OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

YVES’A BOTA

przedstawiona w dniu 26 października 2010 r.( )

Sprawy połączone C‑201/09 P i C‑216/09 P

ArcelorMittal Luxembourg SA, dawniej Arcelor Luxembourg SA, (C‑201/09 P)

przeciwko

Komisji Europejskiej

oraz

Komisja Europejska (C‑216/09 P)

przeciwko

ArcelorMittal Luxembourg SA, dawniej Arcelor Luxembourg SA,

ArcelorMittal Belval & Differdange SA, dawniej Arcelor Profil Luxembourg SA,

ArcelorMittal International SA, dawniej Arcelor International SA

Odwołania – Konkurencja – Porozumienia, decyzje i uzgodnione praktyki na rynku belek – Stwierdzenie nieważności decyzji Komisji – Wydanie nowej decyzji po wygaśnięciu traktatu EWWiS – Kompetencje Komisji – Wybór podstawy prawnej – Stosowanie art. 65 EWWiS po wygaśnięciu traktatu EWWiS, na podstawie rozporządzenia (WE) nr 1/2003 – Ciągłość wspólnotowego porządku prawnego i spójność traktatów – Zasady dotyczące stosowania prawa w czasie – Możliwość przypisania naruszeń – Zasada odpowiedzialności osobistej – Wyjątki – Odpowiedzialność spółki dominującej za naruszenia prawa konkurencji popełnione przez jej spółkę zależną – Decydujący wpływ wywierany przez spółkę dominującą – Wzruszalne domniemanie w przypadku posiadania 100% kapitału – Odpowiedzialność spółki, do której przeniesiono działalność gospodarczą na rynku objętym kartelem – Kryterium ciągłości gospodarczej – Przepisy mające zastosowanie do przedawnienia w zakresie postępowań – Przerwanie biegu przedawnienia wobec przedsiębiorstw, „które uczestniczyły w naruszeniu” – Cel zawieszenia biegu przedawnienia – Skutek inter partes lub erga omnes – Naruszenie prawa do obrony – Ciężar dowodu

1. Przedmiotem niniejszej sprawy jest odwołanie wniesione przez ArcelorMittal Luxembourg SA( ) (C‑201/09 P) oraz odwołanie wniesione przez Komisję Europejską (C‑216/09 P), w ramach którego ArcelorMittal Belval & Differdange SA( ) oraz ArcelorMittal International SA( ) wniosły odwołanie wzajemne. Odwołania te wniesiono od wyroku Sądu Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich z dnia 31 marca 2009 r. w sprawie ArcelorMittal Luxembourg i in. przeciwko Komisji( ).

2. U podstaw tej sprawy legła decyzja Komisji z dnia 8 listopada 2006 r. dotycząca postępowania na podstawie art. 65 traktatu EWWiS w sprawie porozumień i uzgodnionych praktyk z udziałem europejskich producentów belek (sprawa COMP/F/38.907 – Belki stalowe). W decyzji tej Komisja stwierdziła, że wspomniane przedsiębiorstwa, należące do jednego i tego samego przedsiębiorstwa, naruszyły w okresie od dnia 1 lipca 1988 r. do dnia 16 stycznia 1991 r. art. 65 ust. 1 EWWiS, ustalając ceny, przydzielając kwoty produkcyjne oraz wymieniając informacje na temat wspólnotowego rynku belek( ). Na tej podstawie Komisja skazała solidarnie ARBED, TradeARBED oraz ProfilARBED na zapłatę grzywny w wysokości 10 mln EUR.

3. W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona TradeARBED oraz ProfilARBED.

4. Należy od razu wskazać, że w odwołaniach tych podniesiono pewne kwestie, które są identyczne, a wręcz ściśle związane z kwestiami, jakie pojawiły się w ramach odwołania od wyroku z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ThyssenKrupp Stainless przeciwko Komisji( ), które obecnie jest rozpatrywane przez Trybunał (sprawa C‑352/09 P ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji), a przy okazji którego również przedstawiam opinię.

5. Pierwsza kwestia odnosi się do wykładni przepisów dotyczących przedawnienia w zakresie postępowań, a w szczególności zawieszenia biegu przedawnienia. Chodzi tu o ustalenie, czy w razie wniesienia skargi przed sąd Unii zawieszenie biegu przedawnienia ma skutek względny, to znaczy jest skuteczne tylko wobec przedsiębiorstwa skarżącego (założenie przyjęte przez Sąd w zaskarżonym wyroku), czy też ma skutek erga omnes, w którym to przypadku zawieszenie biegu przedawnienia w trakcie postępowania ma skutek wobec wszystkich przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu, niezależnie od tego, czy wniosły skargę czy też nie (założenie przyjęte przez Komisję).

6. Druga kwestia dotyczy ważności podstawy prawnej spornej decyzji. Ponieważ bowiem traktat EWWiS wygasł w dniu 23 lipca 2002 r., Komisja oparła się na przepisach rozporządzenia (WE) nr 1/2003( ), aby stwierdzić naruszenie art. 65 ust. 1 EWWiS i ukarać za jego popełnienie.

7. Trzecia kwestia dotyczy możliwości przypisania naruszenia popełnionego przez TradeARBED. Wykazawszy bowiem, że ARBED rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na postępowanie swojej spółki zależnej, Komisja przypisała odpowiedzialność za to zachowanie najpierw ARBED. Następnie odpowiedzialnością za naruszenie, którego jej zdaniem ARBED dopuściła się, Komisja obciążyła ProfilARBED, uznając ją za następcę gospodarczego ARBED w dziedzinie produkcji belek. Komisja zastosowała zatem kolejno dwa wyjątki od zasady odpowiedzialności osobistej, które Trybunał dopuszcza w sytuacji, w której występuje grupa spółek.

8. Jeśli chodzi o zarzuty stawiane ARBED, Trybunał po raz kolejny rozważa kwestie dotyczące charakteru i zakresu domniemania, zgodnie z którym spółka dominująca posiadająca 100% kapitału swej spółki zależnej rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na jej zachowanie, w związku z czym powinna odpowiadać za antykonkurencyjne zachowanie swojej spółki zależnej.

9. Jeśli chodzi o zarzuty stawiane ProfilARBED, należy ustalić, czy trzeba było koniecznie, a właściwie czy można było odstąpić po raz kolejny od zasady odpowiedzialności osobistej, przypisując jej odpowiedzialność za antykonkurencyjne zachowanie ARBED, a w związku z tym, pośrednio, za antykonkurencyjne zachowanie TradeARBED.

I – Ramy prawne

A – Przepisy traktatu EWWiS

10. Artykuł 65 EWWiS stanowi:

„1. Zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które zmierzałyby bezpośrednio lub pośrednio do zapobieżenia, ograniczenia lub zakłócenia normalnej konkurencji wewnątrz wspólnego rynku, a w szczególności te, które polegają na:

a) ustalaniu lub określaniu cen;

b) ograniczaniu lub kontrolowaniu produkcji, rozwoju technicznego lub inwestycji;

c) podziale rynków, produktów, klientów lub źródeł zaopatrzenia.

[…]

4. Porozumienia lub decyzje zakazane na podstawie ust. 1 niniejszego artykułu są nieważne z mocy prawa i nie można powoływać się na nie przed żadnym sądem w państwach członkowskich.

Komisja posiada wyłączne prawo stwierdzenia zgodności wspomnianych porozumień lub decyzji z postanowieniami niniejszego artykułu, z zastrzeżeniem możliwości wniesienia skargi do Trybunału.

5. Komisja może nakładać na przedsiębiorstwa, które zawarły nieważne z mocy prawa porozumienie, stosowały lub usiłowały stosować – za pomocą arbitrażu, kar umownych, bojkotu lub wszelkich innych środków – porozumienie lub decyzję nieważne z mocy prawa lub porozumienie, na które odmówiono zezwolenia lub je cofnięto, lub na przedsiębiorstwa, które otrzymały zezwolenie w wyniku świadomego udzielenia nieprawdziwych lub wypaczonych informacji lub które stosowały praktyki sprzeczne z postanowieniami ust. 1, grzywny oraz okresowe kary pieniężne nieprzekraczające podwójnej wysokości obrotu osiągniętego ze sprzedaży produktów będących przedmiotem porozumienia, decyzji lub praktyki sprzecznych z postanowieniami niniejszego artykułu, z zastrzeżeniem, że jeśli ich celem jest ograniczenie produkcji, postępu technicznego lub inwestycji, to określony w ten sposób górny pułap można zwiększyć do 10% rocznego obrotu danych przedsiębiorstw w odniesieniu do grzywny i do 20% obrotu dziennego w odniesieniu do okresowych kar pieniężnych” [tłumaczenie nieoficjalne].

11. Zgodnie z art. 97 EWWiS traktat EWWiS wygasł w dniu 23 lipca 2002 r.

B – Przepisy traktatu WE

12. Artykuł 305 ust. 1 WE, uchylony po wejściu w życiu traktatu z Lizbony, stanowił:

„Postanowienia niniejszego traktatu nie zmieniają postanowień Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, zwłaszcza jeśli chodzi o prawa i obowiązki państw członkowskich, kompetencje instytucji tej Wspólnoty oraz ustalonych przez ten traktat reguł funkcjonowania wspólnego rynku węgla i stali”.

C – Rozporządzenie nr 1/2003

13. Pragnę przypomnieć, że rozporządzenie nr 1/2003 dotyczy wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 WE i 82 WE.

14. Artykuł 7 ust. 1 tego rozporządzenia ma następujące brzmienie:

„Jeżeli Komisja, działając z urzędu lub na wniosek, stwierdzi naruszenie art. 81 [WE] lub 82 [WE], może w drodze decyzji nakazać przedsiębiorstwom lub związkom przedsiębiorstw, których sprawa dotyczy, by zaprzestały takiego naruszenia [...]. Jeżeli Komisja posiada uzasadniony interes, może [również] stwierdzić, że naruszenie zostało popełnione w przeszłości”.

15. Zgodnie z art. 23 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia Komisja może, w drodze decyzji, nałożyć grzywny na przedsiębiorstwa lub związki przedsiębiorstw, jeżeli umyślnie lub w wyniku niedbalstwa naruszają art. 81 WE lub 82 WE.

16. Artykuł 25 rozporządzenia nr 1/2003 zawiera przepisy dotyczące przedawnienia w zakresie postępowań.

17. Przepisy te są co do zasady identyczne z przepisami decyzji Komisji nr 715/78/EWWiS z dnia 6 kwietnia 1978 r. dotyczącej przedawnienia ścigania i wykonywania sankcji w zakresie obowiązywania traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali( ).

18. Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1/2003 przedawnienie w zakresie postępowania następuje, gdy Komisja nie nałożyła grzywny ani sankcji w terminie pięciu lat od dnia zakończenia naruszenia.

19. Niemniej jednak zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 3 i 4 rozporządzenia nr 1/2003 bieg przedawnienia przerywają wszelkie działania podjęte przez Komisję w celu przeprowadzenia dochodzenia lub ścigania naruszenia. Czynnościami, które przerywają bieg przedawniania, są: żądanie udzielenia informacji, upoważnienie do przeprowadzenia kontroli, wszczęcie postępowania lub doręczenie pisma w sprawie przedstawienia zarzutów. Przerwanie to wywołuje skutek w stosunku do wszystkich przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu.

20. Artykuł 2 ust. 3 decyzji nr 715/78 i art. 25 ust. 5 rozporządzenia nr 1/2003 określają termin końcowy. Przepisy te stanowią, że po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. Jednakże termin przedawnienia upływa najpóźniej w dniu, w którym upływa okres odpowiadający podwójnemu terminowi przedawnienia, a Komisja nie nałożyła grzywny ani okresowej kary pieniężnej. Okres ten zostaje przedłużony o czas, w którym bieg przedawnienia był zawieszony.

21. Wreszcie art. 3 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 stanowią, że bieg przedawnienia w zakresie postępowania ulega zawieszeniu do czasu wydania przez Trybunał rozstrzygnięcia w sprawie, która dotyczy decyzji Komisji.

II – Stan faktyczny

22. Stan faktyczny wynikający z pkt 16–37 zaskarżonego wyroku można streścić następująco.

23. ARBED zajmowała się produkcją wyrobów hutniczych. TradeARBED, która została utworzona jako spółka w pełni zależna od ARBED, prowadziła działalność w zakresie dystrybucji wyrobów hutniczych produkowanych przez tę ostatnią. ProfilARBED została zaś utworzona w dniu 27 listopada 1992 r. jako spółka w pełni zależna od ARBED w celu kontynuowania od tego dnia działalności gospodarczej i przemysłowej ARBED w sektorze belek.

24. Na podstawie decyzji wydanych zgodnie z art. 47 EWWiS Komisja przeprowadziła w 1991 r. kontrole w pomieszczeniach biurowych różnych przedsiębiorstw, w tym TradeARBED. W dniu 6 maja 1992 r. skierowała pismo w sprawie przedstawienia zarzutów do odpowiednich przedsiębiorstw, między innymi do TradeARBED, ale nie do ARBED. TradeARBED uczestniczyła również w przesłuchaniu, które odbyło się w dniach 11–14 stycznia 1993 r.

25. W decyzji nr 94/215/EWWiS( ) Komisja stwierdziła udział 17 europejskich przedsiębiorstw metalurgicznych, w tym TradeARBED, w szeregu porozumień, decyzji i uzgodnionych praktyk w zakresie ustalania cen, podziału rynków oraz wymiany poufnych informacji na wspólnotowym rynku belek w okresie od dnia 1 lipca 1988 r. do dnia 31 grudnia 1990 r. z naruszeniem art. 65 ust. 1 EWWiS. W konsekwencji Komisja nałożyła na każde z przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu, w tym na ARBED, grzywnę w wysokości 11 200 000 ECU.

26. W dniu 8 kwietnia 1994 r. ARBED wniosła skargę o stwierdzenie nieważności tej decyzji.

27. Wyrokiem z dnia 11 marca 1999 r. w sprawie ARBED przeciwko Komisji( ) Sąd w dużej części oddalił tę skargę, obniżając jednak wysokość grzywny do 10 mln EUR.

28. Wyrokiem z dnia 2 października 2003 r. w sprawie ARBED przeciwko Komisji( ) Trybunał uchylił ów wyrok Sądu oraz stwierdził nieważność decyzji pierwotnej w zakresie dotyczącym ARBED z uwagi na naruszenie jej prawa do obrony.

