Sprawa T-66/01

Imperial Chemical Industries Ltd

przeciwko

Komisji Europejskiej

Konkurencja – Nadużycie pozycji dominującej – Rynek sody w Zjednoczonym Królestwie – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 82 WE – Przedawnienie uprawnień Komisji do nakładania grzywien lub kar – Rozsądny termin – Istotne wymogi proceduralne – Powaga rzeczy osądzonej – Istnienie pozycji dominującej – Nadużywanie pozycji dominującej – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Grzywna – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności łagodzące

Streszczenie wyroku

1. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Przedawnienie w zakresie postępowań – Zawieszenie

(rozporządzenie Rady nrº2988/74, art. 3)

2. Prawo wspólnotowe – Zasady – Dochowanie rozsądnego terminu – Zakres stosowania – Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Postępowanie sądowe – Rozróżnienie w aspekcie oceny dochowania rozsądnego terminu

(rozporządzenie Rady nrº17)

3. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Obowiązki Komisji – Dochowanie rozsądnego terminu

(rozporządzenie Rady nrº17)

4. Postępowanie – Czas trwania postępowania przed Sądem – Rozsądny termin – Kryteria oceny

5. Prawo wspólnotowe – Zasady – Prawo do obrony – Zakres stosowania – Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Zakres zasady po stwierdzeniu nieważności pierwszej decyzji Komisji

(art. 81 WE, art. 82 WE, art. 233 WE; rozporządzenie Rady nrº17)

6. Komisja – Zasada kolegialności – Zakres – Decyzja w dziedzinie konkurencji

7. Skarga o stwierdzenie nieważności – Wyrok stwierdzający nieważność – Zakres – Powaga rzeczy osądzonej ze skutkiem ex tunc i erga omnes

8. Skarga o stwierdzenie nieważności – Wyrok stwierdzający nieważność – Skutki

(art. 82 WE, art. 230 WE, art 233 WE)

9. Konkurencja – Pozycja dominująca – Charakterystyka w oparciu o szczególnie duży udział w rynku

(art. 82 WE)

10. Konkurencja – Pozycja dominująca – Nadużycie – Rabat skutkujący wykluczeniem z rynku – Rabat lojalnościowy

(art. 82 WE)

11. Konkurencja – Pozycja dominująca – Nadużycie – Rabat ilościowy – Dopuszczalność – Przesłanki – System rabatów stanowiący nadużycie

(art. 82 WE)

12. Konkurencja – Pozycja dominująca – Nadużycie – Umowy wyłącznej dostawy – Rabat lojalnościowy

(art. 82 WE)

13. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Uprawnienia dyskrecjonalne Komisji

(art. 81 WE, art. 82 WE; rozporządzenie Rady nrº2988/74)

14. Konkurencja – Postępowanie administracyjne – Decyzja Komisji – Decyzja stwierdzająca naruszenie i nakładająca grzywnę – Stwierdzenie nieważności ze względu na uchybienie proceduralne

(rozporządzenie Rady nrº17)

15. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Naruszenia o szczególnej wadze

(art. 82 WE; rozporządzenie Rady nrº17, art. 15 ust. 2)

16. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Powrót do naruszenia – Pojęcie naruszeń tego samego typu – Naruszenie z jednej strony art. 81 WE i z drugiej strony art. 82 WE– Wyłączenie

(art. 81 WE, art. 82 WE; rozporządzenie Rady nº17, art. 15 ust. 2)

17. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Obowiązek odliczenia od kwoty grzywny kosztów poniesionych w celu zagwarantowania zastosowania decyzji, której nieważność następnie stwierdzono – Brak

(rozporządzenie Rady nrº17, art. 15 ust. 2)

18. Konkurencja – Reguły wspólnotowe – Naruszenia – Popełnienie w sposób umyślny – Pojęcie

(rozporządzenie Rady nrº17, art. 15)

19. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia

(rozporządzenie Rady nrº17, art. 15 ust. 2)

20. Konkurencja – Grzywny – Nałożenie – Konieczność zaistnienia korzyści uzyskanej przez przedsiębiorstwo z naruszenia – Brak – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności łagodzące – Brak korzyści – Wyłączenie

(rozporządzenie Rady nrº17, art. 15 ust. 2)

21. Konkurencja – Grzywny – Kwota – Ustalenie – Kryteria – Waga naruszenia – Okoliczności obciążające – Ukrywanie kartelu – Brak tajnego charakteru nie stanowiący okoliczności łagodzącej

(art. 81 WE, art. 82 WE; rozporządzenie Rady nrº17, art. 15 ust. 2)

1. Zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 dotyczącym okresów przedawnień w postępowaniach i wykonywaniu sankcji w obszarze konkurencji, bieg przedawnienia w zakresie postępowań ulega zawieszeniu na okres, w którym decyzja Komisji jest przedmiotem postępowania zawisłego przed Trybunałem Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. Odniesienie to dotyczy od czasu utworzenia Sądu przede wszystkim postępowania toczącego się przed nim, ponieważ do jego właściwości należą środki polegające na wymierzeniu kary lub grzywny w dziedzinie prawa konkurencji.

Bieg przedawnienia ulega zawieszeniu także na okres postępowania odwoławczego przed Trybunałem. Ponieważ art. 60 statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 mają różny zakres stosowania, fakt, że odwołanie nie ma skutku zawieszającego, nie może pozbawiać skuteczności art. 3 rozporządzenia nr 2988/74, który dotyczy sytuacji, w których Komisja jest zmuszona czekać na orzeczenie sądu wspólnotowego. Ponadto art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 chroni Komisję przed skutkami przedawnienia w sytuacjach, gdy musi ona czekać na orzeczenie sądu wspólnotowego w ramach postępowań, których przebieg nie zależy od niej, zanim zostanie ustalone, czy zaskarżony akt jest zgodny lub niezgodny z prawem.

Z argumentem, zgodnie z którym wskutek stwierdzenia nieważności decyzji Komisji, Komisja nie może skorzystać ze swego własnego błędu, nakładając grzywnę po upływie okresu przedawnienia nie można się zgodzić. W istocie stwierdzenie nieważności wydanego przez Komisję aktu należy przypisać wyłącznie Komisji w tym znaczeniu, że daje ono wyraz popełnionemu przez tę instytucję błędu. Wyłączenie zatem zawieszenia biegu przedawnienia w sytuacji, gdy efektem skargi jest stwierdzenie popełnienia błędu, który może zostać przypisany Komisji, pozbawia art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 wszelkiego sensu. Zawieszenie jest uzasadnione samą już tylko okolicznością, że skarga jest zawisła przed Sądem czy Trybunałem, a nie wnioskami, do których sądy te dochodzą w wydanych przez siebie wyrokach.

Ponadto jeśli bowiem po stwierdzeniu przez Sąd nieważności decyzji Komisja powinna wydać nową decyzję, nie czekając na wyrok Trybunału, to istnieje ryzyko, że gdyby Trybunał uchylił wyrok Sądu, to w tym samym czasie współistniałyby dwie decyzje dotyczące tej samej kwestii. Wymaganie, by Komisja – przed ustaleniem, czy pierwotna decyzja jest, czy też nie jest, niezgodna z prawem – wydała nową decyzję tylko po to, by uniknąć upływu terminu przedawnienia, jest sprzeczne z wymogami ekonomii postępowania administracyjnego.

Ponieważ bieg przedawnienia ustanowionego w art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 został zawieszony na cały czas trwania toczącego się przed Sądem i przed Trybunałem postępowania, nie można z powodu faktu, że Komisja wstrzymywała się z wydaniem zaskarżonej decyzji do momentu wydania rozstrzygnięć przez Sąd i Trybunał, zarzucać jej naruszenia zasady rozsądnego terminu, ponieważ jest to uzasadnione poszanowaniem zasad postępowania sądowego oraz mających zapaść w przyszłości rozstrzygnięć.

(por. pkt 73-74, 77, 82, 85-86, 88-89, 132)

2. Badając zarzut oparty na naruszeniu zasady rozsądnego terminu, należy dokonać rozróżnienia między postępowaniem administracyjnym w dziedzinie konkurencji prowadzonych na podstawie rozporządzenia nr 17, a postępowaniem sądowym w wypadku zaskarżenia decyzji Komisji. Przy określaniu czasu trwania postępowania przed Komisją nie można brać pod uwagę okresu, w którym sąd wspólnotowy bada zgodność z prawem decyzji oraz w przypadku odwołania ważność wyroku wydanego w pierwszej instancji.

(por. pkt 102)

3. Naruszenie zasady rozsądnego terminu w postępowaniu administracyjnym w dziedzinie konkurencji, uzasadniałoby stwierdzenie nieważności decyzji wydanej przez Komisję tylko wtedy, gdy pociągałoby ono za sobą również naruszenie prawa do obrony przedsiębiorstwa. Gdy nie zostanie bowiem stwierdzone, że nadmierny upływ czasu wpłynął negatywnie na zdolność przedsiębiorstw, których dotyczy to postępowanie, do skutecznej obrony, brak przestrzegania zasady rozsądnego terminu pozostaje bez wpływu na ważność postępowania administracyjnego.

(por. pkt 109)

4. Ogólna zasada prawa wspólnotowego wywodząca się z art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zgodnie z którą każdy ma prawo do sprawiedliwego procesu, a w szczególności prawo do procesu w rozsądnym terminie, ma zastosowanie w ramach środka zaskarżenia skierowanego przeciw decyzji Komisji nakładającej na dane przedsiębiorstwo grzywnę z tytułu naruszenia prawa konkurencji.

Rozsądny charakter terminu jest oceniany na podstawie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, a w szczególności znaczenia sporu dla zainteresowanego, złożoności sprawy oraz zachowania strony skarżącej i właściwych władz.

W tym względzie wykaz tych kryteriów nie jest wyczerpujący i ocena kwestii rozsądnego charakteru terminu nie wymaga systematycznej analizy okoliczności sprawy pod kątem każdego z nich, jeżeli czas trwania postępowania wydaje się uzasadniony w świetle jednego z tych kryteriów. Tak więc złożoność sprawy może zostać uwzględniona, by usprawiedliwić zbyt długi prima facie termin

W sytuacji, gdy nic nie wskazuje na to, że czas trwania postępowania miał wpływ na wynik sporu, ewentualne przekroczenie przez sąd rozsądnego terminu – nawet przy założeniu, iż zostanie ono wykazane – nie ma żadnego wpływu na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Mogłoby uzasadniać wypłatę odszkodowania gdyby przedsiębiorstwo o to wniosło.

(por. pkt 114, 116-117)

5. Stwierdzenie nieważności aktu wspólnotowego nie musi wywierać wpływu na ważność jego aktów przygotowawczych, ponieważ postępowanie mające na celu zastąpienie aktu, którego nieważność stwierdzono, może co do zasady zostać podjęte na nowo dokładnie od tego momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem.

W przypadku, w którym brak formalny zaistniał na ostatnim etapie poprzedzającym wydanie decyzji nakładającej karę na przedsiębiorstwo w związku z naruszeniem przez nie reguł konkurencji, stwierdzenie nieważności owej decyzji pozostaje bez wpływu na ważność środków przygotowujących wydanie tej decyzji poprzedzających etap, na którym brak ten został stwierdzony. Komisja wydając nową decyzję, której treść jest zasadniczo identyczna, i opartą na tych samych zarzutach, nie jest zatem zobowiązana do dokonania nowych czynności proceduralnych

W szczególności nie można jej czynić zarzutu z tego, że przed wydaniem nowej decyzji nie zorganizowała nowego przesłuchania danego przedsiębiorstwa, że nie dała mu możliwości ponownego przedstawienia jego argumentów lub skierowała do niego nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

Jeśli chodzi o kwestie prawne mogące pojawić się przy stosowaniu art. 233 WE, takie jak te dotyczące upływu czasu, możliwości podjęcia postępowania na nowo, dostępu do akt, który jest związany z ponownym podjęciem postępowania, udziału funkcjonariusza ds. przesłuchań i komitetu doradczego, jak również ewentualnych następstw stosowania art. 20 rozporządzenia nr 17, kwestie te również nie wymagają przeprowadzenia ponownego przesłuchania, jeżeli nie zmieniają treści zarzutów. Podlegają one w odpowiednim przypadku jedynie późniejszej kontroli sądowej.

Ponadto, ponieważ nie jest konieczne przeprowadzenie ponownego przesłuchania także i udział funkcjonariusza ds. przesłuchań nie jest niezbędny. Z samej treści zadania powierzonego funkcjonariuszowi ds. przesłuchań wynika, że udział ten jest związany z przesłuchaniem przedsiębiorstw w kontekście możliwości wydania decyzji.

Ponadto skoro nowa decyzja nie zawiera zasadniczych zmian w porównaniu z decyzją, której nieważność została stwierdzona, Komisja, która nie ma obowiązku ponownego wysłuchania danego przedsiębiorstwa, nie jest też zobowiązana do zasięgnięcia nowej opinii komitetu doradczego ds. porozumień ograniczających konkurencję i pozycji dominującej.

Z tych samych przyczyn akta sprawy przedstawione kolegium komisarzy nie powinny w szczególności obejmować nowego sprawozdania funkcjonariusza ds. przesłuchań oraz nowego protokołu przeprowadzonych z komitetem doradczym.

(por. pkt 125-126, 134-135, 151, 153-154, 161-162, 168, 174)

6. Zasada kolegialności opiera się na równości członków Komisji w zakresie udziału w podejmowaniu decyzji i oznacza w szczególności, że są one poddawane pod wspólne obrady i że wszyscy członkowie kolegium ponoszą na płaszczyźnie politycznej zbiorową odpowiedzialność za wszystkie wydane decyzje. Poszanowaniem wspomnianej zasady, a zwłaszcza wymogiem, by decyzje były poddawane pod wspólne obrady, są bezwzględnie zainteresowane podmioty prawa, których dotyczą skutki prawne tych decyzji, w tym znaczeniu, że muszą one mieć pewność, iż owe decyzje zostały rzeczywiście przyjęte przez kolegium i odpowiadają w pełni jego woli. Dotyczy to w szczególności aktów nazwanych wyraźnie decyzjami, które Komisja wydaje w stosunku do przedsiębiorstw lub związków przedsiębiorstw, by zapewnić przestrzeganie reguł konkurencji, i których celem jest stwierdzenie naruszenia tych reguł, wydanie nakazów tym przedsiębiorstwom i nałożenie na nie kar pieniężnych.

