Sprawa T‑110/07

Siemens AG

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Podział rynku – Skutki wewnątrz wspólnego rynku – Pojęcie naruszenia ciągłego – Czas trwania naruszenia – Przedawnienie – Grzywny – Proporcjonalność – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy – Okoliczności łagodzące – Współpraca

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Uzgodniona praktyka – Naruszenie konkurencji – Kryteria oceny – Cel antykonkurencyjny – Wystarczające ustalenie

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53 ust. 1)

2. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawa podstawowe – Domniemanie niewinności – Procedura z zakresu konkurencji – Stosowanie

(art. 81 ust. 1 WE; art. 6 ust. 2 UE)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Środek dowodowy – Skarga oparta na zbiorze poszlak

(art. 81 ust. 1 WE)

4. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Dowód naruszenia – Przedstawienie przez Komisję oświadczeń innych przedsiębiorstw, którym zarzucono naruszenie – Dopuszczalność

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53)

5. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Porozumienia między przedsiębiorstwami – Dowód naruszenia – Ocena wartości dowodowej dokumentu – Kryteria

(art. 81 ust. 1 WE)

6. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji

(art. 81 ust. 1 WE; komunikat Komisji 2002/C 45/03)

7. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów – Przedstawienie dodatkowych dowodów po przesłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów – Dopuszczalność – Przesłanki

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 25)

8. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji stwierdzająca naruszenie – Ciężar udowodnienia naruszenia i czasu jego trwania spoczywający na Komisji – Zakres ciężaru dowodu

(art. 81 ust. 1, WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 25)

9. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Poszanowanie prawa do obrony – Zakres zasady – Granice – Prawo przedsiębiorstwa do przesłuchania świadków oskarżenia – Wyłączenie

(art. 81 ust. 1 WE)

10. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Udział przedsiębiorstwa w kartelu

(art. 81 ust. 1 WE)

11. Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Naruszenie – Jednolity charakter naruszenia – Kryteria oceny

(art. 81 ust. 1 WE; porozumienie EOG, art. 53; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 25 ust. 2)

12. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 1A, akapity czwarty, szósty)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Brak wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

14. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria –Zakres swobodnego uznania zastrzeżony dla Komisji – Podwyższenie ogólnego wymiaru grzywien

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

15. Konkurencja – Grzywny – Decyzja nakładająca grzywny – Obowiązek uzasadnienia – Zakres

(art. 253 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy lub inicjatora naruszenia

(rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 98/C 9/03, pkt 2 tiret trzecie)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy naruszenia

(art. 81 ust. 1 WE)

18. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Nienałożenie lub obniżenie grzywny w zamian za współpracę przedsiębiorstwa, któremu zarzucono naruszenie

(art. 81 ust. 1 WE; rozporządzenie Rady nr 1/2003, art. 23 ust. 2; komunikat Komisji 2002/C 45/03, pkt 22, 29)

1. Aby ocenić, czy uzgodniona praktyka jest zakazana na mocy art. 81 ust. 1 WE, uwzględnienie jej konkretnych skutków jest zbędne, jeśli jest oczywiste, że ma ona na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku. To samo ma miejsce analogicznie w kontekście art. 53 ust. 1 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG).

(por. pkt 40)

2. Zasada domniemania niewinności, która wynika w szczególności z art. 6 ust. 2 europejskiej konwencji praw człowieka, składa się na prawa podstawowe, które – zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym zresztą w art. 6 ust. 2 UE – stanowią ogólne zasady prawa wspólnotowego.

Zważywszy na charakter omawianych naruszeń, jak również na charakter i stopień surowości związanych z nimi sankcji, zasada domniemania niewinności stosuje się do postępowań dotyczących naruszeń reguł konkurencji, mających zastosowanie do przedsiębiorstw, mogących prowadzić do wymierzenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych. W ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakładającej grzywnę należy mieć tę zasadę na względzie. Jeżeli sąd ma wątpliwości, należy je rozpatrywać na korzyść przedsiębiorstw będących adresatami decyzji stwierdzającej naruszenie. Sąd nie może zatem uznać, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie danego naruszenia, jeżeli ma on jeszcze wątpliwości w tym względzie, zwłaszcza w ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakładającej grzywnę.

(por. pkt 44, 45)

3. W dziedzinie konkurencji konieczne jest, aby Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody w celu wykazania istnienia naruszenia, a także w celu uzasadnienia twierdzenia, że zarzucane naruszenia stanowią odczuwalne ograniczenia konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE. Jednakże nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, by zbiór wskazanych przez instytucję poszlak, rozpatrywany jako całość, odpowiadał temu wymogowi. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji.

Jeśli Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku, aby stwierdzić istnienie naruszenia, wystarczy, że wspomniane przedsiębiorstwa wykażą istnienie okoliczności, które stawiają w innym świetle fakty ustalone przez Komisję i które pozwalają tym samym zastąpić innym przekonywającym wyjaśnieniem faktów wyjaśnienie, jakie Komisja przyjęła w celu stwierdzenia istnienia naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji. Jednakże istnienie alternatywnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych ma znaczenie jedynie wówczas, gdy Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku. Tak więc takie wyjaśnienie jest bez znaczenia od momentu, gdy istnienie naruszenia nie jest po prostu domniemywane, ale zostało wykazane za pomocą dowodów. Ponadto zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów wszystkie środki dowodowe są dopuszczalne, aby wykazać naruszenie, tak że istnienie alternatywnego wyjaśnienia nie ma znaczenia, gdy naruszenie zostało wykazane w sposób wymagany prawem za pomocą innych dowodów niż dowody z dokumentów.

(por. pkt 46–49, 51)

4. Jeśli chodzi o środki dowodowe, które mogą zostać przedstawione w celu wykazania naruszenia art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG), w prawie wspólnotowym istotną rolę odgrywa zasada swobodnej oceny dowodów. W szczególności żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw. Gdyby było inaczej, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru nad właściwym stosowaniem tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat.

(por. pkt 50)

5. W dziedzinie konkurencji jedynym kryterium istotnym dla oceny swobodnie przedstawionych dowodów jest ich wiarygodność. Zgodnie z ogólnie obowiązującymi zasadami dotyczącymi przeprowadzenia dowodu wiarygodność, a zatem wartość dowodowa dokumentu zależy od pochodzenia dokumentu, okoliczności jego sporządzenia, jego adresata, a także od tego, czy jego treść jest sensowna i wiarygodna. Należy w szczególności przypisać duże znaczenie okoliczności, że dokument został sporządzony w bezpośrednim związku ze zdarzeniami lub przez bezpośredniego świadka tychże zdarzeń. Ponadto oświadczenia sprzeczne z interesem podmiotu, który je składa, należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne.

Tak więc należy zasadniczo uznać za dowód mający wysoką wartość dowodową zeznanie osoby, która przez prawie cały czas trwania kartelu była w ramach tego kartelu jednym z przedstawicieli jednego z głównych uczestników kartelu, a zatem bezpośrednim świadkiem okoliczności, które w swym zeznaniu omówiła

(por. pkt 54, 75)

6. W dziedzinie konkurencji fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie stanowi koniecznie zachęty do przedstawienia nieprawdziwych dowodów. Wszelka próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy.

Jednakże w zakresie, w jakim oświadczenia przedsiębiorstwa, pozwanego o naruszenie wspólnotowych reguł konkurencji są kwestionowane przez inne przedsiębiorstwa, którym również zarzuca się wzięcie udziału we wspólnym uzgodnieniu, owe oświadczenia winny zostać poparte innymi dowodami, aby móc stanowić wystarczający dowód istnienia i zakresu tego wspólnego uzgodnienia.

(por. pkt 65, 66)

7. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów winno umożliwić zainteresowanym rzeczywiste zapoznanie się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję, a wymóg ten jest zachowany wówczas, gdy ostateczna decyzja nie obciąża zainteresowanych odpowiedzialnością za naruszenia inne niż te, które były przedmiotem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, oraz uwzględnia jedynie fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość wypowiedzenia się. Tak więc wprawdzie naruszenia zarzucane przedsiębiorstwu w decyzji nie mogą różnić się od naruszeń wskazanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, inaczej jest jednak w przypadku uwzględnionych okoliczności faktycznych, ponieważ w odniesieniu do tych ostatnich wystarczy, że zainteresowane przedsiębiorstwa miały możliwość zajęcia stanowiska w przedmiocie wszystkich faktów, które są im zarzucane. Żaden przepis bowiem nie zakazuje Komisji przekazania stronom, po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, nowych dokumentów, które według niej potwierdzają jej tezę, pod warunkiem że zapewni ona przedsiębiorstwom czas niezbędny do przedstawienia ich opinii w tej kwestii.

(por. pkt 86, 87)

8. Strona lub organ zarzucające naruszenie reguł konkurencji powinny dowieść zaistnienia tego naruszenia, przedstawiając w sposób wymagany prawem fakty noszące znamiona naruszenia. Ponadto przedsiębiorstwo podnoszące środek obrony przed zarzutem naruszenia jest zobowiązane wykazać, że przesłanki skorzystania z takiego środka obrony są spełnione, w związku z czym organ ten będzie musiał przedstawić inne dowody.

Ogólna zasada, zgodnie z którą Komisja powinna wykazać wszystkie elementy składowe naruszenia, w tym czas jego trwania, mogące mieć wpływ na jej końcowe wnioski co do wagi naruszenia, nie zostaje podważona przez fakt, iż zainteresowane przedsiębiorstwo podniosło środek obrony oparty na przedawnieniu, którego udowodnienie spoczywa zasadniczo na tym ostatnim.

Podniesienie takiego środka obrony oznacza bowiem koniecznie, że czas trwania naruszenia, jak również data, w której naruszenie ustało, są ustalone. Okoliczności te nie mogą same w sobie uzasadnić przerzucenia ciężaru dowodu w tym zakresie na niekorzyść zainteresowanego przedsiębiorstwa. Po pierwsze, czas trwania naruszenia, którego data końcowa powinna być znana, stanowi jeden z istotnych elementów naruszenia, co do którego ciężar dowodu spoczywa na Komisji, bez względu na fakt, iż podważenie tych elementów stanowi również część środka obrony opartego na przedawnieniu. Po drugie, wniosek ten uzasadniony jest tym, że nieprzedawnienie się dochodzenia prowadzonego przez Komisję na podstawie art. 25 rozporządzenia nr 1/2003 stanowi obiektywne kryterium prawne wynikające z zasady pewności prawa, a zatem przesłankę ważności każdej decyzji o nałożeniu kary. Komisja jest zobowiązana do przestrzegania tej przesłanki, nawet jeśli przedsiębiorstwo nie podniosło środka obrony w tym zakresie.

Jednakże ów rozkład ciężaru dowodu może się zmienić w zakresie, w jakim okoliczności faktyczne, na które strona powołuje się, są tego rodzaju, że druga strona będzie musiała przedstawić wyjaśnienie lub uzasadnienie, a w przypadku ich braku będzie można uznać, że dowód został przedstawiony. W szczególności jeśli Komisja przedstawiła dowód na istnienie porozumienia, to na uczestniczącym w nim przedsiębiorstwie spoczywa obowiązek dostarczenia dowodu na to, iż zdystansowało się ono od tego porozumienia, to jest dowodu, który winien świadczyć o wyraźnej i podanej do wiadomości innych uczestniczących w nim przedsiębiorstw woli wycofania się z tego porozumienia.

(por. pkt 173–176)

9. Podstawowa zasada poszanowania prawa do obrony nakłada wymóg, by umożliwić – już na etapie postępowania administracyjnego – przedsiębiorstwom i związkom przedsiębiorstw objętym dochodzeniem Komisji w dziedzinie konkurencji przedstawienie w skuteczny sposób ich stanowiska w kwestii prawdziwości i znaczenia faktów, zarzutów i okoliczności podnoszonych przez Komisję. Zatem odpowiedź przedsiębiorstwa na pismo Komisji w sprawie przedstawienia zarzutów nie może być podnoszona na niekorzyść innego przedsiębiorstwa, którego dotyczy dochodzenie, jeżeli to ostatnie nie miało dostępu do tej odpowiedzi przed wydaniem decyzji przez Komisję

Natomiast wspomniana zasada nie wymaga, by zapewnić przedsiębiorstwu możliwość przesłuchania przez nie samo w ramach postępowania administracyjnego świadków przesłuchanych przez Komisję.

(por. pkt 189, 199)

10. Fakt, iż przedsiębiorstwo nie zdystansowało się publicznie od naruszenia, w którym uczestniczyło, ani nie zawiadomiło o nim organów administracyjnych, zachęca do kontynuowania naruszenia i utrudnia jego wykrycie, tak że taka milcząca zgoda może zostać uznana za współudział lub bierny rodzaj uczestnictwa w naruszeniu

(por. pkt 222)

11. Przy ocenie jednolitego charakteru naruszenia art. 81 WE i art. 53 Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG)stosownych jest szereg kryteriów, mianowicie jednakowość lub różnorodność celów objętych omawianymi praktykami, jednakowość produktów i usług objętych naruszeniem, jednakowość przedsiębiorstw, które wzięły w nim udział, oraz identyczność zasad jego realizacji. Innymi stosownymi kryteriami są identyczność osób fizycznych uczestniczących w naruszeniu na rzecz przedsiębiorstw oraz identyczność geograficznego zakresu stosowania omawianych praktyk.