29. W następstwie tego wyroku Komisja postanowiła wszcząć nowe postępowanie w sprawie antykonkurencyjnych zachowań, które były przedmiotem decyzji pierwotnej. W dniu 8 marca 2006 r. skierowała do ARBED, do TradeARBED oraz do ProfilARBED pismo w sprawie przedstawienia zarzutów, informując je o swoim zamiarze wydania decyzji o uznaniu ich za solidarnie odpowiedzialne za omawiane naruszenia, na które to pismo udzieliły one odpowiedzi w dniu 20 kwietnia 2006 r.

30. W dniu 8 listopada 2006 r. Komisja wydała sporną decyzję, której art. 1 i 2 mają następujące brzmienie:

„Artykuł 1

Przedsiębiorstwo składające się z [ARBED, TradeARBED oraz ProfilARBED] uczestniczyło, z naruszeniem art. 65 ust. 1 [EWWiS], w całej serii porozumień i uzgodnionych praktyk, których celem lub skutkiem było ustalanie cen, przydzielanie kwot produkcyjnych oraz wymiana na wielką skalę informacji na temat wspólnotowego rynku belek. Udział w tych naruszeniach przedsiębiorstwa w ww. składzie jest udowodniony w okresie od dnia 1 lipca 1988 r. do dnia 16 stycznia 1991 r.

Artykuł 2

Na przedsiębiorstwa [ARBED, TradeARBED i ProfilARBED], odpowiedzialne solidarnie za naruszenia, o których mowa w art. 1, nakłada się grzywnę w wysokości 10 mln EUR”.

III – Skarga wniesiona do Sądu i zaskarżony wyrok

31. Pismem złożonym w sekretariacie Sądu w dniu 27 grudnia 2006 r. ARBED, TradeARBED oraz ProfilARBED wniosły skargę na sporną decyzję na podstawie art. 33 EWWiS i 36 EWWiS, a także art. 229 WE i 230 WE.

32. Przedsiębiorstwa te podniosły cztery zarzuty.

33. Sąd oddalił zarzut pierwszy, w którym rzeczone przedsiębiorstwa podniosły, że sporna decyzja była pozbawiona podstawy prawnej oraz że Komisja dopuściła się nadużycia władzy. Sąd orzekł, że art. 7 ust. 1 oraz art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 należy interpretować w ten sposób, iż umożliwiają one Komisji po dniu 23 lipca 2002 r. stwierdzenie istnienia karteli przedsiębiorstw w sektorach objętych zakresem stosowania traktatu EWWiS ratione materiae i ratione temporis, a także ich ukaranie. W tym względzie Sąd przypomniał, że traktaty wspólnotowe ustanowiły jednolity porządek prawny oraz że traktaty EWWiS i WE realizują wspólny cel, mianowicie utrzymanie systemu wolnej konkurencji. Wskazał też, że zgodnie z zasadą wspólną systemom prawnym państw członkowskich w razie zmiany przepisów prawnych należy zapewnić ciągłość struktur prawnych, chyba że prawodawca Unii wyraził odmienną wolę.

34. Sąd oddalił również zarzut drugi, oparty na naruszeniu zasad dotyczących możliwości przypisania naruszeń. W szczególności Sąd orzekł, że analiza Komisji prowadząca do przypisania ARBED, jak również jej następcy gospodarczemu – ProfilARBED, odpowiedzialności za naruszenie, którego dopuściła się TradeARBED, nie stanowiła naruszenia prawa, a materiał dowodowy potwierdził zarówno decydujący wpływ wywierany przez ARBED na zachowanie TradeARBED, jak i rzeczywiste wykorzystanie tej władzy.

35. Jeśli chodzi o zarzut trzeci, oparty na naruszeniu przepisów dotyczących przedawnienia w zakresie postępowań, Sąd nie uwzględnił tego domniemywanego naruszenia w odniesieniu do ARBED, uznając, że z uwagi na zawieszenie biegu terminów przedawnienia podczas pierwszego postępowania przed Sądem i Trybunałem sporna decyzja została wydana przed upływem zarówno pięcioletniego, jak i dziesięcioletniego terminu przedawnienia. Uznając natomiast, że zawieszenie to miało wyłącznie skutek inter partes, nie zaś erga omnes, Sąd orzekł, że w przypadku ProfilARBED oraz TradeARBED dziesięcioletni termin przedawnienia został przekroczony, w związku z czym stwierdził on nieważność spornej decyzji w odniesieniu do nich.

36. Wreszcie Sąd oddalił zarzut czwarty, oparty na naruszeniu prawa ARBED do obrony. Sąd uznał, że ARBED nie wykazała, w jaki sposób czas trwania postępowania administracyjnego mógł przeszkodzić jej w wykonywaniu prawa do obrony.

37. Tak więc w zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził nieważność spornej decyzji w zakresie, w jakim dotyczy ona ProfilARBED oraz TradeARBED, a w pozostałym zakresie oddalił skargę jako bezzasadną.

IV – Postępowanie przed Trybunałem

38. Pismami złożonymi w sekretariacie Trybunału kolejno w dniach 8 i 15 czerwca 2009 r. ARBED i Komisja wniosły odwołanie od zaskarżonego wyroku. W ramach odpowiedzi na odwołanie wniesione przez Komisję ProfilARBED oraz TradeARBED złożyły odwołanie wzajemne.

39. Postanowieniem z dnia 10 września 2009 r. prezes Trybunału postanowił połączyć te sprawy do celów procedury ustnej i wydania wyroku.

V – Uwagi wstępne

40. Rozpatrzenie tych odwołań wymaga uprzedniego przypomnienia charakteru postępowania w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji.

41. Choć wspomniane postępowanie nie należy sensu stricto do dziedziny prawa karnego, ma ono jednak charakter quasi-represyjny. Grzywny, o których mowa w art. 23 rozporządzenia nr 1/2003, są bowiem porównywalne – ze względu na swój charakter i swe znaczenie – z sankcją karną, a działania podejmowane przez Komisję – z uwagi na jej funkcje dochodzeniowe, śledcze i decyzyjne – mają w stosunku do przedsiębiorstw charakter przede wszystkim represyjny. W moim przekonaniu rzeczone postępowanie należy zatem do „spraw karnych” w rozumieniu art. 6 ust. 1 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności( ), w związku z czym winno gwarantować prawa przewidziane przez prawnokarną część tego postanowienia( ).

42. Stanowisko to pokrywa się z linią orzeczniczą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Stosuje on trzy kryteria w celu ustalenia, czy oskarżenie należy do dziedziny prawa karnego, to jest kwalifikację prawną naruszenia na gruncie prawa wewnętrznego danego państwa, represyjny i odstraszający charakter sankcji oraz stopień dolegliwości sankcji grożącej a priori danej osobie( ). Pierwsze kryterium ma jedynie formalne i względne znaczenie, podczas gdy dwa pozostałe mają charakter alternatywy( ). Europejski Trybunał Praw Człowieka przyjął tego rodzaju rozumowanie w odniesieniu do licznych sankcji administracyjnych( ), pośród których znajdują się sankcje nakładane przez krajowe organy ochrony konkurencji( ). Mając bowiem na uwadze cel prawa konkurencji (ochrona gospodarczego porządku publicznego), charakter sankcji (skutek prewencyjny i zarazem represyjny, pozbawiony całkowicie związku z naprawieniem powstałej szkody) oraz wagę tych sankcji (wysoka kara pieniężna), wspomniane postępowania winny podlegać, według Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, gwarancjom przewidzianym w art. 6 EKPC.

43. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podąża tą samą drogą. Zwracając uwagę na szczególny charakter sporów w dziedzinie konkurencji, Trybunał stosuje elementarne zasady prawa karnego i podstawowe gwarancje określone w art. 6 EKPC. W ten sposób w wyroku w sprawie Komisja przeciwko Anic Partecipazioni( ) Trybunał potwierdził zastosowanie zasady osobistej odpowiedzialności do reguł konkurencji( ). Następnie w wyroku w sprawie Hüls przeciwko Komisji( ) Trybunał odwołał się do zasady domniemania niewinności zagwarantowanej w art. 6 ust. 2 EKPC. W owej sprawie sąd Unii uznał, że mając na uwadze charakter danego naruszenia oraz rodzaj i stopień dolegliwości związanych z nim sankcji, zasada domniemania niewinności powinna być stosowana do postępowań dotyczących naruszeń reguł konkurencji mających zastosowanie do przedsiębiorstw, które to postępowania mogą prowadzić do wymierzenia grzywien lub okresowych kar pieniężnych( ).

44. Należy wreszcie przypomnieć, że w pkt 81 wyroku w sprawach połączonych Van Landewyck i in. przeciwko Komisji( ) Trybunał wskazał, że wprawdzie Komisja nie może zostać uznana za „sąd” w rozumieniu art. 6 EKPC, jest ona jednak zobowiązana do poszanowania gwarancji proceduralnych przewidzianych w prawie Unii. W mojej ocenie nie ma wątpliwości, że Karta praw podstawowych Unii Europejskiej( ) zawiera w szczególności omawiane gwarancje proceduralne i że obowiązują one w sposób oczywisty Komisję.

45. Owe elementy dostatecznie wskazują, że w ramach badania tych odwołań szczególną uwagę należy poświęcić przestrzeganiu podstawowych gwarancji przyznanych w art. 47–49 karty oraz w art. 6 EKPC.

VI – W przedmiocie odwołania wniesionego przez Komisję (C‑216/09 P)

46. Analizę niniejszej sprawy rozpoczynam od badania odwołania wniesionego przez Komisję. Zważywszy bowiem, że obejmuje ono jeden zarzut odnoszący się do wykładni przepisów dotyczących przedawnienia, od niego zależy rozpatrzenie odwołania wzajemnego wniesionego przez ProfilARBED i TradeARBED.

47. W swoim odwołaniu Komisja utrzymuje, że Sąd naruszył prawo, dokonując wykładni przepisów dotyczących zawieszenia biegu przedawnienia określonych w art. 3 decyzji nr 715/78 oraz w art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003.

48. W zaskarżonym wyroku Sąd uznał bowiem, że zawieszenie biegu przedawnienia przewidziane w rzeczonych przepisach jest skuteczne tylko wobec przedsiębiorstwa skarżącego, mianowicie ARBED. W związku z tym Sąd stwierdził, że wobec ProfilARBED i TradeARBED czyny uległy przedawnieniu.

A – Żądania stron

49. Komisja wnosi do Trybunału o: uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim Sąd uchylił w nim grzywny nałożone przez Komisję na ProfilARBED i TradeARBED, oddalenie skargi wniesionej przez te przedsiębiorstwa i obciążenie ich kosztami postępowania.

50. W swej odpowiedzi na odwołanie ProfilARBED i TradeARBED wnoszą do Trybunału o utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim Sąd uchylił w nim grzywny, które zostały nałożone na nie przez Komisję. Ponadto wnoszą one odwołanie wzajemne na wypadek, gdyby Trybunał faktycznie uwzględnił żądania Komisji.

B – W przedmiocie jedynego zarzutu, opartego na błędnej wykładni przepisu dotyczącego zawieszenia biegu przedawnienia

51. Należy ustalić, czy w razie wniesienia skargi przed sąd Unii zawieszenie biegu przedawnienia ma skutek względny, to znaczy jest ono skuteczne wyłącznie wobec przedsiębiorstwa skarżącego (założenie przyjęte przez Sąd i popierane przez ProfilARBED oraz TradeARBED), czy też ma skutek erga omnes, w którym to przypadku zawieszenie biegu przedawnienia w trakcie postępowania jest skuteczne wobec wszystkich przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu, niezależnie od tego, czy wniosły skargę czy też nie (założenie przyjęte przez Komisję). Inaczej niż w przypadku przerwania biegu przedawnienia, które jest wyraźnie uregulowane, art. 2 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 nic w tej materii nie stanowią.

52. Zagadnienie to jest identyczne jak kwestia, która pojawiła się w ramach przytoczonej powyżej sprawy ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji, w której – niech przypomnę – również przedstawiam opinię. Trybunał będzie orzekał w tej materii po raz pierwszy.

1. Zaskarżony wyrok

53. W zaskarżonym wyroku Sąd uznał, że zawieszenie biegu przedawnienia winno być przedmiotem wykładni zawężającej, jako że stanowi wyjątek od zasady pięcioletniego okresu przedawnienia. Sąd wskazał też, że nie jest już konieczne nadawanie temu zawieszeniu skutku erga omnes, ponieważ zawieszenie z samej definicji dotyczy sytuacji, w której Komisja wydała już decyzję. Wreszcie Sąd zaznaczył, że zgodnie z wyrokiem w sprawie Komisja przeciwko AssiDomän Kraft Products i in.( ) postępowania sądowe mają skutek względny, co zasadniczo stoi na przeszkodzie temu, by skarga wniesiona przez przedsiębiorstwo na decyzję miała wpływ na sytuację pozostałych adresatów tej decyzji.

2. Główne argumenty stron

54. Komisja uważa, że Sąd przyjął za podstawę błędną i zbyt restrykcyjną wykładnię językową art. 2 ust. 3 i art. 3 decyzji nr 715/78. Owa wykładnia jest sprzeczna nie tylko z wykładnią teleologiczną, którą Trybunał przyjął w wyroku w sprawach połączonych Limburgse Vinyl Maatschappij i in. przeciwko Komisji( ), lecz również z podejściem in rem, które – jak się wydaje – Rada Unii Europejskiej przyjęła w ramach prac przygotowawczych nad rozporządzeniem nr 2988/74( ).

55. Ponadto Komisja kwestionuje nawiązanie do ww. wyroku w sprawie Komisja przeciwko AssiDöman Kraft Products i in., w którym sąd potwierdził skutek względny wyroku stwierdzającego nieważność. Rozumowanie zawarte w tym wyroku nie ma zastosowania do decyzji takich jak środki dochodzenia, których zaskarżenie przerywa lub zawiesza bieg terminu przedawnienia.

