NL Publicatieblad van de Europese Unie L 107/69

BESLUIT VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

Nr. 303/13/COL

van 10 juli 2013

betreffende een charterfondsregeling voor Noord-Noorwegen (Noorwegen)

DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA (HIERNA „DE AUTORITEIT” GENOEMD),

GEZIEN de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna „de EER-overeenkomst” genoemd), en met name artikel 61 en Protocol nr. 26,

GEZIEN de Overeenkomst tussen de EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (hierna „de Toezichtovereenkomst” genoemd), en met name artikel 24,

GEZIEN Protocol nr. 3 bij de Toezichtovereenkomst (hierna „Protocol nr. 3” genoemd), en met name artikel 1, lid 2, van deel I en artikel 6 en artikel 7, lid 4, van deel II,

Overwegende hetgeen volgt:

I. FEITEN

1. Procedure

(1) Bij brief van 2 mei 2012 en na prenotificatieoverleg met de Autoriteit hebben de Noorse autoriteiten overeenkomstig artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol nr. 3 (1) een charterfondsregeling voor Noord-Noorwegen aangemeld.

(2) Bij brief van 27 juni 2012 (2) stelde de Autoriteit de Noorse autoriteiten in kennis van haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure van artikel 1, lid 2, van deel I en artikel 6, lid 1, van deel II van Protocol nr. 3 met betrekking tot het voornemen tot steunverlening uit hoofde van een charterfondsregeling voor Noord-Noorwegen.

(3) Het besluit van de Autoriteit (nr. 246/12/COL) tot het inleiden van de procedure werd gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie en het EER-supplement daarbij (3).

(4) Bij brief van 27 augustus 2012 (4) maakten de Noorse autoriteiten hun opmerkingen over Besluit nr. 246/12/COL kenbaar.

(5) De Autoriteit ontving van acht belanghebbende derden opmerkingen betreffende Besluit nr. 246/12/COL (5).

(6) Bij brieven van respectievelijk 15 november 2012 (6) en 23 april 2013 (7) maakten de Noorse autoriteiten hun opmerkingen over de opmerkingen van derden kenbaar.

2. Beschrijving van de voorgenomen maatregel

2.1. De charterfondsregeling

(7) De maatregel bestaat uit de vaststelling van een charterfondsregeling (hierna „het charterfonds” of „de regeling” genoemd) uit hoofde waarvan steun wordt verleend aan touroperators die chartervluchten (8) uitvoeren naar drie provincies in Noord-Noorwegen: Nordland, Troms en Finnmark (hierna „de provincies” genoemd). Het charterfonds wordt een onderneming zonder winstoogmerk die fungeert als instrument voor steunverlening. Het wordt gefinancierd met middelen van de drie provincies.

(8) De regeling is van toepassing op chartervluchten naar alle luchthavens in Noord-Noorwegen. De Noorse autoriteiten verwachten dat de regeling alleen relevant zal zijn voor grote vliegtuigen (9), omdat in het algemeen alleen grote vliegtuigen geschikt zijn voor chartervluchten (10). Alle luchthavens in Noord-Noorwegen hebben overschotcapaciteit.

(9) De steun bestaat uit de betaling van maximaal 25 % van de totale charterkosten die de touroperator in verband met de subsidiabele vluchten heeft gemaakt en is beperkt tot die kosten (11).

(10) De Noorse autoriteiten verwachten dat door het charterfonds 16 charterseries (12) worden gestart, waarbij in het eerste jaar per charterserie zeven vluchtrotaties worden uitgevoerd, dus 112 vluchtrotaties in totaal. Een cabinefactor van 60 % (13) is het „worstcasescenario”, waarbij de steunintensiteit het grootst is (14). Volgens de ramingen bedraagt het totale bedrag aan steun uit het charterfonds bij een gemiddelde cabinefactor van 60 % ongeveer 8 400 000 NOK per jaar (15).

(11) De regeling is onderdeel van een samenhangende regionale ontwikkelingsstrategie. Een van de belangrijkste doelstellingen van het Noorse beleid voor het „Hoge Noorden” is „het versterken van de werkgelegenheidsbasis, het scheppen van waarde en het vergroten van de welvaart in het hele land door middel van regionale en nationale samenwerking met partners uit andere landen en relevante inheemse groepen” (16). Het beleid voor Noord-Noorwegen richt zich specifiek op het toerisme en heeft als doel om door het scheppen van werkgelegenheid in de toeristische sector ontvolking te voorkomen. In haar toerismestrategie noemt de Noorse regering ook het charterfonds (17). Het bevorderen van toerisme als middel tegen ontvolking is een belangrijk beleid van de regionale autoriteiten in de provincies Nordland, Troms and Finnmark (18).

(12) Het charterfonds wordt hoogstwaarschijnlijk georganiseerd als een onderneming die in eigendom is van de drie provincies. De raad van bestuur van het charterfonds benoemt een groep die de aanvragen voor steun uit het fonds moet goedkeuren (hierna „de goedkeuringsgroep” genoemd). Daarvoor moet aan bepaalde criteria zijn voldaan.

2.2. Doelstelling en mogelijke effecten van de steunmaatregel

(13) Met het charterfonds wordt beoogd om het gebruik van luchthavens in Noord-Noorwegen uit te breiden en op die manier aan de economische ontwikkeling in de regio bij te dragen. De steunmaatregel is meer in het bijzonder bedoeld om de economische risico's te verminderen die aan de exploitatie van chartervluchten naar Noord-Noorwegen zijn verbonden.

(14) De provincies hebben een gemiddelde bevolkingsdichtheid van 4,2 inwoners per vierkante kilometer en vallen daarmee onder de definitie van „dunstbevolkte gebieden” in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van de Autoriteit (19). Daarnaast kampen de provincies met ontvolking.

(15) In het verleden werd ook al een beperkt aantal charterroutes naar Noord-Noorwegen geëxploiteerd (20). Die waren echter niet succesvol, mogelijk vanwege de annuleringsregels die voor chartervluchten gelden. Late annuleringen zijn erg duur. De uiterste annuleringstermijn voor chartervluchten is meerdere maanden vóór de uitvoering van de charterserie. Als op die datum nog maar een beperkt aantal tickets is verkocht, wordt de charterserie vaak geannuleerd. De touroperator loopt anders het risico dat hij annuleringskosten moet betalen of door de lege stoelen verlies lijdt. De toeristische sector gelooft dat wanneer dat risico zou worden verminderd, veel vluchten die nu nog worden geannuleerd, gewoon zouden doorgaan. Die vluchten zouden zelfs rendabel kunnen zijn. Als het risico van lege stoelen bestaat, lijken touroperators vluchten liever te annuleren dan af te wachten in de hoop dat laattijdige ticketverkoop de vluchten alsnog rendabel maakt.

(16) In 2010 bedroeg het geschatte economische effect van toerisme in de drie provincies ongeveer 14 miljard NOK. Dit omvat zowel de directe als indirecte effecten van toerisme (21). In onderstaande tabel staan enkele voorbeelden van toeristenuitgaven, uitgesplitst naar verschillende sectoren in de drie provincies (22). Provincie/Sector Eten/drank Personenvervoer Activiteiten Eten/drank Kledingen schoeisel Souvenirs,kaarten enz. Finnmark 311,7 miljoen 470,8 miljoen 51,1 miljoen 192,9 miljoen 45,8 miljoen 23,2 miljoen Troms 453,9 miljoen 1 457,8 miljoen 80,0 miljoen 250,8 miljoen 59,6 miljoen 31,6 miljoen Nordland 664,0 miljoen 2 654,6 miljoen 110,3 miljoen 428,7 miljoen 101,9 miljoen 46,6 miljoen

(17) De hotelsector in Noord-Noorwegen kampt met overcapaciteit en lage exploitatiemarges. Daarnaast is sprake van een aanzienlijke variatie in bezettingsgraad gedurende het jaar. Een van de uitdagingen waarvoor de toeristische sector staat, is het grote aantal seizoengebonden banen. De Noorse autoriteiten gaan ervan uit dat de regeling zal leiden tot meer toerisme in het laagseizoen, wat met name gunstig zou uitwerken op de werkgelegenheid in de toeristische sector. Volgens ramingen uit 2012 zouden reizigers naar Noord-Noorwegen per persoon 9 000 NOK besteden (23). De Noorse autoriteiten gaan ervan uit dat een geringe mate van steun uit het charterfonds zal leiden tot hoge bestedingen van toeristen in het doelgebied. Onderstaande tabel laat dit effect zien (24). Gemiddelde cabinefactor Aantal toeristen in jaar 1 Steun uit het charterfonds Toeristenuitgaven Kosten charterfonds/toeristenuitgaven 60 % 10 714 8 400 000 96 422 400 8,7 % 61 % 10 892 7 980 000 98 029 440 8,1 % 62 % 11 071 7 560 000 99 636 480 7,6 % 63 % 11 249 7 140 000 101 243 520 7,1 % 64 % 11 428 6 720 000 102 850 560 6,5 % 65 % 11 606 6 300 000 104 457 600 6,0 % 66 % 11 785 5 880 000 106 064 640 5,5 % 67 % 11 964 5 460 000 107 671 680 5,1 % 68 % 12 142 5 040 000 109 278 720 4,6 % 69 % 12 321 4 620 000 110 885 760 4,2 % 70 % 12 499 4 200 000 112 492 800 3,7 % 71 % 12 678 3 780 000 114 099 840 3,3 % 72 % 12 856 3 360 000 115 706 880 2,9 % 73 % 13 035 2 940 000 117 313 920 2,5 % 74 % 13 213 2 520 000 118 920 960 2,1 % 75 % 13 392 2 100 000 120 528 000 1,7 % 76 % 13 571 1 680 000 122 135 040 1,4 % 77 % 13 749 1 260 000 123 742 080 1,0 % 78 % 13 928 840 000 125 349 120 0,7 % 79 % 14 106 420 000 126 956 160 0,3 % 80 % 14 285 0 128 563 200 0,0 %

2.3. Nationale rechtsgrond voor de steunmaatregel

(18) De kapitaalinjecties van de provincies in het charterfonds worden gefinancierd met middelen uit de provinciale begroting. De rechtsgrondslag voor de verleende steun zijn de begrotingsbesluiten van de provincies (25).

