Bekendmaking betreffende de samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA voor de toepassing van de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst (95/C 112/07)

A. De onderhavige bekendmaking wordt uitgebracht conform de bepalingen van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (EER-Overeenkomst) en de Overeenkomst tussen de EVA-staten over de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (Toezichtovereenkomst).

B. De Europese Commissie heeft op 13 februari 1993 een bekendmaking vastgesteld betreffende de samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en de Commissie voor de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag (PB nr. C 39 van 13 februari 1993, blz. 6). Dit niet-dwingend besluit bevat de beginselen en voorschriften waaraan de Commissie zich houdt in mededingingskwesties. Voorts wordt hierin uiteengezet hoe de Commissie met de nationale rechterlijke instanties wil samenwerken.

C. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat bovengenoemd besluit relevant is voor de EER. Teneinde gelijke mededingingsvoorwaarden te handhaven en te waarborgen dat de mededingingsregels van de EER binnen de Europese Economische Ruimte uniform worden toegepast, neemt de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA de onderhavige bekendmaking over en oefent hiermee de haar in artikel 5, lid 2, onder b), van de Toezichtovereenkomst verstrekte bevoegdheid uit. Bij de toepassing van de EER-mededingingsregels zal zij volgens de in deze bekendmaking neergelegde beginselen en voorschriften handelen.

D. Doel van de bekendmaking is met name daadwerkelijke samenwerking tot stand te brengen tussen de nationale rechterlijke instanties in de EVA-Staten (1) en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA. In dit document wordt uiteengezet hoe de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA de nationale rechterlijke instanties met inachtneming van hun onafhankelijkheid wil bijstaan door middel van nauwe samenwerking bij toepassing van de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst in individuele gevallen.

I. Inleiding

1. De totstandbrenging van een homogene Europese economische ruimte met vrij verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal biedt de ondernemingen in de EER de mogelijkheid nieuwe activiteiten te ontplooien en de consumenten aldaar de mogelijkheid van de toegenomen concurrentie voordeel te trekken. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat door concurrentiebeperkende gedragingen of machtsmisbruiken van ondernemingen aan deze voordelen geen afbreuk mag worden gedaan en dat met de in de EER-Overeenkomst neegelegde doelstellingen opnieuw het belang van een systeem ter voorkoming van concurrentiedistorsies wordt bevestigd.

2. Bij de dagelijkse toepassing van de EVA-mededingingsvoorschriften hebben de ter zake van mededinging bevoegde nationale autoriteiten, de nationale en de communautaire rechterlijke instanties, het EVA-Hof, de Commissie en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA elk hun eigen taken en verantwoordelijkheden, als bepaald in de EER-Overeenkomst. De goede werking van de concurrentie binnen de Europese Economische Ruimte vergt een doeltreffende samenwerking tussen deze instellingen.

3. Krachtens de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen kunnen bepalingen van het EG-Verdrag rechtstreeks worden toegepast in de interne rechtsorde van een Lid-Staat zonder dat hiertoe enige nationale maatregel vereist is, mits de aard van de bepalingen dit toelaat (2). Dergelijke bepalingen, zoals gemeenschapsverordeningen (die qua aard en functie deel uitmaken van het stelsel van rechtstreeks toepasbare rechtsbronnen van de Gemeenschap (3) moeten door de nationale rechterlijke instanties worden toegepast zonder dat een wettelijke maatregel nodig is waarbij het gemeenschapsrecht wordt omgezet in nationaal recht.

De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat dit niet geldt voor de EER-wetgeving voorzover het de EVA-Staten betreft. Het interne rechtsgevolg van de EER-wetgeving wordt namelijk bepaald door het respectieve constitutionele recht van de EVA-Staten, voor zover Protocol 35 van de EER-Overeenkomst zulks toelaat. Op grond van dit protocol zijn de EVA-Staten verplicht om voor gevallen waarin zich conflicten zouden kunnen voordoen tussen de tenuitvoerlegging van EER-regels en andere wetgevende bepalingen, zo nodig in hun wetgeving een bepaling op te nemen volgens welke de EER-regels in die gevallen voorrang hebben. Volgens het EVA-Hof brengt de aard van een dergelijke bepaling met zich mee dat particulieren en marktpartijen bij conflicten tussen de tenuitvoerlegging van EER-regels en nationale wettelijke bepalingen het recht dienen te hebben om op nationaal niveau een beroep te doen op de eventuele rechten die aan de bepalingen van de EER-Overeenkomst kunnen worden ontleend, als onderdeel van de betrokken nationale rechtsorde, mits deze bepalingen onvoorwaardelijk en voldoende precies zijn. (4).