Jeżeli chodzi w szczególności o pojęcie wspólnego celu praktyk antykonkurenyjnych, kwestia, czy wszystkie porozumienia i praktyki sprzeczne z art. 81 ust. 1 WE stanowią jednolite i ciągłe naruszenie, jest kwestią, która zależy wyłącznie od czynników obiektywnych, wśród których znajduje się wspólny cel tychże porozumień i praktyk. Ów cel jest kryterium, które winno być oceniane jedynie w świetle treści tych porozumień i praktyk i które nie powinno być mylone z subiektywnym zamiarem różnych przedsiębiorstw uczestniczenia w jednolitym i ciągłym kartelu. Natomiast ten subiektywny zamiar może i powinien być brany pod uwagę tylko w ramach oceny indywidualnego udziału przedsiębiorstwa w takim jednolitym i ciągłym porozumieniu. W tym względzie wystarczy, że gdy po wycofaniu się dane przedsiębiorstwo podejmuje na nowo swój udział w kartelu, by było ono świadome tego, że uczestniczy w tym samym kartelu co wcześniej. Wystarczy nawet, że owe przedsiębiorstwo jest świadome zasadniczych kryteriów wskazanych powyżej, uzasadniających stwierdzenie jednolitego charakteru naruszenia, aby można było mu zarzucić ów jednolity charakter, nawet zakładając, że nie wysnuło samo wniosku co do jego istnienia.

(por. pkt 241, 246, 253)

12. Punkt 1A akapity czwarty i szósty wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS przewiduje uwzględnienie rzeczywistych ekonomicznych możliwości sprawców naruszeń spowodowania znaczących szkód innym podmiotom na rynku oraz wzięcie pod uwagę określonego wpływu zachowania każdego z przedsiębiorstw na konkurencję, w szczególności tam gdzie istnieje znaczna dysproporcja w zakresie wielkości przedsiębiorstw popełniających naruszenie. Natomiast wytyczne nie przewidują, że rzeczywiste ekonomiczne możliwości przedsiębiorstw lub określona waga ich zachowania winny być oceniane na podstawie szczególnego kryterium, takiego jak ich udział w rynku dotyczący rozpatrywanego produktu w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG)lub na rynku wewnętrznym. Dlatego też Komisja ma prawo zastosować w tym względzie kryterium odpowiednie w świetle okoliczności każdego szczególnego przypadku.

(por. pkt 279)

13. Wagę naruszeń wspólnotowych reguł konkurencji należy ustalić na podstawie licznych okoliczności, do których należą szczególne okoliczności sprawy, jej kontekst i odstraszające działanie grzywien, przy czym nie ma potrzeby ustalania wiążącej lub wyczerpującej listy kryteriów, które należy obowiązkowo uwzględnić. Wśród okoliczności, które mogą wpływać na ocenę wagi naruszeń, znajduje się zachowanie każdego przedsiębiorstwa, rola odgrywana przez każde z nich w ustalaniu uzgodnionych praktyk, korzyść, jaką odniosły z tych praktyk, ich rozmiary i wartość odnośnych towarów oraz zagrożenie, jakie stanowi ten rodzaj naruszeń dla celów Wspólnoty.

Wynika z tego z jednej strony, że w celu wymierzenia kwoty grzywny można brać pod uwagę zarówno całkowity obrót przedsiębiorstwa, który stanowi wskazówkę, aczkolwiek przybliżoną i niedoskonałą, wielkości tego przedsiębiorstwa i jego siły gospodarczej, jak i obrót uzyskany z towarów będących przedmiotem naruszenia, który może zatem stanowić wskazówkę co do rozmiaru tego naruszenia. Z drugiej strony wynika z tego, że ani jednemu, ani drugiemu obrotowi nie należy przypisywać nieproporcjonalnie dużego znaczenia w porównaniu z innymi kryteriami oceny i w konsekwencji, że wymierzenie stosownej grzywny nie może być wynikiem zwykłego rachunku opartego na całkowitym obrocie. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy odnośne towary mają jedynie ułamkowy udział w tym obrocie.

Wyliczenie elementów, które mogą mieć znaczenie przy ocenie wagi naruszenia nie jest zatem ani wiążące, ani wyczerpujące. Dlatego też Komisja może wziąć pod uwagę inne elementy lub przypisać mniejsze znaczenie jednemu z elementów wskazanych powyżej, a nawet w ogóle nie brać ich pod uwagę, jeśli wydaje się jej to stosowne w świetle okoliczności danej sprawy.

Ponadto pojęcie wartości odnośnych towarów winno być rozumiane jako środek wskazujący część całkowitego obrotu danych przedsiębiorstw uzyskaną z produktów będących przedmiotem kartelu, a nie jako nawiązujący do wielkości tego rynku produktowego w Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG)

(por. pkt 286–288)

14. Wcześniejsza praktyka decyzyjna Komisji nie stanowi sama w sobie ram prawnych dla grzywien nakładanych w dziedzinie konkurencji. W ramach rozporządzenia nr 1/2003 Komisja dysponuje zakresem uznania przy ustalaniu wysokości grzywien celem doprowadzenia do tego, aby zachowania przedsiębiorstw były zgodne z regułami konkurencji. Dlatego też fakt, iż Komisja wymierzała w przeszłości grzywny w określonej wysokości za określone rodzaje naruszeń, nie może pozbawić jej możliwości podwyższenia tej wysokości w granicach wyznaczonych w rozporządzeniu nr 1/2003, jeśli jest to konieczne, aby zapewnić realizację wspólnotowej polityki konkurencji. Wymóg skutecznego stosowania wspólnotowych reguł konkurencji oznacza przeciwnie, że Komisja ma prawo dostosowania w każdym czasie poziomu grzywien do potrzeb tej polityki.

Wynika stąd, że przedsiębiorstwa uczestniczące w postępowaniu administracyjnym, które może zakończyć się nałożeniem grzywny, nie mogą mieć uzasadnionych oczekiwań co do tego, że grzywny wymierzane przez Komisję nie przekroczą wysokości wcześniej nakładanych grzywien. W konsekwencji przedsiębiorstwa te muszą brać pod uwagę możliwość, że w każdej chwili Komisja postanowi podnieść wysokość grzywien w stosunku do poziomu stosowanego w przeszłości.

(por. pkt 290, 291)

15. Jeżeli chodzi o obliczanie kwoty grzywien nakładanych przez Komisję za naruszenie wspólnotowego prawa konkurencji, istotne wymogi formalne, do których należy obowiązek uzasadnienia, są spełnione wtedy, gdy Komisja wskaże w swej decyzji elementy oceny, które umożliwiły jej zmierzenie wagi i czasu trwania naruszenia, przy czym nie ma ona obowiązku umieszczania w niej bardziej szczegółowego wyjaśnienia lub danych liczbowych dotyczących sposobu obliczenia grzywny.

W szczególności wskazanie danych liczbowych, którymi Komisja kierowała się, zwłaszcza w odniesieniu do zamierzonego skutku odstraszającego, korzystając ze swobodnego uznania przy określaniu grzywien, jest uprawnieniem, którego wykorzystanie przez Komisję jest pożądane, ale które to wskazanie wykracza poza wymogi wynikające z obowiązku uzasadniania.

(por. pkt 311, 312)

16. Aby dane przedsiębiorstwo mogło zostać uznane za „przywódcę” kartelu, powinno ono stanowić istotną siłę napędową tego kartelu lub winno ponosić szczególną i konkretną odpowiedzialność za jego funkcjonowanie. Okoliczność ta musi być oceniana z ogólnego punktu widzenia w świetle kontekstu danego przypadku. Uznanie za „przywódcę” jest zwłaszcza przyjęte wówczas, gdy wykazano, że owo przedsiębiorstwo pełniło funkcje koordynacyjne w ramach kartelu, a zwłaszcza organizowało prace sekretariatu odpowiedzialnego za rzeczywiste wprowadzenie kartelu w życie i zapewniało personel temu sekretariatowi, a także wówczas gdy rzeczone przedsiębiorstwo odgrywało centralną rolę w konkretnym funkcjonowaniu kartelu, na przykład organizując liczne spotkania, zbierając i dystrybuując informacje wewnątrz kartelu, zobowiązując się do reprezentowania niektórych członków w ramach kartelu lub przedstawiając najczęściej propozycje dotyczące funkcjonowania kartelu. W dodatku jest zupełnie możliwe uznanie jednocześnie dwóch przedsiębiorstw, a nawet kilku przedsiębiorstw za przywódcę, w szczególności w ramach kartelu, w którym bierze udział duża liczba uczestników.

Ponadto jak wynika z samej treści pkt 2 tiret trzecie wytycznych w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS, należy odróżnić pojęcie przywódcy od pojęcia inicjatora naruszenia. O ile bowiem rola inicjatora dotyczy momentu ustanowienia lub poszerzania kartelu, rola przywódcy dotyczy jego funkcjonowania. Dlatego też przywódca naruszenia i inicjator tego naruszenia nie znajdują się w porównywalnej sytuacji, tak że fakt zróżnicowanego potraktowania przedsiębiorstwa uznanego za inicjatora kartelu i za jego przywódcę nie stanowi naruszenia zasady równego traktowania.

(por. pkt 337, 345, 348)

17. Zakładając nawet, że Komisja popełniła błąd, gdy nie uznała przedsiębiorstwa za przywódcę kartelu pomimo znaczącej roli odegranej przez to przedsiębiorstwo w ramach kartelu, takie niezgodne z prawem działanie podjęte na rzecz innej osoby nie uzasadnia tego, by uwzględnić zarzut nieważności decyzji Komisji. Poszanowanie bowiem zasady równego traktowania lub niedyskryminacji musi iść w parze z poszanowaniem zasady legalności, co oznacza, że nikt nie może powoływać się na swoją korzyść na niezgodne z prawem działanie podjęte na rzecz innej osoby.

(por. pkt 358)

18. Obniżenie kwoty grzywien w przypadku współpracy przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniach wspólnotowego prawa konkurencji jest uzasadnione tym, że taka współpraca ułatwia Komisji wykonanie zadania polegającego na stwierdzeniu istnienia naruszenia, a w stosownym przypadku na doprowadzeniu do jego zakończenia.

Jak wskazano w pkt 29 komunikatu w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli, daje on podstawę do uzasadnionych oczekiwań przedsiębiorstwom chcącym poinformować Komisję o istnieniu kartelu. Zważywszy na uzasadnione oczekiwania, jakie przedsiębiorstwa chcące współpracować z Komisją mogły mieć na podstawie tego komunikatu, Komisja jest zobowiązana stosować się do niego, gdy ocenia – w ramach określenia kwoty grzywny nałożonej na dane przedsiębiorstwo – współpracę tego przedsiębiorstwa.

W granicach ustanowionych przez komunikat w sprawie współpracy Komisja dysponuje jednak szerokim zakresem uznania przy ocenie, czy dowody przekazane przez przedsiębiorstwo stanowią wartość dodaną w rozumieniu pkt 22 wspomnianego komunikatu i czy należy przyznać przedsiębiorstwu obniżkę grzywny na podstawie tego komunikatu.

(por. pkt 374–376)

WYROK SĄDU (druga izba)

z dnia 3 marca 2011 r.( )

Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki – Rynek projektów odnoszących się do rozdzielnic z izolacją gazową – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG – Podział rynku – Skutki wewnątrz wspólnego rynku – Pojęcie naruszenia ciągłego – Czas trwania naruszenia – Przedawnienie – Grzywny – Proporcjonalność – Okoliczności obciążające – Rola przywódcy – Okoliczności łagodzące – Współpraca

W sprawie T‑110/07

Siemens AG, z siedzibą w Berlinie (Niemcy) oraz w Monachium (Niemcy), reprezentowana początkowo przez adwokatów I. Brinkera, T. Loesta oraz C. Steinlego, a następnie przez adwokatów I. Brinkera oraz C. Steinlego,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej początkowo przez F. Arbaulta oraz O. Webera, następnie przez X. Lewisa oraz R. Sauera, a wreszcie przez R. Sauera oraz A. Antoniadis, działających w charakterze pełnomocników,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, skargę o stwierdzenie nieważności części decyzji Komisji C (2006) 6762 wersja ostateczna z dnia 24 stycznia 2007 r. dotyczącej postępowania na podstawie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową), a tytułem żądania ewentualnego, wniosek o obniżenie grzywny nałożonej na skarżącą,

SĄD (druga izba),

w składzie: I. Pelikánová (sprawozdawca), prezes, K. Jürimäe i S. Soldevila Fragoso, sędziowie,

sekretarz: K. Andová, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 16 grudnia 2009 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności powstania sporu

1 Skarżąca, Siemens AG, jest notowaną na giełdzie spółką, która prowadzi działalność w sektorze inżynierii elektrycznej oraz elektroniki. Jej siedziba znajduje się w Berlinie (Niemcy) oraz w Monachium (Niemcy).