Sama okoliczność, że zgodnie z komunikatem prasowym, którego autorem nie jest Komisja, jednej z agencji prasowych wspomina o oświadczeniu pozbawionym oficjalnego charakteru, dokonanym przez rzecznika Komisji wskazującym datę kiedy zostanie wydana decyzja w dziedzinie konkurencji oraz treść tej ostatniej nie wystarczy, by uznać, że Komisja naruszyła zasadę kolegialności. Ponieważ kolegium komisarzy nie jest w żaden sposób związane takim oświadczeniem może ono postanowić po przeprowadzeniu wspólnych obrad, że nie wyda omawianej decyzji.

(por. pkt 175-178)

7. Dla zapewnienia stabilności prawa i stosunków prawnych, jak też prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości istotne jest, aby orzeczenia sądowe, które stały się prawomocne po wyczerpaniu przysługujących środków odwoławczych lub po upływie przewidzianych dla tych środków terminów, były niepodważalne.

Powaga rzeczy osądzonej w odniesieniu do wyroku może stanowić przeszkodę w dopuszczalności skargi, jeśli poprzednia skarga, która doprowadziła do wydania rozpatrywanego wyroku, dotyczyła tych samych stron, miała taki sam przedmiot i była oparta na tej samej podstawie, przy czym warunki te muszą mieć charakter kumulatywny. Powaga rzeczy osądzonej dotyczy jedynie tych okoliczności faktycznych i prawnych, które zostały faktycznie lub w sposób konieczny rozstrzygnięte przez dane orzeczenie sądu.

(por. pkt 196-198)

8. Instytucja, która wydała akt, którego nieważność stwierdzono, jest zobowiązana jedynie w granicach tego, co jest do tego konieczne, do zapewnienia wykonania wyroku stwierdzającego nieważność. Postępowanie mające na celu zastąpienie takiego aktu, może zatem zostać podjęte na nowo dokładnie od tego momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem.

Gdy stwierdza się nieważność decyzji Komisji nakładającej karę na przedsiębiorstwo w związku z naruszeniem przez nie reguł konkurencji, ze względu na to, iż została ona uwierzytelniona po podaniu jej do wiadomości, co stanowiło naruszenie istotnych wymogów proceduralnych w rozumieniu art. 230 WE, Komisja może podjąć na nowo swą analizę na etapie uwierzytelniania, bez konieczności badania tego, czy dotyczące rozpatrywanego rynku wnioski wyciągnięte przez nią przy wydawaniu pierwszej decyzji zachowują nadal aktualność w kontekście okoliczności faktycznych i prawnych zachodzących w momencie wydawania drugiej decyzji. Z uznania, że stwierdzenie istnienia pozycji dominującej wynika z przeprowadzonej analizy struktury rozpatrywanego rynku i stosunków konkurencyjnych istniejących na nim w momencie wydawania poszczególnych decyzji, nie wynika, że Komisja powinna każdorazowo przeprowadzać w momencie wydawania ponownej decyzji nową analizę rozpatrywanego rynku. W szczególności Komisja nie jest zobowiązana do przeprowadzania takiej analizy, ponieważ nie było to konieczne do zapewnienia wykonania wyroku stwierdzającego nieważność decyzji.

(por. pkt 243-245)

9. Pozycja dominująca, o której mowa w art. 82 WE, dotyczy sytuacji, w której przedsiębiorstwo posiada taką siłę ekonomiczną, która stwarza mu możność stawania na przeszkodzie utrzymaniu skutecznej konkurencji na danym rynku, pozwalając mu zachowywać się w sposób w znacznej mierze niezależny od jego konkurentów, klientów i wreszcie konsumentów. Taka pozycja – w odróżnieniu od pozycji monopolistycznej lub quasi‑monopolistycznej – nie wyklucza istnienia pewnej konkurencji, ale pozwala przedsiębiorstwu, które ją zajmuje, jeśli nie decydować o warunkach, w jakich owa konkurencja będzie się rozwijać, to przynajmniej wpływać w istotny sposób na te warunki, a w każdym razie pozwala mu zachowywać się w znacznej mierze bez konieczności uwzględniania tychże warunków, bez ponoszenia jednak negatywnych konsekwencji takiego zachowania.

Istnienie pozycji dominującej wynika zasadniczo z łącznego wystąpienia szeregu czynników, które – gdy są rozpatrywane z osobna – nie muszą mieć decydującego znaczenia. Badanie istnienia pozycji dominującej na danym rynku powinno polegać na zbadaniu najpierw struktury tego rynku, a następnie ? sytuacji konkurencyjnej na owym rynku.

Bardzo duże udziały w rynku stanowią same w sobie, poza wyjątkowymi okolicznościami, dowód istnienia pozycji dominującej. Posiadanie bardzo dużego udziału w rynku – w sytuacji gdy przedsiębiorstwa posiadające znacznie mniejsze udziały w rynku nie są w stanie szybko zaspokoić popytu ze strony podmiotów, które pragnęłyby odwrócić się od przedsiębiorstwa posiadającego największy udział w rynku – stawia bowiem przedsiębiorstwo, które posiada ów udział przez pewien czas, ze względu na wielkość produkcji i podaż, jakie ono reprezentuje, w pozycji siły, która czyni z tego przedsiębiorstwa nieuniknionego partnera handlowego i która chociażby z tego powodu zapewnia mu, przynajmniej przez względnie długie okresy, niezależność w działaniu typową dla pozycji dominującej.

Tak więc udział w rynku wynoszący 70–80% stanowi sam w sobie wyraźną wskazówkę co do istnienia pozycji dominującej. Także udział w rynku wynoszący 50% stanowi sam w sobie, poza wyjątkowymi okolicznościami, dowód istnienia pozycji dominującej.

(por. pkt 254-257)

10. System rabatów skutkujący wykluczeniem z rynku jest uważany za niezgodny z art. 82 WE, jeśli jest on stosowany przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą. Jest tak w wypadku rabatu lojalnościowego przyznawanego w zamian za zobowiązanie klienta do zaopatrywania się wyłącznie lub prawie wyłącznie u przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą. Rabat taki, poprzez przyznawanie korzyści finansowych, ma bowiem za cel zapobieżenie zaopatrywaniu się klientów u konkurencyjnych producentów. System rabatów skutkujący wykluczeniem z rynku jest uważany za niezgodny z art. 82 WE, jeśli jest on stosowany przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą. Ze względu na utrudnianie dostępu konkurentów do rynku zachowanie takiego przedsiębiorstwa może mieć skutki na przepływy handlowe oraz konkurencję na wspólnym rynku.

(por. pkt 296-297, 337)

11. Systemy rabatów ilościowych związanych wyłącznie z wielkością zakupów dokonywanych u przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą zazwyczaj są uważane za niewywołujące zakazanego przez art. 82 WE skutku wykluczającego. Jeżeli zwiększenie dostarczanych ilości pociąga za sobą obniżenie kosztów dostawcy, wtedy ma on prawo, poprzez zaoferowanie korzystniejszej ceny, przenieść to obniżenie kosztów na swego klienta. Rabaty ilościowe powinny być więc odzwierciedleniem zwiększonej efektywności i ekonomii skali osiągniętych przez przedsiębiorstwo zajmujące pozycję dominującą.

Z powyższego wynika, że system rabatowy, w ramach którego wysokość upustu wzrasta wraz z wielkością zakupów, nie narusza art. 82 WE, jeśli kryteria i warunki przyznawania rabatów nie wskazują na to, iż system ten nie opiera się na gospodarczo uzasadnionym świadczeniu wzajemnym, lecz ma za cel, tak jak rabat lojalnościowy i rabat celowy, zapobieżenie zaopatrywaniu się klientów u konkurencyjnych producentów.

Aby ustalić, czy stosowanie danego systemu rabatów ilościowych stanowi ewentualne nadużycie, należy najpierw ocenić wszystkie jego okoliczności, a w szczególności kryteria i warunki przyznawania rabatów, oraz zbadać, czy rabaty te nie mają za cel, poprzez przyznawanie korzyści, która nie opiera się na żadnym usprawiedliwiającym ją świadczeniu gospodarczym, pozbawienie nabywcy możliwości wyboru źródła zaopatrzenia bądź jej ograniczenia, zamknięcie konkurentom dostępu do rynku, stosowanie wobec partnerów handlowych nierównych warunków do świadczeń równoważnych czy wzmocnienie pozycji dominującej dzięki zakłóceniu konkurencji.

(por. pkt 298-300)

12. W przypadku przedsiębiorstwa mającego dominującą pozycję na rynku fakt związania nabywców – nawet na ich wniosek – obowiązkiem lub obietnicą zaopatrywania się wyłącznie w tym przedsiębiorstwie celem pokrycia całości lub znacznej części ich zapotrzebowania stanowi nadużywanie dominującej pozycji w rozumieniu art. 82 WE, bez względu na to, czy to zobowiązanie zostało zaciągnięte bez dodatkowych zastrzeżeń, czy też w zamian za przyznanie rabatu. To samo dotyczy sytuacji, w której to przedsiębiorstwo, nie nakładając na nabywców formalnego zobowiązania, stosuje bądź to na podstawie poprzednich umów z tymi nabywcami, bądź jednostronnie system rabatów lojalnościowych, czyli upustów związanych z warunkiem, że niezależnie od znacznej czy minimalnej wielkości jego zakupów, klient będzie zaopatrywał się celem pokrycia całości lub bardzo dużej części swojego zapotrzebowania wyłącznie u przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą. Takie zobowiązania w przedmiocie wyłącznej dostawy, bez względu na to, czy w zamian oferowany jest rabat i czy aby zachęcić nabywcę do kupowania wyłącznie od przedsiębiorstwa zajmującego pozycję dominującą, przyznawany jest rabat lojalnościowy, są sprzeczne z celem niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku, a to z tego względu, że nie opierają się na żadnym usprawiedliwiającym ten ciężar lub ten przywilej świadczeniu gospodarczym, lecz mają za cel pozbawienie nabywcy możliwości wyboru źródła zaopatrzenia bądź jego ograniczenie i zamknięcie innym producentom dostępu do rynku.

(por. pkt 315)

13. Przy określaniu kwoty grzywien za naruszenie prawa konkurencji Komisja powinna uwzględnić nie tylko wagę naruszenia i szczególne okoliczności danego przypadku, ale również kontekst naruszenia oraz zapewnić swym działaniom odstraszający skutek, przede wszystkim jeśli chodzi o naruszenia wyjątkowo szkodliwe dla realizacji celów Wspólnoty. Ponadto, gdy Komisja wydaje decyzje z poszanowaniem rozporządzenia nr 2988/74 dotyczącego okresów przedawnień w postępowaniach i wykonywaniu sankcji w obszarze konkurencji, nie można jej zarzucać zwłoki w wydaniu omawianej decyzji. W takich okolicznościach nie można uchylić grzywny nałożonej decyzją wydaną po stwierdzeniu nieważności pierwszej decyzji, ze względu na upływ czasu między wydaniem owych dwóch decyzji.

(por. pkt 354-355)

14. Gdy, ze względu na uchybienia proceduralne, stwierdza się nieważność decyzji Komisji w dziedzinie konkurencji, Komisja ma prawo wydać nową decyzję, nie wszczynając nowego postępowania administracyjnego. Ze względu na to, że treść nowej jest niemal identyczna z treścią poprzedniej decyzji i że obie mają takie samo uzasadnienie, nowa decyzja podlega w kwestii ustalania wysokości grzywny przepisom obowiązującym w chwili wydania poprzedniej decyzji. W istocie Komisja podejmuje postępowanie na nowo od momentu, w którym doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, i wydaje nową decyzję, nie dokonując ponownej oceny danej sprawy pod kątem przepisów, które w czasie wydania pierwszej decyzji nie istniały.

(por. pkt 366-368)

15. Dlatego aby ocenić wagę przypisywanego przedsiębiorstwu naruszenia reguł konkurencji w celu określenia proporcjonalnej do niego kwoty grzywny, Komisja może wziąć pod uwagę szczególnie długi czas trwania określonych naruszeń, liczbę i różnorodność naruszeń, które dotyczyły wszystkich lub prawie wszystkich produktów danego przedsiębiorstwa, a wśród których część miała miejsce we wszystkich państwach członkowskich, szczególną wagę naruszeń wynikających ze spójnej i celowej polityki zmierzającej za pomocą różnorodnych praktyk wykluczających w stosunku do konkurentów i poprzez politykę zwiększającą lojalność klientów do sztucznego utrzymania lub wzmocnienia pozycji dominującej przedsiębiorstwa na rynkach, gdzie konkurencja już i tak była ograniczona, skutki nadużyć szczególnie szkodliwych z punktu widzenia konkurencji i korzyści odniesione przez przedsiębiorstwo dzięki popełnionym naruszeniom.

Komisja może zakwalifikować jako szczególnie poważne praktyki przedsiębiorstwa mającego pozycję dominującą, które przyznając klientom rabaty w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży oraz zawierając z nimi porozumienia zwiększające ich lojalność, zamyka przez długi czas możliwości prowadzenia sprzedaży przez wszystkich swych konkurentów, i wyrządza trwałą szkodę w strukturze rynku na niekorzyść konsumentów.

(por. pkt 370, 372, 374)

16. Analiza wagi popełnionego naruszenia powinna uwzględniać ewentualny powrót do naruszenia. Pojęcie powrotu do naruszenia – tak jak jest ono rozumiane w niektórych krajowych porządkach prawnych – oznacza, że osoba popełnia nowe naruszenia po ukaraniu jej za naruszenia podobne. Wytyczne w sprawie metody ustalania grzywien nakładanych na mocy art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 oraz art. 65 ust. 5 traktatu EWWiS ustanawiają podobny przepis, powołując się na „naruszenie tego samego typu”. W konsekwencji Komisja nie może przyjąć, że zachodzi okoliczność obciążająca ze względu na powrót do naruszenia wobec przedsiębiorstwa, które nadużywa swojej pozycji dominującej jaką posiada na rynkach w rozumieniu art 82 WE, ze względu na wcześniejsze zmowy dotyczące art. 81 WE a zatem praktyki znacząco odmienne od tych, które naruszają art. 82 WE.

