Kennisgeving van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA van 4 juni 1997 over de toepassing van de mededingingsregels van de EER-Overeenkomst op grensoverschrijdende creditoverschrijvingen (97/C 301/07)

A. Deze kennisgeving wordt gedaan overeenkomstig de bepalingen van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER-Overeenkomst) en de Overeenkomst tussen de EVA-staten (1) betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (Toezichthoudende Autoriteit- en Hof-Overeenkomst).

B. De Europese Commissie heeft een bekendmaking gepubliceerd over de toepassing van de communautaire mededingingsregels op grensoverschrijdende creditoverschrijvingen (PB C 251 van 27. 9. 1995, blz. 3). Deze niet-verbindende mededeling behelst beginselen en regels die de Europese Commissie toepast op mededingingsgebied.

C. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA beschouwt deze bekendmaking als relevant voor de EER. Teneinde gelijke mededingingsvoorwaarden te handhaven en te zorgen voor een uniforme toepassing van de mededingingsregels van de EER in de gehele Europese Economische Ruimte, keurt de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA deze kennisgeving goed overeenkomstig de haar in artikel 5, lid 2, onder b), van de Toezichthoudende Autoriteit- en Hof-Overeenkomst verleende bevoegdheid. Zij is voornemens de in deze kennisgeving neergelegde beginselen en regels te volgen wanneer zij de mededingingsregels van de EER (2) toepast op een bepaald geval.

INLEIDING

1. In deze kennisgeving wordt uiteengezet welke benadering de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA van plan is te volgen bij het beoordelen van de verenigbaarheid van systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen met de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst.

2. Bij de toepassing van de mededingingsregels moet rekening worden gehouden met het algemene beleid van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA op het gebied van grensoverschrijdende bepalingen. Een hoofddoelstelling van het beleid van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is ervoor te zorgen dat op middellange termijn de doorzichtigheid, kwaliteit en stabiliteit van systemen voor grensoverschrijdende betalingen gelijk zijn aan die van de beste binnenlandse systemen. Van de voordelen van de Europese Economische Ruimte kan pas ten volle geprofiteerd worden, wanneer bedrijven en particulieren snel en betrouwbaar geld kunnen overmaken van het ene naar het andere deel van de EER.

3. Tot voor kort werden de meeste grensoverschrijdende creditoverschrijvingen verwerkt middels de traditionele correspondentbankrelaties. Kenmerkend voor dergelijke afspraken is dat elke overschrijving afzonderlijk wordt vewerkt en afgerekend. Voor overschrijvingen van kleine bedragen heeft dit tot gevolg dat de kosten een groot deel vormen van het overgeschreven bedrag. Veel banken in de EER werken reeds samen om nieuwe systemen voor de verwerking van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen te ontwikkelen. Voorbeelden van zulke systemen, waarvoor kenmerkend is dat van de binnenlandse clearinginstellingen gebruik gemaakt wordt voor de distributie van uit het buitenland komende grensoverschrijdende creditoverschrijvingen in het land van bestemming, zijn:

- systemen op basis van versterkte correspondentbankrelaties tussen instellingen in verschillende EVA-staten of lidstaten van de Europese Unie;

- systemen op basis van samenwerkingsverbanden van bepaalde categorieën instellingen;

- systemen die berusten op rechtstreekse koppelingen tussen geautomatiseerde clearinginstellingen (ACH's).

4. Enkele grotere banken gebruiken hun eigen netwerk van bijkantoren en dochterondernemingen als correspondentnetwerk. Een andere mogelijkheid is dat een bank tracht rechtstreeks deel te nemen aan een ACH of ander clearingsysteem dat in een andere EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie gevestigd is.

5. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA juicht deze inspanningen om de kwaliteit van de aan cliënten geboden dienstverlening te verhogen toe. Voorts heeft zij nota genomen van het feit dat het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie recentelijk hun goedkeuring hebben gehecht aan een richtlijn betreffende grensoverschrijdende overmakingen (3), teneinde de doorzichtigheid en kwaliteit van de uitvoering van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen te verbeteren. De tenuitvoerlegging van deze richtlijn onder de EER-Overeenkomst is op dit moment het voorwerp van besprekingen; de uiteindelijke beslissing hieromtrent zal door het Gemengd Comité van de EVA worden genomen.

6. Deze kennisgeving, waarin de benadering van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA in zaken de mededingingsvraagstukken doen rijzen, uiteengezet wordt, is bedoeld als leidraad voor marktdeelnemers. De algemene benadering van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is dat afspraken tussen banken, die hen in staat stellen betere systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen aan te bieden, positief worden bezien, met name afspraken die hen in staat stellen de bepalingen van de voorgestelde richtlijn na te komen. Dergelijke afspraken moeten echter wel voldoen aan de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst. Daadwerkelijke concurrentie tussen banken en tussen systemen moet een belangrijke rol spelen bij het verhogen van de doelmatigheid van de dienstverlening en het verlagen van de prijzen voor de consument. Deze kennisgeving beoogt te verduidelijken welke vormen van samenwerking ongewenste onderling afgestemde gedragingen zijn, zodat een duidelijkere scheidslijn wordt getrokken tussen het gebied waar samenwerking noodzakelijk is en dat waar concurrentie mogelijk is.

