Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIK GENERALNEJ

LAILI MEDINY

przedstawiona w dniu 12 stycznia 2023 r.( )

Sprawa C‑598/21

SP,

CI

przeciwko

Všeobecná úverová banka a.s.

[Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Krajský súd v Prešove (sąd okręgowy w Preszowie, Słowacja)]

(Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Ochrona konsumentów – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuły 7, 38 i 47 – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuł 1 ust. 2 – Postanowienie o wcześniejszej wymagalności spłaty w umowie kredytu hipotecznego – Warunek umowy odzwierciedlający bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe – Artykuł 3 ust. 1, art. 4 ust. 1 i art. 7 ust. 1 – Zabezpieczenie kredytu prawem zastawu na nieruchomości – Główne miejsce zamieszkania konsumenta – Wykonanie prawa zastawu w drodze sprzedaży na licytacji – Skuteczny środek sądowy – Nieuczciwe praktyki handlowe – Dyrektywa 2005/29WE – Łańcuch umów o kredyt przeznaczonych do spłaty istniejącego zadłużenia – Dyrektywa 2008/48/WE – Kredyt konsumencki – Zakres – Obejście – Określenie łącznej kwoty zadłużenia





I. Wprowadzenie

1. Od czasu kryzysu finansowego prawo Unii zapewniło solidniejsze ramy ochrony konsumentów w dziedzinie kredytów zabezpieczonych na nieruchomości( ). Tymczasem Trybunał wypracował ważną linię orzecznictwa w zakresie ochrony proceduralnej konsumentów, która znalazła swoje odzwierciedlenie również w dziedzinie postępowania w sprawie zajęcia egzekucyjnego mieszkania. Orzecznictwo to odzwierciedla konstytucjonalizację prawa umów konsumenckich( ). Aktem prawa wtórnego pełniącym rolę „łącznika”( ) między prawem procesowym, prawem konsumenckim i Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej (zwaną dalej „kartą”) jest dyrektywa 93/13/EWG( ).

2. W dziedzinie postępowania egzekucyjnego z nieruchomości, która jest miejscem zamieszkania konsumenta, w wyroku z dnia 10 września 2014 r., Kušionová (C‑34/13, EU:C:2014:2189 (zwanym dalej „wyrokiem Kušionová”) Trybunał zbadał zgodność prawa słowackiego dotyczącego pozasądowego postępowania egzekucyjnego z dyrektywą 93/13. Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stanowi w istocie kontynuację tego wyroku. Sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dalsze zbadanie związku między postępowaniem egzekucyjnym, prawem konsumenckim i prawami podstawowymi zapisanymi w karcie.

3. W szczególności, we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Krajský súd v Prešove (sąd okręgowy w Preszowie, Słowacja) porusza kwestię uprawnień sądów do oceny proporcjonalności wcześniejszej egzekucji kredytu w ramach pozasądowego postępowania egzekucyjnego. Porusza on także kwestię zgodności z dyrektywą 2005/29/WE( ) praktyki bankowej polegającej na zawieraniu nowych umów o kredyt, w ramach których większość środków nie jest wypłacana konsumentowi, lecz przeznaczona na spłatę starszych kredytów, a także skutki tej praktyki w odniesieniu do ustalenia zakresu stosowania dyrektywy 2008/48/WE( ).

II. Ramy prawne

A. Przepisy prawa Unii Europejskiej

Dyrektywa 93/13

4. Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 stanowi:

„Warunki umowy odzwierciedlające [bezwzględnie] obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze oraz postanowienia lub zasady konwencji międzynarodowych, których stroną są państwa członkowskie lub Wspólnota, zwłaszcza w dziedzinie transportu, nie będą podlegały przepisom niniejszej dyrektywy”.

5. Artykuł 3 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:

„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

6. Artykuł 4 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

„Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w czasie wykonania umowy, do wszelkich okoliczności związanych z wykonaniem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna”.

7. Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stanowi:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami”.

Dyrektywa 2005/29

8. Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 2005/29, zatytułowany „Zakres zastosowania”, stanowi:

„Niniejszą dyrektywę stosuje się do nieuczciwych praktyk handlowych w rozumieniu art. 5, stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów przed zawarciem transakcji handlowej dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania oraz po jej zawarciu”.

9. Artykuł 5 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:

„1. Nieuczciwe praktyki handlowe są zabronione.

[…]

5. Załącznik I zawiera wykaz praktyk handlowych, które uznaje się za nieuczciwe w każdych okolicznościach. Wykaz ten obowiązuje jednolicie we wszystkich państwach członkowskich i może zostać zmodyfikowany wyłącznie poprzez zmianę niniejszej dyrektywy”.

Dyrektywa 2008/48

10. Motyw 14 dyrektywy 2008/48 ma następujące brzmienie:

„Umowy o kredyt zabezpieczony na nieruchomości powinny być wyłączone z zakresu stosowania niniejszej dyrektywy. Tego rodzaju kredyt ma bardzo szczególny charakter. Z zakresu stosowania niniejszej dyrektywy powinny być także wyłączone umowy o kredyt przeznaczony na finansowanie nabycia lub utrzymania prawa własności nieruchomości gruntowej lub istniejącego albo planowanego budynku. […]”.

11. Artykuł 2 dyrektywy 2008/48, zatytułowany „Zakres”, stanowi w ust. 2:

„Niniejszej dyrektywy nie stosuje się do:

(a) umów o kredyt, który zabezpieczony jest hipoteką lub innym porównywalnym zabezpieczeniem na nieruchomości powszechnie stosowanym w państwie członkowskim lub który zabezpieczony jest prawem związanym z nieruchomością;

[…]”.

12. Artykuł 22 ust. 3 dyrektywy 2008/48 ma następujące brzmienie:

„Państwa członkowskie zapewniają ponadto, by przepisy, które przyjmują w celu wykonania niniejszej dyrektywy, nie mogły być obchodzone poprzez sposób formułowania umów, w szczególności poprzez włączenie wypłat lub umów o kredyt objętych zakresem zastosowania niniejszej dyrektywy do umów o kredyt, które z uwagi na swój charakter lub cel mogłyby stwarzać możliwości uniknięcia stosowania jej przepisów”.

B. Przepisy prawa krajowego

13. Paragraf 565 Občiansky zákonník (kodeksu cywilnego) stanowi:

„W przypadku egzekwowania należności w formie rat, wierzyciel nie może żądać zapłaty całej należności z powodu niespełnienia którejkolwiek z miesięcznych rat, chyba że zostało to uzgodnione między stronami lub przewidziane w decyzji. Wierzyciel może jednak skorzystać z tego uprawnienia najpóźniej do dnia upływu terminu płatności pierwszej kolejnej raty”.

14. Paragraf 53 kodeksu cywilnego reguluje nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich. Jego ust. 9 ma następujące brzmienie:

„W przypadku egzekwowania poprzez spłatę rat umowy zawartej z konsumentem, przedsiębiorca może skorzystać z prawa, które przyznaje mu § 565 kodeksu cywilnego najwcześniej po upływie trzech miesięcy od opóźnienia w płatności jednej raty i gdy powiadomił konsumenta co najmniej 15 dni przed skorzystaniem z tego prawa”.

15. Paragraf 151j ust. 1 kodeksu cywilnego stanowi:

„Jeśli roszczenie zabezpieczone prawem rzeczowym nie jest należycie i terminowo spełnione, wierzyciel zabezpieczony rzeczowo może wszcząć egzekucję z przedmiotu zabezpieczenia. W ramach egzekucji z przedmiotu zabezpieczenia wierzyciel zabezpieczony rzeczowo może zaspokoić swoje roszczenie w sposób określony w umowie lub przez sprzedaż przedmiotu zabezpieczenia w drodze licytacji zgodnie z odrębną ustawą […], albo domagać się jego zaspokojenia w drodze sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia zgodnie z odrębnymi ustawami […], jeśli przepisy niniejszej ustawy lub ustaw odrębnych nie stanowią inaczej”.

16. Sąd odsyłający zaznacza, że wskazany ustęp zawiera przypis pierwszy, po zwrocie „zgodnie z odrębną ustawą”, który odsyła do Zákon 527/2002 Z.z. o dobrovoľných dražbách a o doplnení zákona Slovenskej národnej rady č. 323/1992 Zb. o notároch a notárskej činnosti (Notársky poriadok) v znení neskorších predpisov (ustawy nr 527/2022 o dobrowolnych licytacjach) uzupełniającej ustawę słowackiej rady krajowej nr 323/1992 o notariacie (ordynację notarialną), z późniejszymi zmianami (zwanej dalej „ustawą o dobrowolnych licytacjach”) oraz przypis drugi, zawarty po zwrocie „zgodnie z odrębnymi ustawami”, który odsyła do kodeksu postępowania cywilnego lub kodeksu postępowania egzekucyjnego.

17. Paragraf 151m ust. 1 i 2 kodeksu cywilnego stanowi:

„(1) Wierzyciel zabezpieczony rzeczowo może sprzedać przedmiot zabezpieczenia w sposób określony w umowie w sprawie ustanowienia zabezpieczenia lub w drodze licytacji nie wcześniej niż po upływie 30 dni od daty powiadomienia osoby udzielającej zabezpieczenia i dłużnika, w wypadku kiedy nie jest to ta sama osoba, o wszczęciu egzekucji z przedmiotu zabezpieczenia, o ile odrębne przepisy nie stanowią inaczej […].

(2) Po powiadomieniu o wszczęciu egzekucji z przedmiotu zabezpieczenia osoba udzielająca zabezpieczenia i wierzyciel zabezpieczony rzeczowo mogą ustalić, że wierzyciel zabezpieczony rzeczowo może sprzedać przedmiot zabezpieczenia w sposób określony w umowie w sprawie ustanowienia zabezpieczenia lub w drodze licytacji jeszcze przed upływem terminu przewidzianego w ust. 1”.

18. Ustawa o dobrowolnych licytacjach w § 6 definiuje, że organizator licytacji oznacza „osobę, która organizuje licytację i spełnia kryteria ustanowione niniejszą szczególną ustawą uprawniające ją do wykonywania tego zawodu”. Paragraf 7 ust. 1 ustawy tej określa, że podmiot składający wniosek o przeprowadzenie licytacji oznacza właściciela rzeczy będącej przedmiotem licytacji, wierzyciela zabezpieczonego, lub inną osobę upoważnioną do złożenia wniosku o przeprowadzenie licytacji na podstawie odrębnej ustawy.

19. Co się tyczy w szczególności wierzyciela zabezpieczonego rzeczowo, § 7 ust. 2 ustawy o dobrowolnych licytacjach stanowi, że powinien on złożyć pisemne oświadczenie, że rzecz poddana sprzedaży może być sprzedana na licytacji, jak również pisemne oświadczenie w przedmiocie istnienia, zakresu i wymagalności roszczenia, z uwagi na które wniesiono o przeprowadzenie egzekucji składnika majątku stanowiącego przedmiot zabezpieczenia zgodnie z tą ustawą.

20. Zgodnie z § 16 ust. 1 rzeczonej ustawy sprzedaż w drodze licytacji może nastąpić wyłącznie na podstawie pisemnej umowy zawartej pomiędzy podmiotem składającym wniosek o przeprowadzenie sprzedaży a organizatorem licytacji.

