Wydanie tymczasowe

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO

NILSA WAHLA

przedstawiona w dniu 14 września 2017 r.( )

Sprawa C‑627/15

Dumitru Gavrilescu

Liana Gavrilescu

przeciwko

SC Banca Transilvania SA, dawniej SC Volksbank România SA

SC Volksbank România SA – sucursala Câmpulung

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung, Rumunia)]

Właściwość Trybunału Sprawiedliwości – Istnienie sporu zawisłego przed sądem odsyłającym – Przepisy krajowe pozwalające na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości – Przepisy krajowe pozwalające na kontrolę przez sąd odwoławczy postanowienia o zawieszeniu postępowania w pierwszej instancji na czas oczekiwania na wydanie przez Trybunał Sprawiedliwości orzeczenia w trybie prejudycjalnym – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG – Umowy kredytu denominowanego w walucie obcej – Warunki wyłączone z oceny nieuczciwości





1. Dumitru i Liana Gavrilescu (zwani dalej „D. i L. Gavrilescu”) zawarli w Rumunii umowę kredytu z SC Volksbank România SA (zwanym dalej „Volksbankiem” lub „bankiem”) denominowanego we frankach szwajcarskich z obowiązkiem spłaty w tej samej walucie. Jednakże w okresie spłaty kredytu miejscowa waluta (lej rumuński) odnotowała znaczny spadek wartości wobec franka szwajcarskiego. Miało to negatywny wpływ na wysokość miesięcznych rat spłacanych przez D. i L. Gavrilescu bankowi, gdyż otrzymywali oni wynagrodzenie za pracę w lejach rumuńskich.

2. Dumitru i Liliana Gavrilescu postanowili wytoczyć powództwo przeciwko Volksbankowi przed Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung, Rumunia), powołując się w szczególności na domniemany nieuczciwy charakter warunków spłaty kredytu w walucie obcej. Ich zdaniem z powodu tych warunków ponosili oni ryzyko wynikające z możliwych fluktuacji kursu wymiany walut.

3. W kontekście tego postępowania Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung) postanowił zwrócić się do Trybunału z pewnymi pytaniami dotyczącymi wykładni dyrektywy 93/13/EWG( ). Następnie jednak D. i L. Gavrilescu zawarli z Volksbankiem ugodę, w wyniku czego – zgodnie z właściwymi przepisami krajowymi – postanowili cofnąć pozew wniesiony do sądu odsyłającego.

4. Pomimo cofnięcia pozwu sąd odsyłający poinformował Trybunał, że pragnie, po pierwsze, podtrzymać przedłożone pytania, a po drugie przedłożyć Trybunałowi dwa dodatkowe pytania dotyczące zakresu właściwości Trybunału na podstawie art. 267 TFUE.

5. Niniejsza sprawa umożliwia zatem Trybunałowi dopracowanie orzecznictwa dotyczącego zawartego w art. 267 TFUE wymogu niezbędności odpowiedzi Trybunału na pytanie prejudycjalne dla wydania przez sąd odsyłający wyroku w postępowaniu głównym.

I. Ramy prawne

A. Prawo Unii

6. Zgodnie z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13:

„Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta”.

7. Artykuł 4 dyrektywy 93/13 stanowi:

„1. Nie naruszając przepisów art. 7, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna.

2. Ocena nieuczciwego charakteru warunków nie dotyczy ani określenia głównego przedmiotu umowy, ani relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług, o ile warunki te zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem”.

B. Prawo rumuńskie

1. Ustawa nr 193/2000

8. Legea nr. 193/2000 privind clauzele abuzive din contractele încheiate între comercianți și consumatori (ustawa nr 193/2000 o nieuczciwych postanowieniach w umowach zawieranych między przedsiębiorcami i konsumentami) z dnia 10 listopada 2000 r. w ponownie opublikowanym brzmieniu( ) (zwana dalej „ustawą nr 193/2000”), ma na celu transpozycję dyrektywy 93/13.

2. Kodeks postępowania cywilnego

9. Artykuł 406 Codul de procedură civilă (rumuńskiego kodeksu postępowania cywilnego) stanowi:

„1. Powód może w każdej chwili cofnąć pozew w całości lub w części, ustnie podczas rozprawy lub poprzez pisemny wniosek.

2. Wniosek taki należy złożyć osobiście albo poprzez specjalnie upoważnionego pełnomocnika.

3. Jeżeli cofnięcie pozwu następuje po jego doręczeniu, sąd, na wniosek pozwanego, zobowiąże powoda do pokrycia kosztów poniesionych przez pozwanego.

4. Jeżeli powód cofa pozew podczas pierwszej rozprawy, na którą strony zostały prawidłowo wezwane, lub później, cofnięcie wymaga wyraźnej lub domyślnej zgody drugiej strony. Jeżeli pozwany nie jest obecny podczas rozprawy, na której powód składa oświadczenie o cofnięciu pozwu, sąd wyznaczy mu termin dla wyrażenia stanowiska w przedmiocie cofnięcia pozwu. Brak odpowiedzi w wyznaczonym terminie uważa się za domyślną zgodę na cofnięcie pozwu […]”.