4. De bijstand en samenwerking die door middel van deze kennisgeving aan de nationale rechterlijke instanties van de EVA-Staten geboden worden, zullen in de eerste plaats betrekking hebben op afzonderlijke rechtszaken die bij deze instanties hangende zijn en bestaan uit inlichtingen of antwoorden die rechtstreeks aan de betroffen rechterlijke instantie worden verstrekt. Niettemin zal de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA om aan particulieren en de ter zake van mededinging bevoegde nationale autoriteiten algemene richtsnoeren te geven voor de uitlegging van de mededingingsvoorschriften van de EER-Overeenkomst, tevens trachten individuele zaken die onder haar bevoegdheid vallen zodanig te behandelen dat de doorzichtigheid van en de publieke bekendheid met deze voorschriften en de toepassing ervan bevorderd worden.

5. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA kan er desgewenst de voorkeur aan geven een zaak af te doen met een ambtelijk schrijven en geen formele beschikking te geven. Een dergelijk schrijven zal gewoonlijk aan het publiek bekendgemaakt worden en ook toelichten waarom en op welke gronden het schrijven is uitgebracht.

II. Bevoegdheden

6. De Toezichthoudende Autoriteit is samen met de Commissie het administratieve gezagsorgaan dat voor de tenuitvoerlegging van het mededingingsbeleid in de EER verantwoordelijk is en dient daartoe in het algemeen belang te handelen. De nationale rechterlijke instanties hebben daarentegen tot taak de subjectieve rechten van particulieren in hun wederzijdse betrekkingen te handhaven.

7. Bij de uitvoering van deze verschillende taken hebben de nationale rechterlijke instanties en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA voor de toepassing van artikel 53, lid 1, en van artikel 54 van de EER- Overeenkomst samenlopende bevoegdheden. Voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA vloeit deze bevoegdheid voort uit artikel 55 van de EER-Overeenkomst en de krachtens Protocol 4 bij de Toezichtovereenkomst vastgestelde bepalingen; voor de nationale rechterlijke instanties vloeit zij voort uit het feit dat artikel 53, lid 1, en artikel 54 van de EER-Overeenkomst, die naar de mening van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA voldoen aan de criteria van onvoorwaardelijkheid en voldoende precisie die impliciet deel uitmaken van Protocol 35 bij de EER-Overeenkomst, zijn opgenomen in de interne rechtsorde van de EVA-Staten (5).

8. Op die manier kan de nationale rechter overeenkomstig het van toepassing zijnde nationale recht, ten behoeve van particulieren de naleving van de mededingingsregels waarborgen. Bovendien kan hij ingevolge artikel 53, lid 2, overeenkomstig het van toepassing zijnde nationaal recht de civielrechtelijke gevolgen van het verbod van artikel 53 vaststellen (6).

9. Daarentegen blijven de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en de Commissie krachtens artikel 9 van respectievelijk hoofdstuk II van protocol 4 bij de Toezichtovereenkomst en Verordening nr. 17 bij uitsluiting bevoegd om dit verbod voor bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen buiten toepassing te verklaren (7). De bevoegde toezichthoudende autoriteit kan deze bevoegdheid krachtens artikel 56 uitoefenen door in een individueel geval betreffende een bepaalde mededingingsregeling een beschikking tot ontheffing te geven. Daarnaast bevat de EER-Overeenkomst besluiten die overeenstemmen met de EEG-vrijstellingsverordeningen betreffende bepaalde groepen overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen.

10. Ofschoon de nationale rechterlijke instanties niet bevoegd zijn om artikel 53, lid 3, toe te passen, kunnen zij wel de krachtens dat artikel in de EER-Overeenkomst opgenomen vrijstellingsbesluiten toepassen. Het dispositief van deze besluiten, die naar de mening van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA voldoen aan de criteria van onvoorwaardelijkheid en precisie die impliciet deel uitmaken van Protocol 35 bij de EER-Overeenkomst, is opgenomen in de interne rechtsorde van de EVA-Staten (8). Voorts mogen de nationale rechterlijke instanties overeenkomstig het van toepassing zijnde nationaal recht, door de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie krachtens artikel 53, lid 3, genomen beschikkingen inzake individuele vrijstellingen, alsmede door de Commissie overeenkomstig artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de EER-Overeenkomst genomen beschikkingen inzake individuele vrijstellingen toepassen (9).

11. De bevoegdheden van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en die van de nationale rechterlijke instanties verschillen niet alleen op het punt van doelstelling en inhoud, maar ook wat de wijze van uitoefening ervan betreft. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA oefent haar bevoegdheden uit overeenkomstig de in hoofdstuk II van Protocol 4 bij de Toezichtovereenkomst vervatte procedurevoorschriften, terwijl de uitoefening van de bevoegdheid door de nationale rechterlijke instanties overeenkomstig het nationale procesrecht geschiedt.

12. Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft de beginselen met betrekking tot de procedures en de rechtsmiddelen ingeval van schending van rechtstreeks werkend gemeenschapsrecht als volgt omschreven:

"Dat het Verdrag weliswaar een aantal rechtstreekse vorderingsrechten heeft geschapen die particulieren in voorkomend geval bij het Hof van Justitie kunnen uitoefenen, doch dat het niet naast de reeds . . . gegeven rechtsmiddelen heeft willen voorzien in andere beroepsmogelijkheden . . . voor de nationale rechter. . . . dat elk door het nationale recht geboden type rechtsvordering moet kunnen worden gebruikt om de eerbiediging van rechtstreeks werkende gemeenschapsbepalingen te verzekeren op dezelfde voorwaarden inzake ontvankelijkheid en procedure als zouden gelden indien het erom ging de eerbiediging van nationaal recht te verzekeren." (10).

13. Volgens de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA zijn ook ingeval van schending van de mededingingsregels van de EER de aldus omschreven beginselen van toepassing; alle volgens de nationale wetgeving in de EVA-Staten geboden rechtsmiddelen zouden particulieren en ondernemingen onder dezelfde voorwaarden als bij een vergelijkbare inbreuk op nationaal recht ter beschikking moeten staan. Deze gelijkheid van behandeling betreft niet enkel de definitieve vaststelling van de schending van de mededingingsregels, maar alle rechtsmiddelen die tot een doeltreffende rechtsbescherming kunnen bijdragen. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat de nationale rechterlijke instanties voorlopige maatregelen moeten nemen waardoor bij rechterlijk bevel de inbreuk op de mededingingsregels van de EER daadwerkelijk wordt beëindigd en de als gevolg daarvan geleden schade wordt vergoed, wanneer diezelfde rechtsmiddelen in procedures naar analoog nationaal recht van toepassing zijn.

14. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat de gelijktijdige toepassing van het nationale mededingingsrecht en het EER-recht verenigbaar is voorzover daarbij aan de doeltreffendheid en de eenvormigheid van de mededingingsregels van de EER en de uitvoeringsmaatregelen ervan geen afbreuk wordt gedaan (11). Eventuele conflicten als gevolg van de gelijktijdige toepassing van het nationale en het EER-recht moeten krachtens de EER-Overeenkomst op basis van het beginsel van de voorrang van het EER-recht worden opgelost. Dit beginsel strekt ertoe alle nationale maatregelen buiten beschouwing te laten die de nuttige werking ("effet utile") van de bepalingen van het EER-recht zouden kunnen schaden.

III. Toepassing van de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst door de nationale rechterlijke instanties

15. De nationale rechter kan worden verzocht uitspraak te doen over de toepassing van de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst in verschillende types van procedure. Bij burgerrechtelijke procedures zullen twee types van vordering waarschijnlijk het meest voorkomen: de contractuele vordering en de vordering tot schadevergoeding. Bij de eerstgenoemde zal de verweerder gewoonlijk beroep doen op artikel 53, lid 2, om de door verzoeker aangevoerde contractuele verplichting te betwisten. In het tweede geval zal het verbod van de artikelen 53 en 54 meestal relevant zijn om te kunnen vaststellen of de gedraging die de beweerde schade heeft veroorzaakt, illegaal is.

16. In deze omstandigheden beschikt de nationale rechter gezien het feit dat artikel 53, lid 1, en artikel 54, die naar de mening van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA voldoen aan de criteria van onvoorwaardelijkheid en precisie die inherent deel uitmaken van Protocol 35 bij de EER-Overeenkomst, zijn opgenomen in de interne rechtsorde van de EVA-Staten, over voldoende bevoegdheden om aan zijn verplichting in het geding uitspraak te doen, te voldoen (12). Bij de uitoefening van die bevoegdheden dient de nationale rechter evenwel rekening te houden met de bevoegdheden van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en van de Commissie, ten einde uitspraken te vermijden die niet stroken met de beschikkingen voor de toepassing van artikel 53, lid 1, en artikel 54, alsmede van artikel 53, lid 3, van de EER-Overeenkomst als gegeven door de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie, al naar gelang welk van beide instanties overeenkomstig de bepalingen van artikel 56 van de EER-Overeenkomst bevoegd is over afzonderlijke gevallen te beslissen (13). Voorts moeten nationale rechterlijke instanties door de Commissie op grond van artikel 85, lid 3, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap de vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de overeenkomst verleende vrijstellingen respecteren (14).

17. In zijn rechtspraak betreffende de mededingingsregels heeft het Hof van Justitie verscheidene beginselen vastgelegd die het mogelijk maken om dergelijke tegenstrijdige beslissingen te vermijden (15). Volgens de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA zouden de nationale rechterlijke instanties op de volgende wijze met die beginselen rekening kunnen houden.