21. Na mocy § 17 ustawy o dobrowolnych licytacjach, organizator licytacji ogłasza sprzedaż poprzez publikację zawiadomienia o licytacji. Jeżeli przedmiotem licytacji jest lokal mieszkalny, budynek mieszkalny, inny budynek, przedsiębiorstwo lub część przedsiębiorstwa bądź w sytuacji gdy najniższa oferta przewyższa kwotę 16 550 EUR, organizator licytacji publikuje zawiadomienie o licytacji w wykazie licytacji publicznych co najmniej 30 dni przed jej rozpoczęciem oraz przekazuje również bez zbędnej zwłoki zawiadomienie o licytacji do ministerstwa w celu publikacji w Obchodný vestník (urzędowym dzienniku gospodarczym) […].

22. Paragraf 21 ust. 2 ustawy o dobrowolnych licytacjach stanowi, że w przypadku naruszenia któregokolwiek z jej przepisów osoba, która twierdzi, że takie naruszenie wpłynęło niekorzystnie na jej prawa, może domagać się, aby sąd stwierdził nieważność licytacji. Prawo to wygasa po upływie trzech miesięcy od zakończenia licytacji, chyba że podstawą stwierdzenia nieważności licytacji jest przestępstwo, a przedmiotem licytacji był budynek lub lokal mieszkalny, w którym poprzedni właściciel był zameldowany.

23. Zgodnie z art. 325 ust. 1 Zákon 160/2015 Z.z. Civilný sporový poriadok (ustawy nr 160/2015 - kodeks postępowania cywilnego), sąd może wydać środek tymczasowy, gdy jest on niezbędny tymczasowo do rozstrzygnięcia o stosunkach między stronami lub gdy istnieje ryzyko, że wykonanie orzeczenia będzie zagrożone. Zgodnie z art. 325 ust. 2 lit. d) kodeksu postępowania cywilnego, sąd może nałożyć na stronę środki tymczasowe, w szczególności w celu „podjęcia przez nią czynności, powstrzymania się od podejmowania czynności lub umożliwienia podjęcia czynności”.

24. Paragraf 63 ust. 3 Zákon 233/1995 Z.z. Exekučný poriadok (ustawy nr 233/1995 – kodeks postępowania egzekucyjnego) stanowi:

„Egzekucja w drodze sprzedaży nieruchomości, w której dłużnik ma główne lub tymczasowe miejsce zamieszkania w rozumieniu ust. 2, może mieć miejsce jedynie wyjątkowo, po uzyskaniu zgody sądu, jeżeli przeciwko danej osobie toczą się różne postępowania egzekucyjne związane z długami, których łączna kwota przekracza 2000 EUR, a organizator licytacji wykaże, że dług nie może być egzekwowany w inny sposób”.

III. Spór w postępowaniu głównym oraz pytania prejudycjalne

25. W dniu 9 lutego 2012 r. SP i CI zawarli ze stroną pozwaną Všeobecná úverová banka, a.s. (zwaną dalej „VÚB Banka”) umowę kredytu konsumenckiego zatytułowaną „Hypo Pôžička” na kwotę 30 221,50 EUR na okres do 2032 r. (zwanego dalej „spornym kredytem”). Cel spornego kredytu nie jest wskazany w umowie.

26. Niemal całość spornego kredytu została wykorzystana przez VÚB Banka na pokrycie poprzednich kredytów konsumenckich udzielanych od 2004 r., czyli zarówno kredytów konsumenckich udzielonych przez VÚB Banka, jak i udzielonych przez gospodarczo powiązaną z nim w przeszłości spółkę, mianowicie Consumer Finance Holding a.s. (zwaną dalej „CFH”). Strony skarżące w postępowaniu głównym (zwane dalej „stronami skarżącymi”) zaciągnęły swój pierwszy kredyt w CFH jeszcze w poprzedniej walucie na kwotę 18 000 koron słowackich (SKK) (597,49 EUR). Później następowały kolejne kredyty konsumenckie. Strony skarżące nie były w stanie spłacać kredytów. VÚB Banka udzielił im zatem nowych kredytów, jednak nie wypłacał ich stronom skarżącym, lecz wykorzystywał je bezpośrednio na pokrycie wierzytelności z wcześniejszych kredytów konsumenckich. VÚB Banka jednostronnie określał wysokość zadłużenia. Część spornego kredytu została wykorzystana przez VÚB Banka na własną rzecz na pokrycie kosztów związanych z udzieleniem tego kredytu.

27. Cechą charakterystyczną spornego kredytu jest jego zabezpieczenie prawem zastawu na nieruchomości – domu rodzinnym, w którym zamieszkują strony skarżące i inne osoby. Po udzieleniu spornego kredytu strony skarżące popadły w zwłokę z ratami kredytu w wysokości 1106,50 EUR. VÚB Banka z powodu niespłacania kredytu ogłosił wymagalność kredytu w całości w styczniu 2013 r. W warunkach umownych spornego kredytu przewidziano prawo kredytodawcy do uruchomienia procedury wcześniejszej wymagalności spłaty i uznania całego kredytu za wymagalny. Sąd odsyłający wyjaśnił, że przepisy prawa słowackiego przewidują jedną przesłankę dla uruchomienia tego prawa, a mianowicie trzymiesięczne opóźnienie w płatnościach i wezwanie przez wierzyciela wraz z przyznaniem dodatkowego terminu piętnastu dni.

28. W dniu 12 kwietnia 2013 r. VÚB Banka zapowiedział wykonanie prawa zastawu w drodze sprzedaży na dobrowolnej licytacji domu rodzinnego stron skarżących, którego wartość jest co najmniej trzydziestokrotnie wyższa niż suma, z powodu której bank uruchomił procedurę wcześniejszej wymagalności spłaty kredytu i następującą po tym sprzedaż domu.

29. Strony skarżące wniosły do Okresný súd Prešov (sądu rejonowego w Preszowie, Słowacja) powództwo o wstrzymanie wykonania prawa zastawu w drodze dobrowolnej licytacji. Strony skarżące zarzucają VÚB Banka, że między innymi przy zawieraniu umów kredytowych naruszył ich prawa gwarantowane prawem Unii Europejskiej w dziedzinie kredytów konsumenckich. W pierwszym wyroku Okresný súd Prešov (sąd rejonowy w Preszowie) oddalił powództwo, uznając zasadniczo, że nie istniały przeszkody dla sprzedaży domu rodzinnego stron skarżących w ramach postępowania pozasądowego.

30. W wyniku apelacji stron skarżących sąd odsyłający uchylił wyrok sądu pierwszej instancji. Stwierdził on, iż sprzedaż domu rodzinnego stron skarżących jest nieproporcjonalna, ponieważ istnieje inny sposób wykonania prawa zastawu, a mianowicie w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, w którym wierzytelność VÚB Banka może być zaspokojona, a jednocześnie powodowie nie utracą własności domu rodzinnego.

31. Drugim wyrokiem Okresný súd Prešov (sąd rejonowy w Preszowie) ponownie oddalił powództwo. Wskazał on na wyrok Kušionová. Zgodnie z wykładnią tego wyroku przez ten sąd, nawet nieuczciwe warunki umowy nie stoją na przeszkodzie sprzedaży lokalu mieszkalnego stron skarżących w ramach pozasądowego postępowania egzekucyjnego. Sąd ten w tym względzie zastosował orzecznictwo Najvyšší súd Slovenskej republiky (sądu najwyższego Republiki Słowackiej), który zdaniem sądu odsyłającego nie uznaje ex ante sądowej ochrony konsumenta poprzez wstrzymanie pozasądowej sprzedaży lokalu mieszkalnego konsumentów w drodze dobrowolnej licytacji bez ograniczeń w czasie.

32. Strony skarżące ponownie wniosły apelację do sądu odsyłającego, w której żądają wstrzymania wykonania prawa zastawu w drodze dobrowolnej licytacji. Podniosły one między innymi naruszenie ich praw konsumenckich oraz naruszenie ich prawa do lokalu mieszkalnego w przypadku sprzedaży ich domu.

33. Sąd odsyłający wyjaśnia, że w ramach wcześniejszej egzekucji przepisy prawa słowackiego nie przewidziały w sposób wyraźny nakazu uwzględnienia proporcjonalności egzekucji ani zastosowania kryteriów określonych przez Trybunał w pkt 73 wyroku Aziz( ). Stwierdza on w szczególności, iż ustawodawstwo słowackie zezwala na procedurę wcześniejszej wymagalności spłaty bez badania kwestii, czy konsument nie wywiązał się z zobowiązania o zasadniczym znaczeniu, ani czy takie naruszenie ma charakter wystarczająco poważny w stosunku do kwoty kredytu i okresu spłaty, ani czy prawo krajowe przewiduje odpowiednie i skuteczne środki umożliwiające konsumentowi odwrócenie skutków wymagalności pożyczki.

34. Sąd odsyłający następnie doprecyzował, iż ustawodawstwo słowackie przewiduje dwa sposoby wykonania prawa zastawu. Pierwszy polega na sprzedaży przedmiotu zastawu w drodze dobrowolnej licytacji. Licytację tę przeprowadza osoba prywatna, czyli przedsiębiorca. Wierzyciel jednostronnie określa wysokość wierzytelności. Inny przedsiębiorca – organizator licytacji – sprzedaje zwykle lokal mieszkalny konsumentów bez jakiegokolwiek postępowania sądowego i bez obiektywnej oceny wysokości wierzytelności i proporcjonalności licytacji lokalu mieszkalnego konsumentów. Pomimo braku zgody konsumentów ustawa określa tę licytację jako „dobrowolną”.

35. Drugi sposób wykonania prawa zastawu stanowi sądowe postępowanie egzekucyjne na podstawie ustawy nr 233/1995 – kodeks postępowania egzekucyjnego. Poprzedza je sądowa kontrola warunków umownych, w ramach której sądy mogą zezwolić na spłatę w ratach i muszą z urzędu uwzględnić ochronę konsumenta w ramach przepisów prawa Unii o ochronie konsumenta. Wierzyciel może dokonać egzekucji przy pomocy komornika, który również może zezwolić na spłatę w ratach. W ramach sądowego postępowania egzekucyjnego możliwe jest zatem dostosowanie wysokości pierwotnych rat kredytowych kredytów długoterminowych do końca okresu kredytowego. W związku z powyższym wierzyciel zostanie zaspokojony w takim samym czasie, jaki uzgodnił z konsumentem, zaś konsument zachowa lokal mieszkalny.

36. Natomiast zdaniem sądu odsyłającego proces dobrowolnej licytacji nie zapewnia takich gwarancji. Nie można go zawiesić w czasie, gdy toczy się postępowanie sądowe w sprawie nieuczciwych warunków umownych. Ponadto, ex post (po licytacji) postępowania sądowe o stwierdzenie nieważności licytacji są po utracie prawa własności szczególnie dramatyczne dla konsumentów.

37. Zdaniem sądu odsyłającego ochrona przed nieproporcjonalną ingerencją w prawa konsumentów, w tym do ich lokali mieszkalnych, jest szczególnie ważna przed przeprowadzeniem licytacji. Ponieważ prawo materialne nie reguluje innej możliwości ochrony ex ante, w rachubę wchodzi tylko powództwo o wstrzymanie wykonania prawa zastawu w procedurze dobrowolnej licytacji.

38. W odniesieniu do zastosowania dyrektywy 2005/29 sąd odsyłający zauważa, że sporny kredyt oraz wcześniejsze kredyty z zakresu kredytu konsumenckiego zostały wykorzystane do spłaty każdorazowo poprzednich kredytów, mimo że strony skarżące nie miały wystarczających dochodów, aby je spłacić. Sąd odsyłający uważa, że okoliczności, w jakich doszło do zawarcia spornego kredytu konsumenckiego, polegają na nieuczciwych praktykach handlowych, które powinny wchodzić w zakres tej dyrektywy.

