Opinion of the Advocate-General



Opinion of the Advocate-General

I – Wprowadzenie

1. Przedstawione Trybunałowi sprawy połączone dotyczą prawa do obrony, a dokładniej prawa do bycia wysłuchanym w ramach postępowania administracyjnego.

2. W swoich postanowieniach odsyłających z dnia 22 lutego 2013 r., które wpłynęły do sekretariatu Trybunału w dniu 18 marca 2013 r., Hoge Raad der Nederlanden (Niderlandy), zwraca się na wstępie do Trybunału z pytaniem o bezpośrednią skuteczność zasady poszanowania prawa do obrony. W wypadku udzielenia na to pytanie odpowiedzi twierdzącej sąd ów zmierza do ustalenia, czy prawo do bycia wysłuchanym należy uważać za naruszone w sytuacji, gdy zainteresowana osoba fizyczna lub prawna miała okazję do zakomunikowania swojego stanowiska dopiero w postępowaniu administracyjnym w sprawie odwołania, to jest dopiero po wydaniu pierwszej decyzji. Zwraca się on wreszcie do Trybunału z pytaniem o skutki prawne ewentualnego naruszenia zasady poszanowania prawa do obrony oraz o okoliczności, które mogą na nie wpłynąć.

II – Ramy prawne

A – Prawo Unii

1. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej

3. Artykuł 41 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”), zatytułowany „Prawo do dobrej administracji”, stanowi w ust. 1 i 2:

„1. Każdy ma prawo do bezstronnego i sprawiedliwego rozpatrzenia swojej sprawy w rozsądnym terminie przez instytucje, organy i jednostki organizacyjne Unii.

2. Prawo to obejmuje:

a) prawo każdego do bycia wysłuchanym, zanim zostaną podjęte indywidualne środki mogące negatywnie wpłynąć na jego sytuację;

[...]”.

4. Artykuł 51 karty, zatytułowany „Zakres zastosowania”, stanowi w ust. 1:

„Postanowienia niniejszej Karty mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii przy poszanowaniu zasady pomocniczości oraz do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii. Szanują one zatem prawa, przestrzegają zasad i popierają ich stosowanie zgodnie ze swymi odpowiednimi uprawnieniami i w poszanowaniu granic kompetencji Unii powierzonych jej w traktatach”.

2. Rozporządzenie Rady (EWG) nr 2913/92

5. Artykuły 220 i 221 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. ustanawiającego Wspólnotowy Kodeks Celny(2) (zwanego dalej „WKC”), należą do rozdziału 3 sekcji 1 zatytułowanej „Zaksięgowanie i podanie do wiadomości dłużnika kwoty należności”.

6. Artykuł 220 ust. 1 WKC ma następujące brzmienie:

„Jeżeli kwota należności wynikających z długu celnego nie została zaksięgowana zgodnie z art. 218 i 219 lub została zaksięgowana kwota niższa od prawnie należnej, to zaksięgowania kwoty należności do pokrycia lub pozostającej do pokrycia należy dokonać w terminie dwóch dni, licząc od dnia, w którym organy celne dowiedziały się o tej sytuacji i miały możliwość obliczyć kwotę prawnie należną, jak również określić dłużnika (zaksięgowanie retrospektywne). Termin ten może zostać przedłużony zgodnie z art. 219”.

7. Artykuł 221 WKC stanowi:

„1. Niezwłocznie po dokonaniu zaksięgowania dłużnik zostaje powiadomiony o kwocie należności zgodnie z odpowiednią procedurą.

[...]

3. Powiadomienie dłużnika nie może nastąpić po upływie trzech lat, licząc od dnia powstania długu celnego. Bieg tego terminu zostaje zawieszony z chwilą złożenia odwołania w rozumieniu art. 243 na czas trwania procedury odwoławczej.

[...]”.

8. Artykuły 243–245 WKC znajdują się w tytule VIII „Odwołania”.

9. Artykuł 243 WKC stanowi:

„1. Każda osoba ma prawo odwołać się od decyzji organów celnych w zakresie stosowania przepisów prawa celnego, która dotyczy bezpośrednio i indywidualnie tej osoby.

Odwołanie może złożyć również osoba, która wystąpiła z wnioskiem o wydanie decyzji organów celnych dotyczącej stosowania przepisów prawa celnego, ale której wniosek nie został rozpatrzony w terminie określonym w art. 6 ust. 2.

Odwołanie musi zostać złożone w państwie członkowskim, w którym decyzja została wydana lub w którym wystąpiono z wnioskiem o jej wydanie.

2. Odwołać można się:

a) w pierwszej instancji – do organów celnych wyznaczonych przez państwa członkowskie,

b) w drugiej instancji – do niezależnej instytucji, którą może być organ wymiaru sprawiedliwości lub wyspecjalizowany organ równorzędny, zgodnie z przepisami obowiązującymi w państwach członkowskich”.

10. Artykuł 244 WKC stanowi:

„Odwołanie nie powoduje wstrzymania wykonania decyzji, od której się odwołano.

Jednakże w przypadku gdy organy celne mają uzasadnione powody, by sądzić, że zaskarżona decyzja jest sprzeczna z przepisami prawa celnego, lub gdy istnieje obawa spowodowania nieodwracalnej szkody dla osoby zainteresowanej, wstrzymują w całości lub w części wykonanie takiej decyzji.

Jeżeli zaskarżana decyzja nakłada należności celne przywozowe lub należności celne wywozowe, wstrzymanie jej wykonania uzależnione jest od złożenia zabezpieczenia. Jednakże nie wymaga się złożenia zabezpieczenia, jeżeli mogłoby to spowodować, ze względu na sytuację dłużnika, poważne trudności natury gospodarczej lub społecznej”.

11. Artykuł 245 WKC stanowi:

„Przepisy dotyczące stosowania postępowania odwoławczego określają państwa członkowskie”.

B – Prawo niderlandzkie

12. Zgodnie z art. 4:8 ust. 1 Algemene wet bestuursrecht (ogólnej ustawy administracyjnej, zwanej dalej „Awb”) przed wydaniem decyzji, która będzie prawdopodobnie niekorzystna dla zainteresowanego, który nie wnosił o jej wydanie, organ administracji umożliwia mu przedstawienie swojego stanowiska, jeśli z jednej strony decyzja ta opiera się na okolicznościach faktycznych i innych elementach dotyczących interesów zainteresowanego, a z drugiej strony te okoliczności i elementy nie zostały przedstawione przez zainteresowanego.

