NL Publicatieblad van de Europese Unie L 144/70

Openbare versie (1)

BESLUIT VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

Nr. 244/12/COL

van 27 juni 2012

betreffende de aan Íslandsbanki toegekende herstructureringssteun (IJsland)

De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA (hierna „de Autoriteit” genoemd),

GEZIEN de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna „de EER-overeenkomst” genoemd), en met name artikel 61, lid 3, onder b), en Protocol 26,

GEZIEN de Overeenkomst tussen de EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (hierna „de Toezichtovereenkomst” genoemd), en met name artikel 24,

GEZIEN Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst (hierna „Protocol 3” genoemd), en met name artikel 1, lid 3, van deel I, artikel 7, lid 3, van deel II en artikel 13 van deel II,

Overwegende hetgeen volgt:

I. FEITEN

1. PROCEDURE

(1) Naar aanleiding van een informele briefwisseling in oktober 2008 en de aanneming, op 6 oktober, door het IJslandse parlement (Althingi) van wet nr. 125/2008 houdende machtiging voor de beschikbaarstelling van publieke middelen in verband met ongebruikelijke omstandigheden op de financiële markten enz. (hierna de „noodwet” genoemd), die de IJslandse staat verregaande bevoegdheden toekende om tussenbeide te komen in de banksector, richtte de voorzitter van de Autoriteit zich tot de IJslandse autoriteiten bij brief van 10 oktober 2008, waarin zij hen verzocht om staatssteunmaatregelen die krachtens de noodwet zijn getroffen, aan te melden bij de Autoriteit. Deze brief werd gevolgd door verdere contacten en een verdere briefwisseling, waaronder, meer bepaald, een op 18 juni 2009 door de Autoriteit verzonden brief waarin de aandacht van de IJslandse autoriteiten werd gevestigd op de noodzaak om staatssteunmaatregelen aan te melden en op de standstill-bepaling van artikel 3 van Protocol 3. Naar aanleiding van een verdere briefwisseling werd de staatssteun die werd verleend voor het herstel van bepaalde activiteiten van Glitnir en de oprichting en kapitalisatie van een nieuwe Glitnir Bank (thans „Íslandsbanki” genaamd), uiteindelijk op 15 september 2010 met terugwerkende kracht door de IJslandse autoriteiten aangemeld (2).

(2) Bij schrijven van 15 december 2010 (3) stelde de Autoriteit de IJslandse autoriteiten ervan in kennis dat zij had besloten tot inleiding van de procedure van artikel 1, lid 2, van deel I van Protocol 3 met betrekking tot de maatregelen die de IJslandse staat had getroffen voor het herstel van bepaalde activiteiten van (het vroegere) Glitnir Bank hf en de oprichting en kapitalisatie van New Glitnir Bank hf, het huidige Íslandsbanki (het besluit tot inleiding van de procedure) (4). De Autoriteit eiste tevens dat binnen zes maanden een gedetailleerd herstructureringsplan met betrekking tot Íslandsbanki zou worden ingediend.

(3) Per e-mailbericht van 24 maart 2011 (5) ontving de Autoriteit één opmerking van belanghebbenden, die op 25 mei 2011 werd doorgestuurd naar de IJslandse autoriteiten. Deze hebben hier niet op gereageerd.

(4) Bij brief van 31 maart 2011 dienden de IJslandse autoriteiten een herstructureringsplan in met betrekking tot Íslandsbanki. Naar aanleiding van de verwerving van Byr in november 2011 dienden de IJslandse autoriteiten op 22 februari 2012 een nieuw herstructureringsplan in voor Íslandsbanki (6).

(5) De Autoriteit verzocht op 11 juli 2011 en 13 februari 2012 om inlichtingen over het herstructureringsplan. Op dit verzoek werd op 17 oktober 2011 en 13 maart 2012 door de IJslandse autoriteiten gereageerd. De definitieve versies van de verbintenissen werden op 16 mei 2012 en 6 juni 2012 ingediend (7).

(6) Voorts kwam de Autoriteit op 7 juni 2011 en 27-28 februari 2012 bijeen met de IJslandse autoriteiten.

2. ACHTERGROND

(7) In dit deel geeft de Autoriteit een overzicht van de gebeurtenissen, feiten en ontwikkelingen op economisch, politiek en regelgevingsgebied met betrekking tot de ineenstorting en wederopbouw van het IJslandse financiële systeem — vanaf oktober 2008 tot heden — waarvan de beschrijving onontbeerlijk is om een goed beeld te krijgen van de achtergrond waartegen de beoordeling van deze steunmaatregelen plaatsvindt. Alvorens hiertoe over te gaan schetst de Autoriteit echter eerst de ontwikkelingen die hebben geleid tot de neergang van Glitnir.

2.1. De ineenstorting van Glitnir Bank

(8) In september 2008 ondervond een aantal grote, wereldwijd opererende financiële instellingen voor het eerst ernstige problemen. Te midden van de onrust op de mondiale financiële markten en volgend op de val van Lehman Brothers in september 2008, hadden IJslands drie grootste commerciële banken, die de voorgaande jaren een buitengewone groei hadden doorgemaakt, moeilijkheden om hun kortlopende schuld te herfinancieren en zagen zij een stormloop op hun deposito's. Lehman Brothers vroeg faillissementsbescherming aan op 15 september, de dag waarop bekend werd gemaakt dat de Bank of America Merrill Lynch zou gaan overnemen.

(9) Met de overname van een van de grootste banken van het Verenigd Koninkrijk, HBOS, door Lloyds TSB vond elders een soortgelijke gebeurtenis plaats. Inmiddels ondervond ook Glitnir serieuze problemen bij de financiering van haar activiteiten. Een obligatie-uitgifte moest worden geannuleerd wegens gebrek aan belangstelling, een verkoop van activa werd niet afgerond en een Duitse bank weigerde de looptijd van twee leningen van naar schatting 150 miljoen euro te verlengen. Na de val van Lehman Brothers gaf ook de marktsituatie een dramatische verslechtering te zien.

(10) Op 25 september 2008 nam de voorzitter van de raad van bestuur van Glitnir contact op met de IJslandse Centrale Bank om de bank ervan op de hoogte te brengen dat Glitnir een onmiddellijk tekort had van 600 miljoen euro als gevolg van het feit dat een aantal leningen in oktober moest worden terugbetaald. Op 29 september werd bekendgemaakt dat de IJslandse regering Glitnir 600 miljoen euro zou verstrekken in ruil voor 75 % van de aandelen van de bank. Het feit dat het bedrag van 600 miljoen euro gelijkstond aan bijna een kwart van de deviezenreserves van IJsland, en dat Glitnir volgens openbare gegevens al langer herfinancieringsproblemen had en een schuld van naar schatting 1,4 miljard euro moest terugbetalen over de volgende zes maanden, deed evenwel twijfels rijzen over de geloofwaardigheid van het voorstel (8). Dit vertaalde zich dan ook in de vrije val van de uitgegeven Glitnir-aandelen: de waarde hiervan daalde in één dag van ruim 200 miljard ISK naar 26 miljard ISK.

(11) De IJslandse banken werden niet alleen in het buitenland, maar ook in IJsland zelf geconfronteerd met massale opnames van deposito's. De omvang van de binnenlandse opnames nam dermate ernstige vormen aan dat de IJslandse banken en de IJslandse Centrale Bank op een gegeven moment dicht in de buurt kwamen van een acuut tekort aan contanten. Op 30 september 2008 verlaagde kredietratingbureau Moody's de rating van Glitnir, wat de aanzet gaf tot terugbetalingsverplichtingen voor verdere leningen. Ook volgden er margestortingen van ruim een miljard euro. Op 7 oktober 2008 moest Glitnir de IJslandse financiële toezichthouder verzoeken om de controle over de bank over te nemen (9).

2.2. De financiële crisis en de belangrijkste oorzaken van het omvallen van de IJslandse banken

(12) In hun aanmelding van de steun die werd verleend aan New Glitnir Bank (het huidige Íslandsbanki) lichtten de IJslandse autoriteiten toe dat de oorzaken van de ineenstorting van de IJslandse banksector en de noodzaak van interventie uitvoerig waren beschreven in een verslag van een bijzondere onderzoekscommissie van het IJslandse parlement (10), die de processen die hadden geleid tot het omvallen van de drie grootste banken, in kaart moest brengen. De Autoriteit geeft hieronder een samenvatting van de conclusies van de bijzondere onderzoekscommissie over de oorzaken die vooral hebben bijgedragen tot de ondergang van Glitnir Bank. De informatie is ontleend aan hoofdstuk 2 (Samenvatting) en hoofdstuk 21 (Oorzaken van de ineenstorting van de IJslandse banken — Verantwoordelijkheid, fouten en nalatigheid) van het verslag van de bijzondere onderzoekscommissie.

(13) De algehele vermindering van de liquiditeit op de financiële markten die in 2007 begon, leidde uiteindelijk tot de ineenstorting van de drie grootste IJslandse banken, die voor hun financiële middelen steeds afhankelijker waren geworden van internationale markten. De zaak lag echter ingewikkelder: aan de ondergang van de IJslandse banken lagen meerdere factoren ten grondslag. De bijzondere onderzoekscommissie stelde een onderzoek in naar de oorzaken van het omvallen van deze banken, waarbij moet worden aangetekend dat de meeste conclusies alle drie banken betreffen en met elkaar samenhangen. De oorzaken worden hieronder kort samengevat.

Buitensporige en onhoudbare expansie

(14) De bijzondere onderzoekscommissie concludeerde dat de balansen en uitstaande leningen van de banken in de jaren vóór hun ineenstorting een omvang hadden aangenomen die hun operationele en beheerscapaciteit te boven ging. De gecombineerde activa van de drie banken waren exponentieel toegenomen van 1,4 biljoen ISK (11) in 2003 tot 14,4 biljoen ISK aan het eind van het tweede kwartaal van 2008. Belangrijk in dit verband is dat een groot deel van de groei van de drie banken op het conto geschreven kon worden van leningen aan buitenlandse partijen, die substantieel toenamen in 2007 (12), opmerkelijk genoeg ná het begin van de internationale liquiditeitscrisis. De bijzondere onderzoekscommissie concludeerde hieruit dat die stijging grotendeels toe te schrijven was aan leningen aan ondernemingen die elders geen krediet konden krijgen. Een andere conclusie in het verslag luidde dat de activiteiten van de banken steeds sterker het stempel droegen van een inherent risicovoller beleggingsbeleid en dat de groei verder had bijgedragen tot de problemen.

Minder financiële middelen op de internationale markten

(15) De groei van de banken was voor een groot deel te danken aan de toegang tot internationale financiële markten, waarbij volop gebruik werd gemaakt van goede kredietratings en de toegang tot de Europese markten via de EER-overeenkomst. In 2005 leenden de IJslandse banken onder relatief gunstige voorwaarden 14 miljard euro op buitenlandse obligatiemarkten. Vanaf het moment dat de banken minder gemakkelijk terecht konden op de Europese obligatiemarkten, financierden zij hun activiteiten op markten in de VS, waarbij IJslandse obligaties werden verpakt in schuldobligaties met onderpand. In de periode vóór de ineenstorting leunden de banken steeds meer op kortlopende leningen, hetgeen grote en volgens de bijzondere onderzoekscommissie voorzienbare herfinancieringsrisico's met zich bracht.

Hefboomfinanciering door bankeigenaren

(16) Bij elke grote IJslandse bank behoorden de belangrijkste eigenaren tot de grootste debiteuren (13). De leningen van Glitnir aan grote aandeelhouders van Baugur Group en gelieerde partijen, met name FL Group, waren substantieel te noemen. In het voorjaar van 2007 werd bij Glitnir een nieuwe raad van bestuur benoemd, nadat Baugur Group en FL Group hun aandelenbezit in de bank aanzienlijk hadden verhoogd. Nadat het tweede semester van 2007 en het begin van 2008 vrijwel een verdubbeling te zien gaven van de leningen aan Baugur en aan Baugur gelieerde bedrijven, beliepen deze leningen op het hoogtepunt 80 % van het eigen vermogen van de bank (14). De toename van de leningen aan grote aandeelhouders vond plaats ondanks het feit dat Glitnir op dat moment al te maken had met de eerste liquiditeits- en herfinancieringsproblemen. De bijzondere onderzoekscommissie was van mening dat bepaalde aandeelhouders in hun hoedanigheid van eigenaren abnormaal gemakkelijk toegang hadden tot leningen van de banken. Verder concludeerde zij dat er sterke aanwijzingen waren dat Baugur en FL Group geprobeerd hadden ongepaste invloed uit te oefenen op het reilen en zeilen van de bank en dat de grenzen tussen de belangen van de grootste aandeelhouders en dat van de bank waren vervaagd. De prioriteit die bij de grote aandeelhouders lag, ging derhalve ten koste van andere aandeelhouders en schuldeisers. Toen de bank omviel, bedroegen de uitstaande leningen aan Baugur Group en gelieerde bedrijven circa 2 miljard euro, circa 70 % van het eigen vermogen. De bijzondere onderzoekscommissie zette ook vraagtekens bij de geldmarktfondsen die werden beheerd door dochterondernemingen van de banken, aangezien die zeer sterk gericht waren op beleggingen in effecten die verbonden waren aan de eigenaren van die banken. Glitnir Funds, een dochteronderneming van Glitnir, leende circa 300 miljoen euro aan Baugur en FL Group door 20 % van haar totale kapitaal in hun effecten te beleggen.