(19) Het charterfonds mag steun verlenen overeenkomstig zijn statuten. Het verlenen van die steun gebeurt in het kader van standaardovereenkomsten die het fonds met de begunstigden aangaat.

2.4. Begunstigden

(20) Steun uit het charterfonds kan worden aangevraagd door touroperators, d.w.z. de exploitanten van chartervluchten. Alle aanvragen moeten worden ondersteund door drie partijen: — de touroperator, aan wie de steun wordt uitbetaald; — de aanbieder van de bestemming, die een managementonderneming op de plaats van bestemming, een hotel, een toerismebureau of een andere commerciële dienstverlener in de toeristische sector kan zijn. Uit het fonds wordt geen steun verstrekt voor kale vluchten („air only packages”). Aangetoond moet worden dat het tourpakket een arrangement in het doelgebied van de regeling omvat ter waarde van ten minste 800 NOK per toerist; — de luchtvaartmaatschappij, die alle voor de charterserie geldende kosten, deadlines, sancties, verplichtingen en verantwoordelijkheden moet vaststellen.

(21) De goedkeuringsgroep van het charterfonds kan een aanvraag om een van de volgende redenen afwijzen: — de limiet die de raad van bestuur van het charterfonds voor de betreffende periode aan de uitgaven uit het fonds heeft gesteld, is bereikt; — een van de ondersteunende partners van de begunstigde is naar het oordeel van de goedkeuringsgroep niet in staat om de in de aanvraag omschreven verwachte prestaties te leveren; — de aanvraag is onvolledig of voldoet niet aan de gepubliceerde richtsnoeren van het charterfonds.

(22) Uit het charterfonds wordt steun verleend aan touroperators die chartervluchten naar Noord-Noorwegen uitvoeren. Deze touroperators kunnen binnen of buiten Noord-Noorwegen of de EER zijn gevestigd.

2.5. Steunintensiteit, subsidiabele kosten, overlapping met andere regelingen

(23) De steun bestaat uit de betaling van maximaal 25 % van de totale charterkosten en is beperkt tot die kosten (d.w.z. financiële verplichtingen die voortvloeien uit de overeenkomst tussen de touroperator en de luchtvaartmaatschappij). Andere kosten die de touroperator moet maken, komen niet in aanmerking voor steun uit de regeling.

(24) De steun wordt berekend op basis van de „gemiddelde cabinefactor” van de vluchten die binnen een charterserie worden uitgevoerd, exclusief „empty legs” (26). De cabinefactor wordt bepaald door het werkelijke aantal vertrekkende passagiers te delen door het maximale aantal zitplaatsen in het vliegtuig. Voor gegevens over passagiersaantallen wordt gebruikgemaakt van de officiële cijfers van de Noorse luchtvaartautoriteiten. Bij het berekenen van de gemiddelde cabinefactor wordt geen rekening gehouden met „empty legs”. Bij het berekenen van de totale subsidiabele kosten wordt daar wel rekening mee gehouden.

(25) De touroperators moeten een cabinefactor van 80 % als break-evenpunt hanteren (27). Bij een cabinefactor van 60 % of minder betaalt het charterfonds de touroperator 25 % van de charterkosten; dit is de maximale steunintensiteit. De maximale steun (25 %) wordt zodoende gegeven wanneer de cabinefactor 60 % of minder is. Naarmate de cabinefactor stijgt, neemt de steunintensiteit af. Bij een cabinefactor van 80 % is de steunintensiteit gedaald tot nul. Onderstaande tabel laat dit zien (28). Cabinefactor Omzet (in NOK) Steun uit het charterfonds (in NOK) 50 % 187 500 75 000 55 % 206 250 75 000 60 % 225 000 75 000 65 % 243 750 56 250 70 % 262 500 37 500 75 % 281 250 18 750 80 % 300 000 0

(26) Wanneer het vliegtuig dat een charterserie uitvoert een cabinefactor tussen 60 % en 80 % bereikt, worden de door de touroperator in verband met die charterserie geleden verliezen met de steun uit het charterfonds volledig gedekt. Onderstaande figuur toont de werking van het charterfonds (29).

(27) Zoals uit bovenstaande figuur blijkt, lijdt de touroperator bij vluchten met een cabinefactor van minder dan 60 % verlies, omdat een steunintensiteit van 25 % dan onvoldoende is om met de gemaakte omzet het break-evenpunt te halen. Alleen als de cabinefactor tussen de 60 % en 80 % ligt, is de steun uit het charterfonds voldoende om de door de touroperator geleden verliezen volledig te dekken.

(28) De steun wordt aan de touroperator uitgekeerd nadat de charterserie naar Noord-Noorwegen is voltooid en de goedkeuringsgroep na beoordeling van de aanvraag heeft bevestigd dat aan alle criteria is voldaan.

(29) Steun uit het charterfonds kan worden gecumuleerd met andere vormen van steun. Een aanvullende financiering van kosten die in aanmerking komen voor steun uit het charterfonds via andere regelingen wordt met het charterfonds gecoördineerd, waarbij de in de toepasselijke richtsnoeren vermelde steunmaxima niet worden overschreden. Exploitatiesteun uit het charterfonds kan niet worden gecumuleerd met de minimis-steun voor dezelfde subsidiabele uitgaven om de in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen vastgelegde maximale steunintensiteit te omzeilen.

2.6. Monitoring en reclame

(30) Informatie over het charterfonds wordt bekendgemaakt op een nieuwe pagina op de website van Avinor AS (30) en op www.visitnorthnorway.com.

(31) Het charterfonds publiceert elk jaar een lijst van touroperators die staatssteun ontvangen, waarbij per geval de bron van de steun, de begunstigde onderneming, het uitgekeerde bedrag en het aantal passagiers worden vermeld.

(32) Wanneer een begunstigde touroperator niet aan de criteria voldoet die het charterfonds bij het toekennen van de steun heeft gesteld, wordt een sanctie opgelegd.

2.7. Begroting en looptijd

(33) De begroting voor de eerste drie jaar van de werking van het charterfonds bedraagt 30 miljoen NOK. Daarna wordt alleen nog kapitaal in het fonds gestort als dat noodzakelijk is. De kapitaalbasis zal maximaal 30 miljoen NOK zijn. Per jaar kan maximaal 15 miljoen NOK uit het fonds worden toegekend (het absolute steunmaximum). Volgens de ramingen zal in werkelijkheid echter beduidend minder dan 10 miljoen NOK per jaar worden toegekend.

(34) De Noorse autoriteiten hebben aangegeven dat het fonds een looptijd van minimaal tien jaar zal hebben.

2.8. Gronden voor het inleiden van de formele onderzoeksprocedure

(35) Op basis van de door de Noorse autoriteiten verstrekte informatie is de Autoriteit van mening dat aan de in artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst gestelde voorwaarden is voldaan en de aangemelde regeling derhalve staatssteun is. In besluit nr. 246/12/COL betwijfelde de Autoriteit of de regeling voldoet aan artikel 61, lid 3, van de EER-overeenkomst als die bepaling wordt gelezen in samenhang met de vereisten die zijn neergelegd in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen van de Autoriteit. Die twijfels hadden met name betrekking op de vraag of exploitatiesteun kan worden verstrekt aan directe begunstigden die buiten de regio Noord-Noorwegen zijn gevestigd.

3. Opmerkingen van derden

(36) De Autoriteit heeft opmerkingen ontvangen van acht belanghebbenden, van wie zeven zich hebben uitgesproken ten gunste van het charterfonds, te weten Innovative Experiences (31), NHO Reiseliv (32), Avinor, VinterTroms AS (33), Northern Norway Tourist Board Ltd, de hotelketens Rica Hotels en Thon Hotels en Voigt Travel b.v., en één ten nadele, te weten NHO Luftfart (34).