13. Artykuł 4:12 ust. 1 Awb ma następujące brzmienie:

„Organ administracji może nie stosować przepisów art. 4:7 i 4:8, kiedy wydaje decyzję zmierzającą do ustanowienia zobowiązania lub prawa finansowego, jeśli:

a) od tej decyzji można wnieść zażalenie lub odwołanie w drodze administracyjnej, oraz

b) niekorzystne skutki tej decyzji mogą zostać całkowicie usunięte w przypadku skuteczności zażalenia lub odwołania w drodze administracyjnej”.

14. Artykuł 6:22 Awb ma następujące brzmienie:

„Decyzja, przeciwko której zostało wniesione zażalenie lub odwołanie w drodze administracyjnej, może zostać utrzymana w mocy przez organ rozpatrujący zażalenie lub odwołanie pomimo naruszenia zasady prawa pisanego lub niepisanego, albo ogólnej zasady prawa, jeśli można przyjąć, że to naruszenie zasady nie miało dla zainteresowanych niekorzystnych skutków”.

15. Artykuł 7:2 Awb stanowi:

„1. Przed wydaniem decyzji w przedmiocie zażalenia organ administracji zapewnia zainteresowanemu możliwość bycia wysłuchanym.

2. Organ administracji informuje o tym w każdym przypadku wnoszącego zażalenie, a także zainteresowanych, którzy przedstawili swoje stanowisko w ramach przygotowania decyzji”.

16. Decyzje administracyjne mogą następnie być przedmiotem skargi do sądu, z możliwością odwołania i kasacji.

III – Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne

A – Okoliczności faktyczne leżące u podstaw wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

17. W obu postępowaniach głównych toczących się przed sądem krajowym agenci celni (Kamino International Logistics BVw sprawie C‑129/13 i Datema Hellmann Worldwide Logistics BV w sprawie C‑130/13, zwani dalej „zainteresowanymi”) dokonali na zlecenie tego samego przedsiębiorstwa w latach 2002 i 2003 zgłoszeń celnych o dopuszczenie towarów do swobodnego obrotu dla towarów określonych jako „pawilony ogrodowe/namioty okolicznościowe i ściany boczne”. Zainteresowani zgłosili te towary w ramach pozycji 6601 10 00 („Parasole ogrodowe i podobne parasole”) Nomenklatury scalonej (zwanej dalej „CN”). Organ celny pobrał należności celne stosownie do obowiązującej dla tej pozycji CN taryfy, wynoszącej 4,7%.

18. Następnie niderlandzkie organy celne przeprowadziły u zleceniodawcy zainteresowanych kontrolę, mającą na celu weryfikację prawidłowości kwalifikacji taryfowej. W oparciu o wyniki tej kontroli właściwy organ niderlandzki, a mianowicie inspektor podatkowy, zajął stanowisko, że ta kwalifikacja była nieprawidłowa oraz że towary te powinny były zostać zakwalifikowane do pozycji 6306 99 00 CN (namioty i wyroby kempingowe), której odpowiada wyższa taryfa (12,2%).

19. W związku z różnicą wysokości taryfy stosowanej do wymienionych dwóch pozycji inspektor podatkowy decyzją z dnia 2 kwietnia 2005 r. wezwał do retrospektywnego pokrycia pozostających do pokrycia należności celnych (w obu przypadkach chodziło o kwotę około 10 000 EUR). Każdy z zainteresowanych otrzymał wezwanie do zapłaty wydane na podstawie art. 220 WKC.

20. Zainteresowani nie mieli możliwości przedstawienia swoich argumentów przed dostarczeniem tych wezwań do zapłaty.

B – Przebieg postępowania administracyjnego i sądowego

21. Zainteresowani wnieśli zażaleniee w drodze administracyjnej przeciwko wymienionym wezwaniom do zapłaty do inspektora podatkowego, który umożliwił im przedstawienie ich stanowiska, jednak uznał zażalenia za bezzasadne.

22. Skargi wniesione przez zainteresowanych na tę decyzję inspektora podatkowego zostały uznane za bezzasadne przez Rechtbank te Haarlem. W sądowym postępowaniu odwoławczym Gerechtshof te Amsterdam utrzymał w mocy wyrok Rechtbank te Haarlem w zakresie, w jakim zobowiązywał on zainteresowanych do wypełnienia ich obowiązków wynikających z wezwań do zapłaty.

23. Zainteresowani wnieśli następnie kasację do Hoge Raad der Nederlanden. Pytania prejudycjalne zostały przedstawione w ramach tego postępowania.

24. W swoich postanowieniach odsyłających Hoge Raad der Nederlanden przypomina, że Gerechtshof te Amsterdam uznał w wyroku w drugiej instancji, iż inspektor podatkowy naruszył zasadę poszanowania prawa do obrony w zakresie, w jakim nie umożliwił zainteresowanym wyrażenia swojego stanowiska w odniesieniu do okoliczności leżących u podstaw retrospektywnego porycia należności celnych przed wydaniem wezwań do zapłaty.

25. Sąd ów wskazał natomiast, że ani WKC, ani znajdujące zastosowanie prawo krajowe nie zawierają przepisów proceduralnych zobowiązujących organy celne do umożliwienia zobowiązanemu do zapłaty cła przedstawienia swojego stanowiska, przed poinformowaniem go o długu celnym przewidzianym w art. 221 ust. 1 WKC, w odniesieniu do okoliczności będących podstawą retrospektywnego pokrycia.