39. Jeśli chodzi o stosowanie dyrektywy 2008/48, sąd odsyłający zauważa, iż jedyną okolicznością, która ma wyłączać sporny kredyt z zakresu tej dyrektywy, jest zabezpieczenie nieruchomością. Jednakże prawdziwym celem zabezpieczenia na nieruchomości jest spłata poprzednich kredytów konsumenckich. W takich okolicznościach istnieje zatem bardzo ścisły związek celu zawarcia umów między spornym kredytem a poprzednimi kredytami konsumenckimi, dla których spłaty uzgodniono sporny kredyt.

40. Wreszcie, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283; zwanym dalej „wyrokiem Radlinger i Radlingerová”) ma zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy.

41. W tych okolicznościach Krajský súd v Prešove (sąd okręgowy w Preszowie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1. Czy art. 47 w związku z art. 7 i 38 [karty], [dyrektywa 93/13], [dyrektywa 2005/29], a także zasada skuteczności prawa Unii Europejskiej sprzeciwiają się regulacji prawnej takiej jak § 53 ust. 9 i § 565 Občiansky zakonník (słowackiego kodeksu cywilnego), zgodnie z którymi przy wcześniejszej wymagalności nie uwzględnia się proporcjonalności tej czynności, w szczególności wagi naruszenia zobowiązań konsumentów w stosunku do wysokości kredytu i terminu jego spłaty?

2. Na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze (nie sprzeciwiają się), sąd odsyłający zadaje następujące pytania:

2.(a) Czy art. 47 w związku z art. 7 i 38 karty, [dyrektywa 93/13], [dyrektywa 2005/29] oraz zasada skuteczności prawa Unii Europejskiej sprzeciwiają się orzecznictwu, które co do istoty nie wstrzymuje wykonania prawa zastawu w drodze prywatnej licytacji nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny konsumentów lub innych osób i jednocześnie nie uwzględnia wagi naruszenia zobowiązania konsumenta względem wysokości kredytu i okresu kredytowania, również wtedy gdy istnieje inny sposób zaspokojenia wierzytelności kredytodawcy, w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, w ramach którego sprzedaż lokalu mieszkalnego obciążonego prawem zastawu nie korzysta z pierwszeństwa?

2.(b) Czy art. 3 ust. 1 [dyrektywy 2005/29] należy interpretować w ten sposób, że ochrona konsumentów przed nieuczciwymi praktykami handlowymi przy kredytowaniu konsumentów obejmuje wszystkie sposoby spłaty wierzytelności kredytodawcy, w tym zaciągnięcie nowego kredytu uzgodnionego na pokrycie zobowiązań wynikających z poprzedniego kredytu?

2.(c) Czy [dyrektywę 2005/29] należy interpretować w ten sposób, że za nieuczciwą praktykę handlową uznaje się również zachowanie kredytodawcy udzielającego wielokrotnie kredytów konsumentowi, który nie jest w stanie spłacać kredytów, tak iż powstaje w wyniku tego łańcuch kredytów, których kredytodawca konsumentowi faktycznie nie wypłaca, lecz zatrzymuje je na pokrycie poprzednich kredytów i całkowitych kosztów kredytów?

2.(d) Czy art. 2 ust. 2 lit. a) [dyrektywy 2008/48] w związku z motywem 10 tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że nie wyłącza on zastosowania tej dyrektywy nawet w przypadku kredytu, który ma wszelkie cechy kredytu konsumenckiego, gdy nie był uzgodniony cel kredytu, i gdy z wyjątkiem nieznacznej części kredytodawca przeznaczył cały kredyt na pokrycie poprzednich kredytów konsumenckich, a na zabezpieczenie uzgodniono prawo zastawu na nieruchomości?

2.(e) Czy wyrok [Radlinger i Radlingerová] należy interpretować w ten sposób, że ma on zastosowanie również do umowy o udzieleniu kredytu konsumentowi, jeżeli mocą takiej umowy część udzielonego kredytu została przeznaczona na pokrycie kosztów kredytodawcy?”.

IV. Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości

42. W dniu 6 lipca 2022 r. sąd odsyłający, w następstwie wniosku Trybunału, udzielił wyjaśnień na mocy art. 101 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości.

43. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez VÚB Banka, rząd słowacki i Komisję Europejską. Na rozprawie w dniu 28 października 2022 r. uwagi ustne przedstawili skarżący, rząd słowacki i Komisja.

V. Ocena

W przedmiocie dopuszczalności pytań prejudycjalnych

44. VÚB Banka twierdzi, że pytania prejudycjalne powinny zostać odrzucone jako hipotetyczne. W tym względzie wskazuje on różne elementy faktyczne, które jego zdaniem świadczą o tym, że konsument naruszył istotne obowiązki wynikające z umowy i że bank przestrzegał zasady proporcjonalności.

45. Rząd słowacki i zasadniczo Komisja podnoszą, że pytania pierwsze i drugie są niedopuszczalne w odniesieniu do dyrektywy 2005/29. Podnoszą, że sąd odsyłający nie wskazał powodów, które skłoniły go do zwrócenia się do Trybunału z zapytaniem o sposób, w jaki należy dokonać wykładni tej dyrektywy, ale także powodów, które sprawiają, że wykładnia ta jest niezbędna dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. Komisja stwierdza w szczególności, że sąd odsyłający nie wyjaśnił, w jakim zakresie wszczęcie postępowania egzekucyjnego może stanowić nieuczciwą praktykę handlową. Komisja stwierdza jednak, że sąd odsyłający wyjaśnia znaczenie interpretacji dyrektywy 2005/29 w ramach pytań trzeciego i czwartego.

46. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału pytania dotyczące wykładni prawa Unii, z którymi zwrócił się do Trybunału sąd krajowy w ramach stanu prawnego i faktycznego, za którego ustalenie jest on odpowiedzialny, a prawidłowość tego ustalenia nie podlega ocenie Trybunału, korzystają z domniemania, iż mają znaczenie dla sprawy. Odrzucenie przez Trybunał wniosku sądu krajowego o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest więc możliwe tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, gdy problem jest natury hipotetycznej bądź gdy Trybunał nie dysponuje elementami stanu faktycznego i prawnego, które są konieczne do udzielenia użytecznej odpowiedzi na pytania, które zostały mu przedstawione( ).

47. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że pierwsze i drugie pytanie prejudycjalne dotyczy w istocie nie tylko dyrektywy 93/13, lecz również dyrektywy 2005/29. Jednakże, jak zauważył słusznie rząd słowacki i Komisja, sąd odsyłający jedynie powołał się w tych pytaniach na tę ostatnią dyrektywę bez podania powodu, dla którego jej wykładnia jest konieczna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym. Ponadto sąd ten nie wyjaśnia również, w jakim zakresie postępowanie obejmujące wykonanie prawa zastawu zakwestionowane przez strony skarżące w postępowaniu głównym mogłoby stanowić nieuczciwą praktykę handlową.

48. W związku z powyższym proponuję udzielenie odpowiedzi na pierwsze dwa pytania wyłącznie w świetle przepisów dyrektywy 93/13.

49. W drugiej kolejności okoliczność, iż VÚB Banka podnosi, że wykonanie prawa zastawu jest proporcjonalne, nie oznacza, że pytania te mają charakter hipotetyczny. Pytania prejudycjalne nie zmierzają do ustalenia, czy konkretne postępowanie egzekucyjne było proporcjonalne – nawet jeśli w ocenie sądu odsyłającego nie jest – lecz mają na celu ustalenie, czy wierzyciel może de iure prowadzić taką egzekucję w sytuacji braku ustawowego obowiązku badania przez sądy proporcjonalności zajęcia egzekucyjnego( ).

50. W tym zakresie pytania prejudycjalne nie mają hipotetycznego charakteru i wykładnia przepisów dyrektywy 93/13, o którą zwrócono się, jest konieczna do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.

51. W świetle powyższego uważam, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest dopuszczalny.

W przedmiocie pytania pierwszego

52. Poprzez swoje pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 93/13 w związku z art. 7, 38 i 47 karty oraz zasadę skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, a konkretnie § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego w związku z jego § 565, który pozwala przedsiębiorcy na uruchomienie procedury wcześniejszej wymagalności spłaty kredytu z uwagi na niewykonanie przez dłużnika zobowiązań w ograniczonym, konkretnym okresie, przy czym prawo to nie podlega wymogowi proporcjonalności, w szczególności w odniesieniu do wagi naruszenia przez konsumenta jego zobowiązań związanych z kwotą kredytu i okresem jego spłaty.

53. Z postanowienia odsyłającego wynika, że zgodnie z § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego, w przypadku umowy o kredyt konsumencki spłacany w ratach, przedsiębiorca może żądać zapłaty całości kredytu zgodnie z § 565 kodeksu cywilnego, jeżeli strony tak uzgodniły. Skorzystanie z tego prawa jest uzależnione z jednej strony od upływu okresu co najmniej trzech miesięcy od opóźnienia w płatności jednej raty, a z drugiej strony od uprzedniego powiadomienia konsumenta co najmniej 15 dni przed egzekucją.

54. Tytułem wstępu należy przypomnieć, iż z art. 1 ust. 1 dyrektywy 93/13 wynika, że jej celem jest zbliżenie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do nieuczciwych warunków umownych w umowach zawieranych z konsumentami. Tymczasem – jak wynika z art. 1 ust. 2 tej dyrektywy w związku z jej motywem trzynastym, a także z jej art. 3 ust. 1 – dyrektywa ta nie ma na celu ustanowienia kontroli przepisów krajowych w zakresie ich potencjalnie niekorzystnego charakteru dla konsumenta, lecz jedynie kontrolę warunków zawartych w umowach zawieranych z konsumentami bez indywidualnych negocjacji( ).

55. Ponadto, zgodnie z art. 1 ust. 2 tej dyrektywy, warunki umowy odzwierciedlające bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze nie będą podlegały przepisom tej dyrektywy.

56. W tym względzie Trybunał stwierdził wielokrotnie, że wyłączenie z zakresu stosowania tej dyrektywy przewidziane w art. 1 ust. 2, jest uzasadnione tym, że słusznie należy zakładać, iż ustawodawca krajowy ustanowił równowagę pomiędzy ogółem praw i obowiązków stron niektórych umów, którą to równowagę prawodawca Unii miał wyraźnie zamiar zachować( ).

57. W postępowaniu głównym przepisy prawa krajowego, które są przedmiotem wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, znajdują odzwierciedlenie w postanowieniu zawartym w umowie o kredyt konsumencki.

58. W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania( ).

59. Ponadto w odpowiedzi na wniosek o wyjaśnienia sąd odsyłający stwierdził, że przychyla się do przeformułowania pytania pierwszego jako zmierzającego do interpretacji pojęcia „nieuczciwego warunku umowy” użytego w art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz kryteriów, które sąd krajowy może lub powinien zastosować przy badaniu warunku umownego odzwierciedlającego zaskarżone przepisy prawa krajowego.

