NL Publicatieblad van de Europese Unie L 295/47

BESLUIT VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA

Nr. 273/14/COL

van 9 juli 2014

over de financiering van Scandinavian Airlines door middel van de nieuwe doorlopendkredietfaciliteit (Noorwegen) [2015/2023]

DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA (hierna „de Autoriteit” genoemd),

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna „de EER-overeenkomst” genoemd), en met name de artikelen 61, 109 en de Protocollen nrs. 26 en 27,

Gezien de Overeenkomst tussen de EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (hierna „de Toezichtovereenkomst” genoemd), en met name artikel 24,

Gezien Protocol nr. 3 bij de Toezichtovereenkomst (hierna „Protocol nr. 3” genoemd), en met name artikel 1, lid 2, van deel I en artikel 7, lid 2, van deel II,

Overwegende hetgeen volgt:

I. FEITEN

1. PROCEDURE

(1) Eind oktober 2012 deelden Noorwegen, Denemarken en Zweden (hierna samen „de staten” genoemd) de Autoriteit en de Europese Commissie (hierna „de Commissie” genoemd) op informele wijze mee dat zij voornemens waren deel te nemen aan een nieuwe doorlopend-kredietfaciliteit (hierna „de nieuwe DKF” genoemd) ten gunste van Scandinavian Airlines (hierna „SAS” of „de SAS-groep” of „de onderneming” genoemd). Op 12 november 2012 hebben de staten besloten aan de nieuwe DKF deel te nemen zonder de maatregel echter formeel bij de Autoriteit aan te melden.

(2) Op 5 februari 2013 ontving de Autoriteit een klacht van de European Low Fares Airline Association („LFAA”) tegen de deelname van de staten aan de DKF. Bij brief van 18 februari 2013 heeft de Autoriteit de Noorse autoriteiten verzocht hun opmerkingen kenbaar te maken over de klacht en over de beschuldigingen van onrechtmatig verleende staatssteun.

(3) De Noorse autoriteiten hebben geantwoord bij brief van 25 maart 2013. Zij verstrekten daarnaast aanvullende informatie bij schrijven van 6 juni 2013.

(4) Bij Besluit nr. 259/13/COL van 19 juni 2013 heeft de Autoriteit de formele onderzoeksprocedure naar potentieel onwettig gedrag door middel van de nieuwe doorlopend-kredietfaciliteit ingeleid (hierna „het inleidingsbesluit” genoemd) Het inleidingsbesluit werd gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie en het EER-supplement (1). De Noorse autoriteiten, de SAS-groep en de Foundation Asset Management Sweden AB (hierna „FAM” genoemd) (2) hebben opmerkingen ingediend bij het inleidingsbesluit. Op 6 november 2013 heeft de Autoriteit de opmerkingen van de SAS-groep en FAM doorgezonden aan de Noorse autoriteiten die de gelegenheid kregen hierop te reageren. In een brief van 6 december 2013 hebben de Noorse autoriteiten gemeld dat zij geen commentaar hadden bij de opmerkingen van de SAS-groep en FAM.

(5) Bij brief van 25 februari 2014 heeft de Autoriteit de Noorse autoriteiten om meer informatie verzocht. Deze informatie werd gezonden bij brief van 27 maart 2014.

(6) Bij brief van 6 maart 2014 hebben de Noorse autoriteiten de Autoriteit meegedeeld dat SAS besloten had de nieuwe DKF te annuleren en alternatieve mogelijkheden te onderzoeken om haar kapitaalbasis te versterken. De annulering ging in op 4 maart 2014.

(7) Voor deze procedure is de Autoriteit overeenkomstig artikel 109, lid 1, van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (hierna „de EER-overeenkomst” genoemd) in samenhang met artikel 24 van de Overeenkomst tussen de EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie bevoegd om te beoordelen of Noorwegen de bepalingen van de EER-overeenkomst heeft nageleefd. Daarnaast is de Commissie uitsluitend bevoegd om na te gaan of Denemarken en Zweden de bepalingen van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie („VWEU”) hebben nageleefd. Voorts werken de Autoriteit en de Commissie krachtens artikel 109, lid 2, van de EER-overeenkomst en Protocol nr. 27 hierbij samen om een uniforme toepassing in de gehele EER te verzekeren, wisselen zij informatie uit en plegen zij overleg over kwesties betreffende het toezichtbeleid en over afzonderlijke gevallen.

(8) Gelet op het bovenstaande en gezien de parallelle bevoegdheid van de twee instellingen in de onderhavige zaak heeft de Autoriteit in samenwerking en overleg met de Commissie gehandeld alvorens het onderhavige besluit vast te stellen.

2. DE SCANDINAVISCHE MARKT VOOR LUCHTVERVOER

(9) Volgens ASK-gegevens (3) groeide de Scandinavische markt voor luchtvervoer (in Denemarken, Zweden, Finland en Noorwegen) tussen 2001 en 2011 met 126 %. Bijna alle groei in de Scandinavische markt voor korteafstandsvluchten kwam voor rekening van lowcostmaatschappijen, met name Norwegian Air Shuttle en Ryanair. Volgens ramingen namen lowcostvervoerders in deze periode 90 % van de groei voor hun rekening (4).

(10) Ondanks het groeiende belang van lowcostmaatschappijen is de grootste speler op de Scandinavische markt nog steeds SAS, met een geraamd marktaandeel in 2011 van 35,6 %, dat aanzienlijker is dan het hoogtepunt van meer dan 50 % tien jaar geleden. De marktaandelen van Norwegian Air Shuttle en Ryanair bereikten respectievelijk 18,7 % en 6,8 % in dat jaar.

3. BEGUNSTIGDE ONDERNEMING

(11) SAS is de nationale luchtvaartmaatschappij van de staten, de grootste luchtvaartonderneming in Scandinavië en de achtste grootste in Europa. Zij is ook stichtend lid van de Star Alliance. De luchtvaartgroep, die Scandinavian Airlines, Widerøe (5) en Blue1 omvat, heeft zijn hoofdkwartier in Stockholm en zijn voornaamste Europese en intercontinentale hub in de luchthaven van Kopenhagen. In 2013 vervoerde SAS ongeveer 28 miljoen passagiers en boekte zij daarmee inkomsten van ongeveer 42 miljard SEK.

(12) SAS is momenteel voor 50 % eigendom van de staten: Zweden bezit 21,4 %, Denemarken 14,3 % en Noorwegen 14,3 % van de aandelen. De voornaamste particuliere aandeelhouder is de Stichting Knut en Alice Wallenberg (hierna „KAW” genoemd) met 7,6 % van de aandelen terwijl de resterende aandeelhouders belangen van 1,5 % of minder bezitten. Tabel 1 Voornaamste aandeelhouders in SAS AB op 31 december 2012 (6) Aandeelhouder Totaal (in %) Zweedse regering 21,4 Deense regering 14,3 Noorse regering 14,3 Stichting Knut en Alice Wallenberg 7,6 Försäkringsaktiebolaget, Avanza Pension 1,5 A.H Värdepapper AB 1,4 Unionen 1,4 Nationale Bank van Denemarken 1,4 Robur Försäkring 0,9 Ponderus Försäkring 0,8 Andra AP-fonden 0,5 Tredje AP-fonden 0,5 SSB+TC Ledning Omnibus FD No OM79 0,5 Nordnet Pensionsförsäkring AB 0,4 Swedbank Robur Sverigefond 0,4 Swedbank Robur Sverigefond Mega 0,3 JPM Chase NA 0,3 AMF Aktiefond Småbolag 0,3 JP Morgan Bank 0,3 KPA Pensionsförsäkring AB 0,2 Nomura International 0,2

(13) De financiële positie van SAS is een aantal jaren zwak geweest, met herhaaldelijk verliezen tussen 2008 en 2013. In november 2012 verlaagde Standard and Poor's („S&P”) haar kredietbeoordeling van de onderneming van B– naar CCC+ (7). Deze moeilijkheden werden verscherpt door de marktomstandigheden van hoge brandstofprijzen en onzekere vraag.

(14) Uit de jaarverslagen van SAS blijkt met name dat de onderneming tussen 2008 en 2012 elk jaar aanzienlijke verliezen leed en hoge netto financiële schulden boekte. Tabel 2 Belangrijkste financiële gegevens van SAS voor 2007-2012 (miljoen SEK) (8) 2007 2008 2009 2010 2011 2012 (Jan-Okt) Ontvangsten 50 958 52 870 44 918 41 070 41 412 35 986 Netto financiële schulden 1 231 8 912 6 504 2 862 7 017 6 549 Resultaat vóór belasting (EBT) 1 044 – 969 – 3 423 – 3 069 – 1 629 – 1 245 Netto-inkomsten 636 – 6 360 – 2 947 – 2 218 – 1 687 – 985 Kasstromen van het jaar – 1 839 – 3 084 – 1 741 868 – 1 243 – 1 018 Rendement op geïnvesteerd vermogen (ROCE) — % 6,7 – 19,6 – 11,7 – 7,6 – 2,2 – 8,1 Rendement op boekhoudkundig eigen vermogen, na belasting — % 3,8 – 47,6 – 26,8 – 17,0 – 12,0 – 24,8 Rentedekkingsgraad — % 1,8 – 5,3 – 4,4 – 1,9 – 0,6 – 1,6

(15) Ten gevolge van haar verslechterende financiële positie volgde SAS in 2009/2010 een groot programma voor kostenvermindering („Kern-SAS”). Voor de uitvoering van dit programma moest SAS financiering van haar aandeelhouders aantrekken door middel van twee claimemissies: i) 6 miljard SEK in april 2009; en ii) 5 miljard SEK in mei 2010 (9).