(37) Alle derden die zich hebben uitgesproken ten gunste van het charterfonds zijn groot voorstander van het fonds en merken op dat het zeer belangrijk is voor de regionale ontwikkeling van Noord-Noorwegen en voor Noord-Noorwegen als toeristische bestemming. De Autoriteit heeft onder meer de volgende opmerkingen ontvangen: — Voor het ontwikkelen van rendabel ervaringstoerisme gedurende het hele jaar in Noord-Noorwegen, is toegang tot belangrijke internationale doelgroepen van essentieel belang. Het is heel belangrijk dat in de winterperiode meer toeristen komen. Meer rechtstreekse chartervluchten ondersteunen die ontwikkeling. Voor uitstapjes of bezoeken buiten het zomerseizoen is het voor de doelgroepen geen optie om met de auto naar Noord-Noorwegen te rijden of de bus of de trein te nemen. Noord-Noorwegen heeft meer chartervluchten nodig die het hele jaar worden uitgevoerd, teneinde de toeristische sector te verzekeren van bekwaam personeel en om de komende jaren een vitale en aantrekkelijke regio in stand te houden. Er is een sterke relatie tussen Noord-Noorwegen als een bevolkte en aantrekkelijke regio om in te wonen en Noord-Noorwegen als een regio voor duurzaam, authentiek toerisme gedurende het hele jaar. — Noord-Noorwegen heeft te kampen met ontvolking. Met uitzondering van Tromsø hebben alle luchthavens in de regio ruime overcapaciteit die voor internationale vluchten kan worden gebruikt, wat goed is voor de regio. De aangemelde maatregel verandert de in Noord-Noorwegen gesitueerde luchthavens van Avinor in lokale powergateways voor toeristen. Dit zal bijdragen aan meer werkgelegenheid in de regio, waardoor de ontwikkeling van het toerisme aanzienlijke positieve regionale effecten zal hebben. — Een bijzondere uitdaging voor de toeristische sector van Noord-Noorwegen is om het hele jaar te functioneren en ervoor te zorgen dat er in de wintermaanden voldoende klanten zijn om een duurzaam en rendabel bedrijf mogelijk te maken. — De ontwikkeling van wintertoerisme in Noord-Noorwegen is niet mogelijk zonder de komst van chartervluchten. Het charterfonds is cruciaal voor de ontwikkeling van rendabele wintervluchten en het creëren van niet-seizoengebonden werkgelegenheid in de toeristische sector in de regio. — De raad voor het toerisme van Noord-Noorwegen (Northern Norway Tourist Board Ltd) wil het bezoekersaantal in de regio in de periode tot 2018 met bijna 100 % verhogen, van 2,9 miljoen tot 5 miljoen. Voor het bereiken van dat doel zijn chartervluchten buitengewoon belangrijk, omdat ze volgens de touroperators de enige manier zijn om de bestemmingen toegankelijk te maken. — De touroperators lopen het risico van mislukking, omdat Noord-Noorwegen een nieuwe bestemming is en velen van hen al vergelijkbare producten op concurrerende markten aanbieden. Vandaar dat het niet gemakkelijk is om alle plaatsen op een chartervlucht te verkopen voor een prijs die voor de touroperator rendabel is. — Het feit dat het aantal buscharters van Europa naar Noord-Noorwegen de laatste paar jaar aanzienlijk is gedaald, betekent dat behoefte bestaat aan een ander vervoertype, zoals chartervliegtuigen. — Chartervluchten worden uitgevoerd vanaf een voor de klant gemakkelijk bereikbare luchthaven en gaan rechtstreeks naar de gekozen bestemming, waarmee onnodig lange reistijden en vertragingen worden voorkomen en de extra kosten en energie worden bespaard die ontstaan wanneer gebruik moet worden gemaakt van meerdere lijnvluchten. — Chartervluchten brengen grote risico's met zich mee, omdat de annuleringstermijnen van de luchtvaartmaatschappijen niet zijn afgestemd op het boekingsgedrag van klanten. Een stimuleringsmaatregel waarmee deze risico's worden verminderd, bevordert mogelijk vluchten naar een betrekkelijk nieuwe (winter)bestemming (Noord-Noorwegen). — Het samenstellen en verkopen van tourprogramma's naar Noord-Noorwegen op basis van traditionele, vaste routes in Noorwegen, is absoluut geen optie. Pakketten op basis van vervoer met lijnvluchten zijn een heel ander product en richten zich op een heel ander marktsegment.

(38) Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste opmerkingen van derden die zich uitspreken tegen het charterfonds: (35) — De opmerking dat de laatste jaren maar een paar routes zijn geëxploiteerd en deze ook nog eens stuk voor stuk onsuccesvol waren, is onjuist. SAS, bijvoorbeeld, heeft jarenlang chartervluchten van Tromsø, Evenes en Bodø naar meerdere Europese bestemmingen uitgevoerd. De laatste paar jaar nam het aantal vluchten op die routes bovendien jaarlijks toe. Zulke routes kunnen dus wel degelijk op commerciële basis worden geëxploiteerd. — Het is misleidend om te stellen dat de touroperators de grootste risico's bij chartervluchten lopen. Het standaardcontract van SAS, bijvoorbeeld, biedt de mogelijkheid om een vlucht tot zestig dagen voor vertrek zonder extra kosten te annuleren. Voor annulering op een later tijdstip worden wel kosten in rekening gebracht. — Het Noorse stelsel van luchtroutes is gebaseerd op het „hub and spokes”-model. Oslo Lufthavn Gardermoen vormt een natuurlijk punt van aankomst voor alle vliegverkeer naar Noorwegen en heeft de basis gevormd voor de ontwikkeling van een sterk stelsel van binnenlands luchtvervoer. De huidige luchtroutes naar/vanuit Noord-Noorwegen concurreren rechtstreeks met eventuele nieuwe charterroutes die uit het charterfonds worden gesubsidieerd. Via de gewone luchtroutes naar Noord-Noorwegen wordt een aanzienlijk aantal internationale passagiers vervoerd. — De regeling heeft rechtstreekse economische gevolgen voor ondernemingen die lijnvluchten exploiteren. — De regeling vormt een discriminatie tussen chartervluchten die in aanmerking komen voor steun uit het charterfonds, en eventuele nieuwe rechtstreekse lijnvluchten uit het buitenland naar Noord-Noorwegen. Staatssteun voor chartervluchten belemmert het opstarten van nieuwe lijnvluchten en is in strijd met het fundamentele beginsel van gelijke concurrentievoorwaarden. — Intercontinentale vluchten zijn in de regel pas rendabel als de cabinefactor meer dan 80 % is. Voor een goed luchtvervoer naar Noorwegen vanuit Europese bestemmingen is de ligging van de thuishaven van doorslaggevend belang. Bijvoorbeeld luchtvaartmaatschappijen die vanuit Groot-Brittannië rechtstreekse vluchten uitvoeren naar kleinere bestemmingen in Noord-Noorwegen hebben een aanzienlijk concurrentievoordeel als hun thuishaven in het Verenigd Koninkrijk ligt. Vandaar dat de regeling in de praktijk in het voordeel van buitenlandse luchtvaartmaatschappijen. — Verordening nr. 1008/2008 (36) biedt de Noorse autoriteiten de mogelijkheid om luchtroutes te kopen.

4. Opmerkingen van de Noorse autoriteiten

(39) Bij brief van 27 augustus 2012 (37) hebben de Noorse autoriteiten hun opmerkingen over besluit nr. 246/12/COL kenbaar gemaakt en bij brieven van respectievelijk 15 november 2012 en 23 april 2013 (38) hun opmerkingen over de opmerkingen van derden.

(40) De meeste Arctische gebieden, waaronder het noorden van Noorwegen, kampen met problemen die verband houden met een geringe diversificatie van de lokale industrie, alsook met problemen door hun perifere ligging, lange in- en externe afstanden en barre weersomstandigheden. Met het charterfonds wordt beoogd een bijdrage te leveren aan de diversificatie van de industrie in de regio en aan het creëren van werkgelegenheid in het toerisme en aanverwante sectoren. De provincies geloven dat het charterfonds een belangrijk instrument is voor het tegengaan van de ontvolking van de regio.

(41) Het is volledig in overeenstemming met de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen om steun te verlenen aan een onderneming die is gevestigd buiten de betrokken regio, zolang het beoogde effect ervan in die regio, het doelgebied, wordt gerealiseerd. Het doelgebied van het charterfonds zijn de drie provincies van Noord-Noorwegen.

(42) De richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen en de EU-richtsnoeren voor de financiering van luchthavens en aanloopsteun van de overheid voor luchtvaartmaatschappijen met een regionale luchthaven als thuishaven stellen geen beperkingen aan het verlenen van exploitatiesteun wat betreft de geografische locatie van de begunstigde, mits het beoogde effect van de steun binnen de aangewezen steunregio wordt gerealiseerd. Verder blijkt ook uit de feitelijke toepassing door de Europese Commissie en de Autoriteit van respectievelijk artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) en artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst op exploitatie- en aanloopsteun voor regionale luchthavens, dat exploitatiesteun wordt toegestaan zonder voorwaarden te stellen aan de geografische locatie van de begunstigde.

(43) Het verband tussen de steun en het doelgebied is duidelijk. Onderstaande figuur laat zien hoe het charterfonds tot de beoogde positieve effecten voor Noord-Noorwegen zou moeten leiden (39).

(44) De economische activiteit die wordt gegenereerd, heeft meerdere effecten. De luchtvaartmaatschappij ontvangt inkomsten van de touroperator voor het charteren van het vliegtuig en de touroperator ontvangt inkomsten uit de chartervluchten. Het belangrijkste effect is het effect op de Noord-Noorse economie, zoals blijkt uit de brede pijlen in de rechterbenedenhoek van bovenstaande figuur. Voor steun uit het charterfonds gelden geen beperkingen wat betreft de geografische locatie van de touroperator die het vliegtuig chartert. Wel moet de charterserie worden uitgevoerd naar een regionale luchthaven in Noord-Noorwegen.

(45) De regeling is zowel noodzakelijk als passend (40).

(46) De provincies zijn van mening dat het charterfonds conform de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen is. Voor het geval dat de Autoriteit het hiermee oneens is, stellen de provincies subsidiair dat de regeling conform de EER-overeenkomst is, hetzij op grond van de richtsnoeren voor de financiering van luchthavens en aanloopsteun van de overheid voor luchtvaartmaatschappijen met een regionale luchthaven als thuishaven, of rechtstreeks op grond van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst.