60. W tych okolicznościach, w celu udzielenia użytecznej odpowiedzi sądowi odsyłającemu, konieczne wydaje się przeformułowanie pierwszego pytania prejudycjalnego. Pytanie to zasadniczo zmierza do ustalenia, czy art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dyrektywa ta ma zastosowanie do warunku umownego odzwierciedlającego przepis prawa krajowego, który pozwala przedsiębiorcy na uruchomienie procedury wcześniejszej wymagalności spłaty kredytu z uwagi na niewykonanie przez dłużnika zobowiązań w ograniczonym, konkretnym okresie, przy czym prawo to nie podlega wymogowi proporcjonalności. W przypadku odpowiedzi twierdzącej na to pytanie sąd krajowy zmierza do ustalenia kryteriów oceny potencjalnie nieuczciwego charakteru takiego warunku zgodnie z art. 3 ust. 1 i art. 4 dyrektywy 93/13.

Czy kwestionowane postanowienie odzwierciedla „bezwzględnie obowiązujący przepis ustawowy lub wykonawczy” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13

61. W celu ustalenia w pierwszej kolejności, czy zaskarżony warunek odzwierciedla „bezwzględnie obowiązujący przepis ustawowy lub wykonawczy” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13, należy przypomnieć, że przepis ten wprowadza wyłączenie z zakresu stosowania dyrektywy 93/13. Podobnie jak w przypadku wszystkich odstępstw i mając na uwadze cel tej dyrektywy, a mianowicie ochronę konsumentów przed nieuczciwymi warunkami zamieszczanymi w umowach zawieranych z konsumentami przez sprzedawców lub dostawców, przy czym takie wyłączenie podlega wykładni ścisłej( ).

62. Na wyjątkowy charakter tego wyłączenia zwrócono uwagę w wyroku Kušionová( ), w którym Trybunał dokonał wykładni art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 w ten sposób, że warunek występujący w umowie zawartej przez sprzedawcę lub dostawcę z konsumentem jest wykluczony z zakresu stosowania tej dyrektywy wyłącznie wtedy, gdy rzeczony warunek umowy odzwierciedla treść bezwzględnie obowiązującego przepisu ustawowego lub wykonawczego, czego zbadanie należy do sądu odsyłającego.

63. Jest oczywiste, że aby to wyłączenie miało zastosowanie, muszą być spełnione dwie przesłanki: po pierwsze, postanowienie umowne musi odzwierciedlać przepis ustawowy lub wykonawczy, a po drugie, przepis ten musi mieć charakter bezwzględnie obowiązujący( ).

64. Trybunał orzekł, że aby stwierdzić, czy przesłanki te są spełnione, sąd krajowy musi ustalić, czy dany warunek umowny odzwierciedla przepisy prawa krajowego, które znajdują zastosowanie w sposób bezwzględnie wiążący wobec stron umowy niezależnie od ich wyboru, czy też przepisy mające charakter dyspozytywny, a więc mające zastosowanie w braku odmiennych ustaleń między stronami w tym zakresie( ).

65. W swoich uwagach przedstawionych na piśmie rząd słowacki twierdzi, że § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego jest takim przepisem bezwzględnie obowiązującym. Twierdzi on z jednej strony, że przepis ten zapewnia konsumentowi zwiększoną ochronę w zakresie, w jakim ustanawia dodatkowe zabezpieczenia w przypadku wcześniejszej wymagalności spłaty umowy kredytu konsumenckiego. Z drugiej strony, zgodnie z § 54 ust. 1 kodeksu cywilnego, strony nie mogą odstąpić od stosowania kwestionowanego postanowienia na niekorzyść konsumenta.

66. Sąd odsyłający nie podziela stanowiska rządu słowackiego W odpowiedzi na wniosek o wyjaśnienia wyjaśnił, że przepisy § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego w związku z § 565 kodeksu cywilnego nie mają zastosowania automatycznie. Ich zastosowanie zależy od wyboru stron. Sąd odsyłający wskazał również, że nawet gdy strony uzgodnią możliwość wcześniejszej wymagalności spłaty kredytu, pozostaje to wyborem dla wierzyciela, przy czym nie istnieje żaden prawny obowiązek wcześniejszej egzekucji. W tym zakresie wskazuje, że przepisy § 53 ust. 9 i § 565 kodeksu cywilnego posługują się wyrażeniem „może” („môže”), który wskazuje na możliwość wszczęcia przez wierzyciela egzekucji, a nie na obowiązek. Sąd odsyłający uważa ponadto, że § 54 ust. 1 kodeksu cywilnego, na który powołuje się rząd słowacki, nie prowadzi do innej wykładni. Przepis ten nie stoi na przeszkodzie odstępstwu od przepisów kodeksu cywilnego na korzyść konsumenta. Wyjaśnia on, że tylko w okolicznościach, w których strony zawierają w umowie postanowienie o wcześniejszej wymagalności spłaty, wierzyciel jest zobowiązany do przestrzegania minimalnych wymogów określonych w § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego przed wszczęciem egzekucji.

67. Na rozprawie strony skarżące i Komisja podkreśliły, że zastosowanie zaskarżonych przepisów kodeksu cywilnego uzależnione jest od uprzedniego porozumienia stron. Strony skarżące wskazały, że to do przedsiębiorcy należy wybór, czy skorzysta z prawa do uruchomienia procedury wcześniejszej wymagalności spłaty. Jeśli przedsiębiorca zdecyduje się skorzystać z tego prawa, to musi zachować minimalne wymogi proceduralne określone w § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego. Zachowanie terminu trzech miesięcy przed wszczęciem egzekucji roszczenia jest obowiązkowe, ale uprzedni warunek jego zastosowania, czyli decyzja o egzekucji, spoczywa na przedsiębiorcy.

68. Wyjaśnienia sądu odsyłającego oraz argumenty stron skarżących i Komisji są dla mnie przekonujące. W mojej ocenie potwierdzają one wniosek, że zaskarżone przepisy prawa krajowego nie mają automatycznego zastosowania, to znaczy w braku innych uzgodnień dokonanych przez strony, aby można je było zakwalifikować jako „bezwzględnie obowiązujące” w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13. Wymagają one natomiast wyraźnego porozumienia stron. W braku takiego porozumienia § 565 kodeksu cywilnego ustanawia jako zasadę, że wierzyciel nie może żądać zapłaty całej wierzytelności z powodu niedokonania zapłaty którejkolwiek z miesięcznych rat.

69. Należy również wskazać, że chociaż § 53 ust. 9 kodeksu cywilnego odnosi się do umowy konsumenckiej realizowanej na raty, to nie przewiduje on konkretnie wcześniejszej egzekucji umowy o kredyt długoterminowy ani istnienia zabezpieczenia tego kredytu w postaci zastawu na domu rodzinnym konsumenta. W tych okolicznościach wybór dokonany przez przedsiębiorcę, aby zawrzeć w umowie o kredyt zabezpieczony na domu rodzinnym konsumenta nienegocjowany warunek, który odzwierciedla to postanowienie, nie może być utożsamiany z ustanowieniem przez ustawodawcę krajowego równowagi między wszystkimi prawami i obowiązkami stron umowy.

70. W każdym razie bezsporne jest, że w ramach postępowania, o którym mowa w art. 267 TFUE, opartego na wyraźnym rozdziale zadań sądów krajowych i Trybunału, do wykładni i stosowania przepisów prawa krajowego jest wyłącznie właściwy sąd krajowy( ).

71. W tej sytuacji jest oczywiste, że sporny warunek umowny przewidujący prawo wierzyciela do przyspieszenia egzekucji nie odzwierciedla bezwzględnie obowiązującego przepisu ustawowego lub wykonawczego w rozumieniu art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13. Stwierdzam zatem, że taki warunek wchodzi w zakres zastosowania dyrektywy 93/13.

W przedmiocie kryteriów oceny warunku umownego dotyczącego wcześniejszej wymagalności spłaty

72. Zgodnie z art. 4 ust. 1 dyrektywy nieuczciwy charakter warunków umownych jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy, i z odniesieniem, w czasie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z wykonaniem umowy. Wynika z tego, że w tej perspektywie należy również ocenić skutki, które dany warunek umowny może wywoływać w ramach prawa znajdującego zastosowanie do tej umowy, co wymaga zbadania krajowego porządku prawnego( ).

73. Sąd odsyłający zwraca się z bardziej szczegółowym zapytaniem, czy dla oceny nieuczciwego charakteru zakwestionowanego postanowienia umownego możliwe jest uwzględnienie proporcjonalności skorzystania z prawa przedsiębiorcy do uznania całego kredytu za wymagalny, a w szczególności wagi naruszenia przez konsumenta jego obowiązków związanych z wysokością kredytu i terminem jego spłaty. Sąd krajowy odwołuje się w tym zakresie do jednego z kryteriów wskazanych w pkt 73 wyroku Aziz( ).

74. Wyrok ten ustanawia szereg kryteriów dotyczących oceny przez sąd krajowy potencjalnie nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego procedury wcześniejszej wymagalności spłaty w umowie długoterminowej, a w szczególności w umowie kredytu hipotecznego, wynikającej z niewykonania przez dłużnika zobowiązań w konkretnym ograniczonym okresie. Kryteria te zostały następnie rozwinięte w wyroku Banco Primus( ). Trybunał orzekł, iż do sądu krajowego należy zbadanie, m.in., po pierwsze, czy przysługujące sprzedawcy lub dostawcy uprawnienie do uznania całego kredytu za wymagalny jest uzależnione od niewywiązania się przez konsumenta ze zobowiązania o zasadniczym dla danego stosunku umownego znaczeniu; po drugie, czy uprawnienie takie przysługuje w przypadkach, w których takie niewywiązanie się ma charakter wystarczająco poważny w stosunku do kwoty kredytu i okresu, na który go udzielono; po trzecie, czy uprawnienie to stanowi odstępstwo od mających zastosowanie w tym zakresie przepisów prawa powszechnie obowiązującego na wypadek braku szczególnego uregulowania w umowie; oraz po czwarte, czy prawo krajowe przewiduje odpowiednie i skuteczne środki umożliwiające konsumentowi, w odniesieniu do którego stosowany jest taki warunek umowy, usunięcie skutków tej wymagalności kredytu. Następnie Trybunał w wyroku Caisse régionale de Crédit mutuel de Loire-Atlantique i du Centre Ouest( ) wyjaśnił, że wyrok Banco Primus należy interpretować w ten sposób, iż kryteria, które wyrok ten formułuje dla oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, w szczególności kryterium znaczącej nierównowagi między prawami i obowiązkami stron umowy, jaką warunek taki powoduje ze szkodą dla konsumenta, nie mogą być rozumiane ani jako kumulatywne, ani jako alternatywne, lecz muszą być rozumiane jako część ogółu okoliczności związanych z zawarciem danej umowy, które sąd krajowy powinien zbadać w celu dokonania oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego w rozumieniu art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13.

75. Sporny warunek umowny dotyczy wcześniejszej wymagalności spłaty w umowie długoterminowej, która została zawarta na okres dwudziestu lat i jest zabezpieczona na domu rodzinnym konsumenta. W tych okolicznościach ocena nieuczciwego charakteru tego warunku powinna być dokonana w świetle orzecznictwa przedstawionego w poprzednim punkcie.