Gebrek aan risicospreiding

(17) Ten aanzien van de abnormale risicopositie gezien de situatie rond de grote aandeelhouders concludeerde de bijzondere onderzoekscommissie dat de activa-portefeuilles van de banken onvoldoende gediversifieerd waren. De bijzondere onderzoekscommissie was van mening dat de Europese regels voor omvangrijke risicoposities met name wat de aandeelhouders betreft niet in ruime zin waren uitgelegd en dat de banken hadden getracht de regels te omzeilen.

Zwak eigen vermogen

(18) Hoewel de kapitaalratio van Glitnir en de twee andere grote IJslandse banken steeds werd opgegeven als iets boven het wettelijke minimum, concludeerde de bijzondere onderzoekscommissie dat de kapitaalratio's geen nauwkeurige afspiegeling waren van de financiële kracht van de banken. Dit was het gevolg van de risicoblootstelling van de eigen aandelen van de banken via primaire onderpanden en termijncontracten voor de aandelen. Het door de bedrijven zelf gefinancierde aandelenkapitaal, dat door de bijzondere onderzoekscommissie werd aangemerkt als „zwak eigen vermogen” (15), vertegenwoordigde meer dan 25 % van de eigen vermogens van de banken (en meer dan 50 % wanneer het wordt afgezet tegen de kerncomponent van het eigen vermogen, d.w.z. aandelenkapitaal minus onroerende immateriële activa). Hierbij kwamen nog de problemen als gevolg van het risico dat de banken liepen doordat zij elkaars aandelen hielden. Medio 2008 bedroeg de directe financiering door de banken van hun eigen aandelen samen met de kruisfinanciering van de aandelen van beide andere banken circa 400 miljard ISK, circa 70 % van de kerncomponent van het kapitaal. Naar het oordeel van de bijzondere onderzoekscommissie was de omvang van de financiering van het aandelenkapitaal door middel van leningen van het systeem zelf van dien aard dat de stabiliteit van dit systeem onder druk stond. Omdat de banken een substantiële hoeveelheid van hun eigen aandelen aanhielden als onderpand voor hun opgenomen leningen, nam met het zakken van de aandelenkoersen ook de kwaliteit van hun leningportefeuilles af. Dit had een nadelige invloed op de resultaten van de banken en zorgde voor een verdere neerwaartse druk op de waarde van hun aandelen, naar aanleiding waarvan de banken poogden op een kunstmatige manier een abnormale vraag naar hun eigen aandelen te creëren (naar de bijzondere onderzoekscommissie althans aannam op basis van de haar ter beschikking staande informatie).

Omvang van de banken

(19) In 2001 beliepen de gezamenlijke balanstotalen van de drie grootste banken iets meer dan het bruto binnenlands product (bbp) van IJsland van een heel jaar. Eind 2007 hadden de banken een internationaal karakter gekregen en was de waarde van hun activa negen keer het IJslandse bbp. De bijzondere onderzoekscommissie merkt in haar verslag op dat waarnemers in 2006 stelden dat het bankwezen de IJslandse Centrale Bank boven het hoofd was gegroeid en betwijfelden of deze bank haar taak als kredietverstrekker in laatste instantie nog wel zou kunnen vervullen. Eind 2007 waren de kortlopende schulden van IJsland (hoofdzakelijk het gevolg van de financiering van de banken) vijftien keer hoger dan de deviezenreserves, terwijl de buitenlandse deposito's in de drie banken acht keer hoger lagen dan die reserves. Het Depositors and Investors Guarantee Fund (waarborgfonds voor depositohouders en beleggers) hield ten opzichte van de bankdeposito's die het geacht werd te garanderen, minimale middelen aan. Door het samenspel van deze factoren was IJsland kwetsbaar voor een bankrun, zo luidde de conclusie van de bijzondere onderzoekscommissie.

Plotselinge groei van de banken afgezet tegen de context van de financiële en regelgevingsinfrastructuur

(20) De bijzondere onderzoekscommissie concludeerde dat de toezichthoudende organen in IJsland de geloofwaardigheid misten die nodig was bij gebrek aan een kredietverstrekker in laatste instantie die over toereikende middelen beschikt. Een van de bevindingen in het verslag is dat de IJslandse financiële toezichthouder en de IJslandse Centrale Bank weliswaar de deskundigheid en ervaring misten om de banken te reguleren in moeilijke economische tijden, maar dat zij wel maatregelen hadden kunnen treffen om het risico dat de banken liepen, te verminderen. Zo was de IJslandse financiële toezichthouder bijvoorbeeld niet met de banken meegegroeid, waardoor de werkwijzen van deze regelgevende instantie geen gelijke tred hielden met de snelle ontwikkelingen in de bedrijfsvoering bij de banken. Voorts laat het verslag zich kritisch uit over de regering, gezien de conclusie dat de autoriteiten maatregelen hadden moeten nemen om de mogelijke impact van de banken op de economie te verzachten, door hun omvang terug te brengen of van een of meer banken de verplaatsing van het hoofdkantoor naar het buitenland te eisen (16).

Onevenwichtigheid en overmatige expansie van de IJslandse economie als geheel

(21) In het verslag van de bijzondere onderzoekscommissie wordt ook gewezen op economische gebeurtenissen in een breder verband, die eveneens van invloed zijn geweest op de snelle groei van de banken en hebben bijgedragen tot de, qua omvang en invloed, onevenwichtige verhouding tussen de financiëledienstensector en de rest van de economie. Een van de conclusies van het verslag luidde dat het zeer aannemelijk is dat regeringsbeleid (met name het fiscaal beleid) mede debet is geweest aan deze overmatige expansie en onevenwichtige situatie, en dat het monetaire beleid van de IJslandse Centrale Bank niet restrictief genoeg was. Bovendien wordt de versoepeling van de kredietverstrekkingsregels van het IJslandse financieringsfonds voor volkshuisvesting in het verslag bestempeld als „een van de grootste blunders die in het monetaire en fiscale beleid zijn gemaakt in de periode vóór de ineenstorting van de banken” (17). Verder plaatst het verslag een kritische noot bij het feit dat de banken wel érg gemakkelijk bij de IJslandse Centrale Bank konden lenen: de voorraad van kortlopende leningen van de IJslandse Centrale Bank met onderpand nam van 30 miljard ISK in het najaar van 2005 toe tot 500 miljard ISK begin oktober 2008.

De IJslandse kroon, externe onevenwichtigheden en CDS-spreads

(22) In het verslag wordt gesteld dat de waarde van de IJslandse kroon in 2006 onhoudbaar hoog was, het IJslandse tekort op de lopende rekening meer dan 16 % van het bbp bedroeg en het saldo van de passiva in vreemde valuta's minus de activa dicht bij het totale jaarlijkse bbp lag. Alle voorwaarden voor een financiële crisis waren aanwezig. Eind 2007 werd de kroon minder waard en stegen de CDS-spreads (credit default swap) tegen IJsland en de banken exponentieel.

2.3. Maatregelen voor de wederopbouw van de banksector

(23) Na het omvallen van de drie grootste commerciële banken (waaronder Glitnir) in oktober 2008 stonden de IJslandse autoriteiten voor de ongekende uitdaging om de continuïteit van het bankbedrijf in IJsland te garanderen (18). Het door de IJslandse regering gevolgde beleid steunt in hoofdzaak op de door het IJslandse parlement op 6 oktober 2008 aangenomen noodwet (19). Deze wet kent de IJslandse financiële toezichthouder buitengewone bevoegdheden toe om de controle over financiële ondernemingen over te nemen en, op de wijze als nodig is, te beschikken over activa en passiva. De minister van Financiën werd gemachtigd namens de schatkist middelen beschikbaar te stellen teneinde nieuwe financiële ondernemingen op te richten. Bovendien zouden deposito's voorrang krijgen op andere vorderingen bij faillissementsprocedures van financiële ondernemingen. De regering verklaarde dat deposito's bij binnenlandse zaken- en spaarbanken en filialen daarvan in IJsland volledige bescherming zouden genieten.

(24) De beleidsprioriteiten lagen in eerste instantie bij het veiligstellen van het primaire functioneren van de binnenlandse bank-, betalings- en vereveningssystemen. In de eerste weken na de crash stelde de IJslandse regering samen met het Internationaal Monetair Fonds (IMF) ook een economisch programma op, dat leidde tot de goedkeuring, op 20 november 2008, van IJslands verzoek om een twee jaar durende bijstandsregeling van het Fonds, die een lening van 2,1 miljard USD van het IMF behelsde ter versterking van IJslands deviezenreserves. Extra leningen van in totaal 3 miljard USD werden verkregen van andere Scandinavische landen en een aantal handelspartners. Van de IMF-lening werd een bedrag van 827 miljoen USD onmiddellijk beschikbaar gesteld; het resterende bedrag zou in acht gelijke termijnen worden uitbetaald, afhankelijk van de periodieke evaluaties van het programma (eens per kwartaal).

(25) Het IMF-programma was een op een brede basis steunend stabilisatieprogramma met drie hoofddoelstellingen. De eerste was stabilisatie van, en herstel van het vertrouwen in, de IJslandse kroon om de nadelige gevolgen van de crisis voor de economie zoveel mogelijk in te dammen. De maatregelen behelsden onder meer de invoering van kapitaalcontroles om kapitaalvlucht tegen te gaan. Ten tweede omvatte het programma een alomvattende herstructureringsstrategie voor het bankwezen, met als uiteindelijk doel het tot stand brengen van een hernieuwd, levensvatbaar financieel stelsel in IJsland en het veiligstellen van de internationale financiële betrekkingen van het land. Secundaire doelstellingen hierbij waren een correcte waardering van de activa van de banken, het zoveel mogelijk terughalen van activa en versterking van de toezichtspraktijken. Ten derde was het programma gericht op houdbare overheidsfinanciën door het beperken van het op de publieke middelen afwentelen van de verliezen bij de omgevallen banken en het uitvoeren van een programma voor begrotingsconsolidatie op de middellange termijn.

(26) De IJslandse autoriteiten hebben benadrukt dat hun beleidsopties beperkt waren vanwege de buitengewone omstandigheden als gevolg van de grote omvang van het bankstelsel in verhouding tot de financiële capaciteit van de schatkist. De gekozen oplossingen weken daarom in veel opzichten af van de maatregelen van de regeringen van andere landen waarvan de financiële stabiliteit werd bedreigd.

(27) Op basis van de noodwet werden de drie grote commerciële banken, Glitnir Bank, Landsbanki Íslands en Kaupthing Bank, opgesplitst in „oude” en „nieuwe” banken. De minister van Financiën richtte drie besloten vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid op om de binnenlandse activiteiten van de oude (vroegere) banken over te nemen, en benoemde raden van bestuur in die vennootschappen. De IJslandse financiële toezichthouder nam de controle over de vroegere banken over, hetgeen in wezen neerkwam op het onderbrengen van hun binnenlandse activa en passiva (deposito's) bij de nieuwe banken, die de bankactiviteiten in IJsland voortzetten, terwijl de vroegere banken onder toezicht van hun respectieve afwikkelingscomités werden geplaatst (20). Buitenlandse activa en passiva werden hoofdzakelijk bij de vroegere banken ondergebracht, die later werden onderworpen aan liquidatieprocedures en de uiteindelijke staking van alle buitenlandse activiteiten (21).

(28) In de voorlopige beginbalans van de drie nieuwe banken van 14 november 2008 bedroegen de gecombineerde totale activa van de banken naar schatting 2 886 miljard ISK, met een door de staat in te brengen eigen vermogen van 385 miljard ISK. Het totaalbedrag van de obligaties die door de nieuwe banken moesten worden uitgegeven ten behoeve van de vroegere banken ter vergoeding van de waarde van de overgedragen activa die uitgingen boven de passiva, werd geraamd op 1 153 miljard ISK. De IJslandse financiële toezichthouder verzocht Deloitte LLP om de waarde van de overgedragen activa en passiva te beoordelen. Hierbij kwam aan het licht dat de onafhankelijke beoordeling niet zou resulteren in vaste waarden van overgedragen netto-activa, maar in waarderingen binnen bepaalde marges. Duidelijk werd ook dat de schuldeisers van de banken bezwaren uitten tegen de waarderingsprocedure, die naar hun mening niet onpartijdig was, en zich erover beklaagden dat zij hun belangen niet konden beschermen. Deze complicaties leidden tot een beleidswijziging wat betreft de vereffening van de rekeningen tussen de vroegere en de nieuwe banken, die inhield dat de partijen zouden proberen via onderhandelingen tot een akkoord te komen over de waarde van de overgedragen netto-activa in plaats van af te gaan op waarderingen door een onafhankelijke deskundige.