1. Toepassingsgebied en definities

7. In deze kennisgeving wordt verstaan onder:

a) "geautomatiseerde clearinginstelling (ACH)": een elektronisch clearingsysteem, gebaseerd op een geheel van procedures, waarmee kredietinstellingen en financiële instellingen gegevens en/of documenten betreffend grensoverschrijdende creditoverschrijvingen aanbieden en uitwisselen, hoofdzakelijk via magnetische of telecommunicatienetwerken en met gebruikmaking van een centrum voor gegevensverwerking;

b) "creditoverschrijving": een betaling die bestaat uit een reeks verrichtingen, beginnende met de betalingsopdracht van de opdrachtgever, en die verricht wordt teneinde middelen beschikbaar te stellen aan de begunstigde. Zowel die betalingsinstructies als de daarin aangeduide middelen worden van de bank van de opdrachtgever naar de bank van de begunstigde gezonden, mogelijkerwijs via verschillende andere banken als bemiddelaars en/of via meer dan één systeem voor creditoverschrijvingen;

c) "grensoverschrijdende creditoverschrijving": een creditoverschrijving door een opdrachtgever via een bank of haar bijkantoor in een EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie naar een begunstigde bij een bank of haar bijkantoor in een andere EVA-staat of lidstaat van de EU;

d) "systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen": een systeem waarin betalingsinstructies en de daarin aangeduide middelen kunnen worden doorgegeven met het oog op het verrichten van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen;

e) "grensoverschrijdend betaalmiddel": een betaalmiddel (waaronder een creditoverschrijving, een betaalkaart of cheque) dat gebruikt kan worden voor het verrichten van een grensoverschrijdende betaling. Een grensoverschrijdende betaling kan direkt of op afstand verricht worden, afhankelijk van de vraag of de opdrachtgever en de begunstigde fysiek aanwezig zijn bij het begin van de betaling;

f) "multilateraal interbancair tarief": een collectief overeengekomen interbankcair transactietarief.

8. Deze kennisgeving is uitsluitend van toepassing op systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen. Voor de toepassing van deze kennisgeving wordt een systeem van creditoverschrijvingen binnen één EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie beschouwd als systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen, indien in het betrokken systeem grensoverschrijdende creditoverschrijvingen verwerkt worden.

9. De artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst zijn slechts van toepassing indien sprake kan zijn van beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen bij de EER-Overeenkomst. Juist omdat in systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen grensoverschrijdende creditoverschrijvingen verwerkt worden, kunnen zulke systemen een dergelijk gevolg hebben (4).

10. Deze kennisgeving is gericht tot kredietinstellingen en andere instellingen die deelnemen aan systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen en dergelijke overschrijvingen uitvoeren. Voor de toepassing van deze kennisgeving worden deze instellingen aangeduid als "banken".

2. De markt

(1) De betrokken markt

11. Met het oog op de vaststelling, welke de gevolgen zijn van een overeenkomst inzake mededinging in het licht van artikel 53 van de EER-Overeenkomst, en of er sprake is van een machtspositie op de markt in de zin van artikel 54 van de EER-Overeenkomst, is het noodzakelijk een omschrijving te geven van de relevante markt.

12. De relevante productmarkt omvat alle producten die op grond van hun kenmerken, hun prijzen en het gebruik waarvoor zij zijn bestemd, door de consument als onderling verwisselbaar of substitueerbaar beschouwd worden. Ook met de structuur van vraag en aanbod op de markt moet rekening worden gehouden. De relevante geografische markt is het gebied waarbinnen de concurrentievoorwaarden voor het betrokken product voldoende homogeen zijn en dat van de aangrenzende gebieden kan worden onderscheiden doordat daar duidelijk afwijkende concurrentievoorwaarden heersen. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA kan alleen in het kader van individuele gevallen een exacte omschrijving van de markten geven. Zij kan echter wel aangeven hoe zij bij de beoordeling van systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen de omschrijving van de markt zal aanpakken.

13. Voor een bepaalde grensoverschrijdende creditoverschrijving zal de bank van de opdrachtgever normaliteter niet de bank van de begunstigde kiezen. Dat betekent echter niet dat er geen mogelijkheid is voor concurrentie tussen banken om cliënten te winnen. Concurrentie kan in uiteenlopende mate op verschillende niveaus bestaan. Om in een bepaald geval de relevante markt te bepalen, moet de mate van concurrentie op deze verschillende niveaus in aanmerking worden genomen. Van concurrentie binnen een systeem is sprake wanneer banken die aan een bepaald systeem deelnemen, met elkaar concurreren om cliënten te winnen door de beste combinaties van prijzen en voorwaarden voor het verrichten en ontvangen van grensoverschrijdende creditoverschrijving te bieden. Van concurrentie tussen systemen is sprake wanneer banken die aan verschillende systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen deelnemen, concurreren om cliënten te winnen. Van concurrentie binnen eenzelfde middel is sprake wanneer verschillende, maar onderling uitwisselbare soorten grensoverschrijdende creditoverschrijvingen door banken worden aangeboden, bijvoorbeeld dringende en niet-dringende overschrijvingen of overschrijvingen die aanvullende informatie bevatten en overschrijvingen waarbij dat niet het geval is. Van concurrentie tussen middelen is sprake wanneer andere middelen voor grensoverschrijdende betalingen dan grensoverschrijdende creditoverschrijvingen uitwisselbaar zijn met grensoverschrijdende creditoverschrijvingen.