56. Inaczej niż w przypadku decyzji ostatecznych, stwierdzenie nieważności takich środków mogłoby wpływać na uprawnienia Komisji do prowadzenia postępowania wobec wszystkich przedsiębiorstw uczestniczących w naruszeniu, nawet jeżeli formalnie są one skierowane tylko do jednego przedsiębiorstwa. Dlatego też stosowanie rzeczonego wyroku do zawieszenia biegu przedawnienia stanowiłoby przeszkodę w prawidłowym stosowaniu prawa konkurencji, podczas gdy wykładnia, która przyjmuje skutek erga omnes, mogłaby zachować jego skuteczność.

57. Komisja wyjaśnia, że w sytuacji gdy spółka kwestionuje skierowany do niej środek dochodzeniowy, Komisja zmuszona jest na podstawie zaskarżonego wyroku do dalszego prowadzenia dochodzenia w stosunku do innych zamieszanych przedsiębiorstw oraz do wykorzystania w swej ostatecznej decyzji dokumentów, co do których nie ma pewności, że są zgodne z prawem, pod rygorem stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej. Skoro bowiem przedawnienie biegnie wobec innych przedsiębiorstw, Komisja nie może czekać na wynik postępowania sądowego w sprawie środka dochodzeniowego.

58. Ponadto Komisja uważa, że zaskarżony wyrok umożliwia obejście zapłaty grzywny. Przedsiębiorstwo, wobec którego bieg przedawnienia uległ zawieszeniu, może zostać objęte restrukturyzacją lub przenieść swój majątek na inną spółkę, co pozwoli w ten sposób grupie uniknąć zapłaty grzywny.

59. ProfilARBED oraz TradeARBED uważają, ze różnica w brzmieniu dwóch artykułów następujących po sobie w obrębie tej samej decyzji nie może być interpretowana inaczej niż jako wyraz dobrowolnej i świadomej decyzji prawodawcy, by zróżnicować skutki przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia.

60. Celem przepisów dotyczących przedawnienia jest przyznanie Komisji uprawnienia nie do karania, lecz – zgodnie z ogólną zasadą pewności prawa – do ochrony podmiotów przed takimi sankcjami, kiedy upłynął już pewien termin. Dlatego też skoro stanowią one odstępstwo od ogólnej zasady prawa, przerwanie i zawieszenie biegu przedawnienia powinny – jak podkreśla Sąd – być przedmiotem wykładni zawężającej, a zatem korzystnej dla przedsiębiorstwa.

61. ProfilARBED i TradeARBED podnoszą w tym względzie, że decyzja pierwotna dotyczyła wyłącznie ARBED i wnioskują z tego, że owa decyzja nie jest aktem, który mogą one zaskarżyć. Wynika stąd, że bez konieczności orzekania w przedmiocie charakteru erga omnes art. 3 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 przesłanki stosowania do nich zawieszenia biegu przedawnienia nie są spełnione.

62. Zakładając nawet, że decyzja pierwotna jest aktem, który mogą zaskarżyć, ProfilARBED oraz TradeARBED uważają, ze skutek inter partes postępowań sądowych stoi na przeszkodzie temu, aby skarga wniesiona przez ARBED miała wpływ na ich sytuację. Ponadto ProfilARBED oraz TradeARBED uważają, że środki dochodzeniowe są czynnościami przygotowawczymi, które nie podlegają zaskarżeniu, a zatem kwestia zawieszenia ich nie dotyczy. Zakładając nawet, że przyjęto środki dochodzeniowe, które można zaskarżyć, postępowanie dochodzeniowe nie zostanie przerwane w wyniku takiej skargi. Komisja może w każdej chwili skorygować wady formalne. W konsekwencji nawet w takiej sytuacji nic nie uzasadnia skutku erga omnes przepisów dotyczących zawieszenia.

63. Jeśli chodzi o domniemywaną możliwość obejścia zapłaty grzywny, ProfilARBED i TradeARBED przytaczają orzecznictwo dotyczące możliwości przypisania praktyk antykonkurencyjnych, zgodnie z którym możliwe jest przeniesienie na inne przedsiębiorstwo odpowiedzialności za naruszenie, w tym praw związanych z przedawnieniem.

64. Wreszcie ProfilARBED i TradeARBED wskazują, że rozporządzenie nr 2988/74 nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie i uważają, że zgodnie z zasadą pewności prawa prace przygotowawcze nad nim nie mogą być podnoszone wobec stron trzecich, ponieważ nie były przedmiotem żadnej publikacji i nie zostały wymienione w treści rozporządzenia nr 2988/74.

3. Ocena

65. Zanim przystąpię do badania jedynego zarzutu, pragnę poczynić kilka wstępnych uwag na temat charakteru i zakresu przepisów dotyczących przedawnienia w sprawach spornych z zakresu konkurencji.

a) Rozważania wstępne

66. Przedawnienie w zakresie postępowań stanowi uniwersalną i podstawową zasadę naszego prawa. Można je zdefiniować jako przyczynę wygaśnięcia prawa władzy publicznej do ścigania czynu wskutek upływu określonego czasu od dnia popełnienia naruszenia. Znajduje ono zastosowanie co do zasady do wszystkich naruszeń, nawet najcięższych, z jednym wyjątkiem zbrodni przeciwko ludzkości, które zgodnie z wymogami międzynarodowymi zostały uznane za niepodlegające przedawnieniu. Po upływie terminu przedawnienia prawo władzy publicznej do ścigania czynu wygasa i żadne postępowanie nie może już zostać wszczęte przeciwko uczestnikom naruszenia.

67. Przedawnienie ma na celu ustanowienie spokoju społecznego oraz odpowiada powszechnej potrzebie pewności prawa. W wyroku z dnia 24 września 2002 r. w sprawach połączonych Falck i Acciaierie di Bolzano przeciwko Komisji( ) Trybunał potwierdził w przedmiocie przedawnienia, że „podstawowy wymóg pewności prawa stoi na przeszkodzie temu, by Komisja mogła opóźniać bez końca wykonywanie swoich uprawnień” oraz że, aby mógł pełnić swą funkcję, termin przedawnienia winien być określony z góry( ). Tradycyjnie przedawnienie jest uzasadniane różnymi względami. W pierwszej kolejności represja traci z czasem rację bytu z powodu stopniowego zanikania zakłóceń porządku publicznego spowodowanych naruszeniem. Następnie – bardziej w duchu ochrony interesów danych osób i przedsiębiorstw – po upływie pewnego czasu dowody na istnienie naruszenia są trudniejsze do zabezpieczenia lub do ustalenia. Wreszcie i przede wszystkim przedawnienie pozwala na karanie bezwładu, bezczynności lub zaniedbań organów ścigania i sprzyja osądzeniu sprawców naruszeń w rozsądnym terminie.

68. Co się tyczy naruszeń prawa konkurencji, zgodnie z art. 1 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 1/2003 przedawnienie następuje po upływie pięciu lat od dnia zakończenia naruszenia. Niemniej jednak zgodnie z art. 2 ust. 1 owej decyzji oraz art. 25 ust. 3 rzeczonego rozporządzenia wszelkie działania podjęte przez Komisję w celu przeprowadzenia dochodzenia lub ścigania naruszenia przerywają bieg przedawnienia. Przerwanie biegu przedawnienia powoduje, że okres, który upłynął do danego momentu, uznaje się ze skutkiem wstecznym za niebyły, i wyznacza ono początek nowego terminu. Poza tym zgodnie z art. 2 ust. 2 tejże decyzji oraz art. 25 ust. 4 wspomnianego rozporządzenia przerwanie to jest skuteczne wobec wszystkich przedsiębiorstw, „które uczestniczyły w naruszeniu”.

69. Ponadto zgodnie z art. 3 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 bieg przedawnienia może zostać zawieszony na czas trwania postępowania sądowego. W takim przypadku przedawnienie przestaje chwilowo biec.

70. Wreszcie prawodawca Unii przewidział w art. 2 ust. 3 tej decyzji oraz w art. 25 ust. 5 tego rozporządzenia, że przedawnienie następuje najpóźniej z upływem maksymalnego terminu dziesięciu lat, jeśli Komisja nie nałożyła grzywny. Dodaje jednak, że termin ten zostaje przedłużony o okres, w którym bieg przedawnienia był zawieszony.

b) W przedmiocie względnego lub bezwzględnego skutku zawieszenia biegu przedawnienia

71. Podobnie jak utrzymuje Komisja, uważam z tych samych powodów, co przedstawione w ramach przytoczonej powyżej sprawy ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji, że zawieszenie biegu przedawnienia podczas postępowania sądowego powinno być skuteczne wobec wszystkich przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu, niezależnie od tego, czy wniosły skargę czy też nie.

72. Nie podzielam zatem poglądu wyrażonego przez Sąd w zaskarżonym wyroku z trzech powodów.

73. Po pierwsze, stanowisko to nie uwzględnia obiektywnego charakteru przedawnienia. Przedawnienie dotyczy bowiem wyłącznie faktów. Ma ono rzeczywisty charakter, który jest niezależny od zaangażowanych w sprawę osób. W związku z tym jeżeli uprawnienie Komisji do podjęcia działania wygasa wskutek przedawnienia, owo wygaśnięcie dotyczy wszystkich spornych faktów i korzystają z niego wszyscy uczestnicy naruszenia.

74. Jeśli chodzi o przerwanie biegu przedawnienia, bardzo wyraźnie wynika to z art. 2 ust. 2 decyzji nr 715/78 oraz z art. 25 ust. 4 rozporządzenia nr 1/2003, gdyż wskazano tam, że przerwanie biegu przedawnienia jest skuteczne wobec wszystkich przedsiębiorstw i związków przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu. Brzmienie art. 3 tej decyzji oraz art. 25 ust. 6 tego rozporządzenia dotyczące zawieszenia biegu przedawnienia ma charakter bardziej ogólny i nie uściśla tej kwestii. Jednakże sądzę, że w braku regulacji prawnych skutki przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia powinny być identyczne. Oba stanowią wyjątki od zasady przedawnienia. Jako że przedawnienie ma charakter obiektywny, obie te instytucje winny znajdować zastosowanie do samych faktów. Ujęcie takie narzuca się, tym bardziej że mamy tu do czynienia z naruszeniem złożonym, ciągłym, a przede wszystkim zbiorowym.

75. Po drugie, rozwiązanie przyjęte przez Sąd powoduje szkodliwe skutki. Względna skuteczność zawieszenia biegu przedawnienia może bowiem doprowadzić do tego, że Komisja nie może już podjąć działań w stosunku do przedsiębiorstwa, które niesłusznie zostało pominięte, ponieważ uprawnienie do podjęcia danego działania może ulec przedawnieniu.

76. Po trzecie, nie zgadzam się ze stosowaniem takiego rozwiązania do niniejszej sprawy, gdyż wychodzę z założenia, że ARBED, która wykonuje wobec TradeARBED uprawnienia kierownicze, tworzy wraz z nią jedną i tę samą jednostkę gospodarczą, w związku z czym powinna odpowiadać za naruszenie popełnione przez tę ostatnią. Tymczasem w ocenie Sądu fakty uległy przedawnieniu w stosunku TradeARBED, która rzeczywiście dopuściła się naruszenia, ale nie przedawniły się wobec spółki, która ma za nie odpowiadać, mianowicie ARBED.

77. Nie widzę zatem żadnego powodu, dla którego należałoby wprowadzić sztuczne moim zdaniem rozróżnienie pomiędzy skutkami przerwania i zawieszenia biegu przedawnienia w stosunku do przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu.

78. W związku z powyższym jestem zdania, że art. 3 decyzji nr 715/78 oraz art. 25 ust. 6 rozporządzenia nr 1/2003 należy interpretować w ten sposób, że zawieszenie biegu przedawnienia w trakcie postępowania sądowego jest skuteczne wobec wszystkich przedsiębiorstw, które uczestniczyły w naruszeniu, niezależnie od tego, czy wniosły skargę czy też nie.

79. Zastosowanie tego rozwiązania w niniejszej sprawie oznacza, że w przypadku TradeARBED termin przedawnienia nie upłynął, co wydaje mi się bardziej spójne w świetle zasad dotyczących możliwości przypisania naruszenia, z których korzystałem w niniejszej sprawie. Oznacza to również, że fakty nie uległy przedawnieniu wobec ProfilARBED, pod warunkiem jednak że owo przedsiębiorstwo może rzeczywiście zostać uznane za przedsiębiorstwo, „które uczestniczył[o] w naruszeniu”( ).

80. W związku z powyższym uważam, że Sąd naruszył prawo, uznając, że zawieszenie biegu przedawnienia jest skuteczne wyłącznie wobec przedsiębiorstwa, które wniosło skargę o stwierdzenie nieważności, mianowicie ARBED.

81. W świetle tych okoliczności proponuję, aby Trybunał uznał, że jedyny zarzut oparty na błędnej wykładni przepisów dotyczących zawieszenia biegu przedawnienia jest zasadny.

c) Wnioski

82. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał uwzględnił odwołanie wniesione przez Komisję w sprawie C‑216/09 P i uchylił zaskarżony wyrok w zakresie, w jakim Sąd orzekł, że zawieszenie biegu przedawnienia było skuteczne tylko wobec ARBED.

83. Zgodnie z pismami złożonymi przez strony proponuję, aby Trybunał połączył odwołanie wzajemne wniesione przez ProfilARBED i TradeARBED w sprawie C‑216/09 P z odwołaniem głównym wniesionym przez ARBED w sprawie C‑201/09 P.

VII – W przedmiocie odwołania głównego wniesionego przez ARBED (C‑201/09 P) oraz odwołania wzajemnego wniesionego przez ProfilARBED i TradeARBED (C‑216/09 P)

84. W swoich odwołaniach ARBED, ProfilARBED i TradeARBED (zwane dalej „grupą ARBED”) wnoszą do Trybunału o uchylenie zaskarżonego wyroku i obciążenie Komisji kosztami poniesionymi w dwóch instancjach.

85. W odpowiedzi na odwołanie wniesione przez ARBED oraz w replice na odwołanie wzajemne wniesione przez ProfilARBED i TradeARBED Komisja wnosi do Trybunału o oddalenie tych odwołań i obciążenie grupy ARBED kosztami.

86. Grupa ARBED podnosi cztery zarzuty, które są w istocie identyczne( ). Oparte są kolejno na: braku podstawy prawnej spornej decyzji, naruszeniu zasad dotyczących możliwości przypisania praktyk antykonkurencyjnych w ramach grupy spółek, błędnej wykładni przepisów dotyczących przedawnienia oraz naruszeniu prawa przy ocenie naruszenia ich prawa do obrony.