(29) Het was duidelijk dat de partijen moeilijk overeenstemming zouden bereiken over de waarderingen, aangezien daar tal van aannamen aan ten grondslag lagen waar de partijen het waarschijnlijk oneens over waren. De staat wilde tot een akkoord komen over basiswaarderingen die een solide basis moesten verschaffen voor de aanvangskapitalisatie van de nieuwe banken. De prijsontwikkeling van activa boven de basiswaardering kon aan de schuldeisers toegekend worden in de vorm van voorwaardelijke obligaties of stijgingen in de waarde van het aandelenkapitaal van de bank, daar bij de onderhandelingen naar voren was gekomen dat de afwikkelingscomités van Glitnir en Kaupthing en een meerderheid van hun schuldeisers er belang bij zouden kunnen hebben om deelnemingen in de nieuwe banken te verwerven, wat hun de kans zou bieden om te profiteren van potentiële waardestijgingen van de overgedragen activa.

(30) De volledige kapitalisatie van de drie nieuwe banken en de basisakkoorden met de schuldeisers van de vroegere banken werden op 20 juli 2009 bekendgemaakt. De regering bereikte, als enige eigenaar van de drie nieuwe banken, met de afwikkelingscomités van de vroegere banken een akkoord op hoofdlijnen over de wijze van vaststelling en betaling van de vergoeding voor de overdracht van netto-activa aan de nieuwe banken. Met betrekking tot twee van de nieuwe banken, Íslandsbanki en New Kaupthing (het latere Arion Bank), omvatte dit voorwaardelijke overeenkomsten voor de vroegere banken om in te tekenen op meerderheidsbelangen in de nieuwe banken.

(31) Op basis van bovengenoemde voorlopige akkoorden besloten de afwikkelingscomités van de vroegere banken in oktober 2009 (Glitnir) en december 2009 (Kaupthing Bank en Landsbanki Islands) om de overeengekomen opties uit te oefenen en in te tekenen op aandelen in de nieuwe banken. Op 18 december 2009 maakte de regering bekend dat de wederopbouw van de banken was afgerond, dat er tussen de IJslandse autoriteiten en de nieuwe banken enerzijds en de afwikkelingscomités van Glitnir Bank, Landsbanki Íslands en Kaupthing Bank namens de schuldeisers van die banken anderzijds, overeenkomsten waren gesloten over regelingen voor activa die van de vroegere banken werden overgedragen aan de nieuwe banken, en dat de nieuwe banken nu volledig gefinancierd waren.

(32) Gebleken is dat de bijdrage uit de schatkist aan het eigen vermogen van de nieuwe banken aanzienlijk werd verlaagd van het oorspronkelijk voorziene bedrag van 385 miljard ISK naar 135 miljard ISK in de vorm van aandelenkapitaal en, voor twee van de drie banken, Íslandsbanki en Arion Bank, circa 55 miljard ISK aan Tier II-kapitaal in de vorm van achtergestelde leningen, waarmee het bedrag in totaal uitkwam op 190 miljard ISK. Daarnaast verstrekte het ministerie van Financiën Íslandsbanki en Arion Bank bepaalde liquiditeitsfaciliteiten. Het door de vroegere banken aan de nieuwe banken verschafte aandelenkapitaal bedroeg in totaal ongeveer 156 miljard ISK. Daarmee beliep de totale kapitalisatie van de nieuwe banken circa 346 miljard ISK. De overeenkomsten hielden in dat de staatsdeelnemingen zouden worden teruggebracht tot ongeveer 5 % voor Íslandsbanki, 13 % voor Arion Bank en 81 % voor Landsbankinn, een heel andere situatie dus dan de volledige eigendom van de drie banken.

(33) Hoewel deze overname van twee van de drie banken door de schuldeisers van de vroegere banken soelaas bood voor een aantal belangrijke problemen bij de wederopbouw van de financiële sector en een meer solide kapitaalbodem legde onder de nieuwe banken, resteerden er nog tal van zwakke punten die om een oplossing vroegen. Sinds het najaar van 2009 hebben de banken zich vooral geconcentreerd op interne vraagstukken, waarbij de aandacht uitging naar de algehele strategie voor hun activiteiten en met name de herstructurering van hun leningportefeuilles, die de voornaamste risicofactor vormen voor hun bedrijfsvoering en levensvatbaarheid op de lange termijn. Het herstructureringsproces was ingewikkeld vanwege een aantal complicerende factoren, waaronder arresten van het Hooggerechtshof over het onwettige karakter van leningen die luiden in IJslandse kroon, maar zijn gekoppeld aan vreemde valuta's. Ten aanzien van Íslandsbanki wordt hieronder nader ingegaan op deze kwesties voor zover van belang voor haar herstructurering.

Macro-economische omgeving

(34) De ineenstorting van het bankwezen in oktober 2008 had een ernstige weerslag op de economie. De problemen in IJslands financiële systeem gingen hand in hand met een snel dalend vertrouwen in zijn munteenheid. De IJslandse kroon gaf niet alleen een scherpe waardedaling te zien in het eerste kwartaal van 2008 maar ook dat najaar, voor en na het omvallen van de drie commerciële banken. Ondanks de in het najaar van 2008 ingestelde kapitaalcontroles duurde de volatiliteit van de munt in 2009 voort (22). Deze onrust resulteerde in een ernstige recessie van de IJslandse economie: in 2009 kromp het bbp met 6,8 %, in 2010 met 4 %.

(35) Enkele gevolgen van de economische crisis waren een plotselinge stijging van de werkloosheid van 1,6 % in 2008 naar 8 % in 2009, een hogere inflatie en een daling van de reële lonen. Verder namen de schulden van bedrijven en huishoudens en het aandeel van oninbare leningen in de leningportefeuilles van de banken scherp toe, terwijl de nieuwe banken op grote schaal bedrijven in financiële nood overnamen. Tegelijkertijd zorgde de aanslag op de publieke middelen waarmee de herstructurering van het bankwezen gepaard ging, tot een aanzienlijke stijging van het begrotingstekort en een dito toename van de staatsschuld.

(36) Na de diepe recessie wijzen de voorlopige gegevens van het IJslandse bureau voor de statistiek op een ommekeer in het tweede semester van 2011 en voor het hele jaar op een bbp-groei van 3,1 % ten opzichte van het voorgaande jaar.

(37) De economische groei in 2011 was voornamelijk te danken aan een toename van de binnenlandse vraag, meer bepaald een stijging van 4 % van de particuliere consumptie. Dit werd geschraagd door stijgingen van lonen en sociale uitkeringen en een aantal beleidsinitiatieven ter verlichting van de schuldenlast van de huishoudens, waaronder een tijdelijke rentesubsidie, bevriezing van aflossingen op leningen en vervroegde uitkering van particuliere pensioentegoeden. De voorlopige gegevens voor 2011 duiden tevens op een langzaam herstel van de investeringen, met de nadruk op „langzaam” (23). De overheidsconsumptie bleef de afgelopen drie jaar op een gematigd niveau steken.

(38) De algemene macro-economische gegevens verhullen significantere verschillen tussen de sectoren. Naast de ineenstorting van de financiële sector was er ook sprake van een grote krimp in de bouw en tal van andere binnenlandse productie- en dienstensectoren. Bepaalde exportsectoren daarentegen werden gekenmerkt door groei. Door de lage koers van de IJslandse kroon en de relatief stabiele prijzen (in vreemde valuta's) van zowel scheeps- als aluminiumproducten stegen de exportinkomsten na het uitbreken van de economische crisis, wat ook gold voor het toerisme en andere exportdiensten. Tegelijkertijd daalde de import scherp, waardoor de handelsbalans (24) in 2010 tijdelijk een overschot van rond de 10 % van het bbp te zien gaf. Door de toename van de binnenlandse vraag in 2011 steeg de import evenwel weer, wat al met al resulteerde in een kleiner handelsoverschot van 8,2 % van het bbp.

(39) De prognoses van het bureau voor de statistiek van IJsland voor de periode 2012-2017 gaan uit van een verder, geleidelijk economisch herstel, met een groei van 2,6 % in 2012. Voor deze gehele periode wordt nagenoeg hetzelfde groeipercentage verwacht. Deze prognose is echter wel omgeven met een aantal onzekerheden. Geplande, grootschalige industriële investeringen kunnen bijvoorbeeld op de lange baan worden geschoven. Ook kan de handelssituatie van IJsland negatief worden beïnvloed door een langdurige recessie bij zijn voornaamste handelspartners, wat eveneens tot een lagere groei in IJsland zou kunnen leiden. Voltrekt de aanpak van de schuldenlast van huishoudens en bedrijven zich bovendien in een trager tempo dan verwacht, dan heeft dit meteen consequenties voor de binnenlandse vraag en de economische-groeiperspectieven. Tot slot kan de groei onder druk komen te staan door voortdurende prijsinstabiliteit als gevolg van volatiliteit van de munteenheid in geval van opheffing van de kapitaalcontroles.

2.4. Financieel toezicht en verbetering van het regelgevende kader

(40) Na het voltooien van zijn eerste taak, namelijk de werkzaamheden in verband met de oprichting van de nieuwe banken en de bepaling van de waarde van de netto-activa die vanuit de vroegere banken werden overgedragen, voerde de IJslandse financiële toezichthouder in het voorjaar van 2009 een audit uit naar de nieuwe banken en hun bedrijfsplannen, financiële slagkracht en kapitaalvereisten, in het kader van een zogeheten sign-off project. Dit onderzoek werd samen met het internationale managementconsultingbureau Oliver Wyman verricht.

(41) Hierna verleende de IJslandse financiële toezichthouder de banken exploitatievergunningen, waaraan wel een aantal voorwaarden waren verbonden. Gezien de kwaliteit van de activaportefeuilles en de verwachte economische onzekerheid werd het noodzakelijk geacht aan de drie banken hogere kapitaaleisen te stellen dan het wettelijk minimum. Daarom stelde de IJslandse financiële toezichthouder de minimale kapitaaltoereikendheidsratio (CAD, kapitaaltoereikendheid) voor de drie banken op 16 %, waarvan een minimum van 12 % voor de Tier I-kapitaalratio. De vereisten waren minstens drie jaar van toepassing, tenzij deze termijn zou worden bijgesteld door de IJslandse financiële toezichthouder. Tevens werden er liquiditeitsvoorwaarden vastgesteld, op grond waarvan de beschikbare liquide middelen op welk moment ook minimaal 20 % van de deposito's moesten bedragen, en contanten of geldwaarden minstens 5 % hiervan. Ook op andere terreinen, zoals de herstructurering van leningportefeuilles, risicobeoordeling, ondernemingsbestuur en eigendom, werden eisen gesteld. Voor andere financiële ondernemingen werden door de IJslandse financiële toezichthouder vergelijkbare kapitaalvereisten ingevoerd.

(42) Het in overleg met het IMF vastgestelde economische-stabilisatieprogramma voorzag in een evaluatie van het gehele regelgevende kader voor financiële diensten en financieel toezicht om de economie minder kwetsbaar te maken voor een toekomstige financiële crisis. De regering verzocht de voormalig directeur-generaal van de Finse financiële toezichthouder, de heer Kaarlo Jännäri, om het bestaande regelgevende kader en de toezichtspraktijken kritisch tegen het licht te houden. Een van de verbeteringen die de heer Jännäri voorstelde, was het instellen van een nationaal kredietregister bij de IJslandse financiële toezichthouder om de kredietrisico's in het systeem te verminderen. In zijn verslag deed hij voorts de suggestie aan de hand om strengere regels en striktere praktijken vast te stellen voor grote risicoposities en de daarmee verbonden kredietverstrekking, en meer inspecties ter plaatse te houden om niet ter plaatse tot stand gekomen toezicht en verslagen te verifiëren, met name op het gebied van kredietrisico's, liquiditeitsrisico's en wisselkoersrisico's. Een andere aanbeveling gold de evaluatie en verbetering van het depositogarantiestelsel, met de ontwikkelingen binnen de EU als uitgangspunt.

(43) Vervolgens diende de regering een wetsvoorstel in bij het IJslandse parlement, dat onder meer gebaseerd was op voorstellen van de heer Jännäri en sinds 2009 ingediende amendementen op EER-wetgeving inzake financiële activiteiten, welk voorstel werd aangenomen en op 1 juli 2010 van kracht werd als wet nr. 75/2010. Met deze nieuwe wet werd de wet inzake financiële ondernemingen uitgebreid geamendeerd. Op laatstgenoemde wet volgden verdere amendementen, evenals op de wetgeving betreffende de regulering van en het toezicht op financiële diensten. In de bijlage wordt nader ingegaan op deze amendementen.

2.5. Belangrijke uitdagingen (25)

(44) Ondanks de goede resultaten die zijn geboekt bij de wederopbouw van de financiële sector, blijft IJsland worstelen met de repercussies van de financiële en muntcrisis in het najaar van 2008. De financiële crisis heeft meerdere zwakke plekken en tekortkomingen in het financiële systeem aan het licht gebracht die moeten worden aangepakt, wil het vertrouwen van het publiek worden hersteld. Het lijdt geen twijfel dat IJsland — net als veel andere landen die zwaar zijn getroffen door de financiële crisis — voor talrijke uitdagingen staat als het gaat om de aanpassing van de juridische en operationele omgeving van financiële diensten om tot een houdbaar en efficiënt financieel stelsel te komen en het risico van nieuwe systeemschokken zoveel mogelijk terug te dringen.

