NL Publicatieblad van de Europese Unie L 166/58

BESCHIKKING VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

nr. 469/15/COL

van 4 november 2015

tot afsluiting van de formele onderzoeksprocedure naar de vermeende staatssteun aan Innovation Norway voor zijn activiteiten binnen de markt voor webinfrastructuur en verwante diensten, alsmede mogelijke steun ten gunste van de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement (Noorwegen) [2017/1150]

De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA (hierna „de Autoriteit” genoemd),

GEZIEN de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna „de EER-overeenkomst” genoemd), en met name artikel 61, lid 1,

GEZIEN de Overeenkomst tussen de EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (hierna „de Toezichtovereenkomst” genoemd), en met name artikel 24,

GEZIEN Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst (hierna „Protocol 3” genoemd), en met name artikel 7, lid 2, en artikel 13, lid 1, van deel II,

NA de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I. DE FEITEN

1. PROCEDURE

(1) Bij brief van 5 juli 2013 (1) heeft tellUS IT AS (later gefuseerd met New Mind (2), hierna „New Mind | tellUS” of „de klager” genoemd) een klacht over staatssteun bij de Autoriteit ingediend betreffende de economische activiteiten van Innovasjon Norge (hierna „Innovation Norway” of „IN” genoemd) op de markt voor webinfrastructuur en verwante diensten in de toeristische sector. De Autoriteit heeft de klacht op 8 juli 2013 ontvangen en geregistreerd.

(2) Na een vooronderzoek van de klacht besloot de Autoriteit op 16 juli 2014 de formele onderzoeksprocedure van artikel 1, lid 2, van deel I van Protocol 3 in te leiden door de goedkeuring van Beschikking nr. 300/14/COL (hierna „de beschikking tot inleiding van de procedure” genoemd) (3). Bij deze beschikking heeft de Autoriteit de Noorse autoriteiten en de belanghebbende partijen verzocht hun opmerkingen te formuleren.

(3) Bij brief van 1 september 2014 (4) hebben de Noorse autoriteiten hun opmerkingen bij de beschikking tot inleiding van de procedure ingediend. Op 30 september 2014 had de Autoriteit een ontmoeting met de Noorse autoriteiten en IN. Bij die gelegenheid hebben de Noorse autoriteiten nieuwe informatie en toelichting bij hun verklaring van 1 september 2014 verschaft. De Autoriteit heeft IN ook aanvullende vragen gesteld die bij e-mail van 17 oktober 2014 (5) zijn beantwoord.

(4) Bij e-mail van 9 oktober 2014 (6) heeft de Autoriteit opmerkingen van één belanghebbende, namelijk de klager, ontvangen. Bij brief van 10 oktober 2014 (7) heeft de Autoriteit deze opmerkingen naar de Noorse autoriteiten doorgeleid. De Autoriteit heeft op 27 oktober 2014 en 5 november 2014 telefonisch vergaderd met IN.

(5) Bij brief van 24 november 2014 (8) hebben de Noorse autoriteiten op de opmerkingen van de klager gereageerd en hebben ze aanvullende informatie verschaft.

(6) Hierna heeft de Autoriteit van de klager en van IN aanvullende informatie ontvangen (9). De door de klager verschafte informatie is naar de Noorse autoriteiten doorgeleid.

2. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

(7) Deze beschikking heeft betrekking op de activiteiten van IN in de toeristische sector.

(8) IN is als overheidsbedrijf belast met het ondersteunen van de innovatie en ontwikkeling van Noorse ondernemingen en industrie. IN ondersteunt de Noorse toeristische sector en is oprichter en beheerder van de website visitnorway.com, de drukst bezochte toeristische website (10) van Noorwegen.

(9) Via visitnorway.com levert IN diensten aan regionale toeristische diensten (11) en organisaties voor bestemmingsmanagement (12). Regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement zijn lokale/regionale entiteiten die het toerisme in hun respectieve regio's promoten.

(10) Deze diensten bestaan uit i) webinfrastructuur en verwante diensten en ii) marketing- en promotiediensten in de toeristische sector (13).

(11) De klager en de beschikking tot inleiding van de procedure verwijzen naar mogelijke staatssteun met betrekking tot de webinfrastructuur en verwante diensten. Meer bepaald is in artikel 1 van de beschikking tot inleiding van de procedure sprake van drie mogelijke steunmaatregelen.

(12) De eerste vermeende steunmaatregel heeft betrekking op staatssteun ten gunste van IN in de vorm van winstderving bij de levering van webinfrastructuur en verwante diensten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement.

(13) De tweede maatregel betreft het vermeende ontbreken van een gescheiden boekhouding en een transparante methode voor kostentoerekening om de economische en niet-economische activiteiten van IN gescheiden te houden. In dit verband is het van belang te weten of voor de door IN geleverde webinfrastructuur en verwante diensten kruissubsidiëring is verleend met overheidsmiddelen die voor een niet-economische dienst waren bedoeld, namelijk de algemene promotie van Noorwegen als reisbestemming.

(14) De derde vermeende steunmaatregel heeft betrekking op staatssteun ten gunste van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement in de vorm van prijzen voor webinfrastructuur en verwante diensten die IN geen redelijk rendement op zijn investeringen kunnen opleveren.

2.1. DE BEGUNSTIGDEN VAN DE VERMEENDE STAATSSTEUN

(15) IN is in 2003 door de Noorse overheid opgericht met de wet betreffende Innovation Norway (14) (hierna „de IN-wet” genoemd). De overheid is voor 51 % eigenaar van de onderneming en de provincies hebben de resterende 49 % in handen (15).

(16) De onderneming is opgericht als instrument van de Noorse overheid ter bevordering van waardescheppende bedrijfsontwikkeling in het hele land (16). IN is beheerder en uitvoerder van verscheidene Noorse steunregelingen en ondersteunt het nationale toerisme. Volgens de Noorse autoriteiten „is IN onder meer belast met het leveren van webmarketingdiensten aan een internationaal en nationaal publiek op de officiële website visitnorway.com” (17).

(17) Lokale en regionale toeristische promotie wordt verzorgd door de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement. Volgens de informatie van de Noorse autoriteiten (18) zijn in Noorwegen ongeveer 300 regionale en lokale organisaties voor toerisme actief, d.w.z. regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement. Hun hoofdtaak is het organiseren van toeristische activiteiten en het aanbieden van toeristische informatie. Regionale toeristische diensten zijn gericht op internationale promotie van hun regio, terwijl organisaties voor bestemmingsmanagement zowel nationaal als internationaal actief zijn om specifieke bestemmingen in de markt te zetten. (19) Hun aandeelhouders zijn doorgaans zowel particuliere als overheidsbedrijven. (20) De regionale toeristische diensten zijn in de regel vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid, waarvan de aandelen in handen zijn van de provinciale overheden en van vertegenwoordigers van de toeristische sector. De organisaties voor bestemmingsmanagement zijn lokaal actief en hebben een variabele aandeelhoudersstructuur. Ze zijn echter over het algemeen in handen van lokale autoriteiten en lokale toeristische ondernemingen.

(18) De regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement streven er niet naar de winst voor hun eigenaars te maximaliseren. Hun oogmerk is veeleer het stimuleren van economische activiteit in de toeristische sector binnen hun respectieve geografische regio's (21).

2.2. WEBINFRASTRUCTUUR EN VERWANTE DIENSTEN

(19) Webinfrastructuur en verwante diensten binnen de toeristische sector worden geleverd via een systeem voor bestemmingsmanagement (22).

(20) Een systeem voor bestemmingsmanagement is een door een IT-bedrijf geleverde dienst waarmee de klanten (de ondernemingen voor bestemmingsmanagement (23) synchroon op hun eigen webpagina en op externe kanalen zoals visitnorway.com, Google Maps, toeristische informatiekiosken, mobiele portals alsmede papieren kranten informatie over toeristische locaties, hotels, restaurants, evenementen en vergelijkbare informatie kunnen plaatsen en regelmatig kunnen actualiseren. Die informatie kan door het brede publiek voor boekingen of andere doeleinden worden gebruikt.

(21) Een onderneming voor bestemmingsmanagement kan verschillende functionaliteiten aanbieden: i) een destinator-functionaliteit (het aanmaken van een databank met nuttige plaatsen of een informatieflash over evenementen, hotels, restaurants, kunstexposities enz.): ii) een distributie-functionaliteit (de informatie in de databank wordt over verschillende kanalen en platforms verspreid), en iii) een zoek-functionaliteit (gebruikt op websites om toeristische producten op te zoeken en weer te geven).

(22) Een grafische weergave van deze diensten is opgenomen in overweging 43.

2.3. MARKETING- EN PROMOTIEDIENSTEN IN DE TOERISTISCHE SECTOR

(23) Bij marketing- en promotiediensten op het vlak van toerisme kan het gaan om algemene promotie van een regio of het promoten van bepaalde bedrijfsactiviteiten.

(24) In het kader van algemene promotie ontvangen bezoekers algemene toeristische informatie over landschappen, culinaire tradities, weersomstandigheden enz. Promotie van een bepaalde bedrijfsactiviteit komt neer op het aanprijzen van specifieke inhoud (informatie over hotels, restaurants, culturele evenementen enz.).

(25) Voorts kan specifieke inhoud op visitnorway.com op twee verschillende manieren worden gepromoot, ofwel via rechtstreekse publicatie op de website (de informatie staat op de website), ofwel via een link naar een externe website die de specifieke informatie publiceert.

2.4. DE ACTIVITEITEN VAN IN IN DE TOERISTISCHE SECTOR

(26) Het mandaat van IN behelst het promoten van de toeristische sector op nationaal niveau. De Noorse overheid heeft sinds 1903 een actief belang in de toeristische sector (24). Zoals vermeld in overweging 17 wordt toerisme op regionaal en lokaal niveau door de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement gepromoot. In het aan IN gewijde hoofdstuk van de jaarlijkse begrotingsbrieven staan instructies voor de IN-activiteiten in de toeristische sector (25).

(27) De Noorse autoriteiten hebben in 2007 een nationale toeristische strategie aangenomen waarin de belangrijkste overheidsdoelstellingen voor de sector zijn vastgelegd (26). Een van deze doelstellingen was Noorwegen sterker te profileren als reisbestemming. Daartoe heeft IN in 2007 de website visitnorway.com ontwikkeld en opgericht. Overeenkomstig de toeristische strategie „moet de website bezoekers naar Noorwegen lokken en nuttige en omvattende informatie over Noorwegen en het Noorse toeristische aanbod verschaffen” (27).

(28) Sinds de oprichting van de website visitnorway.com biedt IN naast algemene inhoud over Noorwegen (niet-economische activiteit) aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement ook de mogelijkheid om eigen specifieke toeristische inhoud (d.w.z. informatie over evenementen, hotels, vervoer enz.) op de website visitnorway.com te promoten. IN heeft met regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement standaardcontracten gesloten aan de hand waarvan de specifieke inhoud van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement op visitnorway.com kan worden gepubliceerd (rechtstreeks of via hyperlinks) tegen een jaarlijkse contributie die wordt berekend op basis van de jaaromzet van de respectieve regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement. De regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement hebben steeds met eigen websites gewerkt waarop zij algemene informatie over hun respectieve regio's en specifieke toeristische producten plaatsten, d.w.z. economische diensten van hun stakeholders en eigenaars.

(29) In 2012 heeft de Noorse overheid ter verbetering van de nationale structuur voor toerisme een nieuwe toeristische strategie aangenomen (28). De nieuwe strategie had tot doel de overheidssteun aan de sector efficiënter te maken, het aantal actoren te verminderen en te zorgen voor meer coördinatie onder de actoren. De Noorse autoriteiten hebben zich bovendien voorgenomen een wildgroei te vermijden van websites over toerisme in Noorwegen, met uiteenlopende structuren en layouts, zoekmachines voor reserveringen, talen enz., die allemaal gedeeltelijk door verschillende overheidsinstanties, provincies of gemeenten worden gefinancierd.