A – W przedmiocie zarzutu pierwszego, opartego na braku podstawy prawnej spornej decyzji

87. W istocie grupa ARBED utrzymuje, że Komisja utraciła kompetencję w zakresie wymierzania sankcji za naruszenie art. 65 EWWiS z uwagi na wygaśnięcie z dniem 23 lipca 2002 r. traktatu EWWiS oraz że nie istnieje żaden zapis, który pozwalałby tej instytucji na stosowanie tego przepisu.

1. Podstawowe argumenty stron

88. Zarzut pierwszy dzieli się na trzy części oparte na naruszeniu: po pierwsze, art. 97 EWWiS, po drugie, rozporządzenia nr 1/2003, a po trzecie, obowiązku uzasadnienia.

a) W przedmiocie pierwszej części zarzutu, opartej na naruszeniu art. 97 EWWIS

89. Grupa ARBED podnosi, że art. 97 EWWiS przewiduje wygaśnięcie traktatu EWWiS z dniem 23 lipca 2002 r. oraz że sporna decyzja, oparta na art. 65 EWWiS, została wydana w dniu 8 listopada 2006 r. Orzekając, że omawiane praktyki są słusznie ścigane na podstawie art. 65 EWWiS, Sąd naruszył art. 97 EWWiS i nie odniósł się do jej argumentów w zakresie braku podstawy prawnej.

90. W ocenie grupy ARBED Sąd naruszył prawo, uznając, że traktaty wspólnotowe wprowadziły jednolity porządek prawny. Zgodnie z art. 305 ust. 1 WE traktat EWWiS stanowi system unormowań szczególnych na zasadzie odstępstwa od uregulowań o charakterze ogólnym ustanowionych w traktacie WE, a zastąpienie uregulowań prawnych traktatu EWWiS ramami prawnymi traktatu WE doprowadziło z dniem 24 lipca 2002 r. do zmiany obowiązujących podstaw prawnych, procedur i przepisów materialnoprawnych. Ciążący na instytucjach obowiązek dokonywania spójnej wykładni poszczególnych traktatów może być realizowany wyłącznie przy przestrzeganiu ograniczeń ustalonych w samych traktatach i nie może prowadzić do tego, że instytucje będą utrzymywały przepis traktatu przewidujący jego wygaśnięcie z dniem 23 lipca 2002 r. po upływie tego terminu.

91. Wyroki z sprawie Klomp( ) i w sprawie Lucchini( ), na których Sąd opiera się, by poprzeć swe rozumowanie, nie prowadzą do zmiany tych wniosków. Pierwszy wyrok dotyczy bowiem zmiany przepisów pierwotnego prawa wspólnotowego, dokonanej w wyniku traktatu o fuzji, a nie wygaśnięcia traktatu, a drugi – decyzji wydanej na podstawie traktatu EWWiS przed, a nie po jego wygaśnięciu.

92. Komisja podważa te argumenty. W szczególności podkreśla jednolity charakter porządku prawnego utworzonego przez traktaty WE, EWWiS oraz Euratom. Ten porządek prawny charakteryzuje się wspólnymi celami, wspólnymi podmiotami, wspólnymi normami i procedurami, jak również wspólnymi instytucjami. W szczególności zarówno art. 65 EWWiS, jak i art. 81 WE przewidują, że Komisja wykonuje kompetencje pod kontrolą Trybunału. Komisja podnosi też, że zgodnie z orzecznictwem postanowienia traktatów EWWiS oraz WE stanowią integralną część prawa wspólnotowego, przy którego stosowaniu należy unikać niespójności oraz dokonywać wykładni traktatów EWWiS i Euratom na podstawie wspólnych zasad w świetle traktatu WE. W swoim orzecznictwie Trybunał traktował bowiem przepisy materialne zakazujące karteli, zawarte w traktatach EWWiS oraz WE zasadniczo jako równoważne oraz stosował orzecznictwo dotyczące art. 81 WE do art. 65 ust. 1 EWWiS.

93. Mając na względzie art. 305 ust. 1 WE, sądy Unii zawsze uważały, po pierwsze, że traktat EWWiS stanowił lex specialis w jednolitym porządku prawnym z uwagi na jego szczególną dziedzinę, a po drugie, że w zakresie, w jakim dane kwestie nie były uregulowane w przepisach traktatu EWWiS, do produktów objętych traktatem EWWiS można było stosować traktat WE jako lex generalis. Zatem skoro traktat WE był dostępny jako system pomocniczy przez cały okres obowiązywania traktatu EWWiS, ów traktat przesunął się „na pierwszy plan” po wygaśnięciu tego drugiego również w zakresie tej szczególnej dziedziny. W szczególności w prawie kartelowym zakazy i sankcje przewidziane w art. 65 EWWiS zostały przejęte bez przerwania ciągłości przez te przewidziane w art. 81 WE.

94. Komisja uważa, że chociaż traktat EWWiS wygasł, a w sprawach dotyczących karteli nie przewidziano systemu przejściowego, nie można wnioskować na tej podstawie, że zamiarem państw członkowskich było wyłączyć kartele utworzone w czasie obowiązywania traktatu EWWiS spod stosowania art. 65 EWWiS wyłącznie z tego powodu, że zostały ujawnione lub objęte dochodzeniem dopiero po jego wygaśnięciu. Albowiem w przypadku przejścia na podstawie prawa pierwotnego przejściowy system prawny nie jest konieczny, gdyż zgodnie z orzecznictwem Trybunału wystarczy odwołać się do ogólnie uznanych zasad wykładni, aby określić obowiązywanie przepisów ratione temporis, biorąc pod uwagę ich cel i kontekst.

95. Komisja twierdzi, że zgodnie z tymi zasadami do czynów, które są objęte zakazem, stosuje się przepisy materialnoprawne obowiązujące w momencie popełnienia naruszenia. Fakt, że art. 65 ust. 1 EWWiS miał pierwszeństwo przed art. 81 WE, podczas gdy zarzucane zachowanie stanowiło na tej samej podstawie naruszenie art. 81 WE, przemawia za tym, że Komisja nieprzerwanie posiada uprawnienie do nałożenia sankcji. Komisja uważa, że sankcje, jakie można obecnie nałożyć, są objęte art. 81 WE oraz art. 23 rozporządzenia nr 1/2003, przy czym z uwagi na art. 65 ust. 5 EWWiS należy uwzględnić zasadę lex mitior.

96. Komisja podkreśla, że brak kompetencji do podjęcia ścigania i do nakładania sankcji pozbawia skuteczności art. 65 ust. 1 EWWiS, który jest podstawowym przepisem prawa wspólnotowego niezbędnym do realizacji zadań Wspólnoty, gdyż prowadzi to do nieuzasadnionej amnestii w przypadku czynów, które miały miejsce i które były zakazane w okresie, gdy obowiązywał traktat EWWiS. Postępowania nie mogłyby prowadzić nawet państwa członkowskie. Co więcej, taka przeszkoda naruszałaby podstawową zasadę, zgodnie z którą po zakończeniu postępowania sądowego postępowanie winno móc zostać podjęte od momentu, w którym dopuszczono się uchybienia proceduralnego. Tymczasem w ocenie Komisji nie ma podstaw do uznania, że zamiarem państw członkowskich była taka amnestia oraz przerwanie ciągłości w dziedzinie, w której zawsze obowiązywała wspólna polityka.

b) W przedmiocie drugiej części zarzutu, opartej na naruszeniu rozporządzenia nr 1/2003

97. Grupa ARBED uważa, że wywodząc kompetencje Komisji z rozporządzenia nr 1/2003, Sąd dopuścił się nadużycia władzy i nie odniósł się do jej argumentów. Podnosi ona, że owo rozporządzenie zostało wydane po wygaśnięciu traktatu EWWiS i uważa, że uwzględniając jego art. 4 oraz brak jakiejkolwiek wzmianki o traktacie EWWiS, rozporządzenie to przyznaje Komisji kompetencje do ścigania wyłącznie naruszeń art. 81 WE i 82 WE.

98. Zakładając nawet, że rozporządzenie nr 1/2003 przyznaje Komisji kompetencję do nakładania sankcji za naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS, naruszałoby ono postanowienia traktatu EWWiS, ponieważ owo rozporządzenie, które przyjęto wyłącznie na podstawie traktatu WE, zmieniałoby traktat EWWiS. Z orzecznictwa wynika bowiem, że spójna wykładnia przepisów materialnoprawnych poszczególnych traktatów nie ma żadnego wpływu na kompetencje przyznane poszczególnym instytucjom przez poszczególne traktaty, ponieważ w ramach każdego traktatu instytucje mają kompetencje do wykonywania wyłącznie tych uprawnień, które zostały im przyznane przez dany traktat.

99. Zdaniem grupy ARBED stanowisko Sądu prowadzi, po pierwsze, do przyznania Radzie uprawnień do stanowienia, które organy są władne stosować art. 65 EWWiS, podczas gdy autorzy traktatu EWWiS skorzystali z tego uprawnienia, a po drugie, do zmiany charakteru kompetencji przyznanej Komisji przez traktat EWWiS, ponieważ na mocy art. 65 EWWiS jest ona wyłączna, podczas gdy w rozporządzeniu nr 1/2003 pokrywa się z kompetencjami krajowych organów ochrony konkurencji oraz sądów krajowych.

100. Dokonana przez Sąd wykładnia dotycząca stosowania prawa w czasie narusza zatem tożsamość prawną każdego z traktatów oraz zasady hierarchii norm. Ponadto Sąd doprowadził do pomieszania przepisów materialnoprawnych, proceduralnych oraz zasad przyznawania kompetencji. Z orzecznictwa wynika, po pierwsze, że zagadnienie kompetencji instytucji poprzedza kwestię, które przepisy materialnoprawne i proceduralne obowiązują, a po drugie, że podstawa prawna upoważniająca instytucję wspólnotową do przyjęcia aktu musi obowiązywać w chwili jego wydania.

101. Komisja uważa, że słusznie przyjęła art. 65 ust. 1 EWWiS jako podstawę spornej decyzji, ponieważ naruszenie zostało popełnione w okresie, kiedy traktat ten obowiązywał i był on nadrzędny wobec traktatu WE. Ponadto, ponieważ ten sam przepis w chwili naruszenia zawierał zakaz, a art. 81 WE dotyczy tego samego zakazu, zasada nulla poena sine lege nie została naruszona.

102. Komisja podnosi, że w ramach jednolitego porządku prawnego oraz na zasadzie płynnego przeniesienia kompetencji po wygaśnięciu traktatu EWWiS uprawnienie do nakładania sankcji za naruszenia oraz mająca zastosowanie procedura wynikają z art. 81 WE oraz z art. 23 rozporządzenia nr 1/2003. Ten ostatni artykuł znajduje zastosowanie do popełnionych w okresie obowiązywania traktatu EWWiS naruszeń zarówno art. 81 WE, jako lex generalis stosowanego pomocniczo, jak i art. 65 EWWiS, jako lex specialis o treści równoważnej. Odesłanie w art. 23 rozporządzenia nr 1/2003 do art. 81 WE obejmuje bowiem również art. 65 traktatu EWWiS, jako że stanowi on przepis szczególny.

103. Ponadto ów zabieg jest zdaniem Komisji zgodny z zasadą, że w toczących się postępowaniach stosuje się obowiązujące obecnie przepisy proceduralne. W myśl tej zasady postępowanie w sprawie stwierdzenia i ukarania naruszenia w branży stalowej reguluje, od czasu wygaśnięcia traktatu EWWiS, prawo pochodne od traktatu WE, przy czym nie wpływa to na stosowanie w toczących się postępowaniach materialnoprawnego zakazu przewidzianego w art. 65 ust. 1 EWWiS.

104. Komisja nawiązuje w szczególności do wyroku Trybunału z dnia 7 września 1999 r. w sprawie De Haan( ) oraz do wyroku Sądu z dnia 19 września 2006 r. w sprawie Lucchini przeciwko Komisji( ), aby udowodnić, że może i powinna łączyć obecnie obowiązujące przepisy proceduralne z przepisami materialnymi obowiązującymi w chwili popełnienia naruszenia.

105. Wreszcie w kontekście tych wszystkich okoliczności Komisja uważa, że państwa członkowskie nie musiały przekazać jej wyraźnie kompetencji do ścigania naruszeń popełnionych w dziedzinie objętej traktatem EWWiS po dniu 23 lipca 2002 r. oraz że nic nie wskazuje na to, aby się temu sprzeciwiały. Podkreśla, że skutki wygaśnięcia traktatu EWWiS były przez ponad dziesięć lat przedmiotem ożywionych dyskusji w ramach Rady, Parlamentu Europejskiego i Komisji oraz że przepisy przejściowe zostały wprowadzone tam, gdzie okazały się konieczne.

c) W przedmiocie trzeciej części zarzutu, opartej na naruszeniu obowiązku uzasadnienia

106. Grupa ARBED utrzymuje, że ocena Sądu dotycząca ważności podstawy prawnej dotknięta jest brakiem uzasadnienia. Grupa ARBED uważa, że Sąd w żaden sposób nie odniósł się do jej argumentów podniesionych w ramach skargi o stwierdzenie nieważności.

2. Ocena

a) W przedmiocie pierwszej i drugiej części zarzutu, opartych odpowiednio na naruszeniu art. 97 EWWiS oraz rozporządzenia nr 1/2003

107. Dwie pierwsze części zarzutu pierwszego należy zbadać łącznie. W tych dwóch częściach zarzutu grupa ARBED wnosi bowiem w istocie do Trybunału o rozstrzygnięcie, czy po wygaśnięciu traktatu EWWiS Komisja mogła stwierdzić naruszenie art. 65 ust. 1 EWWiS i nałożyć za to sankcje, biorąc za podstawę swoich kompetencji przepisy rozporządzenia nr 1/2003, które – jak przypominam – jest rozporządzeniem wprowadzającym w życie art. 81 WE.

108. Kwestia ta jest w istocie identyczna z kwestią, która jawi się w ramach odwołania wniesionego od ww. wyroku w sprawie ThyssenKrupp Stainless przeciwko Komisji (sprawa C‑352/09 P, w toku), gdzie również przedstawiam opinię.

