy ukończył 25 lat, i odmówiła przedłużenia o okres równy okresowi pełnienia służby wojskowej.

92. Mimo że zarówno skarżący, jak i świadczenie, o którym mowa, wyraźnie objęte były zakresem rozporządzenia, tamten przypadek był jednak w istotnym punkcie różny od przypadku, z jakim mamy do czynienia w niniejszej sprawie: w sprawie Mora Romero nie było szczególnych przepisów rozporządzenia dotyczących zagadnienia. W szczególności jedyny przepis rozporządzenia dotyczący sumowania w odniesieniu do świadczenia dla sierot (art. 79) wymagał wyłącznie, aby przy określaniu prawa do takiego świadczenia były uwzględnione okresy ubezpieczenia, zatrudnienia, prowadzenia działalności na własny rachunek lub zamieszkiwania ukończone przez zmarłego rodzica w innym Państwie Członkowskim.

93. Wobec braku jakichkolwiek przepisów rozporządzenia regulujących sytuację skarżącego, który był wyraźnie gorzej potraktowany niż obywatel Niemiec znajdujący się w tej samej sytuacji, Trybunał uznał za stosowane odwołać się do zasady równego traktowania wyrażonej w art. 3 ust. 1.

94. Jednakże przepis ten znajduje zastosowanie „[z] zastrzeżeniem przepisów szczególnych, zawartych w niniejszym rozporządzeniu”. W niniejszej sprawie w przeciwieństwie do sprawy Mora Romero, rozporządzenie zawiera przepisy szczególne, to znaczy art. 67 i 71, których celem jest uregulowanie uprawnienia do świadczeń z tytułu bezrobocia osoby bezrobotnej, która ukończyła okres ubezpieczenia lub zatrudnienia zgodnie z ustawodawstwem innego Państwa Członkowskiego. Zarówno rząd niemiecki, jak i Komisja twierdzą, że te przepisy szczególne zastępują ogólną zasadę równości wyrażoną w art. 3 ust. 1.

95. Gdyby było inaczej, trzeba byłoby przeredagować szczegółowe przepisy art. 67 ust. 1, a w szczególności zmodyfikować w tym celu definicję „okresu zatrudnienia”.

96. Można by argumentować, że gdyby skarżący nie był uprawniony do sumowania w oparciu o art. 67 ust. 1, stanowiłoby to lukę w systematyce rozporządzenia, która powinna być wypełniona przez zastosowanie art. 3 ust. 1.

97. Nie zgadzam się z takim punktem widzenia. Jeżeli skarżący nie jest objęty zakresem art. 67 ust. 1, to dzieje się tak dlatego, że okres jego służby wojskowej nie stanowi okresu ubezpieczenia lub zatrudnienia ukończonego jako pracownik najemny w rozumieniu tego przepisu. A wynika to stąd, że hiszpańskie ustawodawstwo nie uznaje służby wojskowej za taki właśnie okres. Jest w pełni zgodne z systematyką oraz celami rozporządzenia to, że okres służby wojskowej, który nie jest uważany za okres ubezpieczenia lub zatrudnienia albo za równoważny przez ustawodawstwo, zgodnie z którym został ukończony, nie powinien być sumowany dla potrzeb uzyskania prawa do zasiłku dla bezrobotnych.

98. Konkluzja według mnie byłaby taka sama, gdyby przywołane zostały inne ogólne zasady równego traktowania, jak na przykład ta z art. 39 ust. 2 WE, wspomniana w postanowieniu odsyłającym.

Wnioski

99. Odpowiedź na pytanie, czy ustawodawstwo Państwa Członkowskiego A, czy też Państwa Członkowskiego B jest właściwe w stosunku do osoby, która była zatrudniona w Państwie Członkowskim A i ukończyła okres służby wojskowej w Państwie Członkowskim B przed powrotem do Państwa Członkowskiego A, gdzie ubiega się o zasiłek dla bezrobotnych, zależy od tego, czy wykładnia art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w sprawie zastosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, której dokonał Trybunał w wyroku w sprawie C-275/96 Kuusijärvi, Rec. str. I-3419, ma zastosowanie do osób wnioskujących o zasiłek dla bezrobotnych. Jeśli wykładnia ze sprawy Kuusijärvi ma zastosowanie, osoba taka poddana jest ustawodawstwu Państwa Członkowskiego A, jako państwa zamieszkania, na mocy art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71. Jeśliby nie stosować wykładni ze sprawy Kuusijärvi, to taka osoba poddana będzie ustawodawstwu Państwa Członkowskiego B, jako państwa, którego ustawodawstwo było właściwe podczas pełnienia służby wojskowej, na mocy art. 13 ust. 2 lit. e) rozporządzenia nr 1408/71.

100. Na pozostałe pytania zadane przez Bundessozialgericht należy odpowiedzieć w następujący sposób:

1) Okres obowiązkowej służby wojskowej powinien być uznawany za „zatrudnienie” w rozumieniu art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1408/71 tylko wtedy, gdy jest on określony lub uznany za takie przez ustawodawstwo, w ramach którego został ukończony lub też jest jednocześnie z nim zrównany i uznany przez to ustawodawstwo za okres równorzędny z okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 1 lit. s) rozporządzenia.