(por. pkt 377-381)

17. W obszarze konkurencji, gdy przedsiębiorstwo ponosi koszty w celu ustanowienia gwarancji zapłaty grzywny nałożonej w decyzji, której nieważność następnie stwierdził sąd wspólnotowy, oraz w celu wykazania, że owa decyzja była niezgodna z prawem, Komisja nie jest zobowiązana do uwzględnienia wspomnianych kosztów przy określaniu kwoty grzywny w decyzji wydanej w konsekwencji wyroku stwierdzającego nieważność, ponieważ przedsiębiorstwo może zażądać ich zwrotu w ramach skargi o odszkodowanie.

(por. pkt 383)

18. Do uznania naruszenia traktatowych reguł konkurencji za popełnione umyślnie nie jest konieczne, by przedsiębiorstwo miało świadomość naruszenia ustanowionego w tych regułach zakazu, lecz wystarczy, że nie mogło ono nie wiedzieć, iż kwestionowane postępowanie miało za cel lub skutek ograniczenie konkurencji na wspólnym rynku.

(por. pkt 412)

19. Okoliczności dotyczące przedmiotu zachowania mogą mieć większe znaczenie przy ustalaniu wysokości grzywny niż okoliczności dotyczące skutków tego zachowania.

(por. pkt 435)

20. Skoro wysokość nałożonej kary z tytułu naruszenia wspólnotowych zasad konkurencji ma być proporcjonalna do czasu trwania naruszenia i innych czynników mogących wpływać na ocenę wagi naruszenia, wśród których występują korzyści, które przedsiębiorstwo, na które nałożono grzywnę, mogło czerpać ze swoich praktyk, to fakt, że przedsiębiorstwo nie osiągnęło w związku z naruszeniem żadnego zysku, nie może stanowić przeszkody w nałożeniu na nie grzywny, gdyż w przeciwnym wypadku grzywna utraciłaby swój charakter odstraszający. Wynika z tego, że Komisja w celu określenia wysokości grzywien nie jest zobowiązana do uwzględnienia braku odniesionych z danego naruszenia korzyści. Ponadto, brak związanej z naruszeniem korzyści finansowej nie może zostać uznany za okoliczność łagodzącą.

(por. pkt 443)

21. Komisja przy ocenie wagi naruszenia może przyjąć jego tajny charakter za okoliczność obciążającą przy ocenie wagi naruszenia art. 81 WE i art. 82 WE. Nie można tym niemniej wyciągać z tego faktu wniosku, że brak tajnego charakteru stanowi okoliczność łagodzącą.

(por. pkt 446-447)

WYROK SĄDU (szósta izba)

z dnia 25 czerwca 2010 r.( )

Konkurencja – Nadużycie pozycji dominującej – Rynek sody w Zjednoczonym Królestwie – Decyzja stwierdzająca naruszenie art. 82 WE – Przedawnienie uprawnień Komisji do nakładania grzywien lub kar – Rozsądny termin – Istotne wymogi proceduralne – Powaga rzeczy osądzonej – Istnienie pozycji dominującej – Nadużywanie pozycji dominującej – Wpływ na handel między państwami członkowskimi – Grzywna – Waga i czas trwania naruszenia – Okoliczności łagodzące

W sprawie T‑66/01

Imperial Chemical Industries Ltd, poprzednio Imperial Chemical Industries plc, z siedzibą w Londynie (Zjednoczone Królestwo), reprezentowana początkowo przez D. Vaughana oraz D. Andersona, QC, S. Lee, barrister, S. Turner, S. Berwick oraz R. Colesa, solicitors, a następnie przez M. Vaughana, S. Lee, S. Berwick oraz S. Ford, barrister,

strona skarżąca,

przeciwko

Komisji Europejskiej, reprezentowanej przez J. Curralla oraz P. Olivera, działających w charakterze pełnomocników, wspieranych przez J. Flynna, QC, oraz C. Westa, barrister,

strona pozwana,

mającej za przedmiot, tytułem żądania głównego, stwierdzenie nieważności decyzji Komisji 2003/7/WE z dnia 13 grudnia 2000 r. w sprawie postępowania na podstawie art. 82 [WE] (sprawa COMP/33.133 – D: Węglan sodu – ICI) (Dz.U. 2003, L 10, s. 10), a tytułem żądania ewentualnego – wniosek o uchylenie lub obniżenie kwoty grzywny nałożonej na skarżącą,

SĄD (szósta izba),

w składzie: A.W.H. Meij, prezes, V. Vadapalas (sprawozdawca) i A. Dittrich, sędziowie,

sekretarz: K. Pocheć, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 26 czerwca 2008 r.,

wydaje następujący

Wyrok

Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu

1 Skarżąca, Imperial Chemical Industries Ltd, poprzednio Imperial Chemical Industries plc, jest spółką prawa Zjednoczonego Królestwa prowadzącą działalność w sektorze chemicznym. W momencie zaistnienia okoliczności faktycznych niniejszej sprawy produkowała ona w szczególności węglan sodu.

2 Węglan sodu występuje w przyrodzie w postaci złóż jako trona (soda naturalna) lub jest uzyskiwany w procesie chemicznym (soda syntetyczna). Sodę naturalną uzyskuje się poprzez rozdrabnianie, oczyszczanie i kalcynację trony. Sodę syntetyczną otrzymuje się w wyniku reakcji soli kamiennej z wapieniem „metodą amoniakalną” opracowaną przez braci Solvay w 1863 r.

3 W kwietniu 1989 r. Komisja Wspólnot Europejskich przeprowadziła kontrole u różnych producentów węglanu sodu we Wspólnocie, działając na podstawie art. 14 ust. 3 rozporządzenia Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r., pierwszego rozporządzenia wprowadzającego w życie art. [81 WE] i [82 WE] (Dz.U. 1962, 13, s. 204) w wersji mającej zastosowanie w okresie, gdy zaistniały okoliczności faktyczne niniejszej sprawy.

4 W dniu 19 czerwca 1989 r. Komisja skierowała do skarżącej na podstawie art. 11 rozporządzenia nr 17 żądanie udzielenia informacji, na które ta ostatnia odpowiedziała w dniu 14 września 1989 r.

5 W dniu 19 lutego 1990 r. Komisja postanowiła wszcząć przeciwko skarżącej, Solvay i Chemische Fabrik Kalk (zwanej dalej „CFK”) postępowanie na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 17.

6 W dniu 13 marca 1990 r. Komisja wysłała do skarżącej, Solvay i CFK pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. Każda ze spółek otrzymała jedynie część lub części pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, odnoszące się do naruszeń jej dotyczących, do których załączono związane z nimi dowody obciążające.

7 Komisja założyła jedne akta sprawy dla wszystkich naruszeń opisanych w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów.

8 Jeżeli chodzi o niniejszą sprawę, to w rozdziale V pisma w sprawie przedstawienia zarzutów Komisja stwierdziła, że skarżąca nadużyła pozycji dominującej zajmowanej przez nią na rynku węglanu sodu w Zjednoczonym Królestwie.

9 Odpowiadając na zarzuty Komisji, skarżąca przedstawiła swoje uwagi na piśmie w dniu 31 maja 1990 r. Została ona przesłuchana przez Komisję w dniach 26 i 27 czerwca 1990 r.

10 W dniu 19 grudnia 1990 r. Komisja wydała decyzję 91/300/EWG dotyczącą postępowania na podstawie art. [82 WE] (sprawa IV/33.133 – D: Węglan sodu – ICI) (Dz.U. 1991, L 152, s. 40). W tej podanej do wiadomości skarżącej w dniu 1 marca 1991 r. decyzji stwierdziła ona, że „[skarżąca] naruszała przepisy art. [82 WE] w okresie od około 1983 r. do dnia wydania decyzji poprzez zachowanie zmierzające do wykluczenia lub bardzo silnego ograniczenia konkurencji, polegające na […] przyznawaniu znacznych rabatów i innych zachęt finansowych w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży w sposób gwarantujący, że klient będzie zaopatrywał się u [niej] celem pokrycia całości lub większej części swego zapotrzebowania; na zapewnianiu sobie zgody klientów, że będą się zaopatrywać u [niej] celem pokrycia całego lub prawie całego zapotrzebowania lub że będą ograniczać zakupy u konkurencji do określonej ilości; [a] w jednym przynajmniej przypadku na uzależnieniu przyznania rabatów i innych zachęt finansowych od wyrażenia przez klienta zgody na to, że będzie się zaopatrywał u [skarżącej] celem pokrycia całości swego zapotrzebowania” [tłumaczenie nieoficjalne, podobnie jak poniższe cytaty z tej decyzji].

11 W art. 3 decyzji 91/300 „skarżąca została ukarana za stwierdzone naruszenie grzywną w wysokości 10 mln ECU”.

12 Tego samego dnia Komisja wydała decyzję 91/297/EWG dotyczącą postępowania na podstawie art. [81 WE] (sprawa IV/33.133 – A: Węglan sodu – Solvay, ICI) (Dz.U. 1991, L 152, s. 1), w której stwierdziła, że „Solvay i [skarżąca] naruszyły przepisy art. [81 WE], biorąc udział – w okresie od dnia 1 stycznia 1973 r. co najmniej do dnia wszczęcia niniejszego postępowania – w uzgodnionej praktyce polegającej na ograniczaniu swojej sprzedaży sody we Wspólnocie tylko do swoich wewnętrznych rynków, mianowicie do rynku kontynentalnej Europy Zachodniej w przypadku Solvay i do rynku Zjednoczonego Królestwa oraz Irlandii w przypadku [skarżącej]” [tłumaczenie nieoficjalne]. Slovay i skarżąca zostały ukarane grzywną w wysokości 7 mln ECU każda.

13 W dniu 19 grudnia 1990 r. Komisja wydała decyzję 91/298/EWG, dotyczącą postępowania na podstawie art. [81 WE] (sprawa IV/33.133 – B: Węglan sodu – Solvay, CFK) (Dz.U. 1991, L 152, s. 16), w której stwierdziła, że „Solvay i CFK naruszyły przepisy art. [81 WE], uczestnicząc w okresie od około 1987 r. do dnia dzisiejszego w porozumieniu polegającym na podziale rynków, na podstawie którego Solvay gwarantowała CFK minimalną, roczną, wyrażoną w tonach wielkość sprzedaży sody w Niemczech obliczoną na podstawie wielkości sprzedaży osiągniętej przez CFK w 1986 r. i kompensowała CFK wszelką różnicę w wielkości sprzedaży, odkupując od niej wyrażoną w tonach ilość niezbędną do uzyskania sprzedaży na gwarantowanym minimalnym poziomie” [tłumaczenie nieoficjalne]. Solvay i CFK zostały ukarane grzywną w wysokości odpowiednio 3 mln ECU i 1 mln ECU.

14 Tego samego dnia Komisja wydała także decyzję 91/299/EWG dotyczącą postępowania na podstawie art. [82 WE] (sprawa IV/33.133 – C: Węglan sodu – Solvay) (Dz.U. 1991, L 152, s. 21), w której stwierdziła, że „Solvay naruszyła przepisy art. [82 WE] w okresie od około 1983 r. do dnia dzisiejszego poprzez zachowanie zmierzające do wykluczenia lub bardzo silnego ograniczenia konkurencji, polegające na […] zawieraniu z klientami porozumień zobowiązujących ich do zaopatrywania się u Solvay celem pokrycia całości lub bardzo dużej części ich zapotrzebowania na sodę przez czas nieokreślony bądź zbyt długi; na przyznawaniu znacznych rabatów i innych zachęt finansowych w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży przekraczającej umówioną z klientem podstawową wielkość w sposób gwarantujący, że klient będzie zaopatrywał się u Solvay celem pokrycia całości lub większej części swego zapotrzebowania; oraz na uzależnianiu przyznania rabatów od wyrażenia przez klienta zgody, że będzie się zaopatrywał u Solvay celem pokrycia całości swego zapotrzebowania” [tłumaczenie nieoficjalne]. Na Solvay nałożono grzywnę w wysokości 20 mln ECU.

15 W dniu 2 maja 1991 r. Solvay wniosła do Sądu skargę o stwierdzenie nieważności decyzji 91/297, 91/298 i 91/299. W dniu 14 maja 1991 r. skarżąca wniosła tamże o stwierdzenie nieważności decyzji 91/297 i 91/300.

16 Wyrokiem z dnia 29 czerwca 1995 r. w sprawie T‑37/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1901 (zwanym dalej „wyrokiem w sprawie ICI II”), Sąd rozstrzygnął, że należy oddalić zarzut naruszenia prawa do obrony w zakresie, w jakim dotyczy on dostępu do akt sprawy, przed stwierdzeniem nieważności decyzji 91/300 ze względu na to, iż została ona uwierzytelniona po podaniu jej do wiadomości, co stanowi naruszenie istotnych wymogów proceduralnych w rozumieniu art. 230 WE.

17 Tego samego dnia Sąd stwierdził też nieważność decyzji 91/297 (wyroki: w sprawie T‑30/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1775, zwany dalej „wyrokiem w sprawie Solvay I” oraz w sprawie T‑36/91 ICI przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1847, zwany dalej „wyrokiem w sprawie ICI I”) – w zakresie, w jakim dotyczyła ona skarżących w tych dwóch sprawach – ze względu na naruszenie prawa do dostępu do akt sprawy. Sąd stwierdził ponadto nieważność decyzji 91/298 (wyrok w sprawie T‑31/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1821, zwany dalej „wyrokiem w sprawie Solvay II”) w zakresie, w jakim dotyczy ona Solvay, a także decyzji 91/299 (wyrok w sprawie T‑32/91 Solvay przeciwko Komisji, Rec. s. II‑1825, zwany dalej „wyrokiem w sprawie Solvay III”) ze względu na nieprawidłowości w uwierzytelnieniu zaskarżonych decyzji.