109. W niniejszej sprawie, jak również w przytoczonej powyżej sprawie ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji, Komisja zastosowała łącznie przepisy prawa materialnego i prawa proceduralnego pochodzące z traktatów EWWiS oraz WE( ) w celu nałożenia kary za naruszenie art. 65 ust. 1 EWWiS po wygaśnięciu traktatu EWWiS. Aby stwierdzić to naruszenie, Komisja oparła się na art. 7 ust. 1 rozporządzenia nr 1/2003. Ponadto w celu nałożenia grzywny na uczestniczące przedsiębiorstwa Komisja oparła się na art. 23 ust. 2 tego rozporządzenia. Jednak w każdej z tych dwóch spraw Komisja obliczyła kwotę tej grzywny nie według metody obliczenia przyjętej w tym ostatnim przepisie, ale według metody ustalonej w art. 65 ust. 5 EWWiS, stosując przy tym zasadę lex mitior( ).

110. Ponieważ takie łączne stosowanie przepisów zostało wykorzystane przez Komisję w ten sam sposób w obu tych sprawach, a Sąd przeprowadził w zasadzie identyczne badanie zgodności z prawem, przyjmę ten sam tok rozumowania co zaproponowany w opinii w przytoczonej powyżej sprawie ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji.

111. Komisja zastosowała rzeczony zabieg, ponieważ nie ma żadnego przepisu przejściowego, który pozwalałby jej po wygaśnięciu traktatu EWWiS na stwierdzenie naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS i na ukaranie za jego popełnienie. W związku z tym jeżeli nie udało się jej wydać decyzji przed wygaśnięciem tego traktatu z powodu zbyt późnego wykrycia działań antykonkurencyjnych lub – jak w niniejszej sprawie – z powodu stwierdzenia nieważności pierwszej decyzji, nie ma żadnego przepisu, który umożliwiałby jej zapewnienie przestrzegania praw i obowiązków wynikających z rzeczonego postanowienia.

112. Ponadto żadne z dwóch rozporządzeń wprowadzających w życie wspólnotowe reguły konkurencji – mianowicie ani rozporządzenie Rady nr 17 z dnia 6 lutego 1962 r.( ), ani rozporządzenie nr 1/2003 – nie dotyczy sytuacji zaistniałych pod rządami traktatu EWWiS. Sytuacja taka została przewidziana wyłącznie w komunikacie Komisji dotyczącym niektórych aspektów postępowania ze sprawami z zakresu konkurencji wynikających z wygaśnięcia traktatu EWWiS( ). Punkt 31 tego komunikatu stanowi bowiem, co następuje:

„Jeżeli Komisja, stosując do porozumień wspólnotowe reguły konkurencji, stwierdzi naruszenie w dziedzinie objętej traktatem EWWiS, to prawem materialnym mającym zastosowanie jest, bez względu na datę, w której ma ono zastosowanie, prawo materialne obowiązujące, w chwili gdy okoliczności faktyczne składające się na naruszenie miały miejsce. W każdym razie w odniesieniu do kwestii proceduralnych prawem znajdującym zastosowanie po wygaśnięciu traktatu EWWiS będzie prawo WE […]” [tłumaczenie nieoficjalne].

113. Z uwagi na tę lukę Komisja przyjęła pierwsze rozwiązanie, które Sąd oddalił w wyrokach z dnia 25 października 2007 r.: w sprawach połączonych SP przeciwko Komisji( ), w sprawie T‑45/03 Riva Acciaio przeciwko Komisji, w sprawie T‑77/03 Feralpi Siderurgica przeciwko Komisji oraz w sprawie T‑94/03 Ferriere Nord przeciwko Komisji. W każdej z tych spraw Komisja oparła swoją kompetencję wyłącznie na przepisach traktatu EWWiS pomimo jego wygaśnięcia. Tak więc w decyzji wydanej w dniu 17 grudnia 2002 r. w stosunku do Ferriere Nord SpA Komisja oparła się w celu stwierdzenia naruszenia art. 65 ust. 1 EWWiS na art. 65 ust. 4 EWWiS, a w celu nałożenia na przedsiębiorstwo grzywny – na art. 65 ust. 5 EWWiS.

114. Sąd stwierdził nieważność wszystkich tych decyzji z uwagi na brak kompetencji do ich wydania. W szczególności przypomniał, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału( ) przepis stanowiący podstawę prawną aktu i upoważniający instytucję wspólnotową do jego wydania winien obowiązywać w chwili wydania danego aktu.

115. W żadnej z tych spraw Komisja nie wniosła odwołania.

116. W niniejszej sprawie Komisja przedstawia zatem – podobnie jak w przytoczonej powyżej sprawie ThyssenKrupp Nirosta przeciwko Komisji – nowe rozwiązanie, opierając swoją decyzję na łącznym stosowaniu przepisów prawa materialnego wynikającego z traktatu EWWiS oraz przepisów prawa proceduralnego pochodzącego z traktatu WE, obowiązujących w momencie wydania spornej decyzji.

117. W zaskarżonym wyroku Sąd potwierdził zgodność z prawem tego rodzaju łącznej podstawy prawnej, opierając się na wykładni teleologicznej przepisów ustanowionych przez prawodawcę Unii. W celu przyznania, że Komisja ma prawo do wydania takiej decyzji, Sąd przedstawił swe rozumowanie w trzech etapach, jak w ww. wyroku w sprawie ThyssenKrupp Stainless przeciwko Komisji. Najpierw w pkt 57 i 58 zaskarżonego wyroku przypomniał charakter i zakres obowiązywania traktatu EWWiS w ramach porządku prawnego Unii. Następnie w pkt 59–64 tegoż wyroku Sąd oparł się na spójności i tożsamości celów realizowanych przez oba traktaty, stosując zasady wykładni wypracowane przez Trybunał. Wreszcie w pkt 65–68 wspomnianego wyroku Sąd zbadał, czy Komisja działała z poszanowaniem zasady legalności, a w szczególności zasad regulujących stosowanie prawa w czasie.

118. W niniejszej opinii będę – tak jak Sąd – obstawać przy ważności tego rodzaju podstawy prawnej i przyjmę w tym celu jego tok rozumowania.

119. W ramach porządku prawnego Unii traktat EWWiS stanowił szczególne uregulowanie dla sektora hutnictwa żelaza i stali oraz węgla kamiennego będące odstępstwem od postanowień ogólnych ustanowionych w ramach traktatu WE. Związek pomiędzy tymi dwoma traktatami został uregulowany w art. 305 WE. Postanowienie to skutkuje wyłączeniem stosowania traktatu WE i wynikającego zeń prawa wtórnego do towarów wyprodukowanych w sektorach hutnictwa żelaza i stali oraz węgla kamiennego, w przypadku gdy podnoszone kwestie są przedmiotem postanowień szczególnych zawartych w traktacie EWWiS( ).

120. Niemniej jednak wobec braku przepisów szczególnych traktat WE i przepisy wydane w celu jego wykonania mają zastosowanie do towarów wyprodukowanych w ramach tej wspólnoty sektorowej( ), a w następstwie zniknięcia tej wspólnoty w dniu 23 lipca 2002 r. ogólny zakres stosowania postanowień traktatu WE rozszerzył się na sektory pierwotnie uregulowane postanowieniami traktatu EWWiS.

121. To zastąpienie ram prawnych traktatu EWWiS przez traktat WE wpisało się w kontekst jedności „funkcjonalnej” pomiędzy obiema wspólnotami( ). Trybunał bardzo wcześnie potwierdził istnienie jednolitego porządku prawnego( ). Stwierdził on również, iż porządek prawny ma charakter ciągły, a w jego ramach – z zastrzeżeniem przypadków, w których prawodawca Unii wyraził odmienną wolę – winna być zapewniona ciągłość struktur prawnych w razie zmiany prawa( ).

122. Wyrok w sprawie Busseni( ) i ww. wyrok w sprawie Lucchini ilustrują sposób, w jaki Trybunał postrzega ową funkcjonalną jedność pomiędzy dwoma traktatami. Obie wymienione sprawy dotyczyły właściwości Trybunału do orzekania w sprawach wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w celu wykładni postanowień traktatu EWWiS.

123. Pierwsza ze spraw dotyczyła sytuacji, w której właściwość ta nie została wyraźnie przewidziana w art. 41 EWWiS, inaczej niż w treści art. 234 WE. W celu uzupełnienia tej luki Trybunał wyszedł poza różnice istniejące w treści obu postanowień i oparł się na wspólnych realizowanych przez nie celach, jak również na celu i spójności traktatów. Wskazał zatem, że „byłoby [...] sprzeczne z [tym] celem i [tą] spójnością [...], gdyby – w razie gdy sprawa dotyczy postanowień traktatów [WE] i EWEA – ustalenie ich znaczenia i zakresu należało w ostatniej instancji do Trybunału [...], podczas gdy, jeżeli sporne normy wynikałyby z traktatu EWWiS, kompetencja ta należałaby wyłącznie do różnorodnych sądów krajowych, których wykładnia mogłaby być rozbieżna, a Trybunał [...] nie miałby możliwości zapewnienia jednolitej wykładni tych norm[( )]”( ).

124. Następnie Trybunał zastosował to rozumowanie w ww. wyroku w sprawie Lucchini. Sprawa ta dotyczyła sytuacji, w której z powodu wygaśnięcia traktatu EWWiS Trybunał utracił swą właściwość do orzekania w przedmiocie pytań prejudycjalnych dotyczących wykładni i stosowania tegoż traktatu. Trybunał, przyznając, że art. 41 EWWiS rzeczywiście nie może być już stosowany, uznał, że byłoby to nie tylko sprzeczne z celem i spójnością traktatów, ale także nie do pogodzenia z ciągłością wspólnotowego porządku prawnego, gdyby Trybunał nie mógł zapewnić jednolitej wykładni norm związanych z traktatem EWWiS, które nadal wywołują skutki prawne mimo utraty mocy obowiązującej przez ów traktat( ).

125. W mojej ocenie na podstawie właśnie tego orzecznictwa Sąd przyznał Komisji sporną kompetencję. Sąd podkreślił, że niezależnie od różnic istniejących w treści art. 65 ust. 1 EWWiS i art. 81 WE oba te postanowienia są jednakowo interpretowane przez sądy Unii i mają te same cele( ).

126. Już na podstawie treści art. 65 ust. 1 EWWiS i art. 81 ust. 1 WE można bowiem stwierdzić, że wolą państw członkowskich było przyjęcie takich samych zasad i takiego samego zakresu interwencji Wspólnot. Mimo że postanowienia te różnią się brzmieniem, wyrażają one te same potrzeby, mianowicie potrzebę ustanowienia wspólnego rynku, na którym panuje zdrowa i skuteczna konkurencja, oraz potrzebę wprowadzenia w tym celu zakazu porozumień, których celem lub skutkiem jest zakłócenie normalnej konkurencji. Jak wskazał Sąd, dążenie do niezakłóconej konkurencji w sektorach hutnictwa żelaza i stali oraz węgla kamiennego nie zostało zatem przerwane z powodu wygaśnięcia traktatu EWWiS, lecz było po prostu kontynuowane w ramach traktatu WE. Poza tym art. 65 ust. 1 EWWiS i art. 81 ust. 1 WE chronią te same interesy prawne. Z perspektywy środków działania oba te postanowienia zasadzają się na podobnych założeniach( ), a za ich wykonanie odpowiada ten sam organ, mianowicie Komisja.

127. W tych okolicznościach i z zastrzeżeniem przestrzegania zasad rządzących stosowaniem prawa w czasie wydaje mi się, że Sąd mógł słusznie uznać, że ciągłość wspólnotowego porządku prawnego i celów przyświecających jego funkcjonowaniu wymaga, aby Wspólnota Europejska – z tego powodu, że zastępuje ona Europejską Wspólnotę Węgla i Stali – zapewniła w odniesieniu do sytuacji powstałych pod rządami traktatu EWWiS poszanowanie praw i obowiązków spoczywających z tego tytułu na państwach członkowskich oraz na jednostkach( ). Przyjęcie, że w następstwie wygaśnięcia traktatu EWWiS Wspólnota miałaby być pozbawiona takiego uprawnienia, wydaje mi się zatem sprzeczne z zamierzonymi przez prawodawcę Unii celem i spójnością traktatów oraz nie do pogodzenia z ciągłością wspólnotowego porządku prawnego uznaną przez Trybunał.

128. Taka wykładnia może oczywiście mieć miejsce jedynie wówczas, gdy Wspólnota, reprezentowana w tym przypadku przez Komisję, działa z poszanowaniem ogólnych zasad rządzących stosowaniem prawa w czasie( ). Zasady te, przypomniane przez Sąd w pkt 65 zaskarżonego wyroku, są następujące.

129. Jeśli chodzi o przepisy proceduralne, stosuje się je do wszystkich postępowań będących w toku w momencie ich wejścia w życie. Innymi słowy, Komisja ma obowiązek ścigać naruszenie popełnione pod rządami traktatu EWWiS w sposób i według procedury, które są przewidziane w przepisach obowiązujących w dniu wydania przez nią decyzji, to jest w przepisach przewidzianych w ramach rozporządzenia nr 1/2003.

130. Nie dzieje się tak natomiast w przypadku przepisów materialnych. Przepisy prawa materialnego nie działają wstecz, chyba że prawodawca Unii postanowił inaczej( ). Reguła ta pozwala zagwarantować pewność prawa jednostkom, które winny po prostu móc uzyskać wiedzę na temat granic ich wolności indywidualnej, nie będąc następnie zaskoczonymi w swych przewidywaniach przez działanie prawa wstecz.

131. Wspomniana reguła wynika z zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar przewidzianej w art. 49 ust. 1 karty i w art. 7 ust. 1 EKPC.

132. Artykuł 49 ust. 1 karty stanowi, co następuje:

„Nikt nie może zostać skazany za popełnienie czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu, który według prawa krajowego lub prawa międzynarodowego nie stanowił czynu zabronionego pod groźbą kary w czasie jego popełnienia. Nie wymierza się również kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zabroniony pod groźbą kary został popełniony. Jeśli ustawa, która weszła w życie po popełnieniu czynu zabronionego pod groźbą kary, przewiduje karę łagodniejszą, ta właśnie kara ma zastosowanie”.