(30) Hierna heeft het ministerie van Handel, Industrie en Visserij in 2013 een „nieuwe toeristische structuur” goedgekeurd die het voor toeristen makkelijk moet maken te kiezen voor Noorwegen als reisbestemming (29).

(31) In de begrotingsbrief van IN van 2013 (hierna „begrotingsbrief van 2013” genoemd (30)) staat dat: „Innovation Norway dient te zorgen voor een brede verspreiding van Noorse reiservaringen via visitnorway.com en de actoren in de toeristische sector moet helpen om […]”. Visitnorway.com werd dus als een cruciaal bestanddeel van de Noorse strategie voor toeristische promotie (31) aangemerkt. IN werd gevraagd de website uit te breiden en meer steun aan de toeristische sector te verlenen. De bedoeling was diensten te leveren op het gebied van webmarketing om op de officiële website visitnorway.com. zowel een nationaal als een internationaal publiek te bereiken (32).

(32) Uitgaande van deze doelstelling heeft IN het project „de nieuwe structuur van visitnorway” (hierna „nieuwe structuur” genoemd) (33) in het leven geroepen. De nieuwe structuur leverde regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement niet alleen diensten op het vlak van marketing en promotie (zoals op grond van de standaardcontracten, zie overweging 28), maar ook aanvullende diensten.

(33) IN heeft een aantal noodzakelijke wijzigingen aan de kenmerken en functionaliteiten van het platform visitnorway.com aangebracht, om technologisch bij te blijven en het platform mettertijd vlot te doen werken. In 2013 begon IN een aantal van de functionaliteiten voor bestemmingsmanagement (hierna collectief aangeduid als „webinfrastructuur en verwante diensten”) aan Noorse regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement te leveren die de inhoud van hun eigen websites naar visitnorway.com wilden migreren. Die overname van inhoud op visitnorway.com strookt met de doelstellingen die de Noorse autoriteiten met de nieuwe toeristische strategie nastreven, onder meer het vermijden van een wildgroei van websites over toerisme in Noorwegen (zie overweging 29).

(34) Bijgevolg kregen alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement in 2014 premiumpartner-contracten aangeboden met de mogelijkheid om visitnorway.com als homepage te gebruiken in plaats van een eigen homepage te ontwikkelen of in stand te houden. Voor de migratie naar visitnorway.com moesten de eigen websites worden stopgezet. De diensten in kwestie werden enkel aangeboden aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement en niet aan de brede markt, dus niet aan alle potentiële gebruikers, waaronder de aandeelhouders of externe klanten van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement (34).

(35) Na de migratie zijn sommige diensten die de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement vroeger bij bedrijven zoals de klager aankochten, overbodig geworden. Zo zou de zoek-functionaliteit voor de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement overbodig worden, en zouden de licentiecontracten met ondernemingen als New Mind | tellUS normaal gesproken worden beëindigd. Andere functionaliteiten echter — zoals de destinator-functionaliteit — bleven noodzakelijk voor het creëren of behouden van de punten van belang of de informatieflash voor publicatie op visitnorway.com.

(36) Ondanks het feit dat alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement premiumpartner-contracten aangeboden hebben gekregen, zijn/waren zij niet allemaal in de nieuwe diensten geïnteresseerd, omdat migratie naar visitnorway.com onder andere inhield dat ze de redactionele voorwaarden en restricties van IN moesten aanvaarden (35). Daarom blijven sommige regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement werken met standaardcontracten aan de hand waarvan IN hun promotie- en marketingdiensten levert (zie overweging 28).

(37) In het kader van het toeristisch project „nieuwe structuur” binnen visitnorway.com (zie overweging 32) werden in 2013 vóór de ondertekening van de premiumpartner-contracten in 2014 als beschreven in overweging 34 tevens twee proefprojecten opgezet, Alfa en Beta. Verder in het document wordt hierop nader ingegaan.

Proefproject Alfa

(38) In maart 2013 lanceerde IN een proefproject genaamd „Alfa”, samen met twee testklanten — VisitSørlandet en VisitTrondheim. Daarbij ging het om de migratie van de websites van Visit Sørlandet AS (36) (regionale toeristische dienst) en Visit Trondheim AS (37) (organisatie voor bestemmingsmanagement) naar visitnorway.com.

(39) De twee ondernemingen zijn voor het proefproject geselecteerd en hebben een premiumpartner-contract met IN gesloten om visitnorway.com te kunnen gebruiken. Op grond van die contracten hebben beide ondernemingen hun URL (38) naar visitnorway.com omgeleid en hebben zij hun eigen websites afgesloten. De informatie op die pagina's (algemene toeristische informatie en specifieke toeristische inhoud) werd naar visitnorway.com gemigreerd.

(40) Toen de twee ondernemingen nog eigen websites hadden, waren zij klant bij de klager en maakten zij dus gebruik van destinator- en zoek-functionaliteiten van tellUS en betaalden zij hiervoor een licentievergoeding aan de klager. Maar na het omleiden van hun URL naar visitnorway.com en het afsluiten van hun eigen websites hebben deze ondernemingen hun contracten voor de zoekfunctionaliteit opgezegd aangezien — om technische redenen — alleen de zoekfunctionaliteit van IN op visitnorway.com kan worden gebruikt (de door IN ontwikkelde en op het platform geïnstalleerde zoekmachine is de enige op de website).

(41) Beide ondernemingen waren voor de destinator-functionaliteit nog contractueel verbonden met de klager of met een soortgelijke onderneming. IN biedt deze functionaliteit niet aan. De klager was de enige leverancier van systemen voor bestemmingsmanagement op de Noorse markt. In 2012-2013 verscheen echter een internationale concurrent op de markt, Citybreak, die de destinator-functionaliteit ook aanbood zodat aanbieders van toeristische diensten de mogelijkheid kregen om een databank met nuttige plaatsen te creëren (39).

(42) De naar visitnorway.com gemigreerde regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement konden dus kiezen tussen verschillende ondernemingen die de destinator-functionaliteit aanboden (New Mind | tellUs of CityBreak of een andere marktdeelnemer die de markt zou betreden), terwijl klanten die gebruik maakten van de diensten van tellUs search enkel gebruik konden maken van destinator-functionaliteiten van tellUS. Toen New Mind | tellUS nog de enige aanbieder was van web- en infrastructuurdiensten, moesten alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement voor zowel de zoek- als de destinator-functionaliteiten contracten sluiten met New Mind |tellUS.

(43) De toepassingen van de verschillende functionaliteiten, vóór en na het proefproject Alfa, worden in de volgende tabel weergegeven: Tekst van het beeld Website organisatie bestemmingsmanagement (vóór proefproject Alfa) Website organisatie Zoekfunctionaliteit tellUs Databank tellUs Databank tellUs Bestemmingsbedrijf Visitnorway.com (na proefproject Alfa) Databank tellUs Databank Citybreak Zoekfunctionaliteit visitnorway Visitnorway.com Bestemmingsbedrijf Bestemmingsbedrijf Databank Citybreak Databank tellUs Databank IN Bron: de Autoriteit, op basis van de informatie van de Noorse autoriteiten (document 688213).

(44) Vóór de toepassing van het nieuwe-structuurproject leverde IN diensten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement (online marketing- en promotiediensten op de website visitnorway.com) tegen een vergoeding die werd berekend op basis van de jaaromzet en niet de marktprijs van de geleverde diensten (zie overweging 28). Dit tarief werd ook toegepast in het kader van proefproject Alfa, zonder extra kosten voor de door IN geleverde aanvullende diensten (webinfrastructuur en verwante diensten).

(45) De Noorse autoriteiten hebben uitgelegd (40) dat geen extra kosten voor de aanvullende diensten zijn aangerekend omdat de nieuwe diensten nog in ontwikkeling waren en de twee bij het proefproject betrokken ondernemingen veel tijd en inspanningen hadden besteed om de nieuwe functionaliteiten van IN te helpen ontwikkelen en IN dus hebben vergoed in de vorm van waardevolle feedback en input over de nieuwe diensten.

Proefproject Beta

(46) Van juli 2013 tot november 2013 heeft IN proefproject Beta uitgevoerd. Tijdens dit proefproject heeft IN nieuwe bedrijfsmodellen bestudeerd, waaronder de mogelijkheid om nieuwe premiumpartner-contracten voor alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement te promoten.

(47) Met ingang van 1 januari 2014 heeft IN alle geïnteresseerde organisaties voor bestemmingsmanagement en regionale toeristische diensten op niet-discriminerende basis premiumpartner-contracten aangeboden. IN heeft voor deze diensten een nieuw prijsmodel ingevoerd waarbij de aangerekende prijs, volgens de Noorse autoriteiten, werd berekend op basis van de kosten van de door IN verleende diensten, vermeerderd met een redelijke winst. Het nieuwe prijsmodel werd vanaf 1 januari 2014 ook toegepast op de twee proefprojecten, VisitSørlandet en VisitTrondheim.

(48) Bijgevolg heeft IN, zoals weergegeven in figuur 2 hieronder, de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement (41) twee verschillende mogelijkheden aangeboden: i) diensten op basis van de premiumpartner-contracten (42), en ii) promotie op basis van non-premium contracten (43). Ongeacht zijn verhouding tot de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement promoot visitnorway.com Noorwegen als reisbestemming en verschaft de site algemene informatie over het land (44).

(49) Er zijn premiumpartner-contracten gesloten met regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die naar visitnorway.com wilden migreren. Regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die hun websites niet naar visitnorway.com wilden migreren (non-premiumpartners), bleven van IN zoals vroeger dezelfde promotie- en marketingdiensten via standaardcontracten ontvangen. Figuur 2 Huidige structuur van visitnorway.com (Bron: IN)

3. DE KLACHT

(50) New Mind | tellUs stelt in zijn klacht dat de promotieactiviteiten van IN en zijn taken in verband met visitnorway.com, als nationale portaalsite voor toerisme, op grond van de EER-staatssteunregels als een dienst van algemeen economisch belang (hierna „DAEB” genoemd) kunnen worden aangemerkt.

(51) In 2013 is IN echter tot een nieuwe markt toegetreden (45) waar het nieuwe diensten ging leveren aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement waardoor deze de mogelijkheid kregen om hun websites naar visitnorway.com (de webinfrastructuur en verwante diensten) te migreren. New Mind | tellUS vindt dat die diensten buiten het mandaat van IN liggen en niet in overeenstemming met de Altmark (46) -rechtspraak worden verricht.

(52) De klager beklemtoont dat IN bij het verlenen van economische diensten geen staatssteun zou mogen ontvangen (47).

(53) De klacht heeft, met name, betrekking op vier verschillende vormen van vermeende staatssteun: a. afwezigheid van een gescheiden boekhouding voor commerciële activiteiten binnen IN, b. winstderving doordat de economische activiteiten van IN geen winstoogmerk hebben, c. vermeende steun die door IN aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement wordt verleend in de vorm van webinfrastructuur en verwante diensten tegen prijzen onder de marktprijs, en d. algemene vrijstelling van inkomstenbelasting die IN is toegekend en die ook geldt voor de economische activiteiten van IN.

(54) Tot slot beweert New Mind | tellUS eveneens dat IN zijn klanten aanmoedigt om eerder gesloten contracten met New Mind | tellUS op te zeggen en dat het regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die naar visitnorway.com migreren gratis vertalingen aanbiedt (48).

4. REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

(55) Op 16 juli 2014 besloot de Autoriteit de formele onderzoeksprocedure van artikel 1, lid 2, van deel I van Protocol 3 in te leiden.

(56) De Autoriteit heeft de reikwijdte van het formele onderzoek evenwel beperkt tot drie door de klager geïdentificeerde maatregelen: i) de afwezigheid van een gescheiden boekhouding voor commerciële activiteiten binnen IN en van een mechanisme voor kostentoerekening, ii) winstderving doordat de economische activiteiten geen winstoogmerk hebben, en iii) de vermeende steun die IN verleent aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement in de vorm van prijzen voor webinfrastructuur en verwante diensten die geen redelijk rendement opleveren.