26. Opierając się na tym stwierdzeniu, Hoge Raad der Nederlanden zastanawia się przede wszystkim, czy zasada poszanowania prawa do obrony może być przez sąd krajowy stosowana bezpośrednio. Następnie, jeśli na to pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, zmierza do ustalenia, czy należy uznać, jak ostatecznie stwierdził Gerechtshof te Amsterdam, że zasada poszanowania prawa do obrony (a dokładniej prawo do bycia wysłuchanym, które jest jej częścią) została naruszona w sytuacji, gdy zainteresowani co prawda nie mieli możliwości przedstawienia swoich argumentów przed wydaniem pierwszej decyzji inspektora, mieli jednak okazję do obrony swojego stanowiska podczas postępowania administracyjnego w sprawie zażalenia i postępowania sądowego. Hoge Raad der Nederlanden zwraca się wreszcie do Trybunału z pytaniem o skutki prawne naruszenia zasady prawa do obrony oraz o to, czy powinny one być ustalane zgodnie z prawem krajowym, czy zgodnie z prawem Unii. Dokładnie rzecz ujmując, w sytuacji gdy te skutki prawne należy ustalić na podstawie prawa Unii, Hoge Raad der Nederlanden stara dowiedzieć się, czy w przypadku naruszenia zasady poszanowania prawa do obrony sąd krajowy ma obowiązek uchylenia zaskarżonej decyzji, czy może on wedle własnego uznania uwzględnić okoliczność, że gdyby nie doszło do naruszenia, decyzja byłaby taka sama.

C – Pytania prejudycjalne

27. W tych okolicznościach Hoge Raad der Nederlanden postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, których brzmienie jest identyczne w obydwu połączonych sprawach:

„1) Czy wynikająca z prawa europejskiego zasada poszanowania przez administrację prawa do obrony nadaje się do bezpośredniego stosowania przez sąd krajowy?

2) W razie udzielenia na pytanie pierwsze odpowiedzi twierdzącej:

a) Czy wynikającą z prawa europejskiego zasadę poszanowania prawa do obrony przez administrację należy zatem interpretować w ten sposób, że zasada ta zostaje naruszona, gdy adresat planowanej decyzji co prawda nie został wysłuchany, zanim administracja zastosowała wobec niego środek wiążący się z niekorzystnymi dla niego skutkami, lecz uzyskał taką możliwość w następującym później postępowaniu administracyjnym (w przedmiocie zażalenia), które poprzedza wytoczenie skargi do sądu krajowego?

b) Czy skutki prawne naruszenia wynikającej z prawa europejskiego zasady poszanowania prawa do obrony przez administrację są określane przez prawo krajowe?

3) W przypadku udzielenia na pytanie [drugie lit. b)] odpowiedzi przeczącej: Jakie okoliczności sąd krajowy może wziąć pod uwagę, określając skutki prawne [naruszenia tej zasady] i czy może w szczególności wziąć pod uwagę kwestię, czy można przyjąć, że gdyby nie zaistniało naruszenie przez administrację wynikającej z prawa europejskiego zasady poszanowania prawa do obrony, to postępowanie przebiegłoby inaczej?”.

IV – Postępowanie przed Trybunałem

28. Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynęły do sekretariatu Trybunału w dniu 18 marca 2013 r. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2013 r. prezes Trybunału zarządził połączenie spraw do wspólnego rozpoznania.

29. Uwagi na piśmie przedstawili zainteresowani, rządy niderlandzki, belgijski, grecki i hiszpański oraz Komisja Europejska. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 15 stycznia 2014 r., uwagi ustne przedstawili zainteresowani, rządy niderlandzki, belgijski i grecki oraz Komisja Europejska.

V – Ocena prawna

A – W przedmiocie pytania pierwszego

30. Poprzez pierwsze pytanie sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy zasada prawa do obrony może być bezpośrednio stosowana przez sąd krajowy.

31. Z pewnością „prawo do obrony, które obejmuje prawo do bycia wysłuchanym [...], widnieje wśród praw podstawowych stanowiących integralną część porządku prawnego Unii i wymienionych w karcie”(3) .

32. To właśnie w sprawie dotyczącej postępowania zmierzającego do retrospektywnego pokrycia należności celnych przywozowych Trybunał wyjaśnił, że zgodnie z tą zasadą „adresaci decyzji, która w sposób odczuwalny oddziałuje na ich interesy, powinni być w stanie skutecznie przedstawić swoje stanowisko odnośnie do elementów, na których organ administracyjny zamierza oprzeć swoją decyzję”(4) . Innymi słowy, „prawo do bycia wysłuchanym gwarantuje każdej osobie możliwość użytecznego i skutecznego przedstawienia jej stanowiska w trakcie postępowania administracyjnego przed wydaniem jakiejkolwiek decyzji, która mogłaby negatywnie wpłynąć na jej interesy”(5) .

33. Ponadto „prawo każdego do bycia wysłuchanym, zanim zostaną podjęte indywidualne środki mogące negatywnie wpłynąć na jego sytuację”, zostało wyraźnie zawarte, poprzez art. 41 ust. 2 karty, w prawie do dobrej administracji.

34. Nie można podważać tego, że zgodnie z art. 51 ust. 1 karty w niniejszej sprawie dotyczącej postępowania zmierzającego do retrospektywnego pokrycia należności celnych, a więc stosowania prawa Unii, państwa członkowskie muszą przestrzegać art. 41 karty.

35. Jeśli chodzi o rolę sądu krajowego, Trybunał miał już okazję wyjaśnić w ww. wyroku w sprawie Sopropé, że to do niego „[...] należy upewnienie się, że termin [na przedstawienie uwag przez zainteresowanego] indywidualnie wyznaczony w ten sposób przez organ administracji odpowiada szczególnej sytuacji danej osoby lub przedsiębiorstwa oraz że umożliwia on wykonanie przez nich praw do obrony przy poszanowaniu zasady skuteczności”(6) .

36. W konsekwencji wydaje mi się, że z powyższych rozważań wynika, iż nie tylko krajowe organy administracji zobowiązane są do poszanowania prawa do obrony, kiedy stosują prawo Unii, ale również, że zainteresowani powinni mieć możliwość powołania się na nie bezpośrednio przed sądem krajowym dla zapobieżenia temu, iż prawo to pozostanie martwą literą albo formułą pozbawioną treści(7) .