133. Analiza dokonana przez Sąd w pkt 68 zaskarżonego wyroku wydaje mi się całkowicie zgodna ze wspomnianą powyżej zasadą. Artykuł 65 ust. 1 EWWiS, który definiuje naruszenie, stanowił bowiem obowiązujący przepis materialny, który Komisja rzeczywiście zastosowała. Sporna decyzja dotyczyła niewątpliwie sytuacji prawnej, która ostatecznie powstała przed wygaśnięciem traktatu EWWiS, ponieważ miała ona miejsce w okresie od dnia 1 lipca 1988 r. do dnia 16 stycznia 1991 r. Poza tym mając na względzie charakter lex specialis traktatu EWWiS, traktat ten i przepisy wydane w celu jego wykonania były faktycznie jedynymi przepisami znajdującymi zastosowanie do tego rodzaju sytuacji, które powstały przed jego wygaśnięciem. Wreszcie – jak wskazał Sąd – prawodawca Unii nie przewidział w żaden sposób stosowania art. 81 WE z mocą wsteczną po wygaśnięciu traktatu EWWiS.

134. Wydając sporną decyzję, Komisja wyraziła dezaprobatę wobec działania, które w momencie jego podjęcia stanowiło naruszenie. W okresie, w którym naruszenie to zostało popełnione, to jest od dnia 1 lipca 1988 r. do dnia 16 stycznia 1991 r., było ono jasno i precyzyjnie zdefiniowane w art. 65 ust. 1 EWWiS. Poza tym owo naruszenie było zagrożone sankcją jasno zdefiniowaną w art. 65 ust. 5 EWWiS. Przedsiębiorstwa były zatem doskonale poinformowane o konsekwencjach swych czynów, zarówno w ramach pierwszego postępowania zakończonego wydaniem decyzji pierwotnej, jak i w ramach niniejszego postępowania.

135. Aktualnie, jeśli chodzi o przepisy proceduralne, wiemy, że w ramach wykonania art. 81 WE przepisami upoważniającymi Komisję do wydania decyzji zakazującej określonych praktyk i do zastosowania sankcji wobec przedsiębiorstw, które naruszyły art. 81 WE, są od dnia wejścia w życie rozporządzenia nr 1/2003 w dniu 1 maja 2004 r. odpowiednio art. 7. ust. 1 i art. 23 ust. 2 tego rozporządzenia. Orzekając zatem, że przepisy te stanowią przepisy proceduralne, Sąd uznał ich natychmiastowe zastosowanie.

136. W odniesieniu właśnie do tej ostatniej kwestii moja opinia różni się od analizy Sądu. Artykuł 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 nie tylko bowiem upoważnia Komisję do nałożenia grzywny. Ustala on również jej kwotę. W tych okolicznościach wydaje mi się, że przepis ten stanowi przepis prawa materialnego.

137. Jednakże jak wyraźnie wynika z pkt 475 uzasadnienia spornej decyzji, Komisja oparła się na wspomnianym przepisie, aby mieć uprawnienie do zastosowania sankcji wobec grupy ARBED. Zgodnie z zasadą lex mitior wyrażoną w art. 49 ust. 1 karty Komisja obliczyła wysokość grzywny na podstawie art. 65 ust. 5 EWWiS, tak aby grupa ARBED poniosła najlżejszą możliwą karę.

138. W świetle powyższych uwag wydaje mi się, że Sąd nie naruszył zatem prawa, orzekając, iż Komisja mogła w sytuacji takiej jak w niniejszym przypadku oprzeć się na art. 7 ust. 1 i art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 w celu stwierdzenia karteli w sektorach wchodzących w zakres stosowania traktatu EWWiS i w celu nałożenia sankcji z tego tytułu.

139. Należy jednak stwierdzić, że wbrew temu, co wskazał Sąd w pkt 64 zaskarżonego wyroku, Komisja mogła działać we wskazany sposób nie po dniu 23 lipca 2002 r., to jest dniu, w którym wygasł traktat EWWiS, lecz od dnia 1 maja 2004 r., w którym rozporządzenie nr 1/2003 weszło w życie.

140. Błąd ten, popełniony także w ww. wyroku w sprawie ThyssenKrupp Stainless przeciwko Komisji, w żaden sposób nie wpływa jednak na rozstrzygnięcie tego sporu.

141. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, by Trybunał oddalił dwie pierwsze części zarzutu pierwszego jako bezzasadne.

b) W przedmiocie trzeciej części zarzutu pierwszego, opartej na braku uzasadnienia zaskarżonego wyroku

142. Obowiązek uzasadniania wyroków wynika z art. 36 statutu Trybunału Sprawiedliwości, który ma zastosowanie do Sądu na podstawie art. 53 akapit pierwszy tego statutu, oraz z art. 81 regulaminu postępowania przed Sądem.

143. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem uzasadnienie wyroku powinno przedstawiać w sposób jasny i jednoznaczny rozumowanie Sądu, pozwalając zainteresowanym na poznanie powodów wydanego orzeczenia, a Trybunałowi – na dokonanie jego kontroli sądowej( ). Jeśli chodzi o skargi na podstawie art. 230 WE, wymóg uzasadnienia oznacza, że Sąd winien zbadać zarzuty nieważności podniesione przez stronę skarżącą oraz wyjaśnić powody prowadzące do nieuwzględnienia zarzutu lub do stwierdzenia nieważności zaskarżonego aktu.

144. W wyroku w sprawie Connolly przeciwko Komisji( ) Trybunał określił jednak granice dla tego obowiązku ustosunkowania się do podniesionych zarzutów. Trybunał uznał, że uzasadnienie wyroku należy oceniać w świetle okoliczności danej sprawy( ) oraz że nie można wymagać, aby Sąd udzielił „szczegółowej odpowiedzi na każdy podniesiony przez stronę skarżącą argument, zwłaszcza jeśli nie jest on wystarczająco jasny i dokładny oraz nie opiera się na szczegółowych dowodach”( ).

145. W świetle tych elementów sądzę, że Sąd odpowiedział w sposób wystarczający pod względem prawnym na argumenty podniesione przez grupę ARBED. Prawidłowo wyjaśnił powody, dla których uważa, że stanowisko Komisji winno zostać podtrzymane. Umożliwiło to nie tylko grupie ARBED poddanie krytyce poszczególnych punktów jego rozważań, lecz również Trybunałowi – dokonanie kontroli sądowej, jak wynika to z powyższych rozważań.

146. W związku z tym uważam, że uzasadnienie przedstawione przez Sąd w punktach 56–69 zaskarżonego wyroku nie powinno być kwestionowane i proponuję, aby Trybunał oddalił trzecią cześć zarzutu pierwszego jako bezzasadną.

c) Wnioski

147. W świetle wszystkich tych okoliczności uważam, że zarzut pierwszy, oparty na braku podstawy prawnej spornej decyzji, podniesiony w ramach odwołania wniesionego przez ARBED w sprawie C‑201/09 P, jak również w ramach odwołania wzajemnego wniesionego przez TradeARBED i ProfilARBED w sprawie C‑216/09 P jest bezzasadny i winien zostać oddalony.

B – W przedmiocie zarzutu drugiego, opartego na naruszeniu przez Sąd zasad dotyczących możliwość przypisania praktyk antykonkurencyjnych w ramach grupy spółek

148. W zarzucie drugim ARBED i ProfilARBED sprzeciwiają się uznaniu ich odpowiedzialnymi za naruszenie popełnione przez spółkę zależną – TradeARBED.

149. Zarzut ten obejmuje trzy części oparte, po pierwsze, na naruszeniu zasad: autonomii prawnej osoby prawnej, wolności prowadzenia działalności gospodarczej oraz odpowiedzialności osobistej, po drugie, na błędnym zastosowaniu orzecznictwa dotyczącego przesłanek warunkujących przypisanie spółce dominującej naruszenia popełnionego przez spółkę zależną, a po trzecie, na naruszeniu prawa w zakresie stwierdzenia, że ARBED rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na TradeARBED.

150. Chociaż argumenty podniesione w ramach tego zarzutu są prawie identyczne w jednym i drugim odwołaniu, zmierzają one do odmiennych celów w zależności od tego, czy dotyczą ARBED czy ProfilARBED. W związku z tym przy rozpatrywaniu owych argumentów konieczne będzie odpowiednie rozróżnienie sytuacji tych przedsiębiorstw.

1. Główne argumenty stron

a) W przedmiocie zarzutu niedopuszczalności podniesionego przez Komisję w sprawie C‑201/09 P

151. W swoich pismach Komisja utrzymuje, że zarzut drugi – w zakresie, w jakim jest podnoszony przez ARBED – jest niedopuszczalny. ARBED kwestionuje bowiem możliwość przypisania naruszenia ProfilARBED, która nie jest stroną postępowania w sprawie C‑201/09 P.

152. W każdym razie Komisja twierdzi, że ów zarzut jest bezskuteczny. ARBED ogranicza się bowiem do podważenia stosowania w tej sprawie wypracowanego przez orzecznictwo domniemania sprawowania rzeczywistej kontroli. Nie poddaje ona krytyce pkt 96–98 zaskarżonego wyroku, w których Sąd stwierdził, że Komisja wykazała za pomocą innych okoliczności rzeczywiste wywieranie przez spółkę dominującą decydującego wpływu na spółkę zależną.

b) W przedmiocie pierwszej części zarzutu, opartej na naruszeniu zasad autonomii prawnej osoby prawnej, wolności prowadzenia działalności gospodarczej oraz odpowiedzialności osobistej

153. Na poparcie pierwszej części zarzutu drugiego grupa ARBED przedstawia trzy zarzuty szczegółowe.

154. W pierwszym zarzucie szczegółowym grupa ARBED utrzymuje, że w niniejszej sprawie Sąd błędnie zastosował pojęcie przedsiębiorstwa rozwinięte na gruncie prawa konkurencji. Chociaż w rozumieniu tego pojęcia prawnie odrębne przedsiębiorstwa mogą stanowić jedną i tę samą jednostkę gospodarczą, Komisja użyła tego pojęcia jedynie w celu wyłączenia porozumień w obrębie grupy spod stosowania art. 81 WE oraz przejęć w obrębie grupy spod stosowania przepisów dotyczących koncentracji.

155. W drugim zarzucie szczegółowym grupa ARBED podnosi, że przypisując zarówno ARBED, jak i ProfilARBED odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez TradeARBED, Sąd naruszył zasadę autonomii prawnej osoby prawnej, a w szczególności spółki zależnej należącej do grupy spółek. Zgodnie z tą zasadą spółka zależna występująca jako odrębna osoba prawna posiada pełną zdolność prawną, w związku z czym powinna odpowiadać za swoje działania, nawet jeżeli kontrolowana jest w 100% przez spółkę dominującą. Rzeczona zasada stanowi jeden z fundamentów prawa spółek.

156. Na rozprawie grupa ARBED twierdziła w tym samym tonie, że Sąd naruszył zasadę wolności prowadzenia działalności gospodarczej przewidzianą w art. 16 karty( ), przypisując całej grupie spółek działania podjęte przez jedną ze spółek tejże grupy. Sąd nie wziął pod uwagę przysługującego każdemu prawa do prowadzenia działalności gospodarczej w ramach podmiotu prawa posiadającego własną osobowość prawną, którego odpowiedzialność ograniczona jest do samych działań tej spółki.

157. Z tego powodu Sąd naruszył też zasadę indywidualizacji kary.

158. W trzecim zarzucie szczegółowym ARBED i ProfilARBED poddają krytyce analizę Sądu zmierzającą do jednoczesnego przypisania im naruszenia popełnionego przez trzecie przedsiębiorstwo z grupy, to jest TradeARBED. Taki tok rozumowania wprowadza bowiem nieuzasadnioną różnicę w traktowaniu na niekorzyść ProfilARBED, gdyż w przeciwieństwie do spółki dominującej ProfilARBED nie ma możliwości wzruszenia domniemania, że wywiera ona decydujący wpływ. W ocenie ARBED i ProfilARBED taka niespójność przypomina brak uzasadnienia.

159. Komisja podważa te argumenty. Przede wszystkim przypomina, co obejmuje pojęcie przedsiębiorstwa w prawie konkurencji, a następnie przeprowadza długi wywód na temat orzecznictwa dotyczącego możliwości przypisania praktyk antykonkurencyjnych w obrębie grupy spółek( ).

160. Ponadto Komisja podnosi, że zasada autonomii prawnej osoby prawnej, której nie odnajduje ona we wspólnotowym orzecznictwie, podlega licznym wyjątkom (na przykład w przypadku następstw gospodarczych pomiędzy przedsiębiorstwami). Niemniej jednak wskazuje, że zasada ta może okazać się niezbędna do określenia adresata decyzji stwierdzającej naruszenie lub osoby prawnej, która powinna odpowiadać za naruszenie.

c) W przedmiocie drugiej części zarzutu, opartej na błędnym zastosowaniu orzecznictwa dotyczącego przesłanek warunkujących przypisanie spółce dominującej naruszenia popełnionego przez spółkę zależną

161. Na poparcie drugiej części zarzutu drugiego grupa ARBED poddaje krytyce rozumowanie Sądu zaprezentowane w pkt 89 i 90 zaskarżonego wyroku, zgodnie z którym domniemywa się, że spółka dominująca posiadająca 100% kapitału swej spółki zależnej wywiera decydujący wpływ na zachowanie tej ostatniej, w związku z czym powinna odpowiadać za antykonkurencyjne zachowanie, którego spółka zależna mogłaby się dopuścić. Grupa ARBED wysuwa w tym względzie dwa zarzuty szczegółowe.

162. W pierwszym zarzucie szczegółowym grupa ARBED twierdzi, że Sąd naruszył „ogólne zasady prawa”. Grupa ARBED odsyła najpierw do zasady autonomii osoby prawnej powołanej w ramach pierwszej części. Następnie nawiązuje do zasady indywidualizacji kary, powołując wyrok z dnia 4 lipca 2006 r. w sprawie Hoek Loos przeciwko Komisji( ). W tym wyroku Sąd orzekł, że przestrzeganie tej zasady wymaga, aby Komisja wykazała, że konkretne zarzuty mogą być skierowane do każdego z przedsiębiorstw będących adresatami pisma w sprawie przedstawienia zarzutów( ).

