NL Publicatieblad van de Europese Unie L 189/36

BESLUIT VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

Nr. 125/06/COL

van 3 mei 2006

betreffende het Noors Energiefonds (Noorwegen)

DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA (1),

GELET OP de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (2), en met name op de artikelen 61 tot en met 63 en Protocol nr. 26,

Gelet op de Overeenkomst tussen de EVA-Staten inzake de invoering van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (3), en met name op artikel 24,

Gelet op artikel 1, lid 2, van deel I en op artikel, 4, lid 4, artikel 6, artikel 7, leden 3, 4 en 5 en artikel 14 van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst,

Gelet op de Richtsnoeren van de Autoriteit (4),

Gelet op het Besluit van de Autoriteit van 14 juli 2004 betreffende de uitvoeringsbepalingen als bedoeld in artikel 27 van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst,

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen kenbaar te maken (5), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

I. FEITEN

1. Procedure

Bij schrijven van 5 juni 2003 van de Noorse delegatie bij de Europese Unie, waarbij een schrijven van het ministerie van Aardolie en Energie van 4 juni 2003 werd toegezonden, beide ontvangen en geregistreerd op 10 juni 2003 (Doc. No 03-3705-A, geregistreerd onder steunmaatregel (SAM) nr. 030.03006), hebben de Noorse autoriteiten de Autoriteit in kennis gesteld van de wijziging van twee bestaande steunregelingen, namelijk het Subsidieprogramma voor de invoering van nieuwe energietechnologie en de Voorlichtings- en onderwijsmaatregelen op het gebied van energie-efficiëntie overeenkomstig artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst.

Bij brief van 16 juni 2003 (doc. nr. 03-3789-D) heeft de Autoriteit de Noorse autoriteiten meegedeeld dat de regeling, aangezien deze reeds sinds 1 januari 2002 en dus vóór de aanmelding ten uitvoer werd gelegd, zou worden onderzocht als „onrechtmatige steun” overeenkomstig hoofdstuk 6 van de formele en materiële regels op het gebied van overheidssteun (6).

Na de uitwisseling van enkele brieven (7) heeft de Autoriteit de Noorse autoriteiten bij schrijven van 18 mei 2005 in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 1, lid 2, van deel I van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst in te leiden ten aanzien van het Noors Energiefonds.

Besluit nr. 122/05/COL van de Autoriteit tot inleiding van de procedure is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie en het EER-Supplement (8). De Autoriteit heeft daarin belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen kenbaar te maken. Eén belanghebbende heeft hieraan gehoor gegeven. Bij schrijven van 27 september 2005 (gebeurtenis nr. 335569) heeft de Autoriteit deze opmerkingen voor commentaar aan de Noorse autoriteiten toegezonden.

Bij schrijven van de Noorse delegatie bij de Europese Unie van 15 juli 2005, waarbij een brief van het ministerie van Modernisering van 12 juli 2005 en een brief van het ministerie van Aardolie en Energie van 11 juli 2005 werden toegezonden, hebben de Noorse autoriteiten opmerkingen kenbaar gemaakt ten aanzien van het besluit van de Autoriteit om de formele onderzoekprocedure in te leiden. De Autoriteit heeft deze brieven ontvangen en geregistreerd op 19 juli 2005 (gebeurtenis nr. 327172).

Verdere informatie, met name een deskundigenrapport van de firma First Securities, werd op 6 oktober 2005 door de Noorse autoriteiten verstrekt (gebeurtenis nr. 345642). Op 11 oktober 2005 vond een ontmoeting plaats tussen de Noorse autoriteiten en de Autoriteit. Per e-mail van 18 november 2005 hebben de Noorse autoriteiten aanvullende informatie verschaft (gebeurtenis nr. 350637). Op 13 februari 2006 vond een ontmoeting plaats met de Noorse autoriteiten. Op 8 maart 2006 verstrekten de Noorse autoriteiten verdere inlichtingen (gebeurtenis nr. 365788).

2. Beschrijving van de steunmaatregelen uit hoofde van het Energiefonds

In de aanmelding kondigde de Noorse regering wijzigingen aan van twee bestaande steunregelingen op energiegebied die sinds 1978/79 worden uitgevoerd door NVE, het Noorse Directoraat voor Waterbronnen en Energie. De eerste regeling was het „Subsidieprogramma voor de invoering van nieuwe energietechnologie”, via welke regeling de Noorse regering investeringssteun verstrekte voor de invoering van duurzame energietechnologie. De tweede regeling, voorlichtings- en „onderwijsmaatregelen op het gebied van energie-efficiëntie” betrof steun voor campagnes en cursussen over energie-efficiëntie voor het bedrijfsleven, de handelssector en de huishoudens. De regelingen werden met begrotingsmiddelen gefinancierd. De voornaamste wijzigingen die volgens de aanmelding in de regelingen zijn aangebracht betreffen:

2.1. de samenvoeging van de regelingen in het kader van een nieuw financieringsinstrument, het Energiefonds;

2.2. een andere wijze van financiering van de regelingen, waarbij voor alle door Enova gesteunde maatregelen niet meer alleen gebruik wordt gemaakt van overheidssubsidies, maar tevens een heffing wordt toegepast op de tarieven voor de distributie van elektriciteit (9); en

2.3. het beheer van het Energiefonds door Enova, een recentelijk opgericht administratief orgaan. Hiertoe zijn nieuwe voorschriften vastgesteld, en is]een overeenkomst gesloten tussen de Noorse overheid en Enova. Deze nieuwe voorschriften moeten ervoor zorgen dat met de steunmaatregelen bepaalde nieuwe doelstellingen op het gebied van het energiebeleid worden bereikt.

ad 2.1. Samenvoeging van de twee subsidieregelingen

Op 1 januari 2002 werd het Energiefonds ingesteld en werden de twee bovengenoemde regelingen bij dit Fonds ondergebracht. Het Energiefonds dient als financieringsmechanisme voor steunmaatregelen, die binnen de nieuwe formule worden voortgezet.

ad 2.2. De nieuwe financieringswijze van het Energiefonds

Terwijl de bestaande regelingen werden gefinancierd door subsidies uit de overheidsbegroting, wordt het nieuwe Energiefonds zowel door overheidssubsidies als door een heffing op de tarieven van de elektriciteitsdistributie (geen heffing op de energieproductie zelf) gefinancierd.

Deze heffing is ingesteld bij de Verordening Energiefonds van het ministerie van Aardolie en Energie van 10 december 2001 (10). Overeenkomstig hoofdstuk 3, in samenhang met hoofdstuk 2a) van deze verordening, moeten alle ondernemingen waaraan een vergunning is verleend overeenkomstig hoofdstuk 4-1 van de Energiewet (11) („omsetningskonsesjoner”) wanneer zij de eindverbruiker de afname van elektrische energie in rekening brengen, een supplement van 1 øre/kWh (tot 1 juli 2004 0,3 øre/KWh) voor elke afname aanrekenen (zie ook hoofdstuk 4-4 van de Energiewet).

Vervolgens betaalt het erkende bedrijf een bijdrage aan het Energiefonds van 1 øre/kWh, vermenigvuldigd met de hoeveelheid verbruikte energie die aan de eindverbruiker van het distributienetwerk in rekening wordt gebracht. Zoals uit de tabel in hoofdstuk I.7 van dit besluit blijkt, wordt het Energiefonds in toenemende mate enkel uit de heffing gefinancierd. Dit sluit evenwel niet uit dat het Fonds in de toekomst opnieuw begrotingsmiddelen zal ontvangen.

ad 2.3. Het beheer van het Energiefonds door Enova

Op 22 juni 2001 werd Enova SF opgericht (12). Enova is een nieuw administratief orgaan dat als openbare onderneming is georganiseerd (statsforetak, SF) (13). Het orgaan is eigendom van de Noorse overheid middels het ministerie van Aardolie en Energie. Enova is sinds 1 januari 2002, de datum waarop het Energiefonds werd opgericht, werkzaam.

De voornaamste taken van Enova zijn de tenuitvoerlegging van de steunregelingen, het beheer van het Energiefonds en het bereiken van de doelstellingen op het gebied van het energiebeleid die het Noorse Parlement in 2000 heeft goedgekeurd. Deze taken worden nader gespecificeerd in een overeenkomst tussen de Noorse overheid (het ministerie van Aardolie en Energie) en Enova SF („de Overeenkomst”) (14). Volgens de beschrijving van Enova „betekent de oprichting van Enova SF een wijziging in de organisatie en uitvoering van het Noorse beleid op het gebied van energie-efficiëntie en duurzame energie”.

3. Nationale rechtsgrondslag van de steunregelingen

De nationale rechtsgrond van de steunregelingen is een Parlementair Besluit van 5 april 2001 (15), op basis van een voorstel van het ministerie van Aardolie en Energie van 21 december 2000 (16). Dit Parlementair Besluit wijzigt de Energiewet van 29 juni 1990 nr. 50 (Energiloven). De voornaamste taken van Enova worden in de bovengenoemde overeenkomst tussen het ministerie en Enova gespecificeerd.

Daarnaast is de pas goedgekeurde Verordening nr. 1377 van 10 december 2001 van belang, betreffende de heffing op de tarieven voor elektriciteitsdistributie (Forskrift om innbetaling av påslag på nettariffen til Energifondet). Een maatregel betreffende het Energiefonds (Vedteker for energifondet) plaatst het Energiefonds onder het ministerie van Aardolie en Energie en bepaalt dat dit Fonds door Enova zal worden beheerd.

4. Het doel van de steunmaatregel

Met de onderbrenging van de samengevoegde regelingen bij het nieuw opgerichte Energiefonds en de oprichting van het administratief orgaan Enova werden een efficiënter gebruik van overheidsmiddelen voor energiebesparende maatregelen en de productie van milieuvriendelijke energie beoogd. Enova en het Energiefonds moeten de nieuwe energiedoelstellingen die door het Parlement zijn vastgesteld, verwezenlijken (17).

Volgens de bovengenoemde overeenkomst moeten de energiebesparingen en het gebruik van nieuwe, milieuvriendelijke energiebronnen gezamenlijk tegen eind 2010 minstens 12 TWh leveren, waarvan

— minimaal 4 TWh afkomstig zal zijn van een ruimere toegang tot warmwaterverwarming op basis van nieuwe duurzame energiebronnen, warmtepompen en thermische verwarming, en

— minimaal 3 TWh afkomstig zal zijn van een toegenomen gebruik van windenergie.

De overeenkomst bevat nog een tweede doelstelling, namelijk dat de middelen van het Fonds een bijdrage leveren aan energiebesparing en het gebruik van nieuwe, milieuvriendelijke energiebronnen, die tezamen tegen eind 2005 minimaal 5,5 TWh (oorspronkelijk 4,5 TWh) moeten opleveren. Door de ondersteuning van het gebruik van nieuwe duurzame energiebronnen en het stimuleren van energiebesparing wil Noorwegen tevens minder afhankelijk worden van waterkracht, de voornaamste bron van elektriciteitsproductie. Uit de onderstaande cijfers die door de Noorse autoriteiten zijn verstrekt, blijkt de voortdurende afhankelijkheid van waterkracht als energiebron, ondanks het toegenomen gebruik van windenergie en thermische elektriciteit in de afgelopen jaren.

Tabel 1

Productie, verbruik, invoer en uitvoer van elektriciteit, in GWh, Noorwegen, 2000-2005

2000 2001 2002 2003 2004 jan-mei 2005 Totale productie 142 816 121 608 130 473 107 273 110 427 60 976 Waterkracht 142 289 121 026 129 837 106 101 109 280 nb Windenergie 31 27 75 220 260 nb Thermische elektriciteit 496 555 561 952 887 nb Verbruik 123 761 125 206 120 762 115 157 121 919 56 665 Invoer 1 474 10 760 5 334 13 471 15 334 1 923 Uitvoer 20 529 7 162 15 045 5 587 3 842 6 234 Netto invoer –19 055 3 598 –9 711 7 884 11 492 –4 311 Netto invoer/verbruik 0,0 % 2,9 % 0,0 % 6,8 % 9,4 % 0,0 % Netto uitvoer/verbruik 15,4 % 0,0 % 8,0 % 0,0 % 0,0 % 7,6 %

5. De werking van het Energiefonds volgens de aanmelding

5.1. Algemene opmerkingen over het Energiefonds

Enova kan investeringssteun toekennen voor energiebesparingsmaatregelen en voor de productie en het gebruik van duurzame energiebronnen, en initiële investeringssteun voor nieuwe energietechnologie.