B – W przedmiocie pytania drugiego lit. a)

37. Pytanie drugie składa się z dwóch pytań częściowych.

38. Pytanie drugie lit. a) odnosi się do tego, czy prawo do obrony adresata decyzji zostaje naruszone w sytuacji, gdy nie zostanie on wysłuchany przed wydaniem tej decyzji (w niniejszej sprawie wezwania do zapłaty), pomimo że będzie on mógł przedstawić swoje stanowisko na etapie późniejszego postępowania administracyjnego w sprawie zażalenia. Pytanie drugie lit. b) odnosi się do skutków prawnych naruszenia zasady poszanowania prawa do obrony. To ostatnie pytanie częściowe dotyka tej samej tematyki co pytanie trzecie postawione przez sąd odsyłający. Rozważę je zatem później łącznie, a w tym miejscu ograniczę się do analizy pytania drugiego lit. a).

39. Przed dokonaniem tej analizy natomiast chciałbym na wstępie zająć się kwestią szeroko dyskutowaną na rozprawie i podniesioną także przez sąd odsyłający: a mianowicie, czy postępowanie przebiegające od wydania wezwania do zapłaty do chwili wydania decyzji w sprawie zażalenia na mocy Awb stanowi jedno postępowanie (w takim przypadku prawo do obrony adresata decyzji, z definicji indywidualnej, musiałoby być przestrzegane), czy przeciwnie składa się ono z dwóch etapów i dwóch decyzji, z których druga zostaje wydana wyłącznie w przypadku wniesienia zażalenia na pierwszą (w takim przypadku powstaje pytanie o poszanowanie prawa do obrony, ponieważ adresat tych decyzji został wysłuchany dopiero po wydaniu pierwszej decyzji i wniesieniu zażalenia na nią).

40. Nawet jeśli organ administracji nie zmienia się na przestrzeni całego postępowania (jakkolwiek pełnomocnik rządu niderlandzkiego na rozprawie wskazał, że organ ten mógł zwrócić się do innej instancji, to jednak musiałoby się to odbyć w ramach jego kompetencji i władztwa), opowiadam się jasno za drugim członem tej alternatywy.

41. W istocie wydanie i wysłanie wezwania do zapłaty stanowi decyzję wywołującą samodzielne skutki prawne, które zobowiązują adresata do zapłaty w niniejszej sprawie uzupełniających należności celnych. Skutki te są zatem ostateczne, jeśli adresat, który na tym etapie nie został wysłuchany, nie wniesie zażalenia. Jedynie w ramach ewentualnego zażalenia właściwy organ administracji będzie musiał wysłuchać zainteresowanego, dokonać ponownego badania całej sprawy i wydać nową decyzję lub utrzymać w mocy wydane wezwanie do zapłaty.

42. Ponadto z analizy prawa Unii i znajdującego zastosowanie prawa krajowego wynika, że zażalenie nie wywiera automatycznego skutku wstrzymującego, płatność należności celnych będących przedmiotem zażalenia jest nadal wymagalna. Okoliczność, że można zwrócić się o wstrzymanie (oraz, że zgodnie z oświadczeniem pełnomocnika rządu niderlandzkiego na rozprawie okólnik ministerialny nakazuje przyznanie go z wyjątkiem przypadków oszustwa) nie zmienia faktu, że wezwanie do zapłaty stanowi decyzję wywierającą samodzielne skutki prawne.

43. Moje rozumowanie w poniższych rozważaniach oparte jest zatem na tej hipotezie.

1. Cel prawa do bycia wysłuchanym

44. Aby udzielić odpowiedzi na pytanie postawione przez Hoge Raad der Nederlanden, należy na wstępie przypomnieć cel, do którego zmierza zasada poszanowania prawa do obrony, a dokładniej prawa do bycia wysłuchanym.

45. Na mocy orzecznictwa Trybunału „[z]asada, zgodnie z którą adresat niekorzystnej decyzji musi mieć możliwość przedstawienia swoich uwag przed jej wydaniem, ma na celu umożliwienie właściwemu organowi skutecznego uwzględnienia wszystkich elementów [okoliczności] mających znaczenie dla sprawy. W celu zapewnienia skutecznej ochrony danej osoby lub przedsiębiorstwa zasada ta ma na celu również umożliwienie im skorygowania błędu lub podniesienia takich elementów [okoliczności] dotyczących sytuacji osobistej, które przemawiają za jej przyjęciem, za jej nieprzyjęciem lub za taką czy inną treścią tej decyzji”(8) .

46. Innymi słowy, „[p]rawo do bycia wysłuchanym gwarantuje każdej osobie możliwość użytecznego i skutecznego przedstawienia jej stanowiska w trakcie postępowania administracyjnego przed wydaniem jakiejkolwiek decyzji, która mogłaby negatywnie wpłynąć na jej interesy [...]”(9) .

47. Trybunał wyjaśnił już znaczenie prawa do bycia wysłuchanym przy okazji sprawy Gerlach, odnoszącej się do procedury tranzytu unijnego(10) . Trybunał wskazał, że z uregulowań znajdujących zastosowanie w czasie, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne sporu(11), wynika, iż państwo członkowskie, do którego należy urząd wyjścia, może przystąpić do pobrania należności celnych przywozowych jedynie, gdy powiadomiło uprzednio głównego zobowiązanego, że dysponuje on trzymiesięcznym terminem na dostarczenie wymaganych dowodów i gdy w terminie tym dowody nie zostały dostarczone. Trybunał uznał, że w tej sytuacji nie można przyznać rzeczonego terminu dopiero w postępowaniu odwoławczym od decyzji o przystąpieniu do pobrania należności celnych przywozowych wydanej przez właściwe organy(12) . Trybunał w istocie orzekł, że prawo głównego zobowiązanego polega na możliwości „przedstawienia w skuteczny sposób swojego stanowiska w kwestii prawidłowej realizacji procedury tranzytu przed przyjęciem decyzji o pobraniu należności celnych, która jest do niego skierowana i która w istotny sposób narusza jego interesy”(13) .

48. Z tego orzecznictwa wynika, że okoliczność przyznania adresatowi decyzji, która jest dla niego niekorzystna, prawa do obrony swojego stanowiska po wydaniu tej decyzji nie stanowi poszanowania ani prawa do bycia wysłuchanym, ani prawa do obrony.