163. W drugim zarzucie szczegółowym grupa ARBED utrzymuje, że wyroki, do których Sąd nawiązuje, nie mogą stanowić uzasadnienia dla jego wniosku.

164. Po pierwsze, wyrok z dnia 25 października 1983 r. w sprawie AEG-Telefunken przeciwko Komisji( ) jest bez znaczenia, gdyż w tej sprawie Trybunał miał zająć stanowisko nie w kwestii możliwości przypisania spółce dominującej naruszenia popełnionego przez jej spółkę zależną, ale w sprawie dowodu uczestnictwa spółki dominującej w naruszeniu. Ponadto w przeciwieństwie do niniejszej sprawy w tamtej sprawie spółka zależna i spółka dominująca miały te same organy statutowe.

165. Po drugie, w wyroku z dnia 16 listopada 2000 r. w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji( ) Trybunał nigdzie nie potwierdził, że pełna kontrola nad spółką wystarczy, aby uznać, że spółka dominująca odpowiada za zachowanie swojej spółki zależnej. W przeciwieństwie do niniejszej sprawy spółka dominująca zgodziła się w trakcie postępowania administracyjnego na poniesienie odpowiedzialności za zachowanie swojej spółki zależnej. Ponadto w decyzji Komisji, która legła u podstaw tego wyroku, Komisja zastosowała podejście polegające na skierowaniu decyzji do spółki dominującej, gdy istniały wyraźne dowody na udział tej spółki dominującej w naruszeniu.

166. Komisja kwestionuje w szczególności przyjętą przez grupę ARBED wykładnię dwóch przytoczonych powyżej wyroków.

d) W przedmiocie trzeciej części zarzutu, opartej na naruszeniu prawa w zakresie stwierdzenia, że ARBED rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na TradeARBED

167. Grupa ARBED poddaje krytyce pkt 96 zaskarżonego wyroku, w którym Sąd wskazał, że dowody przedstawione przez Komisję potwierdzały „nie tyle rzeczywisty, fizyczny udział ARBED w przedmiotowych naruszeniach, co jej decydujący wpływ na zachowanie TradeARBED oraz rzeczywiste wykorzystanie tej władzy”.

168. Po pierwsze, grupa ARBED uważa, że Sąd błędnie przyjął istnienie domniemania uczestnictwa, które Komisja wyraźnie wykluczyła. W ten sposób Sąd, wykraczając poza swoje kompetencje, zastąpił ocenę Komisji swoją oceną i naruszył zasadę powagi rzeczy osądzonej związaną z decyzją pierwotną oraz ze sporną decyzją. W rzeczonych decyzjach Komisja przyznała bowiem, iż ów wpływ nie był wywierany w sposób pozwalający na uznanie, że ARBED uczestniczyła w naruszeniu. W związku z tym jaki by nie był decydujący wpływ wywierany przez ARBED na jej spółkę zależną, nie polegało to na dawaniu jakichkolwiek instrukcji dotyczących naruszenia reguł konkurencji.

169. Po drugie, grupa ARBED przypomina, że zgodnie z ww. wyrokami w sprawie AEG-Telefunken przeciwko Komisji oraz w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji odpowiedzialność spółek dominujących opiera się na ich rzeczywistym udziale w naruszeniu.

170. Komisja podważa te argumenty.

2. Ocena zarzutu drugiego w zakresie, w jakim został podniesiony przez ARBED (C‑201/09 P)

171. Jeśli chodzi o ARBED, należy ustalić, czy ARBED – jako spółka dominująca TradeARBED – mogła zgodnie z prawem zostać obciążona odpowiedzialnością za działania tej ostatniej. W zaskarżonym wyroku Sąd stwierdził bowiem najpierw, że ARBED posiada 100% kapitału TradeARBED, a następnie przyjął domniemanie, że spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej, tak że obydwie mogą zostać uznane za stanowiące jedno i to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 65 ust. 1 EWWiS, a zatem mogą odpowiadać solidarnie za zachowanie, które zostało im zarzucone, gdyż czyny popełnione przez TradeARBED mogą zostać przypisane ARBED( ).

a) W przedmiocie dopuszczalności zarzutu drugiego

172. Jak podnosi Komisja, zarzut ten powinien zostać odrzucony jako niedopuszczalny w zakresie, w jakim dotyczy ProfilARBED, gdyż nie jest ona stroną postępowania w sprawie C‑201/09 P. Tymczasem w moim odczuciu owa niedopuszczalność ogranicza się do trzeciego zarzutu szczegółowego pierwszej części zarzutu drugiego, gdzie ARBED podnosi nieuzasadnioną różnicę w traktowaniu ProfilARBED.

173. W świetle tych okoliczności proponuję, aby Trybunał orzekł, że trzeci zarzut szczegółowy pierwszej części zarzutu drugiego jest niedopuszczalny.

b) W przedmiocie pierwszej części zarzutu, opartej na naruszeniu zasad autonomii prawnej osoby prawnej, wolności prowadzenia działalności gospodarczej i odpowiedzialności osobistej

i) W przedmiocie pierwszego zarzutu szczegółowego, opartego na błędnym zastosowaniu pojęcia przedsiębiorstwa

174. Omawiany zarzut szczegółowy dotyczy rozumowania przyjętego przez Sąd w pkt 87 i 88 zaskarżonego wyroku:

„87. W tym względzie należy przede wszystkim przypomnieć, że pojęcie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 81 WE obejmuje jednostki gospodarcze, z których każda ma jednolitą organizację obejmującą elementy osobowe, materialne i niematerialne, służącą do trwałego dążenia do osiągnięcia określonego celu gospodarczego i mogącą uczestniczyć w popełnieniu naruszenia opisanego w tym przepisie […].

88. Komisja jest upoważniona do skierowania decyzji nakładającej grzywny na spółkę dominującą w ramach grupy spółek nie ze względu na relację istniejącą pomiędzy spółką dominującą a jej spółką zależną, związaną z namową i naruszeniem, ani tym bardziej ze względu na udział spółki dominującej w naruszeniu, ale ze względu na to, że stanowią one jedno przedsiębiorstwo w opisanym powyżej rozumieniu. Bowiem wspólnotowe prawo konkurencji uznaje, że różne spółki należące do tej samej grupy stanowią jedną jednostkę gospodarczą, a tym samym przedsiębiorstwo w rozumieniu przepisów art. 81 WE i 82 WE, jeśli te spółki nie określają niezależnie swojego zachowania na rynku […]”.

175. W prawie konkurencji pojęcie przedsiębiorstwa jest niezależnym pojęciem prawa Unii. Przez pojęcie to rozumie się – z punktu widzenia celu danego porozumienia – jednostkę gospodarczą, nawet jeżeli z prawnego punktu widzenia owa jednostka składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych. Kwalifikacja ta jest zatem niezależna od sposobu organizacji, sposobu finansowania czy też formy prawnej rzeczonej jednostki, a jej istnienie może zostać wywnioskowane ze zbioru zgodnych elementów( ).

176. Przyjmuje się więc, że w ramach grupy spółek formalne rozdzielenie spółek wynikające z odrębnej osobowości prawnej spółki dominującej i jej spółek zależnych nie jest rozstrzygające. Decydującym kryterium jest jednolite zachowanie się tychże spółek na rynku( ).

177. W pkt 87 i 88 zaskarżonego wyroku Sąd przyjął zatem taką definicję pojęcia przedsiębiorstwa, która nie jest niczym innym jak definicją wynikającą z utrwalonego i bogatego orzecznictwa, co ARBED wydaje się (umyślnie) pomijać w ramach pierwszego zarzutu szczegółowego.

178. Konsekwencją takiej wykładni pojęcia przedsiębiorstwa jest wykluczenie stosowania art. 101 ust. 1 TFUE do porozumień zawieranych pomiędzy spółką zależną i jej spółką dominującą, ponieważ nie chodzi tu o porozumienie „między przedsiębiorstwami”( ). Tymczasem wbrew temu, co ARBED podnosi na poparcie pierwszego zarzutu szczegółowego, nie jest to jedyną konsekwencją. Działa ona również w drugą stronę. Otóż od dłuższego czasu, mianowicie od wyroku z dnia 21 lutego 1973 r. w sprawie Europemballage i Continental Can przeciwko Komisji( ), przyjmuje się, że zachowanie spółki zależnej może zostać przypisane spółce dominującej, jeżeli owa spółka zależna nie kształtuje w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku, lecz stosuje zasadniczo instrukcje, których udziela jej spółka dominująca, w szczególności ze względu na łączące oba te podmioty prawa więzy ekonomiczne, organizacyjne oraz prawne( ). W tej sytuacji Trybunał uznaje, że spółka dominująca i jej spółka zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo( ).

179. Uważam więc, że pierwszy zarzut szczegółowy, oparty na błędnym zastosowaniu pojęcia przedsiębiorstwa w prawie konkurencji jest bezzasadny.

ii) W przedmiocie drugiego zarzutu szczegółowego, opartego zasadniczo na naruszeniu zasady odpowiedzialności osobistej

180. Powołując się na zasady autonomii prawnej osób prawnych i wolności prowadzenia działalności gospodarczej, ARBED broni koncepcji, że TradeARBED, która posiada odrębną osobowość prawną, powinna jako jedyna odpowiadać za swoje działania. ARBED uważa, że skoro nie uczestniczyła rzeczywiście w popełnieniu naruszenia, nie powinna za nie ponosić odpowiedzialności. Na tej podstawie ARBED wyprowadza wniosek, że doszło do naruszenia zasady indywidualizacji kar i sankcji. W związku z tym zbadam ów zarzut szczegółowy pod kątem zasady odpowiedzialności osobistej, zaczynając od przypomnienia jej charakteru i zakresu.

181. Zasada odpowiedzialności osobistej stanowi podstawową gwarancję prawa karnego, która ogranicza wykonywanie ius puniendi władzy publicznej. Zgodnie z tą zasadą czyn karalny można przypisać tylko temu, kto go popełnił, a zgodnie z zasadą indywidualizacji kar kary nie może ponieść nikt inny jak tylko podmiot, który zawinił.

182. Trybunał przyjął możliwość stosowania zasady odpowiedzialności osobistej w przypadku naruszenia reguł konkurencji z uwagi na charakter naruszenia oraz charakter i dolegliwość związanych z nim sankcji( ). Zatem kiedy jednostka gospodarcza narusza reguły konkurencji, osoba fizyczna lub prawna prowadząca działalność tej jednostki ponosi co do zasady odpowiedzialność za skutki swych własnych czynów( ).

183. Niemniej jednak w takiej dziedzinie jak dziedzina konkurencji organy ścigania mają do czynienia ze skomplikowanymi sposobami postępowania, które przejawiają się w nieuczciwych zachowaniach i wpisują się w złożone struktury i formy. W przypadku grupy spółek spółka zależna, która nie posiada jakiejkolwiek autonomii na rynku, może być tylko „pustą wydmuszką” i maskować tożsamość rzeczywistego inicjatora porozumień antykonkurencyjnych. Ponadto restrukturyzacja, zbycie czy też zmiany prawne lub organizacyjne w grupie mogą być przykrywką dla przepływu kapitału, co może stać na przeszkodzie prawidłowemu wykonaniu decyzji Komisji( ).

184. Aby zapewnić skuteczne wprowadzenie w życie reguł konkurencji, Trybunał uwzględnia zatem realia ekonomiczne grupy spółek na dwa sposoby.

185. Tak więc dopuszcza on w sposób bardzo rygorystyczny możliwość przypisania antykonkurencyjnego czynu popełnionego przez jedną spółkę innej spółce. Istnieją dwa rodzaje sytuacji:

– pierwsza sytuacja to przedstawiony w niniejszej sprawie za pomocą stosunków istniejących pomiędzy ARBED i TradeARBED przypadek spółki dominującej i jej spółki zależnej,

– druga sytuacja to następstwo gospodarcze pomiędzy dwoma podmiotami należącymi do tej samej jednostki gospodarczej, co w niniejszej sprawie ilustruje więź łącząca ARBED i ProfilARBED( ).

186. Drugi zarzut szczegółowy dotyczy pierwszej sytuacji. Aby zbadać jego zasadność, niezbędne jest zatem uprzednie sprawdzenie, czy Sąd na pewno uwzględnił ustalone w orzecznictwie przesłanki celem przypisania ARBED odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną TradeARBED.

187. Zbadam to w ramach oceny drugiej części zarzutu drugiego, który wyraźnie dotyczy tej kwestii. W tym względzie postaram się wykazać, że Sąd prawidłowo zastosował orzecznictwo Trybunału.

188. W związku z powyższym zaproponuję, aby Trybunał uznał, że przypisując ARBED odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez jej spółkę zależną TradeARBED, Sąd nie naruszył zasady odpowiedzialności osobistej. Drugi zarzut szczegółowy pierwszej części, oparty na naruszeniu tej zasady, podlegał będzie zatem oddaleniu jako bezzasadny.

iii) Wnioski

189. W świetle wszystkich tych okoliczności proponuję, aby pierwszą część zarzutu drugiego, opartą na naruszeniu zasad autonomii prawnej osoby prawnej, wolności prowadzenia działalności gospodarczej oraz odpowiedzialności osobistej, Trybunał w części odrzucił jako niedopuszczalną, a w części oddalił jako bezzasadną.

c) W przedmiocie drugiej części zarzutu, opartej na błędnym zastosowaniu orzecznictwa dotyczącego przesłanek warunkujących przypisanie spółce dominującej naruszenia popełnionego przez spółkę zależną

190. Na poparcie drugiej części zarzutu ARBED co do zasady podważa charakter i zakres domniemania, że spółka dominująca posiadająca 100% kapitału swojej spółki zależnej wywiera rzeczywiście decydujący wpływ na jej zachowanie, w związku z czym powinna odpowiadać za antykonkurencyjne zachowanie swojej spółki zależnej.