(57) De algemene vrijstelling van inkomstenbelasting voor IN werd uit de beschikking tot inleiding van de onderzoeksprocedure gehouden (49). Met betrekking tot dit vraagstuk is een procedure „bestaande steun” ingeleid.

(58) Wat de maatregelen betreft die onder het toepassingsgebied van de beschikking tot inleiding van de procedure vallen, was de Autoriteit voorlopig van oordeel dat het leveren van webinfrastructuur en verwante diensten een economische activiteit vormt, die los moet worden gezien van het louter promoten van Noorwegen als reisbestemming. Deze nieuwe diensten werden pas sinds 1 januari 2014 aan alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement aangeboden. Daarom besloot de Autoriteit dat, mochten de maatregelen staatssteun inhouden, het zou gaan om nieuwe steun (50).

(59) Daarnaast was de Autoriteit ook van mening dat, mocht worden vastgesteld dat IN voor zijn diensten geen concurrerende marktprijzen aanrekent aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement, het bestaan van nieuwe staatssteun ten gunste van deze entiteiten niet kon worden uitgesloten.

(60) Ten slotte betwijfelde de Autoriteit of de vermeende steunmaatregelen verenigbaar kunnen worden verklaard met de werking van de EER-overeenkomst op grond van artikel 61, lid 3, onder c), als steun voor het promoten van toeristische activiteiten (51).

(61) Uitgaande van deze voorlopige conclusies was de Autoriteit van oordeel dat zij niet over voldoende gegevens beschikte om het bestaan van staatssteun of de onverenigbaarheid ervan met de EER-overeenkomst uit te sluiten. Daarom werd de formele onderzoeksprocedure ingeleid.

5. OPMERKINGEN VAN DERDEN BIJ DE BESCHIKKING TOT INLEIDING VAN DE PROCEDURE

(62) Enkel New Mind | tellUS (de klager) heeft opmerkingen bij de beschikking tot inleiding van de procedure geformuleerd.

(63) De klager benadrukt dat IN is toegetreden tot een reeds goed functionerende markt voor webinfrastructuur en verwante diensten, die economische diensten zijn. De toetreding tot deze markt is niet het gevolg van een opdracht van de overheid en zou in strijd zijn met de hoofdtaak van IN, namelijk het bevorderen van particulier ondernemerschap.

(64) New Mind | tellUS onderschrijft de voorlopige bevindingen van de Autoriteit inzake de aanwezigheid van overheidsmiddelen, toerekenbaarheid, selectiviteit en mogelijke concurrentieverstoring.

(65) Wat het bestaan van een voordeel betreft, is de klager van mening dat IN zijn webinfrastructuur en verwante diensten kruissubsidiëring heeft verleend. Dat is zo omdat er bij IN geen behoorlijke boekhoudkundige scheiding is en omdat IN bij het verlenen van deze economische diensten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement winst derft. De klager beklemtoont ook dat IN kosteloos vertaaldiensten aanbiedt (zie overweging 54).

(66) Met betrekking tot de vermeende steun ten gunste van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement argumenteert de klager dat de Noorse autoriteiten hem niet van de beschikking tot inleiding van de procedure op de hoogte hebben gebracht.

(67) Voorts wordt geargumenteerd dat de geselecteerde testklanten tijdens de proefprojecten niet hebben betaald voor de verkregen diensten. Het later door IN ingevoerde prijsmodel bestrijkt niet alle relevante kosten en levert evenmin een redelijke winst op. Zo heeft IN niet alle ontwikkelingskosten voor de infrastructuur van de nieuwe structuur in zijn berekeningen opgenomen (18 miljoen NOK) en berekent IN geen rendement op zijn investering. Daarom ontvangen de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement een voordeel.

(68) Wat de verenigbaarheid betreft, voert de klager aan dat er geen sprake is van marktfalen op de betrokken markt. Bovendien vormen de kosteloze of gesubsidieerde vertaaldiensten van IN aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die inhoud naar het visitnorway.com-platform migreren, een gekoppelde voorwaarde die in strijd is met de mededingingsregels, en daarom kan de vermeende staatssteun niet verenigbaar worden verklaard.

(69) Op 13 januari 2015 heeft de klager de Autoriteit een exemplaar van de begrotingsbrief van 2015 toegestuurd (52). Volgens de klager bevestigt deze brief dat de activiteiten van IN op het gebied van webinfrastructuur en verwante diensten buiten het mandaat van IN liggen, dat enkel de algemene promotie van Noorwegen als toeristische bestemming inhoudt.

6. OPMERKINGEN VAN DE NOORSE AUTORITEITEN BIJ DE BESCHIKKING TOT INLEIDING VAN DE PROCEDURE EN BIJ DE OPMERKINGEN VAN DE DERDE PARTIJ

(70) De Noorse autoriteiten stellen in antwoord op de beschikking tot inleiding van de procedure (53) dat de maatregelen in kwestie geen staatssteun vormen en dat, mochten een of meer van de maatregelen wel degelijk neerkomen op staatssteun, dergelijke steun als bestaande steun dient te worden aangemerkt, aangezien het promoten van het toerisme in Noorwegen al vóór de ondertekening van de EER-overeenkomst één van de taken was van de voorgangers van IN.

(71) Subsidiair, indien van nieuwe steun sprake zou zijn, moet deze als verenigbaar worden beschouwd met de werking van de EER-overeenkomst als compensatie voor een DAEB of op grond van artikel 61, lid 3, onder c), als steun ter promotie van de toeristische sector.

(72) De Noorse autoriteiten verklaren dat „als een economische activiteit kan worden gescheiden van de opdracht van de overheidsinstelling, de betrokken instelling in deze functie als een onderneming kan worden beschouwd. Alle activiteiten dienen echter te worden aangemerkt als niet-economisch indien ze niet van elkaar kunnen worden gescheiden” (54). Op die basis gaan de Noorse autoriteiten ervan uit dat de Autoriteit de feiten verkeerd heeft begrepen, aangezien de betrokken diensten, zijnde webinfrastructuur en verwante diensten, niet op zichzelf worden verleend, maar als integraal bestanddeel van de via visitnorway.com verleende diensten, die in hun geheel als niet-economische activiteit moeten worden beschouwd. De levering van deze diensten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement maakt deel uit van de opdracht van IN om Noorwegen als reisbestemming te promoten, hetgeen kadert in de nationale toeristische strategie ter bevordering van het bedrijfsleven. Bijgevolg kunnen de webinfrastructuur en verwante diensten niet op zichzelf maar enkel in het kader van de promotieactiviteiten van IN worden beoordeeld.

(73) Wanneer IN contracten sluit voor het leveren van diensten tegen betaling, maakt het altijd gebruik van een basiskostenmodel waarin al zijn voor de diensten relevante kosten worden meegenomen. Deze methode is vastgelegd in de „Gids voor betalingen van de gebruiker” uit de begrotingsbrief (55) voor IN van 2011, die IN sindsdien toepast. IN paste deze methode van kostentoerekening ook in de premiumcontracten toe waardoor het al zijn uit de premiumcontracten voortvloeiende kosten kan dekken. IN heeft in zijn begroting en prijsberekening ook een verwachte winst van [… % tot … %] opgenomen. Ook hebben de Noorse autoriteiten uiteengezet dat de toeristische sector, en meer bepaald de markt voor webinfrastructuur, een zeer dynamische sector is. Bijgevolg moeten IN en visitnorway.com hun diensten aanpassen aan de evolutie van de technologie en de markt.

(74) Wat de verenigbaarheid betreft, betogen de Noorse autoriteiten dat de voorschriften voor diensten van algemeen economisch belang van toepassing zijn. Als de in deze zaak doorgelichte diensten economische activiteiten zijn en staatssteun zou worden vastgesteld, dient deze steun te worden beoordeeld op grond van de DAEB-verenigbaarheidsvoorschriften (56), aldus de Noorse autoriteiten. Dezelfde autoriteiten zijn van mening dat de levering van deze diensten in overeenstemming is met de strekking van Besluit 2012/21/EU van de Commissie (57).

(75) De Noorse autoriteiten voeren ook aan dat de betrokken maatregelen verenigbaar dienen te worden verklaard met de werking van de EER-overeenkomst uit hoofde van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst als staatssteun voor het promoten van de toeristische sector.

(76) De Noorse autoriteiten benadrukken dat de concurrentie op de downstreammarkt voor destinator-diensten groter is geworden door regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement toegang tot het platform te verlenen. Hiermee moet rekening worden gehouden om eventuele negatieve gevolgen van de vermeende steun te nuanceren. De Noorse autoriteiten leggen uit dat de concurrentiedruk op deze markt is gestegen omdat visitnorway.com informatie bundelt over reisproducten van alle mogelijke concurrenten, d.w.z. New Mind | tellUS of Citybreak of een andere onderneming die tot deze markt toetreedt. Vroeger was New Mind | tellUS de enige aanbieder op de markt. Bovendien wordt het platform door IN aangeboden aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement en die concurreren niet met ondernemingen buiten Noorwegen.

(77) De Noorse autoriteiten betwisten dat IN gratis vertaaldiensten levert aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die premiumcontracten hebben gesloten en ze hebben uitgelegd op welke wijze IN in verschillende scenario's vertalingen bekostigt. Over het algemeen dekt IN een deel van de vertaalkosten van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement wanneer het gaat om informatie van algemeen belang, als onderdeel van zijn opdracht om Noorwegen als reisbestemming te promoten. IN betaalt echter maar 50 % van de vertaalkosten voor specifieke nuttige plaatsen van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement (58). Dit is de algemene regel voor alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement. IN bekostigt echter geen vertalingen voor regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die zijn gemigreerd naar visitnorway.com (d.w.z. de premiumpartners). De premiumpartners krijgen dus geen vertaalfaciliteiten meer. In tegenstelling tot wat de klager beweert, is het vergoeden van vertaalkosten geen prikkel om een premiumpartner-contract te sluiten.

(78) In antwoord op de opmerkingen van de klager beklemtonen de Noorse autoriteiten dat IN geen concurrent is van New Mind | tellUS. Hoewel het klopt dat het verlenen van toegang tot visitnorway.com aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement bepaalde diensten die vroeger werden aangeboden door externe IT-ondernemingen, voor een deel overbodig heeft gemaakt, is IN geen directe concurrent van de klager. Met andere woorden, IN vervangt New Mind | tellUS niet als IT-leverancier, wel zijn sommige functionaliteiten (zoals TellUs search) niet langer nodig of technisch haalbaar.

(79) Daarnaast hebben de Noorse autoriteiten de Autoriteit bewijsmateriaal overhandigd waaruit blijkt dat IN de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement op de hoogte heeft gebracht van de beschikking tot inleiding van de procedure. IN heeft e-mails naar alle premiumpartners gestuurd (vermoedelijke begunstigden van staatssteun) en heeft ook op de IN-website naar de beschikking tot inleiding van de procedure (59) verwezen.

(80) Ten slotte en als antwoord op de laatste mail van de klager (60) (geciteerd in overweging 69) zijn de Noorse autoriteiten van mening dat de door New Mind | tellUS aangehaalde kwestie reeds naar behoren is beantwoord. Er is derhalve geen verdere toelichting nodig (61).

II. BEOORDELING

1. HET BESTAAN VAN STAATSSTEUN

(81) Artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst luidt als volgt: „Behoudens de afwijkingen waarin deze Overeenkomst voorziet, zijn steunmaatregelen van de lidstaten van de EG, de EVA-staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de werking van deze Overeenkomst, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt.”.

(82) Een maatregel vormt staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst indien deze voldoet aan vier voorwaarden. Ten eerste moet de maatregel door de staat of via staatsmiddelen worden gefinancierd en toerekenbaar zijn aan de staat. Ten tweede moet de maatregel een voordeel verschaffen. Ten derde moet de maatregel bepaalde ondernemingen of economische activiteiten begunstigen. Ten vierde moet de maatregel het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig kunnen beïnvloeden en de mededinging in de EER kunnen vervalsen.

(83) Er is pas sprake van staatssteun indien aan alle cumulatieve voorwaarden van artikel 61, lid 1, zijn voldaan (62).