49. Niemniej jednak zgodnie z równie utrwalonym orzecznictwem „prawa podstawowe, takie jak poszanowanie prawa do obrony, nie mają charakteru bezwzględnego. Mogą one podlegać ograniczeniom, pod warunkiem, że ograniczenia te rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego, jakim służy omawiane działanie, i że nie stanowią z punktu widzenia realizowanych celów nieproporcjonalnej oraz niedopuszczalnej ingerencji w samą istotę praw w ten sposób gwarantowanych”(14) . W tym samym ww. wyroku w sprawie Dokter i in. Trybunał uściślił, że tego rodzaju ograniczenie „może stanowić nieproporcjonalną i niedopuszczalną ingerencję w samą istotę prawa do obrony tylko wówczas, gdy zainteresowane osoby zostałyby pozbawione możliwości zaskarżenia wspomnianych działań w późniejszym postępowaniu i przedstawienia w sposób użyteczny swojego stanowiska w ramach tego postępowania”(15) .

2. Ograniczenia zasady prawa do bycia wysłuchanym

50. Dla udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy ograniczenie prawa do bycia wysłuchanym wprowadzone procedurą stosowaną w Królestwie Niderlandów odpowiada wymogom zawartym w ww. wyroku w sprawie Dokter i in., należy wziąć pod uwagę po pierwsze obligatoryjne wymogi wprowadzone samym prawem Unii dla retrospektywnego zaksięgowania należności wynikających z długu celnego, a po drugie całość procedury administracyjnej w postaci ukształtowanej krajowym ustawodawstwem.

a) Termin przewidziany przez WKC

51. Artykuł 220 ust. 1 WKC przewiduje, że jeżeli kwota należności wynikających z długu celnego nie została zaksięgowana zgodnie z jego art. 218 i 219 lub została zaksięgowana kwota niższa od prawnie należnej, to zaksięgowania kwoty należności do pokrycia lub pozostającej do pokrycia należy dokonać w terminie dwóch dni , licząc od dnia, w którym organy celne dowiedziały się o tej sytuacji i miały możliwość obliczyć kwotę prawnie należną, jak również określić dłużnika. Artykuł 221 WKC przewiduje dodatkowo, że dłużnik zostaje powiadomiony o kwocie należności niezwłocznie po dokonaniu zaksięgowania .

52. Taki wiążący dwudniowy termin wydaje się trudny do pogodzenia z obowiązkiem wysłuchania zainteresowanego przed wydaniem decyzji o zaksięgowaniu kwoty należności celnych do pokrycia.

53. Zgodność tego terminu z zasadą poszanowania prawa do obrony była już skądinąd przedmiotem rozważań w sprawie ze skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przez Republikę Włoską(16) . Jakkolwiek Trybunał uznał, że zasada poszanowania prawa do obrony znajduje zastosowanie podczas procedury zmierzającej do retrospektywnego pokrycia, to jednak uzupełnił to stwierdzenie o zastrzeżenie, zgodnie z którym zasada ta nie może „w konsekwencji pozwolić państwu członkowskiemu na naruszenie obowiązku ustalenia, w terminach przewidzianych w przepisach wspólnotowych, tytułu [Unii] do środków własnych”(17) .

54. W wyroku tym Trybunał, powołując się na tę zasadę, uznał za słuszne wprowadzić od niej wyjątek. Z tego sformułowania wynika, że chociaż zasada prawa do obrony winna oczywiście być przestrzegana, to jednak nie może ona prowadzić do uchybienia terminowi nałożonemu na państwa członkowskie przez przepisy celne Unii.

55. Zdając sobie sprawę z ograniczenia prawa do obrony wynikającego z tego wyjątku, Trybunał łagodzi je, wyjaśniając, iż „[p]onadto należy przypomnieć, że zaksięgowanie i powiadomienie o należnościach celnych oraz zapisanie środków własnych nie uniemożliwia dłużnikowi zakwestionowania, na podstawie art. 243 i nast. kodeksu celnego, przypisanego mu obowiązku, poprzez podniesienie wszelkich argumentów znajdujących się do jego dyspozycji”(18) .

56. Prawodawca Unii sam wydaje się świadomy trudności, jaką państwom członkowskim sprawia wysłuchanie zainteresowanego przed zaksięgowaniem należności do pokrycia.

57. W istocie z jednej strony art. 22 ust. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013 z dnia 9 października 2013 r. ustanawiającego unijny kodeks celny (wersja przekształcona)(19) przewiduje obecnie wyraźnie, że „[p]rzed wydaniem decyzji, która byłaby niekorzystna dla wnioskodawcy, organy celne powiadamiają wnioskodawcę o podstawach, na których zamierzają oprzeć decyzję, dając wnioskodawcy możliwość przedstawienia swojego stanowiska w określonym terminie rozpoczynającym swój bieg z dniem doręczenia powiadomienia lub z dniem uznania go za doręczone”. Motyw 27 tego rozporządzenia precyzuje przy tym, że wprowadzenie tego obowiązku jest wymagane przez kartę. Z drugiej strony, zgodnie z art. 105 ust. 3 tego rozporządzenia zaksięgowanie wymaganej kwoty należności celnych przywozowych lub wywozowych, w okresie, w którym właściwe przepisy będą znajdowały zastosowanie(20), odbywa się w terminie 14 dni od dnia, w którym organy celne „są w stanie określić kwotę tych należności celnych przywozowych lub wywozowych i wydać decyzję”(21) .

b) Charakterystyka omawianej krajowej procedury administracyjnej

58. W niniejszej sprawie procedura administracyjna regulowana jest przez Awb. Zasada, zawarta w art. 4:8 Awb, przewiduje, że organy administracji przed wydaniem decyzji, która może być niekorzystna dla zainteresowanego, który nie wnioskował o jej wydanie, dają mu możliwość przedstawienia swojego stanowiska w przedmiocie planowanej decyzji.

59. Zgodnie z art. 4:12 Awb zasada ta nie znajduje natomiast zastosowania do decyzji finansowych jeśli, z jednej strony na decyzje te można wnieść zażalenie oraz jeśli z drugiej strony niekorzystne skutki mogą zostać całkowicie usunięte w przypadku skuteczności takiego odwołania.