(45) De uitdagingen die er nu, in allereerste instantie, voor IJslandse financiële ondernemingen liggen, hangen samen met het feit dat de banken opereren in een beschermde omgeving, met kapitaalcontroles en een allesomvattend depositogarantiestelsel. De banken moeten zich nu gaan voorbereiden op een minder beschermde omgeving, een omgeving waarin de kapitaalcontroles zijn opgeheven en waarin voor de depositogaranties weer de regeling geldt zoals neergelegd in de betreffende EU/EER-richtlijnen (26). De IJslandse autoriteiten hebben benadrukt dat uiterste zorgvuldigheid moet worden betracht bij de invoering van nieuwe regels op dit vlak.

(46) Een andere belangrijke uitdaging is gelegen in de noodzaak van verdere aanpassing van het wettelijke en regelgevende kader ter ondersteuning van een solide en efficiënt financieel stelsel dat aansluit bij de ontwikkelingen in het EER- en internationale recht (27).

2.6. De mededingingssituatie in de IJslandse financiële sector

(47) Volgens recente informatie van de IJslandse autoriteiten (28) heeft de concurrentie op de financiële markt ingrijpende wijzigingen ondergaan sinds de ineenstorting van de banken. Met de ontbinding, of samenvoeging met andere ondernemingen (29), van verscheidene spaarbanken, zakenbanken en gespecialiseerde kredietverstrekkers is het aantal financiële ondernemingen afgenomen. Het aantal financiële ondernemingen neemt nog steeds af, met als meest recente voorbeelden de fusies van Landsbankinn en SpKef in maart 2011, van Íslandsbanki en Byr in december 2011 en de fusie van Landsbankinn en Svarfdaelir Savings Bank, op 20 juni 2012 door de Autoriteit goedgekeurd bij Besluit nr. 226/12/COL. Doordat er nu minder financiële ondernemingen zijn en de grotere banken deposito's overnemen van banken die sluiten, is de concentratie op de binnenlandse markt toegenomen. Anderzijds zijn de nieuwe banken nadrukkelijk minder aanwezig op de financiële markten in de EER dan hun voorgangers, daar de internationale bankactiviteiten zijn beëindigd.

(48) Bovendien is de binnenlandse markt aanzienlijk gekrompen als gevolg van de verdwijning, of sterke terugval, van bepaalde submarkten. De decimering van de aandelenmarkt en de invoering van kapitaalcontroles hebben geleid tot lagere activiteit op de aandelen- en valutamarkten en beperkte investeringsopties. Gezien de historisch lage investeringen in de economie en de doorgaans hoge creditering van huishoudens en bedrijven is de vraag naar krediet uiterst bescheiden. Sinds de ineenstorting hebben de banken zich vooral gericht op interne vraagstukken, de herstructurering van hun leningportefeuilles en de reorganisatie van sommige van hun grootste zakelijke klanten.

(49) Vóór de financiële crisis waren de spaarbanken gezamenlijk goed voor een marktaandeel van circa 20-25 % van de deposito's. Dit is nu nog slechts circa 2-4 %. De verloren gegane marktaandelen van de spaarbanken en zakenbanken die van de markt zijn verdwenen, zijn terechtgekomen bij de drie grote commerciële banken, Arion Bank, Íslandsbanki en Landsbankinn. Tezamen hebben deze drie banken nu ongeveer 90-95 % van de markt in handen tegen 60-75 % in een eerder stadium, waarbij het marktaandeel van Landsbankinn nét het grootste is. Afgezien van de tien regionale spaarbanken, die momenteel een marktaandeel van circa 2-4 % hebben, is er verder nog één speler op de markt, de gereorganiseerde MP Bank (30), die een marktaandeel van circa 1-5 % bezit.

(50) De IJslandse financiële markt heeft derhalve een duidelijk oligopolide karakter, en de drie grootste bedrijven zouden tezamen een overheersende marktpositie kunnen krijgen. Volgens de IJslandse mededingingsautoriteit, die op verzoek van de Autoriteit haar licht liet schijnen over de mededingingssituatie in IJsland en de mogelijkheden om hier iets aan te doen, zijn er belangrijke belemmeringen bij het verkrijgen van toegang tot de IJslandse bankenmarkt. Dit gaat ten koste van de concurrentie. Ook kunnen consumenten niet eenvoudig overstappen naar een andere bank. Bovendien erkenden de IJslandse autoriteiten dat de wisselkoersrisico's die zijn verbonden aan de kleine en niet-verhandelbare munt van IJsland, de IJslandse kroon, de mededinging verder heeft beperkt en buitenlandse banken en bedrijven ervan heeft weerhouden om de IJslandse markt te betreden.

(51) Onlangs heeft de IJslandse mededingingsautoriteit nog de aandacht gevestigd op een specifiek punt, de IT-infrastructuur voor de banken en hun samenwerking in dat verband. Dit heeft betrekking op de gezamenlijke IT-dienstverlener van de financiële instellingen, Reiknistofa bankanna (RB, het IJslandse datacentrum voor de banken). Dit voor de beoordeling van deze zaak relevante punt was een van de onderwerpen die de Autoriteit heeft besproken met de IJslandse autoriteiten en de banken.

(52) RB is het mede-eigendom van de drie belangrijkste IJslandse banken, twee spaarbanken, de IJslandse vereniging van spaarbanken en de drie belangrijkste betaalkaartbedrijven in IJsland. Landsbankinn bezit 36,84 % van de aandelen in RB, Íslandsbanki 29,48 % en Arion Bank 18,7 %. Samen hebben de drie commerciële banken dus 85,02 % van de aandelen in RB in handen. De klanten van RB zijn de eigenaren, de IJslandse Centrale Bank, andere financiële instellingen, de regering en overheidsorganen. De banken werken uitgebreid samen op dit terrein, daar RB het verrekenings- en vereveningssysteem in IJsland heeft ontwikkeld. Daarnaast voorziet het centrum in een aantal kernfuncties voor het bankwezen die beschouwd kunnen worden als oplossingen voor meerdere eigenaren, daar er door de meeste IJslandse banken gebruik van wordt gemaakt. Verder beheert RB een systeem voor elektronische facturering en betaling voor bedrijven en consumenten.

(53) Volgens de IJslandse mededingingsautoriteit heeft de ineenstorting in 2008 de kleinere banken en spaarbanken bijzonder kwetsbaar gemaakt. Voor de kleinere financiële ondernemingen waren de vereiste IT-diensten van cruciaal belang, omdat die kunnen worden gezien als een van de belemmeringen voor de toetreding van nieuwe marktdeelnemers. Voor de grotere financiële ondernemingen is het platform voor IT-diensten hoofdzakelijk geleverd door RB, voor de spaarbanken en kleinere marktspelers door Teris. Door het sluiten van tal van kleinere financiële ondernemingen in de afgelopen jaren raakte Teris een belangrijk deel van zijn inkomsten kwijt, wat in januari 2012 uitmondde in de verkoop van sommige van zijn IT-oplossingen aan RB. Volgens RB en Teris beoogde deze transactie onder meer de continuïteit van de IT-dienstverlening aan kleinere financiële ondernemingen te waarborgen.

(54) De IJslandse mededingingsautoriteit heeft met betrekking tot RB twee zaken onderzocht. Ten eerste werd nagegaan of de mede-eigendom en de samenwerking van de banken en andere financiële ondernemingen in het RB-forum moest worden beschouwd als een schending van het uit artikel 10 van de IJslandse mededingingswet voortvloeiende verbod op beperkende praktijken. Ten tweede werd beoordeeld of de overname door RB van de belangrijkste activa van Teris verenigbaar is met de fusiebepalingen van diezelfde wet. In mei 2012 werden beide zaken evenwel afgesloten met een regeling tussen RB en zijn eigenaren enerzijds en de IJslandse mededingingsautoriteit anderzijds (31).

(55) Los van de hierboven omschreven punten van bezorgdheid, die rechtstreeks raken aan de IJslandse financiële markt, heeft de IJslandse mededingingsautoriteit er met name op gewezen dat de verkoop en herstructurering van werkmaatschappijen (32) zo spoedig mogelijk moest worden afgerond. Veel werkmaatschappijen zijn door de banken (in hun hoedanigheid van schuldeiser van die bedrijven) overgenomen als gevolg van een te zware schuldenlast na de economische crash in 2008. Volgens de IJslandse mededingingsautoriteit kan belangenverstrengeling ontstaan wanneer banken financiële diensten verlenen aan bedrijven waarvan zij tegelijkertijd eigenaar zijn. Naar het oordeel van de IJslandse mededingingsautoriteit is directe en indirecte eigendom in handen van de banken (33) het meest wijdverbreide en gevaarlijkste mededingingsprobleem in de nasleep van de financiële crisis, aangezien dit vrijwel elk bedrijf en elke sector in IJsland raakt. Volgens de IJslandse mededingingsautoriteit zou een snellere reorganisatie van bedrijven bevorderlijk zijn voor de concurrentie op de financiële markt. Voor zover de aanmeldingsvereisten uit hoofde van de nationale fusiecontrole van toepassing waren op de betrokkenheid van de banken bij de herstructurering van hun zakelijke klanten, heeft de IJslandse mededingingsautoriteit in veel gevallen voorwaarden gesteld met betrekking tot de eigendom in handen van die banken. Een alomvattende oplossing van het probleem wordt echter bemoeilijkt door het feit dat het in wezen raakt aan de hoge creditering van het IJslandse bedrijfsleven.

(56) In hun bij de Autoriteit ingediende stukken hebben de drie commerciële banken, Arion Bank, Íslandsbanki en Landsbankinn, te kennen gegeven dat zich sinds het najaar van 2008 volgens hen geen belangrijke wijzigingen in de mededingingsomstandigheden op de IJslandse financiële markt hebben voorgedaan die aanleiding geven tot bezorgdheid. Volgens hen was er op de markt wel degelijk sprake van echte concurrentie, zonder enige aanwijzing voor onderling afgestemde gedragingen van de drie grootste spelers. Bij het onderzoeken van de mededingingssituatie op de markt had de IJslandse mededingingsautoriteit een aantal cruciale factoren over het hoofd gezien, zoals het feit dat buitenlandse banken al geruime tijd, en nog steeds, concurreren met IJslandse banken waar het gaat om de financiële dienstverlening aan de grootste klanten, bijvoorbeeld ondernemingen die actief zijn in exportsectoren (visserij, energie-intensieve industrie, enz.) en overheidsbedrijven op nationaal en gemeentelijk niveau.

(57) Dit standpunt staat echter haaks op de visie zoals verwoord in de ingediende stukken van de IJslandse autoriteiten en uiteengezet in het hierboven genoemde verslag van de minister van Economische Zaken aan het IJslandse parlement, en op de standpunten van de IJslandse mededingingsautoriteit. Bovendien heeft Íslandsbanki, zoals hieronder zal worden besproken, en bepaalde voorbehouden ten aanzien van de analyse van mededingingsomstandigheden ten spijt, besloten bepaalde verbintenissen ter beperking van de verstoring van de mededinging aan te gaan die verband houden met de betrokken steunmaatregelen (zie de bijlage voor deze verbintenissen).

3. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

3.1. De begunstigde

(58) Zoals hierboven beschreven stortte Glitnir in 2008 ineen, net zoals de twee andere grote IJslandse commerciële banken. Om de continuïteit van de binnenlandse banksector te waarborgen, troffen de IJslandse autoriteiten een aantal maatregelen gericht op het herstel van bepaalde activiteiten van de (vroegere) Glitnir Bank hf, waaronder de oprichting en kapitalisatie van New Glitnir Bank hf (het huidige Íslandsbanki).

3.1.1. Glitnir Bank

(59) Vóór de financiële crisis van 2008 was Glitnir Bank de op twee na grootste bank van IJsland. Eind juni 2008, vlak voor de ineenstorting, bedroeg het balanstotaal van de bank 3 862 miljard ISK. De voornaamste markten waren IJsland en Noorwegen, waar de bank een breed pakket van financiële diensten aanbood, onder meer op het gebied van zakelijk bankieren, beleggingsbankieren, kapitaalmarkten, beleggingsbeheer en retailbankieren. Verder was Glitnir actief in Finland, Zweden, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk, Luxemburg, de VS, Canada, China en Rusland. Glitnir bezat een aantal dochterondernemingen, waarvan de volgende het belangrijkst waren: Glitnir AB (Zweden), Glitnir Bank Oyi (Finland), Glitnir Bank ASA (Noorwegen), Glitnir Bank Luxembourg SA en Glitnir Asset Management Luxembourg. De internationale uitbreiding van de bank steunde op twee gespecialiseerde bedrijfstakken; zeevis, week-, schaal- en schelpdieren en duurzame energie (34). De aandelen in de bank waren opgenomen in de IJslandse OMX (aandelenindex).

3.1.2. Íslandsbanki

(60) Glitnirs opvolger, Íslandsbanki, is een algemene bank met een breed pakket financiële diensten voor individuele personen, huishoudens, bedrijven en professionele beleggers in IJsland, gespecialiseerd in twee bedrijfstakken: zeevis, week-, schaal- en schelpdieren en geothermische energie. Na de fusie met Byr bedragen de activa momenteel rond de 800 miljard ISK. Er werken 1 100 mensen bij deze bank, die qua activatotaal de op twee na grootste van IJsland is. De bankproducten en -diensten zijn over vier divisies verdeeld: Retailbankieren, Zakelijk bankieren, Markten en Vermogensbeheer. Volgens Íslandsbanki zelf ligt het marktaandeel in al die segmenten tussen [20] en [40] %.