1.1. DE REIKWIJDTE VAN DEZE BESCHIKKING

(84) de beschikking tot inleiding van de procedure heeft betrekking op vermeende staatssteun ten gunste van IN alsmede ten gunste van de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement. Op grond van de door de klager en de Noorse autoriteiten ontvangen informatie spitsten de bezwaren van de Autoriteit zich toe op de webinfrastructuur en verwante diensten die IN aan de hand van premiumpartner-contracten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement heeft geleverd.

(85) Tijdens de formele onderzoeksprocedure heeft de Autoriteit evenwel besloten dat het voor de beoordeling van de gedragingen van IN op de markt voor webinfrastructuur en verwante diensten ook noodzakelijk is de andere commerciële diensten te beoordelen die IN aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement levert, namelijk de promotie en marketing van specifieke inhoud. De reden hiervoor is dat in het bedrijfsplan van IN met betrekking tot de nieuwe structuur naar beide soorten diensten wordt verwezen.

(86) Dus zelfs wanneer specifieke promotie- en marketingdiensten in de beschikking tot inleiding van de procedure niet worden genoemd en buiten het bestek van dit besluit vallen, zal de Autoriteit er voor zover nodig toch naar verwijzen bij het vaststellen van een besluit over de vermeende steunmaatregelen in de vorm van webinfrastructuur en verwante diensten.

1.2. MOGELIJKE STEUNMAATREGELEN TEN GUNSTE VAN IN

1.2.1. Kan IN al dan niet kan als een „onderneming” worden beschouwd?

(87) Blijkens artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst is er sprake van staatssteun als de maatregelen worden genomen ter begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties. Artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst is alleen van toepassing indien de ontvanger van de steun een onderneming is. Bijgevolg moet worden onderzocht of IN in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst als een onderneming kan worden beschouwd.

(88) Ondernemingen zijn entiteiten die een economische activiteit verrichten, ongeacht hun rechtsvorm en de wijze waarop zij worden gefinancierd (63). Economische activiteiten zijn activiteiten waarbij goederen of diensten op een markt worden aangeboden (64). Alle entiteiten die juridisch gescheiden zijn van de overheid en die economische activiteiten ontplooien, worden als „ondernemingen” beschouwd. Artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst heeft betrekking op alle openbare en particuliere ondernemingen (65).

(89) Indien een entiteit economische activiteiten verricht, dient zij enkel ten aanzien van die specifieke diensten als een onderneming te worden beschouwd, zonder verwijzing naar de manier waarop haar andere activiteiten moeten worden ingedeeld (66).

(90) De Noorse autoriteiten houden vol dat het aanbieden van webinfrastructuur en verwante diensten niet als economische activiteit kan worden aangemerkt. Volgens hen kunnen deze diensten niet worden gescheiden van de aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement geleverde diensten voor het promoten van Noorwegen als reisbestemming via visitnorway.com. Aangezien de ontwikkeling en het beheer van dit platform kaderen binnen de doelstelling, namelijk het promoten van Noorwegen als reisbestemming, en deze algemene opdracht niet als een economische activiteit kan worden gedefinieerd, geldt dat ook voor de in dit geval onderzochte IT-diensten.

(91) De Autoriteit blijft bij de tegengestelde conclusie en bekrachtigt haar in de beschikking tot inleiding van de procedure geformuleerde voorlopige standpunt.

(92) De Autoriteit merkt allereerst op dat de begrotingsbrief van 2013 (67) IN de mogelijkheid verschaft om zowel economische als niet-economische activiteiten uit te oefenen, aangezien er een verschil is in de financiering van deze activiteiten: de economische activiteiten moeten tegen marktvoorwaarden worden verricht en derhalve door de klanten worden gefinancierd. Bijgevolg heeft IN de juridische mogelijkheid om tegelijkertijd economische en niet-economische diensten te verrichten.

(93) Ten tweede is het feit dat IN bij gelegenheid optreedt als overheidsinstrument ten behoeve van de algemene promotie van Noorwegen en in dat verband geen diensten of goederen op de markt brengt, voor de Autoriteit geen afdoende reden om te besluiten dat IN geen andere economische diensten in de toeristische sector aanbiedt.

(94) Ten derde is de Autoriteit het ermee eens dat het promoten van Noorwegen als reisbestemming geen economische activiteit vormt. IN biedt op het platform echter verschillende soorten diensten aan. IN zorgt voor marketing en promotie van algemene inhoud met betrekking tot Noorwegen, namelijk algemene informatie over het noorderlicht, het weer, de geografische kenmerken van het land enz., maar ook van specifieke toeristische inhoud, zoals promotie van hotels, restaurants of andere bedrijfsactiviteiten. De marketing van algemene informatie over Noorwegen is geen economische activiteit, maar het aanprijzen van specifieke toeristische ondernemingen vormt wel een economische activiteit.

(95) De Autoriteit verwerpt het argument dat de levering van webinfrastructuur en verwante diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement geen economische activiteit vormt, omdat het uiteindelijke doel een niet-economische activiteit is, namelijk de algemene promotie van Noorwegen als reisbestemming. De Autoriteit is van oordeel dat het oogmerk van de Noorse autoriteiten bij de beoordeling of IN een economische activiteit uitoefent, niet relevant is. De Autoriteit is de mening toegedaan dat het promoten van particuliere toeristische activiteiten een economische activiteit vertegenwoordigt.

(96) De rechtspraak heeft namelijk in een aantal gevallen erkend dat „voor de bepaling van de aard van de activiteit de aankoop van het product niet los mag worden gezien van het latere gebruik ervan, en dat de al dan niet economische aard van het latere gebruik van het gekochte product noodzakelijkerwijs de aard van de aankoopactiviteit bepaalt” (68). De Autoriteit roept evenwel in herinnering dat de klanten van de IT-diensten van IN, namelijk de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement, deze diensten voor zowel economische als niet-economische dienstverlening gebruiken. De regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement zorgen voor de promotie van het algemene toerisme in hun respectieve regio's, maar ook van specifieke toeristische activiteiten ten behoeve van hun aandeelhouders en klanten. De Autoriteit besluit daarom dat IN economische diensten levert.

(97) Ten vierde is de Autoriteit, in tegenstelling tot het argument van de Noorse autoriteiten in overweging 90, van mening dat het voor het promoten van Noorwegen als reisbestemming niet nodig is om ook in webinfrastructuur en verwante diensten te voorzien. In feite heeft IN tot 2013 met succes het toerisme in Noorwegen gepromoot, ondanks het feit dat het de betrokken webdiensten pas sinds dat jaar aan de hand van de premiumpartner-contracten aanbiedt. De Autoriteit benadrukt dat de Noorse autoriteiten niet hebben aangetoond dat de inspanningen van IN ter bevordering van het toerisme in Noorwegen zonder de via visitnorway.com geleverde webdiensten inefficiënt zouden zijn. Derhalve aanvaardt de Autoriteit niet dat het voor het promoten van Noorwegen als reisbestemming noodzakelijk is om ook webinfrastructuur en verwante diensten te leveren. De Autoriteit ziet dus niet in waarom deze diensten onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

(98) Ten vijfde herinnert de Autoriteit eraan dat, teneinde een dienst als economisch te kunnen beschouwen, het van belang is te weten of op de betrokken markt concurrentie heerst, dus of andere entiteiten dezelfde of substitueerbare goederen en diensten aanbieden (69). In webinfrastructuur en verwante diensten wordt ook voorzien door particuliere markdeelnemers, zoals de klager, en daarom concludeert de Autoriteit dat aan de desbetreffende voorwaarde in deze zaak is voldaan.

(99) Het Hof van Justitie van de Europese Unie heeft in zijn rechtspraak beklemtoond dat economische activiteiten normaal gesproken tegen betaling worden verricht (70). Zowel de klager als IN leveren webinfrastructuur en verwante diensten tegen betaling, bijgevolg is dat voor de Autoriteit een bijkomende reden om deze diensten als economische diensten te beschouwen.

(100) De Autoriteit is van oordeel dat deze conclusie zelfs dan standhoudt indien IN de webinfrastructuur en verwante diensten niet als een op zichzelf staande dienst levert; wanneer de websites van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement in visitnorway.com worden geïntegreerd, ontvangen de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement diensten van hetzelfde platform waarop zij voorheen tegen betaling bij particuliere marktdeelnemers aankochten. Of deze diensten enkel worden aangeboden aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement en niet aan andere ondernemingen voor bestemmingsmanagement is dus niet relevant.

(101) Bijgevolg concludeert de Autoriteit dat IN in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst een onderneming is wanneer het webinfrastructuur en verwante diensten levert.

1.2.2. Economisch voordeel

(102) Zoals reeds gezegd was het argument van de Noorse autoriteiten dat de levering van webinfrastructuur en verwante diensten moet worden bekeken in de context van de activiteiten van IN ter bevordering van het toerisme, in het kader van het streven om het aantal regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement in Noorwegen te verminderen en de toeristische sector efficiënter te maken. De Autoriteit herinnert eraan dat in artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst geen onderscheid wordt gemaakt naar de redenen of doeleinden van de maatregelen van de staten, maar de gevolgen de definitie ervan bepalen (71). Zoals het Hof stelt: „Het begrip steunmaatregel is dus een objectief begrip, dat uitsluitend afhankelijk is van de vraag of een maatregel van de staat al dan niet één of meer ondernemingen begunstigt” (72). Bijgevolg zijn de doelstellingen van de nieuwe Noorse structuur voor toerisme niet relevant om te bepalen of de vermeende maatregelen een voordeel inhouden en neerkomen op staatssteun.

(103) In dit geval hangt het bestaan van een voordeel af van de vraag i) of IN kruissubsidiëring aan zijn economische activiteiten heeft verleend met de openbare middelen die het heeft ontvangen ter compensatie van zijn niet-economische activiteiten, en ii) of IN een voldoende rendement op het kapitaal (redelijke winst) heeft verlangd voor de economische diensten die aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement zijn geleverd.

(104) Deze twee kwesties zullen in de volgende twee punten worden beoordeeld. In het kader van die beoordeling zal de Autoriteit bepalen of de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement voor de diensten van IN een prijs hebben betaald die lager ligt dan op een concurrerende markt (afwezigheid van marktmacht). De Autoriteit is van mening dat een redelijke alternatieve maatstaf voor het bepalen van dit soort concurrerende prijs een prijs is die volstaat om de incrementele kosten te dekken, d.w.z. de rechtstreeks toerekenbare variabele kosten en een passend aandeel van gemeenschappelijke (vaste) kosten, vermeerderd met een voldoende rendement op het kapitaal (73).

1.2.2.1. Kruissubsidiëring van de webinfrastructuur en verwante diensten

(105) Wanneer een entiteit zowel economische als niet-economische activiteiten verricht, moet een systeem van kostprijsadministratie worden ingevoerd om ervoor te zorgen dat de economische activiteiten van de entiteit niet door aan de niet-economische activiteiten toegekende overheidsmiddelen worden gesubsidieerd (74).

(106) Er moeten objectieve en transparante mechanismen voor kostentoerekening worden ingevoerd om ervoor te zorgen dat aan de niet-economische activiteiten van deze entiteit toegewezen overheidsmiddelen niet worden gebruikt om de marginale kosten van de economische activiteiten te dekken. Zonder dergelijke mechanismen zouden de economische activiteiten voordelen kunnen halen uit de overheidsmiddelen die aan niet-economische activiteiten worden toegekend. Bovendien zou het aan de hand van de interne boekhouding mogelijk moeten zijn de kosten en inkomsten van de verschillende diensten te identificeren (75).

(107) Bijgevolg zal de Autoriteit nagaan of IN over een methode beschikte om de kosten en inkomsten van zijn economische en niet-economische activiteiten van elkaar te scheiden, om zo het risico op kruissubsidiëring tussen de verschillende activiteiten van IN te voorkomen. De Autoriteit zal ook de boekhouding van IN betreffende de economische diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement tegen het licht houden.