2 Rozdzielnice z izolacją gazową (zwane dalej „RIG”) są wykorzystywane do kontrolowania przepływu energii w sieciach elektroenergetycznych. Jest to ciężki sprzęt elektryczny stosowany jako główny komponent podstacji elektroenergetycznych „pod klucz”. Podstacje są pomocniczymi centralami elektrycznymi, które przekształcają prąd elektryczny. Poza transformatorem elementami składowymi podstacji są: systemy kontroli, przekaźniki, baterie, ładowarki i rozdzielnice. Funkcja rozdzielnicy polega na ochronie transformatora przed przeładowaniem lub na izolacji obwodu i wadliwego transformatora.

3 Rozdzielnice mogą mieć izolację gazową, izolację powietrzną lub izolację hybrydową, w przypadku gdy łączą one dwie poprzednie techniki. RIG są sprzedawane na całym świecie jako część składowa podstacji elektroenergetycznych „pod klucz” lub jako część zapasowa, którą należy zamontować w takich podstacjach. Stanowią one około 30–60% całkowitej ceny tych podstacji.

4 W dniu 3 marca 2004 r. ABB Ltd zasygnalizowała Komisji istnienie antykonkurencyjnych praktyk w sektorze RIG i przedstawiła ustny wniosek o zwolnienie z grzywny zgodnie z komunikatem Komisji z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie zwolnienia z grzywien oraz zmniejszania grzywien w przypadkach karteli (Dz.U. 2002, C 45, s. 3, zwanym dalej „komunikatem w sprawie współpracy”).

5 Praktyki, o których poinformowała ABB, polegały na koordynowaniu na szczeblu światowym sprzedaży projektów RIG, co obejmowało: podział rynków, przydział limitów i utrzymanie odpowiednich udziałów w rynku, przydział projektów RIG producentom wyznaczonym w tym celu i manipulowanie postępowaniami przetargowymi (fałszowanie ofert), aby umowy zostały przydzielone tym producentom, ustalanie cen w drodze złożonych uzgodnień w przedmiocie projektów RIG, które nie zostały przydzielone, rozwiązywanie umów licencyjnych ze spółkami niebędącymi członkami kartelu i wymianę poufnych informacji na temat rynku.

6 Ustny wniosek o zwolnienie z grzywny przedstawiony przez ABB został uzupełniony ustnymi uwagami oraz dowodami w postaci dokumentów. W dniu 25 kwietnia 2004 r. Komisja przyznała ABB warunkowe zwolnienie.

7 Na podstawie oświadczeń ABB Komisja wszczęła dochodzenie i w dniach 11 i 12 maja 2004 r. przeprowadziła kontrole w pomieszczeniach: Areva T&D SA, Siemens AG, grupy VA Tech, Hitachi Ltd oraz Japan AE Power Systems Corp (zwanej dalej „JAEPS”).

8 W dniu 20 kwietnia 2006 r. Komisja wydała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które doręczono dwudziestu spółkom, w tym Siemens.

9 W dniach 18 i 19 lipca 2006 r. Komisja przeprowadziła przesłuchanie.

10 W dniu 24 stycznia 2007 r. Komisja wydała decyzję C (2006) 6762 wersja ostateczna dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG (sprawa COMP/F/38.899 – Rozdzielnice z izolacją gazową) (zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”). Została ona doręczona spółce Siemens w dniu 8 lutego 2007 r.

11 Poza Siemens zaskarżona decyzja została skierowana do ABB, Alstom, SA, Areva, SA, Areva T&D AG, Areva T&D Holding SA oraz Areva T&D SA, do Fuji Electric Holdings Co., Ltd oraz Fuji Electric Systems Co., Ltd (zwanych dalej łącznie „Fuji”), do Hitachi Ltd oraz Hitachi Europe Ltd (zwanych dalej łącznie „Hitachi”), do JAEPS, Mitsubishi Electric System Corp. (zwanej dalej „Melco”), do Nuova Magrini Galileo SpA, Schneider Electric SA, Siemens AG Österreich, Siemens Transmission & Distribution Ltd (zwanej dalej „Reyrolle”), do Siemens Transmission & Distribution SA, Toshiba Corp. oraz VA Tech Transmission & Distribution GmbH & Co. KEG.

12 W motywach 113–123 zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, koordynowały przydział projektów RIG na szczeblu światowym, z wyjątkiem pewnych rynków, według ustalonych reguł, aby między innymi utrzymać limity odzwierciedlające w znacznym stopniu ich oszacowane historyczne udziały w rynku. Komisja uściśliła, że przydział projektów RIG był dokonywany na podstawie wspólnego limitu „japońskiego” i wspólnego limitu „europejskiego”, które odpowiednio producenci japońscy i producenci europejscy mieli następnie rozdzielać pomiędzy siebie. W porozumieniu podpisanym w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. (zwanym dalej „porozumieniem GQ”) ustalono reguły umożliwiające przydział projektów RIG bądź producentom japońskim, bądź producentom europejskim i zaliczanie ich wartości na poczet odpowiedniego limitu.

13 Ponadto w motywach 124–132 zaskarżonej decyzji Komisja sprecyzowała, że różne przedsiębiorstwa, które uczestniczyły w kartelu, zawarły niepisemne porozumienie (zwane dalej „wspólnym uzgodnieniem”), na którego podstawie projekty RIG w Japonii z jednej strony i w krajach będących europejskimi członkami kartelu z drugiej strony, określanych wspólnie jako „kraje macierzyste” projektów RIG, były zastrzeżone odpowiednio dla członków japońskich i członków europejskich kartelu. Projekty RIG w „krajach macierzystych” nie były przedmiotem wymiany informacji pomiędzy dwiema grupami i nie były zaliczane na poczet odpowiednich limitów. Porozumienie GQ zawierało również reguły odnoszące się do wymiany między dwiema grupami producentów informacji koniecznych do funkcjonowania kartelu, którą to wymianę zapewniali w szczególności sekretarze wspomnianych grup, do manipulowania odpowiednimi postępowaniami przetargowymi i do ustalania cen dla projektów RIG, które nie mogły zostać przydzielone. Zgodnie z załącznikiem 2 do porozumienia GQ miało ono zastosowanie do całego świata z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, Kanady, Japonii i 17 krajów Europy Zachodniej. Ponadto na podstawie wspólnego uzgodnienia projekty RIG w krajach europejskich innych niż „kraje macierzyste” były również zastrzeżone dla grupy europejskiej, ponieważ producenci japońscy zobowiązali się do nieprzedstawiania ofert w odniesieniu do projektów RIG w Europie.

14 Zdaniem Komisji rozdział projektów RIG między producentów europejskich był uregulowany w porozumieniu podpisanym także w Wiedniu w dniu 15 kwietnia 1988 r. i zatytułowanym „E‑Group Operation Agreement for GQ‑Agreement” (porozumienie grupy E w sprawie wykonania porozumienia GQ) (zwanym dalej „porozumieniem EQ”). Komisja wskazała, że przydział projektów RIG w Europie odbywał się według tych samych reguł i procedur, co reguły i procedury regulujące przydział projektów RIG w innych krajach. W szczególności projekty RIG w Europie miały być również zgłaszane, rejestrowane, przydzielane, uzgadniane lub powinny były uzyskać minimalny poziom cenowy.

15 W motywie 142 zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że w porozumieniu GQ i w porozumieniu EQ, jak również do celów organizacji i funkcjonowania kartelu poszczególni członkowie kartelu byli określani za pomocą kodu składającego się z cyfr w przypadku członków europejskich oraz z liter w przypadku członków japońskich. Początkowe kody zostały zastąpione numerami począwszy od lipca 2002 r.

16 W art. 1 lit. o) zaskarżonej decyzji Komisja stwierdziła, że Siemens uczestniczyła w naruszeniu w okresie od dnia 15 kwietnia 1988 r. do dnia 1 września 1999 r. oraz od dnia 26 marca 2002 r. do dnia 11 maja 2004 r.

17 Z tytułu naruszenia stwierdzonego w art. 1 zaskarżonej decyzji Komisja nałożyła na Siemens w art. 2 lit. m) zaskarżonej decyzji grzywnę w wysokości 396 562 500 EUR.

Przebieg postępowania i żądania stron

18 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 16 kwietnia 2007 r. Siemens wniosła niniejszą skargę.

19 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (druga izba) postanowił otworzyć procedurę ustną.

20 W ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu Sądu strony zostały wezwane do udzielenia odpowiedzi na pytania na piśmie zadane przez Sąd. Strony ustosunkowały się do tego żądania w wyznaczonym terminie.

21 Na rozprawie w dniu 16 grudnia 2009 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania ustne postawione przez Sąd.

22 Siemens wnosi do Sądu o:

– stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim jej dotyczy;

– tytułem żądania ewentualnego, obniżenie kwoty nałożonej na nią grzywny;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania.

23 Komisja wnosi do Sądu o:

– oddalenie skargi;

– obciążenie Siemens kosztami postępowania.

Co do prawa

24 Na poparcie swojej skargi o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji Siemens podnosi trzy zarzuty. Zarzut pierwszy opiera się na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE i art. 53 porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym (zwanego dalej „porozumieniem EOG”). Zarzut drugi dotyczy naruszenia art. 25 rozporządzenia Rady nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 [WE] i 82 [WE] (Dz.U. 2003, L 1, s. 1). Zarzut trzeci jest oparty na naruszeniu prawa przy obliczaniu kwoty grzywny.

I – W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na naruszeniu art. 81 ust. 1 WE i art. 53 ust. 1 porozumienia EOG

25 Zarzut pierwszy dzieli się na dwie części. W ramach pierwszej części tego zarzutu Siemens wskazuje na „niewystarczający opis zarzucanych naruszeń”. W ramach drugiej części omawianego zarzutu skarżąca podnosi „nieprawidłową analizę domniemywanych porozumień oraz ich wpływu na wspólny rynek”.

A – W przedmiocie pierwszej części zarzutu pierwszego, opartej na „niewystarczającym opisie zarzucanych naruszeń”

1. Argumenty stron

26 Siemens podnosi, że Komisja nie opisała szczegółowo i nie wykazała dostatecznie naruszenia, jakie jej zarzuca. Skarżąca twierdzi w istocie, że po pierwsze Komisja nie udowodniła jednolitego i ciągłego charakteru zarzucanych jej zachowań, po drugie nie opisała rzeczywistego wpływu kartelu na wspólny rynek, a po trzecie nie przedstawiła dowodu na to, że ogólnym zamysłem skarżącej był dwukrotny udział w tym samym naruszeniu.

27 Komisja podnosi, że ów zarzut winien zostać oddalony jako niedostatecznie poparty dowodami. Utrzymuje ponadto, że twierdzenia Siemens są bezzasadne.

2. Ocena Sądu

28 Należy stwierdzić, że pierwsza część zarzutu pierwszego obejmuje wyłącznie zarzuty szczegółowe, które albo zostały już podniesione w innych częściach skargi, albo winny też zostać zbadane w ramach analizy innych zarzutów podniesionych przez Siemens, dotyczących również art. 1 zaskarżonej decyzji, w którym stwierdzono zarzucane skarżącej naruszenie. Tak więc zarzut szczegółowy oparty na niewykazaniu jednolitego i ciągłego charakteru zarzucanych jej zachowań został także podniesiony w ramach drugiej części zarzutu drugiego, a zarzut szczegółowy oparty na twierdzeniu, że ogólnym zamysłem Siemens był udział w tym naruszeniu, winien również zostać zbadany w tym kontekście. Podobnie zarzut szczegółowy oparty na braku opisu rzeczywistego wpływu kartelu na wspólny rynek został też podniesiony – choć w sposób znacznie bardziej szczegółowy – w ramach drugiej części zarzutu pierwszego. Jest zatem oczywiste, że omawiana część zarzutu nie ma autonomicznego charakteru.

29 Dlatego też nie zachodzi potrzeba orzekania w przedmiocie pierwszej części zarzutu pierwszego.

B – W przedmiocie drugiej części zarzutu pierwszego, opartej na „nieprawidłowej analizie domniemywanych porozumień oraz ich wpływu na wspólny rynek”

30 W ramach drugiej części zarzutu pierwszego Siemens podnosi trzy zarzuty szczegółowe, oparte odpowiednio na nieistnieniu kartelu wywołującego skutki wewnątrz EOG, na braku geograficznego podziału rynków między producentów japońskich i producentów europejskich oraz na braku ochrony „krajów macierzystych”.

31 Te trzy zarzuty szczegółowe są ze sobą ściśle powiązane. Po pierwsze, zarzuty szczegółowe drugi i trzeci odnoszą się bowiem do ustaleń Komisji, które – przy założeniu, że są prawdziwe – dowodzą istnienia kartelu wywołującego skutki wewnątrz EOG, zaś ta kwestia jest przedmiotem pierwszego zarzutu szczegółowego. Po drugie, trzy zarzuty szczegółowe są też powiązane, ponieważ dotyczą tych samych dowodów wskazanych przez Komisję. Dlatego też należy zbadać je łącznie.

1. Argumenty stron

32 Siemens podnosi, że co się tyczy pierwszej fazy jej udziału odpowiadającej latom 1988–1999, naruszenie, które jest jej zarzucane, nie jest wystarczająco poparte dowodami w zaskarżonej decyzji. W szczególności Komisja niesłusznie uznała, że porozumienie GQ i porozumienie EQ dowodzą istnienia naruszenia, które wywołało skutki wewnątrz EOG, podczas gdy EOG został wyraźnie wykluczony z zakresu stosowania tych porozumień. Komisja nie wykazała też takiego naruszenia za pomocą innych dowodów.

