SCHRIFTELIJKE VRAAG E-0071/03

van Erik Meijer (GUE/NGL) aan de Commissie

(23 januari 2003)

Betreft: De opslag van pieken in de afvoer van rivierwater en het evenredig verdelen tussen bovenloop en benedenloop in de betrokken lidstaten

1. Gaat de Commissie ervan uit dat de overstromingen van Europese rivieren niet langer kunnen worden beschouwd als incidentele ongevallen maar als een structureel en toenemend probleem, dat wordt veroorzaakt door kappen van bossen, ontwateren van agrarische bodems, kanalisatie en versmalling van de bovenloop van rivieren, versneld smelten van gletsjers in de Alpen, toename van de regen als gevolg van de algehele opwarming door het broeikaseffect, inklinken van de bodem en stijging van de zeespiegel met 1,2 cm per jaar?

2. Is het de Commissie bekend dat een groot deel van de problemen wordt veroorzaakt aan de bovenloop van de rivieren Oder, Elbe, Rijn, Maas, Schelde en Donau, terwijl het vinden van oplossingen tot nu toe vrijwel alleen een verantwoordelijkheid is van de staten die liggen aan de benedenloop van deze rivieren, waardoor de problemen uit een aantal (huidige of toekomstige) lidstaten van de EU worden afgewenteld op andere lidstaten?

3. Is het de Commissie bekend dat Nederland als laatste redmiddel om steden te beschermen tegen overstromingen zoekt naar de mogelijkheid om 10 000 ha laaggelegen agrarisch gebruiksland en natuurbeschermingsgebied beschikbaar te krijgen als bergruimte voor water bij hoge waterstanden in de rivieren Rijn en Maas, dat daarvoor boerderijen en zelfs hele dorpen moeten verdwijnen en dat het realiseren van deze waterberging 15 miljard euro zal kosten naast de 4,5 miljard euro die nodig zijn voor ingrijpende werken ter bescherming van kust en rivieroevers?

4. Welke mogelijkheden zijn er om het EU-Rampenfonds (solidariteitsfonds) op korte termijn mede in te zetten voor preventieve maatregelen die de mogelijkheden om regenwater en smeltwater aan de bovenlopen van rivieren langer in de bodem vast te houden sterk vergroten, mede om daarmee te vermijden dat steeds opnieuw grote pieken in de waterafvoer ontstaan die leiden tot voortgezette en toenemende rampen aan de benedenloop en tot de noodzaak voor de staten aan de benedenloop om uiterst kostbare en door de publieke opinie afgewezen maatregelen te nemen?

5. Welke andere voornemens heeft de Commissie om een meer evenredige verdeling van inspanningen en kosten tussen de bovenloop en de benedenloop van grensoverschrijdende rivieren en de betrokken lidstaten te bewerkstelligen?

Bron: TV Nederland 1, programma Zembla 2.1.2003, De nieuwe watersnood.

Antwoord van mevrouw Wallström namens de Commissie

(10 maart 2003)

1. t/m 3. en 5. Inzake de door het geachte parlementslid genoemde rivierbekkens (Oder, Elbe, Rijn, Maas, Schelde en Donau) zijn internationale rivierverdragen gesloten. De Gemeenschap is contractsluitende partij bij de meeste daarvan, terwijl zij in het geval van de Maas en de Schelde de status van waarnemer heeft. Deze verdragen zijn statutair ondermeer bedoeld om overstromingen te voorkomen en worden actief gebruikt met het oog op overstromingspreventie en -bescherming(1). Eerdere evaluaties en in het kader van deze verdragen overeengekomen maatregelen waren ondermeer gericht op de problematiek van samenwerking tussen boven- en benedenloopgebieden en het delen van verantwoordelijkheden. Het actieplan Overstromingsbescherming voor de Rijn, waarover binnen de Internationale Rijncommissie overeenstemming is bereikt, is een voorbeeld van een dergelijke overeenkomst die momenteel ten uitvoer wordt gelegd.