76. W związku z powyższymi rozważaniami stwierdzam, że art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że dyrektywa ta ma zastosowanie do warunku umownego odzwierciedlającego przepis prawa krajowego, który umożliwia przedsiębiorcy uruchomienie procedury wcześniejszej wymagalności spłaty kredytu z uwagi na niewykonanie przez dłużnika zobowiązań w ograniczonym, konkretnym okresie, przy czym prawo to nie podlega wymogowi proporcjonalności. Artykuł 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do oceny przez sąd krajowy ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego procedury wcześniejszej wymagalności spłaty wynikającej z niewykonania przez dłużnika jego zobowiązań w ograniczonym, szczególnym okresie, do sądu odsyłającego należy zbadanie między innymi następujących kryteriów: po pierwsze, czy przysługujące sprzedawcy lub dostawcy uprawnienie do uznania całego kredytu za wymagalny jest uzależnione od niewywiązania się przez konsumenta ze zobowiązania o zasadniczym dla danego stosunku umownego znaczeniu; po drugie, czy uprawnienie takie przysługuje w przypadkach, w których takie niewywiązanie się ma charakter wystarczająco poważny w stosunku do kwoty kredytu i okresu, na który go udzielono; po trzecie, czy uprawnienie to stanowi odstępstwo od mających zastosowanie w tym zakresie przepisów prawa powszechnie obowiązującego na wypadek braku szczególnego uregulowania w umowie; oraz po czwarte, czy prawo krajowe przewiduje odpowiednie i skuteczne środki umożliwiające konsumentowi, w odniesieniu do którego stosowany jest taki warunek umowy, usunięcie skutków tej wymagalności kredytu.

77. W przypadku udzielenia przez Trybunał odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze w przeformułowanym brzmieniu sąd krajowy stwierdza, że nie będzie już konieczne udzielenie odpowiedzi na pozostałe pytania. Jednakże, w celu wyczerpującego przedstawienia tematu, przejdę do analizy pozostałych pytań.

W przedmiocie pytania drugiego

78. Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z art. 7, 47 i 38 karty oraz zasada skuteczności prawa Unii sprzeciwiają się orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym nie jest możliwe zawieszenie co do istoty wykonania zastawu w drodze prywatnej licytacji nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny konsumentów lub innych osób.

79. Tytułem wstępu należy przypomnieć, że system ochrony ustanowiony na mocy dyrektywy 93/13 opiera się na założeniu, że konsument znajduje się w gorszym położeniu niż sprzedawca lub dostawca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na warunki sformułowane uprzednio przez sprzedawcę lub dostawcę, nie mając wpływu na ich treść. Ponadto art. 38 karty stanowi, że zapewnia się wysoki poziom ochrony konsumentów w politykach Unii. Wymóg ten dotyczy wdrożenia dyrektywy 93/13( ).

80. Ponadto, z uwagi na charakter i znaczenie interesu publicznego, jakim jest ochrona konsumentów, dyrektywa 93/13 zobowiązuje państwa członkowskie, co wynika z jej art. 7 ust. 1 w związku z jej motywem dwudziestym czwartym, do zapewnienia stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców z konsumentami( ).

W przedmiocie kontekstu pytania: wyrok Trybunału w sprawie Kušionová

81. Po tych wstępnych uwagach należy odnieść się do kontekstu przedłożonego pytania. Nie jest to pierwszy przypadek, gdy sądy słowackie zwróciły się do Trybunału o wskazówki co do zgodności z dyrektywą 93/13 przepisów słowackich umożliwiających wierzycielowi uzyskanie spłaty długu w drodze pozasądowego wykonania prawa zastawu na nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie wniesione przez konsumenta. Pierwszy taki przypadek miał miejsce w sprawie C‑482/12, Macinský i Macinská. Sprawa ta została wykreślona z rejestru Trybunału po cofnięciu wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym( ), podczas gdy opinia rzecznika generalnego N. Wahla została już przedstawiona( ). W sprawie Macinský i Macinská poruszono bardziej szczegółowo kwestię, czy sprzeczne z dyrektywą 93/13 jest posiadanie przez państwo członkowskie przepisów proceduralnych, które pozwalają na dochodzenie roszczenia opartego na nieuczciwym warunku w umowie konsumenckiej w drodze pozasądowej, a zatem – potencjalnie – bez jakiegokolwiek nadzoru sądowego. Na podstawie elementów akt sprawy oraz uwag stron przedstawionych na rozprawie rzecznik generalny stwierdził, że dyrektywa 93/13 nie stoi na przeszkodzie takiemu postępowaniu. Wniosek ten został oparty zasadniczo na następujących względach. Z jednej strony, skuteczna ochrona procesowa konsumentów nie wymaga obligatoryjnej kontroli sądowej ex ante nieuczciwych warunków( ). Z drugiej strony, sporne postępowanie zapewniało odpowiedni stopień skutecznej ochrony praw konsumentów zgodnie z wymaganiami wynikającymi z dyrektywy 93/13( ).

82. Opinia rzecznika generalnego N. Wahla w sprawie Macinský i Macinská została zasadniczo uwzględniona w wyroku Kušionová. W wyroku tym stwierdzono, że słowacki system pozasądowego postępowania egzekucyjnego lub „dobrowolnej” licytacji jest zgodny z dyrektywą 93/13, o ile przepisy te nie utrudniają lub uniemożliwiają w praktyce nadmiernie ochrony praw przyznanych konsumentom w tej dyrektywie, co należy do oceny sądu krajowego.

83. Rozstrzygnięcie Trybunału w wyroku Kušionová jest uzależnione od istnienia skutecznych środków umożliwiających zakwestionowanie egzekucji opartej na potencjalnie nieuczciwych warunkach. Na podstawie dostępnych elementów Trybunał uznał, że ustawodawstwo słowackie zapewnia tymczasową ochronę sądową, umożliwiającą zarządzenie środków tymczasowych w celu zapobieżenia sprzedaży, jak również ochronę sądową ex post. Trybunał oparł się głównie na następujących elementach: po pierwsze, możliwości zakwestionowania sprzedaży w drodze licytacji w terminie 30 dni od powiadomienia o egzekucji z przedmiotu zabezpieczenia, zgodnie z § 151m ust. 1 kodeksu cywilnego w związku z § 17 ust. 3 ustawy o dobrowolnej licytacji; po drugie, możliwości wystąpienia przez osobę, która kwestionuje warunki, na jakich doszło do sprzedaży w drodze licytacji, do sądu, w terminie trzech miesięcy od licytacji publicznej, o stwierdzenie nieważności sprzedaży, zgodnie z § 21 ust. 2 tej ustawy; i po trzecie, okoliczność, że w trakcie postępowania w sprawie pozasądowej egzekucji należności właściwy sąd krajowy może, na podstawie § 74 ust. 1 i § 76 ust. 1 kodeksu postępowania cywilnego, podjąć wszelkie środki tymczasowe w celu zapobieżenia takiej sprzedaży( ).

84. W odniesieniu do możliwości oceny przez sąd krajowy proporcjonalności egzekucji, wyrok Kušionová zasadniczo włącza tę kontrolę do ogólnej oceny przez sąd krajowy adekwatności i skuteczności środków dostępnych w ramach porządku prawnego w celu zaprzestania stosowania warunków uznanych za nieuczciwe zgodnie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13( ). Rozumowanie Trybunału wskazuje na konstytucyjny wymiar dyrektywy 93/13 w kontekście sporów konsumenckich. Trybunał stwierdził, iż należy zwrócić szczególną uwagę na okoliczność, że rzeczą, której dotyczy postępowanie obejmujące pozasądową egzekucję z przedmiotu zabezpieczenia w postępowaniu głównym, jest nieruchomość stanowiąca miejsce zamieszkania rodziny konsumenta( ). Rozumowanie w świetle praw podstawowych znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC). ETPC uznał, po pierwsze, że utrata miejsca zamieszkania stanowi jedno z najpoważniejszych naruszeń prawa do poszanowania domu, a po drugie, że każda osoba, której grozi tak poważny skutek, powinna co do zasady mieć zagwarantowane prawo do zbadania proporcjonalności takiego środka( ). Trybunał wskazał, że sądy krajowe dokonując interpretacji dyrektywy 93/13 muszą brać pod uwagę art. 7 karty, który gwarantuje prawo do poszanowania domu każdej osoby( ). Wreszcie, przypominając swój wyrok w sprawie Aziz( ), Trybunał podkreślił jak istotne jest, aby właściwemu sądowi krajowemu przysługiwały środki tymczasowe skutkujące zawieszeniem lub zakończeniem niezgodnego z prawem postępowania egzekucyjnego w celu zapewnienia pełnej skuteczności ochrony założonej w dyrektywie 93/13, z uwzględnieniem konsekwencji eksmisji konsumenta i jego rodziny z lokalu stanowiącego ich główne miejsce zamieszkania( ).

85. W świetle wszystkich elementów, o których mowa w pkt 83 niniejszej opinii, a w szczególności w świetle okoliczności, że właściwy sąd krajowy wydawał się mieć możliwość zarządzenia środków tymczasowych, wyrok Kušionová stanowi, że w ramach słowackiego pozasądowego postępowania egzekucyjnego „istnieją stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków, co jest kwestią do ustalenia przez sąd krajowy”.

W przedmiocie badania przesłanek wyroku Kušionová

86. Sąd odsyłający wyjaśnia, że Najvyšší súd Slovenskej republiky (sąd najwyższy Republiki Słowackiej) zinterpretował wyrok Kušionová jako dopuszczający pozasądową sprzedaż nieruchomości, w tym domu konsumenta. Ponadto z tego orzecznictwa krajowego wynika, że wierzyciel nie może być zobowiązany do powstrzymywania się w nieskończoność od wykonania prawa zastawu( ). Sąd odsyłający uważa zasadniczo, że takie orzecznictwo krajowe nie jest prawidłowe, w związku z czym bada przesłanki, na podstawie których zapadł wyrok Kušionová. Uważa on, że dobrowolna sprzedaż w drodze licytacji nie daje takich samych gwarancji jak egzekucja sądowa. Stwierdza on, że jest to sposób egzekucji organizowany wyłącznie przez osoby prywatne, wykluczający kontrolę sądową należnego długu i proporcjonalność sprzedaży. Sąd odsyłający wskazuje, że dobrowolna sprzedaż w drodze licytacji nie może zostać przerwana przez postępowanie sądowe, w ramach którego można zakwestionować uczciwość warunków umowy.

87. Przeciwnie, w swoich uwagach przedstawionych na piśmie rząd słowacki potwierdza, że ustawodawstwo słowackie, zgodnie z wyrokiem Kušionová, zapewnia skuteczną ochronę sądową konsumentów przed wymuszoną sprzedażą i po niej, natomiast sądy mogą zarządzić środki tymczasowe.

88. W odpowiedzi na wniosek o wyjaśnienie sąd odsyłający nie zgadza się z analizą prawną rządu słowackiego. Na wstępie sąd odsyłający odrzuca pogląd, zgodnie z którym system sprzedaży pozasądowej zapewnia zwiększoną ochronę konsumentów jedynie z tego powodu, że wyłączona jest bezpośrednia sprzedaż nieruchomości przez wierzyciela. Uważa on, że przepisy, na które powołuje się rząd słowacki, a mianowicie § 17 ust. 3 i 5 ustawy o dobrowolnej licytacji oraz § 151m ust. 1 kodeksu cywilnego nie uznają prawa do zaskarżenia egzekucji przed dokonaniem sprzedaży. Przepisy te, zdaniem sądu odsyłającego, regulują formalne warunki wykonania dobrowolnej sprzedaży w drodze licytacji, jak również aspekty organizacyjne związane z tą sprzedażą. W odniesieniu do możliwości przyjęcia środków tymczasowych sąd odsyłający wskazuje, że art. 325 ust. 1 i 2 kodeksu postępowania cywilnego przewiduje uprawnienie sądów do zarządzenia środków tymczasowych jedynie w odniesieniu do postępowań kontradyktoryjnych. Dlatego wyjaśnia, że przepis ten nie ma zastosowania w ramach pozasądowego postępowania egzekucyjnego. Ponadto sąd odsyłający stwierdził, że § 63 ust. 3 ustawy 233/1995 – kodeks postępowania egzekucyjnego nie ma związku z procedurą określoną w ustawie o dobrowolnej licytacji i że zasadniczo przedsiębiorcy nie muszą przestrzegać ustawy 233/1995 – kodeks postępowania egzekucyjnego w ramach pozasądowego postępowania egzekucyjnego.