Mechanisme voor kostentoerekening

(108) Zoals reeds gezegd moet een overheidsonderneming die economische en niet-economische activiteiten verricht boekhoudkundige systemen en procedures hanteren waarmee alle incrementele kosten die bij de levering van economische diensten ontstaan aan de rekeningen met economische activiteiten (76) kunnen worden toegerekend.

(109) Op basis van de door IN verstrekte informatie heeft de Autoriteit geconcludeerd dat met gemeenschappelijke kosten wordt bedoeld: i) ontwikkelingskosten voor het nieuwe structuurproject, ii) algemene exploitatiekosten, namelijk follow-up en administratie, webmastersupport enz., en iii) technische exploitatiekosten van het platform, consultants, d.w.z. IT-consultants, jaarlijkse vergoedingen voor softwarelicenties, onderhoud van hardware en software, enz (77).

(110) De Noorse autoriteiten hebben uitgelegd dat de ontwikkelingskosten slaan op projectbeheer, conceptontwikkeling, technische ontwikkeling en verbeteringen, tests en de werkzaamheden van consultants om visitnorway.com voor te bereiden op het project met de nieuwe structuur. De ontwikkelingskosten bedroegen in 2013 ongeveer 18 miljoen NOK (78).

(111) Volgens het antwoord van de Noorse autoriteiten op de beschikking tot inleiding van de procedure (79) is 4 miljoen NOK toegerekend aan de via het platform geleverde economische diensten. Op grond van de verschafte informatie en rekening houdend met de kostenverdeling op basis van volstrekte transparantie tussen generieke en specifieke marketing (80), houdt de grote meerderheid van de operationele en technische kosten van de nieuwe structuur (ongeveer 89 %) verband met algemene marketing van Noorwegen (niet-economische activiteit). Daarom werd in het bedrijfsmodel van IN voor 4 miljoen NOK ontwikkelingskosten als investeringskosten opgenomen. De Noorse autoriteiten hebben informatie verschaft waaruit blijkt dat in het desbetreffende geval sprake is van een redelijke kostentoerekening. Zo heeft IN de Autoriteit meegedeeld dat op basis van de screening van 15 766 redactionele pagina's en 19 000 listings is berekend dat 84,3 % van alle bezochte pagina's in de periode tussen 23 maart 2014 en 23 maart 2015 aan de definitie van generieke marketing beantwoordden en dat 15,7 % van alle bezochte pagina's aan bedrijfswebsites toebehoorden (81). Daarom moet het grootste deel van de ontwikkelingskosten aan de niet-economische diensten van het platform worden toegerekend.

(112) Op basis van de informatie waarnaar hierboven wordt verwezen, merkt de Autoriteit op dat de ontwikkelingskosten toegerekend aan de economische diensten van IN meer dan 20 % bedragen, meer dus dan het werkelijke aandeel van de kosten voor de promotie van specifieke inhoud als hierboven bedoeld. De Autoriteit komt daarom tot de slotsom dat de toerekening van 4 miljoen NOK aan het bedrijfsmodel van de premiumpartner-contracten redelijk en gerechtvaardigd is.

(113) De klager beweert echter dat in de ontwikkelingskosten ook bepaalde kosten voor de oprichting in 2007 van het platform zelf moeten worden opgenomen.

(114) IN bevestigt dat deze kosten niet zijn opgenomen in de kostenberekening. IN voert aan dat het platform al bestond vóór de ondertekening van de premiumcontracten en dat de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement eerder al samenwerkingscontracten hadden gesloten en een jaarlijkse partnercontributie betaalden, die heeft bijgedragen tot de oprichting van het platform (82). Bovendien zijn de initiële kosten niet opgenomen omdat ze niet waren gekapitaliseerd (83), wat op grond van de Noorse boekhoudkundige normen is toegestaan (NRS 19) (84). NRS 19 heeft betrekking op relevante rechtstreekse kosten en kapitalisering van kosten. Volgens deze norm hoeven immateriële activa, d.w.z. niet-monetaire activa zonder materiële substantie, waarvan het bedrijf gebruik maakt bij de productie of verkoop van goederen en diensten, niet te worden gekapitaliseerd. Daarom is op basis van deze voorschriften voor visitnorway.com geen enkele ontwikkelingskostenpost gekapitaliseerd.

(115) Voorts leggen de Noorse autoriteiten uit dat in 2015 voor visitnorway.com een nieuw cloudplatform voor systemen voor bestemmingsmanagement zal worden gelanceerd. Het huidige platform blijft met alle inhoud, routines, softwarelicenties enz., tot eind 2015 in werking en wordt daarna stopgezet. Het nieuwe platform zal alleen tekst en foto's overnemen. Het oude technische platform zal gezien de technologische evolutie op de markt geen informatie van waarde meer bevatten. Volgens IN is er dus geen economische reden om IT-projecten zoals visitnorway.com te kapitaliseren.

(116) De Autoriteit aanvaardt dit argument omdat het niet-kapitaliseren van deze soorten kosten op grond van de Noorse boekhoudkundige normen is toegestaan. Voor zover alle ondernemingen in Noorwegen het recht hebben deze soorten kosten niet te kapitaliseren, is de Autoriteit van mening dat, zelfs indien zulks als een voordeel kan worden beschouwd, het geen selectief voordeel is. Van deze maatregel (de mogelijkheid om een kostenpost niet te kapitaliseren) mogen alle economische sectoren, alle vormen van ondernemingen en alle productievormen gebruikmaken. Bij het ontstaan van kosten die vallen onder de NSR 19-regel zou de maatregel geen selectief voordeel of staatssteun vormen (85).

(117) Met betrekking tot de algemene exploitatiekosten voor de periode 2013-2018 past IN een methode voor de totale kostprijs op uurbasis toe om de verschillende kosten toe te rekenen (86). Deze methode is gebaseerd op de in overweging 73 vermelde richtsnoeren die in 2011 zijn goedgekeurd en sindsdien van toepassing zijn. Volgens deze methode wordt de prijs voor diensten gebaseerd op het aantal uren dat werknemers besteden aan het verlenen van die diensten (87). De kosten van IN op uurbasis omvatten de rechtstreekse personeelskosten voor de persoon die het werk verricht en de algemene kosten om ervoor te zorgen dat die werknemer zijn/haar werk kan uitvoeren (88). Algemene kosten zijn kosten voor huur, kantoor, telefoon, beheer en gezamenlijke diensten zoals financiën, IT, HR enz. Sinds 2014 verhoogt IN de kostprijs op uurbasis met 3 % om te verzekeren dat alle kosten gedekt blijven (89).

(118) Bij het toepassen van deze methode zorgt IN ervoor dat de verschillende projecten worden gefinancierd door de betalingen van individuele klanten, waardoor de kosten van IN voor de geleverde dienst worden gedekt.

(119) Daarom is de Autoriteit van oordeel dat dit, in deze zaak althans, een afdoende methode vormt voor de toerekening van gemeenschappelijke kosten.

(120) De Autoriteit merkt op dat de aan de twee proefprojecten toegerekende kostprijs per uur tijdens de proefperiode (2012-2013) lager lag dan de totale kostprijs per uur die standaard door IN was vastgesteld (90). Deze lagere uurkosten worden echter gecompenseerd door rekening te houden met de tijd die regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement besteden aan het verschaffen van inhoud, feedback en ondersteuning bij het ontwikkelen van de nieuwe structuur (91).

(121) Voor de toerekening van technische kosten gebruikt IN een methode die is gebaseerd op de „kostprijs per bekeken pagina” (92). Volgens deze methode berekent IN de kost per bekeken pagina op het platform en vervolgens het aandeel van de technische kosten dat door de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement moet worden betaald op basis van hun feitelijke aandeel in de hoeveelheid bekeken pagina's. De Autoriteit is van oordeel dat IN dankzij deze methode de kosten naar behoren aan generieke marketing en commerciële diensten kan toerekenen. In het bedrijfsplan van IN wordt voorzien in een vergoeding voor de economische diensten die volgens deze methode tot 2018 aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement worden verleend.

(122) Daarom is de Autoriteit van mening dat er een objectief en transparant mechanisme voor kostentoerekening bestaat, aan de hand waarvan IN kan waarborgen dat uitsluitend de inkomsten uit economische activiteiten worden gebruikt ter dekking van de hieraan gerelateerde kosten (met inbegrip van marginale kosten en een passend aandeel van de gemeenschappelijke kosten).

Boekhoudkundige scheiding

(123) Tijdens de formele onderzoeksprocedure hebben de Noorse autoriteiten de Autoriteit nadere informatie over het boekhoudkundige systeem van IN verschaft.

(124) De jaarrekeningen van IN bevatten geconsolideerde rekeningen voor de onderneming, met inbegrip van een winst- en verliesrekening, een balans en toelichtingen overeenkomstig de Noorse wet op de jaarrekeningen. Deze rekeningen worden gecontroleerd door een externe accountant, goedgekeurd door de algemene vergadering van IN en ingediend bij het Noorse nationale handelsregister. Deze geconsolideerde rekeningen kunnen in acht verschillende subrekeningen worden opgesplitst, één voor elk van de door IN verrichte activiteiten/programma's (leningen, fondsen, projecten enz.). Deze subrekeningen hebben hun eigen winst- en verliesrekeningen en balansrekeningen.

(125) Visitnorway.com is opgenomen in de rekening voor projectactiviteiten. Bovendien heeft IN uitgelegd dat elk individueel project — zoals visitnorway.com — over een specifieke subrekening beschikt. Zo hebben de projecten afzonderlijke projectnummers voor commerciële externe activiteiten (93). Op die manier wordt gewaarborgd dat de kosten en inkomsten van alle IN-activiteiten naar behoren kunnen worden ingedeeld en toegerekend.

(126) Visitnorway.com heeft vier projectrekeningen waarover IN alle kosten en inkomsten van de werking van het platform verdeelt (94). De vier subrekeningen zijn: i) externe consultants voor publicatiefuncties, ii) externe consultants voor upgrades en onderhoud, iii) externe diensten voor technische werking, en iv) externe diensten voor de nieuwe structuur (95). De kosten en inkomsten van de premiumcontracten zijn in de projectrekening voor de externe diensten van de nieuwe structuur vermeld (96).

(127) Deze vier projectsubrekeningen bevatten de kosten en inkomsten van het hele platform visitnorway.com. Kosten en inkomsten van economische en niet-economische diensten worden duidelijk onderscheiden, maar samen vermeld. De Autoriteit heeft geen aanwijzingen dat de kosten en inkomsten niet op correcte wijze als economische of niet-economische activiteiten zijn weergegeven. Derhalve kan worden besloten dat er geen formele scheiding van boekhouding bestaat, maar dat kosten en inkomsten van de verschillende soorten diensten wel steeds duidelijk kunnen worden geïdentificeerd.

(128) Tijdens de formele onderzoeksprocedure (97) heeft IN zich ertoe verbonden zijn boekhouding van de economische activiteiten die verband houden met de toeristische sector transparanter te maken en met ingang van 1 januari 2014 meer gedetailleerde rekeningen te gebruiken.

(129) Om zijn huidige boekhoudsysteem transparanter te maken, zal IN de vier binnen het project visitnorway.com reeds bestaande rekeningen evalueren. De kosten en inkomsten in elk van de vier rekeningen zullen verder in economische en niet-economische activiteiten worden opgesplitst. Bijgevolg zal vanaf januari 2014 sprake zijn van een formele scheiding van boekhouding.

(130) De Autoriteit is van mening dat een correcte en formele scheiding van boekhouding met ingang van 1 januari 2014 zal volstaan om kruissubsidiëring van via de premiumpartner-contracten geleverde economische diensten te voorkomen. De Autoriteit merkt op dat IN vóór 2014 enkel economische diensten leverde aan de klanten van het proefproject, en vanaf 1 januari 2014 rekende IN deze klanten dezelfde prijzen aan als in de overige premiumcontracten.

(131) De Autoriteit beklemtoont dat het bestaan van acht rekeningen aantoont dat de huidige rekeningen reeds voldoende transparant zijn. De Autoriteit is dan ook van mening dat het tot nu toe door IN gebruikte boekhoudsysteem een voldoende accuraat onderscheid tussen de kosten van de economische en niet-economische diensten waarborgt, ook al bestaat er geen formele boekhoudkundige scheiding tussen de economische en niet-economische diensten.