(16) De financiële moeilijkheden van SAS bereikten een piek in 2012 bij de voorstelling van het 4 Excellence Next Generation ondernemingsplan („4XNG-plan”) dat door het bestuur van de luchtvaartmaatschappij als „laatste oproep” voor SAS werd gezien (10). Daarbij werd in november 2012 in de pers gewag gemaakt van de mogelijkheid dat SAS failliet verklaard zou worden (11).

4. BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL: DE NIEUWE DKF IN 2012

(17) Zoals andere luchtvaartmaatschappijen over de hele wereld heeft SAS een beroep gedaan op externe kredietfaciliteiten om een minimaal liquiditeitsniveau te handhaven. Vanaf 20 december 2006 maakte SAS gebruik van een DKF die in juni 2013 zou vervallen (de „oude DKF”). De oude DKF bedroeg 366 miljoen EUR en werd uitsluitend door een aantal banken ter beschikking gesteld […]. Zij bevatte ook een aantal financiële convenanten of voorwaarden, […].

(18) In december 2011 besloot het bestuur van SAS ten gevolge van de achteruitgaande bedrijfsprestaties de oude DKF volledig op te nemen. Na de aanvraag van het faillissement door een dochteronderneming van SAS (namelijk Spanair) in januari 2012 ging SAS onderhandelingen aan met de banken en bereikte zij op 15 maart 2012 een akkoord over een herziening van het convenant. Door deze herziening stegen de kosten voor het opnemen van de oude DKF, verstrengden de voorwaarden voor de kredietopneming en werd SAS verplicht te zorgen voor volledige en onmiddellijke aflossing van het opgenomen bedrag. Daarnaast moest SAS de kredietverleners een herkapitalisatieplan voorleggen dat door de raad van bestuur en de voornaamste aandeelhouders, namelijk de staten en KAW, moest worden goedgekeurd.

(19) Het herkapitalisatieplan werd geschraagd door het zogenoemde 4XNG-plan dat bij de aanvang van 2012 reeds in voorbereiding was. Het 4XNG-plan kwam ook tegemoet aan de bezwaren die […] had geuit ten aanzien van het bestaande ondernemingsplan van SAS, het zogenoemde 4 Excellence-plan („4X-plan”) van SAS in mei 2012. Naar eigen zeggen zou het 4XNG-ondernemingsplan SAS in staat stellen zichzelf te positioneren als een financieel zelfvoorzienende luchtvaartmaatschappij. Er werden een aantal financiële doelstellingen vastgesteld die SAS moest bereiken in het boekjaar 2014/2015. Hiertoe behoorden een EBIT-marge van meer dan 8 %, een financiële slagkracht van meer dan 20 % en een eigenvermogensratio (aandelenkapitaal/activa) van meer dan 35 %. Het 4XNG-plan zou SAS in staat moeten stellen haar EBT jaarlijks met ongeveer 3 miljard SEK te verbeteren, terwijl de uitvoering ervan herstructureringskosten en eenmalige kosten van ongeveer 1,5 miljard SEK zou meebrengen.

(20) Een andere doelstelling van het 4XNG-plan was de onderneming voor te bereiden op de invoering van nieuwe boekhoudregels voor pensioenen vanaf november 2013, waarvan verwacht werd dat deze een negatieve impact op het vermogen van de SAS-groep zouden hebben. Daarnaast bevatte het plan de verbintenis om activa af te stoten en een financieringsplan ten uitvoer te leggen voor een totaal van ongeveer 3 miljard SEK aan potentiële netto-kasopbrengsten. De afstoting van activa omvatte (12) i) de verkoop van Widerøe, een dochteronderneming voor regionaal luchtverkeer in Noorwegen (13), ii) de verkoop van een minderheidsbelang in […], iii) de verkoop van luchthavengerelateerde vastgoedbelangen, iv) de uitbesteding van de grondafhandelingsdiensten (14); v) de verkoop van luchtvaartuigmotoren (15), vi) de verkoop en leaseback of andere financiële transactie met betrekking tot […], vii) de uitbesteding van beheersdiensten en callcentra (16), en viii) de verkoop of gewaarborgde financiering van drie Q400-vliegtuigen.

(21) Noorwegen beklemtoont dat het 4XNG-plan kostendekkend was, wat betekent dat SAS met deze transacties en afstotingen van niet tot de kernactiviteit behorende activa voldoende kasmiddelen zou genereren om de initiële kosten voor de tenuitvoerlegging van het 4XNG-plan te financieren. SAS was echter bezorgd over de perceptie bij de beleggers van een zwakke liquiditeitspositie als gevolg van de aanzienlijke initiële tenuitvoerleggingskosten van het 4XNG-plan. SAS verzocht dus om een verlenging van de oude DKF samen met de invoering van de nieuwe door de staten en KAW gefinancierde DKF. SAS beweerde echter dat zij de oude (verlengde) noch de nieuwe DKF zou opnemen.

(22) De besprekingen over de nieuwe DKF gingen van start op 4 juni 2012 (17). Aanvankelijk eisten de banken, die de oude DKF verstrekten, overeenkomstig het herkapitalisatieplan (zie punt 18) dat de staten voorzagen in een nieuwe kapitaalinjectie, bij voorbeeld door een claimemissie, aangezien zij niet bereid waren een nieuwe DKF alleen te dragen. De staten hebben dit idee echter afgewezen.

(23) Na enig onderhandelen hebben de banken zich akkoord verklaard met een nieuwe DKF die gezamenlijk met de staten en KAW zou worden opgezet, en die op basis van strikte gelijkheid zou worden gestructureerd zonder achterstelling of onevenredige zekerheidsrechten. Hierbij zij opgemerkt dat de nieuwe DKF in eerste instantie een omvang van [3-6] miljard SEK zou hebben terwijl er slechts zekerheid ten bedrage van [1-4] miljard SEK beschikbaar was. Op 22 oktober 2012 werd de omvang van de nieuwe DKF uiteindelijk teruggebracht tot 3,5 miljard SEK (ongeveer 400 miljoen EUR).

(24) De nieuwe DKF werd door dezelfde banken verleend als de oude (uitgezonderd één bank) (18), samen met de staten en KAW. In dit verband werd 50 % van de nieuwe DKF door de staten ter beschikking gesteld in verhouding tot het aandeel dat zij in SAS bezaten, en werd de overblijvende 50 % door de banken en KAW verstrekt. De staten en KAW namen aan de nieuwe DKF deel onder dezelfde voorwaarden (vergoedingen, rentevoeten, convenanten) als de banken.

(25) De voornaamste kenmerken van de nieuwe DKF waren de volgende: — Zij was opgesplitst in twee subfaciliteiten van 2 miljard SEK (faciliteit A) en 1,5 miljard SEK (faciliteit B), met een bijdrage van de staten van 50 %. De prijsvoorwaarden voor beide faciliteiten omvatten een aanvangsvergoeding, een bereidstellingsvergoeding, een gebruiksvergoeding, een marge en een uitstapvergoeding. — SAS moest voldoen aan een aantal voorwaarden om krediet op de DKF te kunnen opnemen en deze voorwaarden waren strenger voor faciliteit B dan voor faciliteit A (19). — In de nieuwe DKF werd het pakket zekerheden van de oude DKF voortgezet en daarnaast werd vanaf december 2012 aan de kredietverleners zekerheid verleend over alle aandelen in Widerøe en alle andere niet-bezwaarde vaste activa van de SAS-groep. De nieuwe DKF was bijgevolg gedekt door een zekerheidsstelling van eerste rang op een aantal SAS-activa, waaronder 100 % van de aandelen van haar dochterondernemingen Widerøe en SAS Spare Engine, 18 vliegtuigen en een aantal eigendommen. Deze boekwaarde van deze zekerheden werden geraamd op ongeveer 2,7 miljard SEK (dit is ongeveer 75 % van de nieuwe DKF) en de zekerheden werden pro rata gedeeld door faciliteit A en faciliteit B. — Faciliteit B kon pas worden opgenomen zodra faciliteit A volledig was opgenomen. Na 1 januari 2014 zou SAS alleen krediet kunnen opnemen indien de verkoop van activa of aandelen van Widerøe afgesloten was. — De vervaldatum van de nieuwe DKF was 31 maart 2015.

(26) De voorwaarden van de nieuwe DKF werden overeengekomen op 25 oktober 2012. De DKF was echter afhankelijk onder meer van de goedkeuring door het parlement van elk van de staten en van de ondertekening van overeenkomsten met de vakbonden van cockpit- en cabinepersoneel.

(27) De staten hebben een door CITI opgesteld verslag van 7 november 2012 (hierna „het CITI-verslag” genoemd) ingediend waarin werd beoordeeld of een particuliere investeerder in een situatie die zo nauw mogelijk die van de staten benadert, onder dezelfde voorwaarden een overeenkomst over een nieuwe DKF zou hebben gesloten. Uitgaande van een succesvolle tenuitvoerlegging van het 4XNG-plan in het basisscenario concludeerde het CITI-verslag dat de deelname van de staten aan de nieuwe DKF zou resulteren in een interne opbrengstvoet (internal rate of return, hierna IRR) van [90-140 %], een cash-on-cash multiple van ongeveer [4-9x] en een verhoging van de waarde van het eigen vermogen rond [700-1 200 %] (van november 2012 tot en met maart 2015). Het CITI-verslag concludeerde dat het door de staten verlangde rendement dus ten minste gelijk zou zijn aan dat welk particuliere investeerders verlangen in een vergelijkbare situatie. In het CITI-verslag werd echter niet onderzocht hoe waarschijnlijk het was dat SAS het „basisscenario” met succes zou uitvoeren, en werd evenmin gekeken naar de gevolgen van afwijkingen van het „basisscenario”, bijvoorbeeld wanneer niet tot de kernactiviteit behorende activa niet te gelde gemaakt zouden worden.