Het niveau van de subsidie wordt vastgesteld op basis van een technische en financiële evaluatie van elk project. Er wordt prioriteit verleend aan projecten die, door besparing of productie, de meeste kilowatt/uur (kWh) opleveren per Noorse Kroon (NOK) subsidie. Hierdoor concurreren de projecten met elkaar om overheidsmiddelen met als doel dat de meest efficiënte projecten worden geselecteerd.

De oproepen tot het indienen van projectvoorstellen worden tenminste twee maal per jaar en voor de meeste programma's vier maal per jaar in grote nationale en regionale kranten gepubliceerd.

5.2. Duurzame energie

Wat de investeringssteun voor de productie en het gebruik van duurzame energie betreft ondersteunt Noorwegen energieprojecten die in artikel 2 van Richtlijn 2001/77/EG (18) worden omschreven als hernieuwbare energiebronnen (zie punt 7 van de richtsnoeren inzake staatssteun ten behoeve van het milieu van de Autoriteit, hierna „milieurichtsnoeren”, zoals windenergie, zonne-energie, geothermische energie, golfslagenergie, getijdenenergie, waterkrachtinstallaties met een vermogen van minder dan 10 MW en biomassa). Voor waterkracht, zoals gezegd de conventionele wijze van stroomopwekking in Noorwegen, is tot dusverre geen subsidie verleend (19). Evenmin omvat het Energiefonds middelen voor de invoering van aardgas (20).

Enova meent dat de volgende projecten in aanmerking komen voor steun in algemene zin: windenergie, bio-energie, getijdenenergie, geothermische energie en oceaanenergie. Zonne-energie omvat passieve, in woningen geïntegreerde zonnesystemen, verwarmingssystemen op basis van zonne-energie en PV (fotovoltaïsche) producten.

Met betrekking tot het begrip „bio-energie” hebben de Noorse autoriteiten verduidelijkt dat deze term gebruikt wordt voor duurzame energie (elektriciteit of warmte) op basis van biomassa zoals gedefinieerd in Richtlijn 2001/77/EG. Bio-energie is een ruimer begrip dan biomassa en heeft bijvoorbeeld betrekking op projecten waarbij biomassa in elektriciteit en/of warmte wordt omgezet, in tegenstelling tot biomassaprojecten die slechts gericht zijn op de productie en verwerking van biomassa als zodanig. Dergelijke projecten zijn afhankelijk van extra investeringen in reservecapaciteit en capaciteit bij piekbelasting waarbij van andere energiebronnen gebruik wordt gemaakt. Daarom is het mogelijk dat de investeringsuitgaven voor deze projecten niet alleen betrekking hebben op biomassa, maar ook op andere energiebronnen. De Autoriteit beseft dat in sommige gevallen de bio-energie slechts voor een klein deel uit biomassa bestaat.

De Noorse autoriteiten hebben aangegeven dat het begrip „gebruik” van duurzame energiebronnen ook betrekking heeft op situaties waarin de investering voor interne productie is bedoeld, waarbij de producent en de verbruiker één en dezelfde persoon zijn (wat dikwijls het geval is bij warmteproductie).

Enova berekent de steun die ten behoeve van een project kan worden verleend als de contante waarde van het verschil tussen de actuele productiekosten van het project en de actuele opbrengsten op basis van de marktprijs van de desbetreffende energiebron. Met andere woorden, zij past een berekening van de netto contante waarde (hierna „NCW-berekening”) toe.

Om de marktprijs te bepalen maken de Noorse autoriteiten onderscheid tussen drie verschillende situaties:

Ten eerste onderscheiden zij duurzame energieproducten die in het transmissienet worden ingevoerd en die derhalve concurreren met de op conventionele wijze geproduceerde elektriciteit welke aan de stroombeurs Nordpool genoteerd staat. Hiertoe behoren wind-, bio-, afval-, zonne-, getijden- en oceaan-energie, waarbij de beursprijs als referentie dient. Op de energiebeurs Nordpool wordt gebruik gemaakt van zowel spotprijzen als termijnkoersen tot drie jaar. Aangezien investeringen gebaseerd zijn op de verwachtingen inzake toekomstige elektriciteitsprijzen, maakt Enova gebruik van termijncontracten die elke dag kunnen worden verhandeld. Om willekeurige prijsschommelingen te vermijden wordt gebruik gemaakt van een zesmaands gemiddelde van de meest recente verhandelbare termijncontracten. De prijs wordt vastgesteld op de datum waarop de projectaanvraag moet worden ingediend, hetgeen viermaal per jaar gebeurt.

De tweede situatie betreft stadsverwarming, die via een lokaal distributienetwerk wordt verspreid en die concurreert met warmte op basis van fossiele brandstoffen of elektriciteit. In dit geval gaat Enova uit van de actuele contractprijs (21) die door de consument wordt betaald (de prijs van de gewone energie, waarvan de prijs van fossiele brandstoffen en elektriciteit wordt afgetrokken).

Het derde scenario betreft energieproducten die niet in een distributienet worden ingevoerd (bijvoorbeeld opwekking ter plaatse op basis van reststroom die niet in het net wordt ingevoerd). In dit geval wordt de prijs gebruikt die de eindverbruiker op de markt moet betalen, inclusief heffingen.

Doel van de steunregeling is investeringen in duurzame energiebronnen te stimuleren die anders niet zouden zijn verricht omdat de energieprijs op de markt de kosten niet dekt en derhalve een negatieve netto contante waarde oplevert. Daarom zal de subsidie volgens de Noorse autoriteiten slechts dienen om de extra kosten van de productie van duurzame energie te compenseren. Bovendien mag het door Enova verleende steunbedrag niet groter zijn dan hetgeen nodig wordt geacht om het project op te starten, dat wil zeggen dan het steunbedrag dat nodig is voor een positieve investeringsbeslissing.

Toen het Energiefonds en Enova werden opgericht waren er volgens de gegevens waarover de Autoriteit beschikt, geen specifieke regels om te bepalen wanneer het initiërend effect was bereikt. Er was bijvoorbeeld niet nader aangegeven wanneer het project — inclusief de steun uit het Energiefonds — een netto contante waarde van nul zou bereiken. Weliswaar werden analyses verricht om vast te stellen wanneer het project een kostendekkend punt zou bereiken, maar er werden geen expliciete beperkingen vastgesteld om te voorkomen dat ook in geval van kostendekking overheidssteun zou worden verleend. Zoals wordt betoogd in het besluit van de Autoriteit om de formele onderzoekprocedure in te leiden, is het mogelijk dat door Enova toegekende steun bij sommige projecten heeft geleid tot een positieve netto contante waarde (22).

Wanneer steun aan een project wordt toegekend sluiten Enova en de ontvanger van de steun een overeenkomst, waarin de voorwaarden worden vastgesteld waaronder de uitbetaling van steun zal plaatsvinden. Deze uitbetalingen kunnen worden gewijzigd indien zich gedurende de periode van uitvoering eventuele kostenverlagingen voordoen. Nadat de investering is verricht worden de gerealiseerde kosten vergeleken met de in de aanvraag geraamde kosten. Indien er sprake is van een verschil in het voordeel van de aanvrager, dan kan Enova de financiële steun neerwaarts bijstellen in overeenstemming met de daadwerkelijke kostenstructuur (23).

Aan de voorwaarde inzake het initiërend effect kan slechts worden voldaan als er sprake is van een redelijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal. De discontovoet werd vastgesteld op 7 % per jaar (nominaal, vóór belasting) voor alle projecten, waaraan enkele procentpunten werden toegevoegd als risicopremie. De Noorse regering verklaarde dat Enova haar analyse zal baseren op theoretische waarden die in openbare verslagen van erkende overheidsinstellingen in Noorwegen worden genoemd, waarbij de risicopremie zal variëren tussen 2,5 en 4,5 %, afhankelijk van de energiesoort en de aard van het project.

5.3. Energiebesparende maatregelen

Volgens de aanmelding (24) wordt steun voor investeringen in energiebesparende maatregelen volgens dezelfde methode (op basis van de netto contante waarde) berekend als de steun voor projecten op het gebied van duurzame energiebronnen.

5.4. Nieuwe energietechnologie

In deze categorie steunt Enova technologieën die nog verder moeten worden ontwikkeld en getest voordat zij economisch levensvatbaar worden, maar die wel de fase van onderzoek- en ontwikkelingsprojecten reeds voorbij zijn welke in hoofdstuk 14 betreffende steun voor onderzoek en ontwikkeling van de richtsnoeren overheidssteun van de Autoriteit wordt behandeld. Voorbeelden van dergelijke technologieën zijn installaties op het gebied van getijden- of golfslagenergie. De projecten kunnen worden gekoppeld om energie-efficiëntie te bereiken of om duurzame energieproductie te bevorderen.

Tijdens het formele onderzoek verklaarden de Noorse autoriteiten dat deze categorie kon worden beschouwd als een subcategorie van de investeringssteun voor duurzame energieproductie en energiebesparing zoals hierboven beschreven. In het verleden had 95,3 % van de gesteunde projecten van deze categorie betrekking op duurzame energieproductie en 4,3 % op energiebesparende maatregelen (25).

Enova heeft een overeenkomst met de Noorse raad voor onderzoek gesloten met betrekking tot de „invoering van innoverende energie-oplossingen” op het gebied van energiebesparing en warmteproductie op basis van zonne-energie en biomassa. Volgens de Noorse autoriteiten vormt deze overeenkomst geen nieuwe steunregeling, doch is zij slechts bedoeld om meer aandacht te vestigen op een gebied waar samenwerking tussen Enova en de Raad voor onderzoek naar alle waarschijnlijkheid synergie-effecten zal opleveren. Volgens de Noorse autoriteiten werkt dit mechanisme als een gemeenschappelijke „ingang” voor projecten die hetzij in een preconcurrentiële fase verkeren (en derhalve steun van de Raad zouden kunnen ontvangen), hetzij inkomsten genereren (en door Enova zouden kunnen worden gesteund). Het project zal geen steun ontvangen van beide instanties. De Noorse autoriteiten benadrukken echter dat de cumuleringsregels hoe dan ook waarborgen dat hoofdstuk G (punt 66) van de milieurichtsnoeren in acht worden genomen. In dit hoofdstuk wordt bepaald dat steunmaatregelen die krachtens deze richtsnoeren worden goedgekeurd, niet mogen worden gecumuleerd met andere steunmaatregelen in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst indien een dergelijke cumulatie tot gevolg heeft dat de steunintensiteit het in deze richtsnoeren vastgestelde niveau overschrijdt.

Aangezien Enova uitsluitend projecten zal steunen die inkomsten genereren, gebruikt de organisatie de bovengenoemde, op de netto contante waarde gebaseerde berekening eveneens voor steun aan projecten op het gebied van nieuwe technologie. De inkomsten van de projecten vloeien voort uit de opwekking van stroom en warmte voor de verkoop; gezien deze inkomstenopbrengst komen de projecten volgens de Noorse autoriteiten in aanmerking voor de berekeningsmethode op basis van de netto contante waarde.

5.5. Energie-audits

Verder verstrekt Enova kosteloos advies- en consultancydiensten op het gebied van energiebesparing aan ondernemingen. Het doel van deze steun is het aantal ondernemingen dat energie-audits verricht en onderzoekt, te vergroten en hen te helpen de kosten voor deze diensten te verlagen. Volgens de aanmelding was de steun voor deze diensten wettelijk niet beperkt tot ondernemingen steun onder de de minimis-drempel of tot kleine en middelgrote ondernemingen. Zij waren op bepaalde ondernemingen gericht. In het programma voor 2003 werden de doelgroepen omschreven als eigenaars van particuliere en openbare gebouwen met een totale oppervlakte van meer dan 5 000 m2 en van industriële bedrijven evenals huurders van grote bedrijfsoppervlakken. Vanaf 2003 voorziet Enova ondernemingen van middelen om degelijke advies- en consultancydiensten te kopen in plaats van deze diensten zelf aan te bieden.

De Noorse autoriteiten benadrukken dat steun ingevolge deze programma's moet worden onderscheiden van de maatregelen op het gebied van onderwijs en opleiding. Dit is noodzakelijk omdat de middelen rechtstreeks naar de ondernemingen gaan voor energie-audits en energie-analyses, en om na te gaan welke energiebesparende investeringen kunnen worden verricht of welke gedragsveranderingen binnen de ondernemingen mogelijk zijn. De Autoriteit zal derhalve deze steun in de onderhavige beschikking afzonderlijk aan de orde stellen. De Noorse autoriteiten betogen verder dat de programma's lijken op de energie-audits in het kader van een Finse regeling, die door de Commissie is goedgekeurd (26).

In het verleden zijn mogelijk subsidies verstrekt die opliepen tot 50 % van de in aanmerking komende kosten. Volgens de Noorse autoriteiten is vanaf 1 januari 2004 voor slechts 40 % van de subsidiabele kosten toegekend.