Na wetgevingsbesluiten van het Parlement en de Raad heeft de Gemeenschap onlangs haar waterbeleid geherstructureerd door middel van de Waterkaderrichtlijn(2). Hiermee wordt wel een bijdrage geleverd tot het afzwakken van de gevolgen van overstromingen en perioden van droogte (zie artikel 1, onder e)), maar worden er niet per se operationele doelstellingen vastgesteld voor overstromingspreventie en -bescherming, vooral aangezien de rechtsgrondslag artikel 175, lid 1, van het EG-Verdrag is.

Wel zijn de Commissie, de lidstaten en de kandidaat-landen in 2002 begonnen met een uitgebreide samenwerking ten aanzien van overstromingen. Afgezien van de formele werkingssfeer van de Waterkaderrichtlijn, moet de uitwisseling van informatie, kennis en ervaring inzake overstromingspreventie en -bescherming in 2003 in een eerste fase leiden tot een gezamenlijk document over optimale praktijken op het gebied van de voorspelling, preventie en bestrijding van overstromingen. Terwijl overstromingen al eeuwenlang in heel Europa voorkomen en zullen blijven voorkomen, zijn de gevolgen van dergelijke gebeurtenissen in vele gevallen drastisch toegenomen, ten gevolge van menselijke activiteiten zoals het afsnijden van rivieren van hun natuurlijke overstromingsgebieden, ander landgebruik en de toenemende afdekking van het landoppervlak, en het toewijzen van gebieden voor huisvesting en/of economische activiteiten in gebieden met een overstromingspotentieel.

Tegelijk werkt de Commissie aan een horizontaal initiatief met betrekking tot milieurisico's (bosbranden, aardbevingen, overstromingen, technologische risico's, enz), met een mededeling van de Commissie die gepland is voor de eerste helft van 2003. Na bespreking van deze mededeling en het vergaren van optimale praktijken, zal de Commissie nagaan in hoeverre een eventueel juridisch kader nodig is en wat het werkingsgebied daarvan moet zijn.

De Commissie heeft Europees onderzoek naar overstromingen gesteund via haar kaderprogramma's voor onderzoek en technologische ontwikkeling(3). Uit hoofde van het vijfde kaderprogramma (1999-2002) zijn meer dan 30 multinationale projecten gefinancierd in het kader van het programma Milieu en duurzame ontwikkeling. Er is vooruitgang geboekt, met name op het gebied van het voorspellen van overstromingen en overstromingsrisico's in verband met klimaatverandering. Het onderzoek in het kader van de prioriteit Verandering van het aardsysteem van het zesde kaderprogramma (2003-2006) is geconcentreerd op een algehele aanpak waarin op een geïntegreerde manier wordt gekeken naar overstromingsgevaar, kwetsbaarheid en risico-evaluatie met als doel de milieu-, sociale en economische gevolgen van overstromingen tegen te gaan. Bovendien zal ook onderzoek worden verricht in het kader van betere geïntegreerde strategieën voor het regelen van de waterhuishouding van een stroomgebied, waar nodig gelet op de grensoverschrijdende aard en gevolgen van overstromingen.

Parallel daarmee heeft het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie een instrument ontwikkeld voor de voorspelling en modellering van overstromingen in het Oderbekken. Dit instrument moet nu, als grondslag voor strategieën tegen overstromingen in rivierbekkens over administratieve en politieke grenzen heen, worden toegepast op en operationeel worden gemaakt voor de Elbe- en Donaubekkens en andere Europese bekkens.

In het kader van de financiering door de Gemeenschap kan het communautaire initiatief Interreg III van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) voor de periode 2000-2006 op het operationele niveau bijdragen tot de ondersteuning van lopende acties op internationaal niveau voor overstromingspreventie en -bescherming. Met name wordt door middel van onderdeel B voor grensoverschrijdende samenwerking een goed beheer van natuurlijke hulpbronnen, in het bijzonder van watervoorraden, bevorderd op grond van een geïntegreerde ruimtelijke ordening. Verder kunnen in het kader van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), via de tweede pijler daarvan (Verordening (EG) nr. 1257/1999 van de Raad van 17 mei 1999 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw (EOGFL) en tot wijziging en intrekking van een aantal verordeningen)(4) reeds maatregelen worden gefinancierd die in zekere mate van invloed kunnen zijn op overstromingspreventie, als de lidstaten dergelijke maatregelen willen opnemen in hun programma's voor plattelandsontwikkeling. Momenteel voorzien sommige van deze programma's in directe of indirecte maatregelen ter preventie of bestrijding van milieurisico's. Maatregelen die kunnen helpen om het waterhoudend vermogen van de bodem te verbeteren (b.v. bebossing van akkerland, onderhoud van grasland, inwerking van organische stoffen) zullen een direct effect hebben op het verminderen van overstromingen. Ook iedere maatregel ter bestrijding van klimaatverandering (b.v. bevordering van duurzame energiebronnen zoals biogas, vermindering van veeteelt) kan een positief (indirect) effect hebben, aangezien wordt vermoed dat de opwarming van de aarde bijdraagt tot het vaker voorkomen van extreme weersomstandigheden.