3.1.2.1. Retailbankieren — IJsland

(61) Onder Retailbankieren vallen bankdiensten voor individuele personen, huishoudens en het midden- en kleinbedrijf (mkb). De divisie omvat het filialennetwerk van Íslandsbanki, de afdeling Asset-Based Financing (financiering op basis van in onderpand gegeven activa) en een onafhankelijk opererende dochteronderneming, Kreditkort, een toonaangevende uitgever van creditcards in IJsland.

(62) Volgens de meest recente cijfers heeft Íslandsbanki een marktaandeel van [> 30] % in de retailsector.

3.1.2.2. Zakelijk bankieren — IJsland

(63) Zakelijk bankieren (Corporate Banking, CB) verstrekt leningen en andere kredietdiensten aan grote en middelgrote ondernemingen in IJsland, de zogeheten „top 300”. Corporate Solutions, een afdeling binnen CB, beheert en leidt de herstructurering van de noodlijdende portefeuille grote ondernemingen.

(64) Volgens de meest recente cijfers heeft Íslandsbanki een aandeel van [> 30] % in de markt voor zakelijk bankieren.

3.1.2.3. Markten

(65) Naast alomvattende diensten op het gebied van bedrijfsfinanciering, effecten, vreemde valuta's en geldmarktproducten in IJsland verleent de divisie Markten ook bedrijfsfinancieringsadvies in de sectoren geothermische energie en zeevis, week-, schaal- en schelpdieren in de VS.

(66) Volgens de meest recente cijfers heeft Íslandsbanki een aandeel van [> 5] % in de aandelenmarkt (35), [> 20] % in de obligatiemarkt, [> 30] % in de valutamarkt en circa [35-45] % in de markt voor bedrijfsfinanciering (36).

3.1.2.4. Vermogensbeheer — VÍB

(67) Vermogensbeheer verleent klanten van diverse grootte diensten op het gebied van institutional sales, private banking (welgestelde particulieren) en private investment (particuliere beleggingen, retail) en fondsen voor rekening van derden. Verder heeft VÍB fondsbeheer en -administratie in haar pakket via haar onafhankelijk opererende dochteronderneming Íslandssjóðir hf.

(68) Volgens de meest recente cijfers heeft Íslandsbanki een marktaandeel van [> 30] % in Corporate en Institutional Sales, [> 30] % in de markt voor beleggingsdiensten in de retailsector, [> 25] % in de private banking-markten, [> 35] % in de markten voor beheer van gemeenschappelijke beleggingsfondsen en [> 15] % in de markt voor dienstverlening op het gebied van particuliere pensioenen (37).

3.2. Vergelijking tussen de vroegere en de nieuwe bank

3.2.1. Vergelijking van Glitnir en Íslandsbanki (2008)

(69) Qua activiteiten en omvang zijn er grote verschillen tussen de nieuwe en de vroegere bank. Íslandsbanki is vooral een binnenlandse bank zonder via vergunningen toegestane bankactiviteiten in het buitenland, terwijl Glitnir een internationale bank was die actief was in elf landen. Íslandsbanki heeft vier activiteitensegmenten: commercieel-/retailbankieren, activabeheer, zakelijk en beleggingsbankieren, en liquide middelen en kapitaalmarkten, die alle gericht zijn op de binnenlandse markt. Meest opmerkelijk is dat de activiteiten van Íslandsbanki van veel geringere omvang zijn dan die van Glitnir; afgezet tegen de balans van 3 862 miljard ISK van de vroegere bank komt de balans van 631 miljard ISK van de nieuwe bank neer op een verlaging van 84 %. Zie bovenstaande Tabel 1 voor een vergelijking tussen de balans van de vroegere bank in juni 2008 en de beginbalans van de nieuwe bank.

(70) Glitnir had een gevarieerde financieringsmix en gaf veel obligaties uit, die over de hele wereld werden verkocht. Íslandsbanki daarentegen leunt voor haar financiering vooral op deposito's. In combinatie met de omstandigheid dat de bank waarschijnlijk geen toegang kan krijgen tot soortgelijke financieringsbronnen als haar voorganger (in elk geval op de korte termijn), beperkt dit de groeicapaciteit van de bank. De vergelijking in Grafiek 1 van de kernindicatoren van beide banken laat aanzienlijke verschillen (38) zien: Grafiek 1 Íslandsbanki bij de oprichting, vergeleken met Glitnir in 2008 (tweede kwartaal), geselecteerde cijfers

(71) Het personeelsbestand van de nieuwe bank is ook veel kleiner. Uitgedrukt in voltijdsequivalenten waren er in het eerste semester van 2008 gemiddeld 2 174 medewerkers in dienst bij Glitnir, tegen 1 110 bij Íslandsbanki (inclusief dochterondernemingen) in het eerste semester van 2009, een verschil van 49 %. Wanneer echter alleen naar de binnenlandse activiteiten wordt gekeken, blijkt uit de cijfers over dezelfde perioden dat de nieuwe bank slechts 242 personen minder in dienst had dan Glitnir.

3.3. Nationale rechtsgrondslag voor de steunmaatregel

— Wet nr. 125/2008 houdende machtiging voor de beschikbaarstelling van publieke middelen in verband met ongebruikelijke omstandigheden op de financiële markten enz., doorgaans de noodwet genoemd

(72) De noodwet machtigde de IJslandse financiële toezichthouder om tussenbeide te komen „in extreme omstandigheden”, bevoegdheden op zich te nemen van aandeelhoudersvergaderingen en vergaderingen van de raad van bestuur van financiële instellingen en beslissingen te nemen over de vervreemding van de activa en passiva van die instellingen. Voorts kreeg de IJslandse financiële toezichthouder de bevoegdheid om afwikkelingscomités te benoemen bij de financiële ondernemingen waarover zij de controle had overgenomen, welke comités de bevoegdheden van aandeelhoudersvergaderingen bekleedden. Bij de liquidatie van de instellingen kent de noodwet een voorkeurspositie toe aan vorderingen van depositohouders en aan depositogarantiestelsels. Verder machtigde de noodwet het IJslandse ministerie van Financiën om nieuwe banken op te richten. De noodwet omvat tevens amendementen op wet nr. 161/2002 inzake financiële ondernemingen, wet nr. 87/1998 inzake overheidstoezicht op financiële activiteiten, wet nr. 98/1999 inzake depositogaranties en het beleggerscompensatiestelsel en wet nr. 44/1998 inzake huisvestingsaangelegenheden. — Aanvullende Begrotingswet voor 2008 (artikel 4) — Begrotingswet voor 2009 (artikel 6)

3.4. De steunmaatregelen

(73) De tussenkomst van de IJslandse autoriteiten na het omvallen van Glitnir Bank is hierboven beschreven en nader uiteengezet in het besluit tot inleiding van de procedure. De essentie van de maatregelen in dit verband kan als volgt worden samengevat: op 7 oktober 2008 nam de IJslandse financiële toezichthouder de controle over Glitnir over, waarbij de binnenlandse passiva en (het merendeel van) de binnenlandse activa overgingen naar New Glitnir. De vroegere bank/haar schuldeisers dienden voor deze overdracht gecompenseerd te worden in de vorm van de ontvangst van het bedrag dat het verschil uitmaakte tussen de activa en passiva. Daar het bepalen van dit verschil lastig en tijdrovend was, stelde de staat een aanvangskapitaal ter beschikking en verbond zich ertoe zo nodig meer kapitaal te verschaffen. Vervolgens kapitaliseerde de staat de bank voordat uiteindelijk, in oktober, tussen de staat en de schuldeisers van de vroegere bank een akkoord werd bereikt op basis waarvan het belang van de staat in de bank werd teruggebracht van 100 % naar 5 %. De Autoriteit beschouwt deze datum — 15 oktober 2009 — als het beginpunt van de vijfjarige herstructureringsperiode, die dus op 15 oktober 2014 zal aflopen.

(74) In het volgende deel worden alleen die aspecten van de tussenkomst van de staat beschreven die steunmaatregelen vormen die relevant zijn in het kader van de beoordeling krachtens artikel 61 van de EER-overeenkomst.

3.4.1. Tier I-kapitaal

(75) De staat verstrekte tweemaal Tier I-kapitaal, de eerste keer bij de oprichting van New Glitnir en vervolgens bij de volledige kapitalisatie van de bank (met terugwerkende kracht), gevolgd door een overeenkomst met de schuldeisers van de vroegere bank op basis waarvan de staat een belang van 5 % hield in de bank.

3.4.1.1. Aanvangskapitaal

(76) Naar aanleiding van de oprichting van de nieuwe bank, Íslandsbanki, stelde de staat de bank 775 miljoen ISK in contanten ter beschikking als aanvangskapitaal en verbond zich er bovendien toe maximaal 110 miljard ISK bij te dragen aan de nieuwe bank in ruil voor alle aandelen. Het eerste cijfer correspondeert met het kapitaal dat krachtens de IJslandse wetgeving minimaal vereist is voor de oprichting van een bank. Het tweede cijfer werd berekend als zijnde 10 % van de waarde vastgesteld bij een eerste inschatting van de waarschijnlijke omvang van de risicogewogen activa op de balans van de bank, en werd in de staatsbegroting voor 2009 opgenomen als toewijzing van overheidsmiddelen om het hoofd te bieden aan de buitengewone omstandigheden op de financiële markten. Deze kapitaaltoewijzing was bedoeld als toereikende waarborg voor de bedrijfsvoering van de bank totdat kwesties betreffende haar definitieve herkapitalisatie zouden zijn opgelost, waaronder de omvang van haar beginbalans, gebaseerd op een waardering van de aan de vroegere bank te betalen compensatie voor de overgedragen activa.

3.4.1.2. Kapitaalinjectie en behoud van een belang van 5 % als onderdeel van de regeling met de schuldeisers van de vroegere bank

(77) Op 20 juli 2009 sloten de IJslandse regering en het afwikkelingscomité van Glitnir een overeenkomst over de aanvangskapitalisatie van Íslandsbanki en de grondslag van de compensatie die moest worden betaald aan de schuldeisers van Glitnir in ruil voor de overdracht van de hoofdzakelijk binnenlandse activa en deposito's van Glitnir (39). Op basis van deze overeenkomst verbond de staat zich er op 14 augustus 2009 toe Íslandsbanki aanvullend aandelenkapitaal van 64,2 miljard ISK te verschaffen, waarmee het totale aandelenkapitaal van de bank op 65 miljard ISK kwam, het vereiste bedrag om te voldoen aan de door de IJslandse financiële toezichthouder gestelde eis van een Tier I-ratio van 12 %. De overeenkomst bood twee mogelijkheden voor de betaling van de overgedragen netto-activa en de deelneming in het aandelenkapitaal. De eerste was dat Glitnir zou intekenen op een meerderheidsbelang in Íslandsbanki en met aandelen in de bank betaald worden voor de overgedragen activa; de tweede mogelijkheid was dat de kapitalisatie door de overheid, ingeval die intekening niet afgerond zou worden, gehandhaafd zou blijven en dat de regering eigenaar zou blijven van Íslandsbanki. Glitnir kreeg tot 30 september 2009 de tijd om een van deze opties te kiezen; deze uiterste termijn werd later verlengd tot 15 oktober 2009. Op 15 oktober 2009 werd bekendgemaakt dat het afwikkelingscomité van Glitnir namens de schuldeisers van de bank had besloten 95 % van het aandelenkapitaal in Íslandsbanki te verwerven als compensatie voor de activa die van de vroegere aan de nieuwe bank waren overgedragen. De overige 5 % bleef in handen van de staat.

(78) Onderdeel van de overeenkomst was dat het afwikkelingscomité (schuldeisers) de staat een vergoeding van 8,3 miljard ISK zou betalen voor de totale renteaangroei op de investering van de staat over de periode waarin de regering de bank in handen had. Dit kwam neer op een opbrengst van 12,8 % (13,9 % op jaarbasis) en vormde het sluitstuk van de regeling betreffende die van Glitnir aan Íslandsbanki overgedragen activa na de ineenstorting van de banken in oktober 2008.

3.4.2. Tier II-kapitaalinbreng

(79) Op 15 oktober 2009 verstrekte de regering de bank ook een achtergestelde lening om haar vermogens- en liquiditeitspositie te versterken met het oog op de kapitaalvereisten van de IJslandse financiële toezichthouder. Deze in euro beschikbare achtergestelde lening bedraagt 25 miljard ISK aan Tier II-kapitaal in de vorm van een instrument dat Íslandsbanki de mogelijkheid biedt ongedekte achtergestelde instrumenten uit te geven. De looptijd van deze instrumenten is tien jaar vanaf 30 december 2009. Het instrument houdt tevens een prikkel voor een exit in, in de vorm van een rentestijging na vijf jaar. Krachtens de overeenkomst is de jaarlijkse rentevoet 400 basispunten boven Euribor (40) voor de eerste vijf jaar en 500 basispunten boven Euribor in de periode van vijf tot tien jaar na het sluiten van de overeenkomst.

(80) Samen met de hierboven beschreven Tier I-kapitaalmaatregelen zorgde de Tier II-kapitaalinbreng ervoor dat Íslandsbanki op 15 oktober 2009 voldeed aan de door de IJslandse financiële toezichthouder gestelde kapitaaltoereikendheidsvereiste van 16 %.