5.6. Voorlichtings- en opleidingsprogramma's op het gebied van energie-efficiëntie

Enova beschikt over een helplijn voor informatie over energie, waarbij kosteloos informatie en advies worden verleend aan eenieder die zuiniger met energie wil omgaan. De Noorse autoriteiten hebben verklaard dat Enova voorzover zij zelf niet de capaciteit heeft om deze diensten aan te bieden, zij deze heeft gekocht waarbij zij de regelgeving op het gebied van openbare aanbestedingen in acht heeft genomen. Enova heeft niet de bevoegdheid om te bepalenaan welke ondernemingen advies en voorlichting wordt verstrekt.

Tot 1 januari 2003 voerde Enova een programma uit waaraan ruime bekendheid werd gegeven en waarbij vragen op het gebied van energie-efficiëntie die concrete on-site-maatregelen vereisten in huishoudens en ondernemingen, werden behandeld door 20 regionale efficiëntiecentra die als vertegenwoordigers van Enova optraden. De steun werd kosteloos aangeboden en voor elke vraag werd circa 2 uur uitgetrokken. De Noorse autoriteiten verklaren dat Enova geen enkele beslissingsbevoegdheid had met betrekking tot de begunstigden van deze dienstverlening.

Wat de onderwijsmaatregelen betreft moeten de volgende programma's worden genoemd. De Noorse autoriteiten benadrukken dat de concurrentie tussen de gegadigden en de kostenefficiëntie van de projecten van doorslaggevend belang zijn.

Tot 1 januari 2005 legde Enova een programma ten uitvoer (27) met het oog op de ontwikkeling van lesmateriaal en leerconcepten om kennis over duurzame energiebronnen bij ondernemingen te bevorderen en te behouden. Het programma was georganiseerd als aanbestedingsprocedure, en Enova betaalde 50 % van de totale ontwikkelingskosten van het project. Doel van het programma was de ontwikkeling van lesmateriaal op het gebied van energie-efficiëntie te stimuleren (boeken, software, enz.), en daarnaast om de ontwikkeling van cursussen op energiegebied te ondersteunen, bijvoorbeeld aan universiteiten of hogescholen of ontwikkeld door vakverenigingen, enz. Het programma was toegankelijk voor deelnemers uit de openbare, de particuliere en de non-profitsector. De programmateksten voor 2003 en 2004 bevatten een prioriteitenlijst (bijvoorbeeld projecten voor de bouwsector, projecten met openbare/private partnerschappen en projecten die vóór 1 augustus 2003 moesten worden uitgevoerd). Wat het programma voor 2003 betreft was het aanvullende onderwijs met name gericht op universiteiten, vakverenigingen, handelsorganisaties en particuliere onderwijsdeskundigen (fase 1) en architecten, leveranciers, ondernemers en personen die gespecialiseerd zijn op het gebied van energie-installaties in commerciële gebouwen (fase 2) of de bouwnijverheid (tekst van het programma voor 2004).

Om het onderwijsprogramma voor 2004 te promoten verzorgde Enova een programma betreffende de ontwikkeling van cursussen op energiegebied voor technisch personeel en ingenieurs. Hierbij werd gebruik gemaakt van een aanbestedingsprocedure. Slechts van de eerste 50 personen die de cursus hebben afgerond, werd het lesgeld door Enova betaald. Volgens de Noorse autoriteiten werd deze steun rechtstreeks aan personen betaald en niet aan ondernemingen.

De bovengenoemde programma’s op het gebied van lesmateriaal liepen op 31 december 2004 af. Volgens de Noorse autoriteiten zouden nieuwe programma’s bij de Autoriteit worden aangemeld. In totaal zijn circa 33 projecten in het kader van het programma gesteund. De Noorse autoriteiten verklaren dat sommige projecten mogelijk onder de de minimis-drempel blijven. Bovendien is een deel van de steun naar instellingen van de openbare sector, universiteiten en andere onderwijsinstellingen gegaan evenals naar organisaties zonder winstoogmerk. De Noorse autoriteiten beweren dat de door Enova aan deze instellingen toegekende steun geen betrekking had op economische activiteiten, verricht door ondernemingen die onder het toepassingsgebied van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen, maar dat zij veeleer onderwijsactiviteiten ten goede kwam.

De regeling als zodanig bevatte geen beperkingen in die zin dat de steun uitsluitend aan bepaalde soorten entiteiten of voor bepaalde activiteiten mocht worden toegekend. Evenmin bevatte zij de voorwaarde dat de steun niet hoger mocht zijn dan de de minimis-drempel als bedoeld in het besluit waarnaar in punt 1e), van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst wordt verwezen (28). Evenmin was de steun beperkt tot kleine en middelgrote ondernemingen (29), als bedoeld in het besluit waarnaar onder punt 1f) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst wordt verwezen, noch was zij zodanig gestructureerd dat zij voldeed aan de voorwaarden van het besluit als bedoeld in punt 1d), van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst (30) (opleidingssteun).

Bovendien voert Enova een programma uit ter verbetering van de deskundigheid op het gebied van energieplanning door gemeenten, met name de openbare planning en de ruimtelijke ordening volgens de Noorse planning- en bouwwet. Het programma, dat kosteloos is, is bedoeld voor beleidsmakers op hoog niveau en technisch personeel in de gemeenten. De Noorse autoriteiten verklaren dat Enova beoordeelt of de gemeente bepaalde diensten verricht waarbij zij met andere marktdeelnemers concurreert. Is dit het geval, dan zal deze activiteit niet worden gesteund.

6. Ontvangers van steun en steunintensiteiten bij investeringssteun voor duurzame energieproductie

Het onderzoek van de Autoriteit betreft een lopende steunregeling. Het is daarom niet mogelijk in dit besluit met zekerheid vast te stellen wie de potentiële steunontvangers zijn; er wordt derhalve slechts een indicatie gegeven. In hun brief van 15 juli 2005 gaven de Noorse autoriteiten de namen op van 236 entiteiten die steun hadden ontvangen voor het uitvoeren van energie-audits en investeringen tot eind 2004 (waarbij de investeringssteun zowel voor duurzame energieproductie als energiebesparende maatregelen bestemd was); dit betrof steun die boven de de minimis-drempel lag en geen steun aan openbare instanties voor het uitoefenen van hun openbare taken. Daarnaast vermeldden de Noorse autoriteiten 33 projecten waarvoor in het kader van het onderwijs/lesmateriaal-programma steun is verleend.

De Noorse autoriteiten beweren dat nog eens circa 875 projecten hetzij steun aan openbare instanties betreffen, hetzij steun voor de aankoop van een bepaalde dienst door Enova overeenkomstig de regelgeving op het gebied van overheidsopdrachten.

Met betrekking tot duurzame energieprojecten dienden de Noorse autoriteiten de volgende tabel in waarin de intensiteit van de tussen 2002 en 2004 verleende steun voor duurzame energieprojecten wordt weergegeven, ten opzichte van de totale investeringskosten:

Duurzame energie Steunintensiteit in % van totale investeringskosten, steun berekend volgens de methode van de netto contante waarde Aantal projecten Gemiddeld Maximum Windenergie 10 23 % 68 % Stadsverwarming 19 20 % 31 % Bio-energie 31 20 % 50 % Nieuwe duurzame energie 1 25 % 25 %

7. Begrotingsmiddelen en looptijd

De overeenkomst 2002-2005 (zie hoofdstuk I.2.3 van dit besluit) werd verlengd tot eind 2006. Zij zal waarschijnlijk opnieuw worden verlengd tot 31 december 2010. De Noorse autoriteiten hebben het volgende overzicht van de begrotingsmiddelen van de regeling ingediend:

Overheidsmiddelen miljoen NOK Heffing op tarieven miljoen NOK Totale begroting miljoen NOK Totale begroting miljoen euro (31) 2002 270 161 431 57,3 2003 259 192 451 56,4 2004 60 470 530 63,3 2005 0 650 650 79,3

8. Cumulering

Wat de cumulering van de door Enova verleende steun met andere vormen van overheidssteun betreft merkt de Autoriteit op dat het in beginsel mogelijk is dat steun uit andere bronnen aan de projecten wordt verleend. De Noorse autoriteiten hebben in de aanmelding verklaard dat zij ervoor zouden zorgen dat de toegekende steun nooit de in hoofdstuk G (punt 66) van de milieurichtsnoeren bedoelde drempels zou overschrijden. Zoals reeds is opgemerkt wordt in dit hoofdstuk bepaald dat steun die krachtens de milieurichtsnoeren is goedgekeurd, niet mag worden gecombineerd met andere vormen van staatssteun, indien een dergelijke cumulatie tot gevolg heeft dat de steunintensiteit het in de milieurichtsnoeren vastgestelde niveau overschrijdt. Aanvragers van steun moeten aan Enova meedelen of zij nog andere verzoeken om overheidsteun hebben ingediend.

9. Door de Noorse autoriteiten voorgestelde wijzigingen

De Noorse autoriteiten hebben een aantal wijzigingen voorgesteld om de regeling verenigbaar te maken met de milieurichtsnoeren; deze wijzigingen worden hieronder besproken. De Noorse autoriteiten hebben tijdens het onderzoek van de Autoriteit een begin gemaakt met de tenuitvoerlegging van deze wijzigingen.

9.1. Wijzigingen met betrekking tot de investeringssteun voor duurzame energieproductie

1. Noorwegen zal de steun beperken tot projecten die onder de definitie van hernieuwbare energiebronnen van artikel 2, onder a) en b) (voor biomassa) van Richtlijn 2001/77/EG vallen. Bovendien zal geen steun worden verleend aan bestaande waterkrachtcentrales.

2. Het bedrag van de steun zal worden bepaald door de netto contante waarde te berekenen op basis van het verschil tussen de productiekosten en de marktprijs. De steun zal als bedrag ineens worden uitgekeerd. De berekeningsmethode is als volgt (geïllustreerd aan de hand van een concreet windenergieproject, bedragen in NOK):

Subsidiabele investeringskosten (32) 123 000 000 Productie kWh/jaar 45 700 000 Prijs NOK/kWh 0,25 Inkomsten per jaar (33) 11 425 000 Exploitatiekosten NOK/kWh 0,10 Exploitatiekosten per jaar 4 570 000 Nettoinkomsten per jaar 6 855 000 Economische levensduur in jaren 25 Rendement op geïnvesteerd kapitaal 6,33 % NCW –38 000 000 Investeringssteun 38 000 000

In tegenstelling tot de aangemelde regeling wordt bij de bovenstaande berekening uitgegaan van de „in aanmerking komende” investeringskosten en niet van de volledige kosten. De Noorse autoriteiten hebben meegedeeld dat de financiële kosten, diverse kosten en schadeverzekeringskosten niet bij de subsidiabele kosten zijn inbegrepen, althans niet na 1 januari 2004.

3. De marktprijs voor elektriciteit die in de bovenstaande berekening is gebruikt is gebaseerd op de relevante Nordpoolprijzen. Voor stadsverwarming zal gebruik worden gemaakt van de desbetreffende prijs die de eindverbruiker van aardolie of elektriciteit (welke van de twee het laagst is) moet betalen op het moment waarop het besluit inzake staatssteun wordt genomen. Indien de projecteconomie gebaseerd is op contracten met grote afnemers waarbij de prijzen afwijken van de waarneembare eindverbruikersprijs van elektriciteit en aardolie, dan zijn de contractprijzen de relevante prijs. Wat de productie van elektriciteit betreft die niet in het net wordt ingevoerd zullen de eindverbruikersprijzen inclusief heffingen worden gebruikt.

4. De steun mag een redelijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal omvatten. De discontovoet en de risicopremie worden evenwel voor Enova door een externe deskundige vastgesteld per relevante duurzame energiebron.

In dit verband zij opgemerkt dat de Noorse autoriteiten bij de Autoriteit een verslag hebben ingediend dat door onafhankelijke deskundigen, First Securities ASA (34), is opgesteld. Hierin wordt gebruikgemaakt van een „Capital Asset Pricing Model” (35) en discontovoeten van 7 % voor windenergie en 6 % voor respectievelijk afstandsverwarming, bio-energie en energieverbruik. Deze berekeningswijze dient als kader op grond waarvan Enova kan onderhandelen over het gebruik van discontovoeten voor individuele projecten. Met name de zogenaamde bètawaarde kan hoger uitvallen naargelang van het projectrisico (36) en daarmee tot een hogere discontovoet leiden.

De rente en de risicopremie zullen jaarlijks door de Noorse autoriteiten worden onderzocht en bijgewerkt. Indien zich tussen twee jaarlijkse bijwerkingen onverwachte veranderingen voordoen die een grote invloed hebben op de discontovoet, dan zullen de Noorse autoriteiten een dienovereenkomstige, buitengewone aanpassing van de discontovoet uitvoeren. Dit geldt echter uitsluitend indien kan worden aangenomen dat de verandering een permanent karakter heeft.

