SCHRIFTELIJKE VRAAG E-2063/02

van Pere Esteve (ELDR) aan de Commissie

(11 juli 2002)

Betreft: Harmonisering van de rechtspraak over volkerenmoord, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden

Op 14 februari 2002 heeft het Internationaal Gerechtshof in Den Haag bepaald dat zittende ministers van Buitenlandse Zaken vrijgesteld zijn van strafrechtelijke vervolging op grond van het internationaal recht, ook voor misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden. De uitspraak heeft België verhinderd om een voormalig minister van Buitenlandse Zaken van de Democratische Republiek Congo ter verantwoording te roepen wegens beschuldigingen van moord op honderden Tutsi's in 1998, omdat hij nu onschendbaar is.

Ik ben bang dat een dergelijke zienswijze op de onschendbaarheid een stap terug betekent in het streven naar universele rechtspleging en ook de rechtspraak van het Internationaal Gerechtshof ondergraaft.

De onschendbaarheid van officiële gezagsdragers is al uitgesloten van internationale verdragen, zoals het Verdrag tegen genocide. Ze wordt ook uitgesloten door de statuten van het Internationaal Strafrechtelijk Hof voor het voormalige Joegoslavië, het Internationaal Tribunaal voor Rwanda en de statuten van Rome van het Internationaal Strafrechtelijk Hof, die van kracht zijn sinds 1 juli 2002. Al die rechtsmiddelen bepalen uitdrukkelijk dat de officiële hoedanigheid van een persoon geen beletsel vormt voor vervolging wegens volkerenmoord, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden. De uitspraak van 14 februari is teleurstellend omdat hij wel degelijk bepaalde officiële gezagsdragers in bescherming neemt tegen vervolging wegens wreedheden. Ministers die zich schuldig maken aan misdaden tegen de menselijkheid, volkerenmoord of oorlogsmisdaden lopen in eigen land weinig gevaar om vervolgd te worden, en de uitspraak betekent dat ze nu ook in het buitenland vrijuit gaan.

De huidige Belgische wet tegen wreedheden past in een groeiende tendens om personen ter verantwoording te roepen voor de ergste internationale misdaden. Vervolging op grond van universele rechtspleging, zoals ze nu mogelijk is volgens de Belgische wet, vormt een wezenlijk onderdeel van het universeel rechtsstelsel dat aan het opkomen is. Ze helpt de muur van onschendbaarheid doorbreken waarmee tirannen en folteraars zichzelf beschermen in hun eigen land.

Op wereldschaal is in de internationale gemeenschap een duidelijk streven vast te stellen om ernstige schendingen van het humanitair recht te internationaliseren, zoals blijkt uit de recente oprichting van het Internationaal Strafrechtelijk Hof, dat onderzoek kan verrichten naar personen (m.i.v. staatshoofden) die beschuldigd worden van misdaden tegen de menselijkheid, volkerenmoord en oorlogsmisdaden, en eventueel vervolging kan instellen, als de gerechtelijke instanties van de staten daar niet toe bereid of in staat zijn, en dat alle wezenlijke of wettelijke vormen van onschendbaarheid uitdrukkelijk van de hand wijst. Het streven wordt gedragen door de bereidheid van sommige landen zoals België om voor hun eigen nationaal gerecht buitenlandse gezagsdragers te vervolgen die beschuldigd worden van schendingen van de rechten van de mens. Twee duidelijke voorbeelden van de tendens zijn de arrestatie van de voormalige Chileense dictator Augusto Pinochet in het Verenigd Koninkrijk (in 1999), en de behandeling van de vraag door een Belgisch hof van beroep, of zijn rechters kennis moeten nemen van een zaak tegen de Israëlische eerste minister Ariel Sharon wegens oorlogsmisdaden.

Wat denkt de Europese Commissie van de mogelijkheden om de wettelijke praktijk in de EU-lidstaten te harmoniseren, gezien de groeiende tendens en op grond van de algemene rechtsbeginselen die in 1973 erkend zijn door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in de beginselen voor de internationale samenwerking voor de opsporing, gevangenneming, uitlevering en bestraffing van personen die zich schuldig gemaakt hebben aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid? Hoe staat zij tegenover versterking van de gerechtelijke samenwerking in zaken waar onschendbaarheidsproblemen mee gemoeid zijn als het gaat om misdaden tegen de menselijkheid, in navolging van het goede voorbeeld dat door België gegeven wordt?

Antwoord van de heer Vitorino namens de Commissie

(3 september 2002)

De strijd tegen onschendbaarheid en voor internationale rechtspleging maakt een wezenlijk deel uit van het EU-beleid inzake mensenrechten en democratisering. De Unie was en is een fel voorstander van het Internationaal Strafhof zoals duidelijk blijkt uit het gemeenschappelijk standpunt van de Unie dat werd aangenomen in juni 2001 en gewijzigd in juni 2002, en dat een spoedige inwerkingtreding van het Statuut van Rome en de oprichting van het Hof nastreeft en ondersteunt.

Op EU-niveau werden maatregelen genomen, hetzij voorgesteld, die zich zouden moeten vertalen in een zekere harmonisatie van de werkwijze van de lidstaten inzake volkerenmoord, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven (bv. van de reactie in het geval er aanwijzingen zijn dat een aanvrager van een verblijfsvergunning betrokken is geweest bij dergelijke misdrijven). Deze maatregelen kunnen de samenwerking tussen de nationale autoriteiten positief beïnvloeden, en zo het strafrecht doeltreffender maken ten aanzien van zulke ernstige misdrijven.

Op 13 juni 2002 werd een besluit van de Raad aangenomen tot instelling van een Europees netwerk van aanspreekpunten inzake personen die verantwoordelijk zijn voor genocide, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven(1). Denemarken heeft een voorstel ingediend voor een besluit van de Raad over het onderzoeken van oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en soortgelijke ernstige misdrijven(2) met het oog op de verdere ontwikkeling van samenwerking op dit vlak. Het voorstel is bedoeld om de nationale autoriteiten beter in staat te stellen om personen die deelgenomen hebben aan dergelijke misdrijven of ze in de hand hebben gewerkt, te onderwerpen aan een onderzoek en ze aan te klagen.

Desalniettemin zijn deze initiatieven niet specifiek gericht op gevallen waarbij de vermeende misdadiger onschendbaarheid geniet volgens het internationaal publiekrecht. Een poging om de samenwerking aan te moedigen lijkt inderdaad niet veel zin te hebben indien de onschendbaarheid van meet af aan elke vorm van vervolging uitsluit.

(1) PB L 167 van 26.6.2002.

(2) Dit besluit is nog niet verschenen in het Publicatieblad. De tekst van het initiatief is samen met de toelichting te vinden op:www.eu2002.dk/news/upload/Danish%20initiatives%20(police%20and%20criminal%20law)200275191224.pdf.