89. Uczestnicy postępowania, którzy uczestniczyli w rozprawie, zostali poproszeni o szczegółowe omówienie środków dostępnych dla konsumentów mających na celu zakwestionowanie potencjalnej nieuczciwości tytułu wykonawczego w kontekście postępowania w sprawie sprzedaży pozasądowej. Zostali oni również poproszeni o wskazanie podstawy prawnej pozwalającej sądom rozpatrującym postępowanie deklaratoryjne w sprawie potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych zawartych w tytule wykonawczym lub rozpatrującym sprawy związane z egzekucją o zarządzenie środków tymczasowych mogących zawiesić postępowanie egzekucyjne w celu zagwarantowania pełnej skuteczności ostatecznego orzeczenia co do istoty sprawy.

90. Rząd słowacki stwierdził, że w przepisach brak jest przeszkód dotyczących uprawnień sądów do podnoszenia z urzędu nieuczciwych warunków. Zauważył, że art. 298 § 1 kodeksu postępowania cywilnego uznaje wprost takie uprawnienia. Rząd słowacki powołał się na szereg przepisów kodeksu cywilnego, jak również na ustawę nr 250/2007 o ochronie konsumentów, z których wynika, że konsumenci mogą wszcząć postępowanie w celu uzyskania stwierdzenia nieważności nieuczciwych warunków. Ponadto rząd ten stwierdził, że kodeks postępowania cywilnego uznaje możliwość wniesienia powództwa w celu ustalenia istnienia prawa.

91. Strony skarżące nie zakwestionowały, że wszystkie przepisy, na które powołuje się rząd słowacki, istnieją. Utrzymywały jednak, że są to zasady ogólne i nie mają one zastosowania do egzekucji pozasądowej. Ich zdaniem nie ma podstawy prawnej, która nakazywałaby sądom zawieszać dobrowolną sprzedaż w drodze licytacji wyłącznie na podstawie nieuczciwych warunków. Strony skarżące podniosły również, że w całej procedurze brakuje przejrzystości i że na żadnym etapie postępowania nie jest zaangażowany organ publiczny. W odniesieniu do możliwości zakwestionowania sprzedaży ex post, strony skarżące wyjaśniły, że jest to proces długotrwały i bolesny dla konsumentów( ), z bardzo niewielkimi szansami na powodzenie.

92. Komisja utrzymywała, że nadal nie jest jasne, czy pozasądowe postępowanie egzekucyjne oparte na ustawie o dobrowolnej licytacji pozwala na zawieszenie egzekucji ze względu na nieuczciwe warunki. Nawet gdyby przyjąć, że taka możliwość istnieje w ustawodawstwie krajowym, zauważa ona, że istnieje rozpiętość między tym, co prawo ma zapewnić, a sposobem, w jaki prawo jest interpretowane i stosowane przez sądy. Skutkuje to nadmiernym utrudnieniem wykonywania praw konsumentów w praktyce.

93. O ile, zgodnie z art. 267 TFUE, Trybunał jest właściwy do określenia na podstawie art. 7 dyrektywy 93/13 kryteriów definiujących ramy pozwalające na przeprowadzenie z urzędu oceny odnośnie do przestrzegania obowiązków wynikających z tej dyrektywy, o tyle to do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy przepisy ustawy o dobrowolnej licytacji mogą w danym wypadku stanowić takie ramy( ).

94. Ograniczę się zatem do następujących uwag. Pozasądowe postępowanie egzekucyjne ma zastosowanie bez względu na status dłużnika i bez względu na rodzaj danego składnika majątku. Może ono dotyczyć (tak jak ma miejsce w postępowaniu głównym) składnika majątkowego, zaspokajającego podstawową potrzebę konsumenta, czyli zapewnienie mieszkania( ). Postępowanie to może zostać wszczęte przez sprzedawcę lub dostawcę jedynie na podstawie umowy o kredyt stanowiącej tytuł wykonawczy, bez poddawania treści tego tytułu kontroli sądowej w celu ustalenia, czy jedno lub więcej postanowień jest nieuczciwe. Ponadto wierzyciel określa dług jednostronnie, a podmiot prywatny („organizator licytacji”) prowadzi egzekucję bez nadzoru organu publicznego. Tak silne i bezwarunkowe prawo sprzedawcy do wszczęcia egzekucji sprawia, że zapewnienie konsumentowi, jako dłużnikowi, przeciwko któremu prowadzona jest egzekucja, skutecznej ochrony sądowej jest tym bardziej konieczne( ). Jak trafnie ujął to jeden z komentatorów, postępowanie dotyczące czyjegoś domu musi zapewniać „najwyższy stopień rygoryzmu proceduralnego”( ).

95. Akta sprawy wniesionej do Trybunału oraz debata podczas rozprawy ujawniają, moim zdaniem, że istnienie i zakres uprawnień sądowych w szczególnym kontekście zakwestionowania pozasądowej egzekucji na podstawie nieuczciwych warunków pozostaje dla sądów i konsumentów niejasne i skomplikowane. W szczególności nie wydaje się jasne, jaka jest droga proceduralna dostępna dla konsumentów w celu uzyskania zawieszenia egzekucji, aby umożliwić właściwemu sądowi zbadanie potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych zawartych w tytule wykonawczym. Brak jasnych ram prawnych narusza przede wszystkim zasadę pewności prawa. W tym względzie należy przypomnieć, że zasada pewności prawa, która należy do zasad ogólnych prawa Unii, wymaga, aby przepisy prawa były jasne i precyzyjne oraz przewidywalne co do swoich skutków, szczególnie jeżeli mogą one mieć negatywne konsekwencje dla osób fizycznych i przedsiębiorstw, tak by podlegające tym przepisom podmioty mogły ustalić w sposób jednoznaczny swoje prawa i obowiązki oraz podjąć w konsekwencji odpowiednie kroki( ).

96. Nie wydaje się, aby ramy prawne pozasądowej egzekucji opisane przez sąd odsyłający zapewniały wysoki stopień gwarancji procesowych. Ze względu na ich rozdrobnienie stwarza to znaczące ryzyko, że albo zainteresowany konsument nie wniesie sprzeciwu wobec pozasądowej egzekucji umożliwiającego kontrolę sądową nieuczciwych warunków, albo popełni on błąd proceduralny( ). Ryzyko to zwiększa okoliczność, że wszystkie etapy pozasądowego postępowania egzekucyjnego, w tym określenie kwoty długu, są przeprowadzane bez jakiegokolwiek nadzoru ze strony organu publicznego.

97. W tym względzie należy również podkreślić, że ostatnie orzecznictwo Trybunału wskazuje, że standardy tego, co stanowi skuteczną kontrolę nieuczciwych warunków, są szczególnie wysokie. Trybunał stwierdził, że ciążący na państwach członkowskich obowiązek zapewnienia skuteczności praw, które jednostki wywodzą z prawa Unii, oznacza, w szczególności w odniesieniu do praw wynikających z dyrektywy 93/13, wymóg skutecznej ochrony sądowej, potwierdzony w art. 7 ust. 1 tej dyrektywy i wyrażony również w art. 47 karty, mający zastosowanie między innymi do określania zasad proceduralnych dotyczących takich powództw opartych na takich prawach( ).

98. W szczególności w kontekście postępowania ex parte w sprawie wydania nakazu zapłaty Trybunał orzekł, że wymóg skutecznej ochrony sądowej oznacza, że sąd, przed którym toczy się postępowanie egzekucyjne może ocenić, również po raz pierwszy, potencjalnie nieuczciwy charakter warunków umowy, które stanowiły podstawę nakazu zapłaty, który został wydany przez sąd na wniosek wierzyciela i przeciwko któremu dłużnik nie wniósł sprzeciwu( ). W kontekście postępowania egzekucyjnego z hipoteki Trybunał uznał, że skuteczna kontrola potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umownych, taka jak wymagana przez dyrektywę 93/13, nie mogłaby zostać zagwarantowana, gdyby powaga rzeczy osądzonej dotyczyła również orzeczeń sądowych nieprzewidujących takiej kontroli( ).

99. Z orzecznictwa tego wynika, że nawet w przypadku istnienia orzeczenia sądowego zezwalającego na egzekucję nie można zagwarantować skutecznej kontroli nieuczciwych warunków umowy w sytuacji, gdy orzeczenie to nie zawiera żadnych podstaw świadczących o zbadaniu przez sąd z urzędu nieuczciwego charakteru warunków umowy. Na tej podstawie uważam, a fortiori, że skuteczna kontrola może nie być zagwarantowana w przypadku, gdy postępowanie egzekucyjne jest wszczynane bez kontroli sądowej ex ante, gdy jest ono prowadzone wyłącznie przez prywatnych przedsiębiorców i gdy przepisy regulujące środki dostępne dla konsumenta w celu zakwestionowania postępowania egzekucyjnego i odpowiednie uprawnienia sądów są niejasne i złożone. Wydaje mi się zatem, że przepisy proceduralne regulujące pozasądowe postępowanie egzekucyjne, a przynajmniej sposób, w jaki są stosowane w słowackiej praktyce prawnej, nie spełnia standardów skutecznej ochrony sądowej konsumentów.

100. Tytułem uwagi końcowej wskazuję, że dyrektywa 2014/17, przyjęta, jak przypomina jej motyw 3, w zakresie kredytów na nabywanie nieruchomości udzielanych konsumentom w związku z międzynarodowym kryzysem finansowym, pomimo braku zastosowania rationae temporis( ) wskazuje na wolę prawodawcy Unii wzmocnienia ochrony konsumentów w kontekście postępowania egzekucyjnego na nieruchomości mieszkalnej. Zgodnie z art. 28 ust. 1 dyrektywy 2014/17, państwa członkowskie przyjmują środki zachęcające kredytodawców do wykazania należytej cierpliwości wobec konsumentów zalegających ze spłatą przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego. Celem cierpliwości jest rozwiązanie trudności z płatnościami na wczesnym etapie, tak aby uniknąć wszczęcia takiego postępowania. Egzekucja powinna być ostatecznością, gdy wszystkie inne sposoby uregulowania zaległości płatniczych zawiodły( ).

101. W związku z powyższymi rozważaniami stwierdzam, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, w związku z art. 7, 47 i 38 karty oraz zasadę skuteczności prawa Unii, należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one orzecznictwu krajowemu, które co do istoty nie wstrzymuje wykonania prawa zastawu w drodze prywatnej licytacji nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny konsumentów lub innych osób w zakresie, w jakim zastosowanie środka tymczasowego jest konieczne dla zagwarantowania pełnej skuteczności orzeczenia sądu właściwego do oceny nieuczciwego charakteru postanowienia umownego.

W przedmiocie pytań trzeciego i czwartego

102. Poprzez pytania trzecie i czwarte, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający zasadniczo zmierza do ustalenia, czy z jednej strony wielokrotne udzielanie przez instytucję kredytową konsumentowi kredytów, których celem jest spłata poprzednich kredytów, a których konsument nie jest w stanie spłacić, wchodzi w zakres dyrektywy 2005/29, a z drugiej strony, czy takie działanie stanowi nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu jej art. 5.