Voor de toekomst zullen de voorstellen van de Commissie voor een hervorming van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, zoals die in een onlangs gepubliceerde mededeling(5) zijn uiteengezet, indien zij worden goedgekeurd leiden tot de beschikbaarstelling via pijler II van meer middelen, die de lidstaten kunnen gebruiken om hun steun voor risicopreventie-activiteiten te verhogen. Dit worden gerealiseerd door een herschikking van de geldstroom van pijler I naar pijler II. De invoering van verplichte cross-compliance voor landbouwers die directe betalingen ontvangen zal bijdragen tot een betere naleving van de statutaire eisen inzake beheer en de handhaving van goede landbouwpraktijken, ondermeer erosiewerende maatregelen. Er wordt voorgesteld om veranderingen in het grondgebruik van permanente weilanden te verbieden, in het bijzonder de omzetting ervan in akkerland. De eenmalige uitkeringsregeling kan bijdragen tot extensivering, hetgeen positieve gevolgen kan hebben, b.v. op het waterhoudend vermogen van gronden. In de GLB-hervormingsvoorstellen wordt ook een steun ingevoerd voor energiegewassen (pijler I) om substitutie van kooldioxide te verkrijgen.

4. Het Solidariteitfonds van de Europese Unie (EUSF)(6) is opgericht om directe financiële steun te verlenen bij grote rampen teneinde de betrokken mensen, regio's en landen te helpen bij een terugkeer naar levensomstandigheden die zo normaal mogelijk zijn.

De interventie kan alleen plaatsvinden om de vergoeding te helpen financieren van openbare schade die niet door verzekeringen wordt gedekt. Het EUSF kan niet worden gebruikt om preventieve maatregelen op lange termijn te financieren. In het kader van rampen die in aanmerking komen voor hulp uit het EUSF is de financiering van preventieve maatregelen alleen toelaatbaar voor essentiële noodmaatregelen met het oog op de directe beveiliging van preventieve infrastructuren en maatregelen voor de onmiddellijke bescherming van het cultureel erfgoed. Landen die steun uit het Solidariteitsfonds

ontvangen zijn verplicht om uiterlijk 18 maanden na de datum van uitbetaling van de toelage een rapport bij de Commissie in te dienen. Dit rapport moet een uitgebreid overzicht bevatten van de preventieve maatregelen die door de begunstigde Staat zijn ingevoerd of voorgesteld om de schade te beperken en in de mate van het mogelijke een herhaling van dergelijke rampen te vermijden.

(1) Rijn: actieplan Overstromingsbescherming vastgesteld, tenuitvoerlegging aan de gang. Elbe: strategie Overstromingsbescherming vastgesteld, ontwerpactieprogramma momenteel gevalideerd na overstromingsramp in 2002, vaststelling gepland voor eind 2003. Donau: beperking van overstromingseffecten als onderdeel van het vastgestelde actieprogramma, vervolgevaluatie aan de gang. Maas en Schelde: overstromingspreventie en -bescherming essentieel onderdeel van de onlangs ondertekende nieuwe verdragen.

(2) Richtlijn 2000/60/EG van het Parlement en de Raad van 23.10.2000, PB L 327 van 22.12.2000.

(3) SEC(2002) 907, COM(2002) 481.

(4) PB L 160 van 26.6.1999.

(5) COM(2003) 23 def.

(6) Verordening (EG) nr. 2012/2002 van de Raad van 11 november 2002 tot oprichting van het Solidariteitsfonds van de Europese Unie, PB L 311 van 14.11.2002.