33 Siemens uważa w tym względzie, iż Komisja nie udowodniła, że producenci europejscy i japońscy postanowili we wspólnym uzgodnieniu, że nie będą podejmować działań na rynkach swych poszczególnych krajów. Takiego geograficznego podziału rynków nie dowodzi ani wyraźne wykluczenie 17 krajów europejskich z zakresu stosowania porozumienia GQ, ani domniemywane zaliczenie projektów RIG w Europie na poczet ogólnego limitu, ani też oświadczenia złożone przez Hitachi lub Fuji, na które Komisja powołuje się. Natomiast fakt, iż uczestnicy porozumienia GQ zaniechali wprowadzenia swych produktów na niektóre rynki europejskie, wynika wyłącznie z przeszkód technicznych i gospodarczych w dostępie do tychże rynków.

34 Siemens kwestionuje zarówno istnienie podziału geograficznego rynków europejskich zgodnie z zasadą „krajów macierzystych” lub „rynków rodzimych”, jak również swój udział w domniemywanych „wstępnych uzgodnieniach w Europie”, na które Komisja wskazuje, aby uzasadnić swą tezę o podziale rynków w EOG. Dowody przedstawione w tym względzie przez Komisję są niewystarczające. Wreszcie fakt, że niektórzy producenci nie prowadzą działalności na niektórych rynkach krajowych, można wytłumaczyć inaczej niż wskazując na istnienie niedozwolonego kartelu.

35 Komisja kwestionuje argumenty przedstawione przez Siemens.

2. Ocena Sądu

36 Tytułem wstępu należy zaznaczyć, że Siemens potwierdza wyraźnie w swych pismach okoliczności faktyczne – tak jak zostały one przedstawione w zaskarżonej decyzji – dotyczące drugiej fazy jej udziału w naruszeniu odpowiadającej latom 2002–2004. Podniesiony przez Siemens zarzut pierwszy dotyczy więc wyłącznie pierwszej fazy jej udziału w naruszeniu odpowiadającej latom 1988–1999. W konsekwencji dowody, na których Komisja opiera się, winny zostać zbadane w ramach niniejszej części zarzutu pierwszego jedynie w zakresie, w jakim dotyczą lat 1988–1999, lub w zakresie, w jakim pozwalają one na wysnucie wniosków odnoszących się do tego okresu.

37 Należy oddalić w tym względzie argument Komisji, że byłoby uzasadnione rozszerzenie uwag dotyczących lat 2002–2004 na wcześniejszy okres, ponieważ chodzi tu o jedno i to samo naruszenie. Na tym etapie nie zachodzi bowiem potrzeba orzekania w przedmiocie istnienia jednolitego naruszenia obejmującego dwa okresy uczestnictwa Siemens w kartelu, a ocena, w jakim zakresie dowody dotyczące szczególnego okresu naruszenia mogą dostarczyć informacji ważnych również w odniesieniu do pierwszej fazy udziału Siemens w naruszeniu, powinna zostać dokonana wyłącznie w każdym konkretnym przypadku.

38 Ponadto teza Komisji, że Siemens poprzestaje na zakwestionowaniu wpływu kartelu na konkurencję w EOG, podczas gdy Komisja zarzuca jej w zaskarżonej decyzji, że utworzyła kartel, którego celem było zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, nie może prowadzić do ograniczenia badania czynów zarzucanych Siemens. Z całości rozważań Siemens zawartych w jej pismach wynika bowiem, że kwestionuje ona nie tylko twierdzenie, że zarzucany jej kartel wywarł skutki wewnątrz wspólnego rynku i EOG (poza Liechtensteinem oraz Islandią), ale również fakt, że jego celem było zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku i EOG.

39 Strony nie zgadzają się więc w istocie co do kwestii, czy Komisja wykazała w odniesieniu do lat 1988–1999 istnienie kartelu mogącego wywrzeć skutki wewnątrz wspólnego rynku i EOG.

40 Należy zatem ustalić, czy porozumienie GQ i porozumienie EQ – jako dowody z dokumentów – dowodzą istnienia kartelu, który mógł wywrzeć skutki wewnątrz wspólnego rynku i EOG. W tym względzie nie zachodzi potrzeba dokonania rozróżnienia między dwiema możliwościami przewidzianymi w art. 81 ust. 1 WE. Z utrwalonego orzecznictwa wynika bowiem, że aby ocenić, czy uzgodniona praktyka jest zakazana na mocy art. 81 ust. 1 WE, uwzględnienie jej konkretnych skutków jest zbędne, jeśli jest oczywiste, że ma ona na celu zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku (zob. wyrok Trybunału z dnia 4 czerwca 2009 r. w sprawie C‑8/08 T‑Mobile Netherlands i in., Zb.Orz.s. I‑4529, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo). Przytoczone orzecznictwo stosuje się przez analogię do art. 53 ust. 1 porozumienia EOG.

41 W razie udzielenia odpowiedzi negatywnej trzeba będzie wówczas ustalić, czy wspólne uzgodnienie wskazywane przez Komisję jest dostatecznie potwierdzone przez wszystkie inne okoliczności.

42 Jednakże przed przystąpieniem do tych ustaleń należy przypomnieć zasady mające zastosowanie w dziedzinie ciężaru dowodu, jako że strony nie są też zgodne co do tej kwestii.

a) W przedmiocie ciężaru dowodu

43 Przede wszystkim należy przypomnieć, że na Komisji spoczywa obowiązek udowodnienia stwierdzonych przez nią naruszeń art. 81 ust. 1 WE oraz przedstawienia środków dowodowych pozwalających wykazać w sposób wymagany prawem występowanie okoliczności faktycznych stanowiących naruszenie (wyroki Trybunału: z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8417, pkt 58; z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑49/92 P Komisja przeciwko Anic Partecipazioni, Rec. s. I‑4125, pkt 86).

44 W związku z tym jeżeli sąd ma wątpliwości, należy je rozpatrywać na korzyść przedsiębiorstw będących adresatami decyzji stwierdzającej naruszenie. Sąd nie może zatem uznać, że Komisja wykazała w wymagany prawem sposób istnienie danego naruszenia, jeżeli ma on jeszcze wątpliwości w tym względzie, zwłaszcza w ramach skargi o stwierdzenie nieważności decyzji nakładającej grzywnę (wyrok Sądu z dnia 27 września 2006 r. w sprawach połączonych T‑44/02 OP, T‑54/02 OP, T‑56/02 OP, T‑60/02 OP i T‑61/02 OP Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑3567, pkt 60).

45 W takiej sytuacji należy bowiem mieć na względzie zasadę domniemania niewinności, która wynika w szczególności z art. 6 ust. 2 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”), podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., która to zasada składa się na prawa podstawowe, które – zgodnie z orzecznictwem Trybunału, potwierdzonym zresztą w art. 6 ust. 2 UE – stanowią ogólne zasady prawa wspólnotowego. Zważywszy na charakter omawianych naruszeń, jak również na charakter i stopień surowości związanych z nimi sankcji, zasada domniemania niewinności stosuje się w szczególności do postępowań dotyczących naruszeń reguł konkurencji, mających zastosowanie do przedsiębiorstw, które to postępowania mogą prowadzić do wymierzenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych (zob. podobnie wyroki Trybunału: z dnia 8 lipca 1999 r. w sprawie C‑199/92 P Hüls przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4287, pkt 149, 150; w sprawie C‑235/92 P Montecatini przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4539, pkt 175, 176).

46 Tak więc konieczne jest, aby Komisja przedstawiła precyzyjne i spójne dowody w celu wykazania istnienia naruszenia (ww. w pkt 44 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 62), a także w celu uzasadnienia twierdzenia, że zarzucane naruszenia stanowią odczuwalne ograniczenia konkurencji w rozumieniu art. 81 ust. 1 WE (wyrok Sądu z dnia 21 stycznia 1999 r. w sprawach połączonych T‑185/96, T‑189/96 i T‑190/96 Riviera Auto Service i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑93, pkt 47).

47 Należy jednak podkreślić, że nie każdy z dowodów dostarczonych przez Komisję musi koniecznie odpowiadać tym kryteriom w odniesieniu do każdego elementu naruszenia. Wystarczy, by zbiór wskazanych przez instytucję poszlak, rozpatrywany jako całość, odpowiadał temu wymogowi (ww. w pkt 44 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 63 i przytoczone tam orzecznictwo).

48 Ponadto biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, oraz okoliczność, że w związku z tym są one wprowadzane w życie w sposób pokątny, nie można wymagać od Komisji, by przedstawiła dokumenty poświadczające w wyraźny sposób nawiązanie kontaktu między danymi podmiotami gospodarczymi. Fragmentaryczne i pojedyncze dane, jakimi Komisja mogła dysponować, winny w każdym razie móc być uzupełnione wnioskowaniem pozwalającym na odtworzenie istotnych okoliczności. Istnienie praktyki antykonkurencyjnej lub porozumienia antykonkurencyjnego może więc zostać wyprowadzone z szeregu zbieżnych zdarzeń i poszlak, które – analizowane łącznie – mogą stanowić, w braku innego spójnego wytłumaczenia, dowód naruszenia reguł konkurencji (ww. w pkt 44 wyrok w sprawach połączonych Dresdner Bank i in. przeciwko Komisji, pkt 64, 65; wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 55–57).

49 Jednakże jeśli Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku, aby stwierdzić istnienie naruszenia, wystarczy, że wspomniane przedsiębiorstwa wykażą istnienie okoliczności, które stawiają w innym świetle fakty ustalone przez Komisję i które pozwalają tym samym zastąpić innym przekonywającym wyjaśnieniem faktów wyjaśnienie, jakie Komisja przyjęła w celu stwierdzenia istnienia naruszenia wspólnotowych reguł konkurencji (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawach połączonych T‑67/00, T‑68/00, T‑71/00 i T‑78/00 JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2501, pkt 186 i przytoczone tam orzecznictwo).

50 Jeśli chodzi o środki dowodowe, które mogą zostać przedstawione w celu wykazania naruszenia art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG, należy zauważyć, że w prawie wspólnotowym istotną rolę odgrywa zasada swobodnej oceny dowodów (wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑50/00 Dalmine przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2395, pkt 72). W szczególności żaden przepis ani żadna ogólna zasada prawa wspólnotowego nie zakazuje Komisji wykorzystania przeciwko przedsiębiorstwu oświadczeń innych oskarżanych przedsiębiorstw. Gdyby było inaczej, ciężar dowodu zachowań sprzecznych z art. 81 WE i 82 WE, który spoczywa na Komisji, byłby nie do udźwignięcia i nie do pogodzenia z misją nadzoru nad właściwym stosowaniem tych przepisów, którą nakłada na Komisję traktat WE (ww. w pkt 49 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 192).

51 Dlatego też istnienie alternatywnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych ma znaczenie jedynie wówczas, gdy Komisja opiera się wyłącznie na zachowaniu danych przedsiębiorstw na rynku. Tak więc takie wyjaśnienie jest bez znaczenia od momentu, gdy istnienie naruszenia nie jest po prostu domniemywane, ale zostało wykazane za pomocą dowodów. Ponadto zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, o której mowa w poprzednim punkcie, wszystkie środki dowodowe są dopuszczalne, aby wykazać naruszenie, tak że istnienie alternatywnego wyjaśnienia nie ma znaczenia, gdy naruszenie zostało wykazane w sposób wymagany prawem za pomocą innych dowodów niż dowody z dokumentów (zob. podobnie wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, pkt 727, 728).

52 Tak więc jeśli chodzi o dowody podważane w niniejszej sprawie przez Siemens, należy sprawdzić, czy zachowania zarzucane jej przez Komisję w zaskarżonej decyzji zostały ustalone za pomocą dowodów, czy też zostały wywiedzione wyłącznie z zachowania danych przedsiębiorstw na rynku. Jedynie w tym drugim przypadku trzeba będzie następnie zbadać, czy istnieją alternatywne wyjaśnienia zachowania danych przedsiębiorstw na rynku, które byłyby dostatecznie wiarygodne, by podważyć ustalenia poczynione w zaskarżonej decyzji.

53 Natomiast zgodnie z orzecznictwem, biorąc pod uwagę fakt, że zakaz porozumień antykonkurencyjnych jest powszechnie znany, oraz okoliczność, że są one wprowadzane w życie w sposób pokątny, dowód na istnienie kartelu może wynikać ze zbioru spójnych poszlak (zob. pkt 48 powyżej). Dlatego też Siemens nie może twierdzić, że obaliła taki dowód, wskazując, że pojedyncze poszlaki przedstawione przez Komisję, rozpatrywane oddzielnie, nie wystarczają do udowodnienia zarzucanych jej zachowań. Pojedyncze elementy składające się na rzeczony zbiór spójnych poszlak przedstawionych przez Komisję nie mogą bowiem z definicji, gdy są rozpatrywane oddzielnie, stanowić zupełnych dowodów na istnienie tego zachowania.

