SCHRIFTELIJKE VRAAG E-2402/01

van Erik Meijer (GUE/NGL) aan de Commissie

(21 augustus 2001)

Betreft: De gevolgen voor burgerrechten en commerciële belangen van de verplichte deelname aan grootschalig genetisch onderzoek in IJsland

1. Is het de Commissie bekend dat IJsland wetgeving heeft aangenomen die dit land maakt tot internationaal proefgebied voor grootschalig genetisch onderzoek met verplichte deelname van zijn inwoners als proefpersonen, waarbij het mogelijk wordt dat de van huisartsen en ziekenhuizen afkomstige persoonlijke medische gegevens en de DNA-gegevens van de gehele bevolking centraal worden opgeslagen in een data-base en worden gekoppeld aan de sinds eeuwen bijgehouden familiestambomen, en dat dit materiaal ter beschikking wordt gesteld van het bedrijf DeCODE dat deze gegevens gebruikt voor onderzoek ten behoeve van de internationale farmaceutische industrie, terwijl het de ingezetenen van IJsland op grond van gerechtelijke uitspraken niet wordt toegestaan om de gegevens van henzelf of hun voorouders uit deze centrale administratie te laten verwijderen?

2. Maakt IJsland zich met deze wetgeving tevens tot internationaal proefgebied voor de ethische en juridische kanten van privacybescherming van genetische gegevens, waarbij er aanmerkelijk minder bescherming wordt geboden dan thans internationaal gebruikelijk is? Kent u nog andere staten, uitgezonderd het enigszins vergelijkbare Singapore, die soortgelijke maatregelen nemen? Staat deze handelwijze op gespannen voet met EU-regels inzake privacy?

3. Bent u het met mij eens dat binnen dit IJslandse model het commerciële belang sterk in het voordeel is tegenover het individuele belang bij de afweging tussen de drie betrokken belangen, te weten het algemene belang van gezondheidsonderzoek, het individuele belang van mensen die hierdoor benadeeld kunnen worden en het commerciële belang van de betrokken farmaceutische ondernemingen? Zo nee, waarom niet?

Bron: Noorse documentaire Decoding the Icelanders, uitgezonden door IKON-TV Nederland, 1.8.2001.

Gecombineerd Antwoordvan de heer Bolkestein namens de Commissieop de schritftelijke vragen E-2402/01 en E-2403/01

(25 oktober 2001)

Richtlijn 95/46/EG betreffende de bescherming van persoonsgegevens maakt ingevolge Besluit nr. 83/1999 van het Gemengd Comité van de EER (Europese Economische Ruimte) deel uit van de EER-Overeenkomst. Hierdoor zijn de lidstaten van de EER de 15 lidstaten van de Europese Unie plus IJsland, Liechtenstein en Noorwegen verplicht de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in te voeren om zich naar deze richtlijn te voegen. Anderzijds kunnen de EER-lidstaten het onderlinge vrije verkeer van persoonsgegevens niet beperken of verbieden om, in verband met de verwerking van deze gegevens, de grondrechten van de betrokkenen, met name van hun privé-leven, te beschermen.

De Toezichthoudende autoriteit van de EVA (Europese vrijhandelsorganisatie) is belast met het toezicht op de naleving van de verplichtingen die voor de betrokken EVA-landen (IJsland, Liechtenstein en Noorwegen) uit de EER-Overeenkomst voortvloeien. De Commissie is voornemens de Toezichthoudende autoriteit van de EVA aanvullende informatie te vragen over de omzetting van Richtlijn 95/46/EG in IJsland, volgens de procedures die in het kader van de EER-Overeenkomst zijn vastgesteld.

Volgens de regels van de EER-Overeenkomst is de vaststelling van de IJslandse wetgeving ter zake overigens aan de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA meegedeeld en niet aan de Commissie. Toch is de Commissie op de hoogte van het bestaan van de wet van december 1998 over de gegevensbanken op het gebied van de volksgezondheid en van de aan het bedrijf DECODE verleende licentie.