(47) Wat betreft de opmerkingen van derden, hebben de Noorse autoriteiten met name gereageerd op de opmerkingen van NHO Luftfart (41). De Noorse autoriteiten menen dat sommige van de opmerkingen van de horecavereniging voortkomen uit een onjuiste interpretatie van de feiten. — De provincies hebben nooit het bestaan betwist van chartervluchten van Noord-Noorwegen naar vakantiebestemmingen in Zuid-Europa. Dit betreft echter een heel andere markt. De relevante markt in deze zaak bestaat uit het aanbod van en de vraag naar chartervluchten naar Noord-Noorwegen. — De provincies zijn zich niet bewust van het bestaan van contracten met gunstige annuleringsvoorwaarden, waarnaar door NHO Luftfart wordt verwezen. Andere partijen en agenten in de sector hebben opgemerkt dat chartercontracten standaard voorzien in een niet-terugvorderbare aanbetaling van 5-10 % of 5-10 % annuleringskosten. Een termijn van 60 dagen waarbinnen kosteloos kan worden geannuleerd, stelt touroperators hoedanook nog steeds aan een aanzienlijk risico bloot, omdat in het algemeen laat wordt geboekt. — De provincies begrijpen niet wat de relevantie is van de opmerking van NHO Luftfart dat het stelsel van luchtroutes in Noorwegen op het „hub and spokes”-model is gebaseerd. Het charterfonds is bedoeld om nieuwe vluchten te stimuleren en niet om bestaande te beperken. Nieuwe internationale vluchten ondersteunen de ontwikkeling van het toerisme, de aanleg van nieuwe infrastructuur, de ontwikkeling van een duurzame toeristische sector en het scheppen van werkgelegenheid in de sector. De provincies zijn van mening dat dit de vraag naar lijndiensten van Oslo naar Noord-Noorwegen alleen maar zal doen toenemen. Internationale chartervluchten en binnenlandse lijnvluchten vanuit Oslo zijn complementaire diensten. Een stijging van het aantal chartervluchten vanuit het buitenland zal het Noorse vluchtverkeerspatroon niet ondergraven. Daar komt nog bij dat een aanzienlijk deel van de reizen die vanuit Oslo naar Noord-Noorwegen worden gemaakt, zakenreizen zijn, een segment dat niet onder de regeling valt. — NHO Luftfart overdrijft de concurrentie-effecten voor lijnvluchten. De verschillende routes bedienen elk een andere markt. Bovendien vormen ook charter- en lijnvluchten elk een zelfstandige markt. — Het valt moeilijk in te zien hoe de aangemelde maatregel discriminatoir zou kunnen zijn. Nieuwe lijnroutes zijn in het verleden regelmatig ondersteund. De omvang van die steun was vele malen groter dan de steun die via het charterfonds zal worden verleend. — Het charterfonds bevat geen enkel mechanisme dat Noorse luchtvaartmaatschappijen discrimineert. In tegenstelling tot wat NHO Luftfart beweert, hebben Noorse exploitanten van lijnvluchten niet alleen een thuisbasis in Noorwegen. — De provincies begrijpen niet wat de relevantie is van de opmerking dat Verordening nr. 1008/2008 de overheid de mogelijkheid biedt om een aanbesteding te doen voor de levering van luchtvervoerdiensten voor onrendabele routes.

II. BEOORDELING

1. Het bestaan van staatssteun

1.1. Staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst

(48) Artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst luidt als volgt: „Behoudens de afwijkingen waarin deze Overeenkomst voorziet, zijn steunmaatregelen van de lidstaten van de EG, de EVA-staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de werking van deze Overeenkomst, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt.”

1.2. Bekostiging met staatsmiddelen

(49) De steunmaatregel moet worden uitgevoerd door de staat of met staatsmiddelen worden bekostigd.

(50) De Noorse autoriteiten hebben de Autoriteit ervan in kennis gesteld dat het charterfonds waarschijnlijk rechtstreeks uit de begrotingen van de drie provincies wordt gefinancierd (het kan niet worden uitgesloten dat het fonds voor een deel ook rechtstreeks door de Noorse staat wordt gefinancierd).

(51) Gelet op het bovenstaande is de Autoriteit van oordeel dat aan deze voorwaarde is voldaan, omdat de regeling hetzij uit de begrotingen van de provincies of uit de begroting van de staat zal worden gefinancierd (42).

1.3. Begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties

(52) Ten eerste moet de steunmaatregel de begunstigden een voordeel verschaffen dat ze bevrijdt van lasten die normaliter op de eigen begroting drukken.

(53) De touroperators die van de regeling profiteren, ontvangen een rechtstreekse niet-terugvorderbare tegemoetkoming in de charterkosten die in verband met een bepaalde charterserie zijn gemaakt. De dienstverleners die in de drie provincies zijn gevestigd, zullen door een toename van het aantal toeristen indirect van de regeling profiteren.

(54) Ten tweede moet de steunmaatregel selectief zijn, in de zin dat daarmee bepaalde ondernemingen of bepaalde producties worden begunstigd.

(55) Alleen touroperators die chartervluchten naar Noord-Noorwegen uitvoeren, profiteren rechtstreeks van de regeling. Evenzo geldt dat alleen marktdeelnemers (dienstverleners) die in een van de drie provincies zijn gevestigd, indirect van de regeling profiteren.

(56) De Autoriteit is derhalve van oordeel dat de maatregel selectief is.

1.4. Vervalsing van mededinging

(57) Staatssteun valt onder artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst wanneer ze de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen en het handelsverkeer tussen de partijen bij de EER-overeenkomst ongunstig beïnvloedt. Voor de toepassing van deze bepaling is het voldoende dat de steunmaatregel de mededinging dreigt te vervalsen door een selectief voordeel te verschaffen. Een steunmaatregel wordt geacht de mededinging te vervalsen wanneer de steun wordt verleend aan een onderneming die activiteiten uitvoert die concurreren met activiteiten van andere ondernemingen.

(58) De directe begunstigden van de regeling zijn touroperators die een vliegtuig voor een vlucht naar Noord-Noorwegen charteren (chartervluchten). De touroperators zijn actief in verscheidene landen en in een sector waarin sprake is van sterke concurrentie. De indirecte begunstigden zijn dienstverleners in de toeristische sector in Noord-Noorwegen, die door de steunmaatregel zullen profiteren van een stijgende vraag van buitenlandse toeristen. De steunmaatregel kan toeristen ertoe brengen om naar Noord-Noorwegen te reizen in plaats van naar vakantiebestemmingen in andere landen. De vervalsing van mededinging gebeurt mogelijk niet alleen op het niveau van touroperators maar ook op dat van andere dienstverleners in de toeristische sector. Verder is sprake van internationale concurrentie tussen luchthavens bij het aantrekken van nieuwe vluchten en routes. Vandaar dat de steunmaatregel mogelijk ook leidt tot een vervalsing van de mededinging tussen luchthavens.

(59) De Autoriteit is van oordeel dat de regeling mogelijk de concurrentiepositie versterkt van markdeelnemers die direct of indirect van de regeling profiteren ten opzichte van concurrenten die geen vergelijkbaar voordeel ontvangen. Vandaar dat steun uit hoofde van de regeling wordt geacht een concurrentievervalsend of potentieel concurrentievervalsend effect te hebben.

1.5. Effect op handel tussen partijen bij de EER-overeenkomst

(60) Staatssteun voor specifieke ondernemingen wordt geacht het handelsverkeer tussen de partijen bij de EER-overeenkomst ongunstig te beïnvloeden wanneer de begunstigde een economische activiteit verricht waarbij sprake is van handel tussen partijen bij de overeenkomst. De steun wordt verleend aan touroperators die pakketreizen aanbieden waarbij toeristen vanuit het buitenland naar Noorwegen worden gebracht. Dit is per definitie een grensoverschrijdende activiteit. Verder concurreert de toeristische sector in Noord-Noorwegen, die indirect van de regeling zal profiteren, met de toeristische sector in andere EER-landen.

(61) De overheidsfinanciering in het kader van de aangemelde maatregel wordt derhalve geacht het handelsverkeer tussen de partijen bij de EER-overeenkomst ongunstig te beïnvloeden.

1.6. Conclusie

(62) De Autoriteit is van oordeel dat aan alle in artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst gestelde voorwaarden is voldaan en dat de aangemelde regeling derhalve staatssteun is. De staatssteun is uitsluitend verenigbaar met de werking van de EER-overeenkomst indien ze voldoet aan de voorwaarden voor toepassing van een van de afwijkingen van artikel 61, lid 3, van de EER-overeenkomst.

2. Procedurele vereisten

(63) De in de regeling voorziene steunmaatregel wordt geacht exploitatiesteun te zijn. De richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen bepalen dat „regelingen inzake operationele steun niet op de regionale-steunkaarten voorkomen, maar individueel worden onderzocht aan de hand van een door de betrokken EVA-staat ingediende aanmelding overeenkomstig artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol nr. 3 bij de Toezichtovereenkomst” (43).

(64) Ingevolge artikel 1, lid 3, van deel I van Protoco nr. 3 bij de Toezichtovereenkomst wordt „(d)e Toezichthoudende Autoriteit van elk voornemen tot invoering of wijziging van steunmaatregelen tijdig op de hoogte gebracht om haar opmerkingen te kunnen maken”. […] „De betrokken staat brengt de voorgenomen maatregelen niet tot uitvoering voordat de procedure tot een eindbeslissing heeft geleid”.

(65) Door het indienen van de aanmelding van 2 mei 2012 betreffende het charterfonds (44) hebben de Noorse autoriteiten voldaan aan het kennisgevingsvereiste van artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol nr. 3.

(66) Door de aangemelde regeling niet in te voeren, hebben de Noorse autoriteiten voldaan aan de standstill-verplichting van artikel 3 van deel II van Protoco nr. 3.

(67) Zoals voorgeschreven door de formele procedure heeft de Autoriteit de door de Noorse autoriteiten en derden gemaakte opmerkingen onderzocht.