(28) Op 19 december 2012 meldde SAS dat alle noodzakelijke voorwaarden voor de inwerkingtreding van de nieuwe DKF, inclusief de parlementaire goedkeuring in de staten, vervuld waren (zie punt 26). Vanaf deze datum tot en met 3 maart 2014 was de nieuwe DKF van kracht ter vervanging van de oude DKF (20).

(29) Bij brief van 6 juni 2013 verklaarde Noorwegen dat de staten en de kredietverlenende banken ten gevolge van de verkoop van 80 % van de aandelen van Widerøe (punt 20 hierboven) met SAS een wijziging van de voorwaarden van de nieuwe RKF waren overeengekomen, hoewel de wijzigingsovereenkomst nog niet formeel was ondertekend. In de opmerkingen die zij tijdens de formele onderzoeksprocedure indienden, hebben de Noorse autoriteiten de Autoriteit meegedeeld dat de wijziging van de nieuwe DKF door alle partijen was ondertekend en in werking zou treden zodra de transactie met betrekking tot Widerøe was afgesloten, namelijk op 30 september 2013. Deze wijzigingen omvatten het volgende: — Faciliteit A zou worden verlaagd van 1,173 miljard SEK tot 0,8 miljard SEK en de looptijd ervan zou worden verlengd met vijf maanden, tot 1 juni 2014. — SAS zou [0,5-0,8] miljard SEK in kasmiddelen aanbieden als zekerheid voor faciliteit A. De resterende [0,1-0,4] miljard SEK zou worden gegarandeerd door de zekerheden die reeds in de nieuwe DKF-overeenkomst waren vermeld. — Faciliteit A zou met 0,2 miljard SEK worden verminderd na gedeeltelijke afstoting van de grondafhandelingsdiensten. Toen de nieuwe DKF op 4 maart 2014 werd geannuleerd, had SAS een intentieverklaring met een potentiële koper ondertekend (21). — Faciliteit B zou worden teruggebracht van 1,5 miljard SEK naar 1,2 miljard SEK.

5. REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN HET FORMELE ONDERZOEK

(30) In haar inleidingsbesluit betwijfelde de Autoriteit of de staten, KAW en de banken pari passu hebben deelgenomen aan de nieuwe DKF, en dit voornamelijk om de volgende redenen: — De vroegere blootstelling van de banken aan SAS door hun deelname aan de oude DKF. De banken hadden hun bijdrage aan de nieuwe DKF immers ongeveer gehalveerd, waardoor hun totale blootstelling aan SAS met ongeveer 50 % was verminderd in de RKF, terwijl de blootstelling aan SAS van de staten — die gelet op de aanhoudend negatieve resultaten van SAS geen rendement op de claimemissies in 2009 en 2010 hadden ontvangen — was toegenomen. — Het feit dat SAS de oude DKF in januari 2012 volledig had opgenomen, hetgeen van invloed kan zijn geweest op het besluit van de kredietverlenende banken om aan de nieuwe DKF deel te nemen, om verdere opneming van de kredietlijn te voorkomen en gelet op de moeilijkheden van de onderneming ervoor te zorgen dat hun bijdragen aan de DKF niet volledig verloren zouden gaan. Het was voor de Autoriteit niet duidelijk of het besluit van de banken om aan de nieuwe DKF deel te nemen beïnvloed was door de aanhoudende financiële steun die de staten in de vorige jaren aan SAS hadden verleend. De Autoriteit merkte ook op dat de betrokkenheid van de staten voor de particuliere marktdeelnemers een strikte voorwaarde was om aan de nieuwe DKF deel te nemen. — De Autoriteit vroeg zich af of de deelname van KAW aan de nieuwe DKF vergeleken kon worden met die van een particuliere investeerder, aangezien de blootstelling van KAW aan SAS niet alleen plaatsvond door haar aandelenbezit maar ook via de bank SEB.

(31) De Autoriteit vroeg zich verder af of de deelname van de staten aan de nieuwe DKF uit aandeelhoudersperspectief rationeel kon worden geacht en of hiermee los van het pari passu-betoog voldaan was aan de test van de particuliere investeerder in een markteconomie. In dit verband onderzocht de Autoriteit of de aan het 4XNG-plan ten grondslag liggende hypothesen voldoende betrouwbaar waren om een particuliere investeerder te overtuigen aan de nieuwe DKF deel te nemen, en of de gevoeligheidsanalyses in het kader van het plan niet al te optimistisch waren.

(32) De Autoriteit wees onder meer op de optimistische cijfers in het plan met betrekking tot de marktgroei in ASK en de groei van het bbp, alsmede met betrekking tot het inflatiepercentage van 0 % voor de periode 2015-2017. Zo betwijfelde zij ook of bij de ondertekening van de nieuwe DKF kon worden uitgegaan van een succesvolle uitvoering van alle initiatieven inzake kostenbesparingen en afstoting van activa.

(33) Wat betreft de voorwaarden van de nieuwe DKF en de beoordeling door CITI van het te verwachten rendement van de deelname van de staten aan de nieuwe DKF, heeft de Autoriteit erop gewezen dat het 4XNG-plan in het CITI-verslag niet is geëvalueerd en dat hierin geen gevoeligheidsanalyse van het financiële model is verricht maar alleen is uitgegaan van de haar verstrekte informatie. De Autoriteit stipte ook aan dat de zekerheid van de nieuwe DKF in het CITI-verslag niet is gewaardeerd uit het oogpunt van een particuliere investeerder en dat de gevolgen van mogelijke alternatieve scenario's met minder gunstige aannames (waaronder wanbetaling) in de rendementsanalyse niet zijn nagegaan. In dit verband merkte de Autoriteit op dat het risico dat SAS in de volgende drie jaren in gebreke blijft, in het CITI-rapport als onbestaand wordt beschouwd, wat een onderschatting van het risico lijkt.

(34) Gelet op het voorgaande kon de Autoriteit niet uitsluiten dat de deelname van de staten aan de nieuwe DKF voor SAS een voordeel in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst kon inhouden.

(35) Ten slotte betwijfelde de Autoriteit of de nieuwe DKF, mocht deze staatssteun in de zin van de EER-overeenkomst inhouden, verenigbaar met deze Overeenkomst kon worden geacht. In dit verband is de Autoriteit nagegaan of een van de in de EER-overeenkomst vastgestelde mogelijke verenigbaarheidsgronden van toepassing zou zijn. Gelet op de aard van de maatregel en de moeilijkheden van SAS merkte de Autoriteit op dat op basis van de richtsnoeren van de Autoriteit over staatssteun voor redding en herstructurering van ondernemingen in moeilijkheden (22) alleen de criteria die betrekking hebben op reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden overeenkomstig artikel 63, lid 3, onder c), van de EER-overeenkomst, relevant lijken. De Autoriteit is echter tot de voorlopige conclusie gekomen dat niet voldaan leek te zijn aan de in deze richtsnoeren vastgestelde voorwaarden voor reddings- en herstructureringssteun.

6. OPMERKINGEN OVER HET INLEIDINGSBESLUIT

6.1 Opmerkingen van de Noorse autoriteiten

(36) Noorwegen beweert dat zijn deelname aan de nieuwe DKF marktconform verliep aangezien het pari passu met de banken en KAW heeft deelgenomen, en er dus geen sprake was van staatssteun.

(37) Noorwegen stelt dat SAS in de periode waarin de onderhandelingen over de nieuwe DKF plaatsvonden, op geen enkel ogenblik krediet van de oude DKF heeft opgenomen. De Noorse autoriteiten wijzen op de wijzigingen die in maart 2012 in de oude DKF zijn aangebracht waardoor nog strengere voorwaarden voor kredietopneming zijn opgelegd, en stellen dat de banken derhalve vanaf einde juni 2012 in de mogelijkheid verkeerden om elk verzoek om kredietopneming van SAS af te wijzen. Het uit de DKF opgenomen werd door SAS in maart 2012 volledig afgelost en de onderneming heeft na deze datum geen gebruik meer gemaakt van de oude DKF. Bijgevolg konden deze banken redelijkerwijs worden beschouwd als „externe” investeerders die op gelijke voet met de staten aan de nieuwe DKF deelnamen, (23) zonder dat er sprake was van een wezenlijke blootstelling aan SAS zonder zekerheidstelling. (24)

(38) Met betrekking tot de deelname van KAW aan de nieuwe DKF samen met de banken zijn de Noorse autoriteiten van mening dat KAW een beperkte economische blootstelling aan SEB had en dat deze niet van invloed kon zijn geweest op haar besluit om deel te nemen aan de nieuwe DKF.