103. Na wstępie należy wskazać, po pierwsze, że sporna praktyka opisana przez sąd odsyłający polega na wielokrotnym udzielaniu przez instytucję kredytową kredytów konsumenckich, które pokrywały spłatę poprzednich kredytów na rzecz tej samej instytucji kredytowej, jak również koszty tych kredytów. Sąd odsyłający stwierdza, że kwota każdego nowego kredytu w „łańcuchu” kredytów była jednostronnie ustalana przez bank i że kredytobiorcy nie byli w stanie jej spłacić. Po drugie, z postanowienia odsyłającego wynika, że odpowiedź na pytanie, czy sporna umowa o kredyt polega na nieuczciwej praktyce handlowej, jest niezbędna dla sądu krajowego w celu zbadania okoliczności, w których sporna umowa o kredyt została zawarta w ramach oceny nieuczciwego charakteru warunków umownych na podstawie art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13( ).

104. W odniesieniu do kwestii, czy wielokrotne udzielanie kredytów konsumenckich w celu spłaty poprzednich kredytów może wchodzić w zakres stosowania dyrektywy 2005/29, należy mieć najpierw na uwadze, że art. 2 lit. d) tej dyrektywy, posługując się szczególnie szerokim sformułowaniem, definiuje pojęcie „praktyk handlowych” jako „każde działanie przedsiębiorcy, jego zaniechanie, sposób postępowania, oświadczenie lub komunikat handlowy, w tym reklamę i marketing, bezpośrednio związane z promocją, sprzedażą lub dostawą produktu do konsumentów”( ).

105. Następnie, na podstawie art. 3 ust. 1 dyrektywy 2005/29, w związku z jej art. 2 lit. c), tę dyrektywę stosuje się do nieuczciwych praktyk handlowych przedsiębiorstw wobec konsumentów przed zawarciem transakcji handlowej dotyczącej towaru lub usługi, w trakcie jej zawierania oraz po jej zawarciu( ).

106. W związku z tym zwrot „bezpośrednio związane ze sprzedażą produktu” obejmuje wszelkie działania związane nie tylko z zawarciem umowy, ale też jej wykonaniem, a w szczególności działania zmierzające do uzyskania zapłaty za produkt( ).

107. W związku z powyższym udzielenie kredytu w celu spłaty wcześniejszych kredytów konsumenckich, takich jak kredyt w postępowaniu głównym, należy uznać za „produkt” w rozumieniu art. 2 lit. c) dyrektywy 2005/29( ).

108. W tych warunkach zgadzam się z rządem słowackim i Komisją, że wielokrotne udzielanie przez instytucję kredytową konsumentowi pożyczek, których celem jest spłata poprzednich kredytów konsumenckich, a których konsument nie jest w stanie spłacić, wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2005/29.

109. W odniesieniu do kwestii, czy sporna praktyka stanowi nieuczciwą praktykę handlową, należy przypomnieć, że art. 5 dyrektywy 2005/29 zakazuje w ust. 1 nieuczciwych praktyk handlowych i ustanawia w ust. 2 kryteria pozwalające stwierdzić, czy dana praktyka handlowa jest nieuczciwa.

110. Artykuł 5 ust. 4 tej dyrektywy stanowi, iż za nieuczciwe uznaje się w szczególności praktyki handlowe, które „wprowadzają w błąd” w rozumieniu art. 6 i 7 dyrektywy 2005/29 lub są „agresywne” w rozumieniu art. 8 i 9 tej dyrektywy.

111. W tym względzie należy przypomnieć, że dyrektywa 2005/29 dokonuje pełnej harmonizacji na poziomie Unii zasad dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów i zawiera w załączniku I wyczerpujące wyliczenie 31 praktyk handlowych, które zgodnie z art. 5 ust. 5 tej dyrektywy są uznane za nieuczciwe „w każdych okolicznościach”. W konsekwencji, jak wyjaśnia w sposób wyraźny motyw 17 wspomnianej dyrektywy, chodzi jedynie o te praktyki handlowe, które mogą być uznane za nieuczciwe jako takie, bez poddania ich ocenie w ramach konkretnego przypadku na podstawie art. 5–9 tejże dyrektywy( ).

112. Sporna praktyka handlowa nie jest objęta wykazem praktyk handlowych, które należy uznać za nieuczciwe w każdych okolicznościach. W związku z tym jej klasyfikacja jako „nieuczciwej” wymaga indywidualnej oceny. W tym względzie Komisja i rząd słowacki słusznie wskazują, że zasadniczo refinansowanie kredytu jest praktyką zgodną z prawem. Może to mieć miejsce, jak zauważa rząd słowacki, w przykładzie refinansowania kredytu w celu zastąpienia starszego kredytu nowszym o niższej stopie procentowej lub w przypadku konsolidacji różnych kredytów w jeden nowy.

113. W niniejszej sprawie VÚB Banka w swych uwagach przedstawionych na piśmie twierdzi, że udzielony kredyt stanowił operację refinansowania, której celem było zmniejszenie obciążenia finansowego skarżących. Sąd odsyłający uważa natomiast, że „łańcuch” umów zawartych ze stronami skarżącymi doprowadził do ich nadmiernego zadłużenia i stworzył ryzyko utraty domu.

114. Chociaż ostatecznie do sądu odsyłającego należy wypowiedzenie się w przedmiocie charakteru praktyki handlowej będącej przedmiotem postępowania głównego, Trybunał może dostarczyć mu, na podstawie informacji przedstawionych we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, elementów, które mogą być przydatne przy klasyfikowaniu wspomnianej praktyki( ).

115. W tym względzie należy wziąć pod uwagę, że różne kredyty zostały udzielone stronom skarżącym, mimo że nie posiadały one zdolności kredytowej. Zgadzam się z Komisją, że taki czynnik może być brany pod uwagę przez sąd krajowy w celu ustalenia, bardziej szczegółowo, czy przedmiotowa praktyka jest agresywna poprzez wywieranie „bezprawnego nacisku” w rozumieniu art. 8 i 9 dyrektywy 2005/29.

116. W tym względzie należy przypomnieć, że pojęcie „bezprawnego nacisku”, zdefiniowane w art. 2 lit. j) dyrektywy 2005/29, obejmuje wykorzystanie przewagi względem konsumenta w celu wywarcia na niego presji, także bez użycia siły fizycznej lub groźby jej użycia, w sposób znacznie ograniczający zdolność konsumenta do podjęcia świadomej decyzji( ).

117. W niniejszej sprawie można uznać, że sytuacja nadmiernego zadłużenia skarżących czyni ich bezbronnymi i polega na „konkretnym nieszczęściu lub konkretnych okolicznościach na tyle poważnych, że ograniczają one zdolność konsumenta do oceny, czego przedsiębiorca jest świadomy, w celu wpłynięcia na decyzję konsumenta względem produktu” zgodnie z art. 9 lit. c) dyrektywy 2005/29.

118. Na rozprawie Komisja posłużyła się mocnym sformułowaniem, kwalifikując praktykę banku polegającą na wielokrotnym udzielaniu kredytów jako „kulę śnieżną” kredytów. W odpowiedzi na pytanie mające na celu wyjaśnienie, w jaki sposób narosło zadłużenie, strony skarżące stwierdziły, że nie zwracały się o pożyczki, lecz zostały im one zaproponowane automatycznie jako sposób na spłatę poprzednich długów. Za każdym razem strony skarżące otrzymywały minimalną kwotę, a reszta środków pieniężnych była przeznaczona dla banku. Wydaje mi się, że jest to dość zaskakujące odkrycie. Mogłoby ono wskazywać, że przedsiębiorca nie tylko był świadomy nieszczęścia konsumenta [w rozumieniu art. 9 lit. c) dyrektywy 2005/29], ale że przyczynił się do niego i czynił to wielokrotnie.

119. Należy także mieć na uwadze okoliczność, że cel realizowany przez dyrektywę 2005/29 polega w szczególności na zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami handlowymi i opiera się na okoliczności, że w stosunku do przedsiębiorcy konsument znajduje się na słabszej pozycji, w szczególności w odniesieniu do poziomu informacji, biorąc pod uwagę, że bezsprzecznie istnieje znaczna asymetria informacji i kompetencji technicznych między tymi stronami( ). Konsumenta należy uznać za stronę słabszą gospodarczo i mniej doświadczoną pod względem prawnym od jego kontrahenta, w szczególności w kontekście usług kredytowych świadczonych przez bank( ).

120. W świetle powyższego uważam, że dyrektywę 2005/29 należy interpretować w ten sposób, że, z jednej strony, wielokrotne udzielanie przez instytucję kredytową konsumentowi kredytów, których celem jest spłata poprzednich kredytów, a których konsument nie jest w stanie spłacić, wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2005/29, a z drugiej strony, że takie działanie może stanowić nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 tej dyrektywy, a konkretnie agresywną praktykę handlową w rozumieniu art. 8 i 9 tej dyrektywy, jeżeli sąd odsyłający stwierdzi, że taka praktyka, w jej kontekście faktycznym, przy uwzględnieniu wszystkich jej cech i okoliczności, polegała na wywieraniu bezprawnego nacisku poprzez wykorzystywanie przez przedsiębiorcę nadmiernego zadłużenia konsumenta przez długi okres czasu.

W przedmiocie pytania piątego

121. Poprzez swoje pytanie piąte sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 2 lit a) dyrektywy 2008/48, w związku z motywem 10 tej dyrektywy, należy interpretować w ten sposób, że nie wyłącza on zastosowania tej dyrektywy w przypadku kredytu, którego cel polega na pokryciu poprzednich kredytów konsumenckich, nawet jeżeli jest on zabezpieczony prawem związanym z nieruchomością.

122. W tym względzie należy podkreślić, że zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2008/48, owej dyrektywy nie stosuje się do umów o kredyt, który zabezpieczony jest prawem na nieruchomości. Zgodnie z motywem 14 tej dyrektywy, tego rodzaju umowy o kredyt powinny być wyłączone z zakresu jej stosowania z uwagi na ich „bardzo szczególny charakter”.

123. Jednakże, jak wynika z motywu 10 tej dyrektywy, państwa członkowskie mogą, zgodnie z prawem Unii, stosować przepisy wspomnianej dyrektywy w dziedzinach, które nie są objęte zakresem jej stosowania. Tym samym, Trybunał już orzekł, że państwa członkowskie mogą utrzymywać lub wprowadzać przepisy krajowe odpowiadające przepisom tej dyrektywy lub niektórym spośród nich w odniesieniu do umów o kredyt nieobjętych zakresem stosowania tej dyrektywy( ).

124. Kredyt będący przedmiotem postępowania głównego jest umową o kredyt zabezpieczony zastawem na miejscu zamieszkania skarżących. Sąd odsyłający nie stwierdza, że prawo krajowe rozszerza stosowanie dyrektywy 2008/48 na umowy kredytu zabezpieczony prawem związanym z nieruchomością. Zostało to potwierdzone przez rząd słowacki w jego uwagach na piśmie, a także ustnie na rozprawie.

125. W świetle tych elementów uczestnicy postępowania, którzy przedstawili uwagi na piśmie, uważają, że umowa kredytu będąca przedmiotem postępowania głównego jest wyłączona z zakresu stosowania dyrektywy 2008/48.