18 Pismami złożonymi w sekretariacie Trybunału w dniu 30 sierpnia 1995 r. Komisja wniosła odwołania od ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II oraz od ww. w pkt 17 wyroków w sprawach Solvay II i Solvay III.

19 Wyrokami z dnia 6 kwietnia 2000 r. w sprawie C‑286/95 P Komisja przeciwko ICI, Rec. s. I‑2341, i w sprawach połączonych C‑287/95 P i C‑288/95 P Komisja przeciwko Solvay, Rec. s. I‑2391, Trybunał oddalił odwołania od ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II oraz od ww. w pkt 17 wyroków w sprawach Solvay II i Solvay III.

20 We wtorek dnia 12 grudnia 2000 r. jedna z agencji prasowych opublikowała komunikat prasowy o następującej treści:

„W ten wtorek rzecznik oświadczyła, że w środę Komisja Europejska nałoży na spółki przemysłu chemicznego, Solvay SA i Imperial Chemical Industries plc [...] grzywnę za naruszenie prawa konkurencji Unii Europejskiej.

Już dziesięć lat temu grzywny zostały nałożone za domniemywane nadużycie pozycji dominującej na rynku węglanu sodu, jednak zostały one uchylone przez europejski [Trybunał Sprawiedliwości] ze względów proceduralnych.

Rzecznik oświadczyła, że Komisja wyda ponownie tę samą, jednak poprawną pod względem formalnym decyzję w środę.

Istota decyzji nigdy nie była przez spółki kwestionowana i wydamy ponownie tę samą decyzję – powiedziała rzecznik”.

21 W dniu 13 grudnia 2000 r. Komisja wydała decyzję 2003/7/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 82 [WE] (COMP/33.133 – D: Węglan sodu – ICI) (Dz.U. 2003, L 10, s. 33, zwaną dalej „zaskarżoną decyzją”).

22 Tego samego dnia Komisja wydała również następujące decyzje: 2003/5/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 81 [WE] (COMP/33.133 – B: Węglan sodu – Solvay, CFK) (Dz.U. 2003, L 10, s. 1) oraz 2003/6/WE dotyczącą postępowania na podstawie art. 82 [WE] (COMP/33.133 – C: Węglan sodu – Solvay) (Dz.U. 2003, L 10, s. 10).

23 Sentencja zaskarżonej decyzji ma następujące brzmienie:

„Artykuł pierwszy

[Skarżąca] naruszyła postanowienia [82 WE] w okresie od około 1983 r. do końca 1989 r. poprzez zachowanie zmierzające do wykluczenia lub bardzo silnego ograniczenia konkurencji i polegające na:

a) przyznawaniu znacznych rabatów i innych zachęt finansowych w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży w taki sposób, […] żeby klient zaopatrywał się u [skarżącej] celem pokrycia całości lub większej części swego zapotrzebowania;

b) zawieraniu z klientami porozumień zobowiązujących ich do zaopatrywania się u [skarżącej] celem pokrycia całości lub bardzo dużej części ich zapotrzebowania lub ograniczania zakupów u konkurencji do konkretnej ilości;

c) w jednym przynajmniej przypadku na uzależnieniu przyznania rabatów i innych zachęt finansowych od wyrażenia przez klienta zgody, że będzie się zaopatrywał u [skarżącej] celem pokrycia całości swego zapotrzebowania.

Artykuł 2

W związku z określonym w art. 1 naruszeniem na [skarżącą] nałożono grzywnę w wysokości 10 mln ECU.

[…]”.

24 Zaskarżona decyzja jest sformułowana praktycznie w identyczny sposób co decyzja 91/300. Komisja wprowadziła jedynie kilka zmian o charakterze redakcyjnym i dodała nową część zatytułowaną „Postępowanie przed Sądem Pierwszej Instancji i Trybunałem Sprawiedliwości”.

25 W tej nowej części zaskarżonej decyzji Komisja, powołując się na wyrok Sądu z dnia 20 kwietnia 1999 r. w sprawach połączonych od T‑305/94 do T‑307/94, od T‑313/94 do T‑316/94, T‑318/94, T‑325/94, T‑328/94, T‑329/94 i T‑335/94 Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑931, zwany dalej „wyrokiem Sądu w sprawie PCV II”, uznała, że „miała prawo, nie wszczynając nowego postępowania administracyjnego, ponownie wydać decyzję, której nieważność stwierdzono ze względu na uchybienia czysto proceduralne”, oraz że nie była „zobowiązana do przeprowadzania ponownego przesłuchania, skoro tekst nowej decyzji nie [zawiera] innych zarzutów niż te sformułowane w pierwszej decyzji” (motyw 164).

26 Komisja stwierdziła również w zaskarżonej decyzji, że termin przedawnienia powinien ulec przedłużeniu o okres, w którym skarga przeciwko decyzji 91/300 była przedmiotem postępowania przed Sądem i Trybunałem, stosownie do art. 3 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2988/74 z dnia 26 listopada 1974 r. dotyczącego okresów przedawnień w postępowaniach i wykonywaniu sankcji zgodnie z regułami Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej dotyczącymi transportu i konkurencji (Dz.U. L 319, s. 1) (motywy 169 i 170). Dlatego też, uwzględniając okoliczności niniejszej sprawy, Komisja uznała, że miała czas na wydanie nowej decyzji do końca 2003 r. (motyw 172). Poza tym Komisja wskazała, że nie doszło do naruszenia prawa do obrony, skoro decyzja została wydana w rozsądnym terminie (motyw 164).

27 Jeśli chodzi o samo naruszenie, Komisja wskazała w zaskarżonej decyzji, że „rynkiem produktu i rynkiem geograficznym”, w odniesieniu do którego należy oceniać siłę ekonomiczną skarżącej, jest „rynek sody w Zjednoczonym Królestwie” (motyw 125).

28 Aby ocenić siłę rynkową skarżącej na potrzeby niniejszej sprawy, Komisja podniosła, że zazwyczaj udział skarżącej w rynku właściwym przekraczał w całym rozpatrywanym okresie 90%, co samo w sobie stanowi przesłankę jej znacznej siły rynkowej (motyw 127). Następnie zbadała ona mające znaczenie dla sprawy czynniki ekonomicznie i doszła w zaskarżonej decyzji do wniosku, że skarżąca zajmowała pozycję dominującą w rozumieniu art. 82 w sposób ciągły (motywy 128?136).

29 W odniesieniu do nadużycia pozycji dominującej Komisja w zaskarżonej decyzji wskazała, że skarżąca ustanowiła „praktykę polegającą na związaniu” swych klientów za pomocą szeregu mechanizmów, z których wszystkie miały za cel wykluczenie (motyw 138). W tym względzie w motywie 139 zaskarżonej decyzji wyjaśnia ona, że rabaty przyznawane w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży miały na celu wykluczenie skutecznej konkurencji za pomocą następujących środków:

– zachęcania konsumentów do kupna u skarżącej wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości, w którą mogliby oni zaopatrzyć się od innego dostawcy;

– ograniczenia lub zneutralizowania wpływu wywieranego przez General Chemical na konkurencję poprzez zachowanie swej pozycji na rynku, w kategoriach cen, ilości i klientów, w granicach zapewniających utrzymanie rzeczywistego monopolu skarżącej;

– wyeliminowanie Brenntag z rynku lub co najmniej zmniejszenie do minimum wywieranego przez nią wpływu na konkurencję;

– ograniczenia do minimum ryzyka zwracania się przez klientów do innych źródeł zaopatrzenia;

– utrzymania lub umocnienia monopolu skarżącej na rynku sody w Zjednoczonym Królestwie.

30 Ponadto w pkt 147 zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła, że „porozumienia zawierane przez [skarżącą] z jej największymi klientami skutkowały tym, iż ci klienci byli związani w odniesieniu do prawie całego swego zapotrzebowania (a w jednym przynajmniej przypadku ? w odniesieniu do całego zapotrzebowania), podczas gdy wpływ na konkurencję wywierany przez innych dostawców był ograniczony do minimum”.

31 W zaskarżonej decyzji Komisja wyjaśniła również, że inne zachęty finansowe powodowały konsolidację zajmowanej przez skarżącą pozycji dominującej w sposób niezgodny z pojęciem konkurencji wynikającym z art. 82 WE (motyw 149).

32 W odniesieniu do wpływu na handel między państwami członkowskimi w zaskarżonej decyzji Komisja wskazała, że choć środki podjęte przez skarżącą w celu zapewnienia sobie utrzymania pozycji dominującej i rzeczywistego monopolu na rynku Zjednoczonego Królestwa dotyczyły w pierwszej kolejności raczej bezpośredniej konkurencji poza Wspólnotą (Stany Zjednoczone i Polska) niż innych producentów wspólnotowych, to rabaty przyznawane w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży i inne mające na celu wykluczenie konkurencji mechanizmy powinny być badane w szerszym kontekście zjawiska wprowadzania szczelnych barier między rynkami krajowymi we Wspólnocie. W tym względzie wyjaśniła ona, że skarżąca była w szczególności zainteresowana tym, aby General Chemical pozostała na rozpatrywanym rynku jako inne źródło zaopatrzenia i że jeśli spółka ta musiałaby całkowicie opuścić ten rynek, konsumenci mogli zostać zachęceni do poszukiwania innych źródeł zaopatrzenia, być może tańszych, w kontynentalnej Europie Zachodniej. Podniosła ona ponadto, że utrzymanie i umocnienie pozycji dominującej w Zjednoczonym Królestwie wywiera wpływ na całą strukturę konkurencji na wspólnym rynku i gwarantuje utrzymanie status quo opartego na wprowadzeniu barier między rynkami (motywy 151?154).

33 Komisja wyjaśniła w zaskarżonej decyzji, że popełnione naruszenia były szczególnie poważne ze względu na to, iż „stanowiły one część polityki prowadzonej celowo, aby skonsolidować kontrolę sprawowaną przez skarżącą nad [rynkiem sody w Zjednoczonym Królestwie] w sposób całkowicie sprzeczny z podstawowymi celami traktatowymi” oraz „miały one w szczególności na celu ograniczenie działalności prowadzonej przez określonych konkurentów lub wywarcie na nią negatywnego wpływu” (motyw 156).

34 Komisja w zaskarżonej decyzji wskazała ponadto, że naruszenie rozpoczęło się około 1983 r. i że było ono kontynuowane co najmniej do końca 1989 r. Wyjaśniła ona wreszcie, że wzięła pod uwagę fakt, iż skarżąca, począwszy od dnia 1 stycznia 1990 r., zaprzestała stosowania systemu rabatów przyznawanych w odniesieniu do wyrażonej w tonach dodatkowej wielkości sprzedaży (motywy 160, 161).

35 W pismach z dnia 18 stycznia, 26 stycznia i 8 lutego 2001 r. skarżąca wniosła o przyznanie jej dostępu do znajdujących się w posiadaniu Komisji akt sprawy. Pismem z dnia 14 lutego 2001 r. Komisja odrzuciła ten wniosek.

Postępowanie

36 Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 20 marca 2001 r. skarżąca wniosła niniejszą skargę.

37 W skardze tej skarżąca zwróciła się do Sądu w szczególności o nakazanie Komisji przedstawienia dokumentów znajdujących się w aktach sprawy COMP/33.133.

38 W dniu 4 maja 2001 r. sprawa została przydzielona czwartej izbie Sądu i wyznaczono dla niej sędziego sprawozdawcę.

39 Po uzyskaniu zezwolenia Sądu skarżąca i Komisja odpowiednio w dniach 18 grudnia i 23 grudnia 2002 r. przedstawiły swoje uwagi w przedmiocie wniosków, jakie dla niniejszej sprawy miałyby wynikać z wyroku Trybunału z dnia 15 października 2002 r. w sprawach połączonych C‑238/99 P, C‑244/99 P, C‑245/99 P, C‑247/99 P, od C‑250/99 P do C‑252/99 P i C‑254/99 P Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑8375, zwanego dalej „wyrokiem Trybunału w sprawie PCV II”). W tych uwagach skarżąca poinformowała Komisję o wycofaniu przez nią zarzutu naruszenia zasady non bis in idem.

40 Ponieważ z dniem 1 października 2003 r. zmienił się skład izb Sądu, a sędzia sprawozdawca został przydzielony do pierwszej izby, niniejsza sprawa została przekazana tej właśnie izbie w dniu 8 października 2003 r.

41 Ponieważ z dniem 13 września 2004 r. zmienił się skład izb Sądu, a sędzia sprawozdawca został przydzielony do czwartej izby w jej nowym składzie, niniejsza sprawa została przekazana tej właśnie izbie w dniu 19 października 2004 r.

42 W dniu 11 stycznia 2005 r. Sąd wezwał Komisję do złożenia w sekretariacie szczegółowej listy wszystkich dokumentów składających się na akta sprawy w postępowaniu administracyjnym. Lista ta miała zawierać dokładne oznaczenia pozwalające na zidentyfikowanie autora, charakteru i treści każdego dokumentu. Zażądał on również od Komisji wskazania, które z dokumentów udostępniono skarżącej, oraz wyjaśnienia w odpowiednim przypadku przyczyn, które w jej przekonaniu przemawiały przeciwko ich ujawnieniu.

43 Pismem z dnia 28 stycznia 2005 r. Komisja złożyła w sekretariacie zażądaną przez Sąd szczegółową listę i wskazała, że dokumenty, do których skarżąca mogła mieć dostęp w trakcie postępowania administracyjnego, są właśnie tymi dokumentami, na których Komisja oparła się w celu uzasadnienia postawionych zarzutów i które zostały załączone do pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Wskazała ona także, że: „niestety musi ona poinformować Sąd, że w dniu dzisiejszym okazało się, iż niewątpliwie wskutek szeregu przeprowadzek, które miały miejsce w ciągu ostatniej dekady, i pomimo pogłębionych poszukiwań, nie jest możliwe odnalezienie kilku dokumentów” i że w swym przekonaniu jest ona zobowiązana niezwłocznie powiadomić Sąd i skarżącą, iż „choć lista załączona do […] uwag zawiera wykaz wszystkich posiadanych przez nią dokumentów, nie obejmuje on jednak brakujących dokumentów”. W opinii Komisji w trakcie postępowania przeprowadzonego w 1990 r. uwzględniono mające zastosowanie orzecznictwo dotyczące prawa dostępu do akt sprawy. Dodała ona, że nic na tym etapie postępowania nie wskazywało na to, że w aktach sprawy znajdują się dokumenty mogące mieć rzeczywisty wpływ na wydanie decyzji 91/300, nawet z uwzględnieniem rozwoju orzecznictwa po 1990 r.