60. W niniejszej sprawie te dwa warunki wydają się spełnione.

61. W istocie zainteresowani mieli możliwość wszczęcia kontroli decyzji przez organ administracyjny wydający tę decyzję (przed możliwością wniesienia skargi do sądu z możliwością odwołania i wniesienia kasacji).

62. Według rządu niderlandzkiego ta kontrola administracyjna przeprowadzana jest ex nunc, to znaczy na podstawie mających znaczenie przepisów i okoliczności faktycznych występujących w chwili wydawania decyzji w sprawie zażalenia. Niekorzystne skutki podważanej decyzji mogłyby więc zostać usunięte w wyniku administracyjnego postępowania w przedmiocie zażalenia.

63. Ponadto, zgodnie z art. 7:2 Awb „przed wydaniem decyzji w przedmiocie zażalenia na decyzję organ administracji umożliwia zainteresowanemu bycie wysłuchanym”.

64. Pragnę jednak zauważyć, że jak wynika z art. 244 akapit pierwszy WKC wniesienie odwołania od decyzji nie powoduje wstrzymania jej wykonania. Akapit drugi tego przepisu łagodzi co prawda tę zasadę umożliwiając organom celnym wstrzymanie w całości lub w części wykonania tej decyzji. W każdym razie takie wstrzymanie jest możliwe tylko w przypadku, gdy organy celne mają uzasadnione powody, by sądzić, że zaskarżona decyzja jest sprzeczna z przepisami prawa celnego, lub gdy istnieje obawa spowodowania nieodwracalnej szkody dla osoby zainteresowanej. Artykuł 244 akapit trzeci WKC przewiduje ponadto w takim przypadku złożenie zabezpieczenia (z zastrzeżeniem poważnych trudności natury gospodarczej lub społecznej dla dłużnika).

65. Zgodnie z poglądem rządu niderlandzkiego ewentualne niekorzystne skutki spornej decyzji mogłyby jednak zostać usunięte a posteriori w zakresie, w jakim płatność mogłaby zostać odroczona w przypadku wniesienia zażalenia, a wykonanie decyzji mogłoby zostać wstrzymane w oczekiwaniu na rozstrzygnięcie zażalenia (i skargi) na mocy przepisów krajowych.

66. Tymczasem, jak już zauważyłem, pełnomocnik rządu niderlandzkiego wskazał na rozprawie, że takie wstrzymanie nie jest automatyczne, lecz musi się odbyć na wniosek adresata zaskarżonego wezwania do zapłaty, zawarty w zażaleniu. Ponadto z jego oświadczeń wynika także, że chociaż wstrzymanie jest z reguły powszechnie przyznawane, takie przyznawanie z zasady zostało przewidziane jedynie w okólniku ministerialnym.

67. Z zastrzeżeniem weryfikacji przez sąd odsyłający (który nie wspomniał o tym okólniku w swoim postanowieniu odsyłającym), taka norma, z definicji mogąca podlegać natychmiastowym zmianom, nie wydaje się mieć charakteru umożliwiającego jej automatyczne wstrzymanie samodzielnych skutków prawnych wezwania do zapłaty do chwili jego ewentualnej zmiany, a dokładniej wstrzymanie obowiązku zapłaty uzupełniających należności celnych.

c) Wnioski w przedmiocie pytania drugiego lit. a)

68. W niniejszej sprawie adresat wezwania do zapłaty nie został wysłuchany przed wydaniem decyzji wywierającej niekorzystne dla niego skutki, jednak art. 7:2 Awb przewiduje wyraźnie, że przed rozstrzygnięciem w sprawie zażalenia organ administracyjny zapewnia zainteresowanemu możliwość bycia wysłuchanym.

69. Niezbędne rozróżnienie praw ustanowionych z jednej strony w art. 41 karty (postępowanie administracyjne) i z drugiej strony w art. 47 karty (postępowanie sądowe), jest zresztą zachowane, ponieważ wysłuchanie zainteresowanego zorganizowane zostaje rzeczywiście w ramach postępowania administracyjnego, a nie wyłącznie podczas postępowania sądowego.

70. Nie mamy zatem do czynienia z przypadkiem, w którym -zgodnie z brzmieniem ww. wyroku w sprawie Dokter i in. -: „zainteresowane osoby zostałyby pozbawione możliwości zaskarżenia [spornej decyzji] w późniejszym postępowaniu i przedstawienia w sposób użyteczny swojego stanowiska w ramach tego postępowania”(22) .

71. Z trzech powodów wydaje mi się jednak że czynniki te nie są wystarczające aby stanowiły uzasadnione ograniczenie zasady poszanowania prawa do obrony.

72. Przede wszystkim nie wyobrażam sobie względów, na które można byłoby się powołać, jako na cel leżący w ogólnym interesie uzasadniający brak uprzedniego wysłuchania. Same wymogi odnoszące się do terminów wynikających z przepisów Unii w moim przekonaniu nie mogą zostać w tym względzie uznane za takie powody.

73. Następnie decyzja wydana bez wysłuchania adresata może być przedmiotem ponownej decyzji administracyjnej jedynie z jego inicjatywy.

74. Administracyjne postępowanie w przedmiocie zażalenia, wreszcie i przede wszystkim, nie wywołuje automatycznego skutku wstrzymującego. Z orzecznictwa Trybunału wynika natomiast, że ta cecha posiada decydujące znaczenie przy badaniu ewentualnego uzasadnienia ograniczenia prawa do bycia wysłuchanym przed wydaniem decyzji niekorzystnej dla adresata.

75. Trybunał orzekł bowiem w swoim wyroku w sprawie Texdata Software(23), że „[...] zastosowanie początkowej sankcji w wysokości 700 EUR bez wcześniejszego wezwania do usunięcia uchybienia ani możliwości zajęcia stanowiska przed wymierzeniem sankcji nie ma charakteru mogącego wpłynąć na zasadniczą treść omawianego podstawowego prawa, gdyż wniesienie uzasadnionego odwołania od postanowienia wymierzającego grzywnę powoduje, że postanowienie to staje się od razu niewykonalne i wszczęte zostaje postępowanie w trybie zwykłym, w ramach którego prawo do bycia wysłuchanym może być przestrzegane” (podkreślenie moje).