10. Artykuł 414 rumuńskiego kodeksu postępowania cywilnego stanowi:

„1. Zawieszenia postępowania dokonuje się w drodze postanowienia, które może być przedmiotem odrębnego zaskarżenia do sądu wyższej instancji. […]

2. Podczas zawieszenia postępowania można zaskarżyć zarówno postanowienie o zawieszeniu postępowania, jak i postanowienie o oddaleniu wniosku o podjęcie postępowania”.

II. Okoliczności faktyczne, postępowanie i pytania prejudycjalne

11. Z przedstawionych przez sąd odsyłający okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym wynika, że w dniu 5 września 2008 r. D. i L. Gavrilescu zawarli umowę kredytu z Volksbankiem na kwotę 45 000 CHF. Okres kredytowania wynosił 276 miesięcy, a roczna stopa oprocentowania – 3,99%. Umowa została następnie zmieniona w drodze umów uzupełniających nr 1 z dnia 20 sierpnia 2010 r. i nr 2 z dnia 25 czerwca 2013 r.

12. Umowa stanowiła, że co do zasady wszystkie płatności miały być dokonywane w walucie kredytu. Według sądu odsyłającego wszelkie różnice w kursie wymiany walut miały zgodnie z umową kredytu być w całości ponoszone przez dłużnika.

13. Punkt 4.2 ogólnych warunków przewidywał, że kredytobiorca zgadza się, iż w sytuacji gdy w trakcie obowiązywania umowy kredytu kurs wymiany dotyczący waluty kredytu zwiększy się i przekroczy o 10% wartość wspomnianego kursu obowiązującego w dniu podpisania umowy, wówczas w celu uniknięcia dalszego narażania się na ryzyko walutowe bank jest uprawniony, lecz nie zobowiązany, do – jednostronnego – przeliczenia kredytu na leje, stosując w tym celu kurs wymiany franka szwajcarskiego/rumuńskiego leja, stosowany przez bank w dniu, w którym dokonane zostało przewalutowanie. W konsekwencji wartość kredytu od tej chwili będzie stanowiła wartość wyrażoną w rumuńskich lejach obliczoną zgodnie z przewalutowaniem. W tym kontekście kredytobiorcy także zobowiązali się do pokrycia wszelkich kosztów spowodowanych lub związanych z dokonaniem takiego przewalutowania.

14. Zgodnie z pkt 4.3 ogólnych warunków kredytobiorca mógł w okresie obowiązywania umowy kredytu zwrócić się do banku o zmianę waluty kredytu na rumuński lej, lecz bank nie miał obowiązku się na to zgodzić.

15. D. i L. Gavrilescu wytoczyli powództwo przeciwko Volksbankowi przed Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung), stwierdziwszy, że warunki umowne wymagające spłaty kredytu we frankach szwajcarskich i przenoszące całe ryzyko kursowe na kredytobiorców, były nieuczciwe. Sąd ten, powziąwszy wątpliwości co do prawidłowej wykładni przepisów dyrektywy 93/13, postanowieniem z dnia 22 października 2015 r. zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy art. 4 ust. 2 [dyrektywy 93/13] należy interpretować w ten sposób, że pojęcia »głównego przedmiotu umowy« i »relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług« obejmują warunek wprowadzony do zawartej między sprzedawcą albo dostawcą a konsumentem umowy kredytu denominowanego w walucie obcej, który nie był przedmiotem indywidualnych negocjacji, na podstawie którego to warunku w odniesieniu do spłaty rat kredytu wyłącznie dłużnik jest zobowiązany do ponoszenia »ryzyka walutowego«, a mianowicie potencjalnego niekorzystnego skutku polegającego na spowodowanym wahaniami kursów wymiany walut zwiększeniu kwoty comiesięcznego zobowiązania do zapłaty, które powinien ponosić w następstwie zawarcia umowy kredytu i spłaty kwot na podstawie umowy kredytu w walucie innej niż rumuńska waluta krajowa?

2) Czy zgodnie z art. 4 ust. 2 [dyrektywy 93/13] należy rozumieć, że obowiązek konsumenta do ponoszenia przy spłacie kredytu różnicy wynikającej ze zwiększenia kursu wymiany waluty, w której został denominowany kredyt (frank szwajcarski), stanowi wynagrodzenie, którego adekwatność do świadczonej usługi nie może być zbadana w celu dokonania oceny, czy ma ono nieuczciwy charakter?

3) W wypadku gdy odpowiedź na to pytanie brzmi, iż taki warunek nie jest wyłączony z oceny nieuczciwego charakteru, czy można uznać, iż warunek ten spełnia wymogi dobrej wiary, równowagi i przejrzystości przewidziane w [dyrektywie 93/13], umożliwiając konsumentowi przewidzenie na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów skutków wynikających wobec niego z takiego warunku?

4) Czy jest objęty zakresem ochrony dyrektywy 93/13, czy też nie podlega ocenie nieuczciwego charakteru warunek umowny, taki jak warunek, o którym mowa w [pkt] 4.2 ogólnych warunków umowy, zgodnie z którym prawo przeliczenia na walutę krajową kredytu denominowanego we frankach szwajcarskich jest przyznane bankowi w wypadkach wzrostu kursu wymiany przekraczającego 10% wartości tego kursu w chwili podpisania umowy, w celu uniknięcia dalszego narażania się na ryzyko walutowe, bez przyznania podobnego prawa konsumentowi?”.