5. De in aanmerking komende investeringskosten zijn dezelfde als die welke in de beschikking van de Commissie inzake steunmaatregel nr. N 75/2002 — Finland (37) worden opgesomd. De Noorse autoriteiten verklaren dat Enova sinds 1 januari 2005 enkel deze kosten als subsidiabele kosten heeft aanvaard.

6. Er zal niet méér steun worden verleend dan nodig is om het project op te starten. Dit betekent dat indien een project een negatieve netto contante waarde heeft blijkens een berekening overeenkomstig de in punt 2 beschreven parameters, slechts zoveel steun wordt verleend dat het project een netto contante waarde van nul bereikt (break-even).

7. Een project dat zonder steun een netto contante waarde van nul of een positieve waarde heeft, komt niet voor steun in aanmerking.

8. Met uitzondering van biomassa mag de steun die in het kader van deze regeling wordt verleend nooit de in hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren genoemde drempel overschrijden. Volgens genoemd punt 54 van de milieurichtsnoeren mag slechts steun worden toegekend om het verschil tussen de marktprijs en de productiekosten te compenseren; de steun kan enkel worden toegekend voor de afschrijving van de installaties, waarbij de afschrijving van de installaties uitsluitend als investeringskosten mogen worden opgevat. De steun mag tevens een redelijk rendement van het kapitaal dekken indien Noorwegen kan aantonen dat zulks onontbeerlijk is wegens de zwakke concurrentiepositie van bepaalde duurzame energiebronnen.

9. In het kader van de door Enova toegepaste methode voor de berekening van de steunniveaus dient het maximale steunbedrag dat door Enova wordt toegekend slechts ter dekking van de investeringskosten. Projecten die onder normale bedrijfsomstandigheden ten tijde van de investering een negatieve EBITDA (38) genereren, zullen in het geheel geen steun kunnen ontvangen. Daarbij wordt gebruikgemaakt van de door Enova toegepaste discontovoet als vermeld in punt 4 van hoofdstuk 9.I van dit besluit.

10. Wat biomassa betreft mag de exploitatiesteun de investeringskosten overschrijden. In geen geval mag echter méér exploitatiesteun worden verleend dan in hoofdstuk D.3.3.1 (55) (39) van de milieurichtsnoeren is bepaald.

11. Om voor steun uit hoofde van de regeling in aanmerking te komen wordt biomassa gedefinieerd als „de biologisch afbreekbare fractie van producten, afvalstoffen en residuen van de landbouw (met inbegrip van plantaardige en dierlijke stoffen), de bosbouw en aanverwante bedrijfstakken, alsmede de biologisch afbreekbare fractie van industrieel en huishoudelijk afval” (zie artikel 2, onder b), van richtlijn 2001/77/EG). Bij steun voor bio-energie die andere bronnen bevat dan biomassa kan exploitatiesteun zoals in punt 10 omschreven slechts worden toegekend voor de fractie die biomassa bevat. De steun voor de andere fracties is beperkt tot investeringssteun als gedefinieerd in punt 5.

12. De regeling loopt tot en met 1 januari 2011.

De Noorse autoriteiten hebben verder de volgende gegevens ingediend met betrekking tot de exploitatiekosten voor de productie van duurzame en conventionele energie:

Totale bedrijfskosten, NOK/kWh

Technologie Exploitatie- en onderhouds-kosten Brandstof Totale bedrijfskosten Cijfers uit het IEA-verslag: geraamde kosten van elektriciteitsopwekking, actualisering 2005 Kolen 0,034-0,068 0,076-0,152 0,11-0,22 Gas 0,023-0,031 0,187-0,249 0,21-0,28 Warmte-krachtkoppeling 0,17-0,44 Cijfers uit het NVE (40)-verslag: kosten van de productie van energie en warmte in 2002 Windenergie 0,05 0,05 Cijfers van de Enova-projecten (voorbeelden) Windenergie 0,05-0,10 0 0,05-0,10 Bio-energie 0,07-0,15 0,2-0,3 0,27-0,45 Nieuwe duurzame energie 0,05 Stadsverwarming 0,05-0,10

9.2. Energiebesparende maatregelen

Met betrekking tot de aangemelde regeling betogen de Noorse autoriteiten dat de berekeningsmethode van de netto contante waarde ook voor de berekening van de steun voor energiebesparende maatregelen zou moeten worden aanvaard. Zij stelden evenwel wijzigingen voor in de toepassing van de steunmaatregelen voor energiebesparing in de toekomst, en wel als volgt:

De Noorse autoriteiten zullen de investeringssteun voor energiebesparende maatregelen berekenen overeenkomstig hoofdstuk D.1.3 (punt 25) (41) in combinatie met hoofdstuk D.1.7 (punt 32) van de milieurichtsnoeren, d.w.z. dat enkel de extra investeringskosten die noodzakelijk zijn voor het verwezenlijken van de milieudoelstellingen, voor steun in aanmerking komen. Dit houdt in dat de kosten van de energiebesparende investering worden vergeleken met de kosten van een investering die in technisch opzicht vergelijkbaar is, maar waarmee niet hetzelfde niveau van milieubescherming kan worden bereikt. In geval van een investering in aanvullende uitrusting en procédés met als enig doel energie te besparen waarbij geen andere vergelijkbare investering voorhanden is, worden de vergelijkbare investeringskosten op nul gesteld. De kosten voor de vervanging van machines die niet aan de Noorse normen voldoen, komen niet voor steun in aanmerking.

1. De kosten moeten worden berekend exclusief de voordelen van een eventuele capaciteitsverhoging, de kostenbesparingen gedurende de eerste vijf jaar van de gebruiksduur van de investering en de extra bijproducten gedurende diezelfde periode van vijf jaar.

2. Alleen de extra investeringskosten komen voor steun in aanmerking. De voor steun in aanmerking komen kosten zijn die welke in de beschikking van de Commissie betreffende steunmaatregel nr. N 75/2002 — Finland (42) worden opgesomd. Sinds 1 januari 2005 worden alleen deze kosten door de Noorse autoriteit als voor steun in aanmerking komende kosten beschouwd.

3. De steun zal niet meer dan 40 % van de extra kosten bedragen, berekend op grond van de bovengenoemde parameters; er kan geen exploitatiesteun worden toegekend. Volgens hoofdstuk D.1.5 (punt 30) van de milieurichtsnoeren kan de steun voor kleine en middelgrote ondernemingen worden verhoogd met 10 procentpunten. Hierbij wordt de definitie van KMO's gebruikt die in hoofdstuk 10.2 van de richtsnoeren van de Autoriteit inzake steun aan kleine, middelgrote en micro-ondernemingen wordt gegeven.

4. De Noorse regering zal ervoor zorgen dat, indien de steun wordt gecumuleerd met andere overheidssubsidies, het totaalbedrag van de steun de bovengenoemde maxima niet zal overschrijden.

5. De regeling loopt tot 1 januari 2011.

9.3. Steun voor nieuwe energietechnologie

De Noorse autoriteiten verklaren dat projecten op het gebied van nieuwe technologieën, indien zij duurzame energie betreffen, zullen worden gesteund op grond van de regels inzake steun voor de productie en het gebruik van duurzame energie (NCW-methode). Wat technologie op het gebied van energie-efficiëntie betreft zullen de berekeningsmethoden voor energiebesparende maatregelen worden toegepast. Deze steun zal onder meer kunnen worden verleend voor projecten die in een eerdere fase slechts in laboratoria zijn getest, enkel op kleine schaal kunnen worden geëxploiteerd of die ontwikkeld zijn voor situaties die verschillen van de omstandigheden in Noorwegen en die moeten worden aangepast.

Preconcurrentiële projecten die onder de richtsnoeren van de Autoriteit inzake steun voor onderzoek en ontwikkeling vallen zullen afzonderlijk worden aangemeld. Projecten waarmee een verbetering van bestaande producten of productielijnen wordt beoogd komen niet voor steun in aanmerking. Hetzelfde geldt voor projecten die reeds ten uitvoer worden gelegd of ten aanzien waarvan het besluit tot tenuitvoerlegging reeds is genomen.

9.4. Voorlichtings- en onderwijsmaatregelen op het gebied van energie-efficiëntie

De Noorse autoriteiten hebben bevestigd dat de programma's inzake lesmateriaal en leerconcepten, onderwijscursussen voor technisch personeel en follow-upbezoeken ter plaatse per 1 januari 2005 zijn beëindigd. Indien deze of soortgelijke projecten in de toekomst opnieuw worden georganiseerd zullen zij vooraf bij de Autoriteit worden aangemeld.

De Noorse autoriteiten hebben verder meegedeeld dat het opleidingsprogramma voor openbare instanties slechts bedoeld is voor de openbare diensten van de lokale overheden (zie ook hoofdstuk I.5.6 van dit besluit).

9.5. Diversen

De Noorse autoriteiten hebben verder meegedeeld dat de steunregeling op niet-discriminerende wijze wordt toegepast, ook ten aanzien van buitenlandse investeerders, en dat zij de Autoriteit periodiek verslag zullen uitbrengen over de toepassing van de regeling. De Noorse autoriteiten hebben de Autoriteit een lijst toegezonden met acht voorbeelden van buitenlandse ondernemingen die in het kader van het Energiefonds steun hebben ontvangen.

10. Redenen om de formele onderzoekprocedure in te leiden

In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure oordeelde de Autoriteit dat de maatregelen op het gebied van energiebesparing, de ondersteuning van nieuwe energietechnologie en de steun voor investeringen in duurzame energieproductie staatssteun vormden in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Wat de voorlichtings- en onderwijsmaatregelen betreft (met inbegrip van advies- en consultancydiensten) stelde de Autoriteit vast dat het Fonds, met uitzondering van de informatiehulplijn en mogelijk de bezoeken ter plaatse, over een ruime beslissingsbevoegdheid beschikte. Zij meende verder dat de steunmaatregelen, gezien deze ruime beslissingsbevoegdheid, veeleer van selectieve dan van algemene aard waren. De Autoriteit was van mening dat alle maatregelen de mededinging vervalsten of dreigden te vervalsen en het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beinvloedden. Aangezien de steun met betrekking tot het Energiefonds niet tijdig bij de Autoriteit was aangemeld vormde zij onrechtmatige steun in de zin van artikel 1, onder f), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst.

Wat de verenigbaarheid van de steun betreft maakte de Autoriteit een onderscheid tussen het Energiefonds volgens de aanmelding en een door de Noorse autoriteiten voorgestelde, gewijzigde regeling.

In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure betwijfelde de Autoriteit of de investeringssteun voor duurzame energieproductie op grond van de milieurichtsnoeren gerechtvaardigd kon worden. De Autoriteit merkte met name op dat de steun niet gebaseerd was op de „extra kosten”-methode van hoofdstuk D 1.3 (punt 27) en hoofdstuk D.1.7 (punt 32) van de milieurichtsnoeren, maar dat de behoefte aan steun werd bepaald op basis van een berekening van de netto contante waarde van het project. De Autoriteit concludeerde dat er onvoldoende garanties waren dat alleen steun zou worden verleend voor kosten die met de investering verband hielden. Verder was er geen mechanisme om overcompensatie uit te sluiten. Wat steun voor de energiebesparende maatregelen betreft stelde de Autoriteit dat, in tegenstelling tot steun voor duurzame energieprojecten, deze volgens de milieurichtsnoeren strikt beperkt was tot 40 % van de voor steun in aanmerking komende investeringskosten. Met de berekening van de netto contante waarde die door de Noorse autoriteiten werd toegepast, was het niet zeker dat deze drempel in acht zou worden genomen. Ten aanzien van de energietechnologieprojecten en de energie-audits verzocht de Autoriteit om aanvullende inlichtingen. Met betrekking tot de steunmaatregelen op het gebied van voorlichting en onderwijs meende de Autoriteit dat de steunregeling niet tot de minimus-steun (hoewel steun voor een aantal van de projecten wellicht het desbetreffende maximum niet overschreed) of tot kleine of middelgrote ondernemingen beperkt bleef. Daarom kwam de Autoriteit in haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure in eerste instantie tot de conclusie dat de regeling zoals aangemeld, niet verenigbaar was met de bepalingen van de EER-Overeenkomst op het gebied van staatssteun.