(132) Ten slotte neemt de Autoriteit kennis van het voorstel van de Noorse autoriteiten en komt zij tot de conclusie dat het met het huidige boekhoudsysteem reeds mogelijk is de verschillende kosten en inkomsten van de via visitnorway.com geleverde economische en niet-economische diensten te identificeren en dat er geen bewijs is van kruissubsidiëring van economische activiteiten door niet-economische activiteiten.

1.2.2.2. De vermeende winstderving.

(133) Overheidsbedrijven moeten zich op de markt als gewone marktdeelnemers gedragen (98). Er wordt geen voordeel in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst door de overheid toegekend indien van een particuliere investeerder hetzelfde gedrag kan worden verwacht, d.w.z. wanneer een overheidsbedrijf handelt in overeenstemming met het beginsel van de investeerder in een markteconomie (99).

(134) Elke ondernemer of investeerder zal normaal gesproken een rendement op zijn investering eisen vooraleer hij in een commerciële onderneming investeert (100). Een dergelijke rentabiliteitsverwachting is een normale en verwachte bedrijfskostenpost voor de onderneming. Bijgevolg is er geen sprake van een met overheidsmiddelen gefinancierd voordeel wanneer een overheidsbedrijf kosten dekt (variabele kosten en een passende bijdrage aan de gemeenschappelijke kosten), vermeerderd met een voldoende rendement op het geïnvesteerde kapitaal (101).

(135) De Autoriteit heeft in haar manufacturing guidelines (industrierichtsnoeren) al aangegeven dat „indien een openbaar bedrijf een onvoldoende rendement heeft, de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA dit zou kunnen beschouwen als een steunelement, dat dan in het licht van artikel 61 moet worden onderzocht. In dat geval verkrijgt het openbare bedrijf zijn kapitaal daadwerkelijk tegen gunstiger voorwaarden dan de marktvoorwaarden, hetgeen overeenkomt met een subsidie.” (102).

(136) De Autoriteit herinnert er echter ook aan dat de investeerder op grond van dezelfde richtsnoeren een ruime beoordelingsmarge heeft en „zolang de beoordeling van de investeerder binnen deze ruime marge blijft, kan er van staatssteun geen sprake zijn”. Hieruit volgt dat „tenzij er geen objectieve basis is om redelijkerwijze te verwachten dat een investering een voldoende rendement zal opleveren, dat voor een particuliere investeerder die in een vergelijkbare particuliere onderneming tegen normale marktvoorwaarden handelt aanvaardbaar zou zijn, is er geen sprake van staatssteun, zelfs wanneer de financiering geheel of gedeeltelijk met de openbare middelen geschiedt” (103).

(137) Dienovereenkomstig heeft de Autoriteit het prijsbeleid van IN beoordeeld met betrekking tot de economische diensten die in het kader van zowel de proefprojecten als de premiumpartner-contracten via het platform visitnorway.com zijn geleverd. Het doel is te beoordelen of het bedrijfsmodel van IN voor de IT-diensten die in het kader van de nieuwe structuur van visitnorway.com worden geleverd (d.w.z. premiumpartner-contracten) een redelijke winstverwachting inhield.

(138) De Noorse autoriteiten hebben uitgelegd (104) dat het prijsbeleid van IN ervoor zorgt dat alle relevante kosten worden gedekt en dat de opbrengsten van de economische activiteiten een redelijke winst opleveren (105). Hoewel de activiteiten van IN in deze sector in de commerciële contracten niet als economisch worden beschouwd, zijn zij gericht op het dekken van de kosten en het genereren van winst voor IN.

(139) Op basis van de in de overwegingen 108 tot en met 122 beschreven methode voor kostentoerekening hebben de Noorse autoriteiten het prijsmodel toegelicht dat bij de proefprojecten en in de premiumpartner-contracten is gebruikt, om te staven dat de prijzen voor de levering van webinfrastructuur en verwante diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement hoog genoeg zijn om een redelijk rendement te genereren.

(140) Dit rendement wordt niet afgemeten aan het platform visitnorway.com als geheel (106), maar veeleer aan de winstgevendheid van de economische activiteiten (economische diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement via de premium- en standaardcontracten). In het oorspronkelijke bedrijfsplan van IN voor de nieuwe structuur stonden inkomsten uit de diensten die krachtens de twee soorten contracten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement zijn geleverd: i) premiumcontracten en ii) standaardcontracten.

(141) Een uitvoerige beoordeling van de verschafte informatie levert geen bewijs op dat IN geen pogingen onderneemt om een redelijke winst te halen uit de commerciële contracten, met inbegrip van de premiumcontracten. Er zijn integendeel aanwijzingen dat IN in de praktijk in de periode 2013-2018 winst uit deze economische activiteiten verwachtte. IN heeft de Autoriteit een business case voorgelegd op basis van de geschatte kosten en inkomsten in verband met de commerciële contracten, met een positieve netto contante waarde (107) met gebruikmaking van een disconteringsvoet van 7 %. Met name wordt de netto winst in het bedrijfsmodel van IN op [… % à … %] geraamd (108).

(142) Tijdens de formele procedure heeft IN bovendien uitgelegd (109) dat het overschakelt naar een nieuw cloudgebaseerd systeem voor bestemmingsmanagement waarin het […].

(143) De Autoriteit merkt op dat de vergelijking van het gedrag van een openbare en een particuliere marktdeelnemer moet gebeuren aan de hand van het gedrag van een particuliere marktdeelnemer op het moment van de investering of de ontwikkeling van het bedrijfsplan, „mede gelet op de ten tijde van de inbreng beschikbare informatie en te verwachten evolutie” (110). De wijzigingen aan visitnorway.com die na de opstelling van het bedrijfsmodel van de nieuwe structuur zijn aangebracht, zijn derhalve niet relevant voor de toetsing aan de staatssteunregels. De vraag is of het oorspronkelijke bedrijfsmodel gericht was op het behalen van winst uit het verlenen van diensten aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement.

(144) In de analyse van de twee proefprojecten — tijdens proefproject Alfa — beklemtonen de Noorse autoriteiten dat VisitSørlandet en VisitTrondheim intens hebben bijgedragen tot de ontwikkeling van het model en veel tijd hebben geïnvesteerd in de projecten. Bijlage 6 bij het antwoord van IN op de beschikking tot inleiding van de procedure (111) bevat een concrete lijst met alle extra werkzaamheden die in 2013 bij de proefprojecten zijn verricht, terwijl een nieuwe structuur voor visitnorway.com werd uitgewerkt. Met de door de klanten van het proefproject verrichte extra werkzaamheden bedoelt IN: i) het beoordelen van de inhoud die op het platform moet blijven staan, ii) het plannen van de overname van webkoppelingen uit bestaande oplossingen om de ranking van zoekresultaten voor bestaande inhoud te handhaven, iii) het opzetten/evalueren van de basisstructuur, startpagina, secundaire pagina's en folderstructuur voor inhoud die niet op de eigen pagina's staat enz.

(145) Bijgevolg kan het rendement van de proefprojecten niet apart worden gemeten, maar enkel binnen een project op lange termijn. Het gaat er niet om of IN op korte termijn winst zou halen uit de proefprojecten, maar wel of de nieuwe structuur en de premiumpartner-contracten zouden leiden tot winstgevendheid op lange termijn (112). In feite worden proefprojecten naar hun aard door openbare of particuliere bedrijven niet met een onmiddellijke winstverwachting uitgevoerd, maar wel om te toetsen of ze economisch en commercieel haalbaar zijn (113). De rechtspraak aanvaardt dat het derven van winst door de overheid niet automatisch gelijk staat aan staatssteun. In navolging van het Hof van Justitie van de Europese Unie (114) en de praktijk van de Commissie (115) is de Autoriteit eigenlijk van mening dat verlaagde prijzen geen staatssteun inhouden, mits deze op objectieve wijze door economische redenen kunnen worden gestaafd.

(146) Bovendien merkt de Autoriteit op dat aan de twee proefprojectklanten sinds 2014 in het premiumpartner-contract dezelfde prijsstructuur is aangeboden als aan de overige regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement (116). Dat verklaart in feite waarom de klager spreekt van een „prijsverhoging” tussen de oude en de nieuwe premiumpartner-contracten. De in 2014 gesloten partnercontracten voorzien inderdaad in hogere vergoedingen dan die welke tijdens de proeffasen werden verlangd (zie overweging 44) (117).

(147) Uit de aan de Autoriteit (118) verstrekte gegevens blijkt dat de gemiddelde winst die oorspronkelijk voor de premiumpartner-contracten voor de periode 2013 tot en met 2018 was geraamd (tussen [… % tot… %]) gelijk loopt met de winstmarge van particuliere aanbieders die internetdiensten aan regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement leveren (119).

(148) In zijn antwoord op de beschikking tot inleiding van de procedure (120) heeft IN uiteengezet dat het — zelfs zonder de prijsmodellen van zijn concurrent te kennen — wel publiekelijk beschikbare jaarrekeningen van de grootste webontwikkelingsbedrijven heeft verzameld die diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement leveren. Volgens IN hebben particuliere ondernemingen die webdiensten leveren aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement een gemiddelde winstmarge van […] (121). Daarom houdt IN vol dat zijn op [… % tot … %] geraamde winstmarge in de lijn ligt van de op de markt gerealiseerde marges (122).

(149) De Autoriteit herinnert eraan dat de gemiddelde omzet van de sector volgens de rechtspraak kan worden gebruikt als indicator voor de afwezigheid van steun (123). Daarom vindt de Autoriteit dat het bedrijfsmodel van IN in overeenstemming is met het beginsel van investeerder in een markteconomie, aangezien een winstmarge van […] % voor het verlenen van webinfrastructuur en verwante diensten aanvaardbaar zou zijn voor een marktinvesteerder.

(150) Ten slotte heeft IN enige informatie' (124) verstrekt betreffende het door de klager aangevoerde argument dat visitnorway.com een waarde op zich vertegenwoordigt, vanwege het merk en het domein (als een van de meest bezochte toeristische platforms in Noorwegen) en dat deze waarde niet in aanmerking is genomen. De Autoriteit begrijpt het argument van de klager dat het merk visitnorway.com een economische waarde heeft en de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement daarom ook zouden moeten betalen voor de onrechtstreekse winst die het gebruik van dit merk oplevert.

(151) IN vindt dat deze waarde verwaarloosbaar klein is. Om zijn standpunt te onderbouwen, heeft IN een beroep gedaan op een externe consultant, NetNames, die de waarde van het domein op 20 000 USD raamt (125). De waarde van het domein werd gebaseerd op een vergelijking met verschillende, maar vergelijkbare domeinen. Rekening houdend met de kosten van visitnorway.com heeft de externe deskundige de conclusie van IN bevestigd dat de waarde van het domein te verwaarlozen is. De Autoriteit ziet geen reden om te twijfelen aan deze conclusie.

(152) Bijgevolg is de Autoriteit van mening dat IN correct heeft gehandeld door het gebruik van het merk visitnorway.com niet op te nemen als een extra kost voor de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement.

(153) De Autoriteit besluit dan ook dat de commerciële contracten van IN, met inbegrip van de premiumcontracten, zijn aangegaan met de verwachting van winstgevendheid op lange termijn en in overeenstemming met het beginsel van de investeerder in een markteconomie.

1.2.3. Conclusie

(154) De Autoriteit komt tot de slotsom dat IN bij het leveren van webinfrastructuur en verwante diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement beschikte over een geschikt boekhoudsysteem en mechanisme voor kostentoerekening om de kosten en inkomsten in verband met deze diensten nauwkeurig te kunnen identificeren.

(155) Ook staat vast dat IN bij het leveren van deze diensten geen winst heeft gederfd. IN heeft in overeenstemming met het beginsel van de investeerder in een markteconomie gehandeld.