16. Pismem z dnia 18 marca 2016 r. sąd odsyłający poinformował Trybunał, że powodowie w postępowaniu głównym złożyli wniosek o cofnięcie pozwu. Okoliczność ta spowodowała, że sąd odsyłający powziął wątpliwość co do zgodności z art. 267 TFUE przepisu krajowego takiego jak art. 406 rumuńskiego kodeksu postępowania cywilnego. W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 267 TFUE, zgodnie z którym sądy krajowe mogą przedstawiać pytania Trybunałowi, sprzeciwia się przepisowi, takiemu jak przepis zawarty w art. 406 kodeksu postępowania cywilnego, który nie zakazuje wyraźnie cofnięcia pozwu po przedłożeniu pytania prejudycjalnego Trybunałowi, chociaż takie cofnięcie pozwu pozbawia sąd krajowy możliwości wydania rozstrzygnięcia dotyczącego domniemanego nieuczciwego charakteru warunków umownych?”.

17. Następnie postanowieniem z dnia 2 czerwca 2016 r. sąd odsyłający poinformował Trybunał, że w wyniku apelacji od postanowienia sądu odsyłającego z dnia 22 października 2015 r. wniesionej przez Volksbank, Tribunalul Argeş (sąd okręgowy w Ardżeszu, Rumunia) wyrokiem z dnia 17 marca 2016 r. uchylił to postanowienie i przekazał sprawę sądowi odsyłającemu do dalszego rozpoznania.

18. Jak rozumiem, wyrok Tribunalul Argeş (sąd okręgowy w Ardżeszu) wytknął sądowi odsyłającemu, że ten nie wyciągnął na gruncie prawa krajowego właściwych konsekwencji ze złożenia przez D. i L. Gavrilescu wniosku o cofnięcie pozwu. Zgodnie z przepisami krajowymi po złożeniu wniosku przez D. i L. Gavrilescu o cofnięcie pozwu sąd odsyłający powinien był umorzyć postępowanie, wobec czego wniosek do Trybunału o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stałby się bezprzedmiotowy. W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zwrócić się do Trybunału z dodatkowym, szóstym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 267 TFUE sprzeciwia się przepisowi krajowemu, takiemu jak przepis zawarty w art. 414 rumuńskiego kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala na kontrolę w postępowaniu odwoławczym przez sąd odwoławczy postanowienia o zawieszeniu postępowania, w sytuacji gdy w drodze tego postanowienia sąd niższej instancji zwrócił się z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej?”.

19. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez Volksbank, rządy polski i rumuński oraz Komisję. Volksbank, rząd rumuński i Komisja przedstawiły także uwagi ustne na rozprawie, która odbyła się w dniu 8 czerwca 2017 r.

III. Analiza

20. Na wstępie muszę stwierdzić, że zgadzam się z Volksbankiem, rządem rumuńskim i Komisją co do tego, że niniejsza sprawa w znacznym stopniu nie jest objęta właściwością Trybunału opartą na art. 267 TFUE.

21. Jednakże, ze względu na to, że pytania prejudycjalne piąte i szóste, które Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung) później dodał do początkowych czterech pytań, dotyczą właśnie zakresu właściwości na podstawie art. 267 TFUE, odniosę się do tych pytań niezwłocznie. W świetle odpowiedzi na te pytania stanie się jasne, że w okolicznościach takich jak okoliczności rozpatrywane w postępowaniu głównym Trybunałowi nie przysługuje, czy też już nie przysługuje uprawnienie do wydania orzeczenia w odniesieniu do pytań od pierwszego do czwartego.

A. W przedmiocie pytań piątego i szóstego

22. W pytaniach piątym i szóstym sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, czy art. 267 TFUE sprzeciwia się (i) krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału, pozbawiając w ten sposób sąd krajowy możliwości rozstrzygnięcia o zarzucanym nieuczciwym charakterze warunków umownych oraz (ii) krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na kontrolę przez sąd odwoławczy w postępowaniu odwoławczym postanowienia o zawieszeniu postępowania, w sytuacji gdy w drodze tego postanowienia sąd niższej instancji zwrócił się z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału.

23. W istocie pytania te mają na celu ustalenie, czy przepisy krajowe zobowiązujące sąd odsyłający do umorzenia postępowania głównego po cofnięciu pozwu przez powodów, są zgodne z prawem Unii. Z innego punktu widzenia, w pytaniach tych podniesiono kwestię, czy spór w postępowaniu głównym nadal można uznać za zawisły w rozumieniu art. 267 TFUE.

1. Właściwość Trybunału na podstawie art. 267 TFUE

24. Jak miałem już okazję podkreślić w opinii w sprawie Gullotta( ), rolę i funkcje Trybunału, podobnie jak wszystkich innych instytucji Unii, reguluje zasada kompetencji powierzonych. Artykuł 13 ust. 2 TUE stanowi, że „[k]ażda instytucja działa w granicach uprawnień przyznanych jej na mocy traktatów, zgodnie z procedurami, na warunkach i w celach w nich określonych”. Właściwość Trybunału zawiera się więc w ramach systemu środków odwoławczych ustanowionych w traktatach, które dostępne są po spełnieniu przesłanek określonych we właściwych przepisach.