In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure heeft de Autoriteit tevens de wijzigingen besproken die door de Noorse autoriteiten zijn voorgesteld. Zij verklaarde dat zij nader zou onderzoeken of de Noorse methode waarbij de steun wordt gebaseerd op de netto contante waarde van het betrokken project, aanvaardbaar zou zijn indien de Noorse autoriteiten zouden besluiten de steun te beperken tot het verschil tussen de marktprijs en de productiekosten (zie hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren). Verder vroeg de Autoriteit zich af hoe het vereiste van hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54), derde zin, van de milieurichtsnoeren in de praktijk door de Noorse autoriteiten zou worden toegepast. Hierin wordt bepaald dat voor de extra energie die door de betrokken installatie wordt geproduceerd geen enkele vorm van steun kan worden verleend. De Autoriteit had ook twijfels over de steun voor projecten waarvan de netto contante waarde, na steun van Enova, nog steeds negatief zou zijn als gevolg van hoge exploitatiekosten.

De Autoriteit kon nog geen definitief standpunt innemen over de steun voor nieuwe energietechnologie en onderwijsmaatregelen, noch over de advies- en consultancydiensten (energie-audits).

11. Opmerkingen van belanghebbenden

De Autoriteit heeft van één belanghebbende opmerkingen over de besluit tot inleiding van de procedure ontvangen. Het Duitse ministerie voor Milieu, Natuurbehoud en Nucleaire Veiligheid verklaarde dat het niet mogelijk is de relevante markt scherp af te bakenen en na te gaan of de begunstigde ondernemingen inderdaad concurreerden met niet-gesteunde ondernemingen en in een gunstiger positie verkeerden. Verder stelde het Duitse ministerie dat de vaststelling van de extra kosten van duurzame energieproductie niet bijzonder geschikt is om het steunbedrag te bepalen zolang er geen algemeen toepasselijke en duidelijk omschreven definitie van het begrip extra kosten is. Verder is het Duitse ministerie met betrekking tot de maximale steunintensiteit van 40 %, van mening dat dit percentage dikwijls voor particuliere investeerders een onvoldoende prikkel biedt omdat zij 60 % van de kosten moeten dragen. Men zou zich daarom kunnen afvragen of de steun misschien niet veeleer op een percentage van de totale investeringskosten zou worden gebaseerd. Het Duitse ministerie meende dat een aantal tekortkomingen van de milieurichtsnoeren terzake door de beschikkingenpraktijk van de Commissie zijn weggenomen.

12. Opmerkingen van de Noorse autoriteiten

Wat de aanwezigheid van staatssteun betreft betogen de Noorse autoriteiten in hun antwoord van 15 juli 2006 dat de Autoriteit een al te streng selectiviteitscriterium toepast dat geen enkele beslissingsruimte laat bij programma's waaraan in beginsel alle ondernemingen kunnen deelnemen. Wat de steun voor lesmateriaal betreft kon Enova slechts projecten afwijzen die niet aan de doelstellingen van het programma voldeden of niet voldoende kwaliteit konden garanderen. Deze minimumcriteria hadden derhalve een objectief karakter.

Verder beweren de Noorse autoriteiten in hun bovengenoemde brief dat de Autoriteit de verenigbaarheid van het Energiefonds rechtstreeks had moeten toetsen aan artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst, zoals de Commissie heeft gedaan met betrekking tot het Britse WRAP-Huurwaarborgfonds (43).

Wat de beoordeling van de verenigbaarheid van de investeringssteun voor duurzame energieproductie betreft betogen de Noorse autoriteiten dat het aan de regeling inherente mededingingsaspect tussen verschillende projecten eventuele overcompensatie uitsluit. Verder wordt in de overeenkomst tussen Enova en het ministerie bepaald dat eventueel toegekende steun verenigbaar moet zijn met de EER-Overeenkomst. Wat het meetellen van kosten betreft die mogelijk niet voor steun in aanmerking komen menen de Noorse autoriteiten dat dit slechts voor een kleine fractie van de kosten zou gelden.

Gedurende de gehele eerste onderzoekfase evenals in hun antwoord van 15 juli 2006, wijzen de Noorse autoriteiten erop dat de energiesituatie in Noorwegen verschilt van die in de meeste landen in Europa omdat meer dan 99 % van de binnenlandse elektriciteitsproductie door waterkracht wordt gegenereerd. Waterkracht heeft een andere kostenstructuur en andere kostenniveaus dan de conventionele energieproductie in de rest van Europa op basis van kolen, gas en kernenergie. Een vergelijking met waterkracht is volgens de Noorse autoriteiten met het oog op de berekening van de extra kosten van nieuwe duurzame energieproductie overeenkomstig de richtsnoeren niet mogelijk. Bovendien heeft de gekozen methode nog andere voordelen. Ten eerste is de berekeningswijze op basis van de netto contante waarde de algemeen gebruikelijke methode, zowel in de energiesector als in andere industriële sectoren. Door naar de marktprijs te verwijzen worden objectieve en ruim beschikbare criteria gekozen. Enova kan, door deze methode te gebruiken bij alle projecten waarvoor steun wordt aangevraagd, verschillende projecten volgens dezelfde maatstaven met elkaar vergelijken en die projecten selecteren die de beste verhouding steun/milieuvoordelen hebben. Ten tweede wordt met deze methode slechts het bedrag aan steun voor een project toegekend dat noodzakelijk is om de markt te mobiliseren.

De Noorse autoriteiten betogen dat indien zij de milieurichtsnoeren letterlijk zouden moeten volgen, zij de investeringssteunregeling zouden moeten aanvullen met een exploitatiesteunregeling, waarbij het steunbedrag uiteindelijk eveneens zou worden vastgesteld door middel van de berekening van de netto contante waarde. De aldus toegekende exploitatiesteun zou de facto een investeringssteunregeling zijn waarbij de steun in termijnen zou worden betaald in plaats van in één bedrag; zonder dat er een belangrijk verschil zou zijn in de mogelijkheid om steun te verlenen zou de regeling minder transparant zijn en administratief ingewikkelder (44). Volgens de aangemelde regeling zou Enova slechts betrokken zijn bij de investeringsfase van het project.

In hun antwoord van 15 juli 2006 onderschrijven de Noorse autoriteiten de constatering van de Autoriteit in haar besluit tot inleiding van de procedure dat de berekeningswijze van Enova over het algemeen een investeringssteun oplevert die lager is dan of gelijk is aan de extra investeringskosten van de duurzame energie-installatie. De Noorse autoriteiten hebben evenwel bezwaar tegen het vaststellen van een maximumniveau voor de afschrijving van installaties. Dit zou namelijk geen rekening houden met het feit dat met de projecten tevens een redelijk rendement moet kunnen worden bereikt, als bepaald in de milieurichtsnoeren van de Autoriteit (hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54)) en zoals is toegepast in de beschikking van de Commissie met betrekking tot het Project Offshore Wind Park Q7 (45). Aangezien het passende niveau van het rendement op basis van de conclusies van een onafhankelijke deskundige zal worden vastgesteld, betogen de Noorse autoriteiten dat er geen risico van overcompensatie is als gevolg van een al te royaal rendement.

Wat de eis betreft dat aan een gesteund project niet nogmaals steun mag worden toegekend, zie hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren, zijn de Noorse autoriteiten het ermee eens dat de steun van het Energiefonds aan bepaalde grenzen gebonden dient te zijn. De Noorse autoriteiten geven aan dat de inachtneming van deze grenzen aan de hand van twee mechanismen zal worden verzekerd. Ten eerste zal Enova bij de beoordeling van een project rekening houden met alle bekende inkomsten (cashflow), ongeacht bijvoorbeeld andere steun die als staatssteun wordt gekwalificeerd. Deze elementen zullen, naargelang van het geval, aan de inkomsten- of uitgavenzijde worden meegeteld, waardoor de behoefte aan verdere ondersteuning door Enova dienovereenkomstig afneemt. Ten tweede verklaren de Noorse autoriteiten met betrekking tot de mogelijke invoering van een systeem van groene certificaten, dat in de overeenkomst die met de steunontvanger wordt gesloten een clausule moet worden opgenomen waarin wordt bepaald dat hij eventuele van het Energiefonds ontvangen steun met rente moet terugbetalen indien hij de markt voor groene certificaten betreedt.

De Noorse autoriteiten hebben tijdens het formele onderzoek van de regeling een wijziging voorgesteld voor projecten die, zelfs met de van het Energiefonds ontvangen steun, toch een negatieve netto contante waarde zouden hebben. Deze wijziging wordt in hoofdstuk I.9.1, punt 9 van dit besluit uiteengezet en houdt in dat projecten die bij normale exploitatievoorwaarden ten tijde van de investering, een negatieve EBIDTA genereren, in het geheel geen steun kunnen ontvangen.

II. BEOORDELING

1. Staatsteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst

Artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst luidt als volgt:

„Behoudens de afwijkingen waarin deze overeenkomst voorziet, zijn steunmaatregelen van de lidstaten van de EG, de EVA-staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de werking van deze overeenkomst, voorzover deze steun het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt.”.

1.1. Aanwezigheid van staatsmiddelen

Overeenkomstig artikel 61 van de EER-Overeenkomst moet de maatregel door de staat of met staatsmiddelen zijn bekostigd. In het onderhavige geval wordt de steun voor de verschillende investeringsprojecten verleend door middel van subsidies, die uit de staatsbegroting worden gefinancierd evenals door een heffing op het distributietarief. De financiering door middel van rechtstreekse begrotingstoewijzingen voldoet aan het criterium inzake „staatsmiddelen”.

Wat de opbrengsten van de heffing op het distributietarief betreft merkt de Autoriteit op dat er volgens vaste rechtspraak en krachtens de vaste praktijk van de Europese Commissie sprake is van staatsmiddelen wanneer geld wordt overgedragen door een fonds, dit fonds door de overheid is opgericht en wordt gefinancierd uit bijdragen die door de overheid worden opgelegd of beheerd (46). In dit verband zal moeten worden vastgesteld of de overheid zeggenschap had over de betrokken middelen (47). Om als staatsmiddelen te worden beschouwd is het voldoende indien de activa permanent onder controle van de openbare autoriteiten staan (48).

Het Energiefonds is door de Noorse overheid opgericht. Het fonds wordt beheerd door een openbare instantie, Enova, die via het ministerie van Aardolie en Energie eigendom is van de overheid. Het Fonds is opgericht om een beleidsdoelstelling van de overheid te bereiken en om ertoe bij te dragen dat de overheid haar energiedoelstellingen in verband met het Protocol van Kyoto bereikt. Daartoe heeft de overheid bij verordening (zie I.3 van dit besluit) een verplichte heffing opgelegd waaruit het Fonds moet worden gefinancierd. Ook de hoogte van de heffing is door de overheid bepaald. De opbrengsten ervan gaan rechtstreeks naar het Energiefonds, dat deze middelen vervolgens aan de gekozen projecten toewijst. De Autoriteit is derhalve van oordeel dat de Noorse overheid permanent controle over de heffing uitoefent en dat deze heffing als staatsmiddelen moet worden beschouwd in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst.

1.2. De begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties

Om als steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst te worden beschouwd moet de maatregel bovendien ten eerste de ontvanger van de steun voordelen bieden waardoor de kosten worden verminderd die hij normaliter zou moeten dragen. Ten tweede moet de steunmaatregel selectief zijn in zoverre zij „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” begunstigt. In het navolgende zal een onderscheid worden gemaakt tussen de regelingen op het gebied van investeringssteun, met inbegrip van energie-audits, en de onderwijs/opleidingsmaatregelen.

1.2.1. Algemene opmerking: beoordeling van het Energiefonds als zodanig, niet van individuele subsidies in het kader van de regeling

In casu is het mogelijk dat de hieronder beschreven steunmaatregelen soms aan personen en niet aan ondernemingen ten goede zijn gekomen (dit geldt bijvoorbeeld voor sommige van de lesmateriaal- en onderwijsmaatregelen) of dat zij niet op een economische activiteit maar op een onderwijsactiviteit waren gericht. Geen van de verschillende steunmaatregelen waren echter formeel (wettelijk of bestuursrechtelijk) beperkt tot bepaalde personen of bepaalde soorten activiteiten (49). Er kon bijvoorbeeld steun worden verleend aan particuliere onderwijsorganisaties die economische activiteiten uitoefenden, of worden gericht op bepaalde industriële sectoren (bijvoorbeeld de bouwsector).

De onderhavige kennisgeving en beoordeling heeft betrekking op het Energiefonds als zodanig, niet op de individuele subsidies die in het kader van dit fonds zouden zijn verleend. De Autoriteit behoeft derhalve — met het oog op de evaluatie van de Energiefondsregeling als zodanig (50) — niet te beoordelen of de steun die in individuele gevallen aan non-profitorganisaties en onderwijsinstellingen is verleend, betrekking had op de (economische) activiteit van een onderneming. Aangezien de Energiefondsregeling op dat punt geen beperkingen bevatte concludeert de Autoriteit dat — afgezien van onderstaande uitzondering — de steun in het kader van de regeling aan ondernemingen werd toegekend.