(39) Voorts beweert Noorwegen dat het 4XNG-plan realistisch was en met succes ten uitvoer kon worden gelegd. De autoriteiten stellen dat alle aspecten en aannames, onder meer met betrekking tot de inkomsten („ASK”) (25), de kostenbesparende maatregelen en de geplande afstotingen, zorgvuldig werden onderzocht om te voldoen aan de financiële doelstellingen van het 4XNG-plan voor 2014-2015. Ook werd het 4XNG-plan — samen met alle aannames waarop het berustte — nauwgezet geanalyseerd door de externe financiële adviseurs van de staten (Goldman Sachs) en de banken […] en werd het aangepast op basis van hun opmerkingen en aanbevelingen. Noorwegen beklemtoont ook dat de verwachting met betrekking tot de succesvolle uitvoering van het plan die ten tijde van het besluit tot deelname aan de nieuwe DKF bestond, kracht werd bijgezet door het feit dat het sluiten van nieuwe akkoorden met de vakbonden een opschortende voorwaarde voor de nieuwe DKF was. Voorts bleek volgens Noorwegen uit de ontwikkelingen tussen december 2012 en de annulering van de nieuwe DKF op 4 maart 2014 dat het plan op weg was om de verwachte resultaten op te leveren (26).

(40) Wat de voorwaarden van de nieuwe DKF betreft, stelt Noorwegen dat deze in overeenstemming waren met normale marktvoorwaarden. Zij liepen immers gelijk met die van vergelijkbare akkoorden en aan de nieuwe DKF waren ook hogere aanvangsvergoedingen en strengere voorwaarden voor kredietopneming verbonden dan in de meeste onderzochte akkoorden. Met betrekking tot de zekerheden stelt Noorwegen dat de reële financiële risico's van de kredietverlenende banken verwaarloosbaar waren omdat de zekerheden een geraamde waarde bezaten die duidelijk hoger lag dan de omvang van faciliteit A. In een vereffeningsscenario zouden alle vorderingen van de kredietverlenende banken worden voldaan door het pakket zekerheden of door andere eventueel te verkopen activa van SAS zoals […], haar aandelen in […], enz. Dit argument wordt ook ondersteund door de feitelijke intrekking van een groot deel van de vastleggingen onder faciliteit A in de eerste helft van 2013. Volgens Noorwegen bewijst dit dat de banken uit commerciële overwegingen en zorgvuldig hebben gehandeld toen zij besloten samen met de staten en KAW deel te nemen aan de nieuwe DKF.

(41) Ten slotte vermeldt Noorwegen dat de deelname aan de nieuwe DKF voor de kredietverleners een hoog rendement heeft opgeleverd zonder dat SAS gebruik hoefde te maken van de faciliteit. Dit ondersteunt volgens de Noorse autoriteiten de stelling dat de deelname van de staten aan de nieuwe DKF samen met KAW en de banken volledig in overeenstemming was met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie.

6.2 Opmerkingen van de SAS-groep

(42) De SAS-groep stelt dat de staten aan de nieuwe DKF hebben deelgenomen in hun hoedanigheid van aandeelhouder en niet als overheid. Uit dat oogpunt was het interessanter aan een dergelijk instrument deel te nemen dan aandelenvermogen te storten, gelet op het aanzienlijke inkomsten voor de aandeelhouders/kredietverleners in de vorm van vergoedingen en het vooruitzicht op waardevermeerdering van de aandelen.

(43) Wat de pari passu-test betreft, verklaart de SAS-groep dat aan deze voorwaarden was voldaan aangezien de banken geen blootstelling aan SAS bezaten en deze bijgevolg als „externe” investeerders moeten worden behandeld. Daarnaast had de deelname van de staten aan de nieuwe DKF geen invloed op het gedrag van de banken aangezien SAS, en niet de banken, de aandeelhouders heeft verzocht deel te nemen aan de nieuwe DKF. Voorts beweert de SAS-groep dat het besluit van de banken om onder gelijke voorwaarden met de staten en KAW aan de nieuwe DKF deel te nemen gestoeld was op de zeer positieve resultaten van de risico-/inkomstenanalyse.

(44) De SAS-groep steunt voorts de bewering van Noorwegen dat de onderliggende aannames van het 4XNG-plan gezond waren met zeer realistische prognoses met betrekking tot de drie voornaamste aandrijvers, namelijk marktgroei in ASK, bbp-groei voor 2015-2017 en een verwachte inflatie van 0 %. Zo werden de risico's die aan de tenuitvoerlegging van het plan verbonden waren, door alle kredietverlenende banken nauwgezet onderzocht met een bijzondere focus op RASK als belangrijke indicator voor de winstgevendheid van de onderneming.

(45) Tegelijkertijd stelt de SAS-groep dat het zekerhedenpakket voldoende was geëvalueerd en dat het risico op mislukking bij de tenuitvoerlegging van het 4XNG-plan door SAS beperkt was. Dit wordt gestaafd door het feit dat het realiseren van kostenbesparingen voor de kredietverleners een absolute voorwaarde was om aan de nieuwe DKF deel te nemen en dat de sluiting van nieuwe collectieve overeenkomsten in november 2012 essentieel was voor het welslagen van het plan.

(46) Voorts verwijt de SAS-groep de Autoriteit geen rekening te hebben gehouden met het alternatief van het faillissement en met de mogelijke waardevermindering van het gezamenlijke aandelenbezit van de staten als de nieuwe RKF niet beschikbaar was gesteld In dit verband beklemtoont de SAS-groep dat de staten aan de nieuwe DKF hebben deelgenomen in hun hoedanigheid van kernaandeelhouders van SAS met als doel een passend rendement op hun investering te verkrijgen.

(47) Ten slotte vermeldt de SAS-groep dat met de uitvoering van het 4XNG-plan een winst vóór belastingen van 3 miljard SEK is gerealiseerd, hetgeen een positief resultaat voor SAS voor de periode november 2012 — juli 2013 heeft opgeleverd.

6.3 Opmerkingen van FAM

(48) Volgens FAM, de onderneming die belast is met het beheer van de activa van KAW, werd het besluit van deze laatste om aan de nieuwe DKF deel te nemen genomen zonder rekening te houden met haar belang in SEB en de blootstelling van SEB aan SAS. FAM stelt dat KAW geen meerderheidsaandeel in SEB had en dat evenmin kon worden gesteld dat zij zeggenschap had over SEB.

(49) FAM heeft het 4XNG-plan, de daaraan verbonden financiële risico's en het zekerhedenpakket onderzocht en stelt dat het in het belang van KAW was om aan de nieuwe DKF deel te nemen. In dit verband heeft zij het perspectief op bescherming van de langetermijnbelegging van KAW in SAS en het mogelijke toekomstige rendement hierop, alsmede de hoge vergoedingen die SAS in het kader van de nieuwe DKF zou moeten betalen, vergeleken met de ontbinding van SAS, een optie die FAM economisch niet interessant achtte.

(50) FAM is het ook eens met Noorwegen en de SAS-groep dat alle belanghebbenden onder gelijke voorwaarden aan de nieuwe DKF hebben deelgenomen, zonder enige vorm van achterstelling, onevenredige zekerheidsrechten of anderszins asymmetrische voorwaarden. Het besluit om aan de nieuwe DKF deel te nemen was gebaseerd op een grondige analyse van de rentabiliteitsvooruitzichten die een sterke en concurrerende SAS in de toekomst in de toekomst zou bieden.

(51) Ten slotte sluit FAM zich aan bij het standpunt van Noorwegen dat het besluit van de kredietverlenende banken om aan de nieuwe DKF deel te nemen op commerciële overwegingen was gebaseerd aangezien hun bestaande blootstelling in het kader van de oude DKF louter theoretisch was. De onderneming stelt dat de banken zich nog minder dan de staten en KAW gestimuleerd voelden om deel te nemen aan de nieuwe RKF aangezien deze laatste nog op een stijging van de aandelenkoers konden rekenen. Zij stelt dan ook dat de voorwaarden van de pari passu-test geacht moeten worden te zijn vervuld.

II. BEOORDELING

1. AANWEZIGHEID VAN STAATSSTEUN

(52) Artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst luidt als volgt: „Behoudens de afwijkingen waarin deze Overeenkomst voorziet, zijn steunmaatregelen van de lidstaten van de EG, de EVA-staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de werking van deze Overeenkomst, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig beïnvloedt.”.

(53) Het begrip staatssteun is derhalve van toepassing op ieder voordeel dat direct of indirect uit overheidsmiddelen wordt gefinancierd door de staat zelf of door instellingen die werken op grond van een overheidsmandaat.

(54) Om staatssteun te vormen moet een maatregel met staatsmiddelen worden bekostigd en moet hij aan de staat kunnen worden toegerekend. In beginsel zijn staatsmiddelen de middelen van een lidstaat en van zijn overheidsinstanties alsmede de middelen van overheidsbedrijven waarover de overheid direct of indirect toezicht kan uitoefenen.

(55) Het valt niet te betwisten dat de betrokken maatregel overheidsmiddelen inhield aangezien hij door middelen uit de rijksbegroting werd gefinancierd en aan de staat kon worden toegerekend. Er zij met name vermeld dat het parlement van Noorwegen de deelname van de overheid aan de nieuwe DKF heeft goedgekeurd (punt 28 hierboven).

(56) De betrokken maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en moet het handelsverkeer tussen de overeenkomstsluitende partijen ongunstig kunnen beïnvloeden.

(57) Volgens vaste rechtspraak is op zijn minst een potentiële invloed op de handel tussen de lidstaten en op de mededinging wanneer de door een lidstaat verleende financiële steun de positie van een onderneming versterkt ten opzichte van andere ondernemingen die in het handelsverkeer binnen de Unie met elkaar concurreren (27). In dit verband is de Autoriteit van oordeel dat elk potentieel economisch voordeel dat uit overheidsmiddelen aan SAS wordt verleend, aan deze voorwaarde zou voldoen. SAS concurreert met andere luchtvaartmaatschappijen in de Europese Unie en de EER, in het bijzonder sinds de derde fase in de liberalisering van het luchtvervoer („derde pakket”), die op 1 januari 1993 in werking in getreden (28). Daarnaast concurreert het luchtvervoer voor reizen over relatief kortere afstanden binnen de EER met het weg- en spoorwegvervoer, en kunnen weg- en spoorvervoerders hiervan eveneens de ongunstige invloed ondervinden.