25. Co do procedury odesłania prejudycjalnego, art. 267 TFUE w sposób wyraźny uzależnia właściwość Trybunału od spełnienia szeregu przesłanek. Bardziej szczegółowo, zgodnie z art. 267 akapit pierwszy TFUE przedłożone pytanie musi dotyczyć przepisów prawa Unii, co do których wykładni lub ważności zaszła wątpliwość w postępowaniu głównym. Dalej, zgodnie z art. 267 akapit drugi TFUE organem dokonującym odesłania musi być sąd państwa członkowskiego, a decyzja w kwestii pytania prejudycjalnego musi być niezbędna do wydania przez ten sąd wyroku w postępowaniu głównym.

26. Przesłanki te muszą być spełnione nie tylko w chwili, gdy sąd krajowy zwróci się z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału, lecz także przez cały czas trwania postępowania. Jeśli przesłanki te nie są spełnione, czy też nie są już spełnione, Trybunał musi stwierdzić brak swojej właściwości i może to uczynić w każdej chwili w toku postępowania( ).

27. Kluczowe znaczenie dla niniejszego postępowania ma przesłanka, zgodnie z którą decyzja Trybunału w kwestii pytania prejudycjalnego musi być niezbędna do wydania przez sąd odsyłający wyroku w postępowaniu głównym. Ta przesłanka oznacza w szczególności, że przed sądem odsyłającym musi toczyć się rzeczywisty spór, a odpowiedź udzielona przez Trybunał musi mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia tego sporu. I tak należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zarówno z brzmienia, jak i z systematyki art. 267 TFUE wynika, iż warunkiem zastosowania procedury prejudycjalnej jest, by przed sądem krajowym rzeczywiście toczył się spór, w ramach którego sąd ten będzie wezwany do wydania orzeczenia z uwzględnieniem wyroku prejudycjalnego( ).

28. Jest tak dlatego, że zadaniem powierzonym Trybunałowi na podstawie art. 267 TFUE jest udział w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich( ), a nie sporządzanie opinii doradczych stanowiących odpowiedź na pytania o charakterze ogólnym lub hipotetycznym( ).

29. Na tym tle przeprowadzę bardziej szczegółową analizę pytań piątego i szóstego przedłożonych przez Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung).

2. Przepisy krajowe pozwalające na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału

30. Sąd odsyłający wyraził wątpliwość, czy w okolicznościach takich jak okoliczności rozpatrywane w postępowaniu głównym przepisy krajowe – takie jak art. 406 rumuńskiego kodeksu postępowania cywilnego – pozwalające na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału, są zgodne z prawem Unii. Przyczyną, na którą wskazał ten sąd, jest fakt, że cofnięcie pozwu skutkuje pozbawieniem sądu odsyłającego możliwości orzeczenia w sprawie roszczeń dotyczących istnienia nieuczciwych warunków umownych w umowach konsumenckich.

31. Nie podzielam tych wątpliwości. Z przyczyn, które przedstawię poniżej, nie widzę podstaw, aby uznać krajowy przepis proceduralny pozwalający na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału, a tym samym pozbawienie postępowania w trybie prejudycjalnym jego przedmiotu, za niezgodny z art. 267 TFUE. Wręcz przeciwnie, takie uregulowanie krajowe wydaje się jak najbardziej zgodne z duchem art. 267 TFUE.

a) Zasady autonomii podmiotów i prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości

32. Na wstępie należy pamiętać, że przepisy umożliwiające powodom zrzeczenie się roszczeń albo cofnięcie w całości lub w części złożonego pozwu, w szczególności w sprawach cywilnych i handlowych, są absolutnie kluczowe dla prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości. Przepisy te stanowią wyraz zasady autonomii podmiotów (zwanej także w niektórych jurysdykcjach zasadą dyspozycyjności): czy oraz w jakim zakresie jednostka pragnie decydować o dochodzeniu swoich praw przed sądami, ostatecznie zależy tylko od jej woli( ).

33. W istocie, w wielu systemach prawnych, w tym także w postępowaniach przed sądami Unii Europejskiej( ), prawo do cofnięcia pozwu przysługuje wyłącznie powodowi i pozwany nie może mu się sprzeciwić. Obowiązek (czy choćby sama możliwość) dalszego prowadzenia przez sąd postępowania, w sytuacji gdy nie istnieje już spór, nie miałby sensu – nie istnieją bowiem roszczenia, co do których wymagane jest rozstrzygnięcie. W istocie, obowiązek taki powodowałby jedynie większe obciążenie sądów sprawami (jest to problem powszechny występujący w wymiarach sprawiedliwości wielu państw) i zwiększał wydatki publiczne.

34. „Wymuszona” kontynuacja postępowania mogłaby także zniechęcać strony do zawierania ugód, czy to zawieranych w sądzie, czy pozasądowych, do czego dąży się w wielu systemach prawnych( ). W tym względzie, zgodnie z art. 147 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem, o ile nie postanowiono inaczej, „jeżeli przed wydaniem orzeczenia strony zawrą ugodę i poinformują Trybunał o zrzeczeniu się wszelkich roszczeń, prezes postanawia o wykreśleniu sprawy z rejestru i rozstrzyga o kosztach zgodnie z przepisami art. 141, uwzględniając ewentualne propozycje stron w tym zakresie”.