44 Pismem z dnia 13 kwietnia 2005 r. Sąd wezwał skarżącą do wskazania tych spośród wymienionych na szczegółowej liście dokumentów, których nie przekazano jej w toku postępowania administracyjnego i które, jej zdaniem, mogły zawierać informacje przydatne do jej obrony.

45 W piśmie z dnia 9 maja 2005 r. skarżąca podkreśliła, że pewne brakujące dokumenty byłyby przydatne do jej obrony. Wskazała ona również wśród dokumentów wyszczególnionych na liście te, które wydawały jej się przydatne do jej obrony i z którymi chciała się zapoznać. Jej zdaniem dokumenty te pozwoliłyby jej poszerzyć argumentację dotyczącą określenia właściwego rynku geograficznego, istnienia pozycji dominującej, nadużywania pozycji dominującej oraz wpływu na handel między państwami członkowskimi.

46 Pismem z dnia 7 czerwca 2005 r. Sąd wezwał Komisję do złożenia w jego sekretariacie składających się na administracyjne akta sprawy dokumentów zawartych w następujących grupach tematycznych dokumentów: 2–38, 50–59 i 60–65, z wyjątkiem dokumentów wewnętrznych. Komisja została także wezwana do złożenia – zamiast dokumentów zawierających tajemnice handlowe, informacji, które zostały podane do jej wiadomości podczas postępowania administracyjnego z zastrzeżeniem ich poufności oraz innych informacji poufnych – ich wersji jawnych lub ich jawnych streszczeń. Została ona ponadto wezwana do przedstawienia całościowej, obejmującej poufne elementy wersji ww. dokumentów w celu sprawdzenia tego, czy mają one rzeczywiście poufny charakter.

47 W dniu 21 czerwca 2005 r. Komisja zwróciła się do Sądu o danie jej ze względu na obszerność dokumentów możliwości złożenia tylko jednego ich oryginału, do którego zostałaby dołączona płyta CD. Wniosek ten został uwzględniony w dniu 4 lipca 2005 r.

48 Pismem z dnia 20 lipca 2005 r. Komisja złożyła w sekretariacie żądane przez Sąd dokumenty. Sekretariat następnie przesłał skarżącej złożone przez Komisję płyty CD.

49 W dniu 13 października 2005 r. skarżąca przedstawiła swe uwagi w kwestii przydatności do jej obrony dokumentów składających się na administracyjne akta sprawy. W dniu 26 października 2007 r. Komisja odpowiedziała na uwagi skarżącej.

50 W związku z zakończeniem sprawowania funkcji przez pierwotnie wyznaczonego sędziego sprawozdawcę prezes Sądu wyznaczył, decyzją z dnia 22 czerwca 2006 r., nowego sędziego sprawozdawcę.

51 Wskutek zmiany składu izb Sądu z dniem 25 września 2007 r. sędzia sprawozdawca został przydzielony do szóstej izby, której w związku z tym w dniu 8 listopada 2007 r. przekazano niniejszą sprawę.

52 Ze względu na to, że sędzia T. Tchipev nie mógł uczestniczyć w obradach, prezes Sądu wyznaczył w dniu 13 lutego 2008 r., na podstawie art. 32 § 3 regulaminu Sądu, sędziego A. Dittricha w celu uzupełnienia składu izby.

53 Na podstawie sprawozdania sędziego sprawozdawcy Sąd (szósta izba) zdecydował o otwarciu procedury ustnej i, w ramach środków organizacji postępowania przewidzianych w art. 64 regulaminu postępowania przed Sądem, zadał skarżącej i Komisji pytania na piśmie. Skarżąca i Komisja odpowiedziały na nie w przewidzianym terminie.

54 Na rozprawie w dniach 26 i 27 czerwca 2008 r. wysłuchano wystąpień stron i ich odpowiedzi na pytania zadane ustnie przez Sąd.

55 W trakcie tej rozprawy Sąd zezwolił skarżącej na przedstawienie uwag dotyczących odpowiedzi udzielonych przez Komisję na piśmie w dniu 16 czerwca 2008 r. Skarżąca przedstawiła swe uwagi w dniu 9 lipca 2008 r., a Komisja ustosunkowała się do nich w dniu 3 września 2008 r.

Żądania stron

56 Skarżąca wnosi do Sądu o:

– uznanie skargi za dopuszczalną;

– stwierdzenie, że ze względu na upływ czasu Komisja nie była właściwa do wydania zaskarżonej decyzji, lub tytułem żądania ewentualnego, stwierdzenie, że Komisja nie była właściwa do nałożenia na nią grzywny;

– stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji;

– uchylenie grzywny nałożonej w art. 2 zaskarżonej decyzji lub obniżenie jej kwoty;

– nakazanie Komisji przedstawienia wszystkich dokumentów wewnętrznych związanych z przyjęciem zaskarżonej decyzji, a w szczególności protokołu z posiedzenia kolegium komisarzy oraz załączonych doń dokumentów, jak również przedłożonych przy tej okazji kolegium komisarzy dokumentów;

– nakazanie Komisji przedstawienia dokumentów znajdujących się w jej aktach sprawy COMP/33.133;

– obciążenie Komisji kosztami postępowania, w tym także obejmującymi naliczone odsetki kosztów ustanowionych przez skarżącą gwarancji związanych z nałożoną w zaskarżonej decyzji grzywną.

57 Komisja wnosi do Sądu:

– oddalenie skargi jako bezzasadnej;

– oddalenie wniesionego przez skarżącą wniosku o przyznanie jej dostępu do akt sprawy;

– uznanie za niedopuszczalny wniosku o wydanie specjalnego postanowienia nakazującego jej zapłatę poniesionych przez skarżącą kosztów, w tym także obejmujących naliczone odsetki kosztów poniesionych w związku z ustanowieniem jakiejkolwiek wypłaconej w związku z grzywną gwarancji lub, w każdym razie, oddalenie go jako bezzasadnego;

– obciążenie skarżącej kosztami postępowania.

Co do prawa

58 Żądania skarżącej dotyczą przede wszystkim stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji oraz, tytułem ewentualnym, uchylenia nałożonej w tej decyzji grzywny lub obniżenia jej kwoty.

1. W przedmiocie żądań dotyczących stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji

59 Wnosząc o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji, skarżąca podnosi w istocie sześć zarzutów. Są one oparte po pierwsze na braku właściwości Komisji do wydania zaskarżonej decyzji, po drugie – na naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych, po trzecie – na dokonaniu niewłaściwej oceny rozpatrywanego rynku, po czwarte – na braku pozycji dominującej, po piąte – na braku nadużycia pozycji dominującej i po szóste – na braku wpływu na handel między państwami członkowskimi.

W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na braku właściwości Komisji do wydania zaskarżonej decyzji

60 Zarzut pierwszy składa się z dwóch części dotyczących odpowiednio błędnego zastosowania zasad rządzących instytucją przedawnienia oraz naruszenia zasady rozsądnego terminu.

– W przedmiocie części pierwszej, opartej na błędnym zastosowaniu zasad rządzących instytucją przedawnienia





– Argumenty stron

61 Skarżąca zauważa, że nawet jeśli termin przedawnienia ustanowiony w rozporządzeniu Rady nr 2988/74 znajduje zastosowanie jedynie do tej części zaskarżonej decyzji, w której nałożono na nią grzywnę, chodzi tu tym niemniej o bardzo istotną część tej decyzji.

62 W opinii skarżącej art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 nie skutkuje przedłużeniem terminu przedawnienia w zakresie dotyczącym postępowania sądowego mającego za przedmiot końcową decyzję Komisji. Jej zdaniem bowiem bieg przedawnienia zostaje zawieszony jedynie w przypadku wydania decyzji w trakcie postępowania administracyjnego, czyli zastosowania środków organizacji postępowania, w tym także skierowania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów czy zastosowania środków na podstawie ustanowionych w rozporządzeniu nr 17 i mających ogólny charakter uprawnień w zakresie prowadzenia dochodzeń. Przyjęta przez Komisję w zaskarżonej decyzji wykładnia art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 jest zdaniem skarżącej sprzeczna z jego literą. W jej opinii Komisja błędnie zinterpretowała zawarte w art. 1?3 rozporządzenia nr 2988/74 wyrażenie „w postępowaniach” i pominęła fakt, że jej końcowa decyzja powinna była zostać wydana przed upływem terminu przedawnienia. Ponadto zdaniem skarżącej dokonana przez Komisję wykładnia pozbawia sensu art. 2 ust. 3 rozporządzenia nr 2988/74 i świadczy o błędnym zrozumieniu struktury tego rozporządzenia ze względu na to, że kwestia skutków, jakie pociąga za sobą decyzja dla przedawnienia, została uregulowana w art. 4?6 tego rozporządzenia, a nie w jego art. 1?3. Taka wykładnia jest wreszcie zdaniem skarżącej sprzeczna z zasadą, zgodnie z którą, aby zapewnić pewność prawa, Komisja powinna zaprzestać prowadzenia postępowań w określonym terminie i wydać końcową decyzję w terminie stanowczym dziesięciu lat, począwszy od daty zakończenia naruszenia, chyba że Komisja nie mogła zakończyć prowadzonych przez siebie dochodzeń i postępowań ze względu na wniesione do sądu skargi przeciwko jej wstępnym decyzjom. W niniejszym przypadku zaś Komisja nie straciła możliwości dokończenia prowadzonych przez nią postępowań.

63 Zdaniem skarżącej podejście przyjęte w ww. w pkt 25 wyroku Sądu w sprawie PCV II jest niezgodne z twierdzeniem zawartym w pkt 1098 tego wyroku, zgodnie z którym celem art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 jest umożliwienie zawieszenia biegu przedawnienia, gdy Komisja – ze względu na niezależne od niej i obiektywne przyczyny – nie może podjąć działań. Skarga wniesiona przeciwko nakładającej grzywnę końcowej decyzji nie uniemożliwia bowiem Komisji działania, ponieważ ta decyzja końcowa jest w pełni wykonalna aż do momentu, gdy Sąd stwierdzi jej nieważność lub uzna ją za akt nieistniejący.

64 W każdym razie rozumowanie, zgodnie z którym Komisja nie miała możliwości działania, nie może w niniejszym przypadku znaleźć zastosowania w odniesieniu do odwołania wniesionego od ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II. Zdaniem skarżącej Komisja miała całkowitą swobodę ponownego wydania decyzji 91/300 natychmiast po ogłoszeniu ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II. Wynikający z wniesienia odwołania termin dodatkowy może zatem zostać całkowicie „przypisany” Komisji. Odwołanie to jest ponadto bezprzedmiotowe ze względu na wyrok Trybunału z dnia 15 czerwca 1994 r. w sprawie C‑137/92 P Komisja przeciwko BASF i in., Rec. s. I‑2555 oraz zamiar ponownego wydania przez Komisję decyzji 91/300. Komisja nie może zatem skorzystać z własnego „błędu proceduralnego” oraz spowodowanego przez nią samą pięcioletniego opóźnienia.

65 Reasumując, należy stwierdzić, że dokonana przez Komisję wykładnia jest sprzeczna z art. 60 statutu Trybunału Sprawiedliwości, zgodnie z którym odwołanie nie ma skutku zawieszającego. Zdaniem skarżącej, nawet jeśli należy uwzględnić czas trwania toczącego się przed Sądem postępowania, bieg przedawnienia został zawieszony jedynie na okres czterech lat, miesiąca i piętnastu dni. Komisja powinna była zatem wydać ponownie decyzję 91/300 przed kwietniem 1999 r.

66 Ponadto z art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 wynika, że w przypadku wniesienia odwołania przedmiotem postępowania nie jest decyzja Komisji, lecz wyrok Sądu.

67 Ponadto ww. w pkt 25 wyrok w sprawie PCV II nie dotyczył w szczególności kwestii tego, czy w kontekście zawieszenia biegu przedawnienia należy brać pod uwagę odwołanie, a to ze względu na to, że w sprawie, w której wydano ten wyrok, Komisja musiała jedynie wykazać, czy czas trwania toczącego się przed Sądem postępowania zawiesza bieg przedawnienia. Uwagi Sądu dotyczące skutków, jakie wniesienie odwołania pociąga dla zawieszenia biegu przedawnienia, stanowią zatem jedynie obiter dicta.

68 Skarżąca dodaje, że decyzja wydana przez Komisję z naruszeniem jej własnego regulaminu wewnętrznego nie może skutkować przedłużeniem okresu przedawnienia. Jej zdaniem Komisja nie uwierzytelniła bowiem prawidłowo decyzji 91/300. Wydanie tej decyzji nie może zatem skutkować rozszerzeniem przysługujących Komisji uprawnień do nałożenia grzywien poza ustanowiony w rozporządzeniu nr 2988/74 zwykły termin przedawnienia. Byłoby to bowiem sprzeczne z zasadą, zgodnie z którą strona nie może obrócić na swą korzyść swego własnego błędu, oraz z prawem naturalnym. Opóźnienie było zaś spowodowane wyłącznie działaniem Komisji i instytucja ta nie powinna w każdym razie usiłować obrócić na swoją korzyść art. 3 rozporządzenia nr 2988/74.

69 Wreszcie przyjęta w ww. w pkt 25 wyroku Sądu w sprawie PCV II wykładnia art. 2 i 3 rozporządzenia nr 2988/74 umożliwia Komisji wydawanie szeregu następujących po sobie decyzji aż do połowy XXI wieku. Wykładnia taka jest zatem sprzeczna z prawem ze względu na to, że naruszała ona prawo do bycia osądzonym w rozsądnym terminie.