54 Jeśli chodzi o wartość dowodową, jaką należy przypisać poszczególnym dowodom, trzeba podkreślić, że jedynym kryterium istotnym dla oceny swobodnie przedstawionych dowodów jest ich wiarygodność (zob. wyrok Sądu z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie T‑44/00 Mannesmannröhren‑Werke przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑2223, pkt 84 i przytoczone tam orzecznictwo; ww. w pkt 50 wyrok w sprawie Dalmine przeciwko Komisji, pkt 72; ww. w pkt 49 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 273). Zgodnie z ogólnie obowiązującymi zasadami dotyczącymi przeprowadzenia dowodu wiarygodność, a zatem wartość dowodowa dokumentu zależy od pochodzenia dokumentu, okoliczności jego sporządzenia, jego adresata, a także od tego, czy jego treść jest sensowna i wiarygodna [wyrok Sądu z dnia 15 marca 2000 r. w sprawach połączonych T‑25/95, T‑26/95, od T‑30/95 do T‑32/95, od T‑34/95 do T‑39/95, od T‑42/95 do T‑46/95, T‑48/95, od T‑50/95 do T‑65/95, od T‑68/95 do T‑71/95, T‑87/95, T‑88/95, T‑103/95 i T‑104/95 Cimenteries CBR i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑491, pkt 1053; opinia sędziego B. Vesterdorfa pełniącego funkcję rzecznika generalnego w sprawie T‑1/89 Rhône‑Poulenc przeciwko Komisji (wyrok Sądu z dnia 24 października 1991 r., Rec. s. II‑867, II‑869, II‑956)]. Należy w szczególności przypisać duże znaczenie okoliczności, że dokument został sporządzony w bezpośrednim związku ze zdarzeniami (wyroki Sądu: z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie T‑157/94 Ensidesa przeciwko Komisji, Rec. s. II‑707, pkt 312; z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych T‑5/00 i T‑6/00 Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, Rec. s. II‑5761, pkt 181) lub przez bezpośredniego świadka tychże zdarzeń (ww. w pkt 49 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 207). Ponadto oświadczenia sprzeczne z interesem podmiotu, który je składa, należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne (ww. w pkt 49 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 207, 211, 212).

b) W przedmiocie wartości dowodowej porozumienia GQ i porozumienia EQ

55 Jeśli chodzi najpierw o porozumienie GQ, strony są zgodne co do tego, że owo porozumienie przewiduje wprowadzenie w życie kartelu dotyczącego projektów RIG na szczeblu światowym, obejmującego w szczególności: wymianę informacji – przy użyciu ujednoliconych formularzy – na temat postępowań przetargowych oraz udzielonych zamówień, przydział limitów odpowiednio grupom producentów europejskich i japońskich, przydział zamówień wewnątrz kartelu, oszustwa w zakresie postępowań przetargowych, ustalanie cen minimalnych oraz zwalczanie przedsiębiorstw pozostających poza kartelem. Należy jednak zaznaczyć, że – jak zresztą twierdzi Siemens – z treści porozumienia GQ wynika, iż nie było ono stosowane w Europie. Załącznik 2 do tego porozumienia dotyczący jego terytorialnego zakresu stosowania określa bowiem pięć grup obszarów. Pierwsza grupa obejmuje Europę oraz państwa basenu Morza Śródziemnego z wyłączeniem dwunastu państw członkowskich ówczesnej Wspólnoty Europejskiej, jak również Austrii, Szwecji, Szwajcarii, Finlandii oraz Norwegii. Jeśli chodzi o EOG, zakresem stosowania objęte są zatem jedynie Liechtenstein oraz Islandia, przy czym okoliczność ta ma znaczenie dopiero od momentu wejścia w życie porozumienia EOG, co nastąpiło w dniu 1 stycznia 1994 r. Druga grupa obejmuje Azję z wyjątkiem Japonii.

56 Sama treść porozumienia GQ nie stanowi więc dowodu na istnienie kartelu, który wywołał skutki wewnątrz wspólnego rynku i EOG.

57 Jeśli chodzi następnie o porozumienie EQ, należy zaznaczyć, że stanowi ono wyłącznie porozumienie wykonawcze do porozumienia GQ, co znajduje potwierdzenie w jego tytule oraz przepisach zawartych w jego preambule, zgodnie z którymi w szczególności porozumienie EQ jest stosowane w celu wykonania porozumienia GQ, a postanowienia zawarte w porozumieniu GQ mają pierwszeństwo przed postanowieniami porozumienia EQ. Co do istoty porozumienie EQ zawiera postanowienia dotyczące redystrybucji wspólnego limitu „europejskiego” między producentów europejskich. Owa redystrybucja odbywała się zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 4 porozumienia EQ oraz z uwzględnieniem limitów określonych w art. 8 tegoż porozumienia.

58 Skoro zatem porozumienie EQ służy w zasadzie jedynie rozdzieleniu wspólnego limitu „europejskiego” przewidzianego w porozumieniu GQ, które wyklucza – jak zostało to właśnie wyjaśnione – wspólny rynek oraz przeważającą część EOG, treść porozumienia EQ nie stanowi dowodu na istnienie kartelu wywołującego skutki wewnątrz wspólnego rynku i EOG. Dlatego też, jak wskazano w pkt 39 powyżej, należy zbadać, czy Komisji udało się udowodnić w inny sposób istnienie takich skutków. Jeśli chodzi o wnioski, jakie można wyprowadzić z porozumienia GQ i porozumienia EQ, wykraczając poza ich brzmienie, zostaną one przeanalizowane w pkt 140 i następnych poniżej, dotyczących dowodów z dokumentów.

c) W przedmiocie dowodu na istnienie wspólnego uzgodnienia

59 Tytułem wstępu należy zaznaczyć, że fakt, iż klauzule w porozumieniu GQ, do których odsyła również porozumienie EQ, wyraźnie wyłączają z ich zakresu stosowania rynek europejski oraz rynek japoński, nie może być automatycznie postrzegany jako dowód na okoliczność, że kartel nie wywoływał skutków na rynkach europejskich, ani też jako dowód na brak podziału geograficznego lub „krajów macierzystych”. Chociaż rzeczone wyłączenie może bowiem oznaczać, że uczestniczące przedsiębiorstwa konkurowały w niezakłócony sposób na wspomnianych rynkach, może ono też oznaczać, że rozdział limitów między grupę europejską i grupę japońską oraz kontrola tych limitów nie były konieczne w odniesieniu do rzeczonych rynków, ponieważ były one w każdym razie zastrzeżone wyłącznie dla jednej z tych dwóch grup, jak przyjmuje Komisja.

60 Należy podkreślić, że uzgodnienie w sprawie poszanowania tradycyjnych uprzywilejowanych pozycji uczestników kartelu odpowiednio na rynku europejskim i na rynku japońskim – przy założeniu, że zostało wykazane – składa się już samo w sobie na kartel wywierający wpływ na wspólny rynek, jako że likwiduje potencjalną konkurencję ze strony producentów japońskich na wspólnym rynku. Odnosi się to również do sytuacji, w której Komisja nie zdołałaby wykazać, że producenci europejscy podzielili ponadto między siebie rynek europejski. Jednakże jak zostanie to wyjaśnione poniżej, Komisja wykazała w sposób wymagany prawem wszystkie okoliczności faktyczne podważane przez Siemens w ramach zarzutu pierwszego.

61 Aby wykazać istnienie oraz zakres wspólnego uzgodnienia, Komisja przywołała w zaskarżonej decyzji szereg elementów, a w szczególności: oświadczenia ABB, świadka – pana M., oświadczenia Fuji oraz Hitachi, fakt, iż ani Alstom, ani spółki należące do grupy Areva, ani grupa, w której spółka VA Technologie była spółką dominującą (zwana dalej „grupą VA Tech”), nie zakwestionowały otwarcie wspólnego uzgodnienia, przekazaną przez ABB listę projektów RIG omawianych w ramach kartelu oraz pewne dowody z dokumentów. Należy zatem zbadać zakres i wartość dowodową każdego z tych elementów.

W przedmiocie oświadczeń złożonych przez ABB oraz świadka – pana M.

62 ABB wskazała w swych oświadczeniach, że istniała ochrona terytorium zachodnioeuropejskiego oraz terytorium japońskiego oraz że w pewnych przypadkach, gdy producenci japońscy zdecydowali się – wbrew temu postanowieniu – wziąć udział w europejskich postępowaniach przetargowych, zaistniały problemy wewnątrz kartelu, które zostały jednak w końcu rozwiązane. Ponadto w oświadczeniu z dnia 3 lutego 2005 r. ABB stwierdziła, że wyniki przydziału projektów RIG na wspólnym rynku – z wyłączeniem „krajów macierzystych” – były następnie zaliczane na poczet światowych limitów producentów europejskich w ramach kartelu. Wreszcie w oświadczeniu z dnia 4 października 2005 r. ABB potwierdziła istnienie systemu „krajów macierzystych”, zgodnie z którym jeżeli w tych krajach funkcjonował tylko jeden producent, był on wyłącznym właścicielem projektów, a jeśli było kilku producentów, dzielili oni między siebie te projekty.

63 Siemens podnosi w tym względzie, że oświadczenia ABB są zwykłymi twierdzeniami zainteresowanego przedsiębiorstwa, które są pozbawione mocy dowodowej, gdyż nie zostały potwierdzone precyzyjnymi i podlegającymi sprawdzeniu dowodami. Komisja uważa natomiast, że oświadczenie przedsiębiorstwa, które pragnie uzyskać zwolnienie z grzywny, posiada szczególną wartość dowodową tylko z tego względu, że jest sprzeczne z oczywistym interesem jego autora.

64 Jeśli chodzi o kwestię, w jakim zakresie oświadczenia ABB winny zostać uznane za wiarygodne, należy zaznaczyć, że w niniejszej sprawie ABB – będąca przedsiębiorstwem, które jako pierwsze zadenuncjowało istnienie kartelu – mogła rozsądnie oczekiwać, że skorzysta z całkowitego zwolnienia z grzywny przewidzianego w pkt 8 komunikatu w sprawie współpracy. Dlatego też nie można wykluczyć, że mogła ona czuć się zachęcona do przypisania maksymalnego znaczenia zachowaniu o znamionach naruszenia, które zostało objęte donosem, aby zaszkodzić swym konkurentom na rynku.

65 Nie oznacza to jednak, że oświadczenia ABB winny zostać uznane za pozbawione wszelkiej wiarygodności. Orzeczono już w tym względzie, że fakt wystąpienia o zastosowanie komunikatu w sprawie współpracy w celu uzyskania zmniejszenia wysokości grzywny nie stanowi koniecznie zachęty do przedstawienia nieprawdziwych dowodów. Wszelka próba wprowadzenia Komisji w błąd mogłaby bowiem podać w wątpliwość szczerość wnioskodawcy, jak również kompletność współpracy, a tym samym wystawić na niebezpieczeństwo szansę skorzystania przez niego w pełni z komunikatu w sprawie współpracy (wyrok Sądu z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie T‑120/04 Peróxidos Orgánicos przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4441, pkt 70).

66 Jednakże w zakresie, w jakim oświadczenia ABB są kwestionowane przez inne przedsiębiorstwa, którym również zarzuca się zawarcie wspólnego uzgodnienia, owe oświadczenia winny zostać poparte innymi dowodami, aby móc stanowić wystarczający dowód istnienia i zakresu wspólnego uzgodnienia (zob. podobnie wyroki Sądu: z dnia 14 maja 1998 r. w sprawie T‑337/94 Enso‑Gutzeit przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1571, pkt 91; z dnia 25 października 2005 r. w sprawie T‑38/02 Groupe Danone przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4407, pkt 285).

67 Należy zatem sprawdzić, w jakim zakresie oświadczenia ABB dotyczące podziału rynku między producentów europejskich i japońskich oraz istnienia „krajów macierzystych” znajdują potwierdzenie w innych dowodach wskazanych przez Komisję.

68 Należy stwierdzić w tym względzie, że Komisja odwołuje się w zaskarżonej decyzji w szczególności do oświadczeń świadka – pana M., byłego pracownika ABB, który reprezentował to przedsiębiorstwo na szczeblu operacyjnym kartelu od 1988 r. do kwietnia 2002 r.

69 Jeśli chodzi o charakter oświadczeń pana M., należy podkreślić na wstępie, że jego zeznanie nie może zostać uznane za odmienne i niezależne od zeznania złożonego przez ABB. Nie tylko był on bowiem zatrudniony przez tę spółkę przez całe swe życie zawodowe, co stanowi okoliczność, która nie może zagwarantować braku jakiejkolwiek zbieżności interesów między nim a ową spółką, na co Komisja słusznie zwraca uwagę, ale również zajął stanowisko w postępowaniu przed Komisją jako pełnomocnik ABB w ramach obowiązku współpracy tego przedsiębiorstwa celem uzyskania zwolnienia z grzywny, zgodnie z pkt 11 komunikatu w sprawie współpracy, oraz korzystając ze wsparcia adwokata ABB, co wynika jasno z części wstępnej zapisu wypowiedzi przedstawionych podczas jego przesłuchania w dniu 23 września 2005 r. Ponadto Komisja potraktowała jednakowo, na przykład w przypisach nr 90 i 91 zaskarżonej decyzji, zeznania pana M. oraz oświadczenia ABB.