35. Wykładnia art. 267 TFUE zaproponowana przez sąd odsyłający jest niezgodna z powyższymi zasadami.

b) Brak potrzeby udzielania odpowiedzi na pytania hipotetyczne

36. Co jeszcze ważniejsze, Trybunał konsekwentnie stoi na stanowisku, że nie może udzielić odpowiedzi na pytania prejudycjalne w sytuacji, gdy postępowanie przed sądem odsyłającym zostało już zakończone( ). Ta sama zasada znajduje zastosowanie w przypadkach, gdy, pomimo że postępowanie na szczeblu krajowym nie zostało jeszcze formalnie zakończone, wnioskowana wykładnia prawa Unii nie będzie już użyteczna, ponieważ postępowanie główne faktycznie utraciło swój cel( ).

37. Na przykład, Trybunał stwierdził, że nie zachodzi potrzeba udzielenia odpowiedzi na pewne pytania prejudycjalne, w sytuacji gdy, pomimo że sąd odsyłający nie cofnął wniosku opartego na art. 267 TFUE, to jednak roszczenia powoda w postępowaniu głównym zostały w całości zaspokojone( ). Trybunał stwierdził również, że co do zasady powód w postępowaniu głównym może sprawić, że odesłanie prejudycjalne stanie się bezprzedmiotowe poprzez proste cofnięcie skargi przed sądem odsyłającym( ).

38. We wszystkich tych sprawach pytania prejudycjalne stały się hipotetyczne, skoro wykładnia przepisów Unii wnioskowana przez sądy krajowe nie mogła następnie zostać zastosowana w postępowaniach głównych. Samo życzenie sądu odsyłającego dotyczące podtrzymania jednego lub kilku pytań, pomimo że postępowanie główne stało się bezprzedmiotowe, nie mogło mieć w tym względzie żadnego znaczenia( ). Jasne powinno być, że życzenie sądu krajowego w zakresie podtrzymania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie może mieć wpływu na poszerzenie zakresu właściwości Trybunału poza granice zakreślone przez art. 267 TFUE. Nie ma też znaczenia, że odpowiedź udzielona przez Trybunał mogłaby być użyteczna dla sądu odsyłającego (lub innych sądów krajowych) w kontekście innych zawisłych przed nimi spraw dotyczących podobnych problemów prawnych( ), czy też przyszłych spraw, które mogą być związane z postępowaniem głównym( ).

39. W istocie odpowiedź udzielona przez Trybunał musi być możliwa do zastosowania i bezwzględnie wiążąca( )w tym samym postępowaniu, w którym powstały przedłożone pytania( ). Odpowiedź Trybunału na wniosek oparty na art. 267 TFUE, nawet jeśli sformułowana jest w sposób abstrakcyjny, zawsze jest zakotwiczona w stanie faktycznym i prawnym rzeczywistej sprawy zawisłej przed sądem odsyłającym. Inne sprawy, pomimo podobieństwa, nadal mogą wykazywać pewne na tyle istotne różnice, że będzie miało to wpływ na treść odpowiedzi udzielonej przez Trybunał.

40. Dlatego też w swoich „Zaleceniach dla sądów krajowych dotyczących składania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym” Trybunał stwierdził: „Jeżeli wynik wielu spraw zawisłych przed tym sądem zależy od odpowiedzi, jakiej Trybunał udzieli na pytanie postawione przez sąd odsyłający, sąd ten może wskazać, że łączy te sprawy we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, aby umożliwić Trybunałowi udzielenie odpowiedzi na zadane pytania mimo ewentualnego cofnięcia odesłania prejudycjalnego w jednej sprawie lub w kilku sprawach”( ).

c) Konsekwencje dla postępowania przed Trybunałem

41. Wykładnia art. 267 TFUE proponowana przez sąd odsyłający miałaby także pewne istotne konsekwencje dla postępowania przed Trybunałem.

42. Po pierwsze, można się spodziewać, że strony postępowania głównego często nie przedłożą Trybunałowi uwag na piśmie (nie będą tym zainteresowane), czy też uczynią to tylko po to, żeby wskazać, iż postępowanie główne stało się bezprzedmiotowe. Sytuacja taka miała miejsce w niniejszym postępowaniu. Strona powodowa w postępowaniu głównym (D. i L. Gavrilescu) ani nie przedłożyła uwag na piśmie, ani nie stawiła się na rozprawie, natomiast pozwany w postępowaniu głównym (Volksbank Romania) przedstawił uwagi na piśmie oraz ustnie podczas rozprawy i skupił się w nich w znacznym stopniu na właściwości Trybunału. W takim przypadku Trybunał dokonałby rozstrzygnięcia co do zagadnień merytorycznych bez wysłuchania, lub wysłuchawszy tylko ograniczonych, argumentów stron postępowania głównego w przedmiocie tych zagadnień. Trzeba stwierdzić, że nie jest to optymalna sytuacja.

43. Po drugie, i co nawet ważniejsze, strony postępowania, w którym zastosowane zostałoby rozstrzygnięcie Trybunału (przez sąd odsyłający lub inne sądy) byłyby w istocie pozbawione możliwości uczestnictwa w postępowaniu przed Trybunałem. Moim zdaniem stanowiłoby to nadużycie, czy też w najlepszym wypadku zbyt lekkie potraktowanie procedury przewidzianej w art. 267 TFUE. Dopóki takie podobne lub przyszłe sprawy nie zostaną przedstawione przed Trybunałem, sprawy te nie są – z punktu widzenia Trybunału – „dojrzałe” do rozstrzygnięcia( ).

d) Zasada autonomii proceduralnej

44. Proponowana tu wykładnia art. 267 TFUE jest także bardziej zgodna z zasadą autonomii proceduralnej. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, jeśli brakuje norm Unii w tej dziedzinie, do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy uregulowanie szczegółowych przepisów proceduralnych dotyczących środków prawnych mających na celu ochronę uprawnień przysługujących podmiotom prawa, pod warunkiem jednak, że przepisy te nie są mniej korzystne niż przepisy normujące podobne sytuacje podlegające prawu krajowemu (zasada równoważności) oraz że praktycznie nie uniemożliwiają lub nie czynią nadmiernie uciążliwym wykonywania uprawnień przyznanych w prawie Unii (zasada skuteczności)( ).