2) Okres obowiązkowej służby wojskowej powinien być uznawany za „okres [...] zatrudnienia ukończony jako pracownik najemny” w rozumieniu art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 tylko wtedy, gdy – po pierwsze – jest on określony lub uznany za taki przez ustawodawstwo Hiszpanii albo też jest jednocześnie z nim zrównany i uznany przez to ustawodawstwo za okres równorzędny z okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 1 lit. s) rozporządzenia, oraz – po drugie – w okresie odbywania służby wojskowej skarżący był ubezpieczony w rozumieniu art. 1 lit. a) rozporządzenia.

3) Artykuł 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 ma zastosowanie do skarżącego, który objęty jest zakresem art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) rozporządzenia.

4) W przypadku gdy osoba ukończy okres ubezpieczenia w ramach ustawodawstwa Państwa Członkowskiego, a następnie ubiega się o zasiłek dla bezrobotnych w tym państwie, to ten okres ubezpieczenia jest uznawany za „ukończony ostatnio” w rozumieniu art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71, nawet jeśli nie poprzedzał on bezpośrednio wniosku o zasiłek, pod warunkiem że nie miał między nimi miejsca żaden inny okres ubezpieczenia.

ZAŁĄCZNIK

Pytania zadane przez Bundessozialgericht:

„1) Czy osoba wnioskująca o przyznanie zasiłku dla bezrobotnych w ramach niemieckiego systemu ubezpieczenia na wypadek bezrobocia ponad dwa miesiące po zakończeniu obowiązkowej służby wojskowej odbytej w Hiszpanii, podlega:

a) przepisom hiszpańskim, na mocy art. 13 ust. 2 lit. e) rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie w brzmieniu nadanym przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 2001/83 z dnia 2 czerwca 1983 r. (Dz.U. L 230, str. 6), zmienionego rozporządzeniem Rady (EWG) nr 2195/91 z dnia 25 czerwca 1991 r. (Dz.U. L 206, str. 2) (zwanego dalej „rozporządzeniem nr 1408/71”),

czy

b) przepisom niemieckim, na mocy art. 13 ust. 2 lit. f) rozporządzenia nr 1408/71?

2) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze lit. a):

a) czy obowiązkowa służba wojskowa odbyta w Hiszpanii stanowi „ostatnie zatrudnienie [...] na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe” w rozumieniu art. 71 ust.1 rozporządzenia nr 1408/71?

b) w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie lit. a):

czy art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1408/71 zawiera również zasadę, według której ostatnie zatrudnienie na terytorium innego Państwa Członkowskiego powinno być uwzględnione przy ustalaniu świadczeń z tytułu bezrobocia, tak jak gdyby miało ono miejsce w państwie miejsca zamieszkania zainteresowanego, bez konieczności sprawdzenia, czy warunki wymienione w art. 67 tego rozporządzenia zostały spełnione?

c) w przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie drugie lit. b):

w jakich okolicznościach okres odbycia obowiązkowej służby wojskowej, który według prawa krajowego (hiszpańskiego) nie jest ani okresem ubezpieczenia w systemie ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, ani okresem równorzędnym, stanowi na mocy art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 okres zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego według prawa innego Państwa Członkowskiego?

3) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze lit. b):

a) czy osoba, która ukończyła swój ostatni okres ubezpieczenia w Niemczech dawniej niż przed rokiem, a następnie odbyła dziewięciomiesięczną obowiązkową służbę wojskową w Hiszpanii, ukończyła „ostatnio” w rozumieniu art. 67 ust. 3 rozporządzenia nr 1408/71 okres ubezpieczenia według prawa niemieckiego?

b) w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie lit. a):

w jakich okolicznościach okres odbycia obowiązkowej służby wojskowej, który nie jest według prawa krajowego (hiszpańskiego) ani okresem ubezpieczenia w systemie ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, ani okresem równorzędnym, stanowi na mocy art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 okres zatrudnienia w charakterze pracownika najemnego według prawa innego Państwa Członkowskiego? [pytanie to odpowiada pytaniu drugiemu lit. c)]

c) jeżeli art. 67 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71 nie znajduje zastosowania w przypadku wnioskującego [pytanie trzecie, lit. a) i b)]:

i) czy obowiązkowa służba wojskowa odbyta w Hiszpanii stanowi ostatnie zatrudnienie […] na terytorium Państwa Członkowskiego innego niż państwo właściwe w rozumieniu art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1408/71? [pytanie to odpowiada pytaniu drugiemu lit. a)]

ii) w przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie trzecie lit. c) ppkt) i):

czy art. 71 ust. 1 lit. b) ppkt ii) zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1408/71 zawiera również zasadę, według której ostatnie zatrudnienie na terytorium innego Państwa Członkowskiego powinno być uwzględnione przy ustalaniu świadczeń z tytułu bezrobocia, tak jak gdyby miało ono miejsce w państwie miejsca zamieszkania wnioskującego, bez konieczności sprawdzenia, czy zostały spełnione warunki wymienione w art. 67 tego rozporządzenia? [pytanie to odpowiada pytaniu drugiemu lit. b)]

4) Czy w sytuacji, gdy ani na mocy art. 71, ani na mocy art. 67 rozporządzenia nr 1408/71 okres obowiązkowej służby wojskowej odbywanej w Hiszpanii nie jest uwzględniany przy ustalaniu prawa wnioskującego do świadczeń w niemieckim systemie ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, odpowiadające mu prawo wynika z zasady równości traktowania z art. 3 rozporządzenia nr 1408/71 lub innych przepisów ogólnych prawa wspólnotowego?”.