1. Toepassing van artikel 53, leden 1 en 2, en artikel 54

18. De nationale rechterlijke instanties moeten uitmaken of de mededingingsregeling of gedraging waarover zij zich moeten uitspreken, een inbreuk op het verbod in artikel 53, lid 1, of dat in artikel 54 oplevert. Alvorens deze vraag te beantwoorden, kunnen zij onderzoeken of die mededingingsregeling of gedraging reeds het voorwerp is geweest van een beschikking, een bekendmaking of een ander standpunt van een administratieve autoriteit en met name van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie. Ofschoon die besluiten de nationale rechter formeel niet binden, kunnen zij elementen verschaffen die voor diens uitspraak van belang kunnen zijn. In dit verband dient erop te worden gewezen dat de procedures voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie niet altijd tot officiële beschikkingen hoeven te leiden, maar dat zaken ook met administratieve brieven kunnen worden afgedaan. Ofschoon dergelijke brieven de nationale rechterlijke instanties niet binden, vormt het in dergelijke brieven meegedeelde standpunt niettemin een feitelijk gegeven waarmee de nationale rechterlijke instanties bij hun onderzoek naar de overeenstemming van de betrokken overeenkomsten of gedragingen met artikel 53 rekening kunnen houden (16).

19. Indien de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie geen standpunt heeft vastgesteld ter zake van dezelfde overeenkomst of gedraging, kunnen de nationale rechterlijke instanties zich voor de uitlegging van het betrokken EER-recht baseren op de rechtspraak van het EVA-Hof en het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen en de beschikkingspraktijk van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en de Commissie, alsmede op de relevante rechtspraak en beschikkingen van het Hof van Justitie en de Commissie betreffende de overeenkomstige gemeenschapswetgeving. De nationale rechterlijke instanties moeten de bepalingen van de EER-Overeenkomst, voorzover zij in essentie gelijk zijn aan de overeenkomstige regels van de gemeenschapswetgeving, bij de toepassing uitleggen overeenkomstig de desbetreffende uitspraken van het Hof van Justitie van vóór de ondertekening van de EER-Overeenkomst (17). De nationale rechterlijke instanties kunnen zich ook baseren op de algemene bekendmakingen van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA waarin groepen overeenkomsten worden omschreven die niet onder het verbod van artikel 53, lid 1, vallen (18).

20. Op basis daarvan zouden de nationale rechterlijke instanties in het algemeen in staat moeten zijn om over de verenigbaarheid van de omstreden handelwijze met artikel 53, lid 1, respectievelijk artikel 54, uitspraak te doen. Indien de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie evenwel een procedure heeft ingeleid in een zaak die betrekking heeft op dezelfde handelwijze, kan de nationale rechter de behandeling van de zaak in afwachting van de uitslag van het optreden van de autoriteit schorsen, indien hij zulks om redenen van rechtszekerheid noodzakelijk acht (19). De behandeling van de zaak kan ook worden geschorst wanneer de nationale rechter de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA om informatie verzoekt, overeenkomstig de in deel IV van de onderhavige bekendmaking vervatte regeling. Ten slotte kan de rechter steeds de behandeling van de zaak schorsen ten einde het EVA-Hof op grond van artikel 34 van de Toezichtovereenkomst om advies te vragen.

21. Indien de nationale rechter echter tot een besluit komt waarbij wordt vastgesteld dat niet aan de toepassingsvoorwaarden van artikel 53, lid 1, respectievelijk van artikel 54, is voldaan, kan hij de procedure op die basis voortzetten, ook al is de aan de rechter voorgelegde mededingingsregeling of gedraging bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA aangemeld. Indien uit het onderzoek van de feiten blijkt, dat de toepassingsvoorwaarden voor artikel 53, lid 1, of artikel 54 zijn vervuld, moet de nationale rechter vaststellen dat de omstreden handelwijze een inbreuk op artikel 53, lid 1, of artikel 54 oplevert en passende maatregelen treffen, met inbegrip van die welke het toepasselijke civiele recht aan de schending van een wettelijk verbod verbindt.

2. Toepassing van artikel 53, lid 3

22. Wanneer de nationale rechter vaststelt dat de mededingingsregeling onder het verbod van artikel 53, lid 1, valt, onderzoekt hij of op grond van artikel 53, lid 3, een vrijstelling van het verbod is of zal worden verleend. Daarbij moeten verschillende casusposities worden onderscheiden.

23. De door Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie verleende vrijstellingen alsmede de door de Commissie krachtens artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag voorafgaande aan de inkrachttreding van de EER-Overeenkomst (20) verleende vrijstellingen binden de nationale rechter. Hij moet er bijgevolg van uitgaan dat de betrokken mededingingsregeling met het EER-recht verenigbaar is en dient de civielrechtelijke rechtsgevolgen ervan te erkennen. In dit verband dient het bestaan te worden vermeld van administratieve brieven waarin de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de diensten van de Commissie vaststellen dat aan de voorwaarden voor toepassing van artikel 53, lid 3, is voldaan. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat de nationale rechterlijke instanties met deze brieven als een feitelijk element rekening kunnen houden.

24. Mededingingsregelingen die binnen het toepassingsgebied van een in bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst genoemde groepsvrijstellingsverordening vallen, zijn automatisch van het verbod van artikel 53, lid 1, ontheven (21).