3.4.3. Depositogarantie

(81) Teneinde te voldoen aan Richtlijn 97/9/EG van het Europees Parlement en de Raad van 3 maart 1997 inzake de beleggerscompensatiestelsels (41) en Richtlijn 94/19/EG van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 1994 inzake de depositogarantiestelsels (42), nam IJsland wet nr. 98/1999 inzake depositogaranties en het beleggerscompensatiestelsel aan, waarbij het waarborgfonds voor depositohouders en beleggers werd ingesteld, dat wordt gefinancierd uit jaarlijkse bijdragen van de banken die worden berekend in verhouding tot de totale deposito's van die banken.

(82) Om het publiek verder gerust te stellen aangaande de veiligheid van hun deposito's toen de crisis toesloeg, hielden de bankenreddingsmaatregelen van de IJslandse regering in het najaar van 2008 volgens de IJslandse autoriteiten ook een extra staatsgarantie in voor de deposito's bij binnenlandse zaken- en spaarbanken, buiten de werkingssfeer van wet nr. 98/1999 tot tenuitvoerlegging van de depositogarantierichtlijn 94/19/EG en de beleggerscompensatierichtlijn 97/9/EG om.

(83) In een verklaring van het kabinet van de premier van 6 oktober 2008 werd het volgende gesteld: „De regering van IJsland benadrukt dat deposito's bij binnenlandse zaken- en spaarbanken en filialen daarvan in IJsland volledig zullen worden gedekt” (43). Deze verklaring werd door het kabinet van de huidige premier herhaald in februari en december 2009 (44). Voorts werd hiernaar verwezen in een intentieverklaring die op 7 april 2010 door de IJslandse regering naar het Internationaal Monetair Fonds werd gestuurd (en die is gepubliceerd op de website van het ministerie van Economische Zaken en van het IMF), gevolgd door een nieuwe intentieverklaring op 13 september 2010. In de betreffende brief, die was ondertekend door de premier, de minister van Financiën en de minister van Economische Zaken van IJsland en de president van de IJslandse Centrale Bank, staat het volgende vermeld: „Vooralsnog is het ons onverminderde streven om depositohouders volledig te beschermen, maar zodra de financiële stabiliteit is weergekeerd zullen we een plan opstellen voor de geleidelijke opheffing van deze algemene garantie” (45). Verder wordt in het ontwerp van begrotingswet 2011, in de paragraaf over staatsgaranties, in een voetnoot verwezen naar de IJslandse regeringsverklaring dat deposito's bij IJslandse banken een staatsgarantie genieten (46).

(84) Een recente verklaring van Steingrímur Sigfússon, de huidige minister van Economische Zaken en ex-minister van Financiën (2009-2011), uitgesproken tijdens een debat in het IJslandse parlement over de regeringskosten verbonden aan de overname van SpKef door Landsbankinn, is een verdere illustratie van het bovenstaande: volgens de minister mag in dit verband de verklaring van de staat van najaar 2008 dat alle deposito's bij spaar- en zakenbanken veilig en beschermd zouden zijn, niet uit het oog worden verloren. „Sindsdien is alle werk hierop gebaseerd geweest (d.w.z. de verklaring) en het is helaas juist dat dit (d.w.z. betalingen in verband met SpKef) een van de grotere rekeningen is waar de staat rechtstreeks voor opdraait, als kosten voor het zeker stellen van de deposito's van alle inwoners van Suðurnes … en alle klanten van SpKef in de Westfjorden en het westen en noordwesten … Ik denk niet dat iemand gedacht zal hebben dat depositohouders in die gebieden anders behandeld zouden worden dan andere inwoners, dus de staat had wat dat betreft niet veel keus” (47).

(85) Volgens de IJslandse regering zal de aanvullende depositogarantie worden opgeheven voordat de kapitaalcontroles helemaal zijn afgeschaft, wat volgens de IJslandse autoriteiten eind 2013 het geval zou moeten zijn.

3.4.4. Speciale liquiditeitsfaciliteit

(86) Als voorwaarde voor de schuldeisers om deel te nemen in de nieuwe bank sloot de IJslandse regering op 11 september 2009 nog een overeenkomst met Íslandsbanki, die in werking zou treden als het afwikkelingscomité van Glitnir zou besluiten zijn optie uit te oefenen om meerderheidseigenaar van de bank te worden (48). Krachtens de overeenkomst kan het ministerie van Financiën onder de voorwaarden van de overeenkomst terugvorderbare staatsobligaties uitlenen tot een bedrag van maximaal 25 miljard ISK in ruil voor specifiek omschreven activa.

(87) De belangrijkste bepalingen van deze liquiditeitsovereenkomst zijn: Max. leningbedrag: 25 miljard ISK Looptijd: Tot september 2012 Rentevergoeding: 3,0 % over de eerste 8 miljard ISK; 3,5 % over de volgende 8 miljard ISK; 4,0 % voor bedragen boven 16 miljard ISK Heffing: Bij elke verstrekking van nieuwe waardepapieren moet Íslandsbanki 0,5 % van het leningbedrag betalen Achterborgtocht: Íslandsbanki moet voor de lening van het schatkistpapier een achterborgtocht verstrekken, die de vorm kan aannemen van meerdere financiële activa.

(88) Volgens de IJslandse autoriteiten is deze liquiditeitsfaciliteit nodig omdat het besluit van de schuldeisers om eigenaar van Íslandsbanki te worden een aanzienlijke vermindering van terugvorderbare activa in het bezit van de bank met zich bracht en de bank in een situatie bracht waarin zij mogelijk niet langer kon voldoen aan de eisen van de IJslandse financiële toezichthouder betreffende liquiditeitsreserves (49). Volgens de IJslandse autoriteiten is de faciliteit bedoeld als aanvullende maatregel die alleen dan wordt ingezet als andere liquiditeitsbronnen ontoereikend zijn. De prijs en de voorwaarden van de faciliteit zijn zodanig dat er in principe van afgezien zal worden zolang er andere opties voorhanden zijn. Er is tot op heden nog geen gebruikgemaakt van de faciliteit.

3.4.5. Effectenuitleenovereenkomst met betrekking tot Straumur

(89) Op 9 maart 2009 nam de IJslandse financiële toezichthouder, daartoe gemachtigd door de noodwet, de bevoegdheden van de aandeelhouders van Straumur-Burdaras Investment Bank hf. („Straumur”) over en benoemde een afwikkelingscomité ter vervanging van de raad van bestuur (50). Na overleg met het afwikkelingscomité, schuldeisers, de IJslandse Centrale Bank en het ministerie van Financiën op 17 maart 2009 droeg de IJslandse financiële toezichthouder de depositoverplichtingen van Straumur over aan Íslandsbanki (51). In ruil hiervoor gaf Straumur een obligatie uit waarvoor haar activa als onderpand dienden, als terugbetaling voor deze overname van de depositoverplichtingen. De obligatie ten bedrage van 43 679 014 232 ISK, die op 3 april 2009 werd uitgegeven, liep tot en met 31 maart 2013. In de eerste twaalf maanden is zij rentedragend over het bedrag van REIBOR (52) plus 190 basispunten, daarna over REIBOR plus 100 basispunten tot de vervaldag. Tegelijkertijd sloten Íslandsbanki en het ministerie van Financiën een effectenuitleenovereenkomst, in het kader waarvan de regering terugvorderbare staatsobligaties verpandt als zekerheid voor de Straumur-claim, in ruil waarvoor Íslandsbanki liquide middelen van de IJslandse Centrale Bank kan verkrijgen voor zover die nodig zijn in verband met haar overname van de depositoverplichtingen van Straumur.

(90) In deze overeenkomst verbindt Íslandsbanki zich ertoe de staat het bedrag van de staatsobligaties terug te betalen dat gelijk is aan de betalingen die de bank ontvangt uit hoofde van de door Straumur uitgegeven obligatie. De partijen kwamen tevens overeen dat de uitstaande staatsobligaties in handen van Íslandsbanki zouden blijven als Íslandsbanki niet de volledige betaling uit die Straumur-obligatie zou ontvangen en de staat de restschuld niet zou hebben voldaan. In wezen kwam het er dan ook op neer dat Íslandsbanki de depositoverplichtingen van Straumur overnam in ruil voor een overeenkomstig bedrag aan door de overheid gegarandeerde activa.

(91) Zoals hierboven aangegeven zou de Straumur-obligatie op 31 maart 2013 vervallen. Zonder tussenkomst van de IJslandse staat is de obligatie inmiddels volledig afbetaald.

3.4.6. De kapitalisatie en verwerving van Byr, en de aan Byr verleende achtergestelde lening

(92) Zoals uitvoerig beschreven in Besluit nr. 126/11/COL van 13 april 2011 („het Byr-besluit”) verleende de IJslandse regering staatssteun in de vorm van kapitaal en een achtergestelde lening voor de oprichting van Byr, die de activiteiten van haar voorganger, Byr Savings Bank („het vroegere Byr”), voortzette. Hierbij werden de schuldeisers van het vroegere Byr samen met de IJslandse staat, die kapitaal voor de oprichting van de nieuwe onderneming had verschaft, aandeelhouders van (het nieuwe) Byr.

(93) Bij de vaststelling van het Byr-besluit op 13 april 2011 was de jaarrekening voor 2010 nog niet beschikbaar. Dit neemt niet weg dat het management van Byr er op dat moment vertrouwen in had dat de reddingsmaatregelen die tijdelijk waren goedgekeurd door de Autoriteit in het Byr-besluit, zouden volstaan om de bank in elk geval overeind te houden tot het moment waarop een herstructureringsplan voor de levensvatbaarheid op lange termijn kon worden ingediend bij de Autoriteit. Tijdens de controle van de rekeningen van de bank voor het eerste semester van 2011 werd duidelijk dat verdere afschrijvingen van activa van Byr nodig waren, hetgeen leidde tot een lagere kapitaaltoereikendheidsratio van de bank.

(94) Zoals in detail beschreven in Besluit nr. 325/11/COL van 19 oktober 2011 („het tweede Byr-besluit”) kon het daaruit voortvloeiende kapitaaltekort niet worden verholpen en werd Byr te koop aangeboden. De daaropvolgende verwerving, en met name de potentiële aanwending van staatssteun hiervoor door Íslandsbanki, werd in het tweede Byr-besluit goedgekeurd door de Autoriteit, onder voorbehoud van de uitkomsten van de formele onderzoekprocedure van de Autoriteit betreffende de vraag of de aan Íslandsbanki verleende steun verenigbaar was met de EER-overeenkomst, hetgeen wordt beoordeeld in dit besluit.

(95) Voorts was de Autoriteit van oordeel dat het beschikbaar blijven van de achtergestelde lening in de tussenliggende periode, totdat de fusie van Byr en Íslandsbanki officieel gestalte zou krijgen, dus net zo lang als dat Byr een afzonderlijke rechtspersoon naar nationaal recht was, verenigbaar was met de werking van de EER-overeenkomst. Volgens de IJslandse autoriteiten heeft Byr noch Íslandsbanki ooit een beroep gedaan op de achtergestelde lening.

(96) De Autoriteit gaf aan dat het definitieve over deze maatregelen te vellen oordeel afhing van de informatie in het herstructureringsplan voor de fusieonderneming van Íslandsbanki en Byr dat de IJslandse regering volgens haar eigen toezegging uiterlijk drie maanden na de uitvoering van de voorgenomen transactie zou indienen. Zoals hierboven beschreven werd dit plan, dat hieronder zal worden beoordeeld door de Autoriteit, tijdig overgelegd.

Het herstructureringsplan

(97) Op 31 maart 2011 dienden de IJslandse autoriteiten een herstructureringsplan voor Íslandsbanki in. Na de verwerving van Byr werd het plan aangepast en geactualiseerd, en op 22 februari 2012 opnieuw ingediend door de IJslandse autoriteiten (hierna „het herstructureringsplan” genoemd). Het plan werd aangevuld met een vijfjarig bedrijfsplan gedateerd op 14 januari 2012 (53) en een op 1 april 2012 bij de IJslandse financiële toezichthouder ingediend verslag over het intern beoordelingsproces van de kapitaaltoereikendheid (ICAAP, Internal Capital Adequacy Assessment Process).

(98) In het herstructureringsplan en het vijfjarig bedrijfsplan wordt ingegaan op de substantiële kwesties levensvatbaarheid, lastenverdeling en beperking van de vervalsing van de mededinging. Volgens het herstructureringsplan zal Íslandsbanki zich richten op haar kernactiviteiten en de herstructurering van de leningportefeuilles van huishoudens en bedrijven.

(99) Daarnaast hebben de IJslandse autoriteiten een ICAAP-verslag voor 2012 ingediend, waaruit blijkt dat Íslandsbanki de stresstest doorstaat.

(100) Zoals hierboven aangegeven zal de herstructureringsperiode volgens de Autoriteit eindigen op 15 oktober 2014.