45. W niniejszej sprawie moim zdaniem obie zasady są spełnione. Z tego, co rozumiem, art. 406 rumuńskiego kodeksu postępowania cywilnego ma jednakowe zastosowanie w postępowaniach dotyczących zarzucanych naruszeń prawa Unii i podobnych naruszeń prawa krajowego( ). Ponadto trudno uznać, że przepis ten uniemożliwia w praktyce lub też czyni nadmiernie uciążliwym wykonywanie praw przyznanych przez porządek prawny Unii: osoby powołujące się na naruszenie dyrektywy 93/13 muszą jedynie kontynuować już wszczęte postępowanie, aby doprowadzić do zbadania ich roszczeń przez właściwe sądy krajowe.

46. Prawdą jest, że w dziedzinie ochrony konsumentów Trybunał wprowadził szereg ograniczeń zasady autonomii proceduralnej w celu odpowiedniego zabezpieczenia praw konsumentów, gdyż zazwyczaj znajdują się oni na słabszej pozycji w porównaniu ze sprzedawcami lub dostawcami( ). Jednakże wyjątki te dotyczyły przypadków, w których krajowe przepisy proceduralne utrudniały lub uniemożliwiały w kontekście toczących się postępowań sądowych, ochronę praw konsumentów. Było tak w szczególności w przypadkach, gdy konsument nie był świadomy swoich praw lub mógł napotkać trudności w ich dochodzeniu( ) (na przykład nie został wysłuchany lub nie mógł powołać się na przepisy dyrektywy 93/13, czy też sędzia nie podniósł z urzędu kwestii wynikających z dyrektywy)( ). W ten sposób pozytywne działania sądu krajowego „kompensowały” niemożność należytej ochrony praw konsumenta w kontekście postępowania sądowego.

47. Natomiast w niniejszej sprawie D. i L. Gavrilescu byli w pełni świadomi praw, jakie dyrektywa 93/13 przyznaje konsumentom, gdyż wszczęli oni postępowanie w celu dochodzenia praw, jakie miały im przysługiwać na podstawie tej dyrektywy. Następnie jednak świadomie zdecydowali cofnąć pozew, ponieważ – jak można przyjąć – uznali ofertę ugody przedstawioną przez bank za satysfakcjonującą. Zatem w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia z nieświadomością czy trudnością w dochodzeniu praw po stronie konsumenta, które pozytywne działanie sądu krajowego miałoby „kompensować”.

48. Ponadto aktywna interwencja sądu krajowego w postępowaniu głównym skutkowałaby pominięciem i odwróceniem jasno wyrażonej woli konsumenta. Tymczasem Trybunał konsekwentnie orzekał, że działanie sądu krajowego w takim kontekście nie może być sprzeczne z jasno wyrażoną wolą zainteresowanego konsumenta( ).

49. W tym kontekście należy wskazać, że zdarzenie, jakie miało miejsce w postępowaniu głównym, nie jest wyjątkowe, czy też „patologiczne”: często zdarza się, że powód wszczyna postępowanie właśnie po to, aby zmusić pozwanego do zaspokojenia swoich roszczeń, czy też po to, aby przynajmniej skłonić go do negocjacji i ewentualnej ugody. Zatem cofnięcie pozwu często wynika z faktu, że żądania powoda zostały spełnione w całości lub w satysfakcjonującym go zakresie w wyniku zawarcia ugody pozasądowej. Cofnięcie pozwu może także być skutkiem przeanalizowania przez powoda kosztów procesu i porównania ich z możliwymi korzyściami w świetle prawdopodobieństwa wygranej.

50. Jest jasne, że w pewnych przypadkach konsument może zdać sobie sprawę, że zachodzi prawdopodobieństwo przegrania sprawy w całości lub w części. W takich okolicznościach „przymusowe” dalsze prowadzenie postępowania, które wynikałoby z odmowy zaakceptowania woli stron przez sąd krajowy, niosłoby ze sobą ryzyko „odwróconego skutku”: gdyby konsument rzeczywiście przegrał sprawę, bank mógłby wycofać swoją wcześniejszą ofertę, i ewentualnie uzyskać od konsumenta pokrycie kosztów postępowania, w tym dodatkowych kosztów spowodowanych „przymusowym” dalszym jego prowadzeniem.