(58) Het enige element van het begrip staatssteun dat aan de orde is, is derhalve de vraag of de maatregel SAS een onrechtmatig selectief economisch voordeel heeft verschaft.

(59) Gelet op de annulering van de nieuwe DKF op 4 maart 2014 is de Autoriteit nagegaan of de nieuwe DKF SAS een onrechtmatig selectief economisch voordeel heeft verschaft vanaf de invoering ervan in 2012 tot de annulering in 2014.

2. ECONOMISCH VOORDEEL VOOR SAS

(60) Om te bepalen of al dan niet staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst aan SAS is verleend, zal de Autoriteit beoordelen of de luchtvaartmaatschappij een economisch voordeel heeft ontvangen dat zij in normale marktomstandigheden niet zou hebben verkregen. Om deze vraag te onderzoeken past de Autoriteit de test van de particuliere investeerder in een markteconomie toe, volgens welke er geen sprake van staatssteun is indien in soortgelijke omstandigheden een particuliere investeerder van vergelijkbare omvang als de betrokken overheidsinstanties en handelend in normale marktomstandigheden in een markteconomie, ertoe had kunnen worden gebracht de desbetreffende maatregel voor de begunstigde ten uitvoer te leggen.

(61) Volgens de test van de particuliere investeerder in een markteconomie moet de Autoriteit derhalve nagaan of de particuliere investeerder de onderzochte transactie onder dezelfde voorwaarden zou zijn aangegaan. De hypothetische particuliere investeerder gedraagt zich als een voorzichtige investeerder, die in zijn streven naar winstmaximalisatie behoedzaam handelt rekening houdend met de omvang van het aanvaardbare risico in verhouding tot een bepaald rendement (29).

(62) In principe houdt een bijdrage met overheidsmiddelen geen staatssteun in indien deze tegelijkertijd plaatsvindt met een aanzienlijke kapitaalinbreng van een particuliere investeerder die verricht wordt in vergelijkbare omstandigheden en onder vergelijkbare voorwaarden (pari passu) (30).

2.1 Pari passu-deelname van de staten, KAW en de banken in de nieuwe DKF

(63) De Autoriteit constateert dat de kredietverlenende banken die bij de nieuwe DKF betrokken zijn, ook deelgenomen hebben aan de oude DKF. In de nieuwe DKF hebben de staten hun blootstelling aan SAS echter verhoogd, terwijl de banken hun bijdrage zowat gehalveerd hebben (van 366 miljoen EUR tot ongeveer 200 miljoen EUR) en hun totale bestaande blootstelling aan SAS dus met ongeveer 50 % verminderd hebben. Op basis hiervan heeft de Autoriteit in het inleidingsbesluit betwijfeld of het pari passu-argument kon worden aangenomen aangezien de banken zich niet in een vergelijkbare positie leken te bevinden.

(64) Noorwegen en de SAS-groep hebben in de formele onderzoeksprocedure aangevoerd dat de kredietverlenende banken onder de oude DKF geen enkele blootstelling bezaten toen zij over hun deelname aan de nieuwe DKF onderhandelden. De banken zouden derhalve moeten worden beschouwd als „externe” investeerders die in een vergelijkbare positie verkeerden als de staten en KAW.

(65) De Autoriteit constateert dat SAS de oude DKF in januari 2012 volledig had opgenomen (zie punt 18). De wijzigingen in de oude DKF in maart 2012 bevatten onder meer als voorwaarde de volledige en onmiddellijke terugbetaling van het opgenomen bedrag. De bedragen werden in maart 2012 volledig terugbetaald en de wijzigingen in de oude DKF die in dezelfde maand ingevoerd werden, maakten het voor SAS bijzonder moeilijk nadien nog gebruik te maken van de faciliteit (31). SAS was ook verplicht uiterlijk in juni 2012 een herkapitalisatieplan voor te stellen, dat goedgekeurd moest worden door de raad van bestuur alsmede door de staten en KAW als voornaamste aandeelhouders. Dit plan werd in eerste instantie afgewezen door de banken. Pas in november 2012 besloten de staten na een zorgvuldig onderzoek van het herziene 4XNG-plan deel te nemen aan de nieuwe DKF, daarin gevolgd door de banken.

(66) De Noorse autoriteiten en de SAS-groep voeren tijdens de formele onderzoeksprocedure dan ook aan het voor SAS in de praktijk onmogelijk was gebruik te maken van de oude RKF. De banken waren zich bewust van deze situatie en moesten beslissen of zij de oude DKF zouden voortzetten totdat deze in juni 2013 verviel, dan wel of zij onder gelijke voorwaarden als de staten en KAW aan de nieuwe DKF zouden deelnemen, hoewel laatstgenoemden zich als aandeelhouders meer gestimuleerd voelden om deel nemen met een oog op een potentiële waardevermeerdering van hun aandelen na de tenuitvoerlegging van het 4XNG-plan.

(67) Hoewel de Autoriteit het waarschijnlijk acht dat de banken, althans die waarbij geen sprake was van andere niet-gedekte bilaterale blootstellingen aan SAS, niet wezenlijk waren blootgesteld aan de oude DKF toen zij moesten beslissen over hun deelname aan de nieuwe DKF, bestond volgens haar nog steeds het risico dat SAS vóór de invoering van de nieuwe DKF aan de kredietverleningsvoorwaarden had kunnen voldoen. Dat dit niet is gebeurd en dat de oude DKF niet is gebruikt na de volledige terugbetaling ervan in maart 2012, is in dit opzicht irrelevant. Op basis hiervan blijkt dat de banken onder de oude DKF een bepaalde graad van blootstelling aan SAS hadden die de staten (en KAW) niet hadden. De Autoriteit kan derhalve niet instemmen met het argument van de Noorse autoriteiten dat de banken ondanks hun blootstelling in het kader van de oude DKF deelnamen aan de nieuwe DKF als „externe” investeerders.

(68) Voorts kan de Autoriteit niet akkoord gaan met het argument van Noorwegen dat de blootstelling van een aantal banken in de vorm van bilaterale, aan de oude DKF gekoppelde faciliteiten (32) in de periode van onderhandelingen over de nieuwe DKF voor de banken geen financieel risico inhielden aangezien deze faciliteiten niet konden worden opgenomen tenzij de oude DKF volledig was opgenomen. Zoals hierboven vermeld, was er een weliswaar beperkt risico dat de voorwaarden voor opneming waren vervuld ook al was het na de wijzigingen van maart 2012 en de invoering van strenge voorwaarden erg onwaarschijnlijk was dat SAS gebruik zou maken van de oude DKF.

(69) Verder blijkt dat een aantal banken een andere blootstelling aan SAS hadden. Naast de deelname aan de oude DKF had […] bijvoorbeeld (vanaf 30 september 2012) een niet gedekte (en niet opgenomen) bilaterale blootstelling aan SAS van [200-600] miljoen SEK alsook een niet gedekte blootstelling aan kredietkaartrisico van [500-900] miljoen SEK. Deze bank had dus moeten instaan voor het dekken van eventuele kosten voor terugbetaling aan klanten indien SAS de overeenstemmende vluchten had afgeschaft. Hoewel deze niet-gedekte blootstelling aan kredietkaartrisico [0-2 %] van […] de totale kredietportefeuille van ongeveer [1 000-3 000] miljard SEK vertegenwoordigde, ging het toch om een financieel risico en kan derhalve niet worden aangenomen dat […] zich in een vergelijkbare positie bevond ten opzichte van de staten toen zij besloot deel te nemen aan de nieuwe DKF.

(70) Daarnaast hadden drie andere banken een blootstelling in de vorm van uitstaande financieringsfaciliteiten voor luchtvaartuigen (bv. […]). Hoewel de staten aanvoeren dat de financieringen gedekt werden door het luchtvaartuig en zij geen financieel risico voor de banken inhielden omdat deze gemakkelijk op de markt konden worden verkocht, is dit niet feitelijk bewezen. Het blijft onduidelijk of het totale bedrag daadwerkelijk zou zijn teruggevorderd in geval van spoedverkoop van het luchtvaartuig.

(71) Voorts heeft de Autoriteit zich in het inleidingsbesluit afgevraagd of het gedrag van de banken beïnvloed kon zijn door de handelwijze van de staten, aangezien deze de luchtvaartmaatschappij tijdens de vorige jaren (bv. de claimemissies in de jaren 2009 en 2010) voortdurende financiële steun hebben verleend. Bovendien waren de banken slechts bereid aan de nieuwe DKF deel te nemen op voorwaarde dat de staten daaraan deelnamen, zoals uitgelegd in de punten 21 en 22.

(72) In principe is de Autoriteit van oordeel dat de pari passu-voorwaarde niet van toepassing kan zijn in gevallen waarin de medewerking van staten een strikte voorwaarde voor deelname van de particuliere marktdeelnemers aan de transactie vormt.

(73) In het formele onderzoek hebben Noorwegen en de SAS-groep geargumenteerd dat de banken zich in geen enkele fase van de onderhandelingen „negatief beïnvloed” hebben gevoeld door het vroegere gedrag van de staten en door hun aanhoudende bereidheid om SAS te steunen, ondanks het feit dat de inkomsten van de staten uit de claimemissies in 2009 en 2010 lager waren dan verwacht.