3. Verenigbaarheid van de steun

3.1. Beoordeling van de steunmaatregel op basis van artikel 61, lid 3, van de EER-overeenkomst en de Richtsnoeren voor regionale steunmaatregelen

(68) Op basis van de afwijking van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst kunnen de volgende steunmaatregelen worden geacht verenigbaar te zijn met de werking van de EER-overeenkomst: „steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”.

(69) Voor de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel wordt deze, zoals hierboven reeds is opgemerkt, gezien als exploitatiesteun. Exploitatiesteun bevrijdt een onderneming van de kosten die zij normaliter in het kader van haar dagelijks beheer of haar normale activiteiten zou moeten dragen (45). Exploitatiesteun is in de regel verboden.

(70) De richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen bepalen dat: „op basis van artikel 61, lid 3, onder a), en artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst […] staatssteun ter bevordering van de economische ontwikkeling van bepaalde achterstandsregio's in de EER verenigbaar met de werking van de EER-overeenkomst [kan] worden geacht. Dit soort staatssteun wordt regionale steun genoemd. Regionale steun wordt toegekend in de vorm van investeringssteun voor grote ondernemingen of, in een beperkt aantal omstandigheden, van exploitatiesteun; beide vormen van steun zijn op specifieke regio's toegesneden, met de bedoeling regionale verschillen weg te werken” (onderstreping toegevoegd) (46).

(71) De richtsnoeren bepalen ook als volgt: „In afwijking van het voorgaande punt kan exploitatiesteun die niet geleidelijk wordt afgebouwd en niet in de tijd beperkt is, alleen worden goedgekeurd in de dunstbevolkte gebieden voor zover de steun is bedoeld om de aanhoudende ontvolking van deze gebieden te voorkomen of te beperken (47). De dunstbevolkte gebieden zijn of behoren tot gebieden op NUTS-II-niveau (voor Noorwegen) en NUTS-IV-niveau (voor IJsland) met een bevolkingsdichtheid van acht inwoners of minder per vierkante kilometer, en strekken zich uit tot aangrenzende kleinere gebieden die aan hetzelfde criterium inzake bevolkingsdichtheid voldoen.” (onderstreping toegevoegd) (48).

3.2. De steun kan alleen worden goedgekeurd in de dunstbevolkte gebieden

3.2.1. De drie provincies behoren tot de dunstbevolkte gebieden

(72) Zoals bepaald in de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen kan exploitatiesteun die niet geleidelijk wordt afgebouwd en niet in de tijd beperkt is, alleen worden goedgekeurd in de dunstbevolkte gebieden voor zover de steun is bedoeld om de aanhoudende ontvolking van die gebieden te voorkomen of te beperken. De dunstbevolkte gebieden zijn gebieden met een bevolkingsdichtheid van acht inwoners of minder per vierkante kilometer (49).

(73) De drie provincies hebben een bevolkingsdichtheid van 4,2 inwoners per vierkante kilometer. Ze voldoen bijgevolg aan de in de richtsnoeren omschreven voorwaarden voor een flexibelere beoordeling van de verenigbaarheid van exploitatiesteun.

3.2.2. De directe begunstigden van de regeling zijn niet noodzakelijkerwijs in de dunstbevolkte gebieden gevestigd — relatie tussen steunmaatregel en regionale ontwikkeling van Noord-Noorwegen

(74) De steun als zodanig wordt uitgekeerd aan touroperators die buiten Noorwegen/de EER kunnen zijn gevestigd. De directe begunstigde van de steun hoeft daarom niet in de dunstbevolkte gebieden te zijn gevestigd.

(75) In haar besluit tot inleiding van de procedure verklaarde de Autoriteit te betwijfelen of een regeling die voorziet in exploitatiesteun voor begunstigden die buiten de dunstbevolkte gebieden kunnen zijn gevestigd, kan worden geacht verenigbaar te zijn met de richtsnoeren voor regionale steunmaatregelen. De Autoriteit vroeg zich af of sprake was van een voldoende krachtige relatie tussen de steunmaatregel en de regionale ontwikkeling van het gebied als de ondernemingen in de betrokken regio slechts indirect van de regeling profiteerden.

(76) De Noorse autoriteiten stellen dat de relatie tussen de steun voor touroperators en de regionale ontwikkeling van Noord-Noorwegen voldoende is, en wel om de volgende redenen: — de regeling geldt uitsluitend voor chartervluchten naar Noord-Noorwegen; — alleen pakketten met een arrangement in de regio komen in aanmerking voor steun; — de steun wordt uitgekeerd uit het charterfonds aan touroperators nadat alle vluchten naar het doelgebied zijn uitgevoerd.

(77) De Autoriteit merkt op dat een touroperator alleen steun ontvangt indien hij een charterserie naar een regionale luchthaven in Noord-Noorwegen exploiteert. Er wordt geen steun verleend voor het vervoer van toeristen met chartervluchten naar bestemmingen buiten deze regio. Het is duidelijk dat het doelgebied van de regeling Noord-Noorwegen is, wat een van de dunstbevolkte gebieden van Noorwegen is. De Autoriteit merkt ook op dat de regeling alleen geldt voor pakketten met een arrangement in deze regio. Doordat de regeling ervoor zorgt dat toeristen naar de regio worden gebracht die anders wellicht naar een andere regio zouden gaan, bestaat de mogelijkheid dat deze een direct effect in de regio heeft. Het arrangement moet ervoor zorgen dat toeristen gedurende hun vakantie in Noord-Noorwegen in de regio zelf blijven. Om in aanmerking te komen voor steun moet het arrangement een waarde hebben van minstens 800 NOK per toerist. Het steunbedrag wordt uitbetaald nadat de charterserie is voltooid en officieel is vastgesteld dat aan de steuncriteria is voldaan. Een van die criteria is dat de steunaanvraag moet worden ondersteund door een aanbieder van toeristische diensten op de plaats van bestemming. Er wordt geen steun verstrekt voor kale vluchten („air-only packages”). Dienstverleners die in de drie provincies zijn gevestigd, zullen door een toename van het aantal toeristen en de daaruit voortvloeiende stijging van de vraag naar hun diensten, indirect van de regeling profiteren. De tabellen in hoofdstuk 2.2, deel I, met gegevens van de toeristenuitgaven in de regio, laten zien dat een stijging van het aantal toeristen een direct economisch effect op de toeristische sector in de regio heeft. De Autoriteit acht het aannemelijk dat door de opzet van de regeling de belangrijkste economische effecten ervan in het doelgebied worden gerealiseerd.

(78) De Autoriteit merkt tevens op dat de Europese Commissie akkoord is gegaan met regionale steun voor begunstigden die buiten de steunregio's zijn gevestigd. In een beschikking betreffende Italië (Sicilië), bijvoorbeeld, oordeelde de Commissie dat subsidies ter dekking van kosten voor het bevorderen van het vervoer van toeristen met chartervluchten verenigbaar was met artikel 107, lid 3, onder a), VWEU. De betreffende subsidies waren beschikbaar voor touroperators die vliegtuigen huurden voor het vervoer van toeristen naar Sicilië. Subsidies voor Italiaanse en buitenlandse reisbureaus ter dekking van de kosten van het vervoer van toeristen naar Sicilië als onderdeel van een pakketreis en van het vervoer van toeristen per trein of schip werden eveneens verenigbaar geacht (50).

(79) Op basis hiervan komt de Autoriteit tot de conclusie dat ondanks het feit dat de directe begunstigde van de steun buiten Noord-Noorwegen kan zijn gevestigd, er voldoende relatie bestaat tussen de steunmaatregel en de regio waar de beoogde effecten moeten worden gerealiseerd.

3.3. De steun moet noodzakelijk en passend zijn om aanhoudende ontvolking te voorkomen of te beperken

(80) Het is aan de betrokken EVA-staat om aan te tonen dat de steun noodzakelijk en passend is om aanhoudende ontvolking te voorkomen of te beperken (51).

(81) De aangemelde maatregel wordt alleen noodzakelijk geacht indien de Noorse autoriteiten aantonen dat de doelstelling van het voorkomen of beperken van aanhoudende ontvolking niet kan worden gerealiseerd zonder betrokkenheid van de staat.

(82) De Noorse autoriteiten hebben de Autoriteit laten weten dat Noord-Noorwegen, een van de dunstbevolkte gebieden van Europa, altijd al extreem dunbevolkt is geweest en al decennialang kampt met ontvolking. De Noorse autoriteiten zijn daarom van mening dat het noodzakelijk is om aanvullende maatregelen te nemen voor het stabiliseren van de bevolking van de regio en het voorkomen van verdere ontvolking. De regeling is een van de noodzakelijke instrumenten voor het bereiken van die doelstelling. De Noorse autoriteiten erkennen dat het charterfonds alleen het ontvolkingsprobleem niet zal oplossen maar denken wel dat het als onderdeel van een algemeen beleidspakket de economische bedrijvigheid in de regio zal vergroten en zal bijdragen aan het handhaven van bestaande en het creëren van nieuwe werkgelegenheid. Arbeidskansen en verwacht inkomen zijn de meest bepalende factoren bij de keuze van een woonplaats.

(83) De regeling wordt alleen passend geacht indien de Noorse autoriteiten aantonen dat het niet aannemelijk is dat andere maatregelen beter geschikt zijn voor het voorkomen of beperken van aanhoudende ontvolking in de dunstbevolkte gebieden (52).