3.4.7. Beschrijving van het herstructureringsplan

(101) De IJslandse autoriteiten en de Bank denken dat Íslandsbanki door de herstructurering weer een solide, naar behoren gefinancierde bank zal worden met een gezonde kapitaalratio, die haar rol als kredietverstrekker aan de reële economie weer kan vervullen en kan blijven vervullen. Volgens hen kan dit worden gerealiseerd via de volgende stappen: i) Schuldafbouw op de balans door liquidatie van de oude bank en de oprichting van een nieuwe bank; ii) Totstandbrenging en behoud van een sterke kapitaalratiopositie; iii) Verwezenlijking van een bevredigende winstgevendheid; iv) Totstandbrenging en behoud van een sterke liquiditeitspositie; v) Herstructurering van de leningportefeuille, zowel voor huishoudens als bedrijven; vi) Verbetering van de financieringsstrategie; vii) Verwezenlijking van kostenefficiëntie; viii) Verbetering van het ondernemingsbestuur.

(102) Alvorens nader in te gaan op elk van de bovengenoemde punten wordt eerst kort de visie van de bank uiteengezet op de in het herstructureringsplan voor Íslandsbanki gevolgde aanpak van de zwakke punten die hebben bijgedragen tot de ondergang van Glitnir. Hoewel Íslandsbanki gebaseerd is op de binnenlandse activiteiten van Glitnir, wordt benadrukt dat het toch een andere bank is. Voorts wordt gesteld dat er substantiële wijzigingen zijn doorgevoerd om zwakke punten te verhelpen die als medeoorzaak van de ineenstorting van de voorganger worden aangewezen. Enkele van de voornaamste veranderingen zijn wijzigingen in de regels betreffende kredietverstrekking aan gelieerde partijen, de afschaffing van kredietverstrekking met aandelen als onderpand en FX-leningen (54) aan klanten die geen inkomen in de betreffende valuta hebben, en andere strengere eisen aan de goedkeuring van leningen. Wat in feite hetzelfde is gebleven, is dat Íslandsbanki net zoals Glitnir een breed scala van financiële diensten op de IJslandse markt wil aanbieden; het verschil tussen het bankieren van Íslandsbanki vóór en na de crisis is dan ook niet zozeer zichtbaar aan het „wat” (de aangeboden diensten en producten) als wel aan het „hoe” (processen, procedures, documentatie, voorschriften en regulering). De visie van Íslandsbanki is samengevat in onderstaande grafiek 2: Grafiek 2 Vroegere zwakke punten en de wijzigingen om deze te verhelpen

(103) Het herstructureringsplan en vijfjarig bedrijfsplan zijn beide gebaseerd op een reeks algemene en economische aannamen (55). Deze aannamen vormen de economische onderbouwing van het uitgangsscenario zoals hieronder beschreven.

(104) Volgens de algemene aannamen: — zal de herstructurering bij Zakelijk bankieren eind […] zijn afgerond en bij Retailbankieren in […]. De aanpassing van de hypotheekrente zal eind […] zijn voltooid. De afschrijving van het hieronder nader omschreven disagio op de van Glitnir verworven portefeuille zal dienovereenkomstig worden verdeeld; — zal de bank op […] een extra winst hebben van […] miljard ISK; — zullen de kapitaalcontroles gefaseerd worden afgeschaft; — zullen er geen limieten worden gesteld aan op kredietverstrekking gebaseerde financiering in ISK. Aangenomen wordt niet dat de omvang van de op kredietverstrekking gebaseerde financiering in buitenlandse valuta's groter zal zijn dan de terugbetalingen van momenteel uitstaande, in vreemde valuta luidende leningen in 2012; aangenomen wordt dat de toegang tot FX-financiering vanaf 2012 eenvoudiger zal worden.

(105) De raad van bestuur van Íslandsbanki heeft daarnaast ook een aantal financiële streefcijfers gesteld: — Rendement op eigen vermogen (ROE): Risicovrije rentevoet + […] %. Als risicovrije rentevoet wordt beschouwd de huidige rekenrente van de Centrale Bank (3,75 % in december 2011). Het streefcijfer veronderstelt een Tier 1-ratio van […] % — Kapitaaltoereikendheidsratio (CAD): […] % […] — Tier 1-ratio: […] % […]

(106) Volgens de macro-economische aannamen: — zal de economische groei in 2012 en daarna doorzetten, zij het in een lager tempo dan verwacht. De economische positie van de huishoudens zal verbeteren, aangezien de koopkracht toeneemt door de dalende werkloosheid. — zal de inflatie net boven het streefcijfer van de IJslandse Centrale Bank blijven, d.w.z. net onder 3 % vanaf 2013. Hierbij wordt uitgegaan van een stabiele wisselkoers voor de IJslandse kroon (met een bescheiden versterking aan het begin van de periode) en een evenwichtige arbeidsmarkt, met een gematigde loonstijging en een geleidelijke stijging van de huizenprijzen. Verandering in jaargemiddelden (%) 2012 2013 2014 2015 2016 Groei van bbp 2,2 2,1 3,4 2,3 3,0 Werkloosheid 6,6 6,0 5,4 5,0 4,4 Inflatie 4,4 2,9 2,8 2,7 2,6 Lonen 6,7 4,7 4,8 5,0 4,8 De rentevoet voor kortlopende leningen zal in 2012 op circa 5 % (56) blijven liggen, maar geleidelijk stijgen met het economisch herstel. — Hoewel de situatie op de arbeidsmarkt zal verbeteren, zal de werkloosheid toch nog wat hoger blijven dan vóór de financiële crisis. De lonen zullen stijgen naarmate de werkloosheid daalt. — Tot slot wordt aangenomen dat de IJslandse kroon de munteenheid van IJsland zal blijven gedurende de gehele herstructureringsperiode. De deviezencontroles zullen met ingang van 2012 stapsgewijs worden afgeschaft. Sommige restricties op kapitaalstromen zullen het gehele decennium blijven bestaan.

i) Schuldafbouw op de balans door de liquidatie van de oude bank en de oprichting van een nieuwe bank

(107) Zoals hierboven uiteengezet werden de meeste binnenlandse activa en passiva van Glitnir in oktober 2008 overgedragen aan Íslandsbanki. Als gevolg hiervan bleef het grootste deel van de wholesale schuld in de boedel van Glitnir, zodat Íslandsbanki nooit onder dezelfde schuldenlast gebukt ging als Glitnir. Volgens het herstructureringsplan betekent dit dat het probleem van de schuldafbouw van de balans van de bank in wezen al in oktober 2008 was opgelost.

ii) Totstandbrenging en behoud van een sterke kapitaalratiopositie

(108) Als gevolg van de hierboven beschreven kapitalisatiemaatregelen en de ontwikkelingen sinds de oprichting van de bank (met name de herwaardering van activa, hieronder nader uitgewerkt) lagen de kapitaalratio's van Íslandsbanki ruim boven de kapitaalvereisten van de IJslandse financiële toezichthouder, zoals hieronder aangegeven in tabel 2: Tabel 2 Kapitaalratio's in de periode 2008-2011, bedragen in miljoen ISK 31.12.2008 31.12.2009 31.12.2010 31.12.2011 (57) Tier 1-kapitaal 68 030 91 996 120 993 120 530 Tier 2-kapitaal — 24 843 21 251 21 937 Totale kapitaal 68 030 116 839 142 244 142 234 Risicogewogen activa 656 713 589 819 534 431 629 419 Tier 1-ratio 10,4 % 15,6 % 22,6 % 19,1 % CAD-ratio 10,4 % 19,8 % 26,6 % 22,6 %

(109) Volgens het samen met het herstructureringsverslag ingediende ICAAP-verslag gaat Íslandsbanki voor de periode 2012-2016 uit van de volgende kapitaalratio's, zoals hieronder aangegeven in tabel 3: Tabel 3 Voorspelde kapitaalratio's voor de periode 2012-2016 en risicogewogen activa, bedragen in miljard ISK 2012 2013 2014 2015 2016 Risicogewogen activa […] […] […] […] […] Tier I-ratio [20-25] % [15-20] % [10-20] % [10-15] % [10-15] % CAD-ratio [20-30] % [15-25] % [15-20] % [10-20] % [10-15] %

(110) Volgens deze cijfers anticipeert Íslandsbanki erop om tijdens de herstructureringsperiode en daarna ruim boven de kapitaalvereisten van de IJslandse financiële toezichthouder te blijven. […]

iii) Verwezenlijking van een bevredigende winstgevendheid

(111) Volgens het herstructureringsplan, en zoals weergegeven in tabel 4, was het rendement op eigen vermogen van Íslandsbanki gezond sinds de oprichting van de bank in 2008 (met uitzondering van 2011) (58). Tabel 4 Rendement op eigen vermogen in het verleden (%) 2008 2009 2010 2011 ROE 17,2 30,0 28,5 1,5 Bovendien wordt in het herstructureringsplan uitgegaan van het volgende kapitaalrendement tijdens de herstructureringsperiode en daarna (tabel 5). Tabel 5 Prognose voor rendement op eigen vermogen (%) 2012 2013 2014 2015 2016 ROE [5-15] [10-20] [5-15] [5-15] [5-15]

(112) Deze prognose is het resultaat van een meer gedetailleerde financiële planning in het herstructureringsplan, waarvan de volgende aspecten het meest relevant zijn: — De winst uit de belangrijkste activiteitensegmenten is naar verwachting […]; dit is voornamelijk toe te schrijven aan de stijging van de financieringskosten en het ontbreken van een „disagio-opbrengst” vanaf 2014. — Tot 2016 neemt de winst in het segment markten volgens de prognoses toe van […] naar […] ISK, hoofdzakelijk dankzij hogere provisie- en commissie-inkomsten. — Verwacht wordt dat de netto-interestmarge […] zal zijn in 2014 en daarna op hetzelfde peil zal blijven. — Het personeelsbestand zal naar verwachting dalen met […]. — Verwacht wordt dat de kosten-inkomstenratio zal dalen van 75 % in 2011 naar […] % in 2014.

(113) Volgens de IJslandse autoriteiten is de uiterst solide prestatie van Íslandsbanki sinds de oprichting tot op zekere hoogte te danken aan de omstandigheid dat de leningportefeuille met een groot disagio van Glitnir werd verworven (59). Het disagio was en blijft een belangrijk deel van de inkomsten van de bank tijdens de herstructurering van de leningportefeuille. Volgens de prognose zal het disagio echter volledig zijn afgeschreven bij afronding van de herstructurering.

(114) Om deze visie te schragen hebben de IJslandse autoriteiten een berekening overgelegd (tabel 6) die een indicatie geeft van hoe de jaarlijkse resultaten eruit gezien zouden hebben zonder het disagio en andere „onregelmatige posten”, zoals de afschrijving van goodwill in verband met de Byr-transactie. Tabel 6 Winst gecorrigeerd voor „onregelmatige posten” (ISK m) Winst voor het jaar „Onregelmatige posten” Winst gecorrigeerd voor „onregelmatige posten” 2008 2 366 – 1 543 14 909 2009 23 982 801 23 181 2010 29 369 14 507 14 862 2011 9 613 – 11 074 20 687 2012 […] […] […] 2013 […] […] […] 2014 […] — […] 2015 […] — […] 2016 […] — […]

(115) Afgaande op deze gegevens zou de bank nog altijd winst hebben gemaakt en zou dat tijdens de herstructureringsperiode zijn blijven doen, ook zonder het disagio (60). Het is evenwel niet duidelijk of beide bovengenoemde aspecten van het „groot disagio” in deze cijfers zijn meegenomen.

iv) Totstandbrenging en behoud van een sterke liquiditeitspositie

(116) Wat de liquiditeit aangaat vereist de IJslandse financiële toezichthouder dat de contanten of geldwaarden 5 % van de direct opeisbare deposito's moeten bedragen en dat de banken bestand moeten zijn tegen het onmiddellijk wegstromen van 20 % van de deposito's. Daarnaast stelt de IJslandse Centrale Bank regels aan de liquiditeit van kredietinstellingen (61), volgens welke de liquide middelen en vlottende passiva van die instellingen worden ingedeeld naar type en vervaldag en worden gewogen naar risico. De liquide middelen van kredietinstellingen moeten hoger zijn dan de passiva voor de komende drie maanden. Verder houden de regels een bepaalde stresstest in waarbij een disagio wordt toegepast op verscheidene vermogensposten, en waarbij enerzijds wordt aangenomen dat aan alle verplichtingen moet zijn voldaan op de vervaldag, en anderzijds dat een deel van andere verplichtingen, zoals deposito's, moet worden betaald op korte termijn of zonder dat er een bepaalde termijn is gesteld.