70 Komisja kwestionuje argumenty podnoszone przez skarżącą.

– Ocena Sądu

71 Tytułem wstępu należy podkreślić, że rozporządzenie nr 2988/74 wprowadziło wyczerpujące unormowanie określające szczegółowo terminy, w których Komisja jest uprawniona, nie naruszając podstawowego wymogu pewności prawa, do nakładania grzywien na przedsiębiorstwa, których dotyczą postępowania w sprawie stosowania wspólnotowych reguł konkurencji (wyroki Sądu z dnia 19 marca 2003 r. w sprawie T‑213/00 CMA CGM i in. przeciwko Komisji, Rec. s. II‑913, pkt 324; z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie T‑410/03 Hoechst przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑881, pkt 223).

72 Tak więc zgodnie z art. 1 ust. 1 lit. b) i art. 1 ust. 2 rozporządzenia nr 2988/74, jak również art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia, przedawnienie w zakresie postępowań następuje wówczas, gdy Komisja nie nałożyła grzywny lub kary w ciągu pięciu lat od rozpoczęcia biegu przedawnienia, chyba że w tym czasie podjęto czynność przerywającą bieg tego terminu, lub najpóźniej w ciągu dziesięciu lat od rozpoczęcia tego samego biegu przedawnienia, jeśli podjęto czynności przerywające bieg tego przedawnienia. Jednak na podstawie art. 2 ust. 3 tego rozporządzenia tak opisany termin przedawnienia zostaje przedłużony o okres, w którym bieg przedawnienia ulega zawieszeniu zgodnie z jego art. 3 (ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 140).

73 Zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 bieg przedawnienia w zakresie postępowań ulega zawieszeniu na okres, w którym decyzja Komisji jest przedmiotem postępowania zawisłego przed Trybunałem Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich.

74 Zawarte w art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 nawiązanie do „postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich” dotyczy od czasu utworzenia Sądu przede wszystkim postępowania toczącego się przed nim, ponieważ do jego właściwości należą środki polegające na wymierzeniu kary lub grzywny w dziedzinie prawa konkurencji.

75 W niniejszym przypadku skarżąca nie kwestionuje tego, że z zastrzeżeniem kwestii zawieszenia biegu przedawnienia na podstawie art. 3 rozporządzenia nr 2988/74, pięcioletni okres przedawnienia upłynął w 1995 r.

76 W tej sytuacji należy jedynie zbadać, czy w zastosowaniu art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 Komisja miała prawo wydać zaskarżoną decyzję w dniu 13 grudnia 2000 r.

77 W tym względzie z pkt 157 ww. w pkt 39 wyroku Trybunału w sprawie PCV II wynika, że zgodnie z art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 bieg przedawnienia ulega zawieszeniu dopóty, dopóki dana decyzja jest przedmiotem postępowania zawisłego „przed Sądem i Trybunałem”. W niniejszym przypadku zaś bieg przedawnienia uległ zawieszeniu na cały czas postępowania przed Sądem oraz na cały czas postępowania odwoławczego przed Trybunałem i nie zachodzi potrzeba wydawania rozstrzygnięcia w kwestii okresu między ogłoszeniem wyroku Sądu a wniesieniem odwołania do Trybunału.

78 Wskutek zaś wniesienia przez skarżącą do Sądu skargi w dniu 14 maja 1991 r., wydania przez Sąd wyroku w dniu 29 czerwca 1995 r., następnie wniesienia przez Komisję odwołania do Trybunału w dniu 30 sierpnia 1995 r. i wydania przez ten ostatni wyroku w dniu 6 kwietnia 2000 r. bieg przedawnienia został zawieszony na minimalny okres ośmiu lat, ośmiu miesięcy i dwudziestu dwóch dni, jak słusznie podniosła Komisja w motywie 171 zaskarżonej decyzji.

79 W następstwie tego zawieszenia biegu przedawnienia nie doszło zatem w niniejszym przypadku do upłynięcia pięcioletniego okresu w czasie od momentu zakończenia rozpatrywanego naruszenia lub od jakiegokolwiek przerwania biegu przedawnienia aż do wydania zaskarżonej decyzji w dniu 13 grudnia 2000 r.

80 Zaskarżona decyzja została zatem wydana z uwzględnieniem ustanowionych w rozporządzeniu nr 2988/74 zasad rządzących instytucją przedawnienia.

81 Żaden z argumentów wysuwanych przez skarżącą nie może podważyć tego stwierdzenia.

82 Po pierwsze, z brzmienia art. 2 i 3 rozporządzenia nr 2988/74 w żaden sposób nie wynika, że wspomniana w art. 3 „decyzja Komisji” będąca przedmiotem postępowania przed sądem skutkującego zawieszeniem biegu przedawnienia w zakresie postępowań może być tylko jednym z wspomnianych w art. 2 aktów przerywających bieg przedawnienia, czy że ten wykaz jest zamknięty (ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 141). Ten art. 3 chroni bowiem Komisję przed skutkami przedawnienia w sytuacjach, gdy musi ona czekać na orzeczenie sądu wspólnotowego w ramach postępowań, których przebieg nie zależy od niej, zanim zostanie ustalone, czy zaskarżony akt jest zgodny lub niezgodny z prawem. Artykuł 3 dotyczy zatem sytuacji, w których bezczynność instytucji nie wynika z braku staranności. Sytuacje takie zaś zachodzą zarówno w przypadku wniesienia skargi przeciwko zaskarżalnym aktom przerywającym bieg przedawnienia, które zostały wyliczone w art. 2 rozporządzenia nr 2988/74, jak i w przypadku wniesienia skargi na decyzję nakładającą grzywnę lub inny rodzaj kary. W tych okolicznościach zarówno brzmienie art. 3, jak i jego cel odnoszą się jednocześnie do skarg na zaskarżalne akty, o których mowa w art. 2, jak i do skarg skierowanych przeciwko wydanym przez Komisję decyzjom końcowym. Co za tym idzie, skarga skierowana przeciwko nakładającej kary decyzji końcowej zawiesza bieg przedawnienia w zakresie postępowań do momentu, w którym Sąd Unii Europejskiej wyda ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie tej skargi (ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 144?147).

83 Po drugie, skarżąca twierdzi, że wniesienie skargi przeciwko nakładającej grzywny decyzji w żaden sposób nie stoi na przeszkodzie wydaniu przez Komisję tego typu decyzji. Z ewentualnego przyjęcia takiej wykładni wynika jednak, że instytucja wycofuje podważaną decyzję po to, aby zastąpić ją inną decyzją, uwzględniającą treść zastrzeżeń. Przyjęcie takiej wykładni sprowadzałoby się do odmowy Komisji nawet prawa o zwrócenie się w odpowiednim przypadku do Sądu Unii Europejskiej o stwierdzenie zgodności zaskarżonej decyzji z prawem (zob. podobnie ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 149).

84 Po trzecie, nie może utrzymać się argument skarżącej, zgodnie z którym decyzja w przedmiocie grzywien jest w pełni wykonalna aż do momentu, gdy Sąd Unii Europejskiej stwierdzi jej nieważność. Akty wykonawcze decyzji nakładającej karę za naruszenie nie mogą z definicji być uznane za akty dotyczące dochodzenia w sprawie naruszenia lub postępowania w jego sprawie. Akty takie, których zgodność z prawem jest ponadto uzależniona od zgodności z prawem decyzji stanowiącej przedmiot skargi, nie mogą zatem w żaden sposób przerywać biegu przedawnienia w zakresie postępowań w przypadku stwierdzenia nieważności zaskarżonej przez sądem decyzji (zob. podobnie ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 150).

85 Po czwarte, należy podnieść, że art. 60 statutu Trybunału Sprawiedliwości i art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 mają różny zakres stosowania. Fakt, iż odwołanie nie ma skutku zawieszającego, nie może pozbawiać skuteczności art. 3 rozporządzenia nr 2988/74, który dotyczy sytuacji, w których Komisja jest zmuszona czekać na orzeczenie sądu wspólnotowego. Teza skarżącej, że Komisja nie powinna brać pod uwagę okresu, w którym odwołanie było przedmiotem postępowania zawisłego przed Trybunałem, nie może więc zostać uwzględniona, gdyż pozbawia ona wyrok Trybunału dotyczący odwołania racji bytu i skuteczności.

86 Po piąte, skarżąca nie może twierdzić, że wskutek stwierdzenia nieważności decyzji 91/300 ze względu na braki w jej uwierzytelnieniu Komisja nie może skorzystać ze swego własnego błędu, nakładając grzywnę po upływie określonego w rozporządzeniu nr 2988/74 pięcioletniego okresu przedawnienia. Stwierdzenie nieważności wydanego przez Komisję aktu należy przypisać wyłącznie Komisji w tym znaczeniu, że daje ono wyraz popełnionego przez tę instytucję błędu. Wyłączenie zatem zawieszenia biegu przedawnienia w sytuacji, gdy efektem skargi jest stwierdzenie popełnienia błędu, który może zostać przypisany Komisji, pozbawia art. 3 rozporządzenia wszelkiego sensu. Zawieszenie jest uzasadnione samą już tylko okolicznością, że skarga jest zawisła przed Sądem czy Trybunałem, a nie ? wnioskami, do których sądy te dochodzą w wydanych przez siebie wyrokach (zob. podobnie ww. w pkt 39 wyrok w sprawie PCV II, pkt 153).

87 Po szóste, celem wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności jest doprowadzenie do zbadania przez Sąd, czy zaskarżony akt jest zgodny lub niezgodny z prawem (zob. podobnie ww. w pkt 39 wyrok w sprawie PCV II, pkt 144).

88 Po siódme, z proponowaną przez skarżącą wykładnią art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 wiążą się poważne problemy praktyczne. Jeśli bowiem po stwierdzeniu przez Sąd nieważności decyzji Komisja powinna wydać nową decyzję, nie czekając na wyrok Trybunału, to istnieje ryzyko, że gdyby Trybunał uchylił wyrok Sądu, to w tym samym czasie współistniałyby dwie decyzje dotyczące tej samej kwestii.

89 Po ósme, wymaganie, by Komisja – przed ustaleniem, czy pierwotna decyzja jest, czy też nie jest, niezgodna z prawem – wydała nową decyzję tylko po to, by uniknąć upływu terminu przedawnienia, jest sprzeczne z wymogami ekonomii postępowania administracyjnego.

90 Z powyższego wynika, że część pierwszą zarzutu pierwszego należy oddalić.

W przedmiocie części drugiej, opartej na naruszeniu zasady rozsądnego terminu

– Argumenty uczestników postępowania

91 Skarżąca twierdzi, że niezależnie od kwestii związanych z przedawnieniem, upływ czasu od momentu zarzucanych naruszeń ma wpływ na przysługujące Komisji uprawnienia do wydania zaskarżonej decyzji jako całości, a nie tylko ? jej części dotyczącej grzywien.

92 Powołując się na pkt 121 ww. w pkt 25 wyroku Sądu w sprawie PCV II oraz na zasadę rozsądnego terminu, skarżąca twierdzi, że należy zbadać, czy po przeprowadzeniu postępowań administracyjnych z zakresu konkurencji Komisja wydała zaskarżoną decyzję w rozsądnym terminie.

93 W opinii skarżącej można przypuszczać, że Komisja naruszyła zasadę rozsądnego terminu, skoro od wszczęcia dochodzenia w sprawie do wydania zaskarżonej decyzji upłynęło ponad jedenaście lat i pół roku.

94 Skarżąca zauważa, że choć postępowania przed Sądem i Trybunałem trwały łącznie 105 miesięcy, Komisja poświęciła na wydanie swej decyzji 35 miesięcy, wliczając w to dziewięć miesięcy między wydaniem ww. w pkt 19 wyroku w sprawie Komisja przeciwko ICI a wydaniem zaskarżonej decyzji. Zgodne ponadto z prawem jest uwzględnienie czasu trwania postępowania przed sądem, zwłaszcza jeśli to postępowanie dotyczyło innej decyzji i poprzedzało wydanie zaskarżonej decyzji.

95 W opinii skarżącej w szczególności nie do przyjęcia jest uwzględnienie czasu trwania postępowania odwoławczego przed Trybunałem. Po wydaniu ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II oraz ww. w pkt 64 wyroku w sprawie Komisja przeciwko BASF i in. Komisja była świadoma tego, że decyzja 91/300 ma braki związane z uwierzytelnieniem. Jeśli Komisja miała zamiar wydać nową decyzję, powinna była uczynić to na tym etapie postępowania, zamiast wnosić do Trybunału odwołanie, co spowodowało opóźnienie wydania tej decyzji o pięć i pół roku.

96 Powołując się na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 27 września 1997 r. w sprawie Garyfallou AEBE przeciwko Grecji (Recueil des arrêts et décisions 1997‑V, s. 1821), skarżąca twierdzi, że aby stwierdzić, czy sprawa została rozstrzygnięta w rozsądnym terminie, konieczne jest zbadanie dotyczącego jej postępowania jako całości.

97 Skarżąca twierdzi ponadto, że upływ czasu od momentu zarzucanych naruszeń uniemożliwia skorzystanie w pełni z przysługującego jej prawa do obrony. Podnosi ona przede wszystkim, że w dniu 6 października 1991 r. sprzedała wydział zajmujący się wytwarzaniem węglanu sodu niezależnemu nabywcy i nie prowadzi już działalności na rynku węglanu sodu w Zjednoczonym Królestwie. Następnie twierdzi ona, że jej pracownicy, którzy w swoim czasie zajmowali się tą sprawą, opuścili już przedsiębiorstwo i nie mogą udzielić jej koniecznej pomocy. Ponadto upływ czasu od momentu zarzucanych naruszeń zwiększa jej szkodę o charakterze finansowym, zwiększając przykładowo koszty poniesione w celu zapewnienia zapłaty kosztów lub odsetek za zwłokę. W każdym razie ww. w pkt 25 wyrok Sądu w sprawie PCV II jest zdaniem skarżącej sprzeczny z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zgodnie z którym przyznanie ochrony ustanowionej w art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”), podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r., nie jest uzależnione od przedstawienia dowodu na to, że dany termin spowodował wyrządzenie faktycznej szkody interesom skarżącej. Naruszenie jednego z ustanowionych w EKPC podstawowych zobowiązań może skutkować jedynie stwierdzeniem nieważności zaskarżonej decyzji, a nie tylko zapłatą odszkodowania i odsetek.