(84) De Noorse autoriteiten stellen dat de regeling geschikt is omdat het de beste beschikbare maatregel is voor het vergroten van het toerisme en het creëren van werkgelegenheid in de toeristische sector en dat de regeling zodoende een bijdrage levert aan het beperken van de ontvolking van de regio. Naar de mening van de Noorse autoriteiten is traditionele investeringssteun niet altijd het meest geschikte instrument voor het aanpakken van de specifieke problemen in de regio. Werkgelegenheid is van cruciaal belang voor het handhaven van de bevolkingsaantallen. Toerisme is een groeiende sector en zowel arbeidsintensief als afhankelijk van de lokale beroepsbevolking. Twee van de uitdagingen bij de ontwikkeling van een toeristische sector in Noord-Noorwegen zijn het verzekeren van rentabiliteit en het vinden van een oplossing voor het seizoengebonden karakter van deze sector. Het charterfonds is bedoeld om het toerisme in het laagseizoen te vergroten en zo een bijdrage te leveren aan het creëren van een situatie waarin het toerisme gedurende het hele jaar werkgelegenheid verschaft. De Noorse autoriteiten stellen dat een steunmaatregel waarmee lokale ondernemingen in de regio slechts beperkte steun ontvangen, niet leidt tot een stijging van het aantal vluchten naar de relevante luchthavens (en zodoende van het toerisme in het gebied) en de ontvolking van de regio niet voorkomt. Naar hun mening biedt het charterfonds de grootste kans op succes en heeft het de minst verstorende effecten. Gelet op het bovenstaande menen zij dat de regeling passend is.

(85) In het besluit tot inleiding van de procedure uitte de Autoriteit haar twijfels over de aangemelde maatregel. De Autoriteit vroeg zich met name af of de genoemde doelstellingen niet ook konden worden bereikt via andere middelen dan exploitatiesteun voor touroperators die pakketreizen organiseren waarvoor een vliegtuig wordt gecharterd (bijvoorbeeld door de steun ook beschikbaar te maken voor pakketreizen waarvoor gebruik wordt gemaakt van een lijnvlucht).

(86) De Autoriteit is van oordeel dat de Noorse autoriteiten sommige van haar twijfels op dit punt hebben weggenomen en de noodzaak van betrokkenheid van de staat hebben aangetoond en ook dat de regeling een noodzakelijk instrument is voor het voorkomen van ontvolking van de regio Noord-Noorwegen. Tevens is de Autoriteit van oordeel dat het charterfonds kan worden beschouwd als een instrument voor het vergroten van het toerisme in de regio om op die manier de werkgelegenheid te vergroten in een van de dunstbevolkte gebieden van Noorwegen. Dit oordeel wordt ondersteund door derden uit verschillende bedrijfstakken in de toeristische sector in de regio, die zich ten gunste van de regeling hebben uitgesproken. De Autoriteit heeft echter haar twijfels over de geschiktheid van de regeling voor de ontwikkeling van de regio en het voorkomen van ontvolking. Het staat niet zonder meer vast dat de doelstellingen niet ook via andere middelen kunnen bereikt, zoals een steunmaatregel voor pakketreizen met een lijnvlucht.

(87) Bij haar beoordeling heeft de Autoriteit rekening gehouden met de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen, die bepalen dat: „wanneer bij uitzondering wordt overwogen om ad-hocsteun aan een individuele onderneming toe te kennen of steun ten behoeve van slechts een enkele economische sector, dan dient de lidstaat aan te tonen dat het project tot een coherente regionale ontwikkelingsstrategie bijdraagt” (onderstreping toegevoegd) (53).

(88) Wat regionale ontwikkeling betreft, beschouwt de Noorse regering Noord-Noorwegen als een prioritaire regio. Doel van de regering is om de ontvolking van de regio te voorkomen, onder meer door mensen te stimuleren zich in de regio te vestigen. Ondersteuning van de toeristische sector wordt gezien als een sleutelfactor voor de ontwikkeling van de regio. De Noorse autoriteiten voeren aan dat het creëren van arbeidskansen met name van belang is voor het realiseren van de doelstelling van het voorkomen of beperken van de ontvolking van de regio.

(89) Volgens ramingen van het instituut voor vervoereconomie (TØI) besteedden buitenlandse vliegtoeristen in 2007 7 480 NOK aan vooruitbetaalde aankopen en 6 730 NOK aan lokale aankopen. Voor 2012 worden de uitgaven van reizigers naar Noord-Noorwegen geschat op 9 000 NOK per persoon (54).

(90) Gelet op het bovenstaande is de Autoriteit van oordeel dat de toeristische sector een belangrijke rol in de ontwikkeling van de regio zou kunnen spelen. De mogelijke economische effecten van de regeling op Noord-Noorwegen doordat het toerisme in de regio toeneemt en de regio meer bekendheid verwerft als een internationale toeristenbestemming, zouden kunnen bijdragen aan een stabilisering en mogelijk zelfs toename van de bevolking in de regio.

(91) Hoewel charter- en lijnvluchten wellicht twee afzonderlijke markten vormen (55) en voor het vergroten van het toerisme in de regio rechtstreekse lijnvluchten naar Noord-Noorwegen wellicht een minder levensvatbaar alternatief zijn (zeker in het laagseizoen), blijft de Autoriteit van mening dat het niet zonder meer vaststaat dat binnenlandse lijnvluchten niet als onderdeel van een pakketreis kunnen worden gebruikt, bijvoorbeeld voor gevallen waarin touroperators geheel verzorgde rondreizen („round-trip packages”) organiseren. De Autoriteit merkt op dat Noorwegen door de belangrijke rol die vliegtuigen als vervoermiddel spelen, met name voor regio's in de periferie van de EER, zoals Noord-Noorwegen, beschikt over een goed ontwikkeld, gedecentraliseerd luchthavensysteem. De Noorse autoriteiten hebben voor een aantal binnenlandse luchtroutes bepaald dat luchtvaartmaatschappijen die via die routes vliegen in aanmerking komen voor een compensatie voor openbare dienstverlening omdat die routes anders commercieel niet levensvatbaar zouden zijn. Naar de mening van de Autoriteit is niet geheel duidelijk waarom de genoemde doelstelling van de regeling — namelijk bijdragen aan de ontwikkeling van een van de dunstbevolkte regio's van Noorwegen door financiële steun te verlenen voor chartervluchten vanuit het buitenland naar Noorwegen, teneinde in het laagseizoen meer toeristen aan te trekken en zo een bijdrage te leveren aan een situatie waarin het toerisme gedurende het hele jaar werkgelegenheid verschaft — niet ook kan worden bereikt, althans voor een deel, met lijnvluchten.

(92) Gelet op het bovenstaande meent de Autoriteit dat nog steeds twijfels bestaan over de vraag of de regeling het beste instrument is om de genoemde doelstellingen met de minst verstorende effecten te bereiken. Meer in het bijzonder meent de Autoriteit dat de regeling mogelijk verstorende effecten op de markt voor lijnvluchten heeft.

(93) De Autoriteit is daarom van oordeel dat de regeling alleen passend is voor het ondersteunen van de totstandkoming van een levensvatbare toeristische sector in de dunstbevolkte regio van Noorwegen als ze een beperkte looptijd heeft. Een looptijd van tien jaar, zoals de Noorse autoriteiten bepleiten, lijkt buitensporig lang voor het bereiken van dit doel. De Autoriteit meent dat de regeling niet langer mag duren dan drie jaar en moet worden beperkt tot de aanloopperiode, waarna de geschiktheid ervan kan worden geëvalueerd. Na afloop van deze periode dienen de Noorse autoriteiten de effecten van de regeling te evalueren, waarbij zowel naar de positieve effecten als naar eventuele negatieve effecten op de mededinging moet worden gekeken.

3.4. De steun moet evenredig zijn aan het doel van de regeling

(94) Ingevolge artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst kunnen steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, worden geacht verenigbaar met de werking van de overeenkomst te zijn, „mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”. Om verenigbaar te zijn met de gemeenschappelijk markt, moet de steun evenredig zijn aan het doel van de regeling.

(95) De Noorse autoriteiten zijn van mening dat de regeling zo is ontworpen dat alleen de noodzakelijke steun wordt verstrekt. De maximale steun (25 %) wordt gegeven wanneer de cabinefactor 60 % of minder is. Naarmate de cabinefactor stijgt, neemt de steunintensiteit af. Bij een cabinefactor van 80 % is de steunintensiteit gedaald tot nul (56).

(96) De Noorse autoriteiten stellen dat de regeling, die het risico voor touroperators vermindert, vermoedelijk tot een cabinefactor van meer dan 60 % zal leiden en dat een steunintensiteit van 25 % van de charterkosten daarom onwaarschijnlijk is.

(97) De Autoriteit is van oordeel dat het hoofdkenmerk van de regeling is dat touroperators een zekerheid wordt verschaft om te voorkomen dat vluchten met een lage cabinefactor worden geannuleerd. De maximale steun is 25 % van de charterkosten. Extra kosten voor chartervluchten met een cabinefactor van minder dan 60 % worden niet vergoed. Het totale bedrag aan steun dat jaarlijks uit het charterfonds zal worden toegekend, wordt geraamd op minder dan 10 miljoen NOK. De Autoriteit is van oordeel dat dit relatief lage bedrag evenredig is aan het doel van de regeling. Het is onwaarschijnlijk dat de handel door een dergelijk laag bedrag buitensporig grote schade lijdt.

(98) De regeling kan zodoende worden onderscheiden van die welke het onderwerp vormde van de beschikking van de Europese Commissie betreffende het premiesysteem voor reisorganisatoren in Griekenland (57). In het kader van die regeling ontvingen touroperators een premie van 40 EUR per reiziger. Zoals de Autoriteit die regeling begrijpt, omvatte ze meer dan alleen maar een vergoeding van de extra vervoerkosten die worden gemaakt om toeristen naar Griekenland te brengen (58). Dit is een groot verschil met het charterfonds, dat touroperators aanmoedigt om nog vóór de eerste reserveringen van toeristen contractuele verplichtingen aan te gaan door ze een tegemoetkoming te geven in de vervoerkosten die ze maken om toeristen naar Noord-Noorwegen te brengen wanneer die kosten niet worden gedekt door de ticketverkoop.