(74) De Autoriteit kan niet uitsluiten dat particuliere marktdeelnemers niet bereid zouden zijn geweest te investeren in een onderneming met dergelijke prestaties en onvoorspelbare prognoses tenzij zij op deelname van de staten konden rekenen. Tegelijkertijd kan zij evenmin uitsluiten dat de staten, die geweigerd hadden nieuw aandelenkapitaal te verstrekken en deel te nemen aan een achtergestelde DKF, niet langer bereid waren extra financiering te verlenen aan SAS. Ondanks deze overwegingen is de Autoriteit er nog steeds niet van overtuigd dat de deelname van de staten in de nieuwe DKF pari passu met de kredietverlenende banken plaatsvond, rekening houdend met het feit dat de deelname van de staten heeft geresulteerd in een vermindering van de blootstelling van de banken aan SAS met ongeveer 50 % en een gelijktijdige toename van de blootstelling van de staten.

(75) Met betrekking tot de vraag of het gedrag van KAW beschouwd kan worden als referentie om de handelwijze van een particuliere investeerder vast te stellen, is uit het formele onderzoek gebleken dat de blootstelling van KAW aan SAS door haar aandeelhouderschap in SEB kleiner was dan aangegeven in het inleidingsbesluit. Aangezien KAW slechts een minderheidsaandeelhouder in SEB is en de blootstelling van SEB aan SAS beperkt was, kan worden aangevoerd dat de deelname van KAW aan de nieuwe DKF ingegeven was door de rentabiliteitsvooruitzichten van de investering.

(76) Gelet op het voorafgaande kan de Autoriteit op basis van het formele onderzoek niet met zekerheid concluderen dat de betrokken transactie onder pari passu-omstandigheden zou zijn verlopen.

(77) Afgezien van de beoordeling over de pari passu-deelname heeft de Autoriteit ook onderzocht of de deelname van de staten aan de nieuwe DKF rationeel kan worden geacht uit het oogpunt van een aandeelhouder en buiten de pari passu-redeneringswijze aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie (MEI-test) voldoet.

2.2 Beoordeling van de deelname van de staten aan de nieuwe DKF volgens de MEI-test

(78) De vraag die moet worden beantwoord, is of een particuliere investeerder in dezelfde situatie als de staten, dit wil zeggen als bestaande aandeelhouders van SAS die zich in een vergelijkbaar geheel van omstandigheden bevinden als de staten in 2012, tegen soortgelijke voorwaarden al dan niet aan de nieuwe DKF zou hebben deelgenomen (33).

(79) De onafhankelijke analyses van externe financiële adviseurs (namelijk Goldman Sachs International en CITI als adviseurs voor de staten en […] als adviseur voor de kredietverleners) vóór de sluiting van de nieuwe DKF zijn in dit verband verhelderend. Volgens Noorwegen in zijn antwoord op het inleidingsbesluit hebben de staten eerst besloten om aan de nieuwe DKF deel te nemen nadat de externe adviseurs het 4XNG-plan nader hebben onderzocht en nadat de voorwaarden van de nieuwe DKF aangepast werden.

(80) Hoewel de Autoriteit in haar inleidingsbesluit enig voorbehoud heeft gemaakt met betrekking tot de draagwijdte van het door CITI opgestelde verslag, heeft Noorwegen duidelijk aangegeven dat zijn besluit om aan de nieuwe DKF deel te nemen gebaseerd was op alle analyses van zijn financiële adviseurs en dat het CITI-verslag daarom niet afzonderlijk mag worden beoordeeld.

(81) De financiële adviseurs waren onder meer belast met een kritische analyse van het 4XNG-plan en de nieuwe DKF en van de gevoeligheden en zwakke punten in dit verband. Deze analyse is gespreid over opeenvolgende verslagen waarin is verwezen naar de historische prestaties van SAS en andere benchmarks van de bedrijfssector. De adviseurs verstrekten een reeks aanbevelingen betreffende risicobeperkende strategieën voor zowel het 4XNG-plan als de nieuwe DKF. In overeenstemming met dit advies hebben de staten verzocht om een aantal aanpassingen van het 4XNG-plan (om kostenbesparende maatregelen te bespoedigen en aanvullende initiatieven mogelijk te maken) alsook om aanpassingen in de voorwaarden van de nieuwe DKF om de waarschijnlijkheid van een opneming uit de faciliteit te beperken.

(82) Bij de analyse van het 4XNG-plan hebben de externe adviseurs belangrijke risicogebieden onderscheiden en nader bestudeerd, met aandacht voor de streefdoelen in de kostenbesparingen of mogelijkheden tot afstoting en druk op de RASK-inkomsten. Deze risicobeoordeling heeft onder meer geleid tot de volgende overwegingen: — Streefdoelen voor kostenbesparingen Naar aanleiding van de ontvangen externe adviezen werd het 4XNG-plan gewijzigd en versterkt en werden kostenbesparende initiatieven genomen voor een bedrag van ongeveer [1-4] miljard SEK per jaar (een toename ten opzichte van het oorspronkelijke streefdoel van [1-4] miljard SEK per jaar). Het niet-halen van de streefdoelen voor kostenbesparingen werd weliswaar als een punt van zorg aangewezen maar een cruciaal punt om de risico's van het 4XNG-plan weg te werken voordat de nieuwe DKF kon worden voltooid, was de sluiting van nieuwe overeenkomsten met de vakbonden die besnoeiingen in de werknemerslonen en -uitkeringen en aanpassingen in de pensioenregeling in november 2012 inhielden. Dit resulteerde in directe kostenbesparingen van iets minder dan […] SEK, die op verzoek van de staten met succes moesten worden afgerond voordat de nieuwe DKF in werking kon treden. — Afstoting van deelnemingen Ten gevolge van de betwisting van de aanvankelijke aannames inzake afstoting van activa door de externe financiële adviseur en ook op basis van nieuwe informatie die in de procedure aan het licht is gekomen, week de definitieve lijst van geplande afstotingen in het 4XNG-plan af van de oorspronkelijk door SAS voorgestelde lijst (34). De financiële adviseur van de staten concludeerde uiteindelijk dat de afstotingen (met een geraamde waarde van ongeveer 3 miljard SEK) in het definitieve 4XNG-plan konden worden gerealiseerd binnen de voorgenomen termijn. Voorts bevatte de nieuwe DKF bepalingen betreffende het tijdschema voor de verkoop van Widerøe alsook voor de strikte bestemming van de inkomsten uit de afstotingen voor de terugbetaling van de nieuwe DKF. — Druk op de omzet van de RASK De onderliggende aannames inzake rendement en RASK werden beoordeeld en redelijk geacht rekening houdend met de relevante gegevens over historische trends, prognoses van derden en bekende veranderingen in de toenmalige concurrentiesituatie. Deze aannames werd echter niet geacht een aanzienlijk neerwaarts risico in te houden voor de uitvoering van het 4XNG-plan.

(83) Met betrekking tot de twijfels die de Autoriteit in het inleidingsbesluit uitte ten aanzien van de optimistische kwalificatie van specifieke aandrijvers in het 4XNG-plan (bijvoorbeeld marktgroei in ASK, bbp-prognoses en een inflatie van 0 % voor de periode 2015-2017), blijkt uit de informatie die Noorwegen en de SAS-groep tijdens de formele onderzoeksprocedure voorgelegd hebben, dat deze ramingen wel degelijk rekening hielden met de voornaamste markten waarin SAS actief is. Hieruit bleek dat de onderneming duidelijk meer blootgesteld was aan de Noord-Europese dan aan de Zuid-Europese markten, alsook aan de markten in de VS en in Azië. Uit de ingediende informatie blijkt verder dat de geraamde kosteninflatie van 0 % per jaar voor de periode 2015-2017 het netto-effect is van een onderliggend inflatiecijfer van 2 % jaarlijks (in overeenstemming met het geraamde Europese inflatieniveau) en de aanname dat het mogelijk zou zijn dit te neutraliseren door middel van nieuwe kostenbesparingen.

(84) Wat betreft het gebrek aan gevoeligheidstests in de IRR-analyse („internal rate of return”) die in het CITI-verslag wordt gepresenteerd (zie punt 33 hierboven) alsook de aanvankelijke bezwaren van de Autoriteit ten aanzien van de potentiële impact van minder optimistische scenario's, heeft Noorwegen de Autoriteit in de opmerkingen over het inleidingsbesluit aanvullende informatie verstrekt over de draagwijdte van de ondernomen gevoeligheidsanalyse. In dit verband heeft Goldman Sachs bij het opstellen van het 4XNG-plan over de periode van juni tot september 2012 een reeks gevoeligheidstests voorgesteld. Uit een herziene analyse van september 2012 is gebleken dat SAS zelfs in de voorgestelde neerwaartse scenario's niet zonder kasmiddelen zou komen te zitten. Dit wil zeggen dat de kastoestand van SAS in alle onderzochte scenario's boven de ondergrens van de DKF-faciliteit zou blijven. Om het marktvertrouwen te behouden werd echter aangenomen dat een liquiditeitsvangnet noodzakelijk was en dat de DKF de meest realistische optie bleef om in dergelijke liquiditeitsreserves te voorzien.