Steun die aan de openbare sector wordt verleend voor de uitvoering van energie-efficiëntiemaatregelen in het kader van de openbare taak van die overheidsinstantie, vormt geen staatssteun. Dit geldt met name voor het programma inzake energie-efficiëntiemaatregelen voor gemeenten. Deze steun vormt geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst indien zij beperkt blijft tot de openbare taak van de ontvanger van de steun, hetgeen door de Noorse autoriteiten is bevestigd.

1.2.2. Investeringssteun (duurzame energieproductie, energiebesparende maatregelen, nieuwe energietechnologie en energie-audits)

De steun voor de bovengenoemde investeringen biedt de ontvanger ervan een voordeel in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst doordat zij hem in staat stelt ofwel in duurzame energieproductie te investeren, ofwel in maatregelen waardoor zijn energieverbruik wordt verminderd of waardoor hij (in het geval van audits via een grotere deskundigheid en energie-analyse) energie efficiënter kan gebruiken, zodat de gewone bedrijfskosten van de onderneming afnemen.

De steun is ook selectief. De investeringssteun voor duurzame energieproductie is bijvoorbeeld bestemd voor een bepaalde categorie energieproducenten.

Ook bij de andere maatregelen is sprake van selectiviteit, omdat de steun slechts aan bepaalde ondernemingen wordt toegekend die door Enova worden geselecteerd op basis van een vergelijking van de projecten gedurende de aanvraagprocedure waarbij Enova bepaalt wat het meest efficiënte project is dat dit keer moet worden gesteund. Volgens vaste rechtspraak (51) kan, in een situatie waarin een fonds „over een discretionaire bevoegdheid beschikt waardoor het de financiële bijdrage op grond van diverse criteria kan aanpassen, zoals onder meer de keuze van de begunstigden, de hoogte van de financiële bijdrage en de voorwaarden voor de tegemoetkoming, (…) het stelsel bepaalde ondernemingen in een gunstiger positie brengen dan andere” (52). Projecten die aan de aanvraagcriteria voldoen kunnen niet zeker zijn van steun, omdat de steunverlening afhangt van de andere projecten die deelnemen aan de aanvraagprocedure en het geldbedrag dat Enova bereid is in de desbetreffende ronde van projectevaluaties toe te kennen. Aangezien Enova vrij is om te bepalen hoe vaak en wat voor soort oproepen tot het indienen van projectvoorstellen het organiseert, beschikt Enova over zoveel beslissingsbevoegdheid dat van selectiviteit van de steunmaatregelen kan worden gesproken (53).

Bovendien speelt selectiviteit ook ten aanzien van de energie-audits een rol omdat het programma (programmatekst 2003, zie hoofdstuk I.5.6 van dit besluit) gedoeld was voor de eigenaars van particuliere en openbare gebouwen met een totale oppervlakte van meer dan 5 000 m2 en voor industriële ondernemingen.

1.2.3 Voorlichtings- en onderwijsprogramma's op het gebied van energie-efficiëntie

De Autoriteit is van mening dat er geen sprake is van selectiviteit met betrekking tot de informatiehulplijn van Enova waar advies over energie-efficiëntie wordt verstrekt aan eenieder die hierom verzoekt, zonder dat Enova hierop enige invloed kan uitoefenen.

Verder is er geen staatssteun gemoeid met de bezoeken ter plaatse aan particuliere huishoudens, omdat de steun in dit geval niet verleend wordt aan ondernemingen in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Bovendien meent de Autoriteit dat er zelfs in het geval van bezoeken met het oog op een efficiënt energiegebruik in commerciële gebouwen, er geen sprake is van staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst omdat de maatregel voor iedereen openstond en Enova en haar efficiëntiecentra daarop geen enkele invloed hadden. Met andere woorden, de maatregel voldoet niet aan de voorwaarde inzake selectiviteit.

Er doet zich wel een selectief voordeel voor met betrekking tot het steunprogramma voor de ontwikkeling van lesmateriaal en onderwijscursussen, omdat hierbij de kosten van de onderneming die dergelijk materiaal of een dergelijk programma ontwikkelt worden verminderd in vergelijking met andere ondernemingen die van dergelijke steun verstoken blijven. De Autoriteit is het niet met de Noorse autoriteiten eens dat zij een al te streng selectiviteitscriterium toepast op de lesmateriaal-/onderwijsprogramma's. De steun is in de eerste plaats gericht op bepaalde sectoren, in het programma 2003 bijvoorbeeld onder meer op particuliere aanbieders van onderwijsdiensten, of in het programma 2004 op de bouwsector. De programmateksten benadrukken dat studie-offertes op dit gebied aan de behoeften van het bedrijfsleven moeten voldoen, omdat het particuliere bedrijfsleven aan de financiering van het programma deelneemt. Dit laat ruimte voor de ontwikkeling van oplossingen per sector. Ten tweede behoudt Enova met betrekking tot de verschillende programma's een grote beslissingsbevoegdheid. De Noorse autoriteiten zelf benadrukken dat de concurrentie van projecten van groot belang is. Daarom zouden sommige projecten niet verzekerd zijn van steun ook al voldoen zij aan bepaalde objectieve criteria, omdat andere projecten in de desbetreffende evaluatieronde beter scoren. Evenmin is zeker dat een afgewezen project in de volgende ronde wel steun zal ontvangen. Verder bevatten de programmateksten van 2003 en 2004 een prioriteitenlijst waaruit eveneens blijkt dat bepaalde projecten, en met name die welke niet prioritair zijn, minder kans hebben om steun te ontvangen. Daarom beschouwt de Autoriteit deze steun als selectief van aard.

1.3. Vervalsing van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de overeenkomstsluitende partijen

Om als steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst te worden aangemerkt is het noodzakelijk dat de maatregelen de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en de handel tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloeden.

In de onderhavige zaak versterken de maatregelen het concurrentievermogen van de gesteunde ondernemingen op de energie- en elektriciteitsmarkt in de Europese Economische Ruimte, waar zij feitelijk of potentieel concurreren met andere energieproducenten (54).

Een flink aantal projecten die in het verleden werden gesteund (zie hoofdstuk I.6 van dit besluit) zouden onder het besluit als bedoeld in punt 1.e) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst hebben kunnen vallen (Verordening (EG) nr. 86/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de minimis-steun), omdat de toegekende steunbedragen lager zijn dan de de minimis-drempel. Niet alle gesteunde projecten bezaten echter de kenmerken om voor de minimis-steun in aanmerking te komen, en dit was ook geen voorwaarde van de regeling.

Aangezien de elektriciteitsmarkt grotendeels geliberaliseerd is en er handelsverkeer in energieproducten en elektriciteit tussen de EVA-staten plaatsvindt (Noorwegen voert bijvoorbeeld stroom in en voert tevens een percentage van zijn elektriciteit uit), is er sprake van (potentiële) vervalsing van de mededinging ten opzichte van andere EER-ondernemingen. Dit blijkt verder uit het feit dat in Nordpool, de gemeenschappelijke energiebeurs van de Noordse landen, verschillende soorten elektriciteit worden verhandeld. De Energiefondsregeling vervalst derhalve de mededinging of dreigt deze te vervalsen en heeft een ongunstige invloed op de handel tussen de overeenkomstsluitende partijen.

2. Nieuwe steun

Zoals in hoofdstuk II.1 van dit besluit is aangetoond omvat de met het Energiefonds opgezette regeling steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst. Vastgesteld moet worden of deze steun nieuwe steun vormt, welke tijdig had moeten worden aangemeld om de Autoriteit in staat te stellen een oordeel te geven (zie artikel 2 van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst). Nieuwe steun wordt omschreven als alle steun (…)„die geen bestaande steun is, met inbegrip van wijzigingen in bestaande steun”, zie artikel 1, onder c), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst.

De Noorse regering verklaart dat de programma's die in de Energiefondsregeling zijn samengebracht, reeds vóór de toetreding van Noorwegen tot de Europese Economische Ruimte bestonden. Daarom vormen zij reeds bestaande steun in de zin van artikel 1, onder b), onder ii), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst.

In hun aanmelding stelden de Noorse autoriteiten de Autoriteit in kennis van wijzigingen in de bestaande steunregelingen. Deze betreffen in hoofdzaak:

i) de samenvoeging van de bestaande regelingen en de onderbrenging ervan bij het nieuw opgerichte Energiefonds in 2002;

ii) de vernieuwing van het beheer van de steun met de oprichting van een nieuw administratief orgaan, Enova, dat in de plaats is gekomen van het vroegere Noorse directoraat voor Watervoorraden en Energie;

iii) de ontwikkeling van nieuwe energiedoelstellingen door het Parlement, wat betekent dat de maatregelen die in de regelingen zijn opgenomen meetbare doelstellingen op het gebied van energie-efficiëntie en energieproductie dienen te bereiken;

iv) en tenslotte een nieuw financieringsmechanisme (heffing op het distributietarief).

Deze wijzigingen gingen gepaard met een nieuwe reeks wettelijke voorschriften met betrekking tot Enova, die van invloed zijn op de toekenning van steun in zoverre met de maatregelen thans nieuwe beleidsdoelstellingen moeten worden bereikt die in 2002 door de Noorse overheid en Enova zijn vastgesteld.

Deze wijzigingen waren niet louter van technische of administratieve aard (zie artikel 4, lid 1, van het Besluit van de Autoriteit van 14 juli 2004 (55)), doch brachten grote verandering in de eerdere regeling en het wettelijk kader dat daarop van toepassing was. Ten eerste moet, overeenkomstig het arrest van het Hof in de zaak Namur Les Assurances (56), het bestaan van nieuwe steun worden vastgesteld op grond van de bepalingen terzake. In dit verband zij opgemerkt dat toen het Energiefonds en Enova werden opgericht, een gehele reeks nieuwe voorschriften werd vastgesteld met betrekking tot de toekenning van steun in het kader van het Energiefonds en de financiering daarvan. Ten eerste was er een besluit van het Parlement van 5 april 2001 waarbij de Energiewet van 29 juni 1990 werd gewijzigd. Dit besluit stelde de overheid in staat de distributeur van energie te verplichten (door middel van een vergunning „omsetningskonsesjoner”) een heffing toe te passen op het elektriciteitstarief dat door de eindverbruiker wordt betaald. Deze heffing draagt vervolgens bij tot de financiering van het Energiefonds. In een nieuwe verordening van 10 december 2001 werd vervolgens nader uiteengezet hoe deze heffing diende te worden geïnd en aan het Energiefonds te worden overgedragen. In voorstellen die aan het Parlementair Besluit voorafgingen had de overheid nieuwe, concrete energiedoelstellingen vastgesteld (zie I.4 van dit besluit) welke binnen een bepaald tijdsbestek dienden te worden bereikt middels de oprichting van het Energiefonds en Enova. De doelstellingen en de daarmee te bereiken resultaten werden vervolgens nader gespecificeerd in de overeenkomst tussen het ministerie en Enova. Er werd een nieuwe verordening inzake het Energiefonds goedgekeurd waarmee dit Fonds bij het ministerie van Aardolie en Energie werd ondergebracht en het beheer ervan door Enova werd vastgelegd. Hieruit blijkt dat de wettelijke bepalingen met betrekking tot de steunverlening ten behoeve van energie-efficiëntiemaatregelen in de jaren 2000/2001 in belangrijke mate werden gewijzigd en aangevuld.

Deze wettelijke en administratieve wijzigingen waren bedoeld om het bestaande steunmechanisme ingrijpend te veranderen en om de financiering van energiebesparende maatregelen en duurzame energieproductie op een volledig nieuwe leest te schoeien (57). De samenvoeging van de twee nieuwe regelingen was meer dan een louter technische formaliteit, omdat de samenvoeging ervan onder één rubriek bedoeld was om beter gerichte overheidssteun te bieden en concretere resultaten te boeken in de zin van duurzaam energiebeleid. Bij besluiten over de steun aan projecten dient nu in aanmerking te worden genomen of de projecten een bijdrage kunnen leveren aan de nieuwe doelstellingen die door het parlement in 2000/2001 zijn vastgesteld, hetgeen een aanzienlijke wijziging is ten opzichte van de eerdere steunmechanismen.

In het kader van een volledig nieuwe administratieve structuur wordt de bevoegdheid van het voormalige Noorse directoraat voor Watervoorraden en Energie (NVE) overgedragen op het nieuw opgerichte administratieve lichaam Enova. Enova is bij overeenkomst met het ministerie belast met het beheer van het Energiefonds volgens de nieuwe wetgeving, waarbij de nieuwe door het Parlement vastgestelde energiedoelstelling moet worden bereikt. Verder heeft Enova tot taak om — middels het beheer van de middelen — de concurrentie op de markt te bevorderen. Hieruit blijkt dat Enova niet simpelweg de werkzaamheden van NVE voortzet, maar dat het nieuwe taken en verplichtingen heeft gekregen, hetgeen een substantiële wijziging ten opzichte van de voorgaande regelingen inhoudt.