(99) De Autoriteit merkt ook op dat, zoals hierboven reeds is opgemerkt, de begunstigden van de regeling zowel binnen als buiten Noorwegen kunnen zijn gevestigd en zowel met Noorse als niet-Noorse luchtvaartmaatschappijen een charterovereenkomst kunnen aangaan. In het kader van de regeling worden gelijke situaties gelijk behandeld. Vandaar dat de Autoriteit de regeling niet discriminerend acht.

(100) Gelet op het bovenstaande is de Autoriteit van oordeel dat de steun evenredig is aan het doel ervan.

4. Duur van de goedkeuring

(101) In besluit nr. 246/12/COL van 27 juni 2012 betwijfelde de Autoriteit of de regeling kan worden goedgekeurd voor een periode langer dan 31 december 2013. In het licht van de ontvangen opmerkingen meent de Autoriteit dat een langere periode nodig is om een meetbaar effect op de ontwikkeling van de regio te bereiken. Gezien de twijfels die de Autoriteit in besluit nr. 246/12/COL tot uitdrukking brengt ten aanzien van het effect van de regeling op de ontwikkeling van de regio en op het voorkomen van ontvolking, lijkt een periode van drie (3) jaar meer geschikt. In ieder geval moeten de noodzaak en de intensiteit van exploitatiesteun regelmatig opnieuw worden onderzocht om er zeker van te zijn dat de steun ook op de langere termijn voor de regio relevant is (59). Een langere periode maakt het gemakkelijker om de effecten van de regeling op hun duurzaamheid te beoordelen.

(102) Bijgevolg dient Noorwegen na een periode van drie (3) jaar een verslag over te leggen van de evaluatie van de effecten van de regeling op de ontwikkeling van het toerisme in de regio en op het voorkomen van ontvolking van de regio, alsmede op de mededinging, zodat de Autoriteit de noodzaak en geschiktheid van de regeling kan beoordelen.

5. Conclusie

(103) De Autoriteit is van oordeel dat aan alle in artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst gestelde voorwaarden is voldaan en dat de regeling derhalve staatssteun is.

(104) Op basis van bovenstaande beoordeling is de Autoriteit van oordeel dat de regeling verenigbaar is met de EER-overeenkomst, op grond van de afwijking van artikel 61, lid 3, onder c), van die overeenkomst.

(105) De Autoriteit heeft echter haar twijfels over de geschiktheid van de regeling voor de ontwikkeling en het voorkomen van ontvolking van de regio. De twijfels betreffen met name de vraag of de doelstellingen niet ook via andere middelen kunnen worden bereikt. De Autoriteit is derhalve tot de conclusie gekomen dat de regeling kan worden goedgekeurd voor een periode van drie jaar, in te gaan op de datum van dit besluit. De Noorse autoriteiten moeten een evaluatieverslag voor de regeling opstellen, waarin wordt ingegaan op de effecten van de regeling op de ontwikkeling van het toerisme in de regio en op het voorkomen van de ontvolking van de regio, en op de mededinging. Die evaluatie moet worden uitgevoerd door een onafhankelijke deskundige en moet worden overgelegd aan de Autoriteit.

(106) De Noorse autoriteiten wordt herinnerd aan de verplichting die voor hen voortvloeit uit artikel 21 van deel II van Protoco nr. 3, juncto de artikelen 5 en 6 van het besluit uitvoeringsbepalingen (60), om jaarlijks een verslag over de uitvoering van de regeling over te leggen.

(107) Voorts worden de Noorse autoriteiten eraan herinnerd dat alle voornemens tot wijziging van deze regeling bij de Autoriteit moeten worden aangemeld,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De charterfondsregeling voor Noord-Noorwegen, zoals aangemeld door de Noorse autoriteiten, vormt staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst.

Artikel 2

De regeling is verenigbaar met de werking van de EER-overeenkomst, op grond van artikel 61, lid 3, onder c), van die overeenkomst, mits de regeling ten uitvoer wordt gelegd voor een periode van drie (3) jaar, in te gaan op de datum van dit besluit. Na het verstrijken van deze periode van drie (3) jaar legt Noorwegen aan de Autoriteit een verslag over van een evaluatie van de effecten van de regeling op de ontwikkeling van het toerisme in de regio en op het voorkomen van de ontvolking van de regio, en op de mededinging.

Artikel 3

Dit besluit is gericht tot het Koninkrijk Noorwegen.

Artikel 4

Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek.

Gedaan te Brussel, 10 juli 2013. Voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA Oda Helen SLETNES De voorzitter Sverrir Haukur GUNNLAUGSSON Lid van het College

(1) Event nrs. 632837 en 322824.

(2) Event nr. 638133.

(3) PB C 291 van 27.9.2012, blz. 2 en EER-supplement nr. 53 van 27.9.2012, blz. 36.

(4) Event nr. 644991.

(5) Innovative Experiences (event nr. 650797), NHO Reiseliv (event nr. 650549), NHO Luftfart (event nr. 650733), Avinor (event nr. 650806), VinterTroms AS (event nr. 650827), Northern Norway Tourist Board Ltd (event nr. 650958), de hotelketens Rica Hotels en Thon Hotels (event nr. 650880) en Voigt Travel b.v. (event nr. 668161).

(6) Event nrs. 653590 en 653595.

(7) Event nr. 669821.

(8) Een chartervlucht wordt gedefinieerd als een niet-geregelde vlucht.

(9) Vliegtuigen van de categorie Boeing 737 en hoger.

(10) Bedoelde vliegtuigen kunnen op dit moment alleen op de volgende luchthavens in Noord-Noorwegen worden ontvangen: Tromsø, Bodø, Harstad Narvik/Evenes, Alta, Kirkenes (Høybuktmoen), Bardufoss, Svalbard, Lakselv (Banak) en Andøya (die ook bekend staan als de „noorderlichtluchthavens”). Wat Svalbard betreft, wordt verwezen naar Protocol nr. 40 bij de EER-overeenkomst.

(11) Zie punt 2.5 voor een meer uitvoerige beschrijving van de regeling.

(12) Onder „charterserie” wordt verstaan chartervluchten tussen twee bestemmingen die gedurende een beperkte periode worden herhaald (bv. wekelijkse vluchten tussen Bodø en Londen van februari tot april).

(13) De cabinefactor is het percentage verkochte stoelen voor een vlucht. Deze factor wordt bepaald door het feitelijke aantal vertrekkende passagiers te delen door het maximale aantal stoelen in het vliegtuig.

(14) Een charterserie met een gemiddelde cabinefactor van minder dan 60 % komt in aanmerking voor steun. Het steunpercentage van 25 % dat bij een cabinefactor van 60 % geldt, gaat bij een lagere cabinefactor echter niet verder omhoog. Bij een cabinefactor van minder dan 60 % zal de steun bijgevolg onvoldoende zijn om het totale verlies van de exploitant van de charter te dekken. De figuur in punt 26 laat dit zien.

(15) Dit is 25 % (steunintensiteit) van de totale charterkosten, die worden geraamd op 33 600 000 NOK (300 000 NOK per vluchtrotatie vermenigvuldigd met 112).

(16) Zie het witboek van de Noorse regering „The High North. Vision and Policy Instruments”, (Meld. St. 7 (2011-2012), de korte versie, blz. 25). Een van de prioriteiten is om „het zwaartepunt te blijven leggen op de reis- en toeristische sector in Noord-Noorwegen en Svalbard en op het bevorderen van de verdere samenwerking en coördinatie tussen actoren in de reis- en toeristische sector” (blz. 37). (http://www.regjeringen.no/upload/UD/Vedlegg/Nordområdene/UD_nordomrodene_EN_web.pdf). In het grondslagenprogramma van de Noorse regering voor de periode 2009-2013 wordt gewezen op het belang van toerisme, met name voor Noord-Noorwegen: „Noord-Noorwegen is een unieke reisbestemming en moet in de gelegenheid worden gesteld om zijn potentieel te benutten” (blz. 22) (http://arbeiderpartiet.no/file/download/4861/58544/file/soriamoria2_english.pdf).

(17) Zie de toerismestrategie van de Noorse regering: „Avinor is bezig met de oprichting van „Northern Light Airports” als een gezamenlijk merk voor de grootste luchthavens in Noord-Noorwegen […] Avinor ondersteunt het charterfonds voor Noord-Noorwegen […] Dit soort charterfondsen is bedoeld voor het bevorderen van chartertours naar de regio. Afgaande op de feedback van de industrie wordt dit een belangrijk initiatief voor het stimuleren van nieuwe vluchten” („Destination Norway — National strategy for the tourism industry”, blz. 76). (http://www.regjeringen.no/pages/37646196/Lenke_til_strategien-engelsk.pdf).

(18) Zo heeft de provincie Nordland een „Strategie voor toerisme in Nordland voor de periode 2011-2015” opgesteld (http://www.nfk.no/Filnedlasting.aspx?MId1=1266&FilId=11230).