(85) De Autoriteit neemt dus nota van de opeenvolgende financiële evaluaties van het 4XNG-plan (waaronder de uitgebreide analyses en tests van verschillende versies van het plan). De Autoriteit neemt eveneens nota van de daaruit voortvloeiende verzoeken van de staten om de aan de tenuitvoerlegging verbonden risico's te beperken en een geconsolideerd herstructureringsplan op te stellen alvorens aan de nieuwe DKF deel te nemen. Dergelijke maatregelen zouden in overeenstemming zijn met die van een voorzichtige particuliere investeerder. Niettemin moet nog steeds worden nagegaan of de voorwaarden van de nieuwe DKF in overeenstemming waren met die welke een particuliere investeerder in dezelfde positie als de staten, dat wil zeggen als bestaande aandeelhouder van de onderneming, zou hebben aanvaard.

(86) Noorwegen en de SAS-groep hebben verklaard dat een van de specifieke kenmerken van de luchtvaartsector erin bestaat een hoog niveau van financiële slagkracht te handhaven met het oog op het behoud van het vertrouwen van klanten en belanghebbenden in het vermogen van de onderneming om haar activiteiten voort te zetten. Gelet op de financiële moeilijkheden van SAS in 2012 en haar toenmalige liquiditeitssituatie is het aannemelijk dat de staten, als aandeelhouders van SAS, zich gemotiveerd voelden om aan de nieuwe RKF deel te nemen om in geval van liquiditeitsproblemen in de onderneming grotere verliezen of een faillissement te voorkomen.

(87) In dit verband blijken de staten zich met name te hebben gebaseerd op aanbevelingen van de onafhankelijke financiële adviseurs bij het opstellen van de voorwaarden van de nieuwe DKF. Het blijkt immers dat de voorwaarden van de nieuwe DKF gezamenlijk tot doel hadden de voornaamste vastgestelde commerciële risico's te beperken. Zoals aangegeven in punt 82, was de goede uitvoering van nieuwe collectieve overeenkomsten met het vliegpersoneel een essentiële voorwaarde voor de tenuitvoerlegging van de nieuwe DKF. Gelet op de opnemingsvoorwaarden voor faciliteit B leek het voorts zeer onwaarschijnlijk dat deze vóór maart 2015 kon worden opgenomen (35). De aan de nieuwe DKF gehechte financiële convenanten waren ook zo gestructureerd dat, tenzij SAS in staat was de in het 4XNG-plan vervatte belangrijkste financiële prognoses ten uitvoer te brengen, zij geen toegang tot de DKF zou hebben gehad of dat zij destijds uit de DKF opgenomen bedragen had moeten terugbetalen (36).

(88) Daarnaast heeft de Autoriteit aanvullende informatie ontvangen betreffende de vraag of de onderliggende zekerheden voor de nieuwe DKF passend waren. In een verslag van mei 2012 verstrekte […] een onafhankelijke waardering van Widerøe en van een aantal materiële activa (waaronder reservemotoren, desbetreffende luchtvaartuigen, een aantal kleinere eigendommen en bepaalde apparatuur), die vervolgens zijn gebruikt als zekerheid voor de nieuwe DKF. Hoewel de aandacht vooral uitging naar Widerøe, als voornaamste activum in het pakket van zekerheden, en de beoordeling van de andere activa op meer beperkte informatie berustte. is bij de algemene waardering uitgegaan van een totale activawaarde van ongeveer [1-4]-[3-6] miljard SEK. De totale geraamde waarde van de activa waarvoor een zekerheid was gesteld, bedroeg dus meer dan faciliteit A. Volgens Noorwegen zou dit de kredietverleners van de nieuwe DKF voldoende bescherming bieden aangezien, zoals hierboven aangegeven, de kans dat SAS faciliteit B ooit zou opnemen, verwaarloosbaar werd geacht.

(89) De werkelijke financiële risico's die aan de nieuwe DKF verbonden waren, werden verder beperkt door bepalingen inzake verplichte vooruitbetaling en/of annulering van de verplichtingen krachtens de nieuwe DKF ingeval SAS bepaalde activa zou afstoten of voor andere financieringsmogelijkheden zou kiezen. Deze bepalingen inzake vooruitbetaling en annulering hadden als effect de potentiële verliezen in de loop van de tijd te verminderen. Ten gevolge van de verkoop van Widerøe en op grond van een overeenkomst die na deze verkoop in september 2013 in werking trad (zie punt 29 hierboven), werd de totale omvang van de nieuwe DKF verlaagd van 3,5 miljard SEK tot 2 miljard SEK.

(90) Er blijkt derhalve een omvangrijke en samenhangende reeks maatregelen te zijn genomen met name om de levensvatbaarheid van SAS over de periode 2012-2015 doorlopend te garanderen en om de belangrijkste financiële risico's met betrekking tot de nieuwe DKF te beperken.

(91) Voorts moet volgens de Autoriteit worden onderzocht of een vergelijkbare particuliere investeerder in soortgelijke marktomstandigheden als de staten (dat wil zeggen als bestaande aandeelhouder in SAS), ertoe had kunnen worden gebracht de betrokken steunmaatregel aan de begunstigde te verlenen. Daartoe is het nuttig te kijken naar mogelijke tegenfeitelijke situaties waarin de maatregel niet wordt genomen.

(92) In dit verband stellen Noorwegen en de SAS-groep in hun opmerkingen over het inleidingsbesluit dat er zich waarschijnlijk een faillissement zou hebben voorgedaan indien de nieuwe DKF in 2012 niet ter beschikking was gesteld. Volgens Noorwegen zou dit hebben geleid tot een gecumuleerd verlies van 1 044,6 miljoen SEK voor de staten, dit wil zeggen de waarde van hun gezamenlijke deelnemingen. Voorts werd opgemerkt dat mogelijke toekomstige kapitaalwinsten zouden worden misgelopen indien het 4XNG-plan met succes ten uitvoer werd gelegd. Bij wijze van vergelijking raamt Noorwegen in zijn opmerkingen dat indien SAS in gebreke was gebleven met betrekking tot de nieuwe DKF, het mogelijke gecombineerde verlies ten gevolge van de collectieve deelneming van de staten en hun bijdragen aan de DKF in het meest extreme scenario om en bij [1 000-3 000] miljoen SEK zou hebben bedragen (37).

(93) Bijgevolg blijkt het mogelijke extra verlies verbonden aan de deelname van de staten aan de nieuwe DKF (dit is ongeveer 447,5 miljoen SEK uitgaande van het door Noorwegen omschreven voorbeeld) in geval van faillissement van SAS relatief beperkt in vergelijking met het verlies dat hoe dan ook zou zijn ontstaan door het aandeelhouderschap van de staten. Een vergelijking tussen de relatief beperkte toename in het voor de staten nadelige scenario (faillissement) en het potentiële voordeel voor de staten ten gevolge van een succesvolle uitvoering van het 4XNG-plan pleit eveneens ten voordele van het besluit van de staten om aan de nieuwe DKF deel te nemen. In het meest optimistische „basisscenario” worden de potentiële kapitaalwinsten voor de staten in het CITI-verslag geraamd op [7 000-12 000] miljoen SEK. Hoewel de Autoriteit in haar inleidingsbesluit een aantal bezwaren had over de optimistische aard van dergelijke groeiprognoses, erkent zij de mogelijkheid dat zelfs in de meer conservatieve scenario's de potentiële kapitaalwinsten in het gunstige scenario nog altijd aanzienlijk hoger hadden kunnen zijn dan de potentiële verliezen in het ongunstige scenario.

(94) De Autoriteit neemt derhalve nota van de bovenstaande risico-/rendementbeoordeling en van de uitgebreide evaluatie en toetsing van het 4XNG-plan, de extra controles met betrekking tot de onderliggende zekerheden (38), de bepalingen inzake vooruitbetaling en annulering waarmee de potentiële verliezen in de loop van de tijd werden beperkt (39) en de diverse andere risicobeperkende maatregelen die in de voorwaarden van de nieuwe DKF zijn opgenomen (40). Rekening houdende met het voorgaande lijkt het besluit van de staten om aan de nieuwe DKF deel te nemen in overeenstemming met de handelwijze van een particuliere investeerder die gelet op de specifieke toenmalige situatie van de onderneming een marktconform rendement nastreeft.

(95) Op basis van het voorgaande concludeert de Autoriteit dat de staten zich in hun hoedanigheid als bestaande aandeelhouder van SAS hebben laten leiden door redelijke en realistische vooruitzichten op rentabiliteit toen zij besloten samen met KAW en de kredietverlenende banken aan de nieuwe DKF deel te nemen in de periode december 2012 — maart 2014. Deze deelname hield derhalve voor SAS geen enkel voordeel in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst in.

3. CONCLUSIE BETREFFENDE DE AANWEZIGHEID VAN STAATSSTEUN

(96) Gelet op het voorgaande concludeert de Autoriteit dat de deelname van Noorwegen aan de nieuwe DKF geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst vormt,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De financiering van SAS door middel van de nieuwe doorlopendekredietfaciliteit die Noorwegen in december 2012 ten uitvoer heeft gelegd, vormt geen staatssteun in de zin van artikel 61, lid 1, van de EER-overeenkomst.

Artikel 2

Dit besluit is gericht tot het Koninkrijk Noorwegen.

Artikel 3

Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek.

Gedaan te Brussel, 9 juli 2014. Voor de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA Oda Helen SLETNES Voorzitter Helga JÓNSDÓTTIR Lid van het College

(1) PB C 290 van 5.10.2013, blz. 9 (rectificatie).

(2) De onderneming FAM is belast met het beheer van de activa van de Stichting Knut en Alice Wallenberg.

(3) Available Seat Kilometer (ASK) is de meeteenheid die gebruikt wordt voor de capaciteit van personenvervoer van een luchtvaartlijn. Zij is gelijk aan het aantal beschikbare zitplaatsen vermenigvuldigd met het aantal gevlogen kilometers.