Tenslotte is het van belang dat een nieuw financieringsmechanisme in het leven is geroepen. De steunmaatregelen worden, in plaats van uit begrotingstoewijzingen, in toenemende mate gefinancierd uit een heffing op het distributietarief, welke gebruikt wordt om het Energiefonds te financieren. Noorwegen heeft weliswaar verklaard dat de heffing als zodanig was ingevoerd vóór de EER-Overeenkomst in werking trad, maar dit doet niets af aan de constatering dat de invoering van het nieuwe financieringsmechanisme een aanzienlijke wijziging tot gevolg had. Vóór 2002 werd de heffing beheerd door de netbeheerders, voornamelijk om hun eigen voorlichtingsactiviteiten inzake energie-efficiëntie te financieren. Nu wordt de heffing ingesteld en gecontroleerd door de Noorse overheid, die het vervolgens bestemt voor de financiering van het Energiefonds. Het Fonds kan de financiële middelen aan allerlei verschillende steunmaatregelen besteden, zonder zich te hoeven beperken tot voorlichtingsactiviteiten (58). Gezien het bovenstaande concludeert de Autoriteit dat de wijzigingen in het financieringsmechanisme van inhoudelijke aard zijn.

De beschreven wijzigingen veranderen de steunregeling als zodanig, zonder dat zij los van de bestaande regelingen kunnen worden gezien (59). Het nieuwe financierings- en beheersmechanisme, evenals de verplichting van Enova om nieuwe energiedoelstellingen te bereiken, hebben betrekking op de structuur van het steunprogramma als zodanig en zijn van toepassing op alle maatregelen die in het kader van het Energiefonds worden gesteund. De wijzigingen werden ingevoerd om een beter gebruik te maken van overheidsmiddelen en om duurzamer resultaten op het gebied van energie-efficiëntie te bereiken, waarvoor nieuwe structuren en doelstellingen nodig waren. Deze nieuwe structuren en doelstellingen bepalen alle besluiten op het gebied van steun en kunnen niet los van de eerder bestaande steunmaatregelen worden beschouwd.

De aangemelde wijzigingen moeten derhalve als nieuwe steun worden aangemerkt in de zin van artikel 1, onder c), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst.

Het Energiefonds trad op 1 januari 2002 in werking, d.w.z. vóór juni 2003 toen de regeling bij de Autoriteit werd aangemeld. De Energiefondsregeling werd derhalve te laat bij de Autoriteit aangemeld, zodat de standstill-verplichting van artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst werd geschonden. De steun moet derhalve als „onwettig” worden beschouwd in de zin van artikel 1, onder f), van deel II van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst. Onwettige steun die niet verenigbaar wordt verklaard met artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst, kan mogelijk worden teruggevorderd.

3. Verenigbaarheid van de steun

Volgens de Autoriteit zijn geen van de uitzonderingen van artikel 61, lid 2, of van lid 3, onder a), b), en d), van de EER-Overeenkomst van toepassing op de steunmaatregelen. Daarom moet worden nagegaan of de steun kan worden gerechtvaardigd op grond van artikel 61, lid 3, onder c). Volgens deze bepaling kan steun verenigbaar worden verklaard indien „zij de ontwikkeling van bepaalde economische activiteiten of van bepaalde economische terreinen vergemakkelijkt voorzover deze steun de handelsvoorwaarden niet zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”.

De Autoriteit zal het Energiefonds beoordelen in het licht van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst in samenhang met de milieurichtsnoeren. Volgens deze richtsnoeren moeten de EVA-staten hun steunregelingen op het gebied van het milieu uiterlijk op 1 januari 2002 met deze richtsnoeren in overeenstemming brengen.

In de hiernavolgende beoordeling zal de Autoriteit onderscheid maken tussen het Energiefondsmechanisme zoals dit bij de Autoriteit is aangemeld en sinds 1 januari 2002 wordt toegepast (zie hoofdstuk II 3.1 van dit besluit) en de wijzigingen die de Noorse autoriteiten voornemens zijn in de toekomst aan te brengen teneinde de steun in overeenstemming te brengen met de EER-voorschriften op het gebied van overheidssteun (zie hoofdstuk II 3.2 van dit besluit).

3.1. Beoordeling van het Energiefonds zoals bij de Autoriteit aangemeld

3.1.1. De investeringssteun (duurzame energieproductie, energiebesparing, nieuwe energietechnologie, energie-audits)

In haar besluit van 18 mei 2005 tot inleiding van de formele onderzoekprocedure betwijfelde de Autoriteit of de door het Energiefonds toegekende investeringssteun op grond van de milieurichtsnoeren verenigbaar kon worden verklaard.

In hun reactie op de inleiding van de procedure van 15 juli 2005 betoogden de Noorse autoriteiten dat de regeling rechtstreeks op grond van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst diende te worden goedgekeurd. De Autoriteit is het hiermee niet eens, tenminste in zoverre de betrokken steun onder de milieurichtsnoeren valt. De Autoriteit is van mening dat de WRAP-beschikking van de Europese Commissie (60) in dit verband niet relevant is. Het verschil tussen de twee zaken komt erop neer dat de milieurichtsnoeren geen enkele bepaling over investeringssteun met betrekking tot recyclage bevatten, terwijl investeringssteun voor duurzame energie wél onder de milieurichtsnoeren valt. De Autoriteit moet zich aan haar eigen richtsnoeren houden (61). Zij is daarom van mening dat zij het hoofdstuk van de richtsnoeren inzake investeringssteun (hoofdstuk D.1.3, met name punt 27) en hoofdstuk D.1.7, punt 32) of het hoofdstuk inzake exploitatiesteun (hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54)) die betrekking hebben op de situatie van duurzame energiebronnen) en de daarin vervatte steunintensiteiten niet kan negeren.

1. Investeringssteun voor duurzame energieproductie

Investeringen in duurzame energieproductie kunnen worden gesteund tot een steunintensiteit van maximaal 40 % of, zo nodig, van 100 % van de in aanmerking komende kosten (zie hoofdstuk D.1.3 (punt 27) van de milieurichtsnoeren). In hoofdstuk D.1.6 (punt 31) wordt verduidelijkt wat in aanmerking komende investeringen zijn, namelijk investeringen in grond, gebouwen, installaties en uitrusting en, onder bepaalde voorwaarden, in immateriële activa. In hoofdstuk D.1.7 (punt 32) wordt bepaald dat in aanmerking komende kosten het verschil vertegenwoordigen tussen de investeringskosten van een productie-installatie voor duurzame energie en de investeringskosten van een conventionele elektriciteitscentrale (de „extra-kostenmethode”).

In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure (62) merkte de Autoriteit op dat de steun voor duurzame energiebronnen niet gebaseerd was op een extra-kostenbenadering als bedoeld in D.1.7 (punt 32) van de richtsnoeren. Verder stelde zij vast dat er, zonder de naderhand door de Noorse autoriteiten voorgestelde wijzigingen, geen garantie was dat de steun onder het maximumniveau van 40 % zou blijven. Verder viel niet met zekerheid te zeggen of de steun de hogere drempel van 100 % van de extra kosten zou respecteren en of de regeling niet tot overcompensatie zou leiden. Er waren bijvoorbeeld geen garanties dat alleen in aanmerking komende investeringskosten zouden worden gesteund en dat een onderneming niet méér steun zou ontvangen dan nodig was om het project op te starten. Daarom was de Autoriteit in eerste instantie van oordeel dat het Energiefonds, zoals dit was aangemeld, niet op basis van het hoofdstuk inzake investeringssteun kon worden gerechtvaardigd (hoofdstuk D.1.3 van de milieurichtsnoeren) en dat het onverenigbare staatssteun inhield.

De opmerkingen van de Noorse autoriteiten hebben deze twijfels niet kunnen wegnemen. Wat de steun voor kosten betreft die mogelijk niet voor steun in aanmerking kwamen, betogen de Noorse autoriteiten dat Enova vanaf 1 januari 2005 slechts steun heeft aanvaard voor kosten die in de beschikking van de Commissie betreffende Finland (steunmaatregel nr. N 75/2002) worden genoemd, terwijl in het verleden ook voor andere kosten (zoals bijvoorbeeld financiële kosten) steun is toegekend, ook al vormde dit wellicht slechts een kleine fractie van de totale kosten. Aangezien in de Energiefondsregeling zoals aangemeld niet duidelijk werd vermeld welke kosten voor steun in aanmerking kwamen, bestond het gevaar dat ook steun zou worden toegekend voor niet-subsidiabele kosten. Dit is ook inderdaad gebeurd. Evenmin kan het argument van de Noorse autoriteiten dat het competitieve element van de steunregeling het risico van overcompensatie beperkt, verandering brengen in de conclusie van de Autoriteit dat er geen sprake was van wettelijke beperkingen die garandeerden dat de steun onder het niveau zou blijven dat in het hoofdstuk van de richtsnoeren inzake investeringssteun is vastgelegd. Zonder dergelijke bepalingen is er geen enkele garantie dat overcompensatie zich niet zal voordoen.

Verder blijft de Autoriteit bij het standpunt dat zij in haar besluit tot inleiding van de procedure heeft meegedeeld, namelijk dat de regeling zoals aangemeld evenmin voldoet aan de voorwaarden van hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54). Daardoor kon niet met zekerheid worden vastgesteld dat de drempel van hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54) nooit zou worden overschreden. Evenmin was er enige garantie dat de berekening zich zou beperken tot investeringskosten (hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54) betreft slechts de afschrijving van installaties), en was er ook niet voldoende duidelijkheid over de wijze waarop de discontovoet moest worden bepaald en over de vraag of de steun nooit het bedrag zou overschrijden dat nodig was om een netto contante waarde van nul te bereiken.

Kortom, het Energiefondsmechanisme zoals aangemeld voldoet niet aan de verenigbaarheidseisen van de milieurichtsnoeren.

2. Steun voor energiebesparende maatregelen

Investeringen in energiebesparing (het begrip energiebesparing wordt gedefinieerd in hoofdstuk B (punt 7) van de milieurichtsnoeren) kunnen worden gesteund tot een steunintensiteit van 40 % van de in aanmerking komende kosten overeenkomstig hoofdstuk D.1.3 (punt 25) van de milieurichtsnoeren. In hoofdstuk D.1.6 (punt 31) van deze richtsnoeren worden de betrokken investeringen omschreven, d.w.z. investeringen in grond, gebouwen, installaties en uitrusting en, onder bepaalde voorwaarden, immateriële activa. Hoofdstuk D.1.7 (punt 32) van de richtsnoeren beperkt de steun tot de voor steun in aanmerking komende kosten, die gedefinieerd worden als de extra investeringskosten die nodig zijn om de milieudoelstellingen te bereiken. Er kan geen steun worden verleend voor de aanpassing aan een norm van de Europese Gemeenschap (63) indien de onderneming geen kleine of middelgrote onderneming is.

In haar besluit tot inleiding van de procedure verklaarde de Autoriteit dat de steun niet is berekend volgens de extra-kostenmethode als bedoeld in hoofdstuk D.1.7 (punt 32) van de milieurichtsnoeren. Met name wordt de 40 %-drempel van hoofdstuk D.1.3 (punt 25) niet in acht genomen. In tegenstelling tot investeringssteun voor duurzame energieproductie mag bij steun voor energiebesparende maatregelen de drempel van 40 % niet worden overschreden (64).

De Noorse autoriteiten verklaren dat zij de methode van de richtsnoeren in de praktijk hebben gevolgd. De Autoriteit wilde niet betwisten dat individuele steun in het kader van het Energiefonds als zodanig mogelijk verenigbaar was met de milieurichtsnoeren. Dit betekent echter niet dat het Energiefondsmechanisme als zodanig — dat geen grenswaarden bevatte wat de steunintensiteiten betreft, noch de extra-kostenmethode volgde — verenigbaar is met de milieurichtsnoeren.

Derhalve moet de Energiefondsregeling zoals aangemeld, als onverenigbare steun worden beschouwd omdat er geen mechanismen zijn voorzien die ervoor zorgen dat de in het kader van die regeling verleende steun niet de 40 %-drempel overschrijdt, waarbij de kosten worden vergeleken met de kosten van conventionele elektriciteitsproductie.