25. Mededingingsregelingen die niet onder een met een groepsvrijstellingsverordening overeenstemmend besluit vallen, die niet het voorwerp van een individuele beschikking vormen en waarvan een onderzoek niet met een administratieve brief is afgesloten, kunnen volgens de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA als volgt worden behandeld.

26. De nationale rechter kan eerst nagaan of aan de procedurele voorwaarden voor een vrijstelling is voldaan en met name of de mededingingsregeling bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie op regelmatige wijze is aangemeld overeenkomstig artikel 4, lid 1, van hoofdstuk II van Protocol 4 bij de Toezichtovereenkomst, respectievelijk artikel 4, lid 1, van Verordening nr. 17 (22). Is dit niet het geval, dan is - behoudens het bepaalde in artikel 4, lid 2, van hoofdstuk II van Protocol 4 bij de Toezichtovereenkomst en van Verordening nr. 17 - een vrijstelling op grond van artikel 53, lid 3, uitgesloten en kan de nationale rechter uit hoofde van artikel 53, lid 2, de nietigheid van de mededingingsregeling uitspreken.

27. Is de mededingingsregeling naar behoren bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie aangemeld, dan moet de nationale rechter in het betrokken geval de waarschijnlijkheid van een vrijstelling beoordelen aan de hand van de criteria die besloten liggen in de rechtspraak van het EVA-Hof, het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen en het Gerecht van eerste aanleg, in eerdere besluiten van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en de Commissie, in met de EG-vrijstellingsverordeningen overeenstemmende besluiten als genoemd in bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst alsmede in de rechtspraak en eerdere besluiten van het Hof van Justitie, het Gerecht van eerste aanleg en de Commissie betreffende artikel 85, lid 3, van het EG-Verdrag.

28. Wanneer de nationale rechter aldus de zekerheid heeft gekregen dat een individuele vrijstelling voor de betrokken mededingingsregeling niet mogelijk is, kan hij de nodige maatregelen nemen om aan de vereisten van artikel 53, leden 1 en 2, te voldoen. Is hij daarentegen van oordeel dat een dergelijke vrijstelling waarschijnlijk is, dan kan hij, overeenkomstig de regels van het toepasselijke nationale recht de behandeling van de zaak in afwachting van een uitspraak van de bevoegde autoriteit schorsen. In dat geval staat het hem evenwel vrij om overeenkomstig de regels van het toepasselijke nationale recht de voorlopige maatregelen te nemen die hij noodzakelijk acht.

29. Het bovenstaande is echter niet van toepassing op mededingingsregelingen die reeds bestonden op het moment van de inwerkingtreding van de EER-Overeenkomst en binnen zes maanden na de datum van inwerkingtreding van de Overeenkomst bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie waren aangemeld. Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft beslist dat de nationale rechter vóór de inwerkingtreding van Verordening nr. 17 bestaande mededingingsregelingen, die naar behoren bij de Commissie zijn aangemeld, als geldig moet beschouwen, zolang de Commissie of de autoriteiten van de Lid-Staten geen verbod hebben uitgesproken of de partijen bij administratieve brief ervan in kennis hebben gesteld dat aan de zaak geen verder gevolg wordt gegeven (23). De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat ten aanzien van de bovengenoemde groep overeenkomsten een soortgelijk beginsel van voorlopige geldigheid ten opzichte van de mededingingsregels van de EER kan worden toegepast.

30. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA erkent dat de overwegingen die hierboven voor de toepassing van de artikelen 53 en 54 door de nationale rechterlijke instanties zijn weergegeven, wellicht ingewikkeld en soms onvoldoende zijn om hun rechtsprekende taak naar behoren te kunnen vervullen. Dit is met name het geval wanneer de concrete toepassing van artikel 53, lid 1, respectievelijk van artikel 54, juridische of economische moeilijkheden oplevert, wanneer de Toezichthoudende Autoriteit in dezelfde zaak een procedure heeft ingeleid of wanneer het gaat om een mededingingsregeling die voor een individuele vrijstelling in de zin van artikel 53, lid 3, in aanmerking komt. In die gevallen kunnen de nationale rechterlijke instanties het EVA-Hof op grond van artikel 34 van de Toezichtovereenkomst om een prejudiciële beslissing vragen. Tevens kunnen zij onder de hierna beschreven regeling een beroep doen op bijstand van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA.

IV. Samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA

31. Artikel 3 van de EER-Overeenkomst, dat grotendeels een weergave is van artikel 5 van het EG-Verdrag, verplicht de overeenkomstsluitende partijen alle maatregelen te treffen welke geschikt zijn om de nakoming van de uit deze overeenkomst voortvloeiende verplichtingen te verzekeren en de samenwerking in het kader van deze overeenkomst te vergemakkelijken.

Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen heeft geoordeeld dat de Commissie uit hoofde van artikel 5 van het Verdrag gehouden is loyaal samen te werken met de rechterlijke autoriteiten van de Lid-Staten, die tot taak hebben over de toepassing en de eerbiediging van het gemeenschapsrecht in de nationale rechtsorde te waken (24). De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat zij naar analogie hiervan gehouden is loyaal samen te werken met de rechterlijke autoriteiten van de EVA-Staten uit hoofde van het overeenkomstig artikel 3 van de EER-Overeenkomst en artikel 2 van de Toezichtovereenkomst. Deze samenwerking kan naar haar mening van belang zijn om een doeltreffende en coherente toepassing van de EER-mededingingsregels te waarborgen. In het licht van deze overwegingen denkt de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA op de volgende wijze tot samenwerking met de nationale rechterlijke instanties te kunnen bijdragen.

32. De rechtspraak van het EVA-Hof, het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen en het Gerecht van eerste aanleg, de besluiten van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA en de Commissie uit hoofde van de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst en (waar van toepassing) van de overeenkomstige artikelen 85 en 86 van het EG-Verdrag, de met de vrijstellingsverordeningen van de Gemeenschap overeenstemmende besluiten en de bekendmakingen met algemene strekking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA zijn alle rechtsbronnen of toelichtingen, die de nationale rechter bij diens behandeling van individuele gevallen van nut kunnen zijn.

33. Indien deze bronnen niet volstaan, kan de nationale rechter zich, binnen de grenzen van zijn nationale procedureregels, tot de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA richten om de volgende inlichtingen te vragen.

34. Het gaat in de eerste plaats om inlichtingen van procedurele aard om te weten of een bepaalde zaak door de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA wordt behandeld, of een zaak is aangemeld, of de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA officieel een procedure heeft ingeleid en of zij zich reeds bij officiële beschikking of in een administratieve brief over een zaak heeft uitgesproken. Indien nodig kan de nationale rechter de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA vragen hoeveel tijd zij denkt nodig te hebben om na de aanmelding van een overeenkomst of gedraging over de verlening of weigering van een individuele vrijstelling te beslissen, zodat hij kan beoordelen of hij de behandeling van de zaak moet schorsen dan wel voorlopige maatregelen moet treffen (25). Van haar kant zal de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA zich inspannen om de zaken waarvoor bij de nationale rechter een procedure loopt waarvan de behandeling is opgeschort, bij voorrang te behandelen, met name wanneer de afloop van een civielrechtelijk geding daarvan afhangt.

35. In de tweede plaats kan de nationale rechter, indien de toepassing van artikel 53, lid 1, of van artikel 54 bijzondere problemen doet rijzen, die Toezichthoudende Autoriteit van de EVA om juridische inlichtingen van algemene aard vragen. In haar antwoorden gaat de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA niet in op de zaak ten gronde. Voorts kan de nationale rechter, indien hij twijfelt aan de mogelijkheid dat een bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA aangemelde mededingingsregeling voor een individuele vrijstelling in aanmerking komt, de Toezichthoudende Autoriteit om een voorlopig advies vragen.

36. De door de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA gegeven antwoorden binden de nationale rechter niet. In haar antwoorden geeft de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA duidelijk aan dat haar standpunt voorlopig is en dat aan het recht van een nationale rechter om uit hoofde van artikel 34 van de Toezichtovereenkomst een prejudiciële beslissing van het EVA-Hof te vragen, in geen enkel opzicht afbreuk wordt gedaan.

37. Ten slotte kunnen de nationale rechterlijke instanties bij de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA feitelijke inlichtingen inwinnen: statistieken, marktstudies en economische analyses. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA zal al het mogelijke doen om die gegevens te verschaffen, binnen de in de volgende paragraaf vermelde grenzen, of zal de bron vermelden waar die gegevens kunnen worden verkregen.

38. Het is in het belang van een goede rechtsbedeling dat de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA op de verzoeken om feitelijke en juridische gegevens zo spoedig mogelijk antwoordt. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA kan evenwel aan die verzoeken slechts gevolg geven indien een aantal voorwaarden zijn vervuld. In de eerste plaats moet zij daadwerkelijk over de gevraagde inlichtingen beschikken. In de tweede plaats kunnen deze inlichtingen door de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA slechts worden medegedeeld in zoverre het algemene beginsel van behoorlijk bestuur zulks toestaat.

39. Zo verplicht artikel 14 van de Toezichtovereenkomst, zoals nader geregeld in artikel 20 van hoofdstuk II van Protocol 4 voor wat de mededingingsregels betreft, de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA ertoe gegevens van vertrouwelijke aard niet openbaar te maken. De verplichting van loyale samenwerking uit hoofde van artikel 3 van de EER-Overeenkomst en artikel 2 van de Toezichtovereenkomst geldt bovendien enkel voor de betrekkingen tussen de nationale rechterlijke instanties en de Commissie en raakt geenszins de positie van de partijen in het geding voor de nationale rechter. Als amicus curiae dient de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA de rechterlijke neutraliteit en objectiviteit te respecteren. Bijgevolg zal zij op een verzoek om inlichtingen in het kader van de in deze bekendmaking beschreven samenwerkingsprocedure slechts ingaan wanneer dit uitgaat van een nationale rechterlijke instantie, hetzij rechtstreeks, hetzij onrechtstreeks wanneer de betrokken nationale rechter partijen vraagt bepaalde gegevens te verstrekken.