Volgens de informatie waarover de Commissie beschikt, moeten de door DECODE verwerkte gegevens als persoonlijke gegevens in de zin van Richtlijn 95/46/EG worden gekwalificeerd. Bovendien gaat het hierbij vaak om gegevens over de gezondheid, die op grond van de richtlijn een bijzondere bescherming genieten. Verwerking van deze gegevens is in beginsel verboden, maar kan na uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene toch worden toegestaan. Nog steeds volgens de gegevens waarover de Commissie beschikt, is dit bij de verwerking van de gegevens door DECODE niet het geval. Overigens is het begrip toestemming bij genetische gegevens problematisch. Een kenmerk van genetische gegevens is immers dat deze niet alleen informatie over de betrokkene geven, maar ook over degenen die tot dezelfde genetische lijn behoren.

Richtlijn 95/46/EG staat de verwerking van gegevens over de gezondheid ook toe in andere gevallen, met name wanneer een lidstaat dit op grond van een zwaarwegend algemeen belang wettelijk vastlegt, maar dan wel onder voorbehoud van specifieke waarborgen. Verder staat de richtlijn het hergebruik van voor bepaalde andere doelen verzamelde gegevens voor statistische of wetenschappelijke doeleinden alleen toe wanneer de lidstaten passende waarborgen geven. De Commissie beschikt evenwel niet over voldoende informatie om een oordeel te kunnen geven over de kwaliteit van de ten aanzien van de verwerking van de betrokken gegevens verstrekte waarborgen.

De Commissie benadrukt voorts dat alle rechten en plichten die uit Richtlijn 95/46/EG voortvloeien en ook de bepalingen over grensoverschrijdende gegevensstromen op een dergelijke gegevensverwerking van toepassing zijn. Zo moet de verwerking van de persoonsgegevens eerlijk en rechtmatig geschieden, mogen alleen adequate en ter zake dienende gegevens worden gebruikt die met de doeleinden stroken, moet de betrokkene van de verwerking in kennis worden gesteld en toegang tot de gegevens krijgen, verzet kunnen aantekenen en correcties kunnen verlangen, moet de veiligheid van de gegevens worden gewaarborgd en mogen niet op basis van een enkele geautomatiseerde verwerking individuele beslissingen ten aanzien van een individuele betrokkene worden genomen.

De Commissie herinnert in dit verband aan de verklaring van de functionarissen voor de gegevensbescherming die op 18-20 september 1998 in Santiago de Compostella bijeenwaren die zeer verontrust waren over wat toen nog maar een project was, en waarin zij de IJslandse regering vroegen dit project op het punt van de bescherming van persoonsgegevens te heroverwegen.

Verder wil de Commissie nog wijzen op het in iedere lidstaat bestaande medisch geheim, dat de mededeling van medische gegevens om niet-therapeutische redenen strikt aan banden legt.

Voorts herinnert de Commissie eraan dat volgens artikel 3 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie eenieder recht heeft op lichamelijke en geestelijke integriteit, dat de artikelen 7 en 8 eenieder recht op eerbiediging van zijn privé-leven en op bescherming van de hem betreffende persoonsgegevens toekennen, en dat artikel 21 iedere discriminatie op grond van genetische kenmerken verbiedt.

De Commissie heeft geen concrete aanwijzingen voor een eventueel gebruik van de IJslandse gegevens door in de lidstaten gevestigde ondernemingen. Zij kan ook geen uitspraak doen over het risico of de waarschijnlijkheid dat een lidstaat instemt met de wens van een particuliere onderneming om over soortgelijke gegevens te beschikken als het bedrijf DECODE. In ieder geval zou de Commissie, als een lidstaat soortgelijke wetgeving als de IJslandse wet van 1998 zou vaststellen, uitzoeken of dat in overeenstemming is met de communautaire regels, en met name met die betreffende de bescherming van persoonsgegevens. De Commissie zou dan advies moeten vragen aan de ingevolge artikel 29 van Richtlijn 95/46/EG opgerichte onafhankelijke werkgroep inzake de gegevensbescherming, waarin de Europese functionarissen voor de gegevensbescherming zitting hebben.