76. W niniejszej sprawie, jakkolwiek spełniony jest drugi wymóg (adresat zostaje wysłuchany w administracyjnym postępowaniu w przedmiocie zażalenia), to jednak wymóg pierwszy pozostaje niespełniony (natychmiastowe wstrzymanie wykonalności aktu wywierającego niekorzystne skutki w przypadku wniesienia odwołania).

77. W tych okolicznościach oceniam, że ustawodawstwo krajowe takie, jak będące przedmiotem postępowania głównego narusza zasadę poszanowania prawa do obrony zainteresowanego, a dokładniej prawo do bycia wysłuchanym.

78. Jeśli Trybunał nie zgodzi się z moją oceną, nie będzie konieczne udzielenie odpowiedzi na pytanie drugie lit. b), ani na pytanie trzecie gdyż dotyczą one skutków prawnych naruszenia zasady prawa do obrony.

C – W przedmiocie pytania drugiego lit. b) i pytania trzeciego

79. Poprzez swe pytanie drugie lit. b) i pytanie trzecie sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, po pierwsze czy skutki prawne naruszenia przez organ administracji zasady poszanowania prawa do obrony są określane przez prawo krajowe, a po drugie, w przeciwnym wypadku, jakie okoliczności sąd krajowy winien wziąć pod uwagę w ramach swojej analizy. W swoim pytaniu trzecim sąd odsyłający rozważa wyraźnie sytuację, w której wynik procesu podejmowania decyzji byłby identyczny, jak w przypadku poszanowania naruszonego prawa.

80. Jasna, precyzyjna i niebudząca wątpliwości odpowiedź na te pytania znajduje się w ww. wyroku Trybunału w sprawie G. i R. Trybunał w istocie orzekł:

„35 Obowiązek poszanowania prawa do obrony adresatów decyzji, które w znaczący sposób dotykają ich interesów, ciąży w ten sposób zasadniczo na organach administracyjnych państw członkowskich wówczas, gdy podejmują one decyzje wchodzące w zakres stosowania prawa Unii. W sytuacji takiej, jaka ma miejsce w niniejszym przypadku, gdy ani przesłanki zapewnienia poszanowania prawa do obrony [...], ani konsekwencje naruszenia tego prawa nie są określone w prawie Unii, owe przesłanki i konsekwencje mieszczą się w zakresie prawa krajowego , o ile uchwalone w tym celu przepisy są takie same jak przepisy, z których korzystają jednostki w porównywalnych sytuacjach w prawie krajowym (zasada równoważności), a także nie uczynią one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) [...].

36 W zakresie, w jakim państwa członkowskie mogą pozwalać tym obywatelom na korzystanie z prawa do obrony według tych samych zasad co określone do regulowania sytuacji wewnętrznych, owe zasady muszą być zgodne z prawem Unii, a przede wszystkim nie podważać skuteczności dyrektywy 2008/115.

[...]

38 W świetle pytań postawionych przez sąd odsyłający należy stwierdzić, że zgodnie z prawem Unii naruszenie prawa do obrony, a w szczególności prawa do bycia wysłuchanym prowadzi do stwierdzenia nieważności decyzji wydanej po zakończeniu rozpatrywanego postępowania administracyjnego tylko wówczas, gdy w braku tego naruszenia postępowanie mogłoby doprowadzić do odmiennego rezultatu [...]”(24) .

81. Ta zasada nie jest nowością. Takie rozwiązanie Trybunał zastosował już w sprawie Distillers Company przeciwko Komisji(25), w której skarżąca utrzymywała, między innymi, że właściwy organ nie mógł podczas postępowania ustnego uwzględnić wszystkich argumentów podniesionych na poparcie jej odwołania, ani szeregu informacji uzupełniających jej odpowiedź na pismo Komisji w sprawie przedstawienia zarzutów. W swoim wyroku Trybunał uznał jednak, że „nie było potrzeby badania [tych] wad postępowania” oraz, iż „inaczej byłoby tylko w sytuacji, gdyby w braku tych wad postępowanie administracyjne mogło doprowadzić do innego rezultatu”(26) .

82. Skoro w ww. wyroku, który zapadł w sprawie G. i R., Trybunał utrzymał to rozwiązanie, pomimo że chodziło o tak znaczne ograniczenie swobód osobistych jak przedłużenie z sześciu do osiemnastu miesięcy stosowania środka detencyjnego wobec cudzoziemca oczekującego na powrót do swojego kraju, nie wyobrażam sobie, aby mogłoby być inaczej w ramach postępowania dotyczącego interesów wyłącznie finansowych.

83. W niniejszej sprawie ponadto decyzja administracyjna wydana w postępowaniu w sprawie zażalenia, podobnie jak wyroki w pierwszej instancji i w postępowaniu odwoławczym, utrzymały w mocy pierwszą decyzję i to po umożliwieniu zainteresowanym przedstawienia swoich argumentów.

84. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił na pytanie drugie lit. b) odpowiedzi wyjaśniającej sądowi odsyłającemu, że przesłanki zapewnienia poszanowania prawa do obrony, oraz skutki naruszenia tego prawa, określane są w prawie krajowym, o ile uchwalone w tym celu przepisy są takie same jak przepisy, z których korzystają jednostki w porównywalnych sytuacjach w prawie krajowym (zasada równoważności), a także nie czynią one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności).

85. Przeniesienie tego rozwiązania na płaszczyznę prawa celnego wydaje się właściwe z tego powodu, że art. 245 WKC wyraźnie odsyła do prawa krajowego, precyzując, iż „[p]rzepisy dotyczące stosowania postępowania odwoławczego określają państwa członkowskie”.

86. Jako że jednak należy zagwarantować pełną skuteczność prawa Unii, proponuję Trybunałowi udzielenie na pytanie trzecie odpowiedzi wskazującej sądowi odsyłającemu, że zgodnie z prawem Unii naruszenie prawa do obrony – w szczególności prawa do bycia wysłuchanym – pociąga za sobą uchylenie decyzji wydanej w danym postępowaniu administracyjnym tylko wtedy, gdy w braku tej wady postępowanie to mogłoby doprowadzić do innego rezultatu.