(4) Bron: http://www.airlineleader.com/regional-focus/nordic-region-heats-up-as-all-major-players-overhaul-their-strategies.

(5) Zie voetnoot 11 en punt 29 hieronder, met betrekking tot de verkoop van 80 % van de aandelen van Widerøe.

(6) Bron: http://www.sasgroup.net/SASGroup/default.asp.

(7) Recentere ontwikkelingen in de kredietbeoordeling van S&P voor SAS worden besproken in voetnoot 24.

(8) Bron: jaarverslagen van SAS voor de periode 2008-2012, beschikbaar op: http://www.sasgroup.net/SASGroup/default.asp.

(9) De claimemissies van 2009 en 2010 zijn behandeld in een beschikking van de Commissie in zaak SA. 29785 (beschikbaar op http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/249053/249053_1461974_61_2.pdf), waarin de Commissie concludeerde dat er geen sprake is van staatssteun.

(10) Zie in deze zin de woorden van de CEO van SAS, aangehaald door Reuters op 12 november 2012: „Dit is echt onze „laatste oproep”, anders bestaat er geen SAS meer in de toekomst, aldus de CEO […] na de lancering van het nieuwe reddingsplan voor de luchtvaartonderneming […], die sinds 2007 in geen enkel volledig jaar nog winst heeft geboekt”, beschikbaar op http://www.reuters.com/article/2012/11/12/uk-sas-idUSLNE8AB01O20121112. Zie eveneens het artikel met de titel „SAS tops European airline critical list” in de Financial Times van 13 november 2012, beschikbaar op http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fa1cbd88-2d87-11e2-9988-00144feabdc0.html#axzz2TSY5JHUh.

(11) Zie bij voorbeeld Reuters op 18 november 2012 (http://www.reuters.com/article/2012/11/19/sas-idUSL5E8MI6IY20121119) en de Financial Times van 19 november 2012 (http://www.ft.com/intl/cms/s/0/43e37eba-322f-11e2-b891-00144feabdc0.html#axzz2TSY5JHUh).

(12) Volgens informatie van de Noorse autoriteiten werd de verkoop van […] geschrapt uit de definitieve lijst van geplande afstotingen gelet op de grote onzekerheid over het tijdstip van de verkoop en de te verwachten opbrengst.

(13) Op 20 mei 2013 berichtte SAS dat zij een overeenkomst had gesloten voor de verkoop van 80 % van haar aandelen in Widerøe aan een beleggingsonderneming. SAS zal een belang van 20 % in Widerøe behouden maar zal een optie hebben om de volledige eigendom over te dragen in 2016. Zie http://mb.cision.com/Main/290/9410155/119539.pdf.

(14) SAS heeft 10 % van haar aandelen in haar grondafhandelingsonderneming aan Swissport verkocht. Deze verkoop is ingegaan op 1 november 2013. De onderhandelingen zijn momenteel opgeschort totdat Swissport de aankoop en integratie van Servisair heeft afgerond.

(15) Deze verkoop is voltooid en heeft liquiditeiten ten bedrage van ongeveer 1,7 miljard SEK opgeleverd.

(16) Deze maatregelen zijn grotendeels uitgevoerd en zullen besparingen van ongeveer 1 miljard SEK opleveren.

(17) […].

(18) […], een van de kredietverleners onder de oude DKF, meldde niet bereid te zijn tot deelname aan de nieuwe DKF. Als gevolg daarvan hebben […] en […] hun participatie in de nieuwe DKF evenredig verhoogd.

(19) Zie voetnoot 33.

(20) Zie http://www.reuters.com/finance/stocks/SAS.ST/key-developments/article/2662973.

(21) De bereidstelling onder faciliteit A werd op 31 oktober 2013 verminderd van 0,8 miljard SEK tot 0,6 miljard SEK ten gevolge van de verkoop van een belang in SAS Ground Handling aan Swissport.

(22) PB L 97 van 15.4.2005, blz. 41, en EER-supplement nr. 18 van 14.4.2005, blz. 1.

(23) Het alternatief zou zijn de oude DKF op 20 juni 2013 gewoon te laten vervallen en tegelijkertijd in deze periode elk gebruik te verhinderen zolang SAS niet in staat was te voldoen aan de voorwaarden voor kredietopneming.

(24) De Noorse autoriteiten hebben informatie verstrekt over een aantal andere blootstellingen van de banken aan SAS in de vorm van bilaterale faciliteiten, verschillende risicodekkingsregelingen, kredietkaarten, financieringsregelingen voor vliegtuigen, debetfaciliteiten en vastgoedtransacties. Zij stellen dat de banken met de mogelijke uitzondering van […] blootstelling met betrekking tot kredietkaartbetalingen geen enkele blootstelling aan SAS met ontbrekende zekerheidstelling hadden. Ofwel waren de verschillende genoemde vormen van blootstelling beperkt in omvang ofwel was hiervoor zekerheid voorhanden, en deze blootstelling bleek bijgevolg verwaarloosbaar in verhouding tot het besluit van de banken om aan de nieuwe DKF deel te nemen.

(25) Revenue per Available Seat Kilometre (inkomsten per beschikbare zitplaats-kilometer) is een gebruikelijke maatstaf voor inkomsten van luchtvaartmaatschappijen.

(26) Noorwegen en SAS beklemtonen dienaangaande ook dat S&P zijn kredietbeoordeling van SAS op 5 augustus 2013 heeft verhoogd van CCC+ naar B– met stabiele vooruitzichten.

(27) Zie zaak 730/79, Philip Morris/Commissie, Jurispr. 1980, blz. 2671, punt 11; zaak T-288/97, Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia/Commissie, Jurispr. 2001, blz. II-1169, punt 41; en zaak C-280/00, Altmark Trans GmbH en Regierungspräsidium Magdeburg („Altmark”), Jurispr. 2003, blz. I-7747, punt 75.

(28) Het „derde pakket” bestond uit drie wetgevingsteksten: i) Verordening (EEG) nr. 2407/92 van de Raad van 23 juli 1992 betreffende de verlening van exploitatievergunningen aan luchtvaartmaatschappijen (PB L 240 van 24.8.1992, blz. 1); ii) Verordening (EEG) nr. 2408/92 van de Raad van 23 juli 1992 betreffende de toegang van communautaire luchtvaartmaatschappijen tot intracommunautaire luchtroutes (PB L 240 van 24.8.1992, blz. 8); en iii) Verordening (EEG) nr. 2409/92 van de Raad van 23 juli 1992 inzake tarieven voor luchtdiensten (PB L 240 van 24.8.1992, blz. 15). Deze verordeningen waren in de EER-overeenkomst opgenomen totdat zij ingetrokken werden bij Verordening (EG) nr. 1008/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 24 september 2008 inzake gemeenschappelijke regels voor de exploitatie van luchtdiensten in de Gemeenschap (Herziening), zoals opgenomen in bijlage XIII bij de EER-overeenkomst.

(29) Gevoegde zaken T-228/99 en T-233/99, Westdeutsche Landesbank Girozentrale/Commissie, Jurispr. 2003, blz. II-435, punt 255.

(30) Zaak T-296/97 Alitalia/Commissie, Jurispr. 2000, blz. II-3871, punt 81.

(31) […].

(32) Naast de oude DKF hadden op 30 september 2012 drie banken blootstellingen in de vorm van met de oude DKF gekoppelde bilaterale faciliteiten die niet konden worden opgenomen tenzij de oude kredietfaciliteit volledig was opgenomen. De bedragen van de individuele bilaterale faciliteiten waren [400-800] miljoen EUR voor […], [200-400] miljoen EUR voor […] en [400-800] miljoen EUR voor […].

(33) Zaak C-305/89, Italië/Commissie, Jurispr. 1991, blz. I-1603, punt 20.

(34) […] bijvoorbeeld werd geschrapt uit de definitieve lijst van geplande afstotingen […].

(35) Een van de voorwaarden voor opneming van middelen in faciliteit B was bijvoorbeeld dat SAS een EBITDAR van ten minste [5-9] miljard SEK op een roulerende basis van 12 maanden moest hebben. Aangezien deze EBITDAR hoger was dan de voor elk jaar van de periode 2012-2015 voorspelde EBITDAR, werd het onwaarschijnlijk geacht dat SAS in staat zou zijn binnen de geldigheidstermijn van de nieuwe DKF middelen uit faciliteit B op te nemen .

(36) De financiële convenanten betreffende […]. De laatste twee financiële convenanten werden elk kwartaal aangepast op basis van het financiële model dat aan het 4XNG-plan ten grondslag lag, hetgeen betekent dat SAS verplicht was haar eigen financiële streefdoelen te halen.

(37) Noorwegen raamt ter illustratie het gecombineerde verlies van de staten op de nieuwe DKF, uitgaande van een volledige opneming van faciliteit A (waarvan [700-1 200] miljoen door de staten was gedekt) en verder onder de aanname dat de zekerheden slechts 50 % van de toegezegde faciliteit A dekten en dat de staten reeds de eerste tranche van de bereidstellingsvergoeding hadden ontvangen. Dit zou geleid hebben tot een geraamd verlies van [400-800] miljoen SEK over de nieuwe DKF samen met een geraamd verlies over de gecombineerde deelneming van [700-1 200] miljoen SEK, dit is [1 100-2 000] miljoen SEK in het totaal.

(38) Zie punt 88.

(39) Zie punten 82 en 89.

(40) Zie punten 82 en 87.