(156) De Autoriteit concludeert derhalve dat IN bij de levering van webinfrastructuur en verwante diensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement aan de hand van de premiumpartner-contracten, geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst heeft ontvangen.

1.2.4. Vermeende staatssteun ten gunste van regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement

1.2.5. Kunnen regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement als „ondernemingen” worden beschouwd?

(157) Zoals reeds uiteengezet in overweging 87, is artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst uitsluitend van toepassing wanneer de ontvangers van staatssteun ondernemingen zijn.

(158) Zoals reeds vermeld in overweging 18, merkt de Autoriteit op dat de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement niet zijn opgericht om zo veel mogelijk winst voor de entiteit zelf of haar aandeelhouders te genereren, maar veeleer om de zakelijke activiteiten van aandeelhouders en klanten te bevorderen en te promoten.

(159) De Autoriteit wijst er evenwel nogmaals op dat de toepassing van de staatssteunregels niet afhangt van de vraag of de entiteit is opgezet om winst te genereren. Op basis van de rechtspraak kunnen ook non-profit-entiteiten goederen en diensten op een markt aanbieden (126). In dat geval blijven non-profit-aanbieders gebonden door de staatssteunregels.

(160) De Autoriteit is van mening dat de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement net als IN economische en niet-economische diensten leveren. Het promoten van specifieke toeristische diensten vormt een economische activiteit, zie overweging 28. Bijgevolg kunnen deze entiteiten met betrekking tot deze diensten als ondernemingen worden beschouwd.

1.2.6. Bestaan van een voordeel ten gunste van de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement

(161) IN heeft aangetoond dat, ook al is het geen non-profitorganisatie, de premiumpartner-contracten worden gesloten met redelijke rentabiliteitsverwachtingen op lange termijn. Het prijsmodel van IN voorziet in een rendement van [… % tot …] % (zie deel 1.2.2.2). Uit de door IN verstrekte gegevens blijkt dat de verwachte winstgevendheid in de praktijk ook is verwezenlijkt. Uit de gegevens komt naar voren dat de investering van IN in de nieuwe structuur van visitnorway.com in 2013 winst heeft opgeleverd. In 2014 en 2015 wordt een negatieve winst verwacht, maar voor de periode 2016-2018 wordt van een stabiele en redelijke winst uitgegaan. De gemiddelde winst strookt met die van een particuliere speler die webdiensten aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement levert (127).

(162) Bijgevolg besluit de Autoriteit dat er, wat betreft webinfrastructuur en verwante diensten die onder de marktprijs worden geleverd, geen sprake is van een voordeel ten gunste van de regionale toeristische diensten en/of organisaties voor bestemmingsmanagement.

(163) In tegenstelling tot de verklaringen van de klager, zie de overwegingen 54 en 65, heeft de Autoriteit bovendien zekerheid gekregen dat geen kosteloze vertaaldiensten worden verleend aan regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die naar IN migreren.

(164) De Noorse autoriteiten hebben uitgelegd dat de premiumpartners geen gratis vertaaldiensten krijgen en zelfs minder vertaalondersteuning ontvangen dan de non-premiumpartners, d.w.z. de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement die niet naar visitnorway.com migreren, zie overweging 77.

(165) Op die basis besluit de Autoriteit dat er geen sprake is van de vermeende gekoppelde voorwaarde om premiumcontracten te sluiten.

1.2.7. Conclusie

(166) Hiervan uitgaande is de Autoriteit van oordeel dat de regionale toeristische diensten en de organisaties voor bestemmingsmanagement met de door IN geleverde webinfrastructuur en verwante diensten geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst hebben ontvangen.

2. CONCLUSIE

(167) Aangezien de Autoriteit thans besloten heeft dat er geen sprake is van een voordeel ten gunste van IN of van de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement, hoeft niet te worden onderzocht of de resterende voorwaarden van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst zijn vervuld,

HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING VASTGESTELD:

Artikel 1

1. Innovation Norway heeft geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst ontvangen door zijn webinfrastructuur en verwante diensten binnen de toeristische sector kruissubsidiëring te verlenen met overheidsmiddelen die zijn ontvangen ter compensatie van zijn niet-economische diensten in dezelfde sector, namelijk het promoten van Noorwegen als reisbestemming. Innovation Norway beschikte over een mechanisme voor kostentoerekening en een boekhoudkundige methode om op adequate wijze te bepalen welke kosten en inkomsten met zijn webinfrastructuur en verwante diensten verband houden.

2. Innovation Norway heeft geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst ontvangen in de vorm van winstderving bij het aanbieden van webinfrastructuur en verwante diensten aan de regionale bureaus voor toerisme en organisaties voor bestemmingsmanagement.

Artikel 2

De regionale bureaus voor toerisme en organisaties voor bestemmingsmanagement hebben geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst ontvangen door het verkrijgen van webinfrastructuur en verwante diensten tegen prijzen onder de concurrerende marktprijs.

Artikel 3

Deze beschikking is gericht tot het Koninkrijk Noorwegen.

Artikel 4

Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek.

Gedaan te Brussel, 4 november 2015. Voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA Sven Erik SVEDMAN Voorzitter Helga JÓNSDÓTTIR Lid van het College

(1) Document 678002 en de bijlagen bij de documenten 678003 t/m 678007, 678010 t/m 678013 en 678017.

(2) In oktober 2013 is de oorspronkelijke klager, TellUs IT AS, met de onderneming New Mind tot New Mind | tellUs gefuseerd. Zie www.newmind.co.uk.

(3) PB C 334 van 25.9.2014, blz. 8 en EER-supplement nr. 53 van 25.9.2014, blz. 1.

(4) Document 720775, samen met 12 bijlagen (documenten 720776 tot en met 720788).

(5) Document 726058.

(6) Document 725167.

(7) Document 725174.

(8) Documenten 730559, 730560 en 730561.

(9) De Autoriteit heeft een aantal e-mails met aanvullende informatie van de klager en van IN ontvangen. TellUs heeft op 1 januari 2015 een e-mail gestuurd (document 734800). IN heeft verschillende e-mails gestuurd: de documenten 742759 (mail van 16 januari 2015), 744264 (mail van 5 februari 2015), 753927 (mail van 14 april 2015), 754218 (mail van 17 april 2015), 757843 (mail van 20 mei 2015) en 758656 (mail van 29 mei 2015) en heeft op 16 april 2015 met IN telefonisch overleg gevoerd.

(10) Zo had visitnorway.com 22,5 miljoen bezoekers in 2013en werden 50 miljoen pagina's bekeken. In 2014 had de site 21,3 miljoen bezoekers en werden 50,3 miljoen pagina's bekeken. Zie de informatie beschikbaar op: http://www.slideshare.net/hanspetteraalmo/new-structure-for-destinations-on-visitnorwayvom en document 758656.

(11) In het Noors „Regionalt selskap.”

(12) In het Noors „Destinasjonsselskap”.

(13) De Autoriteit beschrijft deze diensten onder punten 2.2 en 2.3.

(14) LOV-2003-12-19-130 (in het Noors „Lov om Innovasjon Norge”), beschikbaar op: http://lovdata.no/dokument/NL/lov/2003-12-19-130?q=lov+om+innovasjon+norge.

(15) Artikel 2 van de IN-wet.

(16) De huidige taken van IN werden vroeger in het algemeen door vier organisaties verricht: het Noorse Industriële en Regionale Ontwikkelingsfonds, het Raadgevend Bureau voor uitvinders, de Noorse Raad voor toerisme en de Noorse Raad voor de uitvoer. In het Noors: „Statens nærings- og distriktsutviklingsfond”, „Statens Veiledningskontor for Oppfinnere”, „Norges Turistråd” en „Norges Eksportråd”. In 2004 hielden deze vier organisaties op te bestaan en zijn ze gefuseerd tot IN.

(17) Brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213).

(18) Brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213).

(19) Zie „De toeristische strategie van de overheid. Bestemming Noorwegen. Nationale strategie voor toerisme.” Het Noorse ministerie van Handel en Industrie. 10 april 2012, blz. 44. Dit document is als bijlage 4 (document 688216) bij de brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213) naar de Autoriteit gestuurd.

(20) Ibid.

(21) Zo vermeldt het bedrijfsprofiel van Visit Trondheim AS (een regionale toeristische dienst) dat de onderneming niet tot doel heeft haar aandeelhouders een direct economisch voordeel te verschaffen (vrije vertaling). In het Noors: „Selskapet har ikke som formål å skaffe eierne direkte økonomisk utbytte” (nadruk toegevoegd). Zie de openbaar toegankelijke informatie in het centrale coördinerende register voor juridische entiteiten, dat deel uitmaakt van de Brønnøysund-registers. Deze link is beschikbaar op: http://w2.brreg.no/enhet/sok/detalj.jsp?orgnr=955715209

Ten aanzien van Visit Sørlandet AS (een organisatie voor bestemmingsmanagement) wordt vermeld dat de activiteiten van de onderneming niet zijn gericht op het genereren van winst voor de aandeelhouders. In het Noors: „Områdemarkedsføring, profilering og merkevarebygging via tilrettelegging for salg og markedsføring for reiselivet på Sørlandet. Selskapets virksomhet tar ikke sikte på å skaffe aksjeeierne økonomisk utbytte. Eventuelt overskudd skal benyttes til å fremme selskapets formål. Selskapet kan eie aksjer/andeler i andre selskap” (nadruk toegevoegd). Zie het bedrijfsprofiel, openbaar toegankelijk in het centrale coördinerende register voor juridische entiteiten, dat deel uitmaakt van de Brønnøysund-registers: http://w2.brreg.no/enhet/sok/detalj.jsp?orgnr=993995282

(22) Gedefinieerd als „[s]ystemen die een breed scala van toeristische producten bundelen en aanbieden via verschillende kanalen en platforms, over het algemeen gericht op een specifieke regio en ter ondersteuning van de activiteiten van een organisatie voor bestemmingsmanagement in die regio. Met een benadering die de klant centraal stelt, willen systemen voor bestemmingsmanagement de reisbestemming als holistische entiteit beheren en promoten, doorgaans via het aanbieden van nuttige bestemmingsgerelateerde informatie, real-time-boekingen en tools voor bestemmingsbeheer, met bijzondere aandacht voor de ondersteuning van kleine en onafhankelijke toeristische bedrijven”. Voor deze definitie van systemen voor bestemmingsmanagement, zie http://www.newmind.co.uk/technology-platform/destination-management-system.

(23) De term ondernemingen voor bestemmingsmanagement wordt in de toeristische sector gebruikt voor professionele dienstenbedrijven die plaatselijke kennis, expertise en middelen aanbieden, en die gespecialiseerd zijn in het organiseren en uitvoeren van evenementen, activiteiten, reizen, vervoer enz. In het algemeen verwijst deze term naar professionele dienstenbedrijven in de reissector.

(24) Brief van IN van vrijdag 20 december 2013 (document 694258). De Nationale Vereniging voor Toerisme, het gemeenschappelijk orgaan van de overheid, de gemeentelijke en de particuliere belanghebbenden in de toeristische sector, werd in 1903 opgericht en is blijven bestaan tot 1984. Daarna zijn de marketingactiviteiten van deze vereniging overgenomen door de stichting NORTRA, die in 1999 werd omgedoopt tot de Nationale Raad voor Toerisme (NTC). Sinds 2004 worden de taken van de NTC uitgevoerd door IN, na de fusie van beide entiteiten. In de brief van 20 december 2013 (document 694258) is ook nadere informatie opgenomen over de entiteiten die van oudsher zijn belast met het mandaat om Noorwegen als reisbestemming aan te prijzen.

(25) Statsbudsjettet 2013 — oppdragsbrev Innovasjon Norge. Blz. 14. Beschikbaar op: https://www.regjeringen.no/globalassets/upload/nhd/vedlegg/brev/2013_oppdragsbrev_innovasjonnorge.pdf

Statsbudsjettet 2014 — oppdragsbrev Innovasjon Norge. Beschikbaar op: https://www.regjeringen.no/contentassets/ab7b70cc80924f038a26a89417d0eb66/in_oppdragsbrev_2014.pdf

Statsbudsjettet 2015 — oppdragsbrev Innovasjon Norge. Beschikbaar op: http://www.innovasjonnorge.no/PageFiles/2814818/Oppdragsbrev%20KLD%20(2).pdf

(26) Zie „De toeristische strategie van de overheid. Nuttige ervaringen. Nationale strategie voor toerisme”. Het Noorse ministerie van Handel en Industrie. 18 december 2007. Bijlage 1 (document 688214) bij de brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213).