98 Komisja kwestionuje argumenty podnoszone przez skarżącą.

– Ocena Sądu

99 Tytułem wstępu należy przypomnieć, że przestrzeganie zasady rozsądnego terminu jest wymagane w dziedzinie konkurencji zarówno w toku postępowań administracyjnych prowadzonych na podstawie rozporządzenia nr 17, mogących zakończyć się wymierzeniem przewidzianych w nim kar, jak i postępowania przed sądami (ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 179).

100 W pierwszej kolejności skarżąca podnosi, że czas trwania postępowania administracyjnego jako całości, czyli od wszczęcia dochodzenia do wydania zaskarżonej decyzji, przekroczył rozsądny termin.

101 Należy odrzucić ten argument.

102 Badając bowiem zarzut oparty na naruszeniu zasady rozsądnego terminu, należy dokonać rozróżnienia między postępowaniem administracyjnym a postępowaniem sądowym. Tak więc przy określaniu czasu trwania postępowania przed Komisją nie można brać pod uwagę okresu, w którym sąd badał zgodność z prawem decyzji 91/300 oraz ważność ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II (zobacz podobnie ww. w pkt 25 wyrok Sądu w sprawie PCV II, pkt 123).

103 W drugiej kolejności skarżąca kwestionuje czas trwania postępowania administracyjnego w okresie między ogłoszeniem ww. w pkt 19 wyroku w sprawie Komisja przeciwko ICI a wydaniem zaskarżonej decyzji.

104 Należy przypomnieć w tym względzie, że okres ten rozpoczął się w dniu 6 kwietnia 2000 r., czyli w dniu ogłoszenia ww. w pkt 19 wyroku w sprawie Komisja przeciwko ICI, a zakończył się w dniu 13 grudnia 2000 r. wraz z wydaniem zaskarżonej decyzji. Ten etap postępowania administracyjnego trwał więc osiem miesięcy i siedem dni.

105 W tym okresie Komisja dokonała w decyzji 91/300 jedynie formalnych zmian, w szczególności poprzez dodanie nowego fragmentu poświęconego „postępowaniom przed Sądem Pierwszej Instancji i Trybunałem Sprawiedliwości”, dotyczącego oceny przestrzegania terminów przedawnienia. Ponadto wydanie zaskarżonej decyzji nie zostało poprzedzone jakimikolwiek dodatkowymi czynnościami dochodzeniowymi, bowiem Komisja oparła się na wynikach dochodzenia prowadzonego dziesięć lat wcześniej. Trzeba jednak przyznać, że nawet w tych okolicznościach pewne kontrole i uzgodnienia w ramach samej instytucji mogą okazać się niezbędne, aby móc dojść do takiego rezultatu.

106 Z tej perspektywy nie można uważać, że okres ośmiu miesięcy i siedmiu dni, który upłynął między ogłoszeniem ww. w pkt 19 wyroku w sprawie Komisja przeciwko ICI a wydaniem zaskarżonej decyzji, nie był rozsądnym terminem.

107 W trzeciej kolejności skarżąca kwestionuje w istocie czas trwania postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem decyzji 91/300 (zob. pkt 94 powyżej).

108 Jeśli się nawet uwzględni okres trwania postępowania administracyjnego przed skierowaniem i po skierowaniu pisma w sprawie przedstawienia zarzutów (zob. podobnie wyrok Trybunału z dnia 21 września 2006 r. w sprawie C‑105/04 P Nederlandse Federatieve Vereniging voor de Groothandel op Elektrotechnisch Gebied przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑8725, pkt 51), należy uznać, że cały ten czas trwania postępowania administracyjnego nie jest zbyt długi, biorąc pod uwagę w szczególności kontrole dokonane od kwietnia 1989 r., żądania udzielenia informacji wystosowane później oraz wszczęcie postępowania z urzędu w dniu 19 lutego 1990 r. W tych okolicznościach za nierozsądny nie może zostać uznany ani okres około jedenastu miesięcy trwający od momentu przeprowadzenia przez Komisję kontroli w kwietniu 1989 r. do dnia wysłania pisma w sprawie przedstawienia zarzutów, ani czas trwania całego postępowania administracyjnego.

109 Dodać należy, że w każdym razie naruszenie zasady rozsądnego terminu uzasadniałoby stwierdzenie nieważności decyzji wydanej po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego w dziedzinie konkurencji tylko wtedy, gdy pociągałoby ono za sobą również naruszenie prawa do obrony przedsiębiorstwa, którego to postępowanie dotyczy. Gdy nie zostanie bowiem stwierdzone, że nadmierny upływ czasu wpłynął negatywnie na zdolność przedsiębiorstw, których dotyczy to postępowanie, do skutecznej obrony, brak przestrzegania zasady rozsądnego terminu pozostaje bez wpływu na ważność postępowania administracyjnego (zobacz podobnie ww. w pkt 25 wyrok Sądu w sprawie PCV II, pkt 122).

110 W tym względzie skarżąca twierdzi, że korzystanie przez nią z przysługujących praw do obrony było utrudnione, ponieważ ze względu na to, iż w dniu 6 października 1991 r. sprzedała ona wydział zajmujący się wytwarzaniem węglanu sodu niezależnemu nabywcy, nie prowadzi już działalności na rynku węglanu sodu w Zjednoczonym Królestwie; ponadto nie może ona skontaktować się ze swymi pracownikami, którzy w swoim czasie zajmowali się tą sprawą, gdyż ci opuścili już przedsiębiorstwo i nie mogą oni udzielić jej koniecznej pomocy.

111 Należy jednak stwierdzić, że Komisja nie prowadziła czynności dochodzeniowych w okresie od ogłoszenia ww. w pkt 19 wyroku w sprawie Komisja przeciwko ICI do wydania zaskarżonej decyzji.

112 Jeśli chodzi zatem o okres zakończony wydaniem decyzji 91/300, w trakcie którego nie zaistniały żadne niedogodności związane z wykonywaniem prawa do obrony, Komisja nie wzięła pod uwagę żadnych nowych okoliczności, które mogłyby wymagać skorzystania z prawa do obrony.

113 W tej sytuacji nie doszło do naruszenia prawa skarżącej do obrony.

114 W czwartej kolejności, w odniesieniu do postępowania sądowego należy przypomnieć, że ogólna zasada prawa wspólnotowego wywodząca się z art. 6 ust. 1 EKPC, zgodnie z którą każdy ma prawo do sprawiedliwego procesu, a w szczególności prawo do procesu w rozsądnym terminie, ma zastosowanie w ramach środka zaskarżenia skierowanego przeciw decyzji Komisji nakładającej na dane przedsiębiorstwo grzywnę z tytułu naruszenia prawa konkurencji. Rozsądny charakter terminu jest oceniany na podstawie okoliczności właściwych dla każdej sprawy, a w szczególności znaczenia sporu dla zainteresowanego, złożoności sprawy oraz zachowania strony skarżącej i właściwych władz. Wykaz tych kryteriów nie jest wyczerpujący i ocena kwestii rozsądnego charakteru terminu nie wymaga systematycznej analizy okoliczności sprawy pod kątem każdego z nich, jeżeli czas trwania postępowania wydaje się uzasadniony w świetle jednego z tych kryteriów. Tak więc złożoność sprawy może zostać uwzględniona, by usprawiedliwić zbyt długi prima facie termin (zobacz wyrok Trybunału z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawach połączonych C‑403/04 P i C‑405/04 P Sumitomo Metal Industries i Nippon Steel przeciwko Komisji, pkt 115?117 i przytoczone tam orzecznictwo).

115 Ponadto w wyroku z dnia 17 grudnia 1998 r. w sprawie C‑185/95 P Baustahlgewebe przeciwko Komisji, Rec. s. I 8417, Trybunał stwierdził, że Sąd nie przestrzegał wymogów wynikających z poszanowania rozsądnego terminu, a następnie – ze względów ekonomii procesowej i celem natychmiastowego i skutecznego zaradzenia takiemu uchybieniu proceduralnemu – orzekł, że zarzut dotyczący zbyt długiego czasu trwania postępowania uzasadniał uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim wyrok ustala wysokość grzywny nałożonej na skarżącą na kwotę 3 mln ECU. Wobec braku wskazówek pozwalających stwierdzić, że czas trwania postępowania miał wpływ na wynik sporu, Trybunał orzekł, że zarzut ten nie mógł skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku w całości, lecz że kwota 50 000 ECU stanowiła odpowiednie zadośćuczynienie za zbyt długi czas trwania postępowania, w związku z czym obniżył wysokość grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo.

116 Zatem w sytuacji gdy nic nie wskazuje na to, że czas trwania postępowania miał wpływ na wynik sporu, ewentualne przekroczenie w niniejszej sprawie przez sąd rozsądnego terminu – nawet przy założeniu, iż zostanie ono wykazane – nie ma żadnego wpływu na zgodność z prawem zaskarżonej decyzji (rozwiązanie takie zostało przyjęte w pkt 140 wyroku Sądu z dnia 17 grudnia 2009 r. w sprawie T‑57/01 Solvay przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. II‑4621).

117 Dodać należy, że skarżąca w swej skardze nie wniosła o wypłatę odszkodowania.

118 Dlatego też należy oddalić część drugą zarzutu pierwszego i w konsekwencji oddalić zarzut pierwszy w całości.

W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu istotnych wymogów proceduralnych

119 Zarzut drugi dzieli się zasadniczo na pięć części, które dotyczą: po pierwsze bezprawnego charakteru przygotowawczych etapów poprzedzających wydanie decyzji 91/300, po drugie, nadmiernie długiego okresu, jaki upłynął pomiędzy postępowaniem administracyjnym a wydaniem zaskarżonej decyzji, po trzecie, obowiązku dokonania nowych czynności proceduralnych, po czwarte, naruszenia prawa do dostępu do akt sprawy i po piąte, naruszenia art. 253 WE.

W przedmiocie części pierwszej, opartej na bezprawnym charakterze przygotowawczych etapów poprzedzających wydanie decyzji 91/300

– Argumenty uczestników postępowania

120 Skarżąca podnosi, że czynności proceduralne dokonywane przez Komisję przed wydaniem decyzji stanowią jedynie etapy przygotowawcze i nie mogą same w sobie stanowić przedmiotu skargi o stwierdzenie nieważności. Zdaniem skarżącej z akcesoryjnego charakteru poprzedzających wydanie decyzji etapów przygotowawczych wynika, że wbrew temu, co stwierdził Sąd w pkt 189 ww. w pkt 25 wyroku w sprawie PCV II, stwierdzenie nieważności takiej decyzji powinno również pociągnąć za sobą stwierdzenie nieważności poprzedzających jej wydanie etapów postępowania. W niniejszym przypadku Komisja nie może zatem powoływać się na te etapy przygotowawcze poprzedzające wydanie decyzji 91/300 jako stanowiące etapy postępowania konieczne do wydania zaskarżonej decyzji.

121 Ponadto zdaniem skarżącej Komisja wszczęła jedno postępowanie administracyjne w przedmiocie zarzucanych naruszeń zarówno art. 81 WE, jak i art. 82 WE. Te dwie sprawy były rozdzielone jedynie na etapie wydawania decyzji 91/297 i 91/300. Skarżąca przypomina również, że w ww. w pkt 17 wyroku w sprawie ICI I Sąd rozstrzygnął, iż prawo do obrony zostało naruszone na etapie postępowania administracyjnego. To rozstrzygnięcie pociąga zaś za sobą skutki dla decyzji 91/300, ponieważ Komisja postępowała w obu przypadkach według dokładnie tej samej procedury administracyjnej. Sąd musiał zatem w ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II dojść do wniosku, że należy stwierdzić nieważność decyzji 91/300 ze względu na naruszenie prawa do obrony.

122 W replice skarżąca dodaje, że w ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II Sąd okazał się bardzo krytyczny w odniesieniu do podejścia zastosowanego przez Komisję przy dokonywaniu analizy rozpatrywanego rynku, które to podejście polegało na rozdzieleniu dowodów popierających twierdzenia dotyczące z jednej strony art. 81 WE i z drugiej strony art. 82 WE i przeprowadzeniu dwóch odrębnych postępowań.

123 Komisja kwestionuje argumenty podnoszone przez skarżącą.

– Ocena Sądu

124 Na wstępie należy przypomnieć, że decyzja 91/300 została uznana za nieważną ze względu na mający formalny charakter brak uwierzytelnienia, co dotyczyło wyłącznie sposobu ostatecznego wydania tej decyzji przez Komisję.

125 Zgodnie zaś z utrwalonym orzecznictwem stwierdzenie nieważności aktu wspólnotowego nie musi wywierać wpływu na ważność jego aktów przygotowawczych, ponieważ postępowanie mające na celu zastąpienie aktu, którego nieważność stwierdzono, może co do zasady zostać podjęte na nowo dokładnie od tego momentu, w którym wystąpiła niezgodność z prawem (wyrok Trybunału z dnia 12 listopada 1998 r. w sprawie C‑415/96 Hiszpania przeciwko Komisji, Rec. s. I‑6993, pkt 31, 32;, ww. w pkt 39 wyrok w Trybunału w sprawie PCV II, pkt 73).

126 W niniejszym zaś przypadku, w którym stwierdzony brak formalny zaistniał na ostatnim etapie poprzedzającym wydanie decyzji 91/300, stwierdzenie nieważności tej ostatniej pozostało bez wpływu na ważność środków przygotowujących wydanie tej decyzji poprzedzających etap, na którym brak ten został stwierdzony (zob. podobnie ww. w pkt 39 wyrok Trybunału w sprawie PCV II, pkt 75).

127 Ponadto w odniesieniu do argumentu skarżącej, zgodnie z którym w ww. w pkt 17 wyroku w sprawie ICI I Sąd stwierdził nieważność decyzji 91/297 ze względu na naruszenie prawa do obrony, przypomnieć należy, że w leżącym u źródeł niniejszej sprawy ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II Sąd szczegółowo zbadał również zarzut oparty na naruszeniu prawa do obrony i oddalił go w całości (zob. pkt 73). Następnie Trybunał nie uwzględnił odwołania wniesionego przeciwko temu ostatniemu wyrokowi.