(19) Richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013 van de Autoriteit (PB L 231 van 3.9.1994, blz. 1), en EER-supplement nr. 32 van 3 september 1994, blz. 42, tevens beschikbaar op: http://www.eftasurv.int/state-aid/legal-framework/state-aid-guidelines/. De Richtsnoeren zijn het laatst gewijzigd op 6 april 2006, welke wijziging is bekendgemaakt in PB L 54 van 28.2.2008, blz. 1 en EER-supplement nr. 11 van 28 februari 2008, blz. 1. De Richtsnoeren van de Autoriteit zijn in overeenstemming met de „Richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013” die door de Europese Commissie zijn vastgesteld en zijn bekendgemaakt in PB C 54 van 4.3.2006, blz. 13 („Richtsnoeren voor regionale steunmaatregelen”). De drie provincies zijn NUTS II-regio's. Finnmark heeft met 1,6 inwoners per vierkante kilometer de laagste bevolkingsdichtheid.

(20) In 2009 gaf de Autoriteit haar goedkeuring aan een steunregeling voor routeontwikkeling vanaf de op een na grootste stad in Noord-Noorwegen, Bodø (zie besluit nr. 179/09/COL, „Route Development Fund Bodø”). Via de regeling is nog geen steun uit het charterfonds toegekend. De luchtvaartmaatschappij „Norwegian” heeft gedurende drie jaar een route tussen Tromsø en een van de grootste Europese steden geëxploiteerd. Ondanks steun van Avinor bleek deze route niet rendabel. De route werd in maart 2011 opgeheven. Air Baltic vloog elk jaar van 1 april tot en met 30 september twee keer per week tussen Tromsø en Riga. Deze route werd in 2011 opgeheven. SAS vliegt van 1 juli tot en met 15 augustus twee keer per week tussen Tromsø en Stockholm. Daarnaast vliegt een Russische luchtvaartmaatschappij drie keer per week van Tromsø naar Moermansk, Rusland. Gezien het beperkte aantal internationale routes wordt aangenomen dat routes tussen Noord-Noorwegen en Europese steden commercieel weinig interessant zijn voor luchtvaartmaatschappijen (event nr. 632837).

(21) „Directe effecten” betreft de consumptie van goederen en diensten die toeristen zelf betalen. „Indirecte effecten” betreft uitgaven in bredere zin, bv. de vraag naar goederen en diensten van toeleveringsbedrijven.

(22) Alle cijfers zijn uitgedrukt in NOK. De cijfers zijn gebaseerd op cijfers uit het verslag „Travel Life's economic impact in Trøndelag and North Norway 2010”, dat is opgesteld door het Uitvoerend Comité voor Noord-Noorwegen (Landsdelsutvalget) en de Noorse horecavereniging (NHO Reiseliv Nord-Norge).

(23) Op blz. 11 van de aanmelding (event nr. 632837) wordt hiervoor verwezen naar verslag nr. 941/2008 van het instituut voor vervoereconomie (Transportøkonomisk institutt of TØI) van 2007, (https://www.toi.no/getfile.php/Publikasjoner/T%C3%98I%20rapporter/2008/941-2008/941-hele%20%20rapporten%20elektronisk-ny.pdf).

(24) De Noorse autoriteiten hebben ten aanzien van genoemde cijfers opgemerkt dat het slechts gaat om schattingen die zijn gemaakt voor het opstellen van een begroting voor het charterfonds. Omdat de cijfers zijn afgerond, zijn ze niet volledig nauwkeurig.

(25) Mogelijk worden ook financiële middelen uit de rijksbegroting verstrekt.

(26) „Empty legs” zijn vluchten zonder passagiers aan het begin en het einde van een charterserie. De eerste retourvlucht zal leeg zijn, net als de laatste heenvlucht. Empty legs vertegenwoordigen een aanzienlijke kostenpost voor charterseries.

(27) Een cabinefactor van 80 % wordt in de luchtvaartsector standaard als break-evenpunt gebruikt.

(28) De tabel is opgesteld door het charterfonds en laat bij wijze van voorbeeld zien hoe de regeling werkt in het geval van vluchten van Londen naar Noord-Noorwegen met een Boeing 737-800. De nettokosten die de luchtvaartmaatschappij de touroperator in rekening zou brengen, worden geschat op 300 000 NOK per vluchtrotatie. Om break-even te draaien moet de touroperator in dit voorbeeld aan 149 personen een vliegticket verkopen (80 % van 186 personen, wat de maximale capaciteit is voor het betreffende vliegtuigtype).

(29) De figuur is door het charterfonds opgesteld ter illustratie (event nr. 632837).

(30) Avinor AS is een staatsbedrijf dat het grootste deel van de civiele luchthavens in Noorwegen exploiteert.

(31) Innovative Experiences vertegenwoordigt 33 ondernemingen op het terrein van ervaringstoerisme (experience-based tourism) in Noord-Noorwegen.

(32) NHO Reiseliv (de Noorse horecavereniging) vertegenwoordigt meer dan 2 500 ondernemingen die samen ongeveer 55 000 mensen in dienst hebben. De Noord-Noorse tak van NHO Reiseliv heeft 400 leden.

(33) VinterTroms AS is eigendom van zes reisondernemingen in Noord-Noorwegen.

(34) NHO Luftfart vertegenwoordigt ondernemingen in de Noorse luchtvaartsector en andere belanghebbende ondernemingen.

(35) NHO Luftfart (event nr. 650733) (niet-officiële vertaling van het Noors in het Engels).

(36) Verordening (EG) nr. 1008/2008 van 24 september 2008 inzake gemeenschappelijke regels voor de exploitatie van luchtdiensten in de Gemeenschap (PB L 293 van 31.10.2008, blz. 3). Opgenomen in de EER-overeenkomst (bijlage XIII, punt 64a).

(37) Event nr. 644991.

(38) Event nrs. 653590/653595 en event nr. 669821.

(39) De figuur is door het charterfonds opgesteld ter illustratie (event nr. 644991).

(40) Zie punt 3.3 in deel II hieronder.

(41) Brief van de Noorse autoriteiten van 15 november 2012 (event nrs. 653590/653595).

(42) De Noorse autoriteiten hebben ook opgemerkt dat het charterfonds in een latere fase mogelijk door particuliere ondernemingen wordt medegefinancierd. Bij de beoordeling is niet nader naar deze mogelijkheid gekeken, omdat het een betrekkelijk onzekere optie lijkt.

(43) Zie punt 81 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen.

(44) Event nrs. 632837 en 322824.

(45) Zie zaak T-348/04, SIDE/Commissie, Jurispr. 2008, blz. II-625, punt 99; zaak T-162/06, Kronoply GmbH/Commissie, Jurispr. 2009, blz. II-1, punt 75.

(46) Zie punt 1 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen.

(47) Het is aan de EVA-staat om aan te tonen dat de voorgenomen steun noodzakelijk en passend is om aanhoudende ontvolking te voorkomen of te beperken (zie de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen, voetnoot 65).

(48) Zie punt 69 van de richtsnoeren regionale steunmaatregelen.

(49) Zie punt 22(a) van de richtsnoeren regionale steunmaatregelen.

(50) Beschikking 1999/99/EG van 3 juni 1998 betreffende wet nr. 25/93 van de regio Sicilië houdende buitengewone maatregelen ten behoeve van de werkgelegenheid in Sicilië (PB L 32 van 5.2.1999, blz. 18).

(51) Zie voetnoot 65 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen.

(52) Zie bv. Besluit nr. 228/06/COL van de Autoriteit van 19 juli 2006 in verband met de aangemelde regeling voor regionaal gedifferentieerde socialezekerheidsbijdragen: „Op basis van de door de Noorse autoriteiten verstrekte informatie komt de Autoriteit tot de conclusie dat het niet aannemelijk is dat andere maatregelen dan exploitatiesteun beter geschikt zijn voor het voorkomen of beperken van ontvolking in de dunstbevolkte gebieden.” (blz. 23).

(53) Zie punt 10 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen.

(54) Zie de verwijzing naar verslag nr. 941/2008 van het TØI in voetnoot 23 en op bladzijde 11 van de aanmelding van de Noorse autoriteiten (event nr. 632837).

(55) De Europese Commissie heeft in haar fusiebesluiten geoordeeld dat charter- en lijnvluchten niet tot dezelfde markt behoren. Zie bijvoorbeeld zaak nr. COMP/M.5141 — KLM/Martinair, waarin de Commissie de verkoop van vliegtuigstoelen aan touroperators (d.w.z. de „groothandelsmarkt”) beschouwde als een markt die losstaat van de markt voor de verkoop van tickets voor lijnvluchten aan eindgebruikers. De Commissie merkte op dat de markt voor de verkoop van stoelen aan touroperators zich in een vroegere fase van de keten bevond dan de markt voor de verkoop van stoelen aan individuele personen. Bijgevolg golden volgens de Commissie op eerstgenoemde markt duidelijk andere mededingingsvoorwaarden, omdat touroperators andere eisen hadden dan individuele klanten. Als voorbeeld van het laatste noemde de Commissie de mogelijkheid tot het kopen van grote contingenten zitplaatsen, rabatkortingen en eisen die voortvloeien uit de behoeften van klanten, zoals korte vluchttijden (PB C 51 van 4.3.2009, blz. 4).

(56) Zie de beschrijving van de regeling in hoofdstuk 2.5 in deel I.

(57) Beschikking 2003/262/EG van 27 november 2002 betreffende het premiesysteem voor reisorganisatoren in Griekenland (PB L 103 van 24.4.2003, blz. 63).

(58) In die zaak oordeelde de Europese Commissie ook dat „de Griekse autoriteiten de Commissie geen nieuwe elementen hebben voorgelegd op grond waarvan zij kan beoordelen in hoeverre de steunmaatregel een bijdrage levert aan de regionale ontwikkeling” (zie punt 22 van de beschikking).

(59) Zie punt 71 van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen.

(60) Beschikbaar op: http://www.eftasurv.int/media/decisions/195-04-COL.pdf