14. In de eerste plaats is de uitwisselbaarheid met andere middelen voor grensoverschrijdende betaling op afstand het grootst. Hoewel de productmarkt ook andere betaalmiddelen dan grensoverschrijdende creditoverschrijvingen kan omvatten, wijken de kenmerken en het eindgebruik van de betaalmiddelen die kunnen worden gebruikt voor het verrichten van grensoverschrijdende betalingen op afstand, af van die van betaalmiddelen die slechts voor directe betalingen of binnenlandse betalingen gebruikt kunnen worden.

15. Ten tweede is het goed mogelijk dat er binnen de categorie grensoverschrijdende betalingen op afstand (of binnen de categorie grensoverschrijdende creditoverschrijvingen) afzonderlijke, meer beperkte markten bestaan. Systemen die gebruikt worden voor het uitvoeren van betalingen van kleine bedragen (retail), zijn wellicht niet uitwisselbaar met systemen voor betalingen van grote bedragen (wholesale). Hetzelfde geldt voor betalingen aan detailhandelaren en andere aanbieders van goederen en diensten versus betalingen aan particulieren, of dringende betalingen versus niet-dringende betalingen.

16. Ten derde kan een bepaald betaalmiddel (of zelfs en bepaald segment van de markt van het instrument) een aparte betrokken markt vormen. In de beschikking "Eurocheque: overeenkomst van Helsinki" merkte de Commissie als direct betrokken markt aan, de markt van bij handelaren in Frankrijk uitgeschreven buitenlandse Eurocheques (5). In afzonderlijke gevallen kan het terecht zijn grensoverschrijdende creditoverschrijvingen (of een bepaald segment daarvan, bijvoorbeeld grensoverschrijdende creditoverschrijvingen van kleine bedragen) aan te merken als de betrokken markt.

17. Naast een relevante markt waarop banken concurreren om cliënten te winnen, is er ook een relevante markt waarop verschillende systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen, ACH's en banken concurreren om aan andere banken andere kanalen voor de verwerking van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen aan te bieden. Zo kunnen bijvoorbeeld verschillende banken in een bepaalde EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie concurreren om op te treden als correspondentbank voor banken in andere EVA-staten of lidstaten van de Europese Unie. De correspondentbank zorgt ervoor dat uit het buitenland komende grensoverschrijdende creditoverschrijvingen bij de bank van de begunstigde terechtkomen. De concurrentie om deze markt op de klandizie van banken te winnen, kan ook worden beschreven als concurrentie tussen systemen.

18. De geografische markt lijkt nog steeds grotendeels nationaal te zijn, aangezien de concurrentievoorwaarden voor grensoverschrijdende betalingen tussen de EVA-staten of de lidstaten van de Europese Unie verschillen.

(2) De mededinging op de betrokken markten

19. Er zal slechts sprake zijn van daadwerkelijke concurrentie tussen banken om cliënten te winnen, indien tarieven en voorwaarden voor de cliënten doorzichtig zijn. De concurrentie zal sterker zijn, naarmate de kosten van het veranderen van bank voor de cliënten lager zijn, bijvoorbeeld als banken aanbieden overschrijvingen te verzenden voor cliënten die geen rekening bij de betrokken bank aanhouden.

20. Er lijkt momenteel sprake te zijn van een zekere mate van concurrentie tussen systemen om de klandizie van banken te winnen, in casu tussen verschillende systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen die creditoverschrijvingen van de bank van de opdrachtgever bezorgen in het land van de bank van de begunstigde. Tegelijkertijd is goed mogelijk dat in vele EVA-staten of lidstaten van de Europese Unie het binnenlandse clearingsysteem dat in de betrokken landen voor de distributie van uit het buitenland komende grensoverschrijdende creditoverschrijvingen gebruikt wordt, niet of nauwelijks dergelijke concurrentie ondervindt.

21. Een beperking van de concurrentie binnen een bepaald systeem zal minder ernstige gevolgen hebben, indien dit wordt gecompenseerd door concurrentie (in breder verband) van andere systemen (concurrentie tussen systemen) of van andere instrumenten, of van beide. Omgekeerd geldt dat met name als van zulke concurrentie in breder verband niet of nauwelijks sprake is ervoor te zorgen dat de potentiële concurrentie binnen systemen niet beperkt wordt. Voorts kan, als in concurrende systemen vergelijkbare (intra-systemen) restricties bestaan, minder worden vertrouwd op het bestaan van concurrentie in breder verband ter compensatie van de geringere concurrentie binnen systemen.

3. Concurrentie anders dan via prijzen

(1) Lidmaatschap van systemen

22. Bij het vraagstuk van het lidmaatschap van systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen moet niet alleen met de mededingsregels, maar ook met andere aspecten van het EER-recht rekening worden gehouden. Met name indien systemen middels wetgeving of onder leiding van overheidsinstanties worden opgezet, zijn de beginselen van de vrijheid van vestiging, het vrij verrichten van diensten en het vrije verkeer van kapitaal en betalingen, die in de EER-Overeenkomst en in het besluit als beodeld in punt 16 van bijlage IX van de EER-Overeenkomst (6) zijn vervat, van toepassing. Die aspecten van de regelgeving worden in dit document niet behandeld.