V. Slotopmerkingen

40. Deze bekendmaking is niet van toepassing op de mededingingsregels die voor de sector van het vervoer gelden. Zij heeft evenmin betrekking op de mededingingsregels voor kolen en staal die zijn neergelegd in Protocol 25 bij de EER-Overeenkomst.

41. Deze bekendmaking is louter indicatief en beperkt op generlei wijze de aan particulieren en ondernemingen uit hoofde van de EER-Overeenkomst toekomende rechten.

42. Deze bekendmaking laat de uitlegging van de bepalingen van de EER-Overeenkomst door het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen of het EVA-Hof onverlet.

(1) Onder EVA-Staten wordt in deze bekendmaking verstaan de EVA-Staten waarvoor de EER-Overeenkomst in werking is getreden.

(2) Zie b.v. Zaak 26/62, Van Gend en Loos/Nederlandse administratie der belastingen, [1963] Jurispr. 1; zaak 28/67, Firma Molkerei-Zentrale Westfalen/Lippe GmbH v. Hauptzollamt Paderborn, [1968] Jurispr. 143.

(3) Zie b.v. Zaak 43/71, Polifi/Ministerie voor financiën van de Italiaanse Republiek, [1971] Jurispr. 1039.

(4) Zie Zaak E-1/94, arrest van 16 december 1994, r.o. 77 (nog niet gepubliceerd).

(5) Zie paragraaf 3 van deze bekendmaking.

(6) Zie in dit verband de volgende arresten van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen: zaak 56/65, LTM/MBU, Jurispr. 1966, blz. 337; zaak 48/72, Brasserie De Haecht/Wilking-Janssen, Jurispr. 1973, blz. 77; zaak 319/82, Ciments et Bétons/Kerpen & Kerpen, Jurispr. 1983, blz. 4173 betreffende de overeenkomstige bepaling in artikel 85 van het EG-Verdrag.

Artikel 6 van de EER-Overeenkomst bepaalt dat onverminderd de toekomstige ontwikkelingen van de jurisprudentie, de bepalingen van deze Overeenkomst, voor zover zij in essentie gelijk zijn aan de overeenkomstige regels van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap en het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal en de ter uitvoering van die Verdragen aangenomen besluiten, wat de tenuitvoerlegging en toepassing betreft, worden uitgelegd overeenkomstig de desbetreffende uitspraken van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen daterende van vóór de ondertekening van deze Overeenkomst.

(7) Verordening nr. 17 van de Raad van 6 februari 1962, eerste verordening over de toepassing van de artikelen 85 en 86 van het Verdrag (PB nr. 13 van 21. 2. 1962, blz. 204/62; Bijzondere uitgave 1959-62, blz. 87).

(8) Zie paragraaf 3 van deze bekendmaking.

(9) In artikel 13 van Protocol 21 bij de EER-Overeenkomst wordt bepaald dat overeenkomsten, besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen ten gunste waarvan op grond van artikel 85, lid 3, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de overeenkomst een individuele vrijstelling is verleend, vrijgesteld blijven van de bepalingen van de Overeenkomst tot het tijdstip waarop de in de beschikkingen tot vrijstelling vastgestelde termijn verstrijkt of, indien dit eerder is, de Commissie van de EG een andersluidende beschikking geeft.

(10) Zaak 158/80, Rewe/Hauptzollamt Kiel, [1981] Jurispr. 1805, r.o. 44; zie ook Zaak 33/76, Rewe/Landwirtschaftskammer Saarland, [1976] Jurispr. 1989; Zaak 79/83, Hariz/Deutsche Tradax, [1984] Jurispr. 1921; Zaak 199/82, Amministrazione delle Finanze dello Stato/San Giorgio [1983] Jurispr. 3595.

(11) Zie de arresten van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in Zaak 14/68, Walt Wilhelm and Others/Bundeskartellamt, [1969], Jurispr. 1; Gevoegde zaken 253/78 en 1 tot en met 3/79. Procureur de la République/Gilry and Guerlain, [1980] Jurispr. 2327.

(12) Zie paragraaf 3 van deze bekendmaking.

(13) Zie arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in zaak C-234/89, Delimitis/Henninger Bräu, [1991] Jurispr. I-935, r.o. 47.

(14) Zie artikel 13 van Protocol 21 bij de EER-Overeenkomst.

(15) Zaak 48/72, Brasserie de Haecht tegen Wilkin-Janssen, [1973] Jurispr. 77; zaak 127/73, BRT tegen Sabam, [1974] Jurispr. 51; zaak C-234/89, Delimitis tegen Henninger Bräu, [1991] Jurispr. I-935.

(16) Zie arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in zaak 99/79, Lancôme versus Etos, [1980] Jurispr. 2511, r.o. 11.

(17) Artikel 6 van de EER-Overeenkomst. De datum van ondertekening van de Overeenkomst is 2 mei 1992.

(18) Zie bekendmakingen van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA over:

- alleenverkoopovereenkomsten met handelsagenten en commissionairs (PB nr. L 153 van 18. 6. 1994, blz. 23),

- overeenkomsten, besluiten en onderling afgestemde feitelijke gedragingen betreffende samenwerking tussen ondernemingen (PB nr. L 153 van 18. 6. 1994, blz. 25),

- beoordeling van toeleveringsovereenkomsten (PB nr. L 153 van 18. 6. 1994, blz. 30),

- overeenkomsten van geringe betekenis (PB nr. L 153 van 18. 6. 1994, blz. 32).

(19) Zie arrest van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen in zaak 127/73, BRT tegen Sabam, [1974] Jurispr. 51, r.o. 21. De procedure voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA of de Commissie wordt ingeleid door een gezagshandeling. Een eenvoudig ontvangstbewijs kan niet als een dergelijke handeling worden beschouwd; zaak 48/72, Brasserie de Haecht tegen Wilkin-Janssen, [1973] jurispr. 77, r.o. 16 en 17.

(20) Zie artikel 13 van Protocol 21 van de EER-Overeenkomst.

(21) De bijlage bij deze bekendmaking bevat een lijst van de relevante besluiten en bekendmakingen die de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA hierover heeft uitgebracht.

(22) Er zij op gewezen dat het niet belangrijk is of de mededingingsregeling bij de overeenkomstig artikel 56 van de EER-Overeenkomst bevoegde Toezichthoudende Autoriteit is aangemeld. Zie artikel 10 van Protocol 23 van de EER-Overeenkomst.

(23) Zaak 48/72, Brasserie de Haecht/Wilkin-Janssen, [1973] Jurispr. 77; Zaak 59/77, De Bloos/Bouyer; [1977] Jurispr. 2359; Zaak 99/79, Lancôme/Etos, [1980] Jurispr. 2511.

(24) Zaak C-2/88 Imm., Zwartveld, [1990] Jurispr. I-3365, r.o. 18; Zaak C-234/89, Delimitis tegen Henninger Bräu, [1991], Jurispr. I-935, r.o. 53.

(25) Zie paragraaf 20 en 28 van deze bekendmaking.

BIJLAGE

MET VRIJSTELLINGSVERORDENINGEN VAN DE GEMEENSCHAP OVEREENSTEMMENDE BESLUITEN ALS GENOEMD IN BIJLAGE XIV VAN DE EER-OVEREENKOMST EN BEKENDMAKINGEN VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

I. Distributie-overeenkomsten

1. Met Commissieverordening (EEG) nr. 1983/83 overeenstemmend besluit betreffende alleenverkoopovereenkomsten als genoemd in paragraaf 2 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

2. Met Commissieverordening (EEG) nr. 1984/83 overeenstemmend besluit betreffende exclusieve afnameovereenkomsten als genoemd in paragraaf 3 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

3. Bekendmaking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA betreffende de in de paragrafen 2 en 3 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst genoemde besluiten (PB nr. L 153 van 18. 6. 1994, blz. 13).

4. Bekendmaking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA tot wijziging van de bekendmaking betreffende de in de paragrafen 2 en 3 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst vermelde besluiten (PB nr. L 186 van 21. 7. 1994, blz. 69).

5. Met Commissieverordening (EEG) nr. 123/85 overeenstemmend besluit betreffende afzet- en klantenserviceovereenkomsten inzake motorvoertuigen als genoemd in paragraaf 4 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

6. Bekendmaking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA betreffende het in paragraaf 4 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst vermelde besluit (PB nr. L 153 van 18. 6. 1994, blz. 20).

7. Bekendmaking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA betreffende de activiteit van tussenhandelaar voor motorvoertuigen (PB nr. L 186 van 21. 7. 1994, blz. 70).

II. Licentie- en franchiseovereenkomsten

1. Met Commissieverordening (EEG) nr. 2349/84 overeenstemmend besluit betreffende octrooilicentieovereenkomsten als genoemde in paragraaf 5 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

2. Met Commissieverordening (EEG) nr. 4087/88 overeenstemmend besluit betreffende franchiseovereenkomsten als genoemd in paragraaf 8 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

3. Met Commissieverordening (EEG) nr. 556/89 overeenstemmend besluit betreffende know-how-licentieovereenkomsten als genoemd in paragraaf 9 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

III. Samenwerkingsovereenkomsten

1. Met Commissieverordening (EEG) nr. 417/85 overeenstemmend besluit betreffende specialisatieovereenkomsten als genoemd in paragraaf 6 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.

2. Met Commissieverordening (EEG) nr. 418/85 overeenstemmend besluit betreffende onderzoek- en ontwikkelingsovereenkomsten als genoemd in paragraaf 7 van bijlage XIV bij de EER-Overeenkomst.