51. W istocie taka sytuacja mogłaby mieć miejsce w niniejszej sprawie. Z materiału znajdującego się w aktach nie wynika bowiem, czy dwa zbiory warunków umownych będące przedmiotem zaskarżenia przez powodów w postępowaniu głównym jako nieuczciwe, rzeczywiście naruszają przepisy dyrektywy 93/13. W odniesieniu do warunków wymagających spłaty kredytu w tej samej walucie, w której kredyt został udzielony, a tym samym obciążenie konsumenta „ryzykiem kursowym”, mogą one nie podlegać ocenie ich nieuczciwego charakteru ze względu na to, że odnoszą się do „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13( ). Ponadto w odniesieniu do warunku umożliwiającego bankowi w pewnych okolicznościach przewalutowanie kredytu na walutę krajową, pomimo iż najprawdopodobniej nie jest on objęty zakresem art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13( ) – jego potencjalny nieuczciwy charakter jest jednak daleki od oczywistego( ).

52. Skoro, jak wynika z informacji sądu odsyłającego, roszczenia D. i L. Gavrilescu zostały w znacznym zakresie zaakceptowane przez bank w drodze wynegocjowanej ugody, można jedynie spekulować, czy rozsądne byłoby z perspektywy powodów kontynuowanie postępowania sądowego. Chociaż do Trybunału nie należy zajmowanie stanowiska w tej kwestii, jest niezaprzeczalne, że w wielu przypadkach interwencja sądu krajowego z urzędu byłaby sprzeczna z wolą stron i ostatecznie narażałaby na szwank cel, jakim jest ochrona słabszej strony, zamiast prowadzić do jego realizacji.

53. Zatem wykładnia art. 267 TFUE zaproponowana przez sąd odsyłający nie tylko jest sprzeczna z treścią i celem tego postanowienia, lecz także wydaje się niezgodna z niektórymi zasadami ogólnymi prawa Unii. Co więcej, pozytywne działanie sądu krajowego nie tylko nie zniwelowałoby braku równowagi pomiędzy konsumentem a sprzedawcą czy dostawcą, lecz w pewnych przypadkach mogłoby wręcz działać na niekorzyść konsumenta.

e) Konieczność odróżnienia niniejszej sprawy od sprawy Matei

54. Wreszcie wskażę jedynie, że niniejszą sprawę należy odróżnić od sprawy Matei( ) kilkakrotnie wspominanej w odesłaniu prejudycjalnym. W tamtej sprawie sąd odsyłający poinformował Trybunał, że pomimo zawarcia przez strony ugody sąd ten nie mógł jej zatwierdzić, gdyż była niezgodna z prawem krajowym. Zatem sprawę tę uznano za nadal zawisłą przed sądem krajowym. Natomiast w niniejszej sprawie powodowie cofnęli pozew w sposób zgodny z prawem krajowym, co sąd odsyłający stwierdził w piśmie skierowanym do Trybunału.

55. Ponadto, podczas gdy w sprawie Matei ugoda zawarta przez strony zostałaby zatwierdzona przez sąd krajowy (co potencjalnie skutkowałoby powagą rzeczy osądzonej), w niniejszej sprawie D. i L. Gavrilescu mają możliwość ponownego wszczęcia postępowania, gdyby uznali, że warunki ugody zawartej z Volksbankiem naruszają przepisy dyrektywy 93/13.

f) Wniosek wstępny

56. Na tle powyższych rozważań wydaje się, że z materiału przedstawionego Trybunałowi nie wynika nic, co mogłoby podawać w wątpliwość zgodność proceduralnego przepisu krajowego, takiego jak przepis będący przedmiotem niniejszego postępowania, z prawem Unii. W świetle powyższego wyrażam opinię, że art. 267 TFUE nie sprzeciwia się krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału, nawet wówczas gdy pozbawia to sąd krajowy możliwości rozstrzygnięcia w przedmiocie zarzucanego nieuczciwego charakteru warunków umownych.

57. Proponowana odpowiedź na piąte z przedłożonych pytań mogłaby wydawać się wystarczająca dla zakończenia całej niniejszej sprawy: ze względu na to, że nie toczy się już spór przed Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung), nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na pozostałe pytania przedłożone przez ten sąd. Jednakże, jako że pytanie szóste jest ściśle związane z pytaniem piątym, ze względu na kompletność rozważę teraz zagadnienia podniesione w tym pytaniu.

3. Przepisy krajowe pozwalające na kontrolę przez sąd odwoławczy postanowienia o zawieszeniu postępowania

58. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 267 TFUE nie sprzeciwia się temu, by orzeczenia sądu, którego orzeczenia można zaskarżyć na drodze sądowej według prawa krajowego i który wystąpił do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, podlegały zwykłym środkom odwoławczym przewidzianym w prawie krajowym pozwalającym sądowi wyższej instancji samodzielnie rozstrzygnąć spór będący przedmiotem odesłania prejudycjalnego i wziąć na siebie w ten sposób odpowiedzialność za zapewnienie przestrzegania prawa Unii( ).

59. Zgodnie z tą zasadą Trybunał stwierdził już, np. w wyrokach Pohotovosť( ) i BNP Paribas Personal Finance i Facet( ), że postępowanie może stać się bezprzedmiotowe, jeżeli sąd odwoławczy orzekł zgodnie z właściwymi przepisami krajowego prawa procesowego o uchyleniu odmowy uwzględnienia przez sąd odsyłający aktu cofnięcia przez stronę skarżącą w postępowaniu głównym i nakazał cofnięcie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez ten sąd.

60. Chociaż sformułowanie zawarte w wyroku w sprawie Pohotovost’( ) może na pierwszy rzut oka sugerować pozostawienie Trybunałowi pewnego zakresu uznania co do tego, czy w tego rodzaju sytuacji może on mimo wszystko kontynuować postępowanie, takie rozumienie tego wyroku byłoby jednak oczywiście błędne.