23. Afspraken tussen banken onderling waarbij nieuwe systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen worden opgezet of bestaande systemen aan elkaar worden gekoppeld, moeten in overeenstemming zijn met de aritkelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst.

24. Indien een systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijving een "essentiële faciliteit" vormt, moet het open staan voor nieuwe leden (te onderscheiden van eigenaars), op voorwaarde dat de kandidaten aan de noodzakelijke lidmaatschapscriteria voldoen (zie punt 25 hierna). Een essentiële faciliteit is een faciliteit of infrastructuur zonder toegang waartoe concurrenten hun cliënten geen diensten kunnen aanbieden (7). Een systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen is een essentiële faciliteit, indien deelname eraan voor banken noodzakelijk is om op de betrokken markt te kunnen concurreren. Met andere woorden, het niet hebben van toegang tot het systeem betekent een aanzienlijke belemmering voor toetreding van een nieuwe concurrent tot de markt. Dit zou het geval zijn indien het voor een nieuwe concurrent niet haalbaar is toegang te krijgen tot een ander systeem of zijn eigen systeem op te zetten om op de betrokken markt te concurreren.

25. Een systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen dat een essentiële faciliteit is, mag lidmaatschapscriteria toepassen, mits deze objectief gerechtvaardigd zijn. Het lidmaatschap kan de vorm hebben van directe of indirecte deelname (8) waarbij de lidmaatschapscriteria voor directe leden en indirecte leden van elkaar afwijken ten aanzien van de verschillen in de aard van hun verantwoordelijkheden. De lidmaatschapscriteria moeten op schrift gesteld worden, toegankelijk en niet-discriminerend zijn. Er kunnen bij voorbeeld voorschriften worden vastgelegd inzake de financiële reputatie, de technische en bestuurlijke capaciteiten en het voldoen aan een bepaald nievau van kredietwaardigheid. Ook kan betaling van een toetredingsvergoeding verplicht worden gesteld. Een toetredingsvergoeding mag echter niet zo hoog zijn dat zij een belemmering voor toetreding wordt. In elk geval mag de toetredingsvergoeding niet hoger zijn dan een billijk aandeel in de werkelijke kosten van investeringen die in het verleden in het systeem gedaan zijn. De lidmaatschapscriteria mogen het lidmaatschap van het systeem niet afhankelijk stellen van het aanvaarden van andere diensten die hiermee geen verband houden.

26. Een bepaling inzake een minimumaantal transacties kan voor kleinere banken een belemmering voor toetreding vormen. Een systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen dat een essentiële faciliteit is, moet waar mogelijk toestaan dat banken met slechts een gering aantal transacties lid worden. Een aanvaardbare manier om dit te bereiken zou bestaan uit het toestaan van indirect lidmaatschap van dergelijke banken. Indien indirect lidmaatschap niet bestaat, moeten er objectief gemotiveerde redenen bestaan voor enige bepaling inzake een minimumaantal transcaties.

27. Weigering van het lidmaatschap of definitieve uitsluiting van een systeem voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen dat een essentiële faciliteit vormt, moet vergezeld gaan van een schriftelijke motivering van de redenen voor de weigering of uitsluiting en er moet bij een onafhankelijke instantie beroep tegen kunnen worden aangetekend.

28. Een systeem dat geen essentiële faciliteit is, hoeft niet te worden opengesteld voor nieuwe leden of hoeft ook geen objectief gemotiveerde lidmaatschapscriteria te hebben. Systemen die individuele leden verhinderen deel te nemen aan andere systemen teneinde een voldoende volume te garanderen, kunnen ongeacht de vraag of sprake is van een essentiële faciliteit, in aanmerking komen voor een ontheffing op grond van artikel 53, lid 3, van de EER-Overeenkomst.

(2) Werking van systemen

29. Overeenkomsten tussen banken mogen niet leiden tot exclusiviteitsafspraken: cliënten moeten de vrijheid behouden om van bankrelatie te veranderen of tegelijkertijd bij verschillende instellingen te bankieren.

30. Banken in een systeem van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen kunnen standaarden overeenkomen met betrekking tot de werking van het systeem, de aard en kwaliteit van de transacties die door het systeem verwerkt worden en de regels voor beveiliging en risicobeheersing.

31. Overeenkomsten over operationele standaarden, waaronder de navolgende, zullen normaliter niet onder het toepassingsgebied van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen:

- gestandaardiseerde berichtenformaten en route-identificatoren (overeenkomsten over toegelaten apparatuur moeten echter wel worden vermeden, tenzij deze voor het functioneren van het systeem noodzakelijk zijn);

- de informatie die minimaal noodzakelijk is om een overschrijving via het systeem te versturen;

- afspraken over settlement, bijvoorbeeld over de wijze waarop settlement plaatsvindt, hoe overeenstemming bereikt wordt over het af te rekenen bedrag en het tijdstip waarop de settlement als definitief mag worden beschouwd.

32. De navolgende overeenkomsten over standaarden kunnen binnen het toepassingsgebied van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen. Indien dat het geval is, zal hiervoor normaliter een ontheffing op grond van artikel 53, lid 1, kunnen worden verkregen, mits de overeenkomsten niet discrimineren en beperkt blijven tot hetgeen noodzakelijk is om het systeem beter te laten functioneren.