70 Wynika stąd, że oświadczenia pana M. nie mogą zostać uznane za inny dowód potwierdzający oświadczenia ABB w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 66 powyżej, należy zaś uznać, że składają się one na oświadczenia ABB. Nie pozbawia to ich wszelkiej wartości dowodowej. Mogą one w szczególności posłużyć do uściślenia oświadczeń ABB. Informacje wynikające z zeznań pana M. należy jednak poprzeć innymi dowodami, aby mogły one stanowić wystarczający dowód na istnienie i zakres wspólnego uzgodnienia, tak samo jak informacje wynikające z oświadczeń ABB, i to mimo że pan M. – w przeciwieństwie do ABB – nie może mieć osobistego interesu w przypisaniu maksymalnego znaczenia zachowaniu o znamionach naruszenia konkurentów ABB. Te same uwagi znajdują poza tym zastosowanie do oświadczeń pana V.‑A., pracownika ABB przesłuchanego przez Komisję w tych samych warunkach, co warunki opisane w poprzednim punkcie w odniesieniu do pana M.

71 Jeśli chodzi o treść oświadczeń pana M., należy zaznaczyć, że stwierdził on, iż zasada ochrony rynków rodzimych miała pierwszorzędne znaczenie dla utworzenia kartelu i że kartel nie mógłby funkcjonować bez poszanowania tej zasady.

72 Zdaniem pana M. to właśnie z tego powodu podczas ustalania limitów dla poszczególnych zaangażowanych przedsiębiorstw w momencie powstania kartelu w 1988 r. odpowiednie rynki rodzime producentów japońskich i europejskich, mianowicie z jednej strony rynek japoński jako rynek rodzimy przedsiębiorstw japońskich, a z drugiej strony Niemcy, Francja, Szwecja, Szwajcaria i Włochy jako rynki rodzime przedsiębiorstw europejskich, były wykluczone z oszacowania udziałów rynkowych posiadanych przez każde przedsiębiorstwo.

73 Pan M. wskazał też, że państwa europejskie inne niż „kraje macierzyste” były wykluczone z systemu rozdziału projektów przewidzianego w porozumieniu GQ, aby nie wpływać na stosowanie pewnych praktyk kartelowych, które zostały zainicjowane z biegiem lat na szczeblu lokalnym między różnymi producentami. Natomiast liczba zamówień udzielonych każdemu producentowi była uwzględniana w celu kontroli poszanowania światowych limitów grupy europejskiej i grupy japońskiej oraz limitów każdego przedsiębiorstwa.

74 Pan M. zauważył ponadto, że nie istniały nieprzezwyciężone przeszkody techniczne lub handlowe w wejściu przedsiębiorstw japońskich na rynek europejski i że takie wejście byłoby możliwe w średniej perspektywie czasowej pod warunkiem poczynienia pewnych inwestycji. Dlatego też jego zdaniem przedsiębiorstwa japońskie odstępowały od wejścia na rynek europejski, raczej aby pozostać w zgodzie z zasadami kartelu, niż ze względów technicznych.

75 Jeśli chodzi o wiarygodność zeznania pana M., należy wziąć pod uwagę fakt, iż przez prawie cały czas trwania kartelu, mianowicie od 1988 r. do 2002 r., był on jednym z przedstawicieli ABB w ramach tego kartelu, podczas gdy sama ABB była jednym z głównych uczestników kartelu. Był ona zatem bezpośrednim świadkiem okoliczności, które omówił. Dlatego też jego zeznanie winno zasadniczo zostać uznane za dowód mający wysoką wartość dowodową.

76 Ponadto oświadczenia pana M. są spójne i jasne, nawet jeśli nie pamięta on wszystkich szczegółów wprowadzenia w życie kartelu, w którym brał udział na rzecz ABB przez czternaście lat. Fakt, iż w zeznaniu obejmującym tak długi okres mogą istnieć pewne drobne nieścisłości w zakresie tych oświadczeń, należy uznać za normalny.

77 Dlatego też należy uznać, że oświadczenia pana M. są wysoce wiarygodne, bez względu na fakt, o którym mowa powyżej, że należy je oceniać jako oświadczenia złożone na rzecz ABB.

78 Owej oceny nie podważają argumenty przedstawione przez Siemens w celu podania w wątpliwość wiarygodności zeznania pana M., a zwłaszcza domniemywane sprzeczności między tym zeznaniem a zeznaniem pana V.‑A. Twierdzenia Siemens, że po pierwsze pan V.‑A. wskazał, iż państwa członkowskie EOG, tak samo jak państwa Ameryki Północnej, były wykluczone z zakresu stosowania porozumienia GQ, a po drugie Komisja nie wykazała, w jakim zakresie zeznanie pana V.‑A. jest mniej wiarygodne niż zeznanie pana M., nie mogą bowiem zostać uwzględnione, ponieważ zeznanie pana V.‑A. nie jest sprzeczne z zeznaniem pana M.

79 Należy zaznaczyć w tym względzie, że sam pan V.‑A. stwierdził w oświadczeniu z dnia 21 września 2005 r., że wziął udział tylko w sześciu z dziesięciu spotkań na szczeblu operacyjnym w latach 1997–1998, że dysponował ograniczoną wiedzą i był uzależniony w tym zakresie od pana M., który jako jedyny dysponował pewnymi informacjami, w szczególności jeśli chodzi o wykluczenie Ameryki Północnej oraz Europy z zakresu stosowania porozumienia GQ.

80 Poza tym pan V.‑A. wskazał na różnicę między wykluczeniem Ameryki Północnej a wykluczeniem Europy, twierdząc, że Stany Zjednoczone były wykluczone z obawy przed surowymi karami grożącymi uczestnikom karteli w tym państwie, podczas gdy zakładał on, że projekty europejskie były faktycznie realizowane przez przedsiębiorstwa uczestniczące w kartelu, lecz nie w ramach spotkań, w których on sam uczestniczył.

81 Wreszcie pan V.‑A. zaznaczył, że podczas spotkań, w których wziął udział, był świadkiem kłótni między przedstawicielami grupy producentów japońskich i przedstawicielami grupy producentów europejskich, dotyczących domniemywanych prób wejścia producentów japońskich na rynki europejskie z naruszeniem porozumienia zakazującego im konkurowania z producentami europejskimi w Europie Zachodniej. Uściślił też, że nie widział żadnej nieprzezwyciężonej przeszkody technicznej lub handlowej w wejściu producentów japońskich na rynki europejskie.

82 Mając na uwadze ograniczoną wiedzę na temat funkcjonowania kartelu, jaką pan V.‑A. według własnych zapewnień dysponował, należy uznać, że oświadczenia pana V.‑A. są zatem zgodne z oświadczeniami pana M. i potwierdzają je nawet pod pewnymi względami, zwłaszcza w odniesieniu do podziału rynków między producentów europejskich i japońskich. Nawet jeśli Komisja nie wyjaśniła tego wyraźnie w zaskarżonej decyzji, zeznanie pana V.‑A. stanowi więc raczej okoliczność obciążającą w stosunku do Siemens niż okoliczność odciążającą. Dlatego też argument Siemens oparty na sprzeczności między zeznaniem pana M. i zeznaniem pana V.‑A. winien zostać oddalony.

83 W związku z powyższym oświadczenia pana M., które są wysoce wiarygodne, stanowią dowód istnienia zasady ochrony „krajów macierzystych”, zastrzeżenia rynków europejskich, poza „krajami macierzystymi”, na rzecz producentów europejskich oraz uwzględnienia wielkości sprzedaży w tych ostatnich celem poszanowania limitów światowych. Jednakże jak wskazano w pkt 70 powyżej, oświadczenia pana M. winny zostać poparte innymi dowodami, tak samo jak oświadczenia ABB, aby mogły stanowić wystarczający dowód na istnienie i zakres wspólnego uzgodnienia.

W przedmiocie oświadczeń Fuji

84 Fuji oświadczyła, że wiedziała o wspólnym uzgodnieniu, stosownie do którego producenci japońscy musieli zrezygnować z wejścia na rynek europejski. Podnosi jednak, że jej rezygnacja z rynku europejskiego wynikała głównie z faktu, iż nie mogła ona poważnie aspirować do oferowania RIG w Europie z innych przyczyn, mianowicie z uwagi na jej ograniczony światowy udział rynkowy, który nie pozwalał na poniesienie kosztów osieroconych niezbędnych do rozwoju bazy europejskiej. Jeśli chodzi o jedyny projekt RIG, który Fuji zrealizowała w Europie, a mianowicie projekt w Republice Czeskiej w 1995 r., podnosi ona, że w tym przypadku działała jako podwykonawca innej spółki japońskiej, której dostarczyła daną RIG w Japonii. Dlatego też Fuji uważa ów projekt za projekt RIG zrealizowany w Japonii i sądzi, że nie świadczy on o jej ogólnej zdolności do świadczenia dostaw w Europie.

85 Siemens podnosi w tym względzie, że to oświadczenie Fuji zostało zaprezentowane dopiero po przesłuchaniu, o którym mowa w pkt 9 powyżej, to znaczy w chwili, gdy Fuji nie była już w stanie złożyć bezstronnego i obiektywnego zeznania. Natomiast zgodnie z orzecznictwem jedynie dokumenty, które zostały przytoczone lub wspomniane w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, stanowią przekonywające środki dowodowe (zob. wyrok Trybunału z dnia 3 lipca 1991 r. w sprawie C‑62/86 AKZO przeciwko Komisji, Rec. s. I‑3359, pkt 21; ww. w pkt 54 wyrok Sądu z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawach połączonych Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied i Technische Unie przeciwko Komisji, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

86 Owo zastrzeżenie jest bezskuteczne. Pismo w sprawie przedstawienia zarzutów winno bowiem umożliwić zainteresowanym rzeczywiste zapoznanie się z zachowaniami zarzucanymi im przez Komisję, a wymóg ten jest zachowany wówczas, gdy ostateczna decyzja nie obciąża zainteresowanych odpowiedzialnością za naruszenia inne niż te, które były przedmiotem pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, oraz uwzględnia jedynie fakty, co do których zainteresowani mieli możliwość wypowiedzenia się (wyrok Trybunału z dnia 15 lipca 1970 r. w sprawie 41/69 ACF Chemiefarma przeciwko Komisji, Rec. s. 661, pkt 94; wyroki Sądu: z dnia 30 września 2003 r. w sprawach połączonych T‑191/98, od T‑212/98 do T‑214/98 Atlantic Container Line i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑3275, pkt 138; z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawach połączonych T‑236/01, T‑239/01, od T‑244/01 do T‑246/01, T‑251/01 i T‑252/01 Tokai Carbon i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1181, pkt 47).

87 Tak więc wprawdzie naruszenia zarzucane przedsiębiorstwu w decyzji nie mogą różnić się od naruszeń wskazanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, inaczej jest jednak w przypadku uwzględnionych okoliczności faktycznych, ponieważ w odniesieniu do tych ostatnich wystarczy, że zainteresowane przedsiębiorstwa miały możliwość zajęcia stanowiska w przedmiocie wszystkich faktów, które są im zarzucane. Jak już bowiem orzeczono, żaden przepis nie zakazuje Komisji przekazania stronom, po wysłaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, nowych dokumentów, które według niej potwierdzają jej tezę, pod warunkiem że zapewni ona przedsiębiorstwom czas niezbędny do przedstawienia ich opinii w tej kwestii (wyrok Sądu z dnia 20 marca 2002 r. w sprawie T‑23/99 LR AF 1998 przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1705, pkt 190; zob. również podobnie wyrok Trybunału z dnia 25 października 1983 r. w sprawie 107/82 AEG‑Telefunken przeciwko Komisji, Rec. s. 3151, pkt 29).

88 W niniejszej sprawie bezsporne jest, że w piśmie z dnia 25 sierpnia 2006 r. Komisja przekazała Siemens oświadczenia Fuji i wezwała ją do przedstawienia jej uwag w przedmiocie tychże oświadczeń. Ponadto rzeczone oświadczenia nie zawierały zarzutów wobec Siemens, które byłyby nowe w porównaniu z zarzutami określonymi w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, a zawierały jedynie nowy dowód służący poparciu zarzutu postawionego już w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów, mianowicie fakt, iż istniało wspólne uzgodnienie między producentami japońskimi i europejskimi, stosownie do którego producenci japońscy nie mogli wejść na rynek europejski.

89 Dlatego też oświadczenia Fuji mogą zostać uwzględnione jako dowody obciążające w stosunku do Siemens.

90 Jeśli chodzi o wiarygodność oświadczeń Fuji, należy zaznaczyć, że skoro ta ostania przyznała, przynajmniej pośrednio, że jej nieobecność na rynku europejskim była częściowo spowodowana zawarciem wspólnego uzgodnienia, potwierdziła ona fakt, który Komisja mogła uwzględnić na jej niekorzyść. Tymczasem orzeczono już, że oświadczenia sprzeczne z interesem podmiotu, który je składa, należy z zasady postrzegać jako dowody szczególnie wiarygodne (ww. w pkt 49 wyrok w sprawach połączonych JFE Engineering i in. przeciwko Komisji, pkt 211).

91 Stwierdzenie to jest prawdziwe, nawet jeśli w niniejszej sprawie Fuji wniosła o skorzystanie z komunikatu w sprawie współpracy. Po pierwsze, Fuji nie złożyła bowiem tych oświadczeń w ramach wspomnianego wniosku, ale w odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, chociaż oba dokumenty zostały sporządzone niemal jednocześnie. Po drugie, przyznanie przez Fuji, że wiedziała o podziale rynków europejskich i japońskiego, nie stanowi wyłącznie oskarżenia przeciwko innym przedsiębiorstwom, gdyż taka okoliczność powinna prowadzić do rozpatrzenia jej oświadczenia z ostrożnością, ale obejmuje też potwierdzenie ze strony Fuji, że dopuściła się naruszenia. W tej sytuacji należy uznać, że w niniejszej sprawie oświadczenie Fuji winno być uznane za wysoce wiarygodne.