191. W tym względzie ARBED poddaje krytyce tok rozumowania przyjęty przez Sąd w pkt 89–91 zaskarżonego wyroku:

„89 W szczególnym przypadku, gdy spółka dominująca kontroluje 100% kapitału swojej spółki zależnej, będącej sprawcą naruszenia, istnieje wzruszalne domniemanie, że taka spółka dominująca wywiera decydujący wpływ na zachowanie swojej spółki zależnej ([ww.] wyrok […] w sprawie AEG‑Telefunken przeciwko Komisji, pkt 50 […]), a zatem razem stanowią one jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. [101 TFUE] […].W związku z powyższym do spółki dominującej, która zaskarżyła przed sądem wspólnotowym decyzję Komisji nakładającą na nią grzywnę z tytułu zachowania jej spółki zależnej, należy obalenie tego domniemania poprzez przedstawienie materiału dowodowego, za pomocą którego można dowieść niezależności tej ostatniej ([…] ww. wyrok w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, pkt 29).

90. Istotnie, w tej kwestii – jak podkreślają skarżące – Trybunał wskazał, w pkt 28 i 29 ww. wyroku w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, także na inne okoliczności, poza faktem posiadania 100% kapitału spółki zależnej, takie jak niezakwestionowanie istnienia wpływu wywieranego przez spółkę dominującą na politykę handlową jej spółki zależnej i wspólna reprezentacja dwóch spółek w trakcie postępowania administracyjnego. Jednak wspomniane okoliczności zostały wymienione przez Trybunał jedynie w celu przedstawienia całego szeregu okoliczności, na których Sąd oparł swoje rozumowanie i z których wyprowadził wniosek, że nie było ono jedynie oparte na fakcie posiadania całego kapitału spółki zależnej przez spółkę dominującą. W konsekwencji potwierdzenie przez Trybunał oceny Sądu w tej sprawie nie może prowadzić do zmiany zasady usankcjonowanej w pkt 50 ww. wyroku w sprawie AEG‑Telefunken przeciwko Komisji […].

91 W tych okolicznościach wystarczy, żeby Komisja udowodniła, iż cały kapitał spółki zależnej znajduje się w posiadaniu jej spółki dominującej, aby potwierdzić domniemanie, że ta druga wywiera decydujący wpływ na zachowanie na rynku spółki zależnej. Po tym Komisja będzie mogła uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na jej spółkę zależną, pomimo iż stwierdzono, że wyżej wymieniona spółka dominująca nie brała bezpośrednio udziału w porozumieniach, chyba iż spółka ta udowodni, że jej spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny […]”.

192. Chociaż sądzę, że zakres i zastosowanie tego domniemania są co do zasady dyskusyjne, uważam jednak, że analiza przeprowadzona w tym względzie przez Sąd nie narusza w żaden sposób prawa.

193. W pierwszej kolejności proponuję, aby Trybunał z miejsca oddalił argument oparty na błędnej wykładni ww. wyroku w sprawie AEG-Telefunken przeciwko Komisji. Jak podnosi Komisja, ARBED dokonuje bowiem wyraźnie nieprawidłowej lektury tego orzeczenia. Zarówno w tamtej sprawie, jak i w niniejszej sprawie spółka dominująca nie popełniła żadnego czynu i chodziło o ustalenie, czy spółka dominująca mogła zostać obciążona odpowiedzialnością za działania swoich spółek zależnych.

194. W drugiej kolejności należy zaznaczyć, że ww. wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji potwierdza zasadę, zgodnie z którą Komisja ma prawo przypisać spółce dominującej zachowanie o znamionach naruszenia spółki zależnej, jeżeli zostało ustalone, że spółka dominująca posiada cały kapitał spółki zależnej.

195. Zasada ta opiera się na domniemaniu, że spółka dominująca, która posiada 100% kapitału swojej spółki zależnej, rzeczywiście wywiera decydujący wpływ na jej zachowanie. Domniemywa się zatem, że spółka zależna nie kształtuje w sposób autonomiczny swojego zachowania na rynku i stosuje instrukcje, których udziela jej spółka dominująca. Uważa się wówczas, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedną i tę samą jednostkę gospodarczą, a zatem tworzą jedno „przedsiębiorstwo” w rozumieniu prawa konkurencji, co pozwala Komisji skierować do spółki dominującej decyzję nakładającą grzywny bez konieczności wykazania osobistego udziału tej ostatniej w naruszeniu.

196. Trybunał przypomina, że chodzi tu o zwykłe domniemanie, przy którym na spółce dominującej spoczywa obowiązek dostarczenia wystarczających dowodów pozwalających wykazać, że jej spółka zależna działała na rynku w sposób autonomiczny. Jeżeli domniemanie nie zostanie wzruszone, Komisja jest wówczas w stanie uznać spółkę dominującą za solidarnie odpowiedzialną za zapłatę grzywny nałożonej na jej spółkę zależną.

197. Wreszcie Trybunał potwierdza, że Komisja ma jedynie obowiązek udowodnić, że całość kapitału spółki zależnej należy do jej spółki dominującej, aby móc domniemywać, że ta ostatnia wywiera decydujący wpływ na politykę handlową tej spółki zależnej. Żaden inny wymóg nie ciąży na Komisji.

198. Trybunał położył w ten sposób kres rozbieżnościom w zakresie wykładni, które wzbudził ww. wyrok w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji i które ARBED podaje zresztą na poparcie swojego zarzutu szczegółowego. W opinii przedstawionej w sprawie, w której wydano ów wyrok, rzecznik generalny J. Mischo wyraził pogląd, że samo posiadanie 100% kapitału nie wystarcza, aby stwierdzić odpowiedzialność spółki dominującej( ), a w rzeczonym wyroku Trybunał rzeczywiście wskazał na inne – poza faktem posiadania 100% kapitału spółki zależnej – okoliczności, które mogą stanowić dowód na rzeczywiste wywieranie decydującego wpływu( ).

199. Po wydaniu ww. wyroku w sprawie Stora Koppargers Bergslags przeciwko Komisji pojawiło się więc pytanie, czy posiadanie 100% kapitału spółki zależnej wystarcza, aby uzasadnić domniemanie przynależności do tego samego „przedsiębiorstwa”, lub czy konieczne jest – jak wydaje się twierdzić ARBED w niniejszej sprawie – przedstawienie dodatkowych dowodów, takich jak powołane w sprawie, w której wydano ten wyrok.

200. W ww. wyroku w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji Trybunał przerwał tę niepewność i orzekł, że inne okoliczności, które mogą dowodzić rzeczywistego wywierania decydującego wpływu „zostały przytoczone przez Trybunał jedynie w celu przedstawienia całego szeregu elementów, na których Sąd oparł swoje rozumowanie, a nie w celu uzależnienia zastosowania domniemania [...] od przedstawienia dodatkowych wskazówek dotyczących rzeczywistego wywierania [wpływu] przez spółkę dominującą [...]”( ).

201. Tak więc Trybunał potwierdza wykładnię ww. wyroku w sprawie Stora Kopparbergs Bergslags przeciwko Komisji, którą Sąd przyjął w pkt 90 zaskarżonego wyroku.

202. Mając na uwadze te okoliczności, trudno zatem podważyć analizę przeprowadzoną przez Sąd w pkt 89–91 zaskarżonego wyroku.

203. Tym bardziej trudno jest to uczynić, gdyż w celu uzasadnienia odpowiedzialności ARBED Sąd nie ograniczył się do zastosowania domniemania opartego na posiadaniu przez spółkę dominującą całości kapitału jej spółki zależnej. W pkt 96–98 zaskarżonego wyroku Sąd zwrócił również uwagę na istnienie dodatkowych wskazówek dowodzących tego, że TradeARBED nie kształtuje w sposób autonomiczny swojego zachowania na wspólnotowym rynku belek( ).

204. W pełni zgadzam się z takim rozwiązaniem. Chociaż bowiem Trybunał rzeczywiście rozstrzygnął to zagadnienie w pkt 61 ww. wyroku w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, jestem jednak przekonany, że odpowiedzialność spółki dominującej nie może zostać ustalona wyłącznie na podstawie domniemania opartego na posiadaniu kapitału. Wprawdzie bowiem do ustalenia istnienia więzi w ramach grupy wystarczy posiadanie 100% kapitału, nie sądzę jednak, aby pozwalało ono samo w sobie domniemywać rzeczywiste wykonywanie uprawnień kierowniczych stanowiące współudział w popełnieniu naruszenia. Moim zdaniem, aby zachować podstawowe prawa przyznane przedsiębiorstwom, Komisja musi przedstawić inne dowody pozwalające wykazać brak autonomii spółki zależnej.

205. W szczególności zajmę się przestrzeganiem prawa do obrony oraz zasady domniemania niewinności zawartych w art. 47 i 48 karty. Trybunał kilkakrotnie orzekł, że owe prawa podstawowe, zagwarantowane również w art. 6 EKPC, powinny być przestrzegane we wszystkich postępowaniach dotyczących naruszeń reguł konkurencji mogących doprowadzić do nałożenia sankcji takich jak grzywny lub okresowe kary pieniężne, nawet jeżeli chodzi o postępowanie o charakterze administracyjnym. W tym względzie Trybunał przyjął wyraźnie za podstawę charakter spornych naruszeń oraz charakter i stopień dolegliwości związanych z tym sankcji( ). Zdaję sobie również sprawę z tego, że poszanowanie tych gwarancji nabiera tym bardziej fundamentalnego znaczenia, że mamy do czynienia z postępowaniem o charakterze quasi-karnym, w którym Komisja sprawuje funkcje dochodzeniowe, śledcze i decyzyjne oraz dysponuje w tym względzie szerokim zakresem uznania( ).

206. Natomiast domniemanie odpowiedzialności pozostaje z istoty rzeczy wyjątkiem od zasady domniemania niewinności. Zgodnie bowiem z tą zasadą ciężar dowodu powinien spoczywać na organach ścigania, a wątpliwości – poczytywane na korzyść oskarżonego. Tymczasem omawiane domniemanie odpowiedzialności zmniejsza znacznie ciężar dowodu spoczywający na Komisji i zobowiązuje spółki dominujące do przedstawienia dowodów wystarczających do wzruszenia tego domniemania. Takie przerzucenie ciężaru dowodu wpływa niepodważalnie na prawo do obrony przedsiębiorstw.

207. Europejski Trybunał Praw Człowieka dopuszcza przerzucenie ciężaru dowodu prowadzące do domniemania odpowiedzialności. W ww. wyroku w sprawie Salabiaku przeciwko Francji( ) uznał, że zasada domniemania niewinności zagwarantowana w art. 6 ust. 2 EKPC nie jest sprzeczna z domniemaniem odpowiedzialności faktycznej lub prawnej, jeżeli mieści się ono w „rozsądnych granicach uwzględniających doniosłość sprawy oraz zapewniających prawo do obrony”.

208. W ww. wyroku w sprawie Janosevic przeciwko Szwecji Europejski Trybunał Praw Człowieka przeprowadził test proporcjonalności dotyczący domniemania odpowiedzialności zawartego w szwedzkich uregulowaniach podatkowych. Owe uregulowania stanowiły, że nieprawidłowości ujawnione w postępowaniu podatkowym były skutkiem niewybaczalnego czynu podatnika oraz że nie było ewidentnie nierozsądne zwiększenie kwoty podatku w celu ukarania za ten czyn. Szwedzki system podatkowy funkcjonował zatem na podstawie domniemania odpowiedzialności, którego wzruszenie należało do podatnika( ).

209. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że takie domniemanie utrzymane było w rozsądnych granicach, w zakresie w jakim można było je wzruszyć (znajdujące zastosowanie w sprawie przepisy przewidujące pewne środki obrony oparte na elementach subiektywnych) oraz w jakim skuteczny system podatkowy był istotny dla obrony interesów finansowych państwa. Dodał on, że ów wniosek oznacza zasadniczo, że „w każdym indywidualnym przypadku sądy [...] dokonują zróżnicowanej i niezbyt restrykcyjnej oceny kwestii, czy istnieją podstawy uchylenia lub darowania podwyższenia kwoty podatku”( ).

210. W związku z powyższym przy takiej linii orzecznictwa muszę uważać na sposób, w jaki stosuję omawiane domniemanie. Chociaż uzasadnia je konieczność zapewnienia skutecznego wprowadzenia w życie reguł konkurencji, stwierdzam jednakowoż, że jego stosowanie przekracza dzisiaj zwykły „szczególn[y] przypad[ek], w którym spółka dominująca posiada 100% kapitału swojej spółki zależnej”, o którym mowa w ww. wyroku w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji( ). W wyroku w sprawie General Química i in. przeciwko Komisji( ) domniemanie to zostało zastosowane do grupy spółek o piramidalnej strukturze kapitałowej, gdzie spółka pośrednio zależna, która brała udział w naruszeniu, była kontrolowana przez spółkę zależną należącą w 100% do spółki dominującej. Następnie w wyrokach w sprawie Arkema przeciwko Komisji( ) i w sprawie Elf Aquitaine przeciwko Komisji( ) rzeczone domniemanie zostało zastosowane w sytuacji posiadania przez spółkę dominująca 98% kapitału swojej spółki zależnej.

211. Jak upewnić się, czy omawiane domniemanie mieści się w „rozsądnych granicach”?

212. Musi ono być wzruszalne. Jak zostało pokazane, Trybunał potwierdził tę zasadę w ww. wyroku w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, podkreślając, że owo domniemanie może zostać wzruszone poprzez wykazanie, że z uwagi na więzy gospodarcze, prawne i organizacyjne spółka zależna zachowuje się na rynku w sposób autonomiczny i nie stanowi wraz ze spółką dominującą jednej i tej samej jednostki gospodarczej( ). Tymczasem poza taką tezą wydaje się, że bardzo trudno jest wzruszyć rzeczone domniemanie( ). Jak bowiem w ramach grupy spółek inaczej udowodnić brak wpływu spółki dominującej na praktyki handlowe spółki zależnej niż w taki sposób, w jaki uczyniła to tutaj Komisja, poszukując w ramach dokonywania zarzucanego naruszenia obiektywnych elementów, które czynią omawiane domniemanie prawdopodobnym.

213. Myślę, że omawiane domniemanie musi być w każdym przypadku poparte innymi elementami faktycznymi potwierdzającymi wywieranie decydującego wpływu przez spółkę dominującą na spółkę zależną( ). Pozwoliłoby to uniknąć podejścia, w ramach którego odpowiedzialność spółek dominujących uzasadniana jest automatycznie wyłącznie faktem posiadania kapitału. Dla organów ścigania mogłoby to stanowić zachętę do przeprowadzenia w każdym przypadku zróżnicowanej oceny więzów gospo