(1) Overeenkomsten over standaarden voor transacties, waaronder:

- regels met betrekking tot transactietermijnen, waarin bijvoorbeeld bepaald wordt dat het bedrag door de bank van de begunstigde van een creditoverschrijving vóór een bepaalde uiterste tijdslimiet zal worden ontvangen, indien de betalingsopdracht voor een bepaald tijdstip is ontvangen (dergelijke afspraken mogen echter niet leiden tot onderling afgestemde valuteringspraktijken jegens de cliënten);

- maximum- en minimumbedragen die door een systeem verwerkt worden.

(2) Overeenkomsten over regels voor de beveiliging en risicobeheersing, waaronder:

- criteria voor het verlenen van settlementstatus en het beheer van settlementrekeningen;

- afspraken in verband met liquiditeitsvoorschriften (bijvoorbeeld de verplichting voldoende zekerheden te stellen ter dekking van risico's);

- afspraken vooraf over het delen van verliezen die voortvloeien uit wanprestatie van deelnemers.

33. Overeenkomsten moeten echter beperkt blijven tot de betrekkingen tussen banken onderling en mogen niet leiden tot onderling afgestemde feitelijke gedragingen jegens cliënten.

4. Prijsconcurrentie

(1) Aanloopkosten van systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen en exploitatiekosten van centrale instellingen

34. De kosten van het opzetten van een systeem en van de exploitatie van een centrale instelling (zoals een ACH) kunnen over de deelnemende banken worden verdeeld, bijvoorbeeld door middel van een ACH-tarief (dat kan variëren naar gelang van het volume of andere vooraf vastgestelde voorwaarden) dat de deelnemende banken in rekening wordt gebracht. Als deelnemende banken in hun hoedanigheid van banken van begunstigden noodzakelijkerwijs aanloopkosten moeten dragen, kan het te rechtvaardigen zijn deze kosten te vergoeden door middel van een collectief overeengekomen interbancair tarief (zie hierna).

(2) Tarieven in systemen voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen

35. Bij een transactie in een betalingssysteem zijn normaliter ten minste vier partijen betrokken: de opdrachtgever (de cliënt die de betaling verricht), de bank van de opdrachtgever, de begunstigde (de cliënt die de betaling ontvangt) en de bank van de begunstigde. Hun vier onderlinge relaties vormen het kader waarbinnen tarieven in het betalingssysteem vastgesteld worden: opdrachtgever - bank van de opdrachtgever, begunstigde - bank van de begunstigde, bank van de opdrachtgever - bank van de begunstigde en opdrachtgever - begunstigde. De prijsafspraken betreffende de vier verschillende relaties zijn op elkaar van invloed.

36. Bij een grensoverschrijdende ceditoverschrijving is het heel goed mogelijk dat de bank van de opdrachtgever en de bank van de begunstigde geen directe contractuele betrekking hebben. In dat geval zal de overschrijving worden verwerkt door een keten van banken. Elk paar banken in de keten zal verbonden zijn door een bilaterale overeenkomst en/of, binnen een systeem, door een multilaterale overeenkomst. Interbancaire tarieven kunnen een onderdeel zijn van de relatie tussen elk par banken.

a) Tarieven die banken hun cliënten in rekening brengen

37. Er komen verschillende methoden voor het vaststellen van tarieven voor, afzonderlijk of in combinatie met elkaar. Dit zijn onder meer expliciete tarieven, zoals vergoedingen in verband met transacties en jaarlijkse vergoedingen, alsook minder doorzichtige tarieven, zoals valuteringspraktijken, een lagere rente op rekeningsaldi (en/of een hogere rente op leningen en debetstanden, dan anders het geval zou zijn), en minder gunstige wisselkoersen.

38. Evenals op andere terreinen waarop banken met elkaar concurreren, mogen de deelnemende banken geen afspraken maken waarin de aard of hoogte van aan de cliënten in rekening gebrachte tarieven bepaald worden. Soms is de mate waarin banken tarieven aan hun cliënten in rekening mogen brengen echter bij de wet begrensd, een en ander onder voorbehoud van de jurisprudentie van het EVA-Hof met betrekking tot de gecombineerde toepassing van de artikelen 3, tweede lid, en 53 van de EER-Overeenkomst en van de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen met betrekking tot de gecombineerde toepassing van de artikelen 5, tweede lid, en 85 van het EG-Verdrag.

b) Multilaterale interbancaire tarieven

39. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van oordeel dat een afspraak over een bilateraal interbancair tarief normaliter buiten het toepassingsgebied van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst valt. Een afspraak over een multilateraal interbancair tarief daarentegen is een beperking van de mededinging die onder artikel 53, lid 1, valt, omdat daardoor de vrijheid van de banken om zelf hun eigen tarievenbeleid te bepalen, aanzienlijk wordt beperkt. De beperking zal waarschijnlijk ook tot gevolg hebben dat het gedrag van banken jegens hun cliënten er ongunstig door wordt beïnvloed. Van een beperking van de mededinging in de zin van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst, is ook sprake wanneer er een afspraak of een onderling afgestemde feitelijke gedraging van banken bestaat om het effect van het interbancaire tarief door te berekenen in de tarieven die zij hun cliënten in rekening brengen.

40. En voldoende sterke concurrentie tussen systemen kan de gevolgen van een interbancair tarief voor de tarieven die aan de cliënten in rekening gebracht worden, beperken. In een dergelijke situatie is het beperkende effect van het multilaterale interbancaire tarief binnen één systeem wellicht niet merkbaar (zodat het buiten het toepassingsgebied van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst valt), mits in de concurrerende systemen niet ook vergelijkbare multilaterale interbancaire tarieven bestaan.

41. Indien de concurrentie tussen systemen gering of afwezig is, zal een multilateraal interbancair tarief normaliter geacht worden tot gevolg te hebben dat de mededinging merkbaar wordt beperkt, zodat hierop het verbod van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst van toepassing is.

42. Indien afspraken over multilaterale interbancaire tarieven onder artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen, kunnen deze alleen indien wordt aangetoond dat zij daadwerkelijk noodzakelijk zijn voor het welslagen van bepaalde, opzichzelf positief te beoordelen vormen van samenwerking, in aanmerking komen voor een ontheffing op grond van artikel 53, lid 3. Het is niet aan de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA bepaalde afspraken aan de banken op te leggen. Indien evenwel de banken multilaterale interbancaire tarieven invoeren, zal de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA (met toepassing van de in artikel 53, lid 3, genoemde criteria voor het verkrijgen van een ontheffing) onderzoeken welk economisch nut met deze afspraken wordt nagestreefd en zal zij beoordelen of de gebruikers (zowel die welke cliënt zijn als die welke dat niet zijn) een billijk aandeel in de voordelen ontvangen en of de betrokken afspraken over een interbancair tarief daadwerkelijk noodzakelijk zijn als middel om deze voordelen te realiseren.

c) Verwerking van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen

43. Hieronder volgt een voorbeeld van de verwerking van een grensoverschrijdende creditoverschrijving door een keten van banken. De bank van de opdrachtgever kan de overschrijving doorgeven aan een eerste bemiddelende bank in dezelfde EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie. De bemiddelende bank verzorgt het grensoverschrijdende traject door de overschrijving door te geven aan een tweede bemiddelende bank (een correspondentbank) in de EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie van bestemming. De correspondentbank bezorgt de overschrijving bij de bank van de begunstigde. Dit gebeurt normaliter via een binnenlands clearingsysteem, in welk geval de correspondentbank fungeert als toegangspunt voor het binnenlandse systeem. Een ACH kan de plaats van de eerste bemiddelende bank, de correspondentbank of beide innemen.

44. Interbancaire tarieven kunnen een onderdeel zijn van de relatie tussen elk paar banken in de keten. In het bovenstaande voorbeeld zijn de eerste bemiddelende bank en de correspondentbank normaliter in staat bilateraal met respectievelijk de bank van de opdrachtgever en de eerste bemiddelende bank afspraken te maken over een prijs voor de verwerking van grensoverschrijdende creditoverschrijvingen. Dergelijke bilaterale prijsafspraken vallen buiten het toepassingsgebied van artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Indien daarentegen een groep banken een multilateraal interbancair tarief overeenkomt dat betrekking heeft op alle trajecten in de keten, valt een dergelijke overeenkomst in beginsel onder artikel 53, lid 1. Het beperkende effect van het multilaterale interbancaire tarief hoeft echter niet merkbaar te zijn (in welk geval het tarief buiten het toepassingsgebied van artikel 53, lid 1, valt), indien er concurrerende systemen zijn waarin niet ook vergelijkbare multilaterale interbancaire tarieven zijn opgenomen.

45. Het laatste paar banken in de keten wordt gevormd door de correspondentbank en de bank van de begunstigde. Zij zouden gebruik kunnen maken van een binnenlandse correspondent, maar normaliter zullen zij beide lid zijn van het binnenlandse clearingsysteem (of ACH) dat gebruikt wordt voor het distribueren van uit het buitenland afkomstige betalingen in de EVA-staat of lidstaat van de Europese Unie van bestemming. Vanwege de noodzaak gebruik te maken van een systeem dat kan zorgen voor bezorging bij alle mogelijke banken ban begunstigden in het land van bestemming, zal de concurrentie tussen systemen hier waarschijnlijk gering of zelfs afwezig zijn. (Uiteraard zal er geen concurrentie tussen systemen zijn, indien de banken overeenkomen dat slechts van één bepaald systeem gebruik gemaakt wordt om uit het buitenland komende overschrijvingen te verwerken). Een multilateraal interbancair tarief, dat geldt voor grensoverschrijdende creditoverschrijvingen die door een dergelijk systeem verwerkt worden, geeft aanleiding tot mededingingsvraagstukken in verband met artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst.

d) Tweemaal aanrekenen van kosten

46. Van "tweemaal aanrekenen van kosten" is sprake, wanneer de opdrachtgever van een grensoverschrijdende overschrijving verzoekt om alle kosten van de overschrijving voor zijn rekening te laten komen (een zogenaamde "OUR"-overschrijving (9)), maar een bemiddelende bank of de bank van de begunstigde desalniettemin een bedrag in mindering brengt op het overgeboekte bedrag, of wanneer de bank van de begunstigde aan de begunstigde hogere kosten in rekening brengt dan bij een binnenlandse overschrijving in rekening zouden zijn gebracht.

47. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat de mogelijkheid van OUR-overschrijvingen voor cliënten een economisch voordeel is in de zin van artikel 53, lid 3, van de EER-Overeenkomst. In bepaalde omstandigheden kan een overeenkomst over een multilateraal interbancair tarief dat op grensoverschrijdende creditoverschrijvingen van toepassing is, onmisbaar zijn om het tweemaal aanrekenen van kosten op grensoverschrijdende overschrijvingen te voorkomen, zodat banken in staat worden gesteld "OUR"-overschrijvingen aan te bieden (zie punt 52 e.v.) Indien dat het geval is, zal voor een dergelijk tarief een ontheffing krachtens artikel 53, lid 3, verleend worden.

48. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat een multilateraal interbancair tarief, dat van toepassing is op grensoverschrijdende creditoverschrijvingen, normaliter niet onmisbaar is om banken in staat te stellen grensoverschrijdende SHARE- of BEN-creditoverschrijvingen aan te bieden. Bij een SHARE-overschrijving kan de bank van de opdrachtgever haar cliënten een bedrag in rekening brengen ter dekking van haar kosten, kunnen de bemiddelende banken op het bedrag van de overschrijving een bedrag in mindering brengen ter dekking van hun kosten (of deze kosten aan de bank van de opdrachtgever in rekening brengen) en kan de bank van de begunstigde een bedrag in rekening brengen ter dekking van haar kosten. Bij een BEN-overschrijving kunnen de bank van de opdrachtgever en de bemiddelende banken ter dekking van hun kosten een bedrag in mindering brengen op het bedrag van de overschrijving en kan de bank van de begunstigde aan haar cliënten een bedrag in rekening brengen ter dekking van haar kosten.

49. Banken moeten echter de vrijheid behouden ieder voor zich te besluiten of al dan niet grensoverschrijdende OUR-, BEN- en/of SHARE-creditoverschrijvingen aangeboden worden (10).

e) Kosten van grensoverschrijdende overschrijvingen

50. Het is mogelijk dat voor het verrichten van een grensoverschrijdende overschrijving in vergelijking met een binnenlandse overschrijving een aantal extra handelingen moet worden uitgevoerd:

1. met betrekking tot het systeem als zodanig kan het nodig zijn een nieuw systeem op te zetten of een bestaand systeem aan te passen om grensoverschrijdende overschrijvingen te verwerken;

2. met betrekking tot de overschrijving zelf kunnen de extra taken onder meer de volgende zijn:

i) het kan nodig zijn een grensoverschrijdende overschrijving te rapporteren als een inkomende betaling aan de autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de betalingsbalans;

ii) de betaling moet eventueel worden omgerekend in de munteenheid van (het land van) de begunstigde;

iii) er kunnen voorschriften bestaan op grond waarvan de begunstigde meer informatie moet krijgen (bijvoorbeeld gegevens over de betalingsopdracht) dan normaliter bij binnenlandse betalingen verstrekt wordt;

iv) de gegevens van de begunstigde, zijn rekeningnummer en de bankidentificatiecode moeten worden geverifieerd, omdat deze gegevens vaak onvolledig of niet correct zijn;

v) de opmaak van de betalingsopdracht moet worden aangepast, als de opdracht in het clearingcircuit van het land van bestemming verwerkt moet worden;

vi) er kunnen extra clearing- en settlementhandelingen nodig zijn.

51. Wanneer de bank van de opdrachtgever, een correspondentbank of een ACH in staat zijn deze extra taken uit te voeren, kan de overschrijving in het binnenlandse clearingcircuit worden ingevoerd als ware het een binnenlandse overschrijving. Dit betekent dat er voor de bank van de begunstigde in dat geval geen verschil bestaat tussen het ontvangen van een uit een ander land afkomstige overschrijving en het ontvangen van een zuiver binnenlandse overschrijving. In een dergelijke situatie mag het probleem van het tweemaal aanrekenen van kosten niet ontstaan en lijkt een multilateraal interbancair tarief dat verband houdt met de grensoverschrijdende aard van de overschrijving, overbodig.

f) Het voorkomen van het tweemaal aanrekenen van kosten, indien grensoverschrijdende overschrijvingen aanleiding geven tot bijzondere kosten

52. Niettemin beseft de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA dat er omstandigheden kunnen blijven voorkomen, waarin de bank van een begunstigde nog steeds te maken krijgt met extra kosten in verband met het ontvangen van een grensoverschrijdende overschrijving (in vergelijking met een binnenlandse overschrijving). Dit zal met name het geval zijn in EVA-staten of lidstaten van de Europese Unie, waarin de bank van de begunstigde verplicht is een inkomende betaling te rapporteren aan de autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de betalingsbalans, of waarin de bank verplicht is de begunstigde meer gegevens te verstrekken dan normaliter bij binnenlandse betalingen worden verstrekt. Voorts zal dit het geval zijn, wanneer de bank van de begunstigde kosten heeft moeten maken voor het opzetten van nieuwe systemen (en ook hier zal de situatie van EVA-staat tot EVA-staat en van lidstaat tot lidstaat van de Europese Unie uiteenlopen). In dergelijke omstandigheden kan het te rechtvaardigen zijn dat banken, teneinde het tweemaal aanrekenen van kosten te voorkomen, in het land van bestemming afspraken maken over een multilateraal interbancair tarief dat kan worden overeengekomen door deelnemers aan een ACH of meer in het algemeen door alle of de meeste banken in een bepaald land.