92 Wreszcie jeśli chodzi o treść oświadczenia Fuji, należy podkreślić, że Fuji nie poprzestaje w tym oświadczeniu na potwierdzeniu podziału rynków między producentów europejskich i japońskich, ale omawia również szczegóły dotyczące celów poszczególnych przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, co pozwala na wysnucie dalszych wniosków. Fuji twierdzi bowiem, że w odniesieniu do niej wspólne uzgodnienie nie było głównym powodem odstąpienia przez nią od wejścia na rynek europejski, i wskazuje na cały szereg powodów, które jej zdaniem miały większy wpływ na ten wybór. W szczególności argument, że jej światowy udział w rynku był zbyt mały, by uzasadnić poniesienie kosztów osieroconych niezbędnych do rozwoju bazy europejskiej, pozwala uznać, że producenci japońscy – i odwrotnie producenci europejscy – posiadający większy udział rynkowy byliby w stanie przezwyciężyć techniczne i handlowe przeszkody w wejściu na rynki chronione przez poszczególne grupy producentów i osiągnąć rentowność takiej inwestycji. Z tej perspektywy im większy był udział rynkowy określonego przedsiębiorstwa, tym mniejsze znaczenie dla tego przedsiębiorstwa ma argument oparty na istnieniu przeszkód technicznych i handlowych, i odwrotnie tym większe znaczenie ma ustalony w ramach wspólnego uzgodnienia zakaz wejścia na rynki drugiej grupy producentów.

93 Jeśli nawiążemy do udziałów w rynku przyjętych przez Komisję w motywach 484–488 zaskarżonej decyzji, które opierają się na wielkości sprzedaży wskazanej przez same przedsiębiorstwa i nie są kwestionowane w niniejszej sprawie, okaże się, że Fuji była zdecydowanie najmniejszym producentem RIG uczestniczącym w kartelu, osiągającym maksymalnie 2% światowego obrotu przedsiębiorstw biorących udział w kartelu w zakresie projektów RIG. Udziały w rynku pozostałych przedsiębiorstw japońskich były znacznie wyższe i wynosiły 15–20% w przypadku Melco, 8–12% w przypadku Toshiba i 4–7% w przypadku Hitachi. Siemens posiadała zaś udział w wysokości 23–29%. Dlatego też oświadczenie Fuji pozwala uznać, że ochrona rynków europejskiego i japońskiego na rzecz odpowiednio producentów europejskich i producentów japońskich miała znaczenie dla większości danych przedsiębiorstw, ponieważ ich udział w rynku, który był znacznie wyższy od udziału rynkowego Fuji, pozwoliłby im na poniesienie z większą łatwością kosztów wejścia na rynki drugiej grupy producentów.

94 Ponadto należy zaznaczyć, że Komisja nie kwestionuje istnienia technicznych i handlowych przeszkód w wejściu na poszczególne rynki grupy europejskiej i grupy japońskiej, ale stwierdzenie, że owe przeszkody nie mogły być przezwyciężone przy zachowaniu rentowności. Komisja oparła się w tym względzie na dwóch projektach RIG w Republice Czeskiej. Pierwszy wygrała Fuji, a drugi był przedmiotem oferty Melco, czego Siemens nie zakwestionowała. Dowodzi to tego, że nie istniały techniczne i handlowe przeszkody nie do przezwyciężenia w wejściu producentów japońskich na rynki europejskie, co stanowi poparcie dla argumentu Komisji, że przedsiębiorstwa uczestniczące w kartelu miały subiektywny interes w tym, by producenci z drugiej grupy nie próbowali przezwyciężyć tychże przeszkód.

95 Reasumując, oświadczenia Fuji stanowią dowód na istnienie podziału rynków europejskich i japońskiego na rzecz poszczególnych grup producentów, którego wiarygodność jest wysoka.

W przedmiocie oświadczeń Hitachi

96 Hitachi oświadczyła, że projekty RIG w Europie rozdzielane między producentów europejskich były zaliczane na poczet wspólnego limitu „europejskiego” w ramach porozumienia GQ i że z tego względu producenci japońscy byli informowani ex post aż do 1999 r. o wyniku rozdziału projektów RIG w Europie między producentów europejskich. W swej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów Hitach wskazała bowiem, co następuje:

„Hitachi potwierdza, że przed 1999 r. producenci europejscy RIG przekazywali producentom japońskim RIG szczegóły projektów RIG, jakie mieli dostarczyć w Europie. Hitachi potwierdza ponadto, że celem tego przekazywania informacji było zapewnienie, aby wartość projektów europejskich została uwzględniona w ramach porozumienia w sprawie limitu projektów poza Europą podlegającego rozdziałowi między producentów europejskich i producentów japońskich, zgodnie z porozumieniem GQ […].

Aby zdać sobie sprawę z tego, że ów mechanizm nie miał praktycznego znaczenia w okresie, w którym był stosowany (mianowicie przed 2002 r.), należy podkreślić, że przekazywanie szczegółowych informacji w zakresie projektów w Europie w ramach kartelu GQ nie było związane z jakąkolwiek zgodą producentów japońskich na to, by trzymać się z dala od rynku europejskiego, ani nie wskazuje na istnienie takiej zgody, ponieważ nie istniało żadne »wspólne uzgodnienie«. W każdym razie jeszcze większe znaczenie ma być może to, że w żaden sposób przyznawanie europejskich projektów RIG na mocy europejskiego kartelu »nie wynikało« z przekazywania informacji między europejskimi producentami RIG a japońskimi producentami RIG, jak utrzymuje Komisja. Wszystkie przypadki przekazywania informacji między europejskimi i japońskimi producentami RIG miały miejsce po przyznaniu europejskich projektów RIG”.

97 Oświadczenie to jest pouczające pod kilkoma względami. W pierwszej kolejności, potwierdzając wyraźnie, że projekty RIG w Europie realizowane przez producentów europejskich były zaliczane na poczet ich limitu ogólnego w ramach porozumienia GQ, Hitachi potwierdza tezę Komisji, że producenci europejscy, w tym Siemens, zawierali porozumienia w przedmiocie projektów wewnątrz wspólnego rynku (przez pierwsze lata funkcjonowania kartelu Europa Wschodnia nie była jeszcze dostępna jako rynek), w związku z czym kartel wywierał skutki wewnątrz wspólnego rynku i EOG.

98 W drugiej kolejności oświadczenie Hitachi stanowi też – i to niezależnie od woli jego autora – wskazówkę na poparcie tezy Komisji, że rynki europejskie były ogólnie zastrzeżone dla producentów europejskich. Hitachi kładzie bowiem kilkukrotnie nacisk na okoliczność, że informowanie producentów japońskich odbywało się ex post. Po pierwsze, Hitachi wysnuwa na tej podstawie wniosek, że ci ostatni nie byli zaangażowani w praktyki kartelowe producentów europejskich na rynkach europejskich. Po drugie, uważa, że wspomniane informowanie nie miało żadnego związku z zobowiązaniem się producentów japońskich do trzymania się z dala od rynków europejskich ani nie dowodziło istnienia takiego zobowiązania i kwestionuje istnienie wspólnego uzgodnienia.

99 Tymczasem potwierdzona też przez Hitachi okoliczność, że projekty RIG w Europie, które były rozdzielane między producentów europejskich, były zaliczane na poczet limitu światowego, nie znajduje rozsądnego wytłumaczenia, jeśli rynki europejskie były w każdym razie niedostępne dla producentów japońskich ze względów technicznych i handlowych. W takim bowiem przypadku producenci europejscy nie mieliby żadnego powodu, by zgodzić się na zaliczanie tych projektów na poczet ich limitu światowego, co zmniejszało znacznie liczbę i wartość projektów RIG na rynkach światowych, o które mogli się ubiegać w ramach kartelu. Natomiast fakt, iż zgodzili się na to rozwiązanie, świadczy o tym, że rezygnacja producentów japońskich z wejścia na rynki europejskie miała dla producentów europejskich wartość, która mogła uzasadniać rzeczone rozwiązanie.

100 Co się tyczy wiarygodności oświadczenia Hitachi, należy zaznaczyć, że ta ostatnia wniosła o skorzystanie z komunikatu w sprawie współpracy. Dlatego też jej oświadczenia winny zostać rozpatrzone z ostrożnością na wypadek, gdyby stanowiły wyłącznie oskarżenie przeciwko innym przedsiębiorstwom. Jednakże nie ma to miejsca w niniejszej sprawie. Wniosek, jaki można bowiem wysnuć z oświadczenia Hitachi, zgodnie z którym producenci japońscy zgodzili się na to, że nie będą wchodzić na rynki europejskie, jest nie do pogodzenia z interesem zarówno Hitachi, jak i pozostałych uczestników kartelu, w zakresie w jakim Hitachi potwierdza fakt, który będzie mógł być wykorzystany przeciwko niej. Ponadto Hitachi ewidentnie nie była świadoma wszystkich wniosków, jakie można było wysnuć z treści jej oświadczenia, w szczególności jeśli chodzi o zastrzeżenie rynków europejskich na rzecz producentów europejskich, co zwiększa wiarygodność jej oświadczenia.

101 W związku z powyższym należy uznać, że oświadczenia Hitachi są wysoce wiarygodne.

W przedmiocie twierdzenia, że Areva, Alstom i grupa VA Tech nie zakwestionowały wspólnego uzgodnienia

102 Jeśli chodzi o okoliczność, że Areva, Alstom i grupa VA Tech nie zakwestionowały wspólnego uzgodnienia, należy stwierdzić, że dokumenty w aktach sprawy albo nie uzasadniają przypisania tej okoliczności dużej wartości dowodowej, albo nie pozwalają na poparcie twierdzeń poczynionych przez Komisję.

103 W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o Areva i Alstom, Komisja wskazuje w motywie 125 zaskarżonej decyzji, że obie te spółki nie zakwestionowały wspólnego uzgodnienia zmierzającego do poszanowania tradycyjnych uprzywilejowanych pozycji na rynkach rodzimych przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu ani odpowiednio w ich odpowiedziach na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ani w ich późniejszych oświadczeniach odpowiednio z dnia 21 i 26 listopada 2006 r. złożonych po otrzymaniu odpowiedzi Fuji potwierdzającej istnienie wspólnego uzgodnienia. Jednakże ani Siemens, ani Komisja nie wspomniały o braku zakwestionowania wspólnego uzgodnienia przez Areva i Alstom w swych pismach przed Sądem. W tej sytuacji należy uznać, że kwestia ta nie jest przedmiotem niniejszego sporu.

104 W drugiej kolejności, co się tyczy grupy VA Tech, Komisja wskazuje w motywie 125 zaskarżonej decyzji, że grupa ta nie zakwestionowała otwarcie w swej odpowiedzi na pismo w sprawie przedstawienia zarzutów informacji dotyczących wspólnego uzgodnienia. W tym względzie należy stwierdzić po pierwsze, że wspomniana odpowiedź nie figuruje w aktach sprawy i że Sąd dysponuje jedynie cytatem zamieszczonym przez Komisję w przypisie nr 79 zaskarżonej decyzji, który ma następujące brzmienie: „Nawet bez domniemywanego wspólnego uzgodnienia producenci japońscy trzymaliby się z dala od rynku europejskiego ze względu na znaczne bariery wejścia, co zostanie wykazane szczegółowo poniżej”. Po drugie, należy zaznaczyć, że sam fakt, iż spółka nie zakwestionowała otwarcie pewnych faktów, może mieć jedynie bardzo ograniczoną wartość dowodową, i to tym bardziej że nie jest możliwe sprawdzenie okoliczności braku takowego zakwestionowania tylko na podstawie takiego oderwanego cytatu. Po trzecie, należy zauważyć, że wspomniany cytat – rozpatrywany nawet oddzielnie – nie ma treści, jaką Komisja mu przypisuje. Należy podkreślić w tym względzie termin „domniemywany” użyty przez grupę VA Tech, aby scharakteryzować wspólne uzgodnienie. Z użycia tego terminu wynika, że chociaż grupa VA Tech nie zakwestionowała wyraźnie istnienia tego uzgodnienia, grupa ta nie potwierdziła też jego istnienia choćby w dorozumiany sposób. Wprost przeciwnie, cytowany pasaż winien być interpretowany jako dorozumiane zakwestionowanie istnienia wspólnego uzgodnienia.

105 Dlatego też domniemywany brak zakwestionowania wspólnego uzgodnienia przez Areva, Alstom i grupę VA Tech nie może zostać uwzględniony jako element potwierdzający tezę Komisji dotyczącą zastrzeżenia rynków europejskich dla producentów europejskich i ochrony „krajów macierzystych”.