(27) Ibid., subtitel 7.5. „Visitnorway.com”, bladzijde 68.

(28) Zie „De toeristische strategie van de overheid. Bestemming Noorwegen. Nationale strategie voor toerisme.” Het Noorse ministerie van Handel en Industrie. 10 april 2012. Bijlage 4 (document 688216) bij de brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213). Beschikbaar op: https://www.regjeringen.no/contentassets/1ce1d6cdcbac47739b3320a66817a2dd/lenke_til_strategien-engelsk.pdf

(29) Voor nadere informatie, zie het projectplan voor een nieuwe nationale toeristische structuur van het ministerie voor Handel, Industrie en Visserij (versie 1.2 van 20 juni 2013): http://www.regjeringen.no/upload/NHD/Temasider/Reiseliv/Riktigprosjektplan.pdf

(30) Zie voetnoot 25.

(31) In de begrotingsbrief van 2014 staat dat: „Innovation Norway het portaal voor nationaal toerisme op visitnorway.com verder zal uitbouwen. […].”

(32) Brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213).

(33) Brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213).

(34) In tegenstelling tot de databanken van IN wordt de oplossing van New Mind |tellUS aan alle bedrijven in de toeristische sector aangeboden (niet alleen aan de regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement) en wordt de informatie in de databank via verschillende mediakanalen tegelijk verspreid.

(35) IN heeft in zijn antwoord op de beschikking tot inleiding van de procedure (document 720775) uiteengezet dat het alle regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement hetzelfde contract aanbiedt (er bestaat een modelcontract, waarvan de Autoriteit een kopie heeft gekregen). Sommige regionale toeristische diensten en organisaties voor bestemmingsmanagement hebben echter geen belangstelling voor premiumcontracten vanwege de door IN opgelegde restricties: i) vele organisaties voor bestemmingsmanagement vinden het profileren van hun regio binnen het gemeenschappelijke nationale kader van visitnorway.com namelijk vervreemdend, en ii) de redacteur van IN kan door een premiumpartner op zijn website gepubliceerde inhoud wijzigen of tegenhouden als er sprake is van een belangenconflict of als de inhoud niet past bij het profiel van visitnorway.com, en iii) als een organisatie voor bestemmingsmanagement zijn eigen websites afsluit, gaat ook de domeinnaam verloren enz.

(36) De regionale toeristische dienst ontstond in 2010 als een regionale onderneming voor Aust-Agder en Vest-Agder. De onderneming is in handen van de provincie, lokale overheden en een aantal particuliere ondernemingen, zoals Color Line, Fjord Line, Amusement Park enz. Zie „De toeristische strategie van de overheid. Bestemming Noorwegen. Nationale strategie voor toerisme.” Zie voetnoot 19. Zie de openbaar toegankelijke informatie in het centrale coördinerende register voor juridische entiteiten, dat deel uitmaakt van de Brønnøysundregisters, op http://w2.brreg.no/enhet/sok/detalj.jsp?orgnr=993995282.

(37) Visit Trondheim AS is in 1989 opgericht met het oog op de ontwikkeling van het toerisme in Trondheim. De aandeelhouders zijn: Rezidor Hotels Norway AS (12,77 %), Bo-hotell AS (7,34 %), Realinvest AS (6,78 %) en anderen (73,11 %).

Overeenkomstig zijn bedrijfsprofiel „is Visit Trondheim de reisbestemmingsonderneming voor organisaties, instellingen, ondernemingen en overheidsinstanties die belangen hebben in de toeristische sector in Trondheim en zijn ruimere regio. De promotie van de reisbestemming gebeurt in coördinatie met de ontwikkeling van de gemeenschap, de zakenwereld en het toerisme. Visit Trondheim definieert en levert hostingdiensten en regiomarketing, promoot verkoop en afzet en draagt bij tot de ontwikkeling van Trondheim en de regio Trondheim als een bestemming voor toerisme, conferenties, cultuur en evenementen. Visit Trondheim ziet erop toe dat alle betrokken partijen op één lijn staan om ervoor te zorgen dat Trondheim zijn doelstellingen als reisbestemming bereikt en zijn ambities inzake aantrekkelijkheid en reputatie waarmaakt. Het is niet de doelstelling van de onderneming om haar eigenaars rechtstreekse economische winst te verschaffen. Bij liquidatie van de onderneming vloeit eventuele winst naar het doel van de onderneming” (vrije vertaling). Voor meer informatie over de onderneming, zie het centrale coördinerende register voor juridische entiteiten, dat deel uitmaakt van de Brønnøysundregisters: http://w2.brreg.no/enhet/sok/detalj.jsp?orgnr=955715209.

(38) URL staat voor uniform resource locator. Een URL is een geformatteerde tekststring die door internetbrowsers, e-mail-cliënten en andere software wordt gebruikt om een netwerkbron op het internet te identificeren.

(39) Brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688213).

(40) Tweede brief van IN van 28 oktober 2013 (document 688215). Zie ook het antwoord van IN op de beschikking tot inleiding van de procedure (document 720775).

(41) Gedefinieerd als „DMO specific” in figuur 2.

(42) Gedefinieerd als „new structure” in figuur 2.

(43) Gedefinieerd als „standard presentation” in figuur 2.

(44) Gedefinieerd als „generic marketing” in figuur 2.

(45) Volgens de klager „zat de levering van infrastructuurdiensten voor IT-platforms aan de toeristische sector tot dusver niet in het takenpakket van IN.” Klacht (document 678002), blz. 8.

(46) Volgens het Hof in zijn arrest Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, C-280/00, EU:C:2003:415 vormt de compensatie voor diensten die voldoen aan de vier criteria in de punten 89-93 van het arrest geen staatssteun.

(47) Voor nadere bijzonderheden over de klacht, zie de beschikking tot inleiding van de procedure als bedoeld in overweging 2.

(48) E-mail: van 15 november 2013 (document 690346).

(49) Zie voor nadere bijzonderheden de punten 61 en 62 van de beschikking tot inleiding van de procedure.

(50) Zie voor nadere bijzonderheden de punten 115 tot en met 126 van de beschikking tot inleiding van de procedure.

(51) Zie voor nadere bijzonderheden betreffende de redenering van de Autoriteit over de verenigbaarheid de punten 129 tot en met 137 van de beschikking tot inleiding van de procedure.

(52) Aanvullende informatie van de klager (e-mail van de klager van 13 januari 2015 (document 734800)).

(53) Het antwoord van IN op de beschikking tot inleiding van de procedure (document 720775).

(54) Ibid.

(55) De Noorse autoriteiten hebben de Autoriteit als bijlage 2 bij hun antwoord op de beschikking tot inleiding van de procedure (document 720777) een Engelse vertaling toegestuurd van het document „Herziening van de toewijzing voor bedrijfsontwikkeling en administratie bij IN” (hoofdstuk 2421, punt 70). Het kostenmodel is gebaseerd op het aantal uren dat IN besteedt aan het verlenen van diensten tegen betaling.

(56) De Noorse autoriteiten beweren niet dat er op grond van de toepassing van de Altmark-voorwaarden geen sprake is van staatssteun, maar beroepen zich veeleer op de strekking van het DAEB-besluit om de verenigbaarheid van de vermeende steunmaatregelen vast te stellen.

(57) Besluit 2012/21/EU van de Commissie van 20 december 2011 betreffende de toepassing van artikel 106, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, in de vorm van compensatie voor de openbare dienst, verleend aan bepaalde met het beheer van diensten van algemeen economisch belang belaste ondernemingen (PB L 7 van 11.1.2012, blz. 3).

(58) De Noorse autoriteiten hebben uitgelegd dat visitnorway.com algemene informatie en productinformatie aanbiedt. Algemene informatie is informatie van algemeen belang, zoals nieuws over het noorderlicht enz. Productinformatie heeft betrekking op specifieke commerciële activiteiten, d.w.z. hotels en toeristische activiteiten enz. Zie overweging 48.

(59) Bijlage I bij de brief van IN van 24 november 2014. Commentaar bij de opmerkingen van New Mind | tellUS (document 730560).

(60) Aanvullende informatie van de klager. E-mail: van de klager van 13 januari 2015 (document 734800).

(61) Het antwoord van de Noorse autoriteiten op de e-mail van de klager van 13 januari 2015, zie voorgaande voetnoot (document 742759).

(62) Arresten België/Commissie (Tubemeuse), C-142/87, EU:C:1990:125, punt 25, en France Télécom (Bouygues), T-425/04 RENV en T-444/04 RENV, EU:T:2015:450, punt 186.

(63) Arresten in Höfner en Elser/Macroton, C-41/90, EU:C:1991:161, punten 21-23; Pavlov e.a., C-180/98 tot C-184/98, EU:C:2000:428 en zaak E-5/07, Private Barnehagers Landsforbund, Jurispr. EVA-Hof, blz. 62, punt 78.

(64) Arrest in Ministero dell'Economica e delle Finanze/Cassa di Risparmio di Firenze SpA, C-222/04, EU:C:2006:8, punt 108.

(65) Arrest in Banco Exterior de España, C-387/92, EU:C:1994:100, punt 11.

(66) Economische en niet-economische activiteiten kunnen derhalve binnen dezelfde sector naast elkaar bestaan en soms zelfs door dezelfde organisatie worden verricht. In dit scenario dient de entiteit enkel ten aanzien van haar economische activiteiten als een onderneming worden beschouwd. Zie arrest in Commissie/Italië, C—118/85, EU:C:1987:283, punt 7. Zie ook Beschikking 2006/225/EG van de Commissie van 2 maart 2005 betreffende de steunregeling die door Italië is uitgevoerd voor de hervorming van opleidingsinstituten (PB L 81 van 18.3.2006, blz. 25), overweging 43.

(67) Beschikbaar op: https://www.regjeringen.no/globalassets/upload/NHD/Vedlegg/Brev/2013_oppdragsbrev_innovasjonnorge.pdf#search=OPPDRAGSBREV®j_oss=1

(68) Zie arrest in Federación Española de Empresas de Tecnología Sanitaria (FENIN)/Commissie, C-205/03, EU:C:2006:453, punt 26.

(69) Conclusie van de advocaat-generaal in Federación Española de Empresas de Tecnología Sanitaria (FENIN)/Commissie, C-205/03, EU:C:2005:666, punt 31.

(70) Zie arresten in Pavel Pavlov e.a., C-180/98 tot C-184/98, EU:C:2000:428, punt 76 en Ambulanz Glöckner, C-475/99, EU:C:2001:577, punt 20.

(71) Zaak E-6/98, Noorwegen/Toezichthoudende Autoriteit, Jurispr. EVA-Hof 1998, blz. 242, punt 34. Zie ook de arresten in Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk, C-106/09 en C-107/09, EU:C:2011:732 en Frankrijk/Commissie, C-241/94, EU:C:1996:353, punten 19 en 20.

(72) Arrest in Ladbroke Racing/Commissie, T-67/94, EU:T:1998:7, punt 52, en SIC/Commissie, T-46/97, EU:T:2000:123, punt 83.

(73) Arrest in Chronopost SA/Commissie, C-83/01 P, C-93/01 P en C-94/01P, EU:C:2003:388, punt 40.

(74) Zie bijvoorbeeld de beschikkingen van de Autoriteit nr. 84/15/COL met betrekking tot de vermeende kruissubsidiëring van zeevaartopleidingen aangeboden door Redningsselskapet en de Universiteit van TromsØ (PB C 193 van 11.6.2015, blz. 9), beschikbaar op: http://www.eftasurv.int/media/esa-docs/physical/84-15-COL.pdf); nr. 142/03/COL Betreffende de reorganisatie van en overmaking van ove