3. Nieuwe energietechnologie

In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoekprocedure stelde de Autoriteit vast dat zij niet over voldoende informatie beschikte om te beoordelen of de projecten van deze categorie betrekking hadden op duurzame energieproductie (65). Evenmin was de Autoriteit er zeker van of de projecten onderzoek- en ontwikkelingsprojecten waren die zouden moeten worden beoordeeld overeenkomstig hoofdstuk 14 betreffende steun voor onderzoek en ontwikkeling van de richtsnoeren overheidssteun van de Autoriteit.

Gedurende de formele onderzoekprocedure verduidelijkten de Noorse autoriteiten dat steun in deze categorie niet zou worden verleend voor projecten in de onderzoek- en ontwikkelingsfase, maar in hoofdzaak bestemd was voor projecten op het gebied van duurzame energieproductie en in mindere mate voor energiebesparende maatregelen. De door de Noorse autoriteiten verstrekte inlichtingen over projecten die tot deze categorie behoren is gebleken dat tot dusverre enkel deze categorieën steun hebben ontvangen. Het project „steun voor nieuwe energietechnologie” moet derhalve worden gezien als een subgroep van de investeringssteun voor energiebesparende maatregelen of duurzame energieproductie.

De Autoriteit meent evenwel wat het Energiefonds betreft dat ten eerste niet duidelijk is gemaakt of de nieuwe energietechnologieprojecten subgroepen vormen van de overige steuncategorieën en derhalve volgens dezelfde regels zouden moeten worden beoordeeld. Hoe dan ook is de Autoriteit, evenals bij de andere steunmaatregelen, van mening dat de regeling zoals aangemeld geen beperkingen bevat die garanderen dat de respectievelijke drempels van investeringssteun voor hernieuwbare energieproductie en energiebesparende maatregelen zouden worden nageleefd, of dat slechts de in aanmerking komende investeringskosten zouden worden gesteund. De Autoriteit concludeert derhalve dat de steun zoals aangemeld, niet aan de vereisten van de milieurichtsnoeren voldoet.

4. Energie-audits

In haar besluit om de formele onderzoekprocedure in te leiden stelde de Autoriteit vast dat zij niet over voldoelde informatie beschikte om te beoordelen of steun onder deze rubriek verenigbaar zou zijn met de milieurichtsnoeren, met name met hoofdstuk D.2 (punt 36) (steun voor kleine en middelgrote ondernemingen).

Wat deze steuncategorie betreft verwezen de Noorse autoriteiten gedurende de formele onderzoekprocedure naar een Finse regeling waarin wordt toegestaan dat kosten van energie-audits in aanmerking worden genomen voor staatssteun (d.w.z. niet beperkt tot kleine en middelgrote ondernemingen). De Noorse autoriteiten benadrukken dat het Noorse Energiefonds, evenals de Finse regeling, ondernemingen toestaat financiële steun te ontvangen voor energie-audits en -analyses, hetzij om haalbare energie-efficiëntie te bereiken, hetzij voor energiebesparende investeringen of gedragsveranderingen. De Finse regeling stond steun toe voor 40 % van de in aanmerking komende kosten. Volgens de Noorse regeling kon er voor 50 % van de in aanmerking komende kosten steun worden verleend.

Ten eerste is de Autoriteit van oordeel dat de Energiefondsregeling zoals aangemeld geen enkele beperking bevat die garandeert dat de steun voor dergelijke maatregelen de 40 %-drempel voor energiebesparende maatregelen als bepaald in hoofdstuk D.1.3 (punt 25) van de milieurichtsnoeren, niet zal overschrijden. Steun van maximaal 50 % van de subsidiabele kosten is niet verenigbaar met deze richtsnoeren.

Ten tweede is de Autoriteit het er niet mee eens dat steun voor energie-audits met betrekking tot louter gedragsveranderingen waarbij geen enkele investering wordt overwogen, op hoofdstuk D.1.3 van de milieurichtsnoeren kan worden gebaseerd, dat uitsluitend betrekking heeft op investeringssteun. De goedkeuring van een Finse steunregeling door de Commissie had slechts betrekking op dergelijke investeringssteun (66). Het is weliswaar mogelijk dat verdere steun voor advies- en consultancydiensten verenigbaar zal worden beschouwd met hoofdstuk D.2 (punt 36) van de milieurichtsnoeren, in samenhang met het besluit dat onder punt 1.f) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst wordt genoemd (67) (steun aan kleine en middelgrote ondernemingen). Dit is echter niet van doorslaggevend belang voor de verenigbaarheid van de steunregeling, omdat het Energiefonds zoals aangemeld terzake geen enkele beperking bevat. De steun kan derhalve niet verenigbaar met de milieurichtsnoeren worden verklaard.

3.1.2. Lesmateriaal en onderwijsmaatregelen

De Autoriteit merkt op dat het lesmateriaal en de onderwijsprogramma's als aangemeld niet beperkt waren tot kleine en middelgrote ondernemingen, zoals bepaald in het besluit dat in punt 1.f) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst wordt genoemd (steun aan kleine en middelgrote ondernemingen) (68). Evenmin was de steun beperkt tot de steun die onder het besluit valt waarnaar wordt verwezen in punt 1.d) van bijlage XV bij de EER-Overeenkomst (opleidingssteun) (69). De Autoriteit behoeft derhalve niet te beoordelen of de steunmaatregelen op grond van deze groepsvrijstellingen gerechtvaardigd kunnen zijn. De milieurichtsnoeren hebben evenmin betrekking op dit soort steun.

De Noorse autoriteiten betogen dat de steun in het kader van het Energiefonds in zijn geheel of in delen rechtstreeks aan artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst dient te worden getoetst.

Om te bepalen of een dergelijke maatregel kan worden goedgekeurd door artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst rechtstreeks toe te passen, moet de Autoriteit nagaan of de steun noodzakelijk is voor en evenredig is met het gestelde doel.

Het doel van de steunmaatregel was om de kennis en deskundigheid op het gebied van energiebesparingsmogelijkheden en energie-efficiëntie te verbeteren. Energiebesparende maatregelen worden, zij het in verband met investeringen, expliciet in de milieurichtsnoeren genoemd als doelstelling die voor staatssteun in aanmerking komt. Over het algemeen dragen maatregelen op het gebied van energie-efficiëntie bij tot het bereiken van de doelstellingen van Kyoto inzake de vermindering van broeikasgassen, en kennis en deskundigheid spelen een belangrijke rol bij de invoering en tenuitvoerlegging van energie-efficiëntiemaatregelen. Wat de noodzaak van de steun betreft was het programma gericht op de ontwikkeling van nieuw lesmateriaal en cursussen, en waren de handhaving en herziening van bestaande cursussen uitgesloten, omdat het de bedoeling was dat deze kosten uit cursusbijdragen werden betaald. De steun uit hoofde van het programma was bedoeld om de totstandbrenging van nieuw materiaal te stimuleren, waaraan inderdaad behoefte was, omdat er volgens de Noorse autoriteiten een gebrek aan up to date-materiaal en cursussen in Noorwegen was.

De steun kan als evenredig worden beschouwd en verandert de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt niet zodanig dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. In dit verband is het belangrijk voor de conclusie van de Autoriteit dat de regeling beëindigd is en slechts 33 projecten omvatte (waarvan één aan personen), waarbij in alle gevallen een klein steunbedrag is toegekend. Voor twaalf van de projecten die betrekking hadden op steun aan entiteiten die als non-profitorganisaties geregistreerd staan, bedroeg de steun tussen 50 000 en 918 000 NOK, d.w.z. 6 900 en 126 970 EUR (70), en ontvingen slechts twee projecten circa 1 300 000 NOK (180 555 EUR). De steun voor universiteiten en faculteiten varieerde van 200 000 en 450 000 NOK (27 662 en 62 240 EUR), terwijl slechts één project 867 000 NOK (121 023 EUR) ontving. Enova heeft bovendien nooit de totale projectkosten op zich genomen, maar steeds haar bijdrage beperkt tot 50 % van die kosten. Verder werd een openbare aanbestedingsprocedure gevolgd om de begunstigden te selecteren en het steunbedrag te bepalen. Deze aanbestedingsprocedure zorgde er bovendien voor dat de steun beperkt bleef tot het noodzakelijke bedrag en evenredig was. Voorts was de steun projectgerelateerd en vormde derhalve geen exploitatiesteun om de lopende bedrijfskosten van de begunstigde te verminderen. Daarom kan worden geconcludeerd dat de steun de mededinging niet dermate vervalste dat het gemeenschappelijk belang werd geschaad. De steun was derhalve verenigbaar met artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst.

3.1.3. Conclusie betreffende de regeling zoals aangemeld

De Autoriteit concludeert dat de Noorse autoriteiten de Energiefondsregeling onrechtmatig ten uitvoer hebben gelegd en daarbij inbreuk hebben gepleegd op artikel 1, lid 3, van deel I van Protocol 3 bij de Toezichtovereenkomst.

De informatiehulplijn van Enova en de bezoeken ter plaatse vormen geen steun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-Overeenkomst.

De maatregelen op het gebied van investeringssteun (duurzame energieproductie, energiebesparing, energie-audits) zoals aangemeld, zijn niet verenigbaar met artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst in samenhang met de milieurichtsnoeren.

De steun die tussen 1 januari 2002 en 31 december 2003 is toegekend voor de ontwikkeling van lesmateriaal en onderwijscursussen is verenigbaar op basis van de rechtstreekse toepassing van artikel 61, lid 3, onder c), van de EER-Overeenkomst.

3.2. Het Energiefonds met de door de Noorse autoriteiten voorgenomen wijzigingen

3.2.1. Investeringssteun

1. Investeringssteun voor duurzame energieproductie

Om de Noorse regeling inzake investeringssteun te kunnen beoordelen moet allereerst de maximale steun die aan een project kan worden toegekend worden vastgesteld overeenkomstig de richtsnoeren. In hoofdstuk D.1.3 (punt 27) van de milieurichtsnoeren wordt bepaald dat investeringssteun beperkt moet blijven tot 40 % van de extra investeringskosten die noodzakelijk zijn om de milieudoelstellingen te bereiken. Zo nodig kan 100 % van de subsidiabele kosten worden gesteund.

Bovendien is, volgens hoofdstuk D.3.3.1 (punt 53 en punt 54) van de milieurichtsnoeren exploitatiesteun eveneens toegestaan als compensatie voor hogere investeringskosten per eenheid. Krachtens punt 54 is steun toegestaan om het verschil tussen de productiekosten van duurzame energie en de marktprijs van de betrokken energiebron te compenseren. De steun moet echter beperkt blijven tot de afschrijving van de installaties, welke als investeringsafschrijving moet worden opgevat. Indien de EVA-staat kan aantonen dat de steun onontbeerlijk is vanwege de zwakke concurrentiepositie van bepaalde duurzame energiebronnen, kan de steun tevens worden toegekend om een redelijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal te verkrijgen.

Onder exploitatiesteun wordt gewoonlijk steun verstaan die bedoeld is ter verlichting van de financiële lasten die een onderneming normaal gesproken zelf moet dragen in het kader van de dagelijkse bedrijfsvoering of de uitoefening van haar gebruikelijke activeiten. In het geval van duurzame energiebronnen zijn de exploitatiekosten echter doorgaans lager dan bij conventionele technologie. Over het algemeen kan derhalve worden verwacht dat duurzame energieproductie een positieve cashflow zal genereren, en derhalve geen steun nodig heeft ter verlichting van de exploitatiekosten.

Volgens hoofdstuk D.3.3.1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren is exploitatiesteun beperkt tot de afschrijving van installaties (d.w.z. investeringen). Wat in feite gecompenseerd wordt zijn de hogere investeringskosten per eenheid veeleer dan de gewone bedrijfskosten. Derhalve wordt steun die ingevolge punt 54 wordt verleend in feite toegekend voor de investeringen van een onderneming. Indien de steun een redelijk rendement op het geïnvesteerde kapitaal zou dekken bovenop de afschrijving van het kapitaal, zouden alle kapitaalkosten worden gedekt en zou de steun in contante waarde de volledige investering dekken. Toekomstige kapitaalafschrijvingen, verhoogd met het vereiste rendementspercentage, zouden in termen van contante waarde met hetzelfde percentage worden verlaagd. De verlaagde kosten zouden vervolgens het maximumniveau van de steun vormen.

Krachtens de milieurichtsnoeren is een combinatie van investerings- en exploitatiesteun toegestaan. Bij de berekening van de beschikbare exploitatiesteun dient rekening te worden gehouden met de eventuele investeringssteun die reeds aan de betrokken onderneming is uitgekeerd, zie D.3.3.1 (punt 54) van de milieurichtsnoeren. Derhalve zal eventueel toegekende investeringssteun worden afgetrokken van het subsidiabele bedrag voor expoloitatiesteun. Hieruit blijkt dat het in punt 54 genoemde percentage als maximumniveau fungeert voo