(117) Zoals blijkt uit de figuren A en B, voldeden de liquiditeitsreserves van Íslandsbanki in 2009, 2010 en 2011 aan de eisen van de IJslandse financiële toezichthouder. Figuren A en B Vervulling van liquiditeitseisen van de IJslandse financiële toezichthouder door Íslandsbanki

(118) Uit figuur C blijkt dat de liquiditeitsratio's van Íslandsbanki in 2010 en 2011 verbeterden voor passiva met vervaldag binnen de komende drie en zes maanden, terwijl de indicator voor twaalf maanden eerder gelijk bleef. […] [Grafiek met liquiditeitsratio's van Íslandsbanki Waarden niet openbaar gemaakt om redenen van geheimhouding] Figuur C Historische liquiditeitsratio's: — Liquiditeitsratio A toont de dekking van passiva met vervaldag binnen de komende drie maanden — Liquiditeitsratio B toont de dekking van passiva met vervaldag binnen de komende zes maanden — Liquiditeitsratio C toont de dekking van passiva met vervaldag binnen de komende twaalf maanden

(119) De verwachte ontwikkeling van de liquiditeitspositie van Íslandsbanki, met name in geval van een stresssituatie, wordt hieronder verder besproken.

v) Afronding van de herstructurering van de leningportefeuille, zowel voor huishoudens als bedrijven

(120) Vóór de financiële crises in 2008 nam de schuldenlast van de particuliere en zakelijke klanten van de bank steeds grotere proporties aan. Toen de economie en vooral de vastgoedprijzen daalden als direct gevolg van de crisis, konden de plotseling onder te hoge schulden gebukt gaande klanten in veel gevallen de rente op hun leningen niet langer betalen noch hun schuld aflossen, en werd hun eigen vermogen negatief. Afgezien van de algemene bedreiging van de economische welvaart van IJsland werd de plotselinge verslechtering die optrad in de leningportefeuille van de bank een ernstig risico voor haar levensvatbaarheid. Daarom werd de herstructurering van de particuliere en zakelijke leningportefeuilles (schuldafbouw), zoals weergegeven in het herstructureringsplan, een prioriteit voor Íslandsbanki.

(121) Volgens de IJslandse autoriteiten heeft Íslandsbanki specifieke schuldverlichtingsprogramma's ontwikkeld en op het vlak van algemene maatregelen in dit verband samengewerkt met de staat en andere banken (bv. de hypotheekaanpassing van 110 %) (62).

(122) Op basis van informatie die in november 2010 is gecompileerd, heeft Íslandsbanki een schets van de door haar gehanteerde herstructureringsmethoden overgelegd aan de Autoriteit. In die methoden wordt onderscheid gemaakt tussen schuldherstructurering voor bedrijven en schuldherstructurering voor huishoudens en individuele personen. Terwijl voor grotere bedrijven oplossingen op maat worden uitgewerkt, bestaat het aanbod aan het mkb in een aanpassing van de hoofdsom en/of een aanpassing van de uitstaande schuld/rente aan ofwel de waarde van de activa in het bedrijf, ofwel de vrije kasstroom.

(123) Huishoudens en individuele personen wordt een verscheidenheid aan herstructureringsopties geboden, waaronder betaalvakanties, langere looptijden en flexibele betalingsregelingen.

(124) Om de voortgang bij de herstructurering te bewaken heeft Íslandsbanki daarnaast ook een zogeheten „Restructuring Dashboard” ontwikkeld, dat eveneens aan de Autoriteit is overgelegd.

(125) Volgens de IJslandse autoriteiten, en bepaalde onverwachte gebeurtenissen zoals het recente arrest van het IJslandse Hooggerechtshof over FX-leningen ten spijt, zal Íslandsbanki de herstructurering van haar zakelijke leningportefeuille eind 2012 hebben afgerond (2013 voor retailbankieren). Het is de bedoeling dat de aanpassing van de rentevoeten voor hypotheken eind 2014 zal zijn voltooid.

vi) Verbetering van de financieringsstrategie

(126) Íslandsbanki's depositobasis is sinds de oprichting redelijk stabiel gebleven op een niveau van rond de 400 miljard ISK en eind 2011 gestegen naar 535 miljard ISK door de fusie met Byr. Op dit moment bedragen de deposito's bijna 80 % van de totale passiva.

(127) In 2010 en 2011 lag de deposito-leningverhouding van de bank rond en boven 80 %. Íslandsbanki gaat ervan uit dat de huidige lage depositorentes een stimulans voor beleggers zullen zijn om een deel van hun middelen over te hevelen naar beter renderende beleggingen naarmate er economisch herstel optreedt en de risicobereidheid toeneemt. Als gevolg daarvan voorziet de bank een mogelijke daling van de deposito-leningverhouding naar ongeveer […] % in 2016. De deposito's in buitenlandse valuta's zullen naar verwachting […] zijn. Íslandsbanki streeft naar een geleidelijke diversificatie van haar financieringsmix.

(129) Wat de financieringsbehoeften in ISK betreft, […]. Anderzijds was Íslandsbanki de eerste IJslandse bank die een gedekte obligatie uitgaf. De eerste uitgifte vond plaats in december 2011, een aan de CPI (64) gekoppelde uitgifte ter waarde van 4 miljard ISK. De uitgifte werd goed ontvangen door institutionele beleggers en overtekend. Íslandsbanki verwacht in 2012 kortlopend papier te kunnen uitgeven en de huidige uitgifte van gedekte obligaties met 10 miljard ISK per jaar te kunnen uitbreiden. […].

(130) Volgens het herstructureringsplan zal de wijziging in de financieringsmix leiden tot een stijging van de financieringskosten in de geplande periode. De kosten van leningen worden verondersteld circa […] basispunten boven de basisrente voor de mix van de bank van CPI-geïndexeerde obligaties te liggen, en op […] basispunten voor niet-geïndexeerde obligaties; de kosten van deposito's liggen circa […] basispunten boven de basisrente.

vii) Kostenefficiëntie

(131) Volgens het herstructureringsplan blijft Íslandsbanki zich richten op verdere efficiëntie en stroomlijning van haar activiteiten als tegenwicht voor de gestegen infrastructuurkosten, die zijn ontstaan door strengere controles van de regelgever en hogere belastingen. De bank stelt dat in 2011 grote inspanningen zijn geleverd om de kostenefficiëntie te verbeteren, maar benadrukt dat dit een langetermijnproject is dat aanpassingen in processen en voortdurende analyse vereist. Volgens het herstructureringsplan zal ook in 2012 veel aandacht worden besteed aan kostenbewustzijn, evenals aan kostenverlaging en kostenanalyse, waarbij de interne procedures van de bank tegen het licht zullen worden gehouden en waar nodig zullen worden verbeterd. Zoals hierboven aangegeven zullen deze maatregelen, naast de inkrimping van het personeelsbestand, naar verwachting leiden tot een daling van de kosten-inkomstenratio van 75 % in 2011 tot […] % in 2014.

viii) Verbetering van het ondernemingsbestuur en het risicobeheer

(132) Íslandsbanki heeft de Autoriteit ervan in kennis gesteld dat het afstemmen van de ondernemingsbestuursstructuren en -processen op nationale en internationale beste praktijken een van haar prioriteiten is. Met het oog hierop heeft Íslandsbanki een afdeling Risicobeheer en kredietbewaking in het leven geroepen. Aangezien deze afdeling zich bezighoudt met alle kwesties dienaangaande, raken haar werkzaamheden aan de alledaagse processen op alle afdelingen van de bank. In 2011 publiceerde Íslandsbanki voor het eerst een uitgebreid „Risk Book” (65), samen met het jaarverslag. Het jaarlijks te publiceren Risk Book geeft extra informatie over het risicobeheerkader, de kapitaalstructuur, de kapitaaltoereikendheid en de risicobeoordelingsprocessen van de bank, alsmede over de substantiële risico's waaraan zij blootstaat.

3.4.8. Vermogen om levensvatbaarheid te realiseren in een uitgangsscenario en een stressscenario

(133) Onder verwijzing naar het ICAAP-verslag hebben de IJslandse autoriteiten in het herstructureringsplan een stressscenario voor Íslandsbanki opgenomen om aan te tonen dat Íslandsbanki in staat is ook op de lange termijn levensvatbaar te blijven.

3.4.8.1. Het uitgangsscenario

(134) Samen met de aannamen waarop het is gebaseerd, vormt het hierboven beschreven herstructureringsplan het uitgangsscenario.

3.4.8.2. Het stressscenario

(135) In punt 5.9.3 van het herstructureringsplan heeft Íslandsbanki verwezen naar een stressscenario dat is uiteengezet in het op 1 april 2012 bij de IJslandse financiële toezichthouder ingediende ICAAP-verslag.

(136) De voornaamste bevinding van het ICAAP-verslag uit 2012 is dat de kapitalisatie van Íslandsbanki ruimschoots voldoet aan de interne en externe minimumeisen en verder gaat dan wat beschouwd kan worden als een langetermijndoelstelling voor een bank die opereert onder „normale” bedrijfsomstandigheden. Volgens het verslag wijzen de interne minimale kapitaaleisen en de resultaten van de stresstests die zijn uitgevoerd in het kader van het lopende ICAAP erop dat de in het vijfjarig bedrijfsplan voorziene dividenduitkeringen redelijk lijken.

(137) Volgens het ICAAP-verslag moet de besluitvorming over jaarlijkse dividenduitkeringen steunen op een actuele analyse van de kapitaaltoereikendheid en moet daarin ook de liquiditeitspositie van de bank worden meegenomen.

(138) Volgens het ICAAP-verslag ligt de minimale kapitaalratio voor de bank tussen […] % — […] % van de risicogewogen activa. Voor eind 2012 wordt het minimaal benodigde kapitaal geschat op […] miljard ISK, waarvan […] miljard ISK vereist is onder pijler 2a in verband met risicofactoren die niet afgedekt zijn dan wel te laag zijn ingeschat onder pijler 1. In werkelijkheid bedroeg de kapitaalratio van de bank eind 2011 echter 22,6 %. Uit de stresstests komt naar voren dat een deel van het kapitaaloverschot nodig is om mogelijke tegenvallers voor de bank op te vangen, maar een geleidelijke uitbetaling van het kapitaaloverschot in de vorm van dividend valt redelijkerwijs te verwachten. Het kapitaal dat nodig wordt geacht om eventuele tegenvallers in een stresssituatie te ondervangen, is […] miljard ISK aan het begin van 2012, en het kapitaaloverschot aan het eind van 2012 is […] miljard, zoals weergegeven in tabel 7: Tabel 7 Overzicht ICAAP-versla (miljard ISK) Pijler 1 (66) Pijler 2a (67) Pijler 2b Vereiste CAD Minimumeisen Opslag Stresstest Alle niveaus tezamen Kredietrisico […] […] […] Marktrisico […] […] […] Operationeel risico […] […] Concentratierisico […] […] Krachtens pijler (1 en 2a) vereist minimumkapitaal […] […] […] Stresstest […] […] Vereiste CAD […] […] […] […] CAD vanaf (eind 2012) […] Kapitaaloverschot […]

(139) In het ICAAP-verslag heeft Íslandsbanki een beoordeling gemaakt van de totale verliezen die mogelijk voortvloeien uit het kredietrisico, het marktrisico (in de handelsportefeuille en in de bankportefeuille), het operationele risico, het bedrijfsrisico (effect van hogere financieringskosten en een lagere vermindering van de operationele kosten, en het effect van […] % minder groei van de marktopbrengsten) en het juridische en politieke risico (bv. het effect van het recente arrest van het Hooggerechtshof over FX-leningen, geen extra herstel van de zakelijke portefeuille (zeevis, week-, schaal- en schelpdieren) en andere juridische en politieke risicofactoren.

(140) Verder heeft Íslandsbanki een stresstest uitgevoerd naar de liquiditeitsratio van de bank. Hierbij is Íslandsbanki uitgegaan van een basis-stressscenario (68) en een ernstiger stressscenario, waarbij de verschillende bronnen van in- en uitgaande kasstromen aan een uiteenlopende mate van stress zijn blootgesteld. Gebleken is dat de bank goed gepositioneerd is om onverwachte onderbrekingen in de stroom van liquide middelen te ondervangen.

3.4.9. Exitstrategie/terugbetaling aan de staat

(141) Zoals hierboven beschreven loopt de Tier II-kapitaalinbreng tien jaar vanaf december 2009. Wat de rentevergoeding betreft is er een clausule in de betreffende overeenkomst opgenomen voor een rentestijging na vijf jaar (d.w.z. 2014), van 400 naar 500 basispunten boven Euribor. Volgens de IJslandse autoriteiten moet deze stijging als stimulans voor de bank werken om dit kapitaal vanaf dat moment terug te betalen.

(142) Evenals andere staatsdeelnemingen in financiële ondernemingen wordt het belang van 5 % dat de staat aanhoudt in Íslandsbanki, beheerd door het orgaan voor de financiële investeringen van de IJslandse staat (ISFI) (69). Op grond van de staatsbegroting voor 2012 is de regering gemachtigd de belangen die zij momenteel heeft in spaarbanken te verkopen, maar er is nog geen besluit genomen over de verkoop van de staatsdeelnemingen in de drie grote commerciële banken. Door de verantwoordelijke ministers is een werkgroep ingesteld, die moet nagaan hoe het aandelenbezit in de commerciële banken van de hand kan worden gedaan. De regering heeft aangegeven dat het niet haar bedoeling is de deelneming in Landsbankinn terug te brengen tot minder dan twee derde van het aandelenkapitaal van de bank, maar dat de belangen in Íslandsbanki en Arion Bank spoedig te koop zouden kunnen worden aangeboden of integraal, mét de banken, verkocht zouden kunnen worden, mochten hun meerderheidseigenaren besluiten tot verkoop, mits er een oplossing wordt gevonden voor bepaalde problemen (70).

(143) Er is nog geen beroep gedaan op de speciale liquiditeitsfaciliteit, die slechts tot september 2012 beschikbaar is. De IJslandse autoriteiten zijn voornemens de regeringsverklaring over de allesomvattende depositogarantie in de nabije toekomst in te trekken, vóór de afschaffing van de kapitaalcontr