61. Zakres uznania przysługujący Trybunałowi w tym kontekście – do którego odnosi się wyrok Pohotovost’ – może dotyczyć jedynie oceny znaczenia, istoty i wiarygodności informacji, jakie może on otrzymać od stron lub sądów innych niż sąd odsyłający co do tego, czy postępowanie główne zostało umorzone lub stało się bezprzedmiotowe.

62. W istocie co do właściwości Trybunału na podstawie art. 267 TFUE sytuacja jest „czarno-biała”: traktat albo przyznaje Trybunałowi uprawnienie (i obowiązek) rozpatrzenia sprawy, albo nie. Z jednej strony, jeżeli Trybunałowi przysługuje właściwość, a odesłanie prejudycjalne jest dopuszczalne, Trybunał ma obowiązek rozpoznać każdą sprawę skierowaną do niego na podstawie art. 267 TFUE( ). Z drugiej strony Trybunał nie może zdecydować, że rozpatrzy sprawę, pomimo że pozostaje ona poza jego właściwością.

63. Zatem, jeżeli z informacji przedstawionych Trybunałowi wynika jednoznacznie, że postępowanie główne stało się bezprzedmiotowe, Trybunał jest zobowiązany stwierdzić brak swojej właściwości. Z takim właśnie przypadkiem mamy do czynienia w niniejszym postępowaniu, bowiem sam sąd odsyłający poinformował Trybunał o – zgodnym z prawem krajowym – cofnięciu pozwu przez powodów.

64. Co istotne, sąd odwoławczy uchylił postanowienie o zawieszeniu postępowania wydane przez sąd odsyłający właśnie ze względu na niewyciągnięcie przez ten sąd właściwych konsekwencji z cofnięcia pozwu przez powodów. Wyrok sądu odwoławczego nie dotyczył – jak wskazał rząd rumuński – tych aspektów postanowienia, które dotyczyły wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 TFUE.

65. Sytuacja w postępowaniu głównym jest zatem podobna do sytuacji badanej przez Trybunał np. w sprawie Nationale Loterij( ) czy Cloet i Cloet( ): sąd odwoławczy dokonał wykładni przedmiotowego przepisu krajowego i zastosował go jedynie do rozstrzygnięcia w sprawie samego sporu, na podstawie zasad, które nie wiązały się z wykładnią żadnych przepisów Unii. Przeciwnie niż w sprawie Cartesio( ) rozpatrywany krajowy przepis proceduralny nie był interpretowany ani stosowany w taki sposób, że pozbawiałoby to sąd odsyłający możliwości skierowania wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

66. W świetle powyższego wyrażam opinię, że art. 267 TFUE nie sprzeciwia się krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na kontrolę przez sąd odwoławczy postanowienia o zawieszeniu postępowania w celu sprawdzenia, czy sprawa jest nadal zawisła, nawet wówczas, gdy w drodze tego postanowienia sąd niższej instancji zwrócił się z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału.

4. Uwagi końcowe

67. Podsumowując, proponuję Trybunałowi, by na pytania prejudycjalne piąte i szóste odpowiedział, że art. 267 TFUE nie sprzeciwia się krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału, nawet wówczas gdy pozbawia to sąd krajowy możliwości rozstrzygnięcia w przedmiocie zarzucanego nieuczciwego charakteru warunków umownych. Przepis ten nie sprzeciwia się także krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na kontrolę przez sąd odwoławczy postanowienia o zawieszeniu postępowania w celu sprawdzenia, czy sprawa jest nadal zawisła, nawet wówczas, gdy w drodze tego postanowienia sąd niższej instancji zwrócił się z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału.

68. Z powyższego wynika, że Trybunałowi nie przysługuje właściwość do udzielenia odpowiedzi na pytania od pierwszego do czwartego. Ze względu na to, że przepisy krajowe pozwalające na cofnięcie pozwu nie są sprzeczne z prawem Unii, nie istnieje już spór zawisły przed sądem krajowym w rozumieniu art. 267 TFUE. Zatem pytania te stały się hipotetyczne. Wobec powyższego proponuję Trybunałowi, by zgodnie z art. 100 § 2 regulaminu postępowania stwierdził, że nie istnieje potrzeba udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze, drugie, trzecie i czwarte.

IV. Wnioski

69. Podsumowując, proponuję Trybunałowi, by na pytania przedstawione przez Judecătoria Câmpulung (sąd pierwszej instancji w Câmpulung, Rumunia) we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, odpowiedział następująco:

– Artykuł 267 TFUE nie sprzeciwia się krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na cofnięcie pozwu po skierowaniu pytania prejudycjalnego do Trybunału, nawet wówczas gdy pozbawia to sąd krajowy możliwości rozstrzygnięcia w przedmiocie zarzucanego nieuczciwego charakteru warunków umownych;

– Artykuł 267 TFUE nie sprzeciwia się krajowym przepisom proceduralnym, które pozwalają na kontrolę przez sąd odwoławczy postanowienia o zawieszeniu postępowania w celu sprawdzenia, czy sprawa jest nadal zawisła, także w sytuacji, gdy w drodze tego postanowienia sąd niższej instancji zwrócił się z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału.