BESLUIT VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

Nr. 339/98/COL

van 3 december 1998

betreffende de Noorse staatssteun aan het Arcus-concern

(Steun nr. 95-021 (Noorwegen))

DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA,

Gelet op de overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte(1), in het bijzonder Protocol nr. 26, de artikelen 61 tot en met 63 en de in punt 1 van bijlage XV genoemde richtlijn betreffende de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen lidstaten en openbare bedrijven,

Gelet op de overeenkomst tussen de EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie(2), in het bijzonder artikel 24 en artikel 1 van Protocol nr. 3,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

1. Achtergrond en correspondentie

Toen de EER-Overeenkomst op 1 januari 1994 in werking trad, had de Noorse alcoholmonopolist A/S Vinmonopolet, die voor 100 procent in handen van de staat was, het exclusieve recht op de import van wijnen en sterke dranken, het alleenrecht op de export van sterke dranken en het exclusieve recht op de productie en herdistillatie van sterke dranken voor industrieel gebruik, sterke dranken bestemd voor consumptie en isopropanol. Voor wat de groothandel betreft, waren de producenten van wijnen en sterke dranken verplicht om hun producten uitsluitend aan A/S Vinmonopolet te verkopen. De detailverkoop, dat wil zeggen de verkoop van sterke dranken, wijnen en bier met meer dan 4,75 % alcohol ("vollbier") per volume aan de consument, was geheel in handen van A/S Vinmonopolet.

Na bestudering van de Noorse wetgeving en marktregelingen voor alcoholhoudende dranken, kwam de Autoriteit in haar met redenen omkleed advies van 30 december 1994 (Besluit nr. 335/94/COL) tot de conclusie dat Noorwegen zijn verplichtingen krachtens de artikelen 11, 12 en 16 van de EER-Overeenkomst niet was nagekomen doordat het de exclusieve rechten op import en export van en groothandel in alcoholhoudende dranken bleef handhaven en de institutionele band tussen het monopolie in de detailverkoop en de productie van alcoholhoudende dranken niet had verbroken.

In reactie op dit met redenen omkleed advies besloten de Noorse autoriteiten in 1995 om A/S Vinmonopolet in twee groepen op te splitsen(3). De detailverkoopactiviteiten zouden een monopolie blijven en onder dezelfde naam, A/S Vinmonopolet, worden voortgezet, terwijl export, import, groothandel en productie zouden worden uitgevoerd door een afzonderlijke groep ondernemingen, het Arcus-concern (hierna "Arcus" te noemen). Het Arcus-concern moest bestaan uit een houdstermaatschappij (Arcus AS, 100 procent eigendom van de staat) en twee volle dochtermaatschappijen (Arcus Produksjon AS en Arcus Distributsjon AS). Een deel van de activa en passiva van het oude A/S Vinmonopolet moest worden overgedragen aan Arcus. Dit zou begin 1996 zijn beslag moeten krijgen.

Bij schrijven van 23 november 1995 (ref. 95-6773 D) verzocht de Autoriteit de Noorse regering om alle inlichtingen te verstrekken betreffende juridische aangelegenheden en administratieve wijzigingen die verband hielden met de nieuwe marktordening voor alcoholhoudende dranken in Noorwegen. In dit schrijven werd bezorgdheid geuit met betrekking tot de maatregelen die waren getroffen om de schending van de EER-Overeenkomst, als genoemd in het met redenen omkleed advies van de Autoriteit van 30 december 1994, op te heffen; deze maatregelen moesten namelijk eind 1995 ten uitvoer zijn gebracht. De Autoriteit wees de Noorse autoriteiten in het bijzonder op de mededingingsregels zoals neergelegd in de artikelen 53 tot en met 64 van de EER-Overeenkomst.

Bij schrijven van 6 december 1995 (ref. 95-6989 D) stelde de Autoriteit de Noorse regering ervan in kennis dat zij inlichtingen had ontvangen waaruit bleek dat Arcus overheidssteun zou gaan ontvangen, met name door een te lage waardering van de waarde van de aan de onderneming overgedragen activa. Onder verwijzing naar artikel 1, lid 3, van Protocol nr. 3 bij de Toezichtovereenkomst werd de Noorse regering eraan herinnerd dat de EVA-staten verplicht zijn om de Autoriteit van elk voornemen tot invoering of wijziging van steun tijdig op de hoogte te brengen, zodat deze voldoende tijd heeft om haar opmerkingen te maken. Tevens werd de Noorse regering meegedeeld dat in geval van verzuim daarvan elke steun als onrechtmatig zou worden beschouwd, hetgeen de Autoriteit ertoe zou verplichten de terugvordering daarvan te eisen.

De Noorse autoriteiten verklaarden bij schrijven van 4 januari 1996 (ref. 96-11 A) dat zij de mening niet deelden dat er sprake zou zijn geweest van een te lage schatting van de waarde van de aan Arcus overgedragen activa en dat zij derhalve geenszins verplicht waren om de Autoriteit op de hoogte te brengen. De Noorse autoriteiten zegden echter wel toe de Autoriteit nadere inlichtingen te zullen verstrekken betreffende de waardering en financiering van Arcus. Deze gegevens, die vergezeld gingen van een afschrift van een door accountancybureau Deloitte & Touche opgesteld rapport betreffende de waardering en opstelling van openingsbalansen voor de opsplitsing van A/S Vinmonopolet (het D& T rapport(4), werden aan de Autoriteit toegezonden bij schrijven van 11 maart 1996 (ref. 96-1362 A).

Bij schrijven van 22 december 1995 (ref. 95-7344 A) ontving de Autoriteit een formele klacht betreffende de waardering van de activa die door A/S Vinmonopolet aan Arcus waren overgedragen; in deze klacht werd gesteld dat er sprake was van staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Volgens klaagster was de waarde van de aan Arcus overgedragen activa waarschijnlijk 1,5 miljard NOK te laag geschat, waardoor Arcus, in tegenstelling tot de concurrenten, geen normale opbrengst zou hoeven te behalen voor de reële waarde van de gebruikte activa. Verder uitte klaagster haar ongerustheid over het feit dat het beweerde financiële voordeel van Arcus gebruikt zou kunnen worden om de prijzen te doen dalen onder het voor de concurrenten geldende niveau en dat dit tot een situatie zou kunnen leiden waarin deze concurrenten worden uitgesloten van een eerlijke mededinging en bijgevolg van de toegang tot de Noorse markt voor de distributie van alcoholhoudende dranken.

De Autoriteit bracht de Noorse autoriteiten van de klacht op de hoogte bij schrijven van 1 april 1996 (ref. 96-1374 D) en verzocht hun om hun opmerkingen over de beweringen van klaagster te maken. In hetzelfde schrijven werd de Noorse Autoriteiten gevraagd om bepaalde aanvullende informatie te verstrekken over bijvoorbeeld mogelijke plannen om vaste activa van de hand te doen of om de surpluscapaciteit aan te wenden voor activiteiten anders dan de productie van en handel in alcoholhoudende dranken. De Noorse autoriteiten antwoordden hierop bij schrijven van 7 mei 1996 (ref. 96-2662 A) en hielden daarin vol dat er op geen enkele manier staatssteun was verleend bij de reorganisatie van A/S Vinmonopolet. In hetzelfde schrijven werd tevens gesteld dat er voorlopig geen plannen waren om een groot deel van de vaste activa van de hand te doen. Voor wat betreft eventuele andere activiteiten, werd melding gemaakt van een contract met een farmaceutisch bedrijf betreffende de verhuur van opslagruimte en de levering van distributiediensten. Daarbij werd opgemerkt dat de geschatte waarde van de inkomsten uit de activiteiten op basis van dit contract waren opgenomen in de openingsbalans van Arcus.

Op 30 oktober 1996 besloot de Autoriteit tot inleiding van een formele onderzoeksprocedure als voorzien in artikel 1, lid 2, van Protocol nr. 3 bij de Toezichtovereenkomst (Besluit nr. 246/97/COL). De Noorse regering werd hiervan op de hoogte gesteld door middel van een op dezelfde dag gedateerde kopie van het besluit, waarbij haar werd verzocht op dit besluit te reageren. Het besluit om de onderzoeksprocedure in te leiden zegt echter nog niets over uitkomst van de eindbeschikking.

De essentie van het besluit werd gepubliceerd in de vorm van een kennisgeving in het EER-deel van het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen en het EER-supplement daarbij(5). Andere EVA-staten die partij zijn bij de EER-Overeenkomst, EU-lidstaten en andere belanghebbenden werden daarmee geïnformeerd en uitgenodigd om binnen een maand na de publicatiedatum hun opmerkingen in te dienen. De Europese Commissie werd, in overeenstemming met Protocol nr. 27 bij de EER-Overeenkomst, door middel van een afschrift van het besluit op de hoogte gesteld.

De Autoriteit beweerde in haar besluit tot inleiding van de onderzoeksprocedure onder andere dat de openingsbalans van Arcus was gebaseerd op een suboptimale structuur voor het concern. In dit verband merkte de Autoriteit op dat de openingsbalans was gebaseerd op de veronderstelling dat de productiefaciliteiten in Bergen en Trondheim zouden worden behouden, naast die in Oslo. Tevens werd gesteld dat het D& T-rapport aantoonde dat er economische voordelen te verwachten waren wanneer de productieactiviteiten in Oslo zouden worden geconcentreerd. De Autoriteit was er derhalve niet van overtuigd dat de door de Noorse regering opgegeven waarde overeenkomt met wat een goed ingelichte en bereidwillige koper als de reële waarde zou beschouwen en met wat hij voor de aan Arcus overgedragen activa zou willen betalen. Zij was daarom van oordeel dat nader onderzoek noodzakelijk was om de exacte waarde vast te stellen van de door A/S Vinmonopolet overgedragen activa. Daarnaast bracht de Autoriteit ook nog in dat zij geen inlichtingen had ontvangen waaruit zou blijken dat de Noorse autoriteiten beperkingen hadden opgelegd voor het gebruik door Arcus van het door A/S Vinmonopolet ter beschikking gestelde bedrag ter dekking van de herstructureringsuitgaven. De Autoriteit concludeerde derhalve dat in dat stadium de herstructureringsvoorziening, ter hoogte van 226 miljoen NOK, moest worden beschouwd als staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst.

Bij schrijven van 13 december 1996 (ref. 96-7409 A) gaven de Noorse autoriteiten hun reactie op de inleiding van de onderzoeksprocedure. In dit schrijven werd nader toegelicht waarom zij van mening waren dat er geen staatssteun in het spel was bij de financiering van Arcus. Daarbij werd er onder andere op gewezen dat Arcus de opslag- en transportcapaciteit in Bergen en Trondheim nodig had. Daarnaast werd nogmaals gesteld dat op het moment waarop werd beoordeeld welke capaciteit Arcus behoefde, de nieuwe bottelarij- en opslagfaciliteiten in Oslo nog in aanbouw waren, hetgeen een belangrijke extra reden was om de faciliteiten in Bergen en Trondheim te behouden. Met betrekking tot de hoogte van de voorziening voor herstructureringsuitgaven merkten de Noorse autoriteiten op dat die was gebaseerd op ramingen van de kosten van de noodzakelijke reorganisatie en van de kosten die zouden voortvloeien uit het besluit van A/S Vinmonopolet om de personeelsbezetting te verminderen. De Noorse autoriteiten concludeerden dat er naar hun mening "bij de reorganisatie van A/S Vinmonopolet geen sprake was van staatssteun in de vorm van overdracht van activa of in de vorm van financiële steun".

De Noorse organisatie van brouwers en mineraalwaterproducenten (Norsk Bryggeri- og Mineralvannindustris Forening) reageerde op 12 maart 1997, dus binnen de daarvoor gestelde termijn van een maand, per fax (ref. 97-1656 A) op de uitnodiging van de Autoriteit om haar opmerkingen te maken over de vermeende staatssteun aan Arcus. De organisatie onderschreef in het algemeen de standpunten van klaagster en van de Autoriteit. Onder andere ging zij in op de verdenking dat de waarde van de materiële activa uitzonderlijk laag zou zijn getaxeerd. De organisatie noemde ook de plannen van Arcus om een deel van zijn productiefaciliteiten te gaan gebruiken voor de productie van bier. De bedenkingen hierbij van de organisatie hielden in dat die bierproductie dan zou plaatsvinden met gebruikmaking van faciliteiten die tegen een lage prijs waren verkregen en op basis van financiële middelen die waren bedoeld voor de dekking van de reorganisatiekosten. De vereniging had ook nog bedenkingen ten aanzien van de mogelijke productie-, distributie- en verkoopvoordelen voor Arcus ten gevolge van schaalvoordelen en synergie, terwijl Arcus al een monopolie had voor de productie van sterke drank. Volgens de organisatie waren deze voordelen er niet voor de overige drankproducenten. Ten slotte vond de organisatie dat het gevaar bestond dat Arcus dubbele subsidies zou krijgen voor zijn distributieactiviteiten, namelijk voor elk van de verschillende productcategorieën sterke drank, wijn en bier. Het commentaar van de organisatie werd, vergezeld van een brief van 8 september 1997 (ref. 97-5809 D), doorgezonden aan de Noorse autoriteiten.

De Noorse autoriteiten reageerden bij schrijven van 3 november 1997 (ref. 97-6979 A) en stelden daarin dat Arcus op grond van overeenkomsten van april 1997 bottelarijfaciliteiten in Bergen had overgedaan aan een lokale brouwerij, Hardanger Bryggeri A/S, en tegelijkertijd aandelen in die brouwerij had verworven. De Noorse autoriteiten hielden er aan vast dat de deelneming van Arcus in Hardanger Bryggeri A/S een normale zakelijke transactie was en dat de daarvoor gebruikte geldelijke middelen niet in verband konden worden gebracht met financiering van de herstructurering of de waardering van de activa van Arcus. Verder betoogden de Noorse autoriteiten dat Arcus op commerciële basis aandelen van een bestaande brouwerij had aangekocht en daarmee deelneemt aan de normale handelspraktijk, die ook voor Arcus open moet staan, ongeacht zijn monopoliepositie op het gebied van de productie van sterke dranken. Met betrekking tot het vermeende gevaar van dubbele subsidieverstrekking merkten de Noorse autoriteiten op dat eerder bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en de Noorse mededingingsautoriteit ingediende klachten niet hadden geleid tot enige vorm van interventie van een van deze autoriteiten.

Wat dit laatste betreft, en voorzover het de Autoriteit aangaat, kan worden opgemerkt dat de Autoriteit in 1996/1997 klachten op het gebied van de mededinging heeft onderzocht over kortingen die Arcus Distribusjon AS had geboden aan importeurs van en verkoopagenten voor wijnen en sterke drank in Noorwegen. Deze klachten hadden echter niets te maken met dubbele subsidies. De zaken werden gesloten nadat Arcus had beloofd zich te zullen houden aan de EER-mededingingsregels. Hierdoor kon de Noorse mededingingsautoriteit tevens soortgelijke zaken beëindigen.

Buiten het kader van de formele onderzoeksprocedure heeft de Autoriteit ook correspondentie ontvangen van partijen met economische belangen in de groothandelsdistributie en in activiteiten die verband houden met de distributie en productie van alcoholhoudende dranken. Deze partijen komen zowel uit Noorwegen als uit andere EER-staten; hun correspondentie geeft zonder uitzondering stem aan ernstige bedenkingen ten aanzien van de financiële steun aan Arcus door de Noorse regering.

Verder onderzoek van de Autoriteit inzake de financiële steun van de Noorse regering aan Arcus wees uit dat bepaalde onderwerpen die waarschijnlijk van invloed zouden zijn op de uitkomst van het formele onderzoek, nog nadere toelichting behoefden. De Autoriteit verzocht derhalve om aanvullende informatie bij schrijven van 11 mei 1998 (ref. 98-3094 D). In ditzelfde schrijven werd de Noorse autoriteiten om commentaar op enkele voorlopige opmerkingen van de Autoriteit gevraagd. Naast het verzoek om informatie en de opmerkingen met betrekking tot de herstructureringsvoorziening en de, in de terminologie van de Autoriteit, "suboptimale structuur" van Arcus kwamen er nog enkele andere punten aan de orde. Zo zette de Autoriteit vraagtekens bij onder andere de juistheid van de hantering van een volgens haar relatief hoge disconteringsvoet in het D& T-rapport voor de berekening van de waarde van Arcus(6). De Autoriteit vroeg verder nog gegevens over een post "milieuverplichtingen" die was genoteerd bij het vastgoed van Arcus in Trondheim. Om aan die verplichting te voldoen, was door A/S Vinmonopolet 30 miljoen NOK ter beschikking gesteld bij de start van de activiteiten van Arcus.

De Noorse autoriteiten reageerden in twee brieven, één gedateerd op 9 juni 1998 (ref. 98-3978 A) en de andere op 30 juli 1998 (ref. 98-5053 A). Met betrekking tot de opmerking van de Autoriteit over een suboptimale structuur werd erop gewezen dat bij de beoordeling van de mogelijkheden om de productie in Bergen en Trondheim stop te zetten, rekening moest worden gehouden met stakingen en onrust bij de werknemers en dat de oorspronkelijke beslissing om niet tot verkoop over te gaan op rationele gronden was genomen. Er werden meer gegevens verschaft over de feitelijke aanwending van de herstructureringsmiddelen. Verder werd erop gewezen dat inkrimping van het personeelsbestand later zou plaatsvinden dan was beoogd in het oorspronkelijke plan, met name in Bergen, waar het project met Hardanger Bryggeri A/S op een mislukking was uitgelopen. De disconteringsvoet die was gehanteerd bij de opstelling van de openingsbalans, werd verdedigd. Daarnaast werd gemeld dat een voorlopige verkoopovereenkomst was bereikt voor de locatie in Trondheim.

De Autoriteit besloot met betrekking tot de onderwerpen die verband hielden met de openingsbalans van Arcus, advies in te winnen van externe deskundigen en sloot daarvoor een contract met KPMG Management Consulting AS in Oslo, die een rapport opstelde inzake de waardering van Arcus(7). Het rapport werd, vergezeld van een brief van 3 november 1998 (ref. 98-7466 D), doorgezonden aan de Noorse autoriteiten. Deze gingen bij schrijven van 17 november 1998 (ref. 98-7850 A) op het rapport in.

Op 6 november 1998 ontving de Autoriteit een fax (ref. 98-7556 A) van de Noorse autoriteiten met als bijlage een afschrift van een brief van het ministerie van Handel en Industrie aan de raad van bestuur van Arcus. In deze brief werd aan Arcus meegedeeld dat de staat voor 1998 een dividenduitkering voorzag van ongeveer 150 miljoen NOK. Ter onderbouwing van dit cijfer verwees het ministerie naar herstructureringsmiddelen die waren opgevoerd als buitengewone inkomsten en naar het feit dat de verkoop van vaste activa contant geld zou binnenbrengen.

2. Het Arcus-concern

2.1. Oprichting en organisatie

De Noorse regering besloot over te gaan tot oprichting van Arcus AS: een houdstermaatschappij met beperkte aansprakelijkheid en 100 % procent eigendom van de staat(8). Verder werd besloten tot oprichting van twee volle dochtermaatschappijen van Arcus AS, namelijk Arcus Produkter AS en Arcus Distribusjon AS. Met het oog op de opsplitsing van A/S Vinmonopolet kreeg het Arcus-concern bij de oprichting in september 1995 een aanvangskapitaal mee van 50000 NOK, eigendom van A/S Vinmonopolet.

De opdeling van A/S Vinmonopolet betekende dat activa en passiva die verband hielden met de productie en distributie, werden overgedragen aan Arcus AS, die op haar beurt een deel daarvan weer verdeelde over de twee dochterondernemingen. De activa en passiva met betrekking tot het detailhandelsmonopolie bleven in handen van A/S Vinmonopolet. Het aandelenkapitaal en het overige eigen vermogen van A/S Vinmonopolet werden verdeeld in verhouding tot de geschatte waarde die binnen het detailhandelsmonopolie zou blijven, en de activa die zouden worden afgesplitst. Besloten werd dat de eigendom van Arcus per 1 januari 1996 zou overgaan van A/S Vinmonopolet naar het ministerie van Industrie en Energie. Per diezelfde datum droeg A/S Vinmonopolet activa en passiva over aan Arcus, dat aanving met zijn productie- en distributieactiviteiten. In ruil voor de aan Arcus overgedragen activa ontving de staat van de nieuwe eigenaar, het ministerie van Industrie en Energie, aandelen in de houdstermaatschappij.

De hoofdactiviteiten van de Arcus-ondernemingen worden hieronder genoemd.

Arcus Produkter AS heeft het exclusieve recht (voorheen in handen van A/S Vinmonopolet) op de productie van sterke dranken in Noorwegen. Daarnaast houdt het bedrijf zich ook bezig met het bottelen van wijnen en sterke dranken afkomstig uit Noorwegen en andere landen. Arcus Produkter AS verkoopt haar producten aan de detailhandelsmonopolist en aan hotels, restaurants en taxfree-shops. Tevens produceert zij voor de export en verkoopt zij sterke dranken voor technische en medische toepassingen.

De activiteiten van Arcus Distribusjon AS, waarvan de naam in januari 1998 werd gewijzigd in Vectura AS, behelzen de import, opslag en distributie van alcoholhoudende dranken. De onderneming verkoopt haar diensten aan producenten, andere groothandelsbedrijven en importeurs van dergelijke producten, en levert verder producten aan de detailhandelsmonopolist en aan hotels en restaurants.

Arcus AS, de houdstermaatschappij, verricht de taken die horen bij haar positie en draagt daarnaast ook zorg voor de diensten die gemeenschappelijk zijn voor de groep, bijvoorbeeld boekhouding, informatietechnologie en human resource management. Sinds Arcus haar activiteiten begon, zijn er twee dochtermaatschappijen bijgekomen. Arcus Eiendom ANS werd op 9 september 1996 opgericht om de administratie van het Arcus-vastgoed te verzorgen. Exar AS werd op 13 januari 1998 in het leven geroepen om taken uit te voeren voor de productiefaciliteiten van Arcus in Bergen. Exar AS blijkt geen activiteiten te ontplooien(9).

Het Arcus-concern had bij oprichting drie fabrieken met opslagfaciliteiten, namelijk in Oslo, Bergen en Trondheim, en een fabriek voor de rectificatie van sterke dranken in Hamar.

2.2. Openingsbalans

Ter voorbereiding op de opsplitsing van A/S Vinmonopolet verzocht de eigenaar, het ministerie van Volksgezondheid en Sociale Zaken, aan consultancybureau Deloitte & Touche (D& T) om een rapport op te stellen met voorstellen voor een openingsbalans voor de activiteiten die van A/S Vinmonopolet zouden worden afgesplitst. Het D& T-rapport(10) van 25 september 1995 vormde de basis voor het voorstel van de Noorse regering aan het parlement(11) betreffende de opstelling van een openingsbalans voor Arcus. De cijfers in de openingsbalans die aan het parlement werd gepresenteerd, waren dezelfde als die welke werden genoemd in het D& T-rapport. In tabel 1 wordt de openingsbalans weergegeven. Het voorstel dat in november 1995 werd ingediend, betrof een openingsbalans met cijfers per 1 januari 1996. Een definitieve openingsbalans kon pas worden opgesteld na vaststelling van de definitieve jaarrekeningen voor A/S Vinmonopolet voor 1995. De cijfers van de definitieve openingsbalans zijn eveneens opgenomen in tabel 1. In de openingsbalans werden voor elk van de drie maatschappijen binnen het Arcus-concern (Arcus Produksjon A/S, Arcus Distribusjon A/S en houdstermaatschappij Arcus A/S) de gespecificeerde cijfers gegeven. In dit besluit wordt volstaan met de geconsolideerde cijfers van het Arcus-concern.

Tabel 1

Openingsbalans van het Arcus-concern

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bij het opstellen van de openingsbalans is uitgegaan van de volgende uitgangspunten en aannames.

Deloitte & Touche heeft bij de waardering van het Arcus-concern de discounted cash flowmethode gehanteerd. Kort gezegd komt deze methode erop neer dat op basis van hypothesen betreffende marktontwikkelingen, bedrijfskosten, enz. een schatting wordt gemaakt van de toekomstige inkomsten- en uitgavenstroom. De waarde van de activiteiten wordt gelijkgesteld aan de som van de huidige waarde daarvan minus de verwachte toekomstige netto-inkomsten. De disconteringsvoet is een vereist winstpercentage. Bij de berekeningen werd ervan uitgegaan dat de bestaande structuur, met fabrieken in Oslo/Hamar, Bergen en Trondheim, zou worden gehandhaafd.

Deloitte & Touche bepaalde de contante waarde van de bedrijfsactiviteiten van Arcus (Arcus Produkter AS en Arcus Distribusjon AS) op 203 miljoen NOK. Dit bedrag vormde het uitgangspunt voor de raming van de waarde van de vaste activa van Arcus, die eerder was geschat op 175 miljoen NOK, maar op basis van andere passiva en activa. Het aandelenkapitaal werd gelijkgesteld aan de berekende contante waarde van 203 miljoen NOK.

De opsplitsing van het bedrijfskapitaal van de voormalige A/S Vinmonopolet betekende dat Arcus een bedrag van 154 miljoen NOK zou krijgen, welk bedrag is opgenomen als onderdeel van de post "Kas, deposito's" en apart is opgevoerd als "Overig eigen vermogen". Daarmee kwam het totale eigen vermogen op 357 miljoen NOK (203 + 154). In overeenstemming met de uitgangspunten van de bedrijfsplitsingsoperatie werd 230 miljoen NOK genoteerd als "Overige kortlopende vorderingen en voorraden". De normale verplichtingen (kortlopende en langlopende) waren goed voor 202 miljoen NOK (175 + 27).

De herstructureringsuitgaven in verband met de beëindiging van de monopoliepositie werden geraamd op 236,7 miljoen NOK. (zie voor nadere gegevens deel II, punt 2.2). Dit bedrag werd naar beneden bijgesteld tot 226 miljoen NOK en onder de passiva in de voorgestelde openingsbalans opgenomen. Ter dekking van deze uitgaven werd hetzelfde bedrag verondersteld door A/S Vinmonopolet aan Arcus te zijn overgedragen. Met het oog daarop werd 226 miljoen NOK ondergebracht onder de post "Kas, deposito's" in de voorgestelde openingsbalans. Op die manier werden de herstructureringsuitgaven buiten de beoordeling van de contante waarde van het concern gehouden.

De kosten van de milieuverplichtingen voor Arcus-vastgoed in Trondheim werden geschat op een bedrag van 30 miljoen NOK (zie ook deel II, punt 2.3). Ook in dit geval werd het desbetreffende bedrag geacht te zijn overgedragen door A/S Vinmonopolet. In de voorgestelde openingsbalans werd daarvoor 30 miljoen NOK geboekt onder "Kas, deposito's". Verder werden de milieuverplichtingen, evenals de herstructureringsuitgaven, opgenomen onder de passiva.

Al deze operaties resulteerden in een voorstel voor een openingsbalans. Daarin bedroeg de waarde van de passiva in totaal 458 miljoen NOK. Het eigen vermogen werd bepaald op 357 miljoen NOK. De vlottende activa kwamen uit op 640 miljoen NOK, terwijl de vaste activa een waarde vertegenwoordigden van 175 miljoen NOK. Dit laatste bedrag had betrekking op de geschatte waarde van vastgoed, machines en inventaris van Arcus.

De voorgestelde openingsbalans vormde de basis voor de besluiten die toen werden genomen. Arcus werd opgericht met een eigen vermogen van 357 miljoen NOK, waarvan 203 miljoen NOK bestond uit aandelenkapitaal. De waarde van de vaste activa in de vorm van vastgoed, machines en inventaris werd gesteld op 175 miljoen NOK. Er werd 256 miljoen NOK door A/S Vinmonopolet overgedragen ter dekking van herstructureringsuitgaven en milieuverplichtingen. Zoals is af te lezen uit tabel 1, was het enige verschil van enige omvang tussen de voorgestelde en de definitieve openingsbalans een lagere waardering van de normale verplichtingen (met name de kortlopende) en, om praktische redenen, een daarmee samenhangende lagere waardering van de vlottende activa.

In haar voorstel aan het parlement(12) stelde de Noorse regering dat Arcus naar verwachting een bevredigende winst op eigen vermogen zou opleveren van minimaal 10-12 % na belastingen.

2.3. Kosten voor A/S Vinmonopolet

De berekeningen waarop de waardering van Arcus was gebaseerd, toonden aan dat niet kon worden verwacht dat de toekomstige cashflow voldoende zou zijn om eenzelfde kapitaalopbrengst in de jaarrekeningen van A/S Vinmonopolet bij te schrijven als vóór de splitsing. Daarom werd besloten om de boekwaarde van het kapitaal van A/S Vinmonopolet in de jaarrekeningen van 1995 te verlagen. De waarde van het vaste kapitaal, 791 miljoen NOK, werd met 476 miljoen NOK teruggebracht tot 315 miljoen NOK(13). Dit laatste bedrag werd opgesplitst tussen enerzijds de vaste activa die werden opgenomen in de openingsbalans van Arcus en anderzijds de vaste activa die binnen het detailhandelsmonopolie zouden blijven. De buitengewone lasten ten bedrage van 476 miljoen NOK als gevolg van de waardevermindering werden in 1995 in de jaarrekeningen van A/S Vinmonopolet geboekt naast de overdracht van 256 miljoen NOK ter dekking van de herstructureringsuitgaven en de milieuverplichtingen. Bijgevolg werd in de boeken van A/S Vinmonopolet in 1995 voor de splitsing van de onderneming een totaalbedrag aan buitengewone lasten genoteerd van 732 miljoen NOK (zie tabel 2).

Tabel 2

Buitengewone lasten voor A/S Vinmonopolet in 1995

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

A/S Vinmonopolet, Jaarverslag 1995.

2.4. Liquidatiewaarde

Op verzoek van de Autoriteit hebben de Noorse autoriteiten een raming verstrekt van de liquidatiewaarde van de aan Arcus overgedragen activa. Deze raming is weergegeven in tabel 3.

Tabel 3

Liquidatiewaarde van Arcus

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Brief van het ministerie van Industrie en Energie, 7 mei 1996 (ref. 96-2662 A)

Een erkende schatter heeft een raming gemaakt van de waarde van het vastgoed. De raming van de netto verkoopwaarde van de productie-installaties is afkomstig van Arcus. De uitgaven in verband met ontslagen werden geschat op basis van het D& T-rapport en eerdere afspraken tussen A/S Vinmonopolet en haar personeel. Arcus maakte een schatting van de overige liquidatiekosten.

2.5. Marktpositie, handel en economische resultaten

Op grond van nieuwe regelgeving voor de handel in alcoholhoudende dranken in Noorwegen per begin 1996 waren er voor de distributie, export en import van alcoholhoudende dranken vergunningen nodig, die door de Noorse autoriteiten moesten worden afgegeven(14). Op 1 januari 1996 waren er echter nog geen vergunningen verleend. Arcus Distribusjon AS heeft haar activiteiten derhalve aangevangen in wat - voorlopig - een feitelijke monopoliepositie is. Aan andere marktdeelnemers is in de loop van 1996 het recht verleend om alcoholhoudende dranken te importeren, te exporteren en te distribueren. In 1997 had Arcus Distribusjon AS een marktaandeel van 65 % van alle leveringen van alcoholhoudende dranken aan de detailhandelsmonopolist en de hotels en restaurants(15).

In vergelijking met het aandeel van het vroegere A/S Vinmonopolet in de totale verkoop van wijnen en sterke dranken in Noorwegen, nam het aandeel van Arcus Produkter AS op die markten in 1996 en 1997 af. Dit verlies was meer toe te schrijven aan de andere merken die Arcus Produkter AS ongebotteld invoerde en vervolgens zelf bottelde, dan aan de eigen merken van Arcus. In 1997 was meer dan 33 procent van alle verkochte wijnen en sterke dranken aan eindgebruikers in Noorwegen geproduceerd of gebotteld door Arcus Produkter AS(16). De export was in 1996 goed voor 5 procent van de totale verkoop(17), met Duitsland als belangrijkste markt.

Uit het feit dat er vrijwel geen wijnproductie in Noorwegen zelf plaatsvindt en Arcus Produkter AS een monopolie heeft op de productie van sterke dranken, volgt dat alle sterke dranken en vrijwel alle wijnen die door Arcus al dan niet gebotteld worden ingekocht, worden geïmporteerd. Deze producten komen voornamelijk uit de landen binnen de Europese Economische Ruimte.

Uit het Jaarverslag 1996 van Arcus blijkt dat de totale inkomsten van Arcus na aftrek van accijns 1296 miljoen NOK bedroegen. Het bedrijfsresultaat kwam uit op 26,6 miljoen NOK. De netto-inkomsten uit financiële operaties beliepen 13,7 miljoen NOK. 62,1 miljoen NOK van de herstructureringsvoorziening werd geboekt als buitengewone inkomsten, waardoor het jaarresultaat uiteindelijk 102,4 miljoen NOK was. Er werd 16,1 miljoen NOK(18) aan dividend uitgekeerd (zie tabel 4).

Arcus meldde voor 1997 1245 miljoen NOK aan totale inkomsten minus accijns. Aangezien de lopende exploitatiekosten hoger waren dan de lopende inkomsten, kwam het bedrijfsresultaat uit op een negatief saldo van 12,8 miljoen NOK. Toch boekte Arcus in hetzelfde jaar een positief totaalresultaat van 27,8 miljoen NOK. Dit kwam tot stand door de netto financiële inkomsten van 10,7 miljoen NOK en door boeking van 39,0 miljoen NOK (waarvan 38,3 miljoen NOK van de herstructureringsvoorziening) als buitengewone inkomsten, waarvan 9,1 miljoen NOK weer werd afgetrokken als buitengewone lasten. Er werd in 1997 geen dividend uitgekeerd.

Tabel 4

Resultaten van het Arcus-concern, 1996 en 1997

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Arcus, Jaarverslag 1996 en Jaarverslag 1997.

II. BEOORDELING

1. Uitgangspunten

1.1. Toepasselijkheid

De Autoriteit merkt op dat de activiteiten van Arcus betrekking hebben op de productie en verhandeling van goederen die vallen onder het toepassingsgebied van de EER-Overeenkomst (zie artikel 8, artikel 23, onder b), en de Protocollen nrs. 3, 8 en 47 bij de EER-Overeenkomst), bijvoorbeeld bier en sterke dranken, die worden vermeld in de tabellen I en II bij Protocol nr. 3 bij de EER-Overeenkomst(19).

Derhalve moet worden beoordeeld of de overdracht van activa door A/S Vinmonopolet aan Arcus in overeenstemming is met de regels voor staatssteun van de EER-Overeenkomst en de Toezichtovereenkomst. Verder wordt eraan herinnerd dat deze regels ook van toepassing zijn op de dienstensector.

1.2. Artikel 61, lid 1

Artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst luidt als volgt:"Behoudens de afwijkingen waarin deze overeenkomst voorziet, zijn steunmaatregelen van de lidstaten van de EG, de EVA-staten of in welke vorm dan ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de werking van deze overeenkomst, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt.."

Dit betekent dat een steunmaatregel moet worden gezien als staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst, wanneer deze:

1. in welke vorm dan ook met staatsmiddelen is bekostigd;

2. bepaalde ondernemingen of bepaalde producties begunstigt;

3. de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen en het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt.

Staatsmiddelen

De maatregelen die momenteel worden onderzocht, hebben alle betrekking op het gebruik van staatsmiddelen, aangezien het gaat om activa (vaste activa en financiële middelen) die aan Arcus zijn overgedragen door A/S Vinmonopolet, een onderneming die 100 % eigendom is van de Staat. Uit de jurisprudentie(20) blijkt dat de overdracht van middelen door een staatsbedrijf als A/S Vinmonopolet evenzeer als steun bekostigd "met staatsmiddelen" in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst kan worden aangemerkt als de overdracht van middelen direct door de staat. Aangezien het middelen "in welke vorm dan ook" betreft, vallen zowel financiële middelen en vaste activa als andere voordelen onder artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Aan de eerste voorwaarde is derhalve voldaan bij alle in onderhavig besluit in ogenschouw genomen maatregelen, voorzover is gebleken dat zij financiële voordelen inhouden.

Maatregelen die bepaalde ondernemingen begunstigen

Voor wat de tweede voorwaarde betreft, is duidelijk dat voorzover de maatregelen voorzien in overdracht van financiële middelen of vaste activa tegen gunstige voorwaarden, bepaalde ondernemingen, in dit geval de ondernemingen van het Arcus-concern, daar voordeel van hebben.

Effect op mededinging en handel

De door Arcus Produkter AS geproduceerde sterke dranken treden op de Noorse markt en de exportmarkten direct in concurrentie met gelijksoortige dranken die in andere EER-landen worden geproduceerd. Arcus Produkter AS importeert sterke dranken en wijnen ongebotteld en bottelt en verkoopt die vervolgens. Vectura AS (voorheen Arcus Distribusjon AS) is de belangrijkste deelnemer op de Noorse markt voor de groothandel in en distributie van sterke dranken en wijnen uit Noorwegen en andere landen. Hierbij wordt de concurrentie aangegaan met andere ondernemingen die zich bezighouden met de import van en handel in dergelijke dranken. Voor wat betreft marktpositie, handel en economische resultaten wordt verwezen naar deel I, punt 2.5, van dit besluit.

Elk financieel voordeel in verband met de financiering van Arcus dreigt derhalve de mededinging te vervalsen en zal het handelsverkeer op het grondgebied waarop de EER-Overeenkomst van toepassing is, ongunstig beïnvloeden; het vormt dan ook staatssteun in de zin van artikel 61, lid l, van de EER-Overeenkomst. Als er sprake is van dergelijke voordelen, dan is ook aan de derde voorwaarde voldaan.

Rest de vraag, in relatie tot artikel 61, lid l, van de EER-Overeenkomst, of - en zo ja, in welke mate - de maatregelen in verband met de financiering van Arcus door de Noorse regering betekenen dat Arcus is "begunstigd". Om dat te bepalen - en te kwantificeren - dienen de mogelijke elementen van staatssteun te worden onderzocht. De resultaten van het onderzoek van de Autoriteit zijn weergegeven in deel II, punt 2, van dit besluit.

1.3. Het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden

Om vast te stellen of er bij financiële transacties tussen een EVA-staat en een openbaar bedrijf sprake is van staatssteun, past de Autoriteit het zogenoemde criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden toe, dat is vastgelegd in de hoofdstukken 19 en 20 van de op 19 januari 1994 door de Autoriteit vastgestelde formele en materiële regels op het gebied van overheidssteun(21) (hierna "richtsnoeren inzake overheidssteun" te noemen). Dit criterium beoogt te waarborgen dat openbare en particuliere ondernemingen in dezelfde sectoren en in vergelijkbare economische en financiële omstandigheden, wat de financiering en de verschillende vormen van overheidsinterventie betreft, op gelijkaardige wijze worden behandeld. Indien openbare middelen aan overheidsbedrijven op gunstiger voorwaarden (in economische zin wil dat zeggen: goedkoper) beschikbaar worden gesteld dan de door een particuliere ondernemer aan een particulier bedrijf in een vergelijkbare financiële en concurrentiepositie verschafte middelen, dan geniet het openbare bedrijf een voordeel dat particuliere ondernemingen van hun eigenaars niet krijgen. Tenzij de voordelige beschikbaarstelling van openbare middelen als steun wordt beschouwd en in het licht van één van de afwijkingen van de overeenkomst wordt beoordeeld, wordt inbreuk gemaakt op het beginsel van de neutrale behandeling van openbare en particuliere ondernemingen(22).

De Autoriteit past overeenkomstig punt 20.3, onder 2, van de richtsnoeren inzake overheidssteun het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden toe "zowel om te bepalen of er sprake is van steun als om, in het bevestigende geval, het steungehalte te berekenen" (onderstreping toegevoegd).

Op grond van de overwegingen van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen(23) is het criterium dat de Autoriteit voor de beoordeling dient te hanteren, de vraag "of een particuliere aandeelhouder in gelijkaardige omstandigheden op grond van de te verwachten rentabiliteit en afgezien van elke overweging van sociale aard of van regionaal of sectorieel beleid, een dergelijke kapitaalinbreng zou hebben gedaan"; cf. richtsnoeren inzake overheidssteun, punt 20.3, onder 4 (onderstreping toegevoegd).

Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden verder uitgewerkt en gesteld "dat een particulier investeerder, waarmee de deelneming van een publiek investeerder die doelstellingen van economisch beleid nastreeft, moet worden vergeleken, zich weliswaar niet noodzakelijkerwijs zal gedragen als een gewone investeerder die zijn kapitaal belegt om daaruit op min of meer korte termijn een rendement te halen, doch dat hij zich ten minste zal moeten gedragen als een particuliere holding of een particuliere groep ondernemingen met een algemene of sectoriële structuurpolitiek, die wordt geleid door het uitzicht op rendement op langere termijn"(24).

2. Beoordeling van elementen van staatssteun

2.1. De waarde van de door A/S Vinmonopolet aan Arcus overgedragen vaste activa

2.1.1. Inleidende opmerkingen

De Autoriteit is van mening dat de door de Noorse autoriteiten gehanteerde en in het D& T-rapport gepresenteerde waardeberekeningsmethode, namelijk de discounted cash flow-methode, geschikt is voor het waarderen van investeringen waarbij de investeerder langetermijnbelangen op het oog heeft, zoals de Noorse regering in onderhavige zaak.

De resultaten van een waardebepaling van een onderneming, zoals in dit geval door de Noorse autoriteiten, zijn afhankelijk van een aantal onderstellingen die op zichzelf genomen discutabel zijn. Het is echter niet de bedoeling van de Autoriteit om te treden in het oordeel van de investeerder(25). De Autoriteit heeft derhalve niet de vele gedetailleerde hypothesen en berekeningen in het D& T-rapport met betrekking tot marktprognoses en verwachte prijsstijgingen, uitgaven en liquiditeitsbehoeften ter discussie gesteld. De Autoriteit heeft echter wel opgemerkt dat Deloitte & Touche in zijn rapport aangeeft dat de waardeberekening van Arcus voorzichtig is. Dit heeft te maken met de bepalingen van de Noorse vennootschapswet betreffende de voorzichtigheid als beginsel bij de berekening van de waarde van vaste activa, maar ook met de veronderstelling dat de onderneming niet verkocht zou worden. Verder wordt in het rapport gesteld dat de Noorse regering in haar beleid om het alcoholverbruik terug te dringen tamelijk ingrijpende maatregelen zou moeten nemen om nog iets te bereiken bij een marktgroei als voorspeld door Deloitte & Touche, hetgeen impliceert dat de marktprognoses aan de voorzichtige kant zijn.

Met betrekking tot de individuele posten op de openingsbalans, merkt de Autoriteit het volgende op. Zij ziet geen reden om de aangegeven waarden van de kortlopende vorderingen en voorraden of van de kortlopende en langlopende normale verplichtingen te betwisten. Hetzelfde geldt voor de kapitaalinjectie van 154 miljoen NOK, die noodzakelijk was om het bedrijfskapitaal op peil te brengen. Deze posten worden verondersteld een uit de bedrijfsplitsing voortvloeiende rationele verdeling van activa en passiva weer te geven, alsmede te voorzien in actuele liquiditeitsbehoeften. De Autoriteit maakt echter bezwaar tegen de waardering van de vaste activa en tegen de compensatie in de vorm van aandelenkapitaal die de Staat ontving voor de overdracht van deze activa (zie deel II, punten 2.1.2-2.1.4). Hierna zal nog apart worden ingegaan op de overdrachten ter dekking van de herstructureringsuitgaven en de milieuverplichtingen.

Bij het onderzoek naar de waardeberekening van Arcus en eventuele toekenning van staatssteun in dat kader, maakt de Autoriteit op geen enkele wijze gebruik van kennis achteraf (cf. richtsnoeren inzake overheidssteun, punt 20.5, onder 2). De Autoriteit heeft haar onderzoek derhalve gebaseerd op de informatie die de Noorse autoriteiten tot hun beschikking hadden op het moment dat de activa door A/S Vinmonopolet aan Arcus werden overgedragen.

2.1.2. Suboptimale structuur

De Autoriteit stelde in haar besluit tot inleiding van de onderzoeksprocedure dat de geraamde waarde van het eigen vermogen van Arcus, 357 miljoen NOK, volgt uit een berekening die is gebaseerd op wat moet worden beschouwd als een suboptimale structuur van het Arcus-concern.

Het onderzoek van de Autoriteit heeft bovenstaande bevinding bevestigd. Gegevens uit met name het D& T-rapport(26) en het businessplan van A/S Vinmonopolet tonen aan dat de Noorse autoriteiten hun waardering hebben gebaseerd op een commercieel gezien inferieure productiestructuur van Arcus, dat wil zeggen een productiestructuur die de contante waarde van de inkomsten van Arcus uit de bedrijfsvoering niet zou maximaliseren. In deze context wordt eraan herinnerd dat de openingsbalans was gebaseerd op de hypothese dat de bestaande fabrieken zouden worden gehandhaafd.

Het businessplan van A/S Vinmonopolet werd in 1995 gepresenteerd. Daaruit bleek dat het bottelen van wijnen en sterke dranken in Bergen en Trondheim veel duurder zou zijn dan in de nieuwe faciliteiten van Arcus in Oslo(27). In het najaar van 1995 was derhalve al duidelijk dat het commercieel gezien niet verantwoord zou zijn om de productieactiviteiten van Arcus in Bergen en Trondheim voort te zetten.

Bijgevolg werd in het D& T-rapport vermeld dat de opbrengsten van de productieactiviteiten van Arcus niet zouden volstaan voor dekking van de geraamde huurprijzen in Bergen en Trondheim. Verder werd duidelijk uit bijlage 1 van het D& T-rapport dat Arcus haar vermogen zou kunnen doen toenemen door de faciliteiten in Bergen en Trondheim te verkopen. Tevens zou moeten worden aangenomen dat Arcus in het andere geval extra inkomsten zou kunnen verkrijgen door deze faciliteiten te verhuren of ze zelf voor nieuwe commerciële activiteiten te gebruiken.

Deloitte & Touche gaf in zijn rapport berekeningen van de economische voordelen van centralisatie van de productieactiviteiten in Oslo. Met behulp van de discounted cash flow-methode werd de extra contante waarde die voortvloeit uit deze economisch beter te verantwoorden structuur, geschat op 202 miljoen NOK, waarbij de inkomsten uit de verkoop van vastgoed zijn meegerekend. Bij deze schatting werd niet uitgegaan van een onmiddellijke stopzetting van de activiteiten in Bergen en Trondheim, maar van verkoop van de faciliteiten in die plaatsen in 1999. Verder werd aangenomen dat in Oslo nog moest worden geïnvesteerd, dat de herstructureringskosten nog enigszins zouden oplopen en dat vermindering van de personeelsbezetting besparingen zou opleveren.

Met betrekking tot de kosten die samenhangen met de opsplitsing van A/S Vinmonopolet (zie ook tabel 2), merkt Deloitte & Touche in het rapport op dat deze kosten gedeeltelijk worden veroorzaakt door het feit dat Arcus werd verondersteld "softere" herstructureringsmaatregelen te nemen dan een onafhankelijk bedrijf op die markt zich zou kunnen veroorloven. Dit werd bevestigd in de al eerder genoemde brief van 9 juni 1998, waarin de Noorse autoriteiten aangaven dat zij kozen voor een suboptimale structuur om mogelijke stakingen en onrust onder het personeel te voorkomen.

De Noorse autoriteiten beweerden bij schrijven van 13 december 1996 dat onmogelijk kon worden aangetoond dat de fabrieken in de toekomst een zodanige overcapaciteit zouden hebben dat daaruit extra inkomsten zouden voortvloeien, alsmede dat het onwaarschijnlijk was dat het bedrijf in de nabije toekomst in een zodanige positie zou komen dat het zijn activiteiten zou kunnen herstructureren met het oog op kostenreductie. Herstructurering van de productie-installaties kon derhalve niet worden opgenomen in de openingsbalans. De Autoriteit merkte echter op, met een beroep op het Jaarverslag 1995 van A/S Vinmonopolet en het Jaarverslag 1996 van Arcus, dat reeds vanaf 1 november 1995 nieuwe automatische opslagfaciliteiten in Oslo gereed en in gebruik waren. In het najaar van 1995 werden nieuwe productiefaciliteiten in Oslo, waaronder faciliteiten voor de aanlevering van ongebottelde wijnen en sterke dranken en drie nieuwe productielijnen voor het bottelen, getest en aangepast. Vanaf l januari 1996 waren deze faciliteiten volledig operationeel.

Op grond van bovenstaande feiten is de Autoriteit van mening dat de beoordeling door de Noorse autoriteiten niet uitgaat van een situatie waarin een rationele marktinvesteerder te werk zou gaan op basis van de informatie die ten tijde van de oprichting van Arcus beschikbaar was(28). Het zou namelijk evident zijn gebleken dat er al relatief snel overcapaciteit zou ontstaan, waardoor de faciliteiten in Bergen en Trondheim op korte termijn beschikbaar zouden komen voor andere activiteiten of voor verkoop. Zoals hierboven uiteen is gezet, leverde het D& T-rapport inderdaad andere berekeningen met betrekking tot dit scenario.

Zoals al eerder werd aangegeven, wezen de Noorse autoriteiten er bij schrijven van 9 juni 1998 op, en wel ter onderbouwing van de oorspronkelijke beslissing, dat protesten van werknemers een factor vormen waarmee rekening moet worden gehouden. Echter, volgens de richtsnoeren inzake overheidssteun, waarnaar wordt verwezen in deel II, punt 1.3, rechtvaardigen uitsluitend speciale overwegingen niet de handhaving van een suboptimale productiestructuur. Bovendien zou een rationele investeerder niet de kosten van de inefficiënte productiestructuur waarvan nu sprake is, willen betalen, als de uiteindelijke baten niet hoger zijn dan de kosten. De Noorse autoriteiten hebben op geen enkele wijze aannemelijk gemaakt dat het vermijden van mogelijke onrust onder het personeel meer oplevert dan men kwijt is aan het laten voortbestaan van de inefficiënte productiestructuur. Deze kosten, die gelijk zijn aan de winst uit een rationele productiestructuur, werden - zoals hierboven aangegeven - door Deloitte & Touche berekend op 202 miljoen NOK, waarbij er onder andere van werd uitgegaan dat de huidige herstructurering meer dan drie jaar na de analyse en de relevante besluiten zou worden doorgevoerd.

Verder is ook de aanwending van 226 miljoen NOK ter dekking van de herstructureringsuitgaven (waarop nader wordt ingegaan in deel II, punt 2.2) een bewijs van de onderwaardering van de vaste activa en het eigen vermogen in de openingsbalans van Arcus. De contante waarde van de in de toekomst te verwachten netto-inkomsten werd op 203 miljoen NOK geraamd. In een dergelijk geval heeft het economisch gezien weinig zin om 226 miljoen NOK te bestemmen voor dekking van herstructureringsuitgaven, wanneer er aanzienlijke bedragen op tafel moeten komen in geval van liquidatie van de ondernemingen, zelfs nog nadat aan alle verplichtingen jegens het personeel is voldaan (zie deel I, punt 2.4). Alleen als de contante waarde hoger wordt geraamd, is een herstructureringsvoorziening van die omvang te rechtvaardigen.

Concluderend moet worden gesteld dat het besluit om de productieactiviteiten in Bergen en Trondheim voort te zetten, niet strookt met het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden.

In het D& T-rapport wordt benadrukt dat de schatting van 202 miljoen NOK voor de bijkomende waarde in geval van een rationelere productiestructuur zeer onzeker was. Niets in het rapport duidt er echter op dat deze raming een vertekend beeld geeft. De Autoriteit wijst erop dat berekeningen als die van het D& T-rapport, of het nu is van de oorspronkelijk opgegeven waarde of van de extra waarde, berusten op onzekere onderstellingen. En onzekerheid impliceert dat de resultaten van die berekeningen zowel positiever als negatiever kunnen uitvallen dan voorspeld. Al met al ziet de Autoriteit geen reden om af te wijken van de in het D& T-rapport aangegeven bijkomende waarde van 202 miljoen NOK, behalve op één punt, dat verband houdt met de milieuverplichtingen in Trondheim.

De hoogte van het extra bedrag van 202 miljoen NOK was onder andere gebaseerd op de hypothese dat de verkoop van vastgoed in Trondheim in 1999 circa 45 miljoen NOK zou opbrengen. Daarvan werd 4 miljoen NOK afgetrokken en opgevoerd als bedrag dat bestemd is voor milieuverplichtingen (zie deel II, punt 2.3). Aangezien er in de openingsbalans een aparte post "milieuverplichtingen" was opgenomen ten bedrage van 30 miljoen NOK, moet er 4 miljoen NOK (berekend op 3 miljoen NOK contante waarde) worden toegevoegd aan de geraamde extra waarde van 202 miljoen NOK.

De waardering van Arcus als een lopende onderneming had gebaseerd moeten zijn op een economische structuur, uitgaande van het meest economische gebruik van de activa. De Autoriteit heeft derhalve, op grond van de cijfers in het D& T-rapport en met toepassing van het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden, de conclusie getrokken dat in de openingsbalans van Arcus de waarde van de vaste activa en het eigen vermogen 205 miljoen NOK te laag is getaxeerd. In dit verband wordt nog gewezen op het feit dat de ramingen voor het opstellen van de openingsbalans als voorzichtig werden gepresenteerd.

2.1.3. Kapitaalkosten

De kapitaalkosten, dat wil zeggen de prijs waartegen een investeerder bereid zou zijn om financiële middelen in een onderneming te steken, vormen het ijkpunt voor de evaluatie van een operatie wanneer moet worden beoordeeld of de winst op investering van eigen vermogen of de berekende rente acceptabel is voor een private investeerder. De standaard die door analisten wordt gebruikt voor berekening van de kapitaalkosten, is het Capital Asset Pricing Model (CAPM - evaluatiemodel voor financiële activa).

De in het D& T-rapport genoemde kapitaalkosten van Arcus zijn berekend volgens de standaard CAPM-methode. De kapitaalkosten (disconteringsvoeten) werden echter ter compensatie van de slechte liquiditeit van de aandelen Arcus vermenigvuldigd met een factor 1,35 (een zogenoemde liquiditeitspremie, cf. D& T-rapport, blz.62). De kapitaalkosten werden gesteld op 10,3 % per jaar voor de productie van wijnen en sterke dranken, 12,2 % per jaar voor de productie van sterke dranken voor industrieel gebruik en 11,9 % per jaar voor distributieactiviteiten.

Bij op de discounted cash flow-methode gebaseerde waardeberekeningen van langlopende projecten en investeringen in ondernemingen speelt de disconteringsvoet een belangrijke rol. Als de kapitaalkosten te hoog worden gesteld, dan komt de raming van de waarde van het project of de onderneming in kwestie op basis van de contante waarde van de kasstroom te laag uit. Omgekeerd geldt dat die waarde te hoog zal zijn, wanneer wordt uitgegaan van te lage kapitaalkosten.

Een liquiditeitspremie wordt normaal gesproken toegevoegd aan het rendement dat verwacht mag worden van een investering in niet-beursgenoteerde aandelen. Een dergelijke premie kan worden gezien als een compensatie voor de moeilijke verkoopbaarheid van deze aandelen. Voor een investeerder die met een acquisitie doelen op de lange termijn nastreeft en geen plannen heeft om die aanwinst binnen afzienbare tijd te verkopen, heeft een liquiditeitspremie geen enkele zin. En wanneer de transactie een hele onderneming betreft, en niet alleen maar een aantal aandelen daarvan, dan is een liquiditeitspremie al helemaal irrelevant.

Bij schrijven van 11 mei 1998 aan Noorwegen stelde de Autoriteit dat het voor een investeerder met langetermijnplannen niet relevant is om compensatie te vragen voor de kosten die verband houden met de slechte liquiditeit van de te verwerven activa. De Autoriteit wees ook op het feit dat de referentierentevoet (en disconteringsvoet) voor Noorwegen in 1995 en 1996 respectievelijk 8,19 % en 7,00 % was, dus significant lager dan die welke werd gebruikt in het D& T-rapport.

Met verwijzing naar het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden, zoals uitgewerkt door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen (zie deel II, punt 1.3), is de Autoriteit tot de conclusie gekomen dat de overdracht van activa van A/S Vinmonopolet aan Arcus moet worden beoordeeld vanuit het standpunt van een investeerder met langetermijndoelen. Het dossier bevat geen aanwijzingen die erop duiden dat de Noorse regering de eigendom van Arcus beschouwt als een kortlopende zaak of dat zij zich met betrekking tot de financiering van Arcus heeft laten leiden door overwegingen van winst op de korte termijn. Derhalve is het onverenigbaar met de benadering van de investeerder met langetermijndoelen dat de Noorse regering compensatie heeft gevraagd voor de slechte liquiditeit van de aandelen Arcus. De Autoriteit is van oordeel dat de liquiditeitspremie, die in het D& T-rapport is bepaald op 35 %, teniet moet worden gedaan en dat de kapitaalkosten van Arcus dienovereenkomstig moeten worden aangepast. Na correctie van deze factor kan de Autoriteit, gezien ook de verschillende risicofactoren die er zijn, de in het D& T-rapport als kapitaalkosten opgevoerde bedragen aanvaarden.

De vereiste correctie van de kapitaalkosten leidt tot de conclusie dat de contante waarde van de netto-cashflow van Arcus uit de activa 59 miljoen NOK(29) te laag is gewaardeerd.

2.1.4. Conclusies

De overwegingen in de punten 2.1.2 en 2.13 geven aan dat de openingsbalans van Arcus niet de beste raming weergaf van de contante waarde van de door A/S Vinmonopolet aan Arcus overgedragen activa. Hierbij wordt gedoeld op de extra waarde van de vaste activa van Arcus bij een optimaal gebruik daarvan (205 miljoen NOK) en op de kapitaalkostencorrectie (59 miljoen NOK). In totaal gaat het dus om een onderwaardering ten bedrage van 264 miljoen NOK.

Dit houdt in dat de Noorse autoriteiten Arcus feitelijk hebben toegestaan om de desbetreffende vaste activa voor minder dan hun contante waarde te verwerven. De onderwaardering van de aan Arcus overgedragen activa betekent dat de aandelen die de staat ter compensatie voor de activa ontving, ook 264 miljoen NOK zijn ondergewaardeerd.

De door A/S Vinmonopolet overgedragen activa zijn derhalve aan Arcus op gunstiger voorwaarden ter beschikking gesteld dan een particulier bedrijf aan een onderneming in een vergelijkbare financiële en concurrentiepositie zou doen (cf. richtsnoeren inzake overheidssteun, punt 20.3, onder 1). Het betreft concreet een overdracht van activa door A/S Vinmonopolet, een overheidsbedrijf, aan Arcus, waarbij de staat niet voor de volledige waarde werd gecompenseerd. Feitelijk heeft de opsplitsing A/S Vinmonopolet 264 miljoen NOK aan te hoge afschrijving gekost (zie tabel 2). Concluderend moet worden gesteld dat de transactie heeft plaatsgevonden op voorwaarden die ertoe leiden dat kan worden gesproken van staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst, en wel ten bedrage van 264 miljoen NOK.

2.2. Herstructureringsuitgaven

In het najaar van 1995 was duidelijk dat Arcus te maken zou krijgen met reorganisatiekosten en dat de ondernemingen van het Arcus-concern bepaalde investeringen zouden moeten doen, onder andere om zich aan te passen aan de nieuwe marktsituatie(30). Ramingen van de herstructureringsuitgaven voor Arcus staan in hoofdstuk 9 van het D& T-rapport (cf. tabel 5).

Tabel 5

Geschatte herstructureringsuitgaven

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

D& T-rapport.

A/S Vinmonopolet sloot in 1993 en in 1995 met de lokale vakbonden twee overeenkomsten inzake het personeelsbeleid(31). Beide overeenkomsten liepen automatisch op 31 december 1997 af. De overeenkomst van 1993 had met name betrekking op zaken die verband hielden met interne werving en overplaatsing van personeel, compensatieregelingen in verband met overplaatsing en afvloeiing, vervroegde uittreding, vermindering van de personeelsbezetting en opleiding. De overeenkomst van 1995 vormde een aanvulling op die van 1993 en betrof voornamelijk maatregelen naar aanleiding van het besluit van 13 februari 1995 van de Noorse regering om de exclusieve rechten van A/S Vinmonopolet op de import van en de groothandel in wijnen en sterke dranken af te schaffen. Deze laatste overeenkomst bevat nadere regelingen voor compensatie van vervroegde uittreding, opleiding gericht op het verwerven van vaardigheden die nodig zijn voor werk buiten de voormalige alcoholmonopolist, onbetaald verlof en arbeidsverzekeringen.

De in het D& T-rapport geraamde herstructureringsuitgaven waren gebaseerd op hypothesen die overeenkwamen met de omvang van het personeelsbestand waarvan bij de waardebepaling werd uitgegaan. Ook met de uit de overeenkomsten van 1993 en 1995 voortvloeiende rechten en plichten was rekening gehouden. Het herstructureringsbedrag werd ter beschikking gesteld aan Arcus, dat zelf kon beslissen hoe zij dat bedrag zou aanwenden.

De herstructureringsmaatregelen zoals voorgesteld in het D& T-rapport beoogden verkleining van het personeelsbestand met 245 werknemers: van 621 naar 376(32). Daarvan moest 65 % worden gerealiseerd in 1996 en de rest in 1997. In 1996 en 1997 zijn ongeveer 150 werknemers al dan niet op eigen verzoek ontslagen en is personeel vervangen door personen met bijvoorbeeld marketingkwaliteiten. Arcus meldde dat zij eind 1996 685 werknemers in dienst had en eind 1997 716(33). De personeelsbezetting van Arcus was eind 1997 derhalve significant hoger dan aangegeven in het voorstel van de Noorse regering aan het parlement(34), waarin een vermindering van de personeelsbezetting was voorzien. Eind 1997 had Arcus dus meer werknemers dan op het moment van afsplitsing van A/S Vinmonopolet.

De Autoriteit heeft op basis van door Noorwegen verstrekte gegevens onderzocht hoe de herstructureringsmiddelen door Arcus zijn gebruikt (cf. tabel 6).

Tabel 6

Aanwending van de herstructureringsvoorziening

>RUIMTE VOOR DE TABEL>

Bron:

Ministerie van Handel en Industrie.

De Autoriteit aanvaardt dat een rationele investeerder tegen marktvoorwaarden die wordt geleid door winstvooruitzichten op de langere termijn, zelfs relatief grote bedragen opzij kan zetten om de waarde van zijn investeringen veilig te stellen; in een dergelijk geval is geen sprake van steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst.

De toegewezen herstructureringsvoorziening is echter fors in verhouding tot de waarde van de desbetreffende activa. Dit komt met name duidelijk uit wanneer de herstructureringsvoorziening wordt vergeleken met de openingsbalans en de geschatte liquidatiewaarde van de onderneming. Deze laatste werd geraamd op 387 miljoen NOK na aftrek van de wettelijke verplichtingen jegens werknemers en andere liquidatiekosten (zie tabel 3). Een rationele investeerder zou bij dergelijke cijfers geen 226 miljoen NOK hebben geïnjecteerd om vervolgens te zien dat de waarde van de onderneming na die injectie niet meer bedroeg dan 357 miljoen NOK. Alleen als de contante waarde van de activa substantieel hoger was, zou een voorziening van die omvang economisch gezien zinvol zijn. Dit vormt een bevestiging van wat eerder al is gesteld, namelijk dat de openingsbalans niet de contante waarde van de onderneming weergaf.

Eerder is ook al opgemerkt dat de onderwaardering van de aan Arcus overgedragen activa met 264 miljoen NOK betekent dat de aandelen die de staat in ruil voor de overdracht ontving, voor eenzelfde bedrag zijn ondergewaardeerd. Bijgevolg had het eigen vermogen van Arcus naar de mening van de Autoriteit gesteld moeten zijn op 621 miljoen NOK (357 + 264), waarbij inbegrepen de voorziening van 226 miljoen NOK ter dekking van de geraamde herstructureringsuitgaven. Voordat deze voorziening ter beschikking was gesteld, zou de waarde van Arcus als een lopende onderneming geraamd zijn op 395 miljoen NOK (621-226), een bedrag dat hoger is dan de geschatte liquidatiewaarde van 387 miljoen NOK. De Autoriteit heeft derhalve geen principiële bezwaren geuit tegen de verstrekking van een aanzienlijk bedrag ter dekking van met herstructurering verband houdende uitgaven.

De Autoriteit is echter van mening dat een rationele investeerder alleen onder bepaalde voorwaarden tot een dergelijke financiering zou zijn overgegaan en dat aan die voorwaarden in onderhavig geval niet volledig is voldaan. Bij de oprichting van Arcus bestond grote onzekerheid met betrekking tot zowel de hoogte van de uiteindelijke herstructureringsuitgaven als het moment waarop de herstructureringsuitgaven werkelijk zouden worden gedaan. Naar het oordeel van de Autoriteit kan het in een dergelijke situatie rationeel zijn om meteen al bij de oprichting een bepaald bedrag te reserveren, maar een rationele investeerder zou er niet aan denken om al middelen ter dekking van herstructureringsuitgaven ter beschikking te stellen voordat die uitgaven ook werkelijk zijn gedaan en evenmin om daarvoor meer gelden aan te wenden dan nodig is.

De Autoriteit heeft van de Noorse autoriteiten niet vernomen dat er specifieke voorwaarden waren verbonden aan het gebruik van de herstructureringsvoorziening. Voorzover de Autoriteit heeft begrepen, kon Arcus zelf beschikken over dit bedrag. Arcus heeft zelfs een aanzienlijk deel van de herstructureringsvoorziening geboekt als buitengewone inkomsten. Met andere woorden: een deel van de herstructureringsvoorziening kan niet anders worden gezien dan als exploitatiesteun, die in de regel niet verenigbaar is met artikel 61 van de EER-Overeenkomst.

De herstructureringsmaatregelen zouden in de eerste twee jaar van de exploitatie van Arcus ten uitvoer moeten worden gebracht. Er was op gerekend dat meer dan 70 % van de herstructureringsuitgaven in het eerste jaar van de geplande herstructureringsperiode zou worden gedaan (cf. tabel 5). De Autoriteit heeft opgemerkt dat deze periode van twee jaar overeenkwam met de duur van de oorspronkelijke overeenkomsten tussen A/S Vinmonopolet en de lokale vakbonden. Tevens constateerde de Autoriteit dat er vertraging is opgetreden bij het door de regering verstrekken van vergunningen aan de ondernemingen die de concurrentie met Arcus wilden aangaan, waardoor Arcus voor een belangrijk deel van 1996 de facto een monopoliepositie behield. Voorzover de Autoriteit heeft begrepen, kon Arcus niets doen aan die late verstrekking van vergunningen. De Autoriteit aanvaardt daarom dat Arcus te maken heeft gekregen met enkele onvoorziene obstakels voor het tijdig uitvoeren van de geplande herstructurering en inkrimping van het personeelsbestand.

De Noorse autoriteiten meldden bij schrijven van 9 juni 1998 (ref. 98-3978-A) dat bepaalde verplichtingen die voortkwamen uit de oorspronkelijke overeenkomsten met de vakbonden, niet voor de deadline van 31 december 1997 waren nagekomen. Daarnaast werd aan de Autoriteit gemeld dat Arcus twee nieuwe overeenkomsten had gesloten tot wijziging van de oorspronkelijke overeenkomsten(35), één in 1997 en één in 1998. Beide overeenkomsten hadden betrekking op personeel dat vóór 11 juni 1993 bij A/S Vinmonopolet in dienst was en de daarin opgenomen verplichtingen hielden verband met hetzelfde herstructureringsproces als waarover het in de oorspronkelijke overeenkomsten ging. De uit de overeenkomst voortvloeiende verplichtingen zouden volgens de Noorse autoriteiten in de loop van 1998 nagekomen moeten zijn. De Autoriteit is van mening dat het gerechtvaardigd kan zijn om in 1998 middelen van de herstructureringsvoorziening te gebruiken voor de financiering van herstructureringsuitgaven ten behoeve van het personeel als die in overeenstemming zijn met de uitgangspunten van de oorspronkelijke overeenkomsten tussen A/S Vinmonopolet en de lokale vakbonden.

Ten aanzien van het gebruik van de herstructureringsvoorziening in combinatie met het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden concludeert de Autoriteit als volgt:

- het bedrag van 49,2 miljoen NOK uit de herstructureringsvoorziening dat Arcus heeft gebruikt ter dekking van de kosten van personeelsinkrimping en vervroegde uittreding in 1996 en 1997 (cf. tabel 6), is geen staatssteun. De desbetreffende kosten vloeien voort uit de contractuele verplichtingen(36) van A/S Vinmonopolet jegens haar ex-werknemers;

- het gebruik door Arcus van de herstructureringsvoorziening ter dekking van de kosten van promotie/profilering van producten (onder andere: wijziging van naam, logo en naamborden, alsmede een eerste omscholing van personeel) is commercieel gezien gerechtvaardigd, omdat de uitgaven daarvoor kunnen worden beschouwd als opstartkosten. Ook de aanwending door Arcus van de herstructureringsvoorziening ter dekking van onder andere de uitgaven voor consultancy in verband met het businessplan, juridisch advies, logistiek, IT-beheer en veranderingen in de organisatie van Arcus Produkter AS en Arcus Distribusjon AS was nodig; het betrof immers investeringen die moesten worden gedaan om Arcus aan de nieuwe marktsituatie aan te passen. Het bedrag van 19,7 miljoen NOK, uit de herstructureringsvoorziening dat Arcus voor bovengenoemde doelen in 1996 en 1997 heeft gebruikt, is dus geen staatssteun;

- het bedrag van 56,7 miljoen NOK (zie tabel 6), afkomstig van het eind 1997 nog niet aangewende deel van de herstructureringsvoorziening, dat Arcus heeft gebruikt ter dekking van personele herstructureringsuitgaven in 1998 en, vanwege vertragingen bij de personeelsinkrimping, tot de datum van onderhavig besluit, vormt evenmin staatssteun, voorzover deze uitgaven zijn gedaan uit hoofde van de verplichtingen die voortvloeien uit de oorspronkelijke overeenkomsten tussen A/S Vinmonopolet en de lokale vakbonden en ten goede komen aan de werknemers;

- Arcus heeft in 1996 en 1997 in totaal 100,4 miljoen NOK van de herstructureringsvoorziening bijgeschreven als buitengewone inkomsten. De Noorse autoriteiten hebben geen economische motieven aangegeven op grond waarvan zij hebben toegestaan dat Arcus een deel van de herstructureringsvoorziening als buitengewone inkomsten heeft geboekt. Het bedrag van 100,4 miljoen NOK, vermeerderd met de opgelopen rente (berekend vanaf 1 januari 1996, op basis van de voor Noorwegen geldende referentierentevoet(37)) op de niet voor herstructureringsdoeleinden aangewende herstructureringsmiddelen (basisbedrag: 226 miljoen NOK), vormt staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1. Dezelfde conclusie moet worden getrokken ten aanzien van het gedeelte van de herstructureringsvoorziening dat eind 1997 nog niet was gebruikt en vanaf begin 1998 tot de datum van onderhavig besluit nog niet is geboekt als zijnde dekking van personele herstructureringsuitgaven.

2.3. Milieuverplichtingen

A/S Vinmonopolet heeft aan Arcus behalve de herstructureringsvoorziening ook nog een voorziening voor milieuverplichtingen overgedragen, en wel ten bedrage van 30 miljoen NOK. De Noorse autoriteiten zeiden zich hiervoor te baseren op de te verwachten uitgaven voor het reinigen van vervuild grondwater onder delen van de faciliteiten in Trondheim. Deze vervuiling is afkomstig van oud, verontreinigd industrieel afval en is niet veroorzaakt door de activiteiten van Arcus of A/S Vinmonopolet.

De Autoriteit heeft opgemerkt dat er op het moment van beoordeling van de openingsbalans voor Arcus twee verschillende kostenramingen met betrekking tot de milieuverplichting bestonden. Een onafhankelijke schatter hield bij zijn schatting van de waarde van het vastgoed in Trondheim (cf. deel II, punt 2.1.2) rekening met een bedrag van 4 miljoen NOK voor deze verplichting. De Autoriteit is niet op de hoogte van de veronderstellingen die hieraan ten grondslag liggen. De andere schatting was van A/S Vinmonopolet. Op basis van een gedetailleerde beoordeling van verschillende kostenfactoren kwam A/S Vinmonopolet op een geschat bedrag van 30 miljoen NOK. Deze raming was gedeeltelijk gebaseerd op eerdere berekeningen van het Noorse Geologisch Instituut.

Nog afgezien van het tamelijk grote verschil tussen beide ramingen van de schoonmaakkosten moet worden opgemerkt dat het bij de oprichting van Arcus zeer onzeker was wanneer een verzoek van de milieu-autoriteiten tot schoonmaak van de grond zou worden opgesteld. Voorzover de Autoriteit weet, bestaat daar nog steeds geen duidelijkheid over. De Autoriteit heeft opgemerkt dat in 1992-1993 bepaalde preventieve maatregelen zijn genomen en dat de situatie momenteel wordt onderzocht en beoordeeld in samenwerking met de milieu-autoriteiten(38).

De Autoriteit erkent dat er milieuverplichtingen bestaan ten aanzien van het Arcus-vastgoed in Trondheim. Op grond van het criterium van de investeerder tegen marktvoorwaarden kan de Autoriteit echter niet inzien dat het gerechtvaardigd was om Arcus voor de dekking van die verplichting 30 miljoen NOK ter beschikking te stellen. Met een tamelijk onzekere verplichting en niet wetend wanneer die in de toekomst daadwerkelijk zou moeten worden gerealiseerd, zou een rationele investeerder dat bedrag niet hebben betaald.

Concluderend stelt de Autoriteit dat zij er geen bezwaar tegen maakt dat er een post "milieuverplichtingen" in de openingsbalans van Arcus is opgenomen en dat daarvoor 30 miljoen NOK staat geboekt. Het financiële voordeel van 30,0 miljoen NOK per 1 januari 1996 plus de opgelopen rente over dit bedrag, berekend vanaf die datum en op basis van de voor Noorwegen geldende referentierentevoet, vormt echter staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1.

3. Artikel 61, lid 2, en artikel 61, lid 3

De Autoriteit heeft van de Noorse autoriteiten geen inlichtingen ontvangen waaruit blijkt dat deze van oordeel zijn dat de afwijkingsbepalingen van artikel 61, lid 2 of lid 3, van de EER-Overeenkomst van toepassing zijn; volgens hen is er immers geen sprake van staatssteun bij de oprichting van Arcus. Aangezien de Autoriteit heeft geconcludeerd dat daarbij wel degelijk sprake is geweest van elementen van staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst, heeft zij onderzocht of deze elementen mogelijk zijn toegestaan op grond van de afwijkingen als genoemd in de andere leden van artikel 61.

De Autoriteit kan de steun aan Arcus niet zien als zijnde verenigbaar met de werking van de EER-Overeenkomst op grond van artikel 61, lid 2, aangezien die steun niet overeenkomt met een van de soorten steunmaatregelen die daarin zijn genoemd. Hetzelfde geldt voor artikel 61, lid 3, onder b) en d), aangezien de feiten duidelijk uitwijzen dat die bepalingen niet relevant zijn.

Artikel 61, lid 3, onder a) en c), van de EER-Overeenkomst voorziet in afwijkingen in verband met de bevordering of vergemakkelijking van de ontwikkeling van bepaalde streken. De steun aan Arcus valt niet onder een van de in die bepalingen genoemde afwijkingen, inzoverre die te maken hebben met, regionale steun, en de Noorse autoriteiten hebben ook geen van die regionale argumenten gebruikt ter onderbouwing van de steunmaatregelen. De Autoriteit merkt in het bijzonder op dat de Arcus-faciliteiten zich bevinden in Oslo/Hamar, Bergen en Trondheim, dat wil zeggen in gebieden die niet voor regionale steun krachtens artikel 61, lid 3, onder a) en c), in aanmerking komen.

Voor wat betreft de afwijking als genoemd in artikel 61, lid 3, onder c), voor "steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid te vergemakkelijken", kan de Autoriteit steun voor redding of herstructurering van een onderneming beschouwen als verenigbaar met de werking van de EER-Overeenkomst, indien is voldaan aan een aantal voorwaarden inzake overheidssteun voor redding en herstructurering aan ondernemingen in moeilijkheden (cf. richtsnoeren inzake overheidssteun, hoofdstuk 16). Arcus kan echter niet worden beschouwd als een bedrijf dat in moeilijkheden is geweest, waardoor deze richtsnoeren niet toepasselijk zijn. Zelfs het gedeelte van de herstructureringsvoorziening dat in het bovenstaande als staatssteun was aangemerkt, is niet voor herstructurering gebruikt. Derhalve is ook die steun niet verenigbaar met artikel 61 van de EER-Overeenkomst bevonden.

Op grond van hoofdstuk 15 van de richtsnoeren inzake overheidssteun kan de Autoriteit onder speciale omstandigheden toestaan dat steun wordt gegeven voor bescherming van het milieu. Aangezien er na de oprichting van Arcus nog niet daadwerkelijk opdracht is gegeven om met schoonmaakoperaties te beginnen, is er geen reden om de milieuvoorziening (als beschreven in deel II, punt 2.3) geheel of gedeeltelijk onder de vrijstelling te laten vallen.

4. Niet-nakoming van procedurele verplichtingen

De maatregelen die in deel II, punten 2.1, 2.2 en 2.3, van dit besluit zijn aangemerkt als staatssteun, zijn niet bij de Autoriteit aangemeld. Zij zijn in werking getreden zonder voorafgaande toestemming van de Autoriteit. Aangezien de steun niet is aangemeld, is hij om procedureredenen onrechtmatig; er is namelijk sprake van inbreuk op de laatste zin van artikel 1, lid 3, van Protocol nr. 3 bij de Toezicht- en Hofovereenkomst (cf. richtsnoeren inzake overheidssteun, hoofdstukken 3 en 6). De steun is tevens onverenigbaar met de werking van de EER-Overeenkomst, omdat geen van de afwijkingen als voorzien in artikel 61, lid 2 en 3, van de EER-Overeenkomst van toepassing is (cf. deel II. punt 3).

In een negatieve beschikking betreffende gevallen van onrechtmatige steun gelast de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA de desbetreffende EVA-staat in de regel om die steun van de begunstigde terug te vorderen, zodat de status quo weer wordt hersteld.

5. Terugvordering

De Autoriteit heeft geconcludeerd dat Arcus vaste activa heeft ontvangen die 264 miljoen NOK te laag waren gewaardeerd, terwijl de staat hiervoor aandelen kreeg die voor hetzelfde bedrag waren ondergewaardeerd. In een correcte openingsbalans zou de waarde van de vaste activa en de aandelen 264 miljoen NOK hoger zijn opgegeven dan nu is gebeurd. De steun ten bedrage van 264 miljoen NOK zal worden teruggevorderd. In het specifieke geval van deze zaak kan deze vordering, met het oog op herstel van de status quo, op de volgende wijze haar beslag krijgen: de staat ontvangt 264 miljoen NOK extra aandelenkapitaal, dat in een gecorrigeerde openingsbalans per 1 januari 1996 wordt geboekt.

De geschatte gecorrigeerde waarde van Arcus per l januari 1996 is hoofdzakelijk gebaseerd op de onderstelling dat maatregelen om te komen tot een rationele productiestructuur en een rationeel vastgoedbeheer in 1999 zullen worden genomen. In het licht daarvan en van de huidige ontwikkelingen wordt voor het financiële jaar 1996 en 1997 geen terugvordering van dividend gevraagd.

Het bedrag dat ter beschikking is gesteld ter dekking van de herstructureringskosten en is geboekt als buitengewone inkomsten in 1996 en 1997, in totaal 100,4 miljoen NOK, moet aan de Staat worden terugbetaald. Het na 31 december 1997 overgebleven gedeelte van de herstructureringsvoorziening dat niet is aangewend ter dekking van personele herstructureringsuitgaven in 1998 en tot aan de datum van onderhavig besluit, dient aan de Staat te worden terugbetaald. De opgelopen rente over de financiële middelen die niet zijn gebruikt voor herstructureringsdoeleinden, berekend vanaf 1 januari 1996, moet aan de staat worden terugbetaald. De te hanteren rentevoet is de voor Noorwegen geldende referentierentevoet als bedoeld in deel II, punt 2.2 (zie voetnoot 42).

De milieuvoorziening van 30 miljoen NOK moet worden terugbetaald aan de staat, vermeerderd met de rente per 1 januari 1996, berekend op basis van de referentierentevoet voor Noorwegen.

6. Verslaglegging

De richtlijn inzake doorzichtigheid(39) verplicht de EVA-staten om ervoor te zorgen dat de beschikbaarstelling en besteding van alle openbare middelen voor openbare bedrijven met een omzet, exclusief belastingen, van 40 miljoen ECU(40) of meer, doorzichtig worden gemaakt.

Teneinde te kunnen nagaan of wordt voldaan aan het bepaalde in artikel 61 van de EER-Overeenkomst, acht de Autoriteit het noodzakelijk om de Noorse autoriteiten te verzoeken met betrekking tot Arcus de gegevens te verschaffen betreffende de punten die worden genoemd in de artikelen 1 en 3 van de richtlijn inzake doorzichtigheid, alsmede afschriften van de jaarverslagen van Arcus, de notulen van de jaarlijkse aandeelhoudersvergaderingen van Arcus en een verklaring ter zake van het dividendbeleid van de Noorse autoriteiten ten aanzien van Arcus.

De gevraagde informatie dient te worden verstrekt binnen 15 werkdagen na de publicatie van het jaarverslag van Arcus en in elk geval niet later dan zes maanden nadat het boekjaar is afgesloten,

HEEFT ALS VOLGT BESLOTEN:

1. De overheidssteun aan de ondernemingen van het Arcus-concern, te weten:

a) door A/S Vinmonopolet overgedragen activa, met een acquisitiewaarde die 264 miljoen NOK onder de handelswaarde ligt,

b) 100,4 miljoen NOK uit een herstructureringsvoorziening van 226 miljoen NOK,

c) het eind 1997 nog niet gebruikte deel van de herstructureringsvoorziening, ten bedrage van 56,7 miljoen NOK, voorzover dat niet is aangewend ter dekking van personele herstructureringskosten in 1998 en tot de datum van onderhavig besluit,

d) een milieuvoorziening ten bedrage van 30 miljoen NOK in verband met vervuilde grond bij het Arcus-vastgoed in Trondheim, en

e) opgelopen rente over herstructureringsmiddelen die niet zijn aangewend voor herstructureringsdoeleinden als bedoeld onder b) en c), alsmede over de milieuvoorziening als bedoeld onder d),

vormt staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Verder is deze steun verleend in strijd met de procedurele bepalingen van artikel 1, lid 3, van Protocol nr. 3 bij de Toezicht- en Hofovereenkomst, en daarop is geen van de afwijkingen als bedoeld in artikel 61, lid 2, of artikel 61, lid 3, van de EER-Overeenkomst van toepassing. De steun is derhalve niet verenigbaar met de werking van de overeenkomst.

2. Noorwegen dient de volgende correctieve maatregelen te treffen:

a) de steun van 264 miljoen NOK die is ontvangen door onderwaardering van de aan Arcus overgedragen vaste activa, moet worden teruggevorderd. Deze terugvordering kan op de volgende wijze haar beslag krijgen: de staat ontvangt 264 miljoen NOK extra aandelenkapitaal, dat in een gecorrigeerde openingsbalans per 1 januari 1996 wordt geboekt;

b) het gedeelte van de herstructureringsvoorziening dat was geboekt als buitengewone inkomsten in 1996 en 1997, te weten 110,4 miljoen NOK, dient te worden teruggevorderd;

c) het eind 1997 nog niet gebruikte deel van de herstructureringsvoorziening, ten bedrage van 56,7 miljoen NOK, moet worden teruggevorderd, voorzover dat niet is aangewend ter dekking van personele herstructureringskosten in 1998 en tot de datum van onderhavig besluit;

d) de milieuvoorziening van 30 miljoen NOK dient te worden teruggevorderd;

e) vanaf 1 januari 1996 opgelopen rente over de herstructureringsmiddelen (226 miljoen NOK) die niet zijn aangewend voor herstructureringsdoeleinden, moet worden teruggevorderd. Vanaf 1 januari 1996 opgelopen rente over de milieuvoorziening van 30 miljoen NOK dient te worden teruggevorderd. De te hanteren rentevoet is de voor Noorwegen geldende referentierentevoet (cf. richtsnoeren inzake overheidssteun, hoofdstuk 33.2, en de rentevoeten als gespecificeerd in deel II, punt 2.2, van dit besluit). De rente loopt tot de terugvorderingsdatum;

f) compensatie en terugbetaling dienen te geschieden in overeenstemming met de procedures en bepalingen van de Noorse wet.

3. De Noorse regering dient de Autoriteit jaarlijks op de hoogte te stellen van haar financiële banden met Arcus; daartoe dient zij de gegevens te verschaffen als bedoeld in de artikelen 1 en 3 van de richtlijn die wordt genoemd in punt 1 van bijlage XV van de EER-Overeenkomst (Richtlijn 80/723/EEG van de Commissie), alsmede afschriften van de jaarverslagen van Arcus, de notulen van de jaarlijkse aandeelhoudersvergaderingen van Arcus en een verklaring ter zake van het dividendbeleid van de Noorse autoriteiten ten aanzien van Arcus.

De gevraagde informatie dient te worden verstrekt binnen 15 werkdagen na de publicatie van het jaarverslag van Arcus en in elk geval niet later dan zes maanden nadat het boekjaar is afgesloten.

4. De Noorse regering dient de Autoriteit binnen twee maanden na kennisgeving van onderhavig besluit te melden welke maatregelen zij neemt om te voldoen aan het bepaalde in onderhavig besluit.

5. Dit besluit, dat authentiek is in de Engelse taal, is gericht tot Noorwegen.

Gedaan te Brussel, 3 december 1998.

Voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA

Knut ALMESTAD

Voorzitter

(1) Hierna "EER-Overeenkomst" te noemen.

(2) Surveillance and Court Agreement, hierna "Toezichtovereenkomst" te noemen.

(3) Voorstellen aan het parlement, St. prp. nr. 49 (1994-1995) en St. prp. nr. 11 (1995-1996).

(4) Verdsettelser og fastsettelse av åpningsbalanser ved deling av A/S Vinmonopolet, opgesteld door Deloitte& Touche in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid en Sociale Zaken, Oslo, 25 september 1995.

(5) PB C 45 van 13.2.1997, blz. 5, alsmede het EER-Supplement daarbij.

(6) Bij de discounted cash flow-methode, die werd toegepast voor de berekening van de waarde van Arcus, resulteert een stijging van de disconteringsvoet in een lagere waarde van de onderneming. Voor een uitgebreidere toelichting, zie deel II, punt 2.1.3.

(7) KPMG Management Consulting AS: Review of valuation - Arcus Group of Companies, Oslo, 2 mei 1997.

(8) Voorstellen aan het parlement, St. prp. nr. 49 (1994-1995) en St. prp. nr. 11 (1995-1996).

(9) Arcus, Jaarverslag 1997.

(10) Op. cit.

(11) Voorstel aan het parlement, St. prp. nr. 11 (1995-1996).

(12) Voorstel aan het parlement, St. prp. nr. 11 (1995-1996).

(13) A/S Vinmonopolet, Jaarverslag 1995.

(14) St. prp. nr. 51 (1994-1995), Forslag til lov om endringer i alkoholloven (ny bevillingsordning for engrossalg av alkoholholdig drikk mv), deel II.

(15) Arcus, Jaarverslag 1997.

(16) Arcus, Jaarverslag 1997.

(17) Arcus, Jaarverslag 1996.

(18) Gelijk aan 4,5 procent van het eigen vermogen van Arcus als vermeld in de openingsbalans (357 miljoen NOK).

(19) De meeste wijnen vallen echter buiten het algemene toepassingsgebied van de EER-Overeenkomst. Zie de volgende adviezen van het EVA-Hof met betrekking tot het materiële toepassingsgebied van de EER-Overeenkomst. Restamark, zaak E-1/94, Jurisprudentie van het EVA-Hof, 1 januari 1994 - 30 juni 1995 (punten 36-43); Wilhelmsen, zaak E-6/96, Jurisprudentie van het EVA-Hof, 1997 (punten 17-33).

(20) Zaak 78/76, Steinike und Weinlig/Duitsland, Jurispr. 1977, blz. 595; zaak C-305/89, Italië/Commissie (Alfa Romeo), Jurispr. 1991, I-1603; zaak 303/88, Italië/Commissie (ENI-Lanerossi), Jurispr. 1991, I-1433.

(21) PB L 231 van 3.9.1994 en het EER-Supplement bij PB L 32 van 15.9.1994.

(22) Cf. artikel 125 van de EER-Overeenkomst.

(23) Zaak 234/84, België/Commissie (Meura), Jurispr. 1986, blz. 2263, r.o. 14; zaak 40/85, België/Commissie (Boch II), Jurispr. 1986, blz. 2321, r.o. 13.

(24) Zaak C-305/89 Italië/Commissie (Alfa Romeo), Jurispr. 1991, blz. I-1603, r.o. 20.

(25) Richtsnoeren inzake overheidssteun, punt 20.5, onder 1.

(26) D& T-rapport, blz. 59, en bijlage 1.

(27) PA Consulting, op.cit.

(28) Hierbij dient nog te worden opgemerkt dat de bottel- en productieactiviteiten die voorheen in Bergen plaatsvonden, per 1 juli 1997 naar Oslo zijn verplaatst. Dezelfde activiteiten werden van Trondheim naar Oslo overgebracht per 30 juni 1998.

(29) Het betreft een schatting van de diensten van de Autoriteit die is gebaseerd op de in hoofdstuk 12 van het D& T-rapport vermelde cashflows, waarbij een disconteringsvoet van 7,6 %, 9,0 % en 8,8 % voor respectievelijk de productie van wijnen en sterke dranken, sterke dranken voor industrieel gebruik en distributie is toegepast.

(30) D& T-rapport, hoofdstuk 9.

(31) "Protokoll - Tiltak ved personaltilpasninger i Vinmonopolet av 11.6.1993" en "Tilleggsprotokoll om tiltak ved personaltilpasninger i Vinmonopolet av 8.6.1995".

(32) D& T-rapport, blz. 39 en 42.

(33) Cf. Arcus, Jaarverslag 1997, blz. 8.

(34) St. prp. nr. 11 (1995-1996).

(35) "Tilleggsavtale 2 - Tilleggsprotokoll Tiltak ved personaltilpasninger i Arcus-selskapene av 12. februar 1997" en "Avtale om tiltak i forbindelse med personalmessige tilpasninger i Arcus Gruppen, Oslo og Hamar av 11 mai 1998".

(36) "Protokoll - Tiltak ved personaltilpasninger i Vinmonopolet av 11.6.1993" en "Tilleggsprotokoll om tiltak ved personaltilpasninger i Vinmonopolet av 8.6.1995".

(37) De rentesoort die geldt als referentierentevoet voor Noorwegen, staat vermeld in hoofdstuk 33.2 (voorheen hoofdstuk 27(3)(f)) van de richtsnoeren inzake overheidssteun. De feitelijke rentevoeten die moeten worden gehanteerd, zijn de volgende: 7,00 % (1996), 6,24 % (1.1.1997 t/m 30.5.1997), 5,05 % (1.6.1997 t/m 31.12.1997), 5,63 % (1.1.1998 t/m 30.5.1998), 6,75 %. (vanaf 1.6.1998).

(38) Cf. Arcus, Jaarverslag 1996 en Jaarverslag 1997.

(39) De richtlijn waarnaar wordt verwezen in punt 1 van bijlage XV van de EER-Overeenkomst (Richtlijn 80/723/EEG van de Commissie van 25 juni 1980) betreffende de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen lidstaten en openbare bedrijven.

(40) Circa 350 miljoen NOK (huidige wisselkoers).