126. Już z treści pytania wynika, że sąd odsyłający nie kwestionuje, iż co do zasady umowy o kredyt zabezpieczony prawem związanym z nieruchomością są wyłączone z zakresu stosowania dyrektywy 2008/48. Z jego wyjaśnień wynika jednak, że jego wątpliwości wynikają ze szczególnych warunków towarzyszących zawarciu spornej umowy o kredyt. Celem tego kredytu był zwrot na rzecz banku wcześniejszych udzielonych kredytów, przy czym stosowne kwoty nie zostały wypłacone stronom skarżącym. Sąd odsyłający wyjaśnia, że z gospodarczego punktu widzenia istnieje związek między sporną umową o kredyt zawartą w 2012 r. a poprzednimi umowami o kredyt zawartymi od 2004 r.

127. W tym względzie należy wskazać, że brzmienie art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2008/48 jest jednoznaczne( ). Harmonizacja w dziedzinie kredytu zabezpieczonego prawem związanym z nieruchomością została osiągnięta dopiero na późniejszym etapie, wraz z przyjęciem dyrektywy 2014/17( ), spowodowanym przez międzynarodowy kryzys finansowy, który pokazał, że nieodpowiedzialne zachowanie uczestników rynku może naruszyć podstawy systemu finansowego( ).

128. Należy jednak zauważyć, że przedmiotowa umowa o kredyt została zawarta w bardzo szczególnych okolicznościach. Jej zawarcie wynika ze schematycznego postępowania, w ramach którego, zgodnie z opisem stanu faktycznego dokonanym przez sąd odsyłający, bank wielokrotnie udzielał stronom skarżącym kredytów, których kwota nie była im wypłacana, lecz wykorzystywana do pokrycia poprzednich kredytów. Kwota i koszty kredytu zostały określone jednostronnie. Jak wspomniano w pkt 118 niniejszej opinii, strony skarżące oświadczyły na rozprawie, że o te pożyczki nawet nie wnioskował konsument, ale były one proponowane automatycznie przez bank. Pod koniec tej „śnieżnej kuli” pożyczek, jak to określiła Komisja na rozprawie, kiedy strony skarżące znajdowały się w „pułapce zadłużenia”, bank udzielił im spornego kredytu.

129. Należy przypomnieć, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału cel dyrektywy 2008/48 polega na zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony konsumentów. Ów system ochrony opiera się na założeniu, że konsument jest stroną słabszą niż sprzedawca lub dostawca zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania( ).

130. W celu zagwarantowania tej ochrony art. 22 ust. 3 dyrektywy 2008/48 zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia, aby przepisy, które przyjmują one w celu wykonania tej dyrektywy, nie mogły być obchodzone poprzez sposób formułowania umów( ), „w szczególności poprzez włączenie wypłat lub umów o kredyt objętych zakresem zastosowania niniejszej dyrektywy do umów o kredyt, które z uwagi na swój charakter lub cel mogłyby stwarzać możliwości uniknięcia stosowania jej przepisów”.

131. Z uzasadnienia wniosku Komisji dotyczącego dyrektywy 2008/48( ) wynika, że celem tego przepisu było zapewnienie, by nie można było obejść wyłączeń stosowania tej dyrektywy, w tym wyłączenia dotyczącego kredytu mieszkaniowego, tak aby objęte nią transakcje mogły być zaliczone do takich umów. Przykładem podanym w tym uzasadnieniu był wniosek konsumenta o wypłatę kredytu w ramach warunków jego kredytu mieszkaniowego.

132. Sprawa w postępowaniu głównym dotyczy kredytu, który był gospodarczo powiązany z poprzednimi kredytami. W istocie, jak wyjaśnia sąd odsyłający, cel przedmiotowego kredytu polegał wyłącznie na refinansowaniu poprzednich. Do sądu krajowego należy ustalenie, czy dzięki tej operacji wierzyciel włączył poprzednie kredyty do spornego kredytu, aby uniknąć zastosowania dyrektywy 2008/48. W tym zakresie sąd krajowy powinien uwzględnić przepisy krajowe wdrażające art. 22 ust. 3 dyrektywy 2008/48 do krajowego porządku prawnego. W trakcie rozprawy rząd słowacki stwierdził, że krajowe przepisy o ochronie konsumentów zawierają przepisy, które karzą instytucje kredytowe za obchodzenie prawa konsumenckiego. Ściślej rzecz biorąc, stwierdził on, że ustawodawstwo słowackie zakazuje bankom łączenia umów w celu obejścia prawa lub umieszczania wprowadzających w błąd odesłań do umów.

133. W świetle powyższego art. 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie wyłącza on stosowania tej dyrektywy w przypadku kredytu, którego celem jest spłata wcześniejszych kredytów konsumenckich, nawet jeśli jest ona zabezpieczona prawem związanym z nieruchomością, w sytuacji, gdy sąd krajowy stwierdzi, że sporna umowa kredytu została sformułowana w sposób pozwalający na uniknięcie stosowania tej dyrektywy, zgodnie z jej art. 22 ust. 3.

W przedmiocie pytania szóstego

134. Poprzez swoje pytanie szóste sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku Radlinger i Radlingerová ma zastosowanie do umowy o kredyt konsumencki, na mocy której część kredytu nie jest wypłacana konsumentowi, lecz przeznaczana na pokrycie kosztów kredytodawcy, w wyniku czego całkowita kwota kredytu może nie obejmować tych kosztów.

135. Na wstępie chciałabym zaznaczyć, że odpowiedź na to pytanie jest istotna tylko wtedy, gdy Trybunał podzieli mój wniosek w odniesieniu do odpowiedzi na pytanie piąte.

136. Należy przypomnieć, iż w wyroku Radlinger i Radlingerová Trybunał orzekł, że całkowita kwota kredytu w rozumieniu art. 3 lit. l) i art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 nie obejmuje żadnych kwot, których przeznaczeniem jest wywiązanie się ze zobowiązań podjętych w ramach odnośnej umowy o kredyt, takich jak koszty administracyjne, odsetki, opłata za udzielenie kredytu czy wszelkie inne typy kosztów, które musi ponieść konsument( ). Trybunał stwierdził, że przepisy te, a także pkt I załącznika I do rzeczonej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że całkowita kwota kredytu i kwota wypłat określają całość kwot udostępnianych konsumentowi, co wyklucza kwoty powiązane przez kredytodawcę z pokryciem kosztów związanych przez kredytodawcę z udzieleniem odnośnego kredytu, które to kwoty nie są w rzeczywistości wypłacane konsumentowi( ).

137. Sąd odsyłający wyjaśnia, że musi ustalić kwotę zadłużenia, w odniesieniu do którego wierzyciel wszczął postępowanie egzekucyjne. Wyjaśnia również, że wierzyciel uważa, że kwoty kredytu, które zostały przeznaczone na koszty tego kredytu, zostały rzeczywiście wypłacone skarżącym i że uwzględnił te kwoty w kwocie przyznanego kredytu.

138. W tym zakresie, moim zdaniem, z wyroku Radlinger i Radlingerová jednoznacznie wynika, że wierzyciel nie może uwzględnić kosztów w całkowitej kwocie kredytu.

139. W związku z tym podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku Radlinger i Radlingerová ma zastosowanie do umowy o kredyt konsumencki, na mocy której część kredytu nie jest wypłacana konsumentowi, lecz przeznaczana na pokrycie kosztów wierzyciela, co powoduje, że całkowita kwota kredytu nie może obejmować tych kosztów.

VI. Wnioski

140. W świetle wszystkich przedstawionych powyżej rozważań proponuję, aby Trybunał udzielił odpowiedzi na pytania prejudycjalne Krajský súd v Prešove (sądu okręgowego w Preszowie, Słowacja) w następujący sposób:

(1) Artykuł 1 ust. 2 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

należy interpretować w ten sposób, że dyrektywa ta ma zastosowanie do warunku umownego odzwierciedlającego przepis prawa krajowego, który umożliwia przedsiębiorcy uruchomienie procedury wcześniejszej wymagalności spłaty kredytu z uwagi na niewykonanie przez dłużnika zobowiązań w ograniczonym, konkretnym okresie, przy czym prawo to nie podlega wymogowi proporcjonalności.

Artykuł 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy interpretować w ten sposób, że w odniesieniu do oceny przez sąd krajowy ewentualnie nieuczciwego charakteru warunku dotyczącego procedury wcześniejszej wymagalności spłaty wynikającej z niewykonania przez dłużnika jego zobowiązań w ograniczonym, konkretnym okresie, do sądu odsyłającego należy zbadanie między innymi następujących kryteriów: po pierwsze, czy przysługujące sprzedawcy lub dostawcy uprawnienie do uznania całego kredytu za wymagalny jest uzależnione od niewywiązania się przez konsumenta ze zobowiązania o zasadniczym dla danego stosunku umownego znaczeniu; po drugie, czy uprawnienie takie przysługuje w przypadkach, w których takie niewywiązanie się ma charakter wystarczająco poważny w stosunku do kwoty kredytu i okresu, na który go udzielono; po trzecie, czy uprawnienie to stanowi odstępstwo od mających zastosowanie w tym zakresie przepisów prawa powszechnie obowiązującego na wypadek braku szczególnego uregulowania w umowie; oraz po czwarte, czy prawo krajowe przewiduje odpowiednie i skuteczne środki umożliwiające konsumentowi, w odniesieniu do którego stosowany jest taki warunek umowy, usunięcie skutków tej wymagalności kredytu.

(2) Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, w związku z art. 7, 47 i 38 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz zasadę skuteczności prawa Unii,

należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwiają się one orzecznictwu krajowemu, które co do istoty nie wstrzymuje wykonania prawa zastawu w drodze prywatnej licytacji nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny konsumentów lub innych osób w zakresie, w jakim zastosowanie środka tymczasowego jest konieczne dla zagwarantowania pełnej skuteczności orzeczenia sądu właściwego do oceny nieuczciwego charakteru postanowienia umownego.

(3) Dyrektywę 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącą nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniającą dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady („Dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych”)

należy interpretować w ten sposób, że, z jednej strony, wielokrotne udzielanie przez instytucję kredytową konsumentowi kredytów, których celem jest spłata poprzednich kredytów, a których konsument nie jest w stanie spłacić, wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2005/29, a z drugiej strony, że takie działanie może stanowić nieuczciwą praktykę handlową w rozumieniu art. 5 tej dyrektywy, a konkretnie agresywną praktykę handlową w rozumieniu art. 8 i 9 tej dyrektywy, jeżeli sąd odsyłający stwierdzi, że taka praktyka, w jej kontekście faktycznym, przy uwzględnieniu wszystkich jej cech i okoliczności, polegała na wywieraniu bezprawnego nacisku poprzez wykorzystywanie przez przedsiębiorcę nadmiernego zadłużenia konsumenta przez długi okres czasu.

(4) Artykuł 2 ust. 2 lit. a) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG

należy interpretować w ten sposób, że nie wyłącza on stosowania tej dyrektywy w przypadku umowy kredytu, którego celem jest spłata wcześniejszych kredytów konsumenckich, nawet jeśli jest ona zabezpieczona prawem związanym z nieruchomością, w sytuacji, gdy sąd krajowy stwierdzi, że sporna umowa kredytu została sformułowana w sposób pozwalający na uniknięcie stosowania tej dyrektywy, zgodnie z jej art. 22 ust. 3.

(5) Podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku z dnia 21 kwietnia 2016 r., Radlinger i Radlingerová (C‑377/14, EU:C:2016:283), ma zastosowanie do umowy o kredyt konsumencki, na mocy której część kredytu nie jest wypłacana konsumentowi, lecz przeznaczana na pokrycie kosztów kredytodawcy, co powoduje, że całkowita kwota kredytu nie może obejmować tych kosztów.