87. Takie rozwiązanie wydaje się w niniejszej sprawie tym bardziej właściwe, że sami zainteresowani przyznają, iż postępowanie administracyjne w sprawie zażalenia nie doprowadziłoby do innego rezultatu, jeśli zostaliby oni wysłuchani przed wydaniem spornej decyzji, ponieważ nie podważają oni kwalifikacji taryfowej dokonanej przez inspektora podatkowego. Jak już wskazałem powyżej, decyzja administracyjna wydana w sprawie zażalenia i wyroki sądu pierwszej instancji i sądu odwoławczego utrzymały w mocy tę pierwszą decyzję.

VI – Wnioski

88. W świetle powyższych rozważań proponuję, by Trybunał udzielił następujących odpowiedzi na pytania prejudycjalne zadane przez Hoge Raad der Nederlanden:

1) Jednostki mogą powoływać się bezpośrednio przed sądami krajowymi na zasadę poszanowania przez organy administracji prawa do obrony.

2) a) Ustawodawstwo krajowe takie, jak będące przedmiotem postępowania głównego, niedające adresatowi decyzji wywierającej dla niego niekorzystne skutki możliwości bycia wysłuchanym przez organ administracji przed wydaniem tej decyzji, jednak dające mu taką możliwość na dalszym etapie postępowania administracyjnego, przy czym wniesienie odwołania nie powoduje automatycznego wstrzymania wykonania niekorzystnej decyzji, stanowi naruszenie zasady poszanowania prawa do obrony zainteresowanego, a dokładniej prawa do bycia wysłuchanym.

2) b) Przesłanki zapewnienia poszanowania prawa do obrony, oraz skutki naruszenia tego prawa, określane są w prawie krajowym, o ile uchwalone w tym celu przepisy są takie same jak przepisy, z których korzystają jednostki w porównywalnych sytuacjach w prawie krajowym (zasada równoważności), a także nie czynią one wykonywania praw przyznanych przez porządek prawny Unii praktycznie niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności).

3) Sąd krajowy, jako zobowiązany do zagwarantowania prawu Unii pełnej skuteczności, może podczas dokonywania oceny skutków naruszenia prawa do obrony, a dokładniej prawa do bycia wysłuchanym, uwzględnić okoliczność, że takie naruszenie pociąga za sobą uchylenie decyzji wydanej w danym postępowaniu administracyjnym tylko wtedy, gdy w braku tej wady postępowanie to mogłoby doprowadzić do innego rezultatu.

(1) .

(2) – Dz.U. L 302, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 2, t. 4, s. 307, rozporządzenie zmienione rozporządzeniem (WE) nr 2700/2000 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 listopada 2000 r. (Dz.U. L 311, s. 17).

(3) – Wyrok z dnia 10 września 2013 r. w sprawie C‑383/13 PPU G. i R., pkt 32. Zobacz także podobnie wyrok z dnia 18 lipca 2013 r. w sprawach połączonych C‑584/10 P, C‑593/10 P i C‑595/10 P Komisja i in. przeciwko Kadi, pkt 99.

(4) – Wyrok z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie C‑349/07 Sopropé, Zb.Orz. s. I‑10369, pkt 37.

(5) – Wyrok z dnia 22 listopada 2012 r. w sprawie C‑277/11 M., pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo.

(6) – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Sopropé, pkt 44.

(7) – Taki pogląd wyraziłem także w sprawie G. i R.,w której zapadł ww.wyrok, dotyczącej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. L 348, s. 98). Zobacz pkt 52 mojego stanowiska przedstawionego w tej sprawie.

(8) – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Sopropé, pkt 49. Moje podkreślenie.

(9) – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie M., pkt 87 i przytoczone tam orzecznictwo. Moje podkreślenie.

(10) – Wyrok z dnia 8 marca 2007 r. w sprawie C‑44/06, Zb.Orz. s. I‑2071.

(11) – Rozporządzenie Rady (EWG) nr 222/77 z dnia 13 grudnia 1976 r. w sprawie tranzytu wspólnotowego (Dz.U. L 38, s. 1), zmienione rozporządzeniem Rady (EWG) nr 474/90 z dnia 22 lutego 1990 r. (Dz.U. L 51, s. 1) i rozporządzenie Komisji (EWG) nr 1062/87 z dnia 27 marca 1987 r. w sprawie przepisów w celu wykonania procedury tranzytu wspólnotowego oraz niektórych uproszczeń tej procedury (Dz.U. L 107, s. 1), zmienione rozporządzeniem Komisji (EWG) nr 1429/90 z dnia 29 maja 1990 r. (Dz.U. L 137, s. 21).

(12) – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie Gerlach, pkt 36.

(13) – Ibidem, pkt 37; moje podkreślenie.

(14) – Wyrok z dnia 15 czerwca 2006 r. w sprawie C‑28/05 Dokter i in., Zb.Orz. s. I‑5431, pkt 75.

(15) – Ibidem, pkt 76.

(16) – Zobacz wyrok z dnia 17 czerwca 2010 r. w sprawie C‑423/08 Komisja przeciwko Włochom, Zb.Orz. s. I‑5449.

(17) – Ibidem, pkt 45.

(18) – Ibidem, pkt 46.

(19) – Dz.U. L 269, s. 1; sprostowanie Dz.U. 2013, L 287, s. 90.

(20) – Zgodnie z art. 288 ust. 2 rozporządzenia 952/2013, art. 22 i 105 stosuje się od dnia 1 maja 2016 r.

(21) – Podczas gdy art. 220 ust. 1 WKC znajdujący zastosowanie w niniejszej sprawie przewiduje w takiej sytuacji jedynie termin dwóch dni, licząc od dnia, w którym organy celne dowiedziały się o tej sytuacji i miały możliwość obliczyć kwotę prawnie należną, jak również określić dłużnika.

(22) – Punkt 76 tego wyroku.

(23) - Wyrok z dnia 26 września 2013 r. w sprawie C‑418/11, pkt 85.

(24) – Wyżej wymieniony wyrok w sprawie G. i R.; moje wyróżnienie.

(25) – Wyrok z dnia 10 lipca 1980 r. w sprawie 30/78, Rec. s. 2229.

(26) – Ibidem, pkt 26.