W przedmiocie listy projektów RIG w Europie

106 Jeśli chodzi o listę jedenastu projektów RIG wskazaną przez Komisję w motywie 164 zaskarżonej decyzji, chodzi tu faktycznie o fragment listy projektów RIG omawianych w ramach kartelu w latach 1988–1999, zatytułowanej „Enquirylist1” i przekazanej przez ABB (zwanej dalej „listą ogólną”), która zawiera informacje dotyczące zwłaszcza dat końcowych na składanie ofert, przedsiębiorstw wyrażających zainteresowanie każdym z projektów oraz wyniku dyskusji w ramach kartelu (mianowicie przyznania członkowi kartelu lub ustalenia minimalnego poziomu cen).

107 Stosownie do tych informacji, na jedenaście projektów RIG w Europie, zawartych w liście ogólnej, zamówienia na sześć z nich udzielono przedsiębiorstwu, któremu projekt przyznano w ramach kartelu, co miało miejsce trzy razy w przypadku ABB i trzy razy w przypadku Siemens. Jeśli chodzi o pięć pozostałych projektów, lista ogólna wskazuje, że nie zostały one powierzone jednemu z przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu, lecz zostały objęte uzgodnieniem na niższym poziomie cen, to znaczy że przedsiębiorstwa europejskie, które uczestniczyły w kartelu, porozumiały się co do ceny minimalnej, jaką zamierzały zaoferować w ramach swych ewentualnych odpowiedzi na dane ogłoszenia przetargowe.

108 Siemens usiłowała najpierw w sposób ogólny podać w wątpliwość wiarygodność informacji zawartych w liście ogólnej, przy czym nie zakwestionowała wyraźnie ani realności projektów tam wskazanych, ani w szczególności realności jedenastu projektów RIG w Europie, które zostały w niej wymienione, ani też faktu, że owe projekty były omawiane w ramach kartelu.

109 W tym kontekście Siemens twierdziła w szczególności, że szereg projektów wymieniono kilkakrotnie, że wielu projektów nigdy nie wykonano oraz że lista ogólna nigdzie nie wskazuje, że powierzono jej projekt RIG w ramach EOG. Dwa przypadki, gdy wygrała omawiany projekt, były wynikiem praktyk konkurencyjnych. Ponadto Siemens nawiązuje do przeprowadzonej przez niezależną spółkę analizy listy ogólnej, z której wynika zwłaszcza, że projekty RIG w ramach EOG nie były objęte systemem rozdziału działającego podobnie jak system przewidziany w porozumieniu GQ i porozumieniu EQ.

110 Ponadto w odpowiedzi na pytania na piśmie zadane przez Sąd przed rozprawą Siemens zakwestionowała twierdzenie, że jedenaście projektów RIG w Europie zawartych w liście ogólnej było przedmiotem uzgodnień w ramach kartelu.

111 Twierdzenia te zostaną zbadane w pkt 116–138 poniżej.

– W przedmiocie pochodzenia oraz daty sporządzenia listy ogólnej, a także w przedmiocie uznania jej za dowód

112 Należy stwierdzić, podobnie jak podnosi Siemens, że nie było możliwe określenie z pewnością pochodzenia oraz daty sporządzenia listy ogólnej.

113 Należy jednak zaznaczyć w tym względzie, że jak wynika z motywu 88 oraz z przypisu nr 21 zaskarżonej decyzji, lisa ogólna została przekazana przez ABB w dniu 7 maja 2004 r., to znaczy dzień po dniu 6 maja 2004 r., która to data figuruje w nagłówku na pierwszej stronie owej listy i stanowi zatem najprawdopodobniej albo datę sporządzenia listy, albo datę jej wydrukowania. Poza tym trzeba wskazać, że ABB dysponowała – w porównaniu z pozostałymi członkami kartelu – dodatkowym kodem na rzeczonej liście. Członkowie europejscy, poza ABB, oraz członkowie japońscy figurują bowiem w kolumnie tej listy, zatytułowanej „Member”, w dwóch grupach, każdy pod przyporządkowanym mu kodem, który był używany w ramach kartelu. Natomiast ABB „ukrywa” się, jak wyraził się pan M. podczas przesłuchania przez Komisję w dniu 23 września 2005 r., pod kolumną zatytułowaną „GCs”, która zasadniczo służy do wskazania na ewentualne umowy ogólne. Według informacji przekazanych przez pana M. chodzi tu o środek ostrożności zastosowany w związku z dochodzeniem prowadzonym przeciwko ABB przez szwedzkie organy ochrony konkurencji.

114 Te dwie okoliczności pozwalają domniemywać, że lista ogólna została początkowo sporządzona przez ABB w celu śledzenia przez to przedsiębiorstwo działania kartelu i została powielona, aby przekazać ją Komisji. Należy zatem oprzeć się na tym domniemaniu, które jest zresztą najkorzystniejsze dla Siemens – kwestionującej twierdzenie, że jest autorem tejże listy ogólnej – i zgodne z jej oświadczeniami.

115 Dlatego też należy uznać, podobnie jak czyni Siemens, że lista ogólna stanowi część oświadczeń ABB. Zważywszy bowiem, że – jak wskazano – lista ogólna albo została sporządzona przez ABB, albo została przez nią wydrukowana z wewnętrznego pliku elektronicznego, i to w niewielkim odstępie czasowym od oświadczeń złożonych przez nią w ramach jej wniosku o zwolnienie z grzywny na podstawie komunikatu w sprawie współpracy, owa lista nie może zostać uznana za dowód z dokumentów. Wynika stąd, że rozważania zawarte w pkt 64–67 powyżej, dotyczące wartości dowodowej oświadczeń ABB, mają też zastosowanie w odniesieniu do listy ogólnej. W szczególności informacje wynikające z listy ogólnej nie mogą służyć do poparcia oświadczeń ABB, lecz wprost przeciwnie, same winny zostać poparte innymi dowodami stosownie do orzecznictwa przytoczonego w pkt 66 powyżej.

– W przedmiocie twierdzenia, że wymienione w liście ogólnej projekty RIG w Europie nie były omawiane w ramach kartelu

116 Jak wskazano w pkt 110 powyżej, w odpowiedzi na pytania na piśmie zadane przez Sąd przed rozprawą Siemens zakwestionowała po raz pierwszy twierdzenie, że jedenaście projektów RIG w Europie zawartych w liście ogólnej było przedmiotem uzgodnień w ramach kartelu. Prawdą jest, że w odpowiedzi na pytanie zadane w tym względzie podczas rozprawy Siemens wskazała, że podniosła już to zastrzeżenie w ramach postępowania administracyjnego przed Komisją oraz w skardze. Jednakże skarga zawiera w tym względzie wyłącznie elementy wskazane w pkt 109 powyżej i nawet przy założeniu, że Siemens podniosła owo zastrzeżenie w toku postępowania administracyjnego, nie może to zrównoważyć braku podniesienia zastrzeżenia przed Sądem w ramach skargi. Dlatego też zgodnie z art. 48 § 2 regulaminu twierdzenie Siemens, że jedenaście projektów RIG w Europie zawartych w liście ogólnej nie było przedmiotem dyskusji w ramach kartelu, winno zostać oddalone jako spóźnione.

117 Ponadto należy podkreślić szczegółowy charakter informacji zawartych w liście ogólnej. Zawiera ona bowiem zwłaszcza informacje dotyczące charakterystyki wyposażenia, jakie miało zostać dostarczone w ramach omawianych projektów, daty przewidzianej na składanie ofert, dat spotkań w ramach kartelu, przejawów zainteresowania projektami ze strony różnych członków kartelu, tożsamości ewentualnego wykonawcy lub wzmianki o fakcie, że ustalono minimalny poziom cen, oraz – stosownie do okoliczności – tego, że projekt został faktycznie przydzielony wykonawcy. Nie można przyjąć, że tak różnorodne i tak szczegółowe informacje zostaną podważone przez zwykłe twierdzenie, że jedenaście projektów RIG w Europie nie było przedmiotem uzgodnień w ramach kartelu.

118 Należy przypomnieć w tym zakresie, że Siemens nie podważa tego, że pełniła funkcję europejskiego sekretarza kartelu w latach 1988–1999. Tak więc musiała koniecznie wiedzieć o wszystkich projektach omawianych w ramach europejskiej grupy producentów, a zatem być w stanie zakwestionować w szczegółowy i indywidualny sposób projekty wymienione przez ABB na podstawie swych własnych akt, w przypadku gdyby wystąpił błąd. Okoliczność, że Siemens ani nie skorzystała z tej okazji, ani nie wyjaśniła, dlaczego nie mogła tego uczynić, pozwala zatem stwierdzić, że Siemens nie podważyła skutecznie faktu, iż projekty zawarte w liście ogólnej – a zwłaszcza jedenaście projektów w ramach EOG – były przedmiotem uzgodnień w ramach kartelu.

119 Należy oddalić jako błędne twierdzenie Siemens, zaprezentowane w ramach jej odpowiedzi na pytania na piśmie zadane przez Sąd przed rozprawą, że w okresie zaistnienia okoliczności faktycznych jedenaście omawianych projektów znajdowało się poza EOG. Wśród tych jedenastu projektów omawianych w ramach kartelu między 1992 r. a 1998 r. znajdują się bowiem trzy projekty w Hiszpanii, jeden projekt w Danii, jeden projekt w Irlandii i jeden projekt w Portugalii, przy czym wszystkie te państwa wstąpiły do Wspólnoty przed 1988 r. Podobnie dwa projekty w Finlandii z 1994 r. i z 1995 r. są niewątpliwie objęte odpowiednio porozumieniem EOG i traktatem WE, gdyż Republika Finlandii jest członkiem EOG od dnia 1 stycznia 1994 r. i członkiem Wspólnoty od dnia 1 stycznia 1995 r. Podobne ustalenie odnosi się do projektu w Islandii z 1998 r. i dwóch projektów w Norwegii również z 1998 r., czyli od momentu, w którym Republika Islandii oraz Królestwo Norwegii są członkami EOG. Tak więc w momencie dyskusji dotyczącej danych projektów wszystkie te kraje stanowiły część albo wspólnego rynku, albo EOG.

120 Ponadto należy oddalić twierdzenie Siemens, że lista ogólna jest „niejasna”. Prawdą jest, że w owej liście, która została opracowana w formie tabeli, stosowane są różne kody składające się z liczb lub liter. Jednakże wyjaśnienia dotyczące tych kodów zostały przekazane Komisji zwłaszcza przez świadka – pana M. podczas jego przesłuchania w dniu 23 września 2005 r. i należy uznać w świetle tych wyjaśnień, że lista ogólna przedstawia jasny obraz sposobu, w jaki projekty RIG były omawiane w ramach kartelu.

– W przedmiocie projektów, które jakoby wymieniono kilkakrotnie lub których nie wykonano

121 Siemens podnosi, że pewne projekty zawarte w liście ogólnej zostały kilkakrotnie wymienione. Należy zaznaczyć w tym względzie, że nawet przy założeniu, iż owo twierdzenie jest zasadne, nie ma to żadnego wpływu na znaczenie i wiarygodność listy ogólnej, a zatem na jej wartość dowodową. Z jednej strony bowiem Siemens nie określa, jakie są omawiane projekty, ani nie wskazuje, czy należą do jedenastu projektów RIG w Europie Zachodniej, zważywszy, że projekty te są jedynymi, na których Komisja oparła się konkretnie w decyzji, a więc są jedynymi, które mają znaczenie przy badaniu zaskarżonej decyzji. Z drugiej strony fakt, iż lista obejmująca ponad 1500 danych może zawierać pewne błędy, nie pomniejsza wartości tejże listy w całości.

122 Jeśli chodzi o twierdzenie Siemens, że niektóre z projektów zawartych w liście ogólnej nigdy nie zostały wykonane, należy zaznaczyć, że Siemens nie określa, o które projekty chodzi. Ponadto zakładając nawet, że takie twierdzenie jest zasadne, okoliczność, iż niektórych projektów nie wykonano, nie może w żadnym razie wykluczyć stosowania art. 81 WE i art. 53 porozumienia EOG w odniesieniu do przedsiębiorstw, które oszukiwały w zakresie postępowań przetargowych związanych z tymi projektami w ramach kartelu.

– W przedmiocie niewielkiej liczby projektów RIG w Europie wpisanych na listę ogólną

123 Siemens podnosi, a Komisja jej nie zaprzecza, że na ponad 1500 projektów RIG wpisanych na listę ogólną tylko 11 projektów miało być zrealizowanych w EOG. Prawdą jest, że ta niewielka liczba nie odzwierciedla znaczenia rynków europejskich. Jednakże należy uznać, że owa okoliczność nie uzasadnia tego, by pominąć informacje zawarte w tej liście.

124 Przede wszystkim ani ABB, ani Komisja nie twierdziły bowiem, że lista ogólna zawierała wszystkie projekty objęte kartelem. Ponadto brak w większym zakresie projektów „europejskich” na tejże liście pokrywa się z tezą, że istniały „kraje macierzyste”, które były z góry zastrzeżone dla pewnych przedsiębiorstw, a projekty realizowane w tych krajach nie były zaliczane na poczet limitów w ramach kartelu. Wreszcie Komisja wskazała na istnienie dodatkowych karteli na poziomie krajowym, w ramach których projekty mogły być omawiane, przy czym o tych kartelach wspomniał również świadek – pan M. Wyjaśnił on, że w większości krajów europejskich niebędących krajami macierzystymi istniały od dawna kartele lokalne między różnymi producentami europejskimi, na których funkcjonowanie porozumienie GQ i porozumienie E