128 Ponadto jeśli nawet akta postępowania administracyjnego dla sprawy COMP/33.133 są wspólne, decyzje 91/297 i 91/300 dotyczą dwóch naruszeń o różnym charakterze i na dwóch różnych rynkach. Naruszenie zaś prawa do obrony należy badać z uwzględnieniem szczególnych okoliczności każdego przypadku, jako że zależy ono głównie od zarzutów przyjętych przez Komisję, by wykazać istnienie naruszenia zarzucanego danemu przedsiębiorstwu (ww. w pkt 17 wyrok w sprawie ICI I, pkt 70; ww. w pkt 16 wyrok w sprawie ICI II, pkt 50; zob. również wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C‑204/00 P, C‑205/00 P, C‑211/00 P, C‑213/00 P, C‑217/00 P i C‑219/00 P Aalborg Portland i in. przeciwko Komisji, Rec. s. I‑123, pkt 127).

129 Należy zatem oddalić część pierwszą zarzutu drugiego.

W przedmiocie części drugiej, opartej na nadmiernie długim okresie, jaki upłynął pomiędzy postępowaniem administracyjnym a wydaniem zaskarżonej decyzji

– Argumenty uczestników postępowania

130 Skarżąca podnosi, że między z jednej strony etapami przygotowawczymi poprzedzającymi wydanie decyzji 91/297 i 91/300 a z drugiej strony tym wydaniem decyzji upłynęło dziesięć lat, co stanowi zaprzeczenie istoty ochrony prawa do obrony. W jej opinii przedsiębiorstwa powinny mieć okazję do przedstawienia swych stanowisk oraz rzeczywistej obrony swych interesów. Zatem zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że Komisja nakłada w tych decyzjach grzywny, wydanie ich byłoby możliwe tylko w rozsądnym terminie po tym, jak przedsiębiorstwa te miały możliwość przedstawienia swych stanowisk, co w niniejszym przypadku nie miało miejsca.

131 Komisja podważa argumenty przedstawiane przez skarżącą.

– Ocena Sądu

132 W pierwszej kolejności, jak wskazano już w ramach badania części pierwszej zarzutu pierwszego, bieg przedawnienia ustanowionego w art. 3 rozporządzenia nr 2988/74 został zawieszony na cały czas trwania toczącego się przed Sądem postępowania, a także – wskutek wniesienia odwołania od ww. w pkt 16 wyroku w sprawie ICI II ? na cały czas trwania postępowania przed Trybunałem. W tej sytuacji nie można zarzucać Komisji, że wstrzymywała się z wydaniem zaskarżonej decyzji do momentu wydania rozstrzygnięć przez Sąd i Trybunał. W tym względzie okoliczność, że Komisja nie wydała zaskarżonej decyzji w trakcie trwania postępowania przed Sądem i Trybunałem, jest uzasadniona poszanowaniem zasad postępowania sądowego oraz mających zapaść w przyszłości rozstrzygnięć.

133 W drugiej kolejności, jak wynika to już z przeprowadzonej analizy części drugiej pierwszego zarzutu, Komisja, wydając zaskarżoną decyzję w dniu 13 grudnia 2000 r., nie naruszyła zasady rozsądnego terminu.

134 W trzeciej kolejności z przeprowadzonej poniżej (pkt 151, 153 i 168) analizy trzeciej części drugiego zarzutu wynika, że Komisja nie była w niniejszym przypadku zobowiązana do dokonania nowych czynności proceduralnych ze względu na nieważność decyzji 91/300, która to nieważność została stwierdzona ze względu na braki formalne dotyczące wyłącznie sposobu ostatecznego wydania tej decyzji.

135 Nie można zatem zarzucać Komisji, że po stwierdzeniu przez Sąd nieważności decyzji 91/300 nie dała ona skarżącej możliwości ponownego przedstawienia jej argumentów.

136 Należy zatem oddalić część drugą zarzutu drugiego.

W przedmiocie części trzeciej, opartej na naruszeniu obowiązku dokonania nowych czynności proceduralnych

– Argumenty uczestników postępowania

137 Skarżąca twierdzi, że wydanie zaskarżonej decyzji powinno było zostać poprzedzone dokonaniem nowych czynności proceduralnych.

138 Po pierwsze, skarżąca podnosi, że Komisja powinna była skierować do niej nowe pismo w sprawie przedstawienia zarzutów. W jej opinii twierdzenia zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów podanym do jej wiadomości w 1990 r. zostały poczynione w kontekście „oskarżenia, że wprowadzenie barier między rynkami Zjednoczonego Królestwa i Europy Zachodniej oraz przyjęcie zasady rynku krajowego było skutkiem porozumienia lub praktyki uzgodnionej między Solvay a [nią]”. Skarżąca zauważa zaś, że Sąd stwierdził nieważność decyzji Komisji dotyczącej tego kartelu, a instytucja ta nie prowadziła dalszego postępowania w tym względzie. Skarżąca stoi zatem na stanowisku, że miała ona prawo otrzymać przed wydaniem zaskarżonej decyzji pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, które nie powtarzałoby zarzutu istnienia uzgodnienia. Takie pismo w sprawie przedstawienia zarzutów powinno było także prezentować zarzuty Komisji w kontekście zmian, jakie zaszły w latach 1990?2000, w szczególności w zakresie dotyczącym określenia rozpatrywanego rynku.

139 Po drugie, skarżąca twierdzi, że Komisja powinna była ponownie ją przesłuchać i dać możliwość przedstawienia jej argumentacji. Jej zdaniem w ww. w pkt 25 wyroku w sprawie PCV II Sąd nie mógł powołać się na okoliczność, że niepodniesiony został żaden nowy zarzut. Przedsiębiorstwa powinny bowiem mieć okazję do przedstawienia swych uwag dotyczących wszelkich podniesionych przeciwko nim zarzutów, w szczególności w kontekście pojawienia się nowych kwestii, które mogłyby mieć znaczenie dla ich obrony.

140 W opinii skarżącej prawo do bycia wysłuchanym dotyczy nie tylko okoliczności faktycznych, lecz również okoliczności prawnych, co potwierdził Sąd w ww. w pkt 17 wyroku w sprawie ICI I oraz w ww. w pkt 25 wyroku w sprawie PCV II. Ponadto w swych wyrokach z dnia 3 października 1991 r. w sprawie C‑261/89 Włochy przeciwko Komisji, Rec. s. I‑4437, oraz z dnia 4 lutego 1992 r. w sprawie C‑294/90 British Aerospace i Rover przeciwko Komisji, Rec. s. I‑493, Trybunał potwierdził, że prawo do bycia wysłuchanym znajduje zastosowanie przed wydaniem drugiej decyzji identycznej co do treści z pierwszą decyzją. W niniejszym przypadku zaś na sposób, w jaki należy badać zarzuty, miał wpływ cały szereg okoliczności, a mianowicie to, że skarżąca opuściła rozpatrywany rynek w 1991 r., oraz stwierdzenie nieważności decyzji 91/297, a także ustalenia poczynione w wydawanych w latach 90. decyzjach antydumpingowych.

141 Ponadto prawo do bycia ponownie wysłuchanym wynika z zasad postępowania przed Sądem. W przypadku bowiem odesłania sprawy przez Trybunał do Sądu art. 119 § 1 regulaminu postępowania przed Sądem daje stronom postępowania prawo do przedstawienia uwag na piśmie pomimo tego, że postępowanie jest uznawane za zakończone. Tak samo art. 4 protokołu nr 7 do EKPC stanowi, że nowa decyzja, następująca po wcześniejszej decyzji końcowej, może zostać wydana jedynie w sytuacji, gdy postępowanie w sprawie zostało ponownie wszczęte zgodnie z ustawami i przepisami postępowania karnego danego państwa.

142 Skarżąca wyciąga z tego wniosek, że Sąd naruszył prawo, rozstrzygając, że przysługujące jej prawo do obrony było odpowiednio chronione poprzez daną jej możliwość bycia wysłuchaną w trakcie postępowania administracyjnego.

143 Po trzecie, skarżąca przypomina istotną rolę odgrywaną przez funkcjonariusza ds. przesłuchań, który czuwa nad tym, aby przed wydaniem danej decyzji strony, których ta decyzja dotyczy, miały możliwość skorzystania w pełni z przysługującego im prawa do obrony, oraz to, że podnoszone przez te strony istotne okoliczności faktyczne i prawne są podawane do wiadomości dyrektora generalnego ds. konkurencji, członków Komisji oraz komitetu doradczego. Twierdzi ona również, że ze względu na to, iż przysługujące jej prawo do obrony dawało jej możliwość bycia ponownie wysłuchaną przed wydaniem zaskarżonej decyzji, powinna ona również skorzystać z prawa udziału w postępowaniu funkcjonariusza ds. przesłuchań, którego to prawa została pozbawiona.

144 Po czwarte, skarżąca twierdzi, że uwzględniając przysługujące jej prawo do bycia ponownie wysłuchaną przed wydaniem zaskarżonej decyzji, Komisja powinna była ponownie przeprowadzić konsultacje z komitetem doradczym. W ww. w pkt 25 wyroku w sprawie PCV II Sąd błędnie rozstrzygnął, że konsultacja z komitetem doradczym jest konieczna jedynie w sytuacjach, w których przedsiębiorstwa zostały pozbawione prawa do bycia wysłuchanym. Ponadto z rozporządzenia nr 17 wynika, że wymagane jest przeprowadzenie odrębnej konsultacji w odniesieniu do każdej odrębnej decyzji, niezależnie od tego, czy przedsiębiorstwa również zostały wysłuchane, oraz stopnia podobieństwa decyzji. Jeśli nawet zaskarżona decyzja zawierała zatem jedynie, w porównaniu z decyzją 91/300, zmiany o charakterze redakcyjnym, Komisja powinna była ponownie, przed wydaniem zaskarżonej decyzji, przeprowadzić konsultacje z komitetem doradczym. Ponadto skład komitetu doradczego uległ istotnym zmianom, a jego opinia z 2000 r. nie musiałaby się wcale pokrywać z opinią wyrażoną w 1990 r.

145 Po piąte, skarżąca twierdzi, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji kolegium komisarzy powinno było mieć ponownie okazję do zbadania wszystkich mających w tym momencie znaczenie faktów, okoliczności i kwestii prawnych. Została zaś ona pozbawiona tej możliwości ze względu na fakt, że Komisja nie przesłuchała ponownie przedsiębiorstw, których decyzja ta dotyczyła, ani nie przeprowadziła ponownej konsultacji z komitetem doradczym. Skarżąca wyciąga z tego wniosek, że gdyby kolegium komisarzy posiadało wiedzę o wszystkich okolicznościach sprawy, być może nie wydano by takiej samej decyzji.

146 Po szóste, skarżąca zauważa, że rzecznik Komisji, której oświadczenia zostały przedstawione w komunikacie prasowym agencji Reuters z dnia 12 grudnia 2000 r., poinformowała, iż zaskarżona decyzja zostanie wydana na posiedzeniu kolegium komisarzy w dniu 13 grudnia 2000 r. Z oświadczeń tych wynika, że zaskarżona decyzja została wydana przed tym posiedzeniem, z naruszeniem regulaminu wewnętrznego Komisji i zasady kolegialności.

147 Skarżąca zwraca się wreszcie do Sądu o nakazanie przedstawienia znanych kolegium komisarzy akt sprawy oraz protokołu z posiedzenia kolegium wraz z wszystkim załączonymi do niego dokumentami.

148 Komisja kwestionuje argumenty podnoszone przez skarżącą.

– Ocena Sądu

149 Po pierwsze podnieść należy, że skarżąca twierdzi w istocie, iż powinna ona była otrzymać w 2000 r. nowe pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, ponieważ twierdzenia zawarte w piśmie w sprawie przedstawienia zarzutów podanym do jej wiadomości w 1990 r. miały za podstawę okoliczność wprowadzania barier między rynkami będącą efektem porozumienia lub praktyki uzgodnionej między nią i Solvay, które to porozumienie zostało ukarane w decyzji 91/297, uznanej następnie za nieważną w ww. w pkt 17 wyroku w sprawie ICI I.

150 Jak jednak wynika to z pkt 126 powyżej, stwierdzenie nieważności decyzji 91/300 pozostało bez wpływu na ważność wcześniejszych pism związanych z postępowaniem, a w szczególności ? pismem w sprawie przedstawienia zarzutów.

151 Komisja nie była zatem, ze względu na sam fakt tego stwierdzenia nieważności, zobowiązana do skierowania do skarżącej nowego pisma w sprawie przedstawienia zarzutów.

152 Ponadto podnieść należy, że w ramach pisma w sprawie przedstawienia zarzutów podanego do wiadomości skarżącej w 1990 r. Komisja podniosła szereg kwestii i że zarzuty oparte z jednej strony na naruszeniu art. 81 WE i z drugiej strony na naruszeniu art. 82 WE są od siebie niezależne i opierają się na różnych dowodach. Okoliczność, że Sąd stwierdził nieważność decyzji 91/297 ze względu na naruszenie prawa do dostępu do akt sprawy, nie może zatem podważyć zarzutów, zgodnie z którymi skarżąca nadużyła zajmowanej przez nią na rozpatrywanym rynku pozycji dominującej.

153 Po drugie, w odniesieniu do argumentu skarżącej, zgodnie z którym Komisja powinna była wysłuchać jej ponownie, jeżeli po stwierdzeniu nieważności decyzji Komisji wymierzającej karę przedsiębiorstwom, które naruszyły art. 82 WE z powodu uchybienia proceduralnego dotyczącego wyłącznie sposobu ostatecznego przyjęcia tej decyzji przez kolegium komisarzy, Komisja wydaje nową decyzję, której treść jest zasadniczo identyczna, i opartą na tych samych zarzutach, Komisja nie ma obowiązku przeprowadzenia ponownego przesłuchania przedsiębiorstw, których te decyzje dotyczą (zob. podobnie ww. w pkt 25 wyrok Sądu w