53. Een afspraak tussen deelnemers aan een ACH zal de noodzakelijke extra kosten van banken van begunstigden dekken door middel van een interbancair tarief dat wordt overeengekomen door het ACH en de deelnemende banken van begunstigden. Dit multilateraal overeengekomen tarief zal gebaseerd zijn op de werkelijke extra kosten van de banken van begunstigden en kan worden doorberekend in het totale (bilaterale) tarief dat het ACH aan verzendende banken (of verzendende ACH's) in rekening brengt. Het ACH vergoedt de banken van begunstigden voor de door hen gemaakte extra kosten door de interbancaire vergoeding aan hen door te geven.

54. Een afspraak tussen alle of de meeste banken in een bepaald land zal eveneens betrekking hebben op de noodzakelijke extra kosten van banken van begunstigden, te vergoeden in de vorm van een tarief dat door alle deelnemende ontvangende banken overeengekomen wordt. Voor elke afzonderlijke overschrijving treedt één van deze banken op als correspondentbank (plaats van binnenkomst) van de verzendende bank. Ook in dit geval zal een multilateraal overeengekomen interbancair tarief gebaseerd zijn op de werkelijke extra kosten van de banken van begunstigden en kan dit worden doorberekend in het totale (bilaterale) tarief dat de correspondentbank aan verzendende banken (of verzendende ACH's) in rekening brengt. De correspondentbank vergoedt de banken van begunstigden voor de door hen gemaakte extra kosten door de interbancaire vergoeding aan hen door te geven.

g) Voorwaarden voor een multilateraal interbancair tarief

55. Indien een multilateraal interbancair tarief onder artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst valt, maar in aanmerking komt voor een ontheffing omdat het noodzakelijk is ter voorkoming van het tweemaal aanrekenen van kosten, moet aan de volgende voorwaarden voldaan worden:

1. de hoogte van het tarief moet worden vastgesteld (en regelmatig worden herzien) op het bedrag van de gemiddelde werkelijke extra kosten van de deelnemende banken die optreden als bank van de begunstigden;

2. het tarief moet worden vastgesteld als een tarief dat standaard wordt toegepast indien geen andere afspraak gemaakt is; leden van een systeem moet worden toegestaan te onderhandelen over bilaterale tarieven die hoger of lager zijn dan het referentietarief.

(1) In deze kennisgeving worden met de EVA-staten die EVA-staten bedoeld die thans overeenkomstsluitende partij zijn bij de EER-Overeenkomst (IJsland, Liechtenstein en Noorwegen).

(2) De belangrijkste bepalingen van de EER-mededingingsregels voor ondernemingen zijn de artikelen 53, 54, 57 en 59 van de EER-Overeenkomst en bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

(3) Richtlijn 97/5/EG van het Europees Parlement en de Raad van 27 januari 1997 betreffende grensoverschrijdende overmakingen (PB L 43 van 14. 2. 1997, blz. 25).

(4) Zaak 172/80 Züchner/Bayerische Vereinsbank, Jurisprudentie 1981, blz. 2021, overweging 18.

(5) Beschikking van de Commissie van 25 maart 1997 "Eurocheque: overeenkomst van Helsinki", PB L 95 van 9 april 1992, overwegingen 8 en 76, op dit punt gehandhaafd door het Gerecht van eerste aanleg, gevoegde zaken T-39/92 en T-40/92, Groupement des cartes bancaires "CB" en Europay International SA/Commissie, Jurisprudentie 1994 II-49, overweging 104.

(6) Dit besluit betreft de tweede richtlijn van de Raad van 15 december 1989 tot coördinatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen betreffende de toegang tot en de uitoefening van de werkzaamheden van kredietinstellingen (89/646/EEG) (PB L 386 van 30. 12. 1989, blz. 1).

(7) Over het begrip essentiële faciliteit, zie de gevoegde zaken 6 en 7/73, Istituto Chemioterapico Italiano en Commercial Solvents Corporation/Commissie, Jurisprudentie 1974, blz. 223; beschikking van de Commissie van 4 november 1988, London European - Sabena, PB L 317 van 24. 11. 1988, blz. 47; beschikking van de Commissie van 11 juni 1992, B& I Line/Sealink, CMLR 1992, blz. 255; beschikking van de Commissie van 21 december 1993, Haven van Rødby, PB L 55 van 26. 2. 1994, blz. 52; IGR Stereo Television, Elfde Verslag over het mededingingsbeleid (1981), punt 94; Disma, Drieëntwintigste Verslag over het mededingingsbeleid (1993), punten 223 en 224.

(8) Indirecte deelname is een vorm van lidmaatschap die de instelling een aantal functies en verantwoordelijkheden van direct lidmaatschap geeft, maar niet zo ver gaat dat de instelling verantwoordelijk voor de settlement wordt, hetgeen is voorbehouden aan de directe leden.

(9) Overschrijvingen kunnen worden aangeduid met "OUR", "SHARE" of "BEN", al naargelang de verdeling van kosten waar de cliënten om verzoeken:

- OUR: alle kosten zijn voor de opdrachtgever ("our" kosten);

- SHARE: delen ("share") van de kosten tussen de opdrachtgever en de begunstigde;

- BEN: alle kosten zijn voor de begunstigde ("beneficiary").

(10) Door de inzake grensoverschrijdende creditoverschrijvingen (zie punt 5 van deze kennisgeving) (richtlijn) wordt automatisch voor een OUR-overschrijving gekozen, indien de opdrachtgever van de overschrijving geen